1 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/384ad4d17778e5f62bb2866f82044803.pdf 724c7046362051bc16c40894544f3724 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1657 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1534 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.225-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiąclecia, J. Mucha, W. Olszewski (red.), Toruń U M K , 1997, ss. 328 Omawiana praca jest zbiorem tekstów wygłoszonych w roku 1996 na międzynarodowej konferencji „Cultural Problems of Europe at the End of the 20th Century" w ośrodku toruńs­ kiego Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Bachotku koło Brodnicy. Jej organizatorzy, a także redaktorzy tomu, J. Mucha i W. Olszewski, we „Wstępie" stwierdzili ogromną popu­ larność problematyki związanej z tożsamością w ogóle, a europejską w szczególności, a także - ze sprawami etnicznymi, mniejszościami narodowymi itp. Całość została podzielona na cztery części wyznaczające następujące kręgi zainteresowań: Jedna Europa czy dwie Europy?; Wielokulturowość na Zachodzie, wielokulturowość na Wschodzie; Migracje a tożsamość narodowa oraz Badania empiryczne nad tożsamościami narodowymi. Wielość konceptualizacji i metodologii. Głos zabrało 15 autorów. Opublikowane teksty w języku polskim lub angielskim doczekały się odpowiednich streszczeń, analogicznie w angielskim lub polskim. Po lekturze całości można zaproponować pewien „katalog" poruszonych problemów. Domi­ nującym było pytanie - czym w zasadzie powinna być zjednoczona Europa? W. Burszta („Dwie Europy") przypomniał tradycje idei dotyczącej właśnie tej kwestii, by skupić się na zagadnieniu tożsamości europejskiej. Procesy zjednoczeniowe mające miejsce w Europie wywołują wiele emo­ cji. Większość polityków i naukowców podkreśla jednak, że nie mogą być one jednoznaczne z niwelowaniem kultur narodowych i mniejszych grup etnicznych. Jedność bowiem nie powinna oznaczać jednolitości. Podobnie kwestię tę przedstawia W. Burszta. Slogan , jedność w różnorod­ ności" w odniesieniu do kultury oznacza dostrzeżenie tego, co lokalne, narodowe. Nie ma mowy 0 jakiejkolwiek nadrzędności wartości europejskich, bo „projekt wspólnoty europejskiej to z pew­ nością Europa wzięta w cudzysłów w tym sensie, iż zawieszeniu ulec musi większość jej tradycyj­ nych wyznaczników tożsamościowych, rozpisanych na poszczególne narody i państwa" (s. 49). Problematykę tę dostrzeżemy również u B. van Steenbergena oraz W. Olszewskiego. Ostatni z nich, w tekście „Zróżnicowanie etniczno-narodowe - bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy. Przypadek polskich Kresów", zastanawia się czy owa wielość narodów 1 grup etnicznych charakteryzująca Europę powinna ją wzbogacić, czy dostarczyć kłopotów. M. Buchowski podjął zagadnienie wieloznaczności samego pojęcia „Europa" przypominając, iż dzieli się ją generalnie na: Europę Zachodnią, Środkowo-Wschodnią (tę dzieli się jeszcze na Środkową i Południowo-Wschodnią) oraz Europę Wschodnią. Szczególnie mocno została pod­ kreślona żywotność i aktualność podziału na Wschód i Zachód, czyli dwupodział na romantyczny Wschód i oświecony Zachód (por. teksty A. Bokińca, A. Kowalskiego, W. Burszty). Kolejna grupa zagadnień skupiła się wokół budzenia się świadomości młodych, odrodzonych struktur państwowych oraz grup narodowych, etnicznych. W sposób szczególny nawiązywali do nich A. Bokiniec, A. Kowalski, S. Czerwonnaja czy - próbujący wyznaczyć cechy kultury narodo­ wej - T . Nicolaidis i P. Kivisto. Bardzo blisko owej problematyki znalazła się wielokulturowość rozumiana jako podstawowy wyznacznik wspólnoty europejskiej. Poznajemy (W. Burszta) nadzieje - przywołanie gastronomicznej koncepcji narodu, według której naród nie jest żadnym „historycz­ nym depozytem trwałych i niezmiennych wartości, ale swoistą symboliczną «karta dań», układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się składają" (s. 46) - czy generalnie renesans tożsamości narodowych, etnicznych i rasowych (P. Kivisto), ale też i obawy związane z multikulturalizmem „kontrolowanym" (W. Burszta) czy inwazją „nowych" Europejczyków ze �226 RECENZJE I OMÓWIENIA Wschodu. Zaprezentowane zostały (B. van Steenbergen) cztery wizje przyszłości: nadchodzące „zderzenie cywilizacji", które będą podtrzymywać swą odrębność, pojawienie się kulturowego hegemona w postaci kultury amerykańskiej, „macdonaldyzacja kultury", powstanie i utrwalenie się akceptowanych przez wszystkich wartości uniwersalnych oraz Nowa Era, czyli synteza kultur zachodnich i wschodnich, w tym zwłaszcza azjatyckich. Kwestia tożsamości narodowej jest obecna w prawie wszystkich artykułach, ale szczególnie zajęli się nią autorzy przedstawiający wyniki prowadzonych przez siebie badań: W. Olszewski, S. Czerwonnaja, T. Faist, I. Kabzińska, M. Treszczyński czy J. Langer. Przedstawiono też intere­ sujące rozważania na temat kanonu kultury narodowej (T. Nicolaidisa) na przykładzie podręcz­ ników szkolnych we Francji. Można tu zaobserwować swoistą ucieczkę od omawiania czy nawią­ zywania bezpośrednio do kultury i cywilizacji francuskiej na rzecz szerszego tła ogólnoeuropej­ skiego (eur ocen try zm). Zagadnienia asymilacji, integracji imigrantów, przedstawiają teksty T. Faista i M . Abdalli. Pierwszy z autorów porównuje zachowania imigrantów w USA i w Niemczech wskazując, iż amerykański system pluralistyczny jest bardziej otwarty na „innych". Interesująca analiza funk­ cjonowania i znaczenia instytucji etnicznych powoływanych z jednej strony dla podtrzymywania etnicznej tożsamości, a z drugiej w celu ułatwienia włączania się do społeczeństwa przyjmującego. Asyryjczycy w Szwecji (M. Abdalla) mają wielkie kłopoty z utrzymaniem swojej tożsamości narodowej mimo proimigracyjnej polityki państwa szwedzkiego. Wreszcie opracowanie (K. Szymańska) dotyczące cudzoziemców w Polsce, które spełnia dwa zadania: jest przeglądem stanu wiedzy na ten temat oraz sygnalizuje obszary niewiedzy, pod­ suwając tematy, problemy czekające na swoich badaczy. Prezentowana praca zasługuje na uwagę. Dostarcza bowiem wiele materiału na temat dyle­ matów tożsamości i europejskiej i europejskich widzianych z różnych perspektyw: politycznych, społecznych, socjologicznych, wreszcie kulturoznawczych. To, moim zdaniem, wartościowe i po­ budzające do refleksji opracowanie naukowe. Niestety, na rynku księgarskim ta interesująca publikacja jest dość trudno dostępna, a - myślę - powinni po nią sięgnąć wszyscy ci, którym losy wspólnej Europy nie są obojętne. Jej zwolennicy, ale i przeciwnicy. Urszula Kaczmarek Potencjał spoleczno-kulturowy polskich pograniczy, Z. Jasiński, T. Lewowicki, J. Nikitorowicz (red.), Opolska Oficyna Wydawnicza, Opole 1998, ss. 189 Prezentowana praca stanowi efekt badań prowadzonych w latach 1995-1997 w ramach projektu badawczego „Poczucie tożsamości narodowej i plany życiowe mieszkańców pograniczy". Zagadnienie to ma znaczenie czysto poznawcze dla nauk o kulturze, ale o jego randze badawczej decyduje bardziej aspekt praktyczno-polityczny i społeczny. Ustalenie bowiem, jak w kulturowej rzeczywistości pograniczy etnicznych i państwowych zarazem kształtuje się, utrzymuje i ewentualnie przeobraża tożsamość narodowa jego mieszkańców, jak stan świadomości narodowej wpływa na orientacje życiowe ludności pogranicza, czy i w jakiej mierze ukierunkowuje jej zamierzenia życiowe, ma niebagatelne znaczenie dla państwa. Struktura i stosunki narodowościowe na obszarach przygranicz­ nych muszą być brane pod uwagę w polityce zagranicznej każdego kraju, dotyczącej w szczególności krajów sąsiednich. Dogłębna znajomość realiów społeczno-kulturowych pogranicza to przede wszystkim możliwość przewidywania i zapobiegania sytuacjom konfliktowym mającym tutaj bezpośrednie „przełożenie" na „wielką" politykę i bezpieczeństwo zewnętrzne państwa. Dla kraju zainteresowanego utrzymaniem stabilności zasiedlenia pogranicza istotne znaczenie ma nie tylko stan świadomości narodowej jego mieszkańców, ale również ekonomiczne związanie ich z tym terenem. Stąd konieczność planowego społeczno-gospodarczego rozwoju stref przy­ granicznych, dającego perspektywy życiowe miejscowej ludności. Rozpoznanie aktualnych zamie- �RECENZJE I OMÓWIENIA 227 rzeń życiowych młodych mieszkańców pogranicza pokazać może, na ile łączą oni swoje losy zawodowe i życie z regionem przygranicznym, jakie czynniki warunkują ich wybór miejsca bytowania i kariery zawodowej czy ewentualne decyzje migracji. Poczynione ustalenia składać się mogą na argumentację optującą za prowadzeniem odpowiedniej polityki gospodarczego rozwoju obszarów przygranicznych, co nie dla wszystkich uczestników praktyki politycznej jest sprawą oczywistą. Wielu z nich - bazując na potocznej obserwacji dotyczącej żywiołowej wymiany handlowej w pasie nadgranicznym - przekonanych jest, że rozwój ekonomiczny tych terenów dokona się bez ingerencji państwa w rezultacie działania li-tylko mechanizmów wolnorynkowych. Złudności tej wizji doświadczają obecnie uczestnicy przygranicznego handlu, który po okresie kilkuletniej prosperity nie zapewnia już im stabilizacji ekonomicznej, a w dalszej perspektywie nie daje wszystkim gwarancji bezpieczeństwa socjalnego. W myśl zapowiedzi redaktorów tomu, zamieszczone w nim teksty koncentrują się na trzech podstawowych zagadnieniach: „po pierwsze - potencjał społeczno-kulturalny pogranicza (po­ graniczy), po drugie - poczucie tożsamości narodowej młodzieży, po trzecie - plany życiowe młodzieży" (s. 9). Zapowiedź ta korygowana jest kilka stron dalej, gdzie uzyskujemy informację, iż w tomie tym przedstawia się jedynie kwestie potencjału społeczno-kulturowego - zgodnie zresztą z tytułem opracowania - zagadnienia następne pojawią się natomiast w projektowanej publikacji zatytułowanej „Plany życiowe młodzieży z terenów pogranicza". Podstawowe pytanie związane z tytułem opracowania brzmi: Jaką sferę rzeczywistości uznaje się w omawianej pracy za potencjał społeczno-kulturowy? Odpowiedź znajdujemy w artykule Tadeusza Lewowickiego i Zenona Jasińskiego, wprowadzającym do problematyki omawianego tomu, prezentującym ogólne założenia teoretyczne badań i stanowiącym wstępne podsumowanie rezultatów badawczych. Ze stosownych deklaracji terminologicznych wynika, iż pojęcie poten­ cjału społeczno-kulturowego zakłada globalne (antropologiczne) rozumienie kultury jako wszel­ kiego rodzaju działalności ludzkiej i jej wytworów. Niezrozumiałe tedy staje się rozłączne trak­ towanie potencjału społeczno-kulturowego i potencjału gospodarczego, znajdujące wyraz w wypo­ wiedzi, iż „uzupełnieniem i rozszerzeniem opisu potencjału społeczno-kulturowego są podstawowe informacje o potencjale gospodarczym regionów przygranicznych (po obu stronach granicy), handlu, współpracy w różnych dziedzinach życia" (s. 9). Według wcześniejszego oświadczenia Autorów wymienione przez nich elementy potencjału społeczno-kulturowego to „składniki naj­ ważniejsze i uznawane oraz uwzględniane w typowych charakterystykach potencjałów społeczno-gospodarczych". W rzeczy samej poszczególne teksty przedstawiają przede wszystkim obecny stan infrastruktury społecznej (w tym kulturalnej i oświatowej) i ekonomicznej terenów przy­ granicznych warunkującym ich rozwój, uzupełniony o syntetyczny opis historyczny (i niekiedy etnograficzny) tych obszarów oraz aktywność kulturalną ich mieszkańców. Jak rozumiem, rezygnacja Autorów wszystkich artykułów z terminu „infrastruktura społeczna (społeczno-kulturowa)" na rzecz terminu „potencjał społeczno-kulturowy" ma określać możliwości roz­ wojowe rejonów przygranicznych, wyznaczone przez całość czynników społeczno-kulturowych, z przewagą - gospodarczych. Zgodnie z łacińskim żródłosłowem „potencjał" to zasób możliwości, mocy, zdolności wytwórczej tkwiący w czymś. Stąd też określa się w recenzowanym tomie potencjał społeczno-kulturowy jako „możliwości [...] związane z zasobami dóbr kultury (duchowej i materialnej; także instytucjami dysponującymi tymi dobrami) i zasobami ludzkimi. Na opis tych zasobów składają się głównie - historia i tradycje regionu, swoistości określonego pogranicza, sieć osadnicza i ludność, informacje dotyczące struktury zatrudnienia, strategii rozwoju regionu, kultury i oświaty, ruchów społeczno-regionalnych, życia religijnego". W tego rodzaju badaniach można wykorzystać również pojęcie podłoża kulturowego (historycznego) stosowane przez Ludwika Krzywickiego i Kazimierza Dobro­ wolskiego, szczególnie w tych rozważaniach, w których przedstawia się zastaną kulturę pogranicza. W omawianym zbiorze mamy zatem teksty charakteryzujące: strukturę demograficzną, stan infrastruktury społecznej i gospodarczej, zatrudnienie i bezrobocie, system kształcenia oraz wybrane dziedziny uczestnictwa w kulturze na pograniczu polsko-białoruskim (Jerzy Nikitorowicz), zachodnim, polsko-niemieckim (Urszula Kaczmarek), południowo-zachodnim �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (Franciszek Adamczyk), polsko-czeskim, z dokonanym podziałem na kilka stref, z wyodrębnie­ niem Cieszyna jako specyficznego miasta pogranicza (Zenon Jasiński, Jolanta Suchodolska, Marek Skawiński). Mamy tu także opis czeskiej strony naszego południowego pogranicza etniczno-kulturowego (Blahoslav Kraus). Charakterystyka każdego obszaru dokonywana jest wedle dość jednolitego schematu, z pewnymi odmiennościami eksponującymi określone elementy danego terenu typowe czy specyficzne dla niego. Generalnie rzecz biorąc jest to opis socjograficzno-statystyczny, a zatem zapełniony faktami i materiałem statystycznym zamieszczonym głównie w tabelach. Wysiłek Autorów w zebraniu i porządkującym przedstawieniu danych różnego rodzaju wart jest podkreślenia. Daje o sobie jednak znać niedostatek interpretacji owych danych, pokazujących czytelnikowi właśnie owe możliwości rozwojowe, wskazujących na kierunek przewidywanych zmian i przeobrażeń społeczno-kulturowych stref przygranicznych. Ogólne uwagi w tym zakresie znajdujemy w artykule wprowadzającym, pożądane byłyby wszelako uwagi podsumowujące i skonkretyzowane zarazem w poszczególnych opracowaniach. Autorzy założyli jednak, iż ich opracowania będą miały charakter czysto opisowy, idiograficzny, będą rodzajem sprawozdania z dokonanych ustaleń faktograficznych. Świadczy o tym częste określanie prezentowanej publikacji jako „raportu". Całość zatem ma charakter materiałowy i specjalistyczny, i jako taka nie może raczej liczyć na szeroki krąg czytelników. Będzie głównie służyła jako podstawowe, podręczne i poręczne źródło informacji o scharakteryzowanych w niej terenach przygranicznych, wykorzystywanych dla celów naukowo-badawczych i edukacyjnych, w szczególności upowszechniania wiedzy o regionie. To jest jej zasadniczy walor jako traktowanego odrębnie opracowania, bez powiązania z zapowiadaną publikacją. Uważam, że dla czytelności i poczytności tego tomu korzystniejsze byłoby wydanie go łącznie z zamierzonym opracowaniem, jeśli stanowić ma on podstawę i kontekst do przedstawienia perspektyw i planów życiowych mieszkańców terenów przygranicznych. Każdy rozdział tego zbioru mówiący o potencjale społeczno-gospodarczym konkretnego pogranicza, winien raczej stanowić pierwszą część szerszego tekstu traktującego łącznie o infrastrukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej, a dalej o kwestiach identyfikacji narodowej oraz owych planach życiowych, uwarunko­ wanych w dużej mierze przez czynniki społeczno-gospodarcze, charakteryzujące dany podregion. Nie zrywa się wówczas merytorycznej ciągłości z dalszym tekstem, umożliwiającej „od razu i na świeżo" całościowy ogląd poznawczy owej sfery rzeczywistości, i co istotniejsze dałoby się uchwycić przy lekturze związek między obiektywnymi możliwościami rozwojowymi obszarów przygranicjmych, a możliwościami realizacji indywidualnych celów życiowych. Rozumiem jednak, że realizacja wyznaczonych etapów badań wymaga ich publikacyjnego podsumowania, zapewniającego funkcjono­ wanie już osiągniętych rezultatów w obiegu naukowym, z możliwie aktualnymi danymi. W tym miejscu nasuwa się dalsza uwaga czy nie należałoby uzupełnić charakterystyki poten­ cjału społeczno-gospodarczego i edukacyjnego opisem jego potocznego postrzegania, tak jak widzą go mieszkańcy pograniczy. Sądzę, odwołując się do pewnych twierdzeń socjologicznych, iż nie tyle obiektywny stan infrastruktury społeczno-gospodarczej danego obszaru, warunkujący możliwości jego rozwoju, ile postrzeganie owych możliwości przez ludzi, przymierzone przez nich do indywidualnej sytuacji życiowej, określa ich plany życiowe. Od ich indywidualnego, subiek­ tywnego widzenia realiów mikroekonomicznych, swojego miejsca zamieszkania, ujmowania go w kategorii atrakcyjności ekonomicznej, zależy w dużej mierze ocena własnych szans podniesienia poziomu życia, perspektyw zawodowych, a w konsekwencji ewentualna decyzja o migracji na tereny o urzeczywistniających się możliwościach rozwoju gospodarczego. Euroregiony i współpraca transgraniczna - o czym piszą Autorzy zamieszczonych tekstów, widząc w tym podstawową i realną możliwość rozwoju obszarów przygranicznych - dają miesz­ kańcom pograniczy nadzieję stałego zatrudnienia i budowania indywidualnej przyszłości ekono­ micznej. Okoliczność ta może się okazać głównym czynnikiem determinującym świadomy wybór regionu przygranicznego jako miejsca zamieszkania, świadomą decyzję pozostania na tym terenie, związania swoich losów życiowych z tym właśnie miejscem. Powody natury ekonomicznej będą wielekroć decydowały o wyborze miejsca do życia w zjednoczonej Europie, wpływając na iden­ tyfikację państwową i narodową. Sygnalizuje to tekst T . Lewowickiego i Z. Jasińskiego. Ten �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA interesujący problem w odniesieniu do mieszkańców pogranicza etniczno-kulturowego podjęty zapewne będzie w następnym tomie. Podsumowując poczynione uwagi stwierdzić należy, iż zaprezentowana publikacja to praca potrzebna dla poznania rzeczywistości społeczno-kulturowej Polski. Orientuje w materialnych i organizacyjnych możliwościach rozwoju regionów przygranicznych, przedstawia rzetelny obraz wybranych dziedzin życia społecznego na tych terenach. Autorzy wykonali pracę badawczą, która pozwoli innym na korzystanie z ich publikacji jako podstawowej bazy źródłowej. Jan Grad Ludwik Bielawski, Aurelia Mioduchowska: Kaszuby, część I - Pieśni obrzędowe, ss. 278; część II - Pieśni powszechne, ss. 402; część III - Pieśni powszechne i zawodowe, ss. 308, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1997-1998 W wydawanej przez Instytut Sztuki PAN, pod redakcją Ludwika Bielawskiego, serii Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, którą w zakresie folkloru można uznać za współczesną kontynuację dzieła Oskara Kolberga, ukazał się drugi tom poświęcony regionowi kaszubskiemu. Edycja zawiera autentyczne śpiewy i muzykę ludową Kaszub, ukazane w szerokim kontekście kulturowym. Podstawą publikowanego zbioru są materiały zebrane na Kaszubach po II wojnie światowej, w przeważającej mierze na początku lat pięćdziesiątych (przechowywane w Instytucie Sztuki PAN), a także materiały publikowane w X I X i X X wieku. Taka koncepcja wydawnicza umożliwiła ukazanie szerokiego spektrum folkloru kaszubskiego, łącznie z najstarszymi, często dawno już zapomnianymi śpiewami czy formami instrumentalnymi. Stosunkowo niewielka różnorodność stylistyczna melodii kaszubskich - ze względu na mniej­ szy udział w repertuarze regionu pieśni obrzędowych i przyśpiewek - spowodowała, że zre­ zygnowano z poddania materiału dwukrotnej klasyfikacji: tekstowej oraz muzycznej i w konse­ kwencji z opracowania dwóch części zbioru: pierwszej, zawierającej tylko teksty i drugiej - z melo­ diami (pod którymi podpisano tylko jedną zwrotkę tekstową) i z muzyką instrumentalną (jak to miało miejsce w pierwszym tomie serii, obejmującym region kujawski ). Wątki pieśniowe ułożono według kryterium funkcji i treści, przy czym wybrane warianty tekstowe uzupełniono ciekawszymi wariantami melodycznymi, których teksty nie zostały wybrane do publikacji, jednak melodie zasługują na to, żeby się w niej znaleźć. Całość zbioru obejmuje: 670 wątków tekstów pieśni (z wariantami - 1373 tekstów), którym towarzyszą 1423 warianty melodii, 82 wątki melodii instrumentalnych (z wariantami - 113 melodii), 19 tekstów recytowa­ nych i 1 opis obrzędu (ścinania kani). Wątki pieśniowe opatrzone są komentarzem, a także bibliografią wskazującą zbiory archiwalne i prace publikowane zawierające tworzące wątek wa­ rianty. Należy podkreślić, że biografie poszczególnych wątków mają zakres ponadregionalny 1 - ogólnopolski lub nawet pozapolski. Część materiałową pracy poprzedza obszerny „Wstęp". Znajdujemy w nim historię badań folkloru kaszubskiego, charakterystykę obrzędów i zwyczajów kaszubskich - ujętych w cyklu życia ludzkiego i w cyklu rocznym. Omówiono rodzaje i gatunki śpiewów kaszubskich, z uwzględnieniem ich związków z repertuarem ogólnopolskim, a także z muzyką niemiecką. Rozdziały wstępne zawierają też opisy tańców, instrumentów muzycznych, kapel, jak również charakterystykę gwar kaszubskich. Na uwagę zasługuje niespotykane w tak szerokim ujęciu ukazanie sylwetek wykonawców ludowych (106 biogramów). Pracę usnipełniają indeksy: miejscowości, wykonawców, incipitów tekstowych, incipitów muzycznych (przedstawio­ nych tu w oryginalnej cyfrowej postaci) oraz wykaz źródeł i literatura przedmiotu. Zbigniew Jerzy Przerembski 1 Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak, Jarosław Lisakowski: Kujawy, część I - Teksty; część II - Melodie, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków, 1974-1975. �230 RECENZJE I OMÓWIENIA „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 1: 1997, ss. 259; t. 2: 1998, ss. 282, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego W 1997 r. ukazał się 1 numer „Wrocławskich Studiów Wschodnich", redagowanych przez Czesława Hernasa, Adolfa Juzwenko, Antoniego Kuczyńskiego i Krystyna Matwijowskiego. W słowie „Od Redakcji" Cz. Hernas pisze: „Można sądzić, że dzisiaj istnieją już warunki do rzeczowego przedstawienia relacji polsko-rosyjskich: tego, co nas dzieli i łączy, związków i konfliktów, faktów i stereotypów, a rysujące się zbliżenie kulturowo-polityczne po obu stronach dawnych i nowych granic stanowi dodatkową motywację do prowadzenia obiektywnych, wspó­ lnych badań". „Wrocławskie Studia Wschodnie" nie są jednak poświęcone wyłącznie relacjom polsko-rosyjskim (chyba, że termin ten będziemy rozumieli bardzo szeroko). Tematyka pisma jest znacznie bardziej rozległa i obejmuje wybrane zagadnienia z zakresu stosunków między Polską i jej wschodnimi sąsiadami (nie tylko Rosjanami). Wiele miejsca poświęcono też problemom Polaków na terenach dawnego Związku Radzieckiego i stosunkom narodowoś­ ciowym, a tu m.in. polityki władz bolszewickich do ludności polskiej na Ukrainie w latach 1921-1939 (artykuł Janusza M.Kupczaka, w 1 tomie „Studiów"), źródłom antagonizmu polsko-ukraińskiego (Bronisław Pasierb, t. 2), sposobom ukraizowania polskiej inteligencji we Lwowie (Grzegorz Hryciuk, t. 2), zniewoleniu mieszkańców Wilejszczyzny przez władze sowieckie (Franciszek Sielicki, t. 1). Autor tego tekstu omawia następujące formy działania władz: odebranie niepodległości, utworzenie obozów jenieckich dla żołnierzy wracających z frontu niemieckiego, utworzenie władzy totalitarnej, narzucenie obcych szkół, ograniczenie wolności wyznaniowej, wcielenie ludności do Armii Czerwonej i batalionów roboczych, aresztowania i więzienia, wy­ wózki na Syberię, rabowanie ludności przez partyzantów, narzucanie mieszkańcom narodowości białoruskiej, utrudnianie repatriacji. Stosunkowo mało znaną kartę z dziejów polskich zesłańców (Sybiraków) odsłania Barbara Jędrychowska, ukazując - na podstawie wybranych pamiętników - udział tej grupy w pracy nauczycielskiej i wychowawczej (t. 2). Jerzy Supady, opierając się na relacjach byłych więźniów Gułagów, omawia natomiast główne przyczyny zgonów w łagrach sowieckich (t. 2). Bezpośrednie relacje świadków są też podstawą opracowania poświęconego ewakuacji więzień sowieckich z Kresów Wschodnich I I RP w czerwcu i lipcu 1941 r. (Krzysztof Popiński, t. 2). Uwagę autorów przyciąga także kwestia liczebności ludności polskiej m.in. w dystrykcie Galicji i na Wołyniu w latach 1942-1943 (art. G . Hryciuka, 1.1) oraz na Litwie - według danych spisu z 27 maja 1942r. (art. Aleksandra Srebrakowskiego, t. 1). W „Studiach" znajdziemy również materiały na temat religijności. Walce duchowieństwa 0 granicę wschodnią poświęcony jest artykuł Michała Pieli (t. 2). W tym samym tomie Roman Dzwonkowski omawia losy hierarchii i administracji kościelnej w ZSRR w latach 1917-1937. Poznajemy ponadto nieznane dotąd odsłony biografii postaci na trwałe związanych ze Wschodem: Rufina Piotrowskiego - autora najgłośniejszych polskich pamiętników syberyjskich z X I X w. (art. Wiktorii Śliwowskiej, 1.1) i Ewy z Wendroffów Felińskiej - autorki wspomnień z zesłania oraz pamiętników z okresu dzieciństwa i młodości spędzonych na Litwie i Wołyniu (W. Śliwowska, t. 2). A. Kuczyński przypomina sylwetkę Bronisława Piłsudskiego, „wielkiego eksploratora Sacbalinu i kraju Nadamurskiego", omawiając działalność Instytutu Dziedzictwa B. Piłsudskiego przy Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajowym. Ten sam autor, wspólnie ze Zbigniewem Wójcikiem, przybliża Czytelnikom postać Jana Michała Witorta - działacza socjalistycznej orga­ nizacji antycarskiej działającej w Wilnie i w Warszawie, zesłanego do Archangielska, badacza, korespondenta wielu czasopism „z prowincji litewskiej". Zebrana przez autorów bibliografia prac Witorta liczy ponad 200 pozycji. W tekście zamieszczono także wybór publikacji o tym badaczu 1 działaczu w jednej osobie. Artykuł Marcina Samsonowicza-Gorskiego poświęcony jest działalności W.K. Arsieniewa - pisarza i badacza dalekowschodnich terenów Rosji, m.in. Kraju Ussuryjskiego i Amurskiego. W trakcie badań Arsieniew spotykał się ze Stanisławem Poniatowskim. Omawiane materiały są też przyczynkiem do biografii tego - tak rzadko dziś wspominanego w Polsce - badacza (t. 2). �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Poszukiwania archiwalne, zapisy wspomnień osób, które stały się świadkami, uczestnikami i ofiarami wydarzeń i procesów historycznych pozwalają ocalić od zapomnienia wiele postaci. Niektóre z nich, jak np. Jarosław Tyszyński - rzeźbiarz i malarz tworzący na początku X X w., nauczyciel rysunku J. Czapskiego, związany z Mińskiem, Lwowem, Krakowem, Paryżem i War­ szawą, Sybirak - mają udział w rozwoju kultury kilku narodów. Są jednocześnie przykładem losów kształtowanych i przeżywanych w warunkach dramatycznych wydarzeń historycznych. Stanowią również znakomity przykład ksystalizowania się tożsamości narodowej w zmieniającej się rzeczywistości (art. Iwony Kabzińskiej, t. 1). W każdym numerze „Studiów" znajduje się rozbudowany dział Recenzji, w którym prezen­ towane są wybrane prace dotyczące problematyki wschodniej. Na szczególną uwagę zasługują omówienia książek wydawanych na Litwie i Ukrainie, jak też na Zachodzie, trudno dostępnych na naszym rynku. W tomie 2 znajduje się też Kronika, w której omówiono ważniejsze wydarzenia naukowe i wystawiennicze łączące się tematycznie z badaniami wschodnimi. Ten przegląd zawartości 2 numerów „Wrocławskich Studiów Wschodnich" informuje o tzw. profilu pisma, pozwala określić obszar zainteresowań Redakcji i autorów, poruszaną problema­ tykę. Omawiane dotychczas zagadnienia z pewnością nie wyczerpują tematyki wschodniej. W do­ tychczas wydanych numerach nie poruszono np. problematyki stosunków polsko-białoruskich czy polsko-łotewskich, zasygnalizowana została zaledwie kwestia relacji między różnymi wyznaniami, niewiele miejsca poświęcono działalności kulturalnej. Z pewnością zakres tematów będzie stop­ niowo poszerzany wraz z ukazywaniem się na rynku kolejnych numerów „Studiów". Od kilku lat z różnych stron rozlegają się głosy wieszczące znaczny spadek zainteresowania problematyką wschodnią, losami Polaków na terenach byłego Związku Radzieckiego. Wiele wydawnictw odmawia druku pamiętników, literatury zesłańczej i tzw. tematów martyrologicznych obawiając się ryzyka finansowego. Tymczasem studia nad procesami obejmującymi kraje należące do niedawna do obozu socjalistycznego, intensywnie prowadzone poszukiwania archiwalne i ba­ dania terenowe wskazują, że czas badań zwanych popularnie „sowietologicznymi" nie przeminął. Mówienie o niewielkim zainteresowaniu tą tematyką wynika dziś raczej z układów koniunktu­ ralnych i pobudek ekonomicznych, a także politycznych i jest dalekie od prawdy. Historycy nie powiedzieli z pewnością ostatniego zdania. Świadczą o tym także materiały publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazujące nieznane wcześniej fakty, otwierające nowe karty stosunków polsko-radzieckich, polsko-ukraińskich czy polsko-litewskich, przybli­ żające realia życia za naszą wschodnią granicą w różnych okresach historycznych. Autorami artykułów są w większości badacze o renomowanych nazwiskach, z ogromnym dorobkiem i do­ świadczeniem badawczym. Gwarantuje to wysoką jakość prac. Zdecydowana większość artykułów oparta jest na źródłach archiwalnych, publikowanych po raz pierwszy. Archiwa naszych wschodnich sąsiadów kryją jeszcze wiele tajemnic czekających na odkrycie i upowszechnienie. Na terenach byłego Związku Radzieckiego prowadzone są też badania etnologiczne, socjologiczne, muzealnicze, socjolingwistyczne. Obszar ten cieszy się również zainteresowaniem historyków sztuki. Efekty badań wywołują żywe dyskusje nie tylko w środowisku naukowym, lecz także wśród osób, które bezpośrednio doświadczyły skutków polityki naszych wschodnich sąsiadów. Stosunko niewielkie zainteresowanie nimi przejawiają natomiast władze. Można mieć nadzieję, że rezultatu badań wschodnich będą systematycznie publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów". Mam nadzieję, że redaktorzy i wydawcy WSW pokonają bariery finansowe i - wbrew odczuwalnej niechęci wielu środowisk - doprowadzą do wydania kolejnych numerów, równie interesujących, bogatych źródłowo, utrzymanych na wysokim poziomie naukowym. „Wrocław­ skie Studia Wschodnie" nie są jedynym polskim pismem specjalizującym się w tematyce wschod­ niej. Od wielu lat ukazują się: „Przegląd Wschodni", „Rocznik Wschodni", „Rocznik Polonijny", „Studia Polonijne", problematyce tej poświęcono także wiele miejsca w „Etnografii Polskiej". Fakt, iż Redakcji „Studiów" udało się przyciągnąć wielu znakomitych autorów i wypełnić dotych­ czas wydane numery cennymi publikacjami, a także - jak mi wiadomo - zgromadzić materiały do kolejnych numerów - świadczy o tym, że nie wszystko jeszcze zostało powiedziane i że nie należy się obawiać rychłego końca badań wschodnich. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA Z niecierpliwością czekam na kolejne numery pisma, życząc Redakcji konsekwencji, uporu, pokonania trudności i nawiązania stałej współpracy z najlepszymi badaczami, których prace pozwolą Czytelnikom zrozumieć m.in. przyczyny współczesnych napięć w stosunkach z wschod­ nimi sąsiadami, zapełnić istniejące jeszcze „białe plamy" w historii Polski i państw leżących za naszą wschodnią granicą, ukazać nieznane źródła, karty kultury, postacie, których działalność w znacznym stopniu kształtowała (i kształtuje nadal) sposób patrzenia na dzieje naszego kraju i państw, z którymi związały nas losy. Iwona Kabzińska Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław 1998 Rola Syberii w rosyjskim systemie karnym i bilans ofiar jego represji stanowią od lat przed­ miot gruntownych analiz historyków. Indywidualne badania prowadzone przez uczonych pol­ skich i rosyjskich, coraz bardziej skuteczna współpraca między nimi oraz poszerzenie bazy źród­ łowej o niedostępne do niedawna dokumenty przechowywane we wschodnich archiwach za­ owocowały wieloma pracami charakteryzującymi poszczególne ogniwa systemu oraz obfitują­ cymi w przykłady represjonowania ludzi obwinionych o przestępstwa polityczne i kryminalne. Dzięki temu kluczowe problemy tematyki sybirackiej mogły zostać ujęte w postaci naukowych syntez. Taki właśnie charakteT mają podsumowania dokonane w ostatnich latach przez Wiktorię Śliwowską (Wprowadzenie do przewodnika biograficznego Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, 1998), Elżbietę Kaczyńską {Syberia: największe więzienie świata, 1991) czy Antoniego Kuczyńskiego {Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory, 1993). Ostatni z wy­ mienionych tu autorów podjął się trudnego zadania omówienia całokształtu polsko-syberyjskich stosunków na przestrzeni dziejów. We wspomnianej pracy, po syntetyzującym zagadnienie obszer­ nym wstępie, zamieścił antologię tekstów, w których obok wątku martyrologicznego zawarte są relacje na temat polskich działań zbrojnych na Syberii oraz wkładu naszych zesłańców w poznanie i zagospodarowanie ziem zauralskich. Problematyce tej Antoni Kuczyński pozostał wierny. W 1997 roku dzięki jego inicjatywie miało miejsce ważne wydarzenie naukowe, jakim było spotkanie przedstawicieli różnych dziedzin wiedzy specjalizujących się w badaniach nad dziejami Polaków na Syberii. Ta międzynaro­ dowa konferencja, zorganizowana w dniach 30 czerwca - 3 lipca w Uniwersytecie Wrocławskim i Wyższym Seminarium Duchownym Salwatorianów w Bagnie, została poświęcona różnym aspek­ tom polsko-syberyjskich kontaktów na przestrzeni wieków. W niespełna rok później merytorycz­ na dokumentacja całego sympozjum ukazała się w formie publikacji książkowej. Cel i przebieg międzynarodowej konferencji zostały już wcześniej omówione w artykułach pisanych przez jej uczestników (opracowania A. Kuczyńskiego, O wieloletnich związkach Polski z Syberią; Z. Strzyżewskiej, Syberia w historii i kulturze narodu polskiego. Międzynarodowa kon­ ferencja naukowa, Wroclaw-Bagno 1997, [w:] „Niepodległość i Pamięć" 1998, nr 2/11). Autorzy relacji w swoich sprawozdaniach sporo uwagi poświęcili wiodącym tematom sympozjum oraz referatom, które ich zdaniem szczególnie ciekawie ujmowały różne zagadnienia. Nie chcąc tu powtarzać treści owych profesjonalnie napisanych tekstów, dodam jedynie, że ze względu na szeroki zakres poruszanych w czasie spotkania spraw, jak też znaczący wkład naukowych wy­ stąpień do rozwoju wiedzy o stosunkach polsko-syberyjskich, trudno przecenić znaczenie faktu, iż w dobie ogromnych trudności wydawniczych dorobek tej konferencji udało się w krótkim czasie zaprezentować szerokiemu gronu czytelników. Książka Syberia w historii i kulturze narodu polskiego ukazuje złożony i rzetelny obraz doświadczeń Polaków na Wschodzie. Z tego też względu jest ona znaczącą pozycją wśród syberianów. Tom ten zawiera najnowsze ustalenia badawcze dokonane m.in. przez wybitnych znaw­ ców problematyki syberyjskiej, zarówno polskich, jak i zagranicznych, głównie rosyjskich. Obok opracowań o charakterze naukowym, zostały tu włączone materiały dokumentujące wystąpienia �RECENZJE I OMÓWIENIA 233 organizatorów i zaproszonych gości, dzięki czemu czytelnicy mogą się zapoznać z ciekawymi refleksjami reprezentantów różnych środowisk na temat historii i obecnej sytuacji Polaków prze­ bywających za Uralem. W całość prezentowanych zagadnień wprowadza we wstępie Antoni Kuczyński, kończąc artykuł podsumowaniem wyników czterodniowej konferencji. Zamieszczone w książce referaty, posiadające charakter opracowań studialnych, są najważ­ niejszą i najobszerniejszą częścią pokaźnego tomu. Zdaniem redaktora naukowego stanowią one reprezentatywny przegląd aktualnego stanu badań nad wieloaspektowym zagadnieniem polsko-syberyjskich kontaktów. Uzupełnieniem sporej ilości tekstów są ciekawe i często jeszcze nie publikowane w kraju fotografie. Zakres omawianych w książce problemów jest bardzo szeroki. Pod względem chronologicz­ nym obejmuje on wydarzenia mające miejsce między XVII wiekiem a końcem nas2:ego stulecia, zaś tematycznie łączy się z zagadnieniami martyrologii na Wschodzie, dobrowolnego i przymuso­ wego osadnictwa za Uralem, wkładu Polaków w poznanie i zagospodarowanie tych ziem, ich działań zbrojnych przeciw władzy sowieckiej, recepcji problematyki syberyjskiej w kraju. Omawia­ ne są tu również losy indywidualnych osób oraz dawnych i współczesnych ośrodków polonijnych na Syberii. Niewątpliwą zaletą tego wydawnictwa jest jego interdyscyplinarny charakter. Literatura przedmiotu, bazująca do niedawna na źródłach pamiętnikarskich i historycznych, została tu wzbogacona o opracowania omawiające tematykę syberyjską z punktu widzenia geologów, etno­ logów, politologów, literaturoznawców i badaczy dziejów kościoła, przez co opisywane fakty mogły zyskać pełniejsze naświetlenie. Ze względu na szeroki zakres chronologiczny poruszanych w książce tematów, ich wielowątkowość, jak też różnorodność spojrzeń na związki Polaków z Syberią (punkt widzenia history­ ków, etnologów, geologów, politologów, teologów i środowisk osób represjonowanych), nie sposób omówić wszystkich zawartych w tomie kwestii. Nie znaczy to jednak, że publikacja jest zbiorem nie powiązanych ze sobą artykułów. Większość z nich można bowiem połączyć w bloki tematyczne, których zakres i główne problemy badawcze wyznaczały na konferencji cztery refe­ raty wiodące. Pierwszy z nich to opracowanie Wiktorii Śliwowskiej, Dawne i nowe badania nad polskimi zesłańcami na Syberii - ich miejsce w historii i kulturze, poświęcone zagadnieniom metodologicz­ nym. Zawiera ono charakterystykę źródeł o Polakach na Syberii, ocenę ich wartości poznawczej, krytyczną analizę sposobu ujmowania problematyki zesłańczej w różnych okresach czasu, jak też omówienie specjalistycznych opracowań polskich i rosyjskich. Ogólnie rzecz biorąc, ten ważny artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat materiałów źródłowych dokumentujących zesłania. Drugą wiodącą kwestię ujmował referat Elżbiety Kaczyńskiej, Polacy w społecznościach sybe­ ryjskich (1815-1914). Zagadnienia demograficzno-socjologiczne. Według autorki, „bohaterem tych rozważań jest cała zbiorowość", dlatego też obejmują one nie tylko różne kategorie repre­ sjonowanych, lecz również ich syberyjskie otoczenie. Tak jak w swoich poprzednich pracach Elżbieta Kaczyńska konsekwentnie rekonstruuje strukturę zesłańczej zbiorowości, wykazując tym samym nieprawdziwość pokutującego do dnia dzisiejszego spojrzenia na społeczność „więźniów Sybiru", utożsamianych na ogół jedynie z grupą ludzi ukaranych za sprawy polityczne. Artykuł ten przedstawia liczebność różnych kategorii zesłańców i wolnych mieszkańców Syberii w okresie blisko stuletnim oraz opisuje zmiany sytuacji skazańców związane z modernizacją prawa karnego i modyfikacją sposobów represjonowania. W trzecią grupę omawianych na konferencji tematów wprowadza artykuł Zbigniewa Wójcika i Antoniego Kuczyńskiego, Między oczekiwaniem a spełnieniem. Wkład Polaków w badania nauko­ we na Syberii. To syntetycznie ujęte opracowanie koncentruje się na zagadnieniu zróżnicowania sytuacji, w jakiej znaleźli się Polacy przebywający za Uralem na przestrzeni wieków i na tym tle ukazuje ich osiągnięcia badawcze. Ramy ostatniego bloku problemów wiodących, poświęconych martyrologii i działalności duszpasterskiej polskich księży na Syberii zakreśla artykuł Romana Dzwonkowskiego, Katolickie duchowieństwo polskie represjonowane na Syberii w latach 1920-1965. Podana w referacie cezura �234 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowa nie była obligatoryjna i niektóre mieszczące się w tej grupie opracowania opisują losy i działalność duszpasterską polskich księży w latach wcześniejszych (artykuły W. Wernerowej, Relacje polskich misjonarzy z Syberii z początku XX wieku, B. Szostakowicza, Dzieje irkuckiej parafii rzymsko-katolickiej do początków wieku XX, J. Ziółka, Księża zesłani na Syberię po po­ wstaniu styczniowym). Z odrębną grupę problemów wiążą się referaty poświęcone losom Polaków na Wschodzie w czasach I I wojny światowej. Koncentrują się one na zagadnieniach deportacji ludności cywilnej, problematyce lagrowej i tzw. „wolnych osiedleń", sytuacji poszczególnych grup zesłańców, kwestii powrotów do kraju oraz represjach stalinowskich wobec polskiej diaspory za Uralem. Ostatni temat poszerzony został o rozważania dotyczące teraźniejszości i przyszłości mieszkańców Syberii o polskim rodowodzie. Omawiane tu fakty zamykają gorzki rozdział naszych stosunków z Rosją, który dopiero teraz jest rozliczany. Sprawy wiążące się z martyrologią Polaków na Wschodzie, do dziś bolesne dla wielu doświadczonych tam ludzi, są nadal żywo dyskutowane i wzbogacane o nowe świadectwa. Jednak problem zesłań, obłożony przez lata polityczną infamią, później zaś ukazywany przez pryzmat nieszczęść, jakich doznały ofiary represji, wymaga wielu jeszcze wyjaśnień. Autorzy zamieszczonych w tomie artykułów polemizują z dotychczasowymi ustaleniami i korygują fakty na podstawie nieznanych dotąd źródeł zgromadzonych w archiwach rosyjskich. Przeciwstawiając się popularnym i kształtującym opinię publiczną mitycznym wyobrażeniom wzmacniają podstawy wiedzy o czasach stalinowskich. Generalnie rzecz biorąc, zgromadzony w tomie materiał naukowy nie tylko wyjaśnia różne kwestie sporne, systematyzuje dotychczasową wiedzę o polskich doświadczeniach na Syberii, ale też przybliża szereg nowych zagadnień, zaledwie sygnalizowanych we wcześniejszych publikacjach lub w ogóle dotąd nie analizowanych (wymieniłabym tu artykuły: B. Jędrychowskiej, Życie muzyczne polskich środowisk zeslańczych na Syberii w XIX wieku, W. Sulei, Wpływ syberyjskich doświadczeń na polską myśl polityczną doby porozbiorowej, S. Leończyka, Polacy na południu guberni jenisiejskiej. Dzieje zesłań i kolonizacji, M . Iszczenko, Polacy na katordze sachalińskiej, W. Wołk owa, Polacy w dziejach Tomska w XVII wieku oraz teksty omawiające zaniedbywany do niedawna temat martyrologii polskich duchownych). Dzięki temu został poczyniony kolejny wielki krok w kierunku opracowania całościowej syntezy „Polskiego Sybiru". Uwag krytycznych o książce mam niewiele. Dla mnie, jako etnografa, istotnym błędem jest podpis pod fotografią Ajnuski z dzieckiem, który głosi, że zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyz­ nę. Zastanawiam się również, czy niektórych referatów nie należałoby dla potrzeb wydawniczych wzbogacić o dodatkowe informacje. Pisali je bowiem naukowcy z myślą o profesjonalnym audy­ torium. Dlatego nie omawiano w nich spraw podstawowych, które temu środowisku mogą wydawać się zbyt znane, aby je poruszać w naukowych referatach. Nie sądzę jednak, by dla osób mniej wprowadzonych w tematykę syberyjską, a do takich zalicza się pewnie znaczna część czytelników książki, wszystko było równie oczywiste. Dla przykładu podam, że w artykule Jana Ziółka zawarte są informacje o Józefie Kalinowskim, zaś dokumentacja ikonograficzna przed­ stawia osoby o innych imionach: słuchacza rosyjskiej uczelni wojskowej, omyłkowo nazwanego tu Janem Kalinowskim i nieco dalej mało podobnego do poprzedniego karmelitę Rafała Kalinow­ skiego. W opracowaniu nie ma jednak wyjaśnienia, że chodzi o tę samą postać, co może do­ prowadzić czytelników do błędnych wniosków, iż zesłaniec Józef był jedynie autorem relacji o represjonowanych księżach, zaś portret świętego Rafała został zamieszczony chociażby dlatego, że artykuł dotyczy polskich duchownych. W książce zabrakło mi również omówienia, które ukazywałoby syberyjskie dokonania Pola­ ków w kontekście podobnych osiągnięć przedstawicieli innych narodowości. Pozwoliłoby ono bezstronnie ocenić nasz dorobek w dziedzinie poznania ziem zauralskich. Jest to jednak bardziej postulat na przyszłość niż zarzut, gdyż, o ile wiem, ten ogromny i wielowątkowy temat czeka dopiero na opracowanie. Anna Milewska-Młynik �235 RECENZJE I OMÓWIENIA Elena Niculi1,á-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnale si asezate ín ordine mito­ lógica {Zwyczaje i wierzenia ludu rumuńskiego zebrane i ułożone w porządku mitologicznym), vol. I , P O L I R O M , łasi 1998, ss. 504, wyd. I , Tipografía Isidor Wiegler, Cernáuti 1903 Minęło już sporo czasu od kiedy etnografowie odkryli, iż tradycyjna ludowa wizja świata oparta była na strukturach myślenia wyznaczonych przez mit. Pochodzący z in illo tempore, z czasu działania bogów, mit rozumiany był w niej jako objawienie prawdy absolutnej, wyjaś­ niającej i uzasadniającej porządek świata. Z mitycznego czasu wywodziły się normy, wartości i reguły życia przestrzegane w danej społeczności, a obrzędy i zwyczaje kultywowane w ciągu roku były gwarancją zachowania równowagi świata oraz boskiego porządku na ziemi. Mit stanowił wzór, którego odtwarzanie gwarantowało trwanie świata, a przez to i ludzkie szczęście. Taki mityczny obraz ludowej kultury rumuńskiej, a w szczególności Mołdawii i Bukowiny, przed­ stawiony został w wydanym właśnie pierwszym tomie książki Eleny Niculijá-Voronca . Praca ta, opublikowana po raz pierwszy w początkach X X wieku, uznawana jest za „jedno z najbardziej reprezentatywnych dzieł etnologii rumuńskiej" (Berdan 1998, s. 9). Stanowi ona do dzisiaj ważne narzędzie pracy etnografów i antropologów kultury, bez którego współczesne badania dotyczące mitów i obrzędowości w Rumunii nie są właściwie możliwe. 1 2 Pierwszy tom książki dzieli się na trzy części: Stworzenie świata, Ziemia, Powietrze . Autorka przedstawiła w nim rumuńskie wierzenia i opowieści dotyczące powstania ziemi, człowieka i na­ tury. Zebrany materiał został uporządkowany w duchu mitologii i filozofii antyc2mej, według której wszechświat zbudowany jest z tzw. czterech elementów kosmicznych (ziemia, woda, powie­ trze, ogień). Taka koncepcja książki nie była oryginalnym pomysłem Eleny Niculitá-Voronca - wiele dzieł etnografii rumuńskiej pochodzących z przełomu X I X / X X wieku miało podobny układ wynikający głównie z popularnych w tym czasie w Rumunii duchowych koncepcji P. Hasdeu. Podział ten został jednocześnie związany z porządkiem wyznaczonym przez słońce, które w tradycyjnej kulturze ludowej stanowiło podstawowy czynnik orientacji w czasie i prze­ strzeni. Materiał przedstawiony w pracy powstał na podstawie wieloletnich badań autorki prowa­ dzonych pod koniec X I X wieku w wioskach północnej Rumunii. Metoda polegała na prowadze­ niu wywiadów z mieszkańcami wsi i na wiernym odnotowywaniu ich odpowiedzi. Autorka, jak sama przyznaje, zapisywała wszystko, co mówili jej rozmówcy nawet wówczas, gdy odpowiedzi wydawały jej się naiwne i bardzo uproszczone (s. 21). Z zebranego w ten sposób materiału powstała znakomita praca, odtwarzająca struktury mityczne i archaiczny sposób myślenia, który stanowił podstawę wielu wierzeń i obyczajów ludu rumuńskiego, nierzadko kultywowanych po dzień dzisiejszy. Walorem opracowania jest także fakt, iż zamieszczono w nim teksty w oryginal­ nym brzmieniu dialektu mołdawskiego z końca X I X wieku. W pierwszej części książki Elena Niculijá-Voronca zebrała istniejące w rumuńskiej mitologii ludowej wierzenia dotyczące stworzenia świata, czyli - jak to jest określane w etnografii - mity kosmogoniczne. Już z pierwszych opowieści mieszkańców mołdawskich i bukowińskich wiosek wyraźnie wyłania się dualny obraz świata. Kultura rumuńska, podobnie jak i słowiańska, budowana jest na zasadzie opozycji. Najważniejsza z nich widoczna jest w przekonaniu, iż 1 Elena Niculi{á-Voronca (1862-1939), pisarka i folklorystka, wywodziła się ze starej rumuń­ skiej rodziny osiadłej w Macedonii, której potomkowie w X V I I I wieku przybyli do Mołdawii i zamieszkali w Suczawie. Po studiach w Botocani i w Jassach, zajęła się pracą folklorystyczną, której efekty publikowała na łamach rumuńskich czasopism i książek. Tematyka prowadzo­ nych przez nią badań obejmowała głównie rumuńskie myślenie archaiczne i struktury mityczne, które stały się podstawą wielu wierzeń, obyczajów i zwyczajów praktykowanych w tradycyjnej ludowej kulturze. Wiele etnograficznych prac autorki powstało na podstawie bezpośrednich badań terenowych prowadzonych w rumuńskich wioskach Mołdawii i Bukowiny, zob. Z. Berdan 1998, s. 9-19. Kolejny tom książki E . Niculřtá-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnate si asezate in ordine mitológica, poświęcony będzie zwyczajom i wierzeniom związanym z wodą i ogniem. 2 �236 RECENZJE I OMÓWIENIA w stworzeniu ziemi biorą udział dwie antagonistyczne siły - dobro, utożsamione z Bogiem (rum. Dumnezeu), znanym także pod imieniem Fártache i zło związane z Diabłem (rum. Drąc) wy­ stępującym także pod imieniem Nifártache czy Necuratul. Świat powstaje w wyniku walki między tymi dwoma siłami, którym, co stoi w sprzeczności z mitologią chrześcijańską, przypisuje się równie ważną rolę w jego stworzeniu. Większość rumuńskich mitów wykazuje silny związek z wierzeniami występującymi na Słowiańszczyżnie. Początek wszelkiego istnienia ma w nich charakter akwatyczny. Pomysł stworzenia ziemi w opowieściach ludu rumuńskiego najczęściej przypisywany jest Bogu. Z ziemi przyniesionej przez Diabła z dna wód, Bóg tworzy turtija , z którego z czasem wyrasta mała ziemia. Bóg kładzie ją na wodzie i wraz z Diabłem traktują ją jako miejsce odpoczynku. W innych wersjach mitów kosmogonicznych na początku istnieje woda (rum. apa) i ciemność (rum. intuneric). Na wodzie pływa piana, a w niej motyl i robak. Motyl składa skrzydła i powstaje z niego Bóg. Z robaka rodzi się inny twór - „On" (rum. El), Diabeł, Necuratul, z ogonem i widłami (s. 37). W niektórych opowieściach diabeł pojawia się w postaci ptaka, np. kaczki pływającej po wodzie. Aby uczcić jego pamięć istnieje zwyczaj powstrzymywania się w pewnych okresach od jedzenia kaczek. Stworzenie ziemi często w rumuńskich opowieściach jest związane z sakralizacją przestrzeni. Zachód to kierunek zła, ciemności, „dzisiejszego końca świata". Wschód - przeciwnie: w wartościowa­ niu przestrzeni nadaje mu się rangę kierunku dobrego, jasności, stworzonego przez Boga porządku. Powstanie ziemi łączy się z uporządkowaniem całego kosmosu. Z trójsferycznym porządkiem - niebo, ziemia, woda (znajdująca się pod ziemią, lub otaczająca ze wszystkich stron ziemię) - zostają związane wierzenia dotyczące jego genezy, mieszkańców poszczególnych sfer oraz postaci pełniących rolę ich opiekunów. Charakterystycznym motywem opowieści jest także opuszczenie ziemi po jej stworzeniu przez Boga i Diabła (Bóg wznosi się do siódmego nieba, Diabeł zostaje w pierwszym). Jednakże nie jest to koniec troski Boga o ziemię. Z wysokości Bóg, przy pomocy Diabła, nadaje porządek światu - powstają istoty boskie, ludzie, zwierzęta, rośliny, przedmioty - skrzypce, haft na koszuli rękawa bukowińskiej kobiety, młyn, żelazo, pieniądze, kościoły, chleb, kwiaty - jednym zdaniem, wszystko to, co ma związek z życiem ludzi. Ludowa świadomość potrafi odnaleźć w pierwotnym czasie świętym sens każdego istnienia, zarówno duchowego jaki i materialnego. Z nieprawdopodobną łatwością potrafi tworzyć także wytłumaczenie zarówno dla dobra, jak i zła istniejącego na świecie. Nierzadko, w rumuńskich opowieściach to sam Bóg nadaje sankcje istniejącemu na ziemi złu. O tym jak zło powstaje za jego przyzwoleniem opowiada między innymi historia o pojawieniu się wśród ludzi prostytucji. Według wierzeń podanych przez Ioana Pisarciuca z wioski Roja, Noe miał dwunastu synów i trzynaście córek, którzy, poza jedną, wszyscy ze sobą współżyli. Odmienność jednej budziła jednak nieporozumienie. Aby zażegnać konflikt rodzeństwo udało się do Noego. Ten rozstrzygnął - jeżeli jedna z córek nie chce współżyć ze swoim rodzeństwem, będzie odtąd służyła innym. Gdy Bóg przyszedł odwiedzić Noego i dowiedział się o jego pomyśle, powiedział: dlaczego nie, będzie odtąd przeznaczona dla żołnierzy (s. 37). 3 Warte podkreślenia jest to, iż w rumuńskich opowieściach ludowych postać Diabła ma charakter ambiwalentny. Można jednak powiedzieć, iż Necuratul zatraca w nich zło, tak silnie podkreślane przez religię chrześcijańską. U postaw stworzenia świata leży rzeczywiście walka złego Diabła i dobrego Boga. Diabeł już w pierwszych przytoczonych mitach stara się ze wszyst­ kich sił pokonać Boga i stworzyć ziemię w swoje imię. Jednak materia „odmawia mu posłuszeńs­ twa" - piasek znika, woda oddala się, wysycha itd. Podobnie dzieje się, gdy Diabeł usiłuje pozbyć się na zawsze Boga, topiąc go w wodzie. W wyniku walki i doznawanych wciąż na nowo porażek, Diabeł poznaje wreszcie jak wielka jest moc Boga i jak trudno jest odnieść nad nim zwycięstwo. W dalszych opowieściach Diabeł jawi się więc już właściwie jako dobroduszna istota, niespecjalnie mądra, ot, taki tam boży głupek. Wiele mitów i opowieści to właśnie jemu przypisuje moc 3 Turtá, turtija - rodzaj rumuńskiego kołacza sporządzonego z mąki, wody i soli (z dodatkiem miodu, cukru lub orzechów). Z zaczynu ugniata się i rozwałkowuje warstwę ciasta, którą następ­ nie wypieka się na płycie pieca lub na stole w żarze. Używany jest podczas wielu zwyczajów dorocznych, np. w dniu św. Barbary lub św. Andrzeja. �237 RECENZJE I OMÓWIENIA inicjatywną i wykonawczą ziemskiego porządku, podkreślając jednak zarazem twórczą moc Boga. Z lektury książki można właściwie wywnioskować, iż Diabeł jest pomysłodawcą powstania więk­ szości rzeczy na ziemi, ale nie umie do końca ich wykorzystać. Buduje dom, ale bez okien i światło słońca nie może dotrzeć do jego wnętrza, konstruuje wóz, ale w środku domu i nie potrafi go wyciągnąć na zewnątrz. Stwarza człowieka, ale ten nie odpowiada na jego pytania. Dlatego, jest Bóg, Siła, Wszechmoc, który musi mu pomóc. Bóg przybiera tu rolę ulepszyciela diablich pomy­ słów. Bogu wszystko się udaje, Diabeł tworzy świat „na opak", „bez ducha". Od Boga pochodzi to co żywe, ciepłe, jasne; od Diabła, to co martwe, chłodne, ciemne. Widać to w pięknej opowieści 0 stworzeniu świętych. Bóg po usadowieniu się w niebiosach odkrywa samotność Diabła i po­ stanawia stworzyć mu towarzyszy. Obydwaj myją ręce. Bóg czyni to dwanaście razy i za każdym razem ze spadających kropli wody powstaje jeden święty - Michał, Mikołaj (którego przeznacza na nauczyciela ludzi), Jerzy, Dymitr, Pokrowa (która przykrywa ziemię śniegiem i do której modlą się dziewczyny o zamążpójście), Eliasz, Wielka Niedziela . Na samym końcu, jako dwu­ nasty, pojawia się Jezus Chrystus. Także Diabeł idąc śladem Boga myje ręce, ale z kropli wody powstają jedynie... owoce i trawa (s. 28). Podobnie jest z człowiekiem, który w rumuńskich mitach jest pomysłem Diabła. Stworzony przez Diabła Adam, nie potrafi mówić, nie odpowiada na pytania Nifartache. Przychodzi Bóg i tchnie w niego ducha. I człowiek zaczyna mówić. Aby nie odczuwał na ziemi samotności, Bóg czyni mu kobietę, żonę - Ewę. 4 Wzajemny stosunek Boga i Diabła do siebie, podobnie jak stosunek Rumunów do Boga, jest zadziwiająco... ludzki. Brak tu tak charakterystycznego stosunku do „świętości", powodującego zarówno zachwyt, jak i przerażenie. Bóg jest w rumuńskich mitach przede wszystkim człowiekiem. Ludzie skarżą się Bogu na porządek ziemski, tak jak skarżą się swoim sąsiadom na trud życia, proszą Go o stworzenie brakujących im rzeczy, tak jak proszą siebie wzajemnie o pomoc. Także, współżycie Diabła i Boga jest w rumuńskich opowieściach jak współżycie ludzi - z czasem rodzi wzajemne nieporozumienia. Diabeł doświadcza ludzkich uczuć, zazdrości Bogu jego siły i umiejęt­ ności - chce niszczyć pracę Boga. Gdy Bóg tchnie ducha w człowieka i ten zaczyna mówić, Diabeł przeklina twór Boga i człowiek traci rozum. Ale dobry Bóg naprawia krzywdę Diabła, odwraca człowieka na druga stronę, wnętrzności daje na zewnątrz, a to co skalane przez diabła chowa do środka - dlatego człowiek na zewnątrz jest piękny, wewnątrz - „głupi" i ma skłonność do grzechu 1 zła (s. 26). Diabeł, jak mały chłopiec, często płata Bogu figle. Każe młynarzowi siedzieć pod drzewem w kożuchu odwróconym na drugą stronę i straszyć, gdy obok przechodzi Bóg. Dzięki swojej mocy Bóg potrafi jednak odwrócić przekleństwo Diabła - nie lęka się, błogosławi młynarza i z jego ciała powstaje niedźwiedź - ot, takie tam kosmate stworzenie Boże! Dualizm kultury rumuńskiej widoczny jest także w istnieniu dwóch pierwiastków w powstałym porządku ziemskim - męskiego (rum. bůrbátesc) i żeńskiego (rum. femeiesc). Każdej stworzonej przez Boga istocie zostaje przypisany jeden z tych rodzajów. Także człowiek rozpoznając porządek boski, odkrywa ten dualizm i nadaje go rzeczom czy zjawiskom tworzonym przez siebie. Męski jest ogień i powietrze, żeńska jest woda i ziemia. W jednej z opowieści mężczyzny z Rosa także dniom tygodnia zostaje nadana personifikacja i płeć. Pierwsi ludzie stworzeni przez Boga rodzą dzieci. W pierwszy dzień powstaje Niedziela - dziewczynka, w drugi poniedziałek - chłopiec, i kolejno wtorek - chłopiec, środa - kobieta, czwartek - chłopiec, piątek i sobota - dziewczynka (s. 38). Religijność ludowa z czasem przyporządkuje dniom tygodnia poszczególnych świętych - poniedziałek jest dniem św. Archaniołów, wtorek - św. Jana lub św. Eliasza, środa - Matki Bożej, czwartek - św. Mikołaja, piątek - św. Krzyża, sobota - św. Łazarza i zmarłych. Na marginesie tych wszystkich opowieści rumuńskich da się także wyróżnić jeszcze jeden dualizm - światło (rum. lumina) i ciemność (rum. intuneric). Pierwsi ludzie nie mają świadomości, iż może istnieć dzień, słońce, pory dnia. Narzekają, że jest ciemno, że mrok okrywa ziemię i nie mogą widzieć Boga. Umiejętność odróżniania dnia od nocy, światła od ciemności powstaje po stworzeniu przez Boga słońca. Po wyróżnieniu ciemności i jasności człowiek nadaje im 4 Niedzieli została nadana w kulturze rumuńskiej personifikacja i traktuje się ją jako świętą, nazywając Duminica Mare. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA wartościowanie - odtąd noc, ciemność, kojarzona będzie ze złem, chaosem, nieuporządkowaniem ziemi, czasem działania wszelkich istot diabelskich; jasność to czas dobra, szczęścia, boskiego porządku. W dzień Bóg ze św. Piotrem chodzą po ziemi i odwiedzają ludzkie domy, w niedzielę Matka Boska zagląda do zagrody i przynosi jej szczęście. Nocą przychodzą diabelskie istoty, aby czynić ludziom zło, przybysze z innych światów. Ale zmrok i noc będą także czasem kontaktu z innym porządkiem. To wtedy przychodzą zmarli, którzy chcą posilić swe dusze pokarmem świątecznym, to wtedy młoda dziewczyna można zobaczyć cień swojego przyszłego męża. W części drugiej książki, najobszerniejszej, autorka zebrała wierzenia ludu rumuńskiego, których porządek wyznacza słońce. Rok obrzędowy wsi rumuńskiej toczy się kołem, powracając do punktu wyjścia. Autorka książki rozpoczyna ten rozdział od przytoczenia wierzeń związanych z okresem Bożego Narodzenia i Nowego Roku. W tzw. rytualnym kompleksie Dwunastu Dni zaczynających się od Wigilii Bożego Narodzenia i trwających aż do Boboteaza (6 stycznia), odprawia się w Rumunii szereg prastarych rytuałów i obrzędów, mających charakter agrarny, zapewniających odtworzenie cyklu wegetacji, obfite plony oraz zabezpieczających ludziom powo­ dzenie, bogactwo, szczęście i płodność. Wiele miejsca w tej części książki zajmuje opis wierzeń dotyczących Wigilii. Ludzi obowiązuje szereg nakazów i zakazów, których przestrzeganie gwarantować ma bezpieczeństwo i szczęśliwą przyszłość. Wśród nich mieszkańcy Bukowiny wymieniają najczęściej zakaz wynoszenia z domu ognia (aby nie było szkody w domu oraz nie brakowało go przez cały następny rok), pożyczania czegokolwiek z domu (związany z wiarą w wydawanie z domu szczęścia), zamykania drzwi i bram domu (bo młoda dziewczyna nie znajdzie męża lub „zamknie się szczęście"), wykonywania pewnych prac (np. motania i przędzenia). Zwraca także uwagę wiele opowieści nakazujących wykonywanie w tym czasie różnych czynności mających wpływać na urodzaj i obfitość plonów. Aby pobudzić nieowocujące drzewa do rodzenia, mężczyźni chodzą do sadu obijać je kijami lub łopatami chlebowymi. Istnieją także praktyki, które przepowiadać mają nadchodzący rok: np. z węgla położonego na pieczonym w piecu chlebie wróży się wygląd zboża i kukurydzy (s. 56-65). Szereg rozmówców podaje także informacje o zwyczajach związanych z pożywieniem wigilijnym, zaznaczając jednak, iż do zmroku obowiązuje post, który, według tradycji, „trzyma się" ku pamięci Matki Boskiej (będąc w tym dniu tuż przed rozwiązaniem bardzo cierpiała i nic nie jadła). Na wieczór wigilijny przygotowuje się uroczystą kolację, złożoną z dwunastu potraw (stosownie do liczby apostołów Chrystusa). Wśród potraw dozwolonych wymienia się głównie te, które rodzi ziemia - pszenicę, orzechy, mak, kapustę, bób, groch. Dozwolone jest także spożywanie klusek i kaszy oraz coliva czyli kołaczy (pieczonych z pszenicy, miodu, maku i tłuczonych orzechów). K u pamięci kobiet, które w ten dzień przyniosły cierpiącej Matce Boskiej pieluchy (rum. pelinci), przygotowuje się także specjalny rodzaj placka pszenicznego zwany pelincele Domnului (s. 60). Mieszkańcy Bukowiny wierzą także, iż wielu potraw nie wolno w ten dzień jeść, gdyż ich spożycie wiąże się z niebezpieczeństwem. U prawosławnych zakazane jest spożywanie potraw z krwią, np. ryby - w ten sposób oddaje się cześć Matce Boskiej, która w ten dzień „była pełna krwi". Specjalnie na ten dzień stół wyposażony jest w szereg akcesoriów, które według ludowych wierzeń mają zapewnić ludziom zdrowie i bezpieczeń­ stwo. Aby uchronić domowników od zła, na czterech rogach stołu kładzie się czosnek, uchodzący za najlepszy środek apotropeiczny. Pod stół daje się ostre, metalowe przedmioty - siekierki, toporki, nawet kosę, na których domownicy trzymają podczas wieczerzy wigilijnej nogi, aby zapewnić rodzinie przez cały nadchodzący rok zdrowie i siłę równą żelazu. Na pamiątkę narodzin Chrystusa w stajence kładzie się na stół siano, które po wieczerzy dawano bydłu, aby uchronić je od wszelkiej szkody. Także, sama noc wigilijna w opowieściach ludu rumuńskiego nabiera charakteru szczególne­ go i odbierana jest jako pora graniczna. W tym dniu decyduje się przyszłość ludzi i zwierząt oraz dzieją się rzeczy niezwykłe - zwierzęta mówią ludzkim głosem a żywi obcują ze zmarłymi. No i gdzieś tam, co może często pośród tych wszystkich zakazów i wierzeń umyka... rodzi się Jezus. To niejednorodność w pojmowaniu czasu w okresie świat Bożego Narodzenia przejawia się i w innych okresach świątecznych. Zwykle człowiek w specjalny sposób przygotowuje się do święta, np. powstrzymując się od jedzenia. W tradycji ludu bukowińskiego, posty odgrywają znaczącą rolę i wiążą się w szeregiem wierzeń mających w znacznej mierze charakter zabezpieczający - chronią �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 239 przed gniewem Boga i są gwarancją ochrony ludzi przed wszelkim niebezpieczeństwem. Według informatorów autorki, prawosławna tradycja na Bukowinie i w Mołdawii nakazuje pościć w dzień Matki Boskiej (tj. w środę) i w dzień św. Krzyża (tj. w piątek) każdego tygodnia. Poza tymi dniami istnieją także określone posty przygotowujące do świąt kalendarza chrześcijańskiego. Wśród nich wymienia się najczęściej dwanaście wielkich piątków w roku (przypadających przed największymi świętami prawosławia), dniem Ścięcia Głowy Jana Chrzciciela (29 sierpnia), Św. Paraskewy (14 paź­ dziernika), Św. Katarzyny (24 listopada). Najczęściej post polega na powstrzymywaniu się od wszelkiego rodzaju pożywienia, ale istniają dni, w których nie je się jedynie określonych potraw, np. w wigilię św. Andrzeja mieszkańcy Bukowiny nie jedzą niczego co ma głowę (czosnku, jabłek). Są także dni, w których post zachowuje się w szczególnej intencji - 1 października, w dzień Matki Boskiej Pokrowy, młode dziewczyny poszczą w intencji dobrego męża, a mężatki w intencji trwania świata. W wigilię św. Barbary (3 grudnia) kobiety poszczą w intencji pomocy i opieki przy narodzinach dziecka oraz w intencji ochrony przed bólem. O tym, iż świat miał sens, że cała rzeczywistość, która z pozoru wydawała się być nieznana, była spójna, możemy przekonać się w książce z informacji o obrzędach czy nawet codziennych zajęciach, podczas których chłopi, integrując się z całym kosmosem, symbolicznie wpływali na bieg świata. Na czas świąteczny, wyznaczony przez cerkiew prawosławną, nakładał się inny czas, czas rolniczy, zmierzający za porządkiem słońca (ku słonku), związany z ziemią, jej płodnością, wegetacją. Połączenie tych cyklów tworzyło swoistą harmonię. Przestrzeganie kalendarzowych tradycji i obrzędów wiązało się z gwarancjami trwania świata, urodzaju, obfitych plonów oraz zdrowia i pomyślności ludzi. Szczególne miejsce w opowieściach zebranych tu przez Elenę Niculi{á-Voronca zajmuje ziemia. Według rumuńskich wierzeń, ziemia powstała z wody i do dnia dzisiejszego woda otaczają z każdej strony. Z wody wyłania się wszystko to, co żyje. Ziemi przypisuje się w opowieściach funkcje kobiety, matki ludzi, świętej, żywicielki. Czasem w opowieściach ziemia ma charakter androginiczny - na górze jest mężczyzną, na dole kobietą. Istnieją także przekonania 0 pochodzeniu człowieka od ziemi, z których wynika, iż ziemia jest matką ludzi a Bóg na niebiosach jest jej mężem i naszym ojcem. Ludzie traktowani są tu więc jako owoc ich związku, jako dzieci ziemi 1 Boga (s. 131). Wyraźnie podkreśla się macierzyństwo ziemi - żywy charakter, który powoduje urodzaj. Na powszechne przekonanie, iż człowiek, aby żyć musi uprawiać ziemię i zbierać jej plony, nakłada się świadomość jednoczesnej konieczności pozyskania jej przychylności. Do określonego momentu obowiązuje więc zakaz jej orania, bo ziemia jest jak brzemienna kobieta. Nie wolno jej bić - bo nie będzie rodziła, a wszelkie zabiegi jak oranie czy siew traktowane są jak kaleczenie ziemi. Aby pozyskać jej przychylność i urodzaj oraz uzyskać przebaczenie, konieczne jest odprawianie szeregu rytuałów. Stare kobiety z bukowińskich wiosek twierdzą, że za ranienie ziemi (tj. oranie) należy kropić pole święconą wodą, modlić się przed rozpoczęciem prac polowych do Boga o urodzaj na chleb, czynić znaki krzyża lub nawet kłaść krzyże na oranej ziemi. Podczas orki i siewu należ;/ spożywać specjalny rodzaj kołacza, wypieczony i odłożony na ten dzień jeszcze ze świąt Bożego Narodzenia. W symbolicznym akcie zapładniającym ziemię dobrze jest także toczyć jaja przed wołami ciągnącymi po polu pług. Wszystkie te wierzenia unaoczniają nam, jak silne jest w rumuńskiej kulturze ludowej przekonanie, iż ponad potrzebę nie można ingerować w świat przyrody. Niepotrzebne naruszanie ziemi jest w potocznej świadomości ciężkim przewinieniem i musi zostać surowo ukarane. Takim sposobem nieuzasadnionego korzystania z ziemi jest nawet wbijanie kosy w ziemię podczas odpoczynku w czasie żniw. Karą, która za to ma spotkać chłopa jest śmierć członka jego rodziny. Podobnie, gdy młoda dziewczyna lub dzieci podczas zabawy niepotrzebnie kopią dołki w ziemi - następstwem tych czynów może być śmierć ich rodziców. Ziemi musi także odpoczywać. Obowiązują specjalnie wyznaczone pory, w których ziemi nie należy ruszać, np. gdy rodzi kilka lat z rzędu (bo jest wyjałowiona), w południe, po zachodzie słońca, nocą. Rumunii wierzą, że w tym czasie ziemia musi odpocząć, aby nabrać sił do większej płodności i urodzaju. Autorce pracy udało się także dotrzeć do informacji o charakterze eschatologicznym, dotyczą­ cych końca świata i ludzi. Grzechy, nieprzestrzeganie boskich przykazań, doprowadzić mogą do gniewu Boga, który otworzy ziemię, i woda pod nią znajdująca się spowoduje ogromny potop, w którym zginie cała ludzkość. Szereg wierzeń rumuńskich łączy także występowanie nienaturalnych �240 KRONIKA zjawisk atmosferycznych (trzęsienie ziemi) z wiarą w gniew Boga, który z niebos spogląda na nieprawość ludzką. Ratunkiem i częściowym zażegnaniem niebezpieczeństwa zatopienia może być ludzka dobroć i wierność boskiemu porządkowi oraz sprawcza moc obrzędów dorocznych. W materiale zebranym przez Elenę Niculi{á-Voronca na uwagę zasługują także fragmenty odnoszące się do świata zmarłych. Z ludowych opowieści wynika, iż otaczani byli oni szczególną opieką i modlitwą. Charakter żałobnych obrzędów ludu rumuńskiego przywołuje myśl, iż mamy do czynienia z rzeczywistością, w której świat żywych miesza się na co dzień ze światem zmarłych. Dusza zmarłego, odchodząc definitywnie po trzech dniach po śmierci na drugi świat, pozostaje jednak żywa w pamięci i czynach bliskich. Wyraża się to w specjalnym zachowaniu rodziny - do zmarłego przychodzi się na grób i robi stypę (szczególnie po 3,6, 9, 20 dniach, 6 tygodniach, 3 miesiącach, roku po śmierci), zostawia mu się w określone dni resztki z kolacji (np. w Wigilię), piecze się specjalne rodzaje kołaczy (zwane pomenele lub crestáfí), ofiarowuje jałmużnę, zakopuje jedzenie w ziemi w ogrodzie (pod jabłonią lub innym rodzącym drzewem). Wielu rozmówców dokładnie określa los czy nawet miejsca przebywania duszy człowieka po śmierci. Część z nich twierdzi, że gdy dusza człowieka zmarłego odchodzi z tego świata, ziemia otwiera się i aniołowie sprowadzają ją pod ziemię, „pod nas", gdzie jest Bóg i raj. Trzecia część jest najbardziej niejednorodna. Pojawiają się w niej rumuńskie opowieści, wierzenia i legendy dotyczące m.in. wiatru, smoków oraz atmosfery (słońce, księżyc, deszcz, mróz itd.). Szczególne miejsce w tej części zajmują także wierzenia dotyczące świata zwierzęcego (np. ptaków - kukułki, wrony), istot demonicznych oraz świętych ochraniających od poszczególnych żywiołów (np. św. Barbary, św. Dochia, św. Szymona Słupnika). Praca Eleny Nicuh^á-Voronca gromadzi znakomity materiał pozwalający etnografowi na poznanie ukrytych struktur mitycznych rumuńskiej ludowej kultury. Dla kultury rumuńskiej jej znaczenie może być porównane z rolą, jaką dla kultury słowiańskiej mają prace Kazimierza Moszyńskiego. Jednocześnie, książka pozwala na wysnucie szeregu analogii między kulturą słowiańs­ ką a rumuńską. Mimo, iż wywodzą się one z odmiennych korzeni, to jednak ich wielowiekowe sąsiedztwo i wzajemnie oddziaływanie stworzyły wiele podobieństw. Już pierwsza część pracy pozwala na odnalezienie szeregu analogii pomiędzy mitami o powstaniu świata znanymi na gruncie euroazja­ tyckim a podobnymi rumuńskimi. Podobnie, w dalszych częściach pracy wiele opowieści i wierzeń rumuńskich oraz schemat opartych na ich podstawie obrzędów wykazuje bardzo süne pokrewieństwo z kulturą słowiańską kręgu karpackiego. Podstawowe motywy opowieści (walka między Bogiem a Diabłem), popularność świętych (św. Eliasz, św. Jerzy, św. Mikołaj), przebieg rytuałów (kolęda, pierwsza orka, pierwszy siew) są identyczne w swej strukturze. I chociaż praca ma w główniej mierze już charakter historyczny, z rozmaitych źródeł etnograficznych oraz własnych obserwacji i informacji zbieranych na terenie Rumunii wynika, iż wiele elementów opisywanych w książce ma kontynuacje we współczesnej kulturze rumuńskiej (choć w zmienionej formie). Przetrwała obrzędowość związana z Bożym Narodzeniem i Nowym Rokiem. Podobnie, zwyczaje Wielkanocne czy nawet stereotypy etniczne pojawiające się w książce występują do dnia dzisiejszego w Rumunii, w tym na wieloetnicznej Bukowinie (wierzenia dotyczące Romów, Polaków, Żydów, Rusinów). Po lekturze książki Eleny Niculřjá-Voronca ma się wrażenie, że ta mityczna rumuńska kultura, w której „zgromadziły się wszystkie przesądy świata" wcale nie jest już taka... obca. Ewa Kocój LITERATURA Berdan, L . 1998 Elena ШсиЩа-Voronca folklorista si scriitoare. Studiu introductiv, [w:] E . Niculitá-Voronca, Datinele si credinfele poporului román adúnate si asezate in ordine mito­ lógica, vol. I, POLIROM, Iasi. Eliade, M. 1995 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 3, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9266d9a0604b2aff014ebc119de65e8.pdf 18fdada042839a80729d5707bda0588a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1535 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.241-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INSTYTUT KASZUBSKI Idea utworzenia Instytutu Kaszubskiego jako miejsca w którym współpracowaliby ze sobą reprezentanci świata nauki związani z ruchem kaszubsko-pomorskim z racji swoich zainteresowań badawczych, korzeni rodzinnych czy też utożsamiania się z programowymi celami tegoż ruchu była od dawna obecna w gronie działaczy regionalnych. Wielokrotnie w różnych dokumentach programowych Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego wracano do tego pomysłu, wskazując na konieczność powstania takiej placówki oraz duże osiągnięcia kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego. Wychodząc z założenia, że idea Instytutu jest atrakcyjna i dla ruchu kaszubskiego bardzo istotna grono przedstawicieli świata nauki na początku 1996 r. podjęło działania przygo­ towujące do jego założenia. Pierwsze spotkanie dyskusyjne odbylo się 24 stycznia 1996 r. Uznano wówczas, że istnieje konieczność poszerzenia i intensyfikowania interdyscyplinarnych badań nad społecznością kaszubską, jej przyszłością i dniem dzisiejszym, problemami społecznymi, ekonomi­ cznymi, ekologicznymi itp. W stworzeniu programu takich badań pomocny może okazać się właśnie Instytut, jako miejsce spotkania osób reprezentujących różne ośrodki i dziedziny nauki, a jednocześnie przywiązanych do idei regionalnych. Instytut powinien ponadto spełniać zadania rozproszonego po całej Polsce kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego oraz pomóc w rozwijaniu współpracy międzynarodowej i promowaniu problematyki regionalnej za granicą. Zebranie założycielskie Instytutu odbyło się w Gdańsku 20 listopad 1996 r. Przyjęto na nim statut oraz stworzono rejestr najpilniejszych prac badawczych związanych z szeroko pojętą pro­ blematyką kaszubsko-pomorską: Opracowanie historii Kaszubów oraz pełnej, naukowej mono­ grafii regionalizmu kaszubsko-pomorskiego na tle innych podobnych ruchów w Polsce i Europie, opracowanie i wydanie mapy administracyjnej Kaszub (z podziałem na gminy) z jednoczesnym opracowaniem nazw miejscowości w języku kaszubskim, opracowanie i wydanie serii biografii naukowych głównych twórców regionu, opracowanie stanowiska wobec projektów ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych (w ten sposób podjęcie dyskusji nad statusem Kaszu­ bów jako grupy etnicznej), opracowanie i wydanie bibliografii kaszubskiej, uczestniczenie w przy­ gotowaniu strategii rozwoju regionalnego w poszczególnych województwach oraz w dyskusji nad projektami reformy ustroju terytorialnego państwa, kontynuacja i rozszerzenie badań nad profi­ lem socjologicznym Kaszubów a zwłaszcza wpływu transformacji ustrojowej, w tym wydanie serii monografii społeczno-ekonomicznych poszczególnych gmin, przygotowanie historii literatury, piś­ miennictwa i języka kaszubskiego, reedycja podstawowych dzieł literatury kaszubskiej w opraco­ waniu krytycznym, badania nad dziejami rodzin pomorskich, prowadzenie studiów porównaw­ czych nad Kaszubami i innymi grupami etnicznymi w Europie (w tym również wydawanie materiałów dotyczących tych grup). Instytut Kaszubski ma siedzibę w Gdańsku i jest niezależnym stowarzyszeniem grupującym ludzi, którym idee instytutowe są bliskie. Jednocześnie Instytut ściśle współpracuje ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wej­ herowie, co zostało zapisane w odpowiedni sposób w statucie Instytutu. Instytut został zarejestrowany 22 stycznia 1997 r. Zgodnie ze statutem, głównym jego celem jest „w nawiązaniu do potrzeb i oczekiwań społeczności kaszubskiej oraz tradycji badań kaszuboznawczych, organizowanie prac badawczych i popularyzowanie ich efektów, wzbogacenie i roz­ wijanie regionalnego ruchu kaszubsko-pomorskiego, integrowanie kaszubsko-pomorskiego środo­ wiska naukowego oraz podejmowanie działań na rzecz jego rozwoju". Cele te Instytut zamierza �242 KRONIKA osiągnąć poprzez organizację konferencji i seminariów naukowych, tworzenie zbiorów bibliotecznych, nawiązywanie kontaktów międzynarodowych oraz pomoc w rozwijaniu młodej kadry naukowej. Grono założycieli Instytutu stanowią: prof. Józef Borzyszkowski - historyk, Uniwersytet Gdański, prof. Edward Breza - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Hubert Bronk - eko­ nomista, rektor Uniwersytetu Szczecińskiego, dr Klemens Bruski - historyk, Uniwersytet Gdań­ ski, prof. Krystyna Dziworska - ekonomista, Uniwersytet Gdański, prof. Andrzej Groth - histo­ ryk, Uniwersytet Gdański, prof. Zbigniew Grzonka - biochemik, Uniwersytet Gdański, prof. Gerard Labuda - historyk, Polska Akademia Nauk, Poznań, ks. dr Wiesław Mering - filo­ zof, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, dr Cezary Obracht-Prondzyński - historyk i socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Wiktor Pepliński - historyk, Uniwersytet Gdański, red. Stanisław Pestka - publicysta, Gdańsk, prof. Hanna Popowska-Taborska - języko­ znawca, Polska Akademia Nauk w Warszawie, dr Kazimierz Przybyszewski - historyk, Uniwer­ sytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, dr Tadeusz Sadkowski - etnograf, Muzeum - Park Etno­ graficzny we Wdzydzach, prof. Jerzy Samp - historyk literatury, Uniwersytet Gdański, dr Witold Stankowski - historyk, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy, ks. mgr Eugeniusz Stencel - teolog, Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie, prof. Brunon Synak - socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Marian Szczodrowski - germanista, Uniwersytet Gdański, prof. Zygmunt Szultka - historyk, Polska Akademia Nauk w Poznaniu, prof. Jerzy Treder - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Edmund Wittbrodt - Politechnika Gdańska, prof. Mieczysław Wojciechowski - historyk, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Decyzją Prezydium Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Instytut otrzy­ mał siedzibę w Domu Kaszubskim, ul. Straganiarska 20/22 (рок. 20). Zarząd Instytutu stanowią: prof, dr hab. Józef Borzyszkowski - Prezes, prof, dr hab. Edward Breza - Wiceprezes, prof, dr hab. Edmund Wittbrodt - Skarbnik, dr Cezary Obracht-Prondzyński - Sekretarz, prof, dr hab. Marian Szczodrowski, mgr Stanisław Pestka oraz prof, dr hab. Zygmunt Szultka - Członkowie Zarządu; Komisja Rewizyjna: prof, dr hab. Krystyna Dziworska - Przewodnicząca, prof, dr hab. Brunon Synak i dr Tadeusz Sadkowski - Członkowie. Sekretariat prowadzi p. Monika Nowicka. W 1998 r. zorganizowano: - Sesję z okazji 75-lecia Związku Polaków w Niemczech, w Buczku Wielkim na Krajnie, w ramach Kongresu Pomorskiego, 14 lutego (wspólnie z Oddziałem ZKP i dr J. Kęcińską); - Sesję popularnonaukową z okazji 650-lecia miasta Kościerzyny, Kościerzyna, 7 maja (wspólnie z Radą i Zarządem Miasta); - Konferencję „Biblioteka i szkoła w służbie kultury i literatury regionalnej", w Luzinie, 22 maja (wspólnie z biblioteką i władzami gminnymi); - „Żece i przigode Remusa, Aleksandra Majkowskiego. Powieść regionalna czy arcy­ dzieło europejskie?", Słupsk, 27-28 maja (wspólnie z WSP, Oddziałem ZKP, Tow. Literackim im. A. Mickiewicza); - Spotkania z prof. J.J. Smoliczem z Uniwersytetu w Adelajdzie (Australia) na temat roli wielokulturowości we współczesnym świecie, 26 czerwca; - Promocję książki Morze i Pomorze w Poezji, 22 czerwca; - Seminaria kaszubskie - spotkania z rzeźbiarzami przygotowującymi kaszubski wystrój ołtarza na pielgrzymkę Ojca św. w Gdańsku, 8 września w Łączyńskiej Hucie oraz 18 listopada i 4 grudnia w Gdańsku; - Promocję książki prof. В. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana, 30 września; - Wystawę „Stryjec mało znany", Lębork, 12 października (główny organizator: Muzeum w Lęborku), Szczecin, 16 listopada (główny organizator: Książnica Pomorska); - „Muzea pomorskie i ich rola w umacnianiu tożsamości regionalnej" - konferencja z okazji 35-lecia MPiMKP w Wejherowie, 24 października; - Wystawę „1000-lecie Gdańska w wydawnictwach" (wspólnie z B G PAN, Fundacją B G PAN oraz Towarzystwem Miłośników B G PAN), 14 października; �243 KRONIKA - Konferencję poświęconą F . Lorentzowi (giówny organizator: IFPOL UG), 7 listopada 1998; - Konferencję poświęconą 150 rocznicy Wiosny Ludów i ruchu ludowego na Pomorzu, Piaseczno, listopad, połączona z odsłonięciem tablicy pamiątkowej ks. A. Wolszlegerera (główny organizator: J. Ejankowski i Muzeum Historii Ruchu Ludowego w Warszawie). Wydawnictwa: - Wspólnie z Książnicą Pomorską w Szczecinie, dzięki wsparciu wydawnictwa „Bernardi­ nům" w Pelplinie, wydano antologię Morze i Pomorze w poezji, z okazji zakończenia Kongresu Pomorskiego w Szczecinie, 5-7 czerwca 1998; - I K jest współwydawcą książki B. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana (główny wydawca: Uniwersytet Gdański); - I K jest współwydawcą Księgi Jubileuszowej Królewskiego Miasta Stargardu Gdańskiego; - I K jest współwydawcą katalogu do wystawy „Stryjec mało znany" (wspólnie z Muzeum w Lęborku). opr. Józef Borzyszkowski WYSTAWA K I R G I S K I E G O FILCOWNICTWA W MUSEUM OF MANKING W LONDYNIE Wystawa ta, szeroko reklamowana w londyńskich muzeach, określana była jako przegląd „fascynujących namiotów Azji środkowej z Kirgizstanu." Wbrew tym zapowiedziom w Muzeum ukazano tylko wyroby z filcu. Nie pokazano żadnej jurty, dając tylko jej fotografie Widocznie sprowadzenie większej liczby zabytków, sponsorowane przez firmę British Petroleum, okazało się zbyt kosztowne. Wystawa dała przegląd 25 dużych, wzorzystych dywanów filcowych, przede wszystkim najefektowniejszych, dwustronnie wzorzystych syrmaków i podłogowych tekemetów. Resztę tej czasowej, umieszczonej w dwóch salach, wystawy zajęły typowe wykonywane dla turystów wyroby 0 mieszanych technikach pełnego spilśniania, aplikacji, haftu a nawet patchworku, czyli zszywania barwnych kompozycji z łatek. Była to technika do niedawna nieznana w Kirgistanie i nie mająca nic wspólnego z tradycjami filcownictwa tego kraju. Pokazano trochę przykładów ludowej odzieży wykonanej technikami tkackimi i zdobionej haftami. Na wystawie znalazła się także torba wykonana z haftowanej skóry. Słaba selekcja przedstawionego materiału świadczy zapewne o niewielkich zasobach kirgiskich muzeów, gdy idzie o tak dawną i rozpowszechnioną jeszcze technikę spilśniania. Brak danych co do datacji wyrobów (pochodzą one z X X w. a część jest zupełnie nowych). Nawet pamiętając o względnej nietrwałości filcu braki te trudno usprawiedliwiać. W pobliskim Kazachstanie przechowuje się w wielu muzeach znacznie starsze i lepiej poklasyfikowane wyroby. Nie wydano katalogu a niewielki folder daje jedynie podstawowe informacje o zamieszkiwaniu Kirgizów w jurtach co najmniej od VIII w. Dane o technikach wykonywania wzorzystych filców są skąpe. Brak wyraźnego rozróżnienia syrmaków czy syrdaków, nie wspomina się o tekemetach 1 tuskizach. Informacje o najnowszych syrdakach nie dają prawie wyobrażenia o nieco dawniejszych tradycyjnych rozwiązaniach uzyskiwanych spilśnianiem całych powierzchni. Przedstawiając drewnianą konstrukcję jurty nie wspomina się prawie o sposobach spilśniania dużych, jednobarwnych wojłoków, które ją pokrywały. Brak także informacji o wykonywaniu tradycyjnej odzieży z filcu, obuwia, nakryć głowy i całych okryć. Jedynie analizie ornamentu dywanów poświęcono nieco więcej uwagi. W organizacji tej wystawy, tak cennej ze względu na pionierski temat, zabrakło konsultacji naukowych. Można je było uzyskać w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Filcarzy i u Mary Burkett, która zorganizowała w Anglii wspaniałą wystawę światowego pilśniarstwa. Wystawa ukazała głównie przeznaczoną dla turystów produkcję filcownictwa Kirgizstanu, nie informując o jej dawnych tradycjach. Irena Turnau �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y - „ R U C H " S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 2000 r. wynosi 18.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju-przyjmują jednostki kolportażowe „ R u c h " S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towaro­ wa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 11101053-16551-2700-1-67, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaco­ nej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. To­ warowa 28, Konto: PBK X I I I Oddz. W-wa 11101053-16551-2700-1-67. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „ R u c h " S.A. Oddz. Warszawa, tel. 620-10-39,620-10-19, w. 2442,2366 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2b7b91865b925c79de627324697fd6.pdf c586b36b6623dc2d01cdb22772204459 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1446 Title A name given to the resource Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAEL ABDALLA Akademia Rolnicza, Poznań MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW NA BLISKIM WSCHODZIE Człowiek od niepamiętnych czasów żyje w towarzystwie zwierząt. Wyko­ rzystuje je jako siłę pociągową lub juczną oraz źródło pożywienia. Pisząc o mleku i jego przetworach w kulturze ludowej Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie proponuję zacząć od epoki Sumerów, twórców podstaw kultury Mezopotamii. Dzisiejsi chrześcijanie asyryjscy uważają bowiem, że korzenie ich sięgają właśnie tego starożytnego ludu. W swych wywodach historycz­ nych traktują minione siedem tysiącleci jako jeden ciąg ich zorganizowanej bytności w dolinie międzyrzecza Tygrysu i Eufratu . Rzeźby i tabliczki klinowe Sumerów przedstawiają liczne postacie mlekodajnych zwierząt i informacje o produktach mleczarskich. Historykom sztu­ ki dobrze znany jest fryz z pierwszej połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy nazwali go: „Mleczarnia w al-Ubaid" . Znana jest także sumeryjska harfa pochodząca z tego samego okresu, zdobiona głową krowy lub byka. Odnaleziono ją w grobach królewskich w Ur. W tysiąc lat później motywem zdobniczym były także głowy kóz, wyrzeźbione z kamienia bitu­ micznego. W ten sposób dekorowano np. nogi trójnożnych wielkich czarek . Zwierzęta gospodarskie są też tematem wielu legend sumeryjskich. Jedna z nich opowiada o władcy miasta Uruk, Enmerkarze. Kapłan imieniem 1 2 3 4 1 Według kalendarza asyryjskiego, rok 1995, odpowiada latom 6744/6745. Zaczyna się on pierwszego kwietnia. W swym kompendium Wielkość i upadek Babilonii, (1973, s. 159) znany brytyjski asyrolog H . W . F . Saggs tak komentuje przedstawioną scenę: „Sumerowie okazali się znacznie by­ strzejszymi obserwatorami zachowania zwierząt, aniżeli Scytowie w dwa tysiące lat później. Według Herodota, oślepieni niewolnicy Scytów biorą kościane dmuchawki i wtykają je w czę­ ści rodne klaczy. Gdy jeden dmie ustami, drugi doi. Czynią to, jak mówią, z następującego powodu: żyły klaczy nabrzmiewają wskutek dęcia, a jej wymię się zwiększa". (Zob. też, Herodot, 1959, s. 273). Harfa o długości i wysokości jednego metra znajduje się w Muzeum Irackim w Bagdadzie oraz w Muzeum Brytyjskim w Londynie; (Bielicki 1969, s. 401, il. 66; Saggs 1973, s. 7, il. 6 i 13. Trójnożna czarka znajduje się w Louvrze (Saggs 1973, s. 8, il. 26. 2 3 4 �160 MICHAEL ABDALLA Szamasz namawia krowy i owce w „świętej oborze i owczarni", by przestały dawać mleko bogini Nidabie, prowadząc ze zwierzętami rozmowę w taki sposób jakby były one istotami ludzkimi. W efekcie zwierzęta ulegają pod­ szeptom kapłana. Pojawiają się jednak dwaj pasterze, „bracia zrodzeni z jednej matki", którzy udaremniają knowania kapłana, wrzucając go do rzeki. W dalszej części legendy kapłan bezskutecznie chroni się w wodach Eufratu przed matką pasterzy, przybierając m.in. postać owcy, krowy i ko­ zicy (Bielicki 1969, s. 88). W Sumerze hodowano przede wszystkim owce (dominującą rasą była tłustoogoniasta). Owce były pierwszymi oswojonymi zwierzętami w Mezo­ potamii. Pojawiły się tam już w IV tysiącleciu p.n.e. (Zabłocka 1982, s. 15). Tablice z Ur podają stan pogłowia owiec w stadach. Najczęściej liczyły one 100-180 sztuk, jakkolwiek wspomina się także o większych stadach, nawet do 500 sztuk. Stada ze „świętej owczarni" wypasane były na terenie gos­ podarstw świątynnych. Speqalne pola wydzielano „ludziom od bydła, owiec, kóz", czyli na pożytek własny pasterzy. Wiemy, że owca otrzymywała dziennie ściśle określoną rację pokarmową: 1-1,5 sila ziarna (0,4-0,6 litra), trochę daktyli, a nawet chleb (Bielicki 1969, s. 284, 290). Mniej liczne nato­ miast były stada kóz i krów. Zwierzęta te dzielono na grupy według obfitości udoju, rodzaju karmy i ich stanufizjologicznego.Na ofiarę dla bogów sumeryjskich przeznaczano wyłącznie zwierzęta spełniające określone wymagania: owce tuczone jęcz­ mieniem, młode kozy, jagnięta karmione mlekiem (Mierzejewski 1979, s. 143). Obok wykazu czynności związanych z hodowlą (istniał np. „miesiąc strzyżenia owiec"), dokumenty zawierają listę produktów mleczarskich (masło, śmietana, różne gatunki sera) dostarczanych właścicielom stada przez wskazanych pasterzy (Bielicki 1969, s. 291). Ser należał do produktów gromadzonych w spichlerzach świątyni sumeryjskiej w ramach zapasów. Masło z bawolego mleka używane było do wypieku ciasta. Miksturę z miodu i zsiadłego mleka traktowano jako lek na kaszel (Saggs 1973, s. 158, 416), z dodatkiem nasion tamaryszku zaś podawano w przypadku dolegliwości żołądka i na zaostrzenie apetytu (Mierzejewski 1981, s. 257-258). Hodowla w Sumerze była ciągle odnawiana przez krzyżowanie zwierząt domowych z dzikimi. O trosce względem inwentarza świadczy pewien tekst bajki, w której lew zostaje oszukany przez sprytną owcę. Zachował się też protokół sądowy zatytułowany „Proces o 180 owiec" (Bielicki 1969, s. 293, 296, 359). Przeglądając literaturę dotyczącą historii starożytnej Mezopotamii mo­ żna stwierdzić, że w kuchni tego regionu mleko nie należało do ważnych artykułów spożywczych ani też popularnych napojów, jakim było chociażby piwo. W ogóle produkty zwierzęce ustępowały miejsca roślinnym, a mleko nie było tu wyjątkiem. Podawano je raczej w postaci sera lub mleka zsiad­ łego jako deser. Sumeryjscy cukiernicy, którzy - przypomnijmy - do wypie- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 161 ku ciast używali masła, byli zatrudnieni głównie w świątyniach (Contenau 1963, s. 68, 88). Można więc przypuszczać, że liczba odbiorców ich wyrobów była ograniczona. Informacje o mleku w starożytnej Mezopotamii wystę­ pują w słynnym eposie o Gilgameszu. W tablicy drugiej tegoż eposu czyta­ my, że Enkidu udający się do miasta Uruk, by zmierzyć się z Gilgameszem, miał „mocniejsze kości i gęstsze włosy, bo ssał mleko dzikich zwierząt" (Dobrovits, Kakosy 1975, s. 81). Wywodzący się z Mezopotamii ród Abrahama zachował i podkreślił znaczenie mleka. Patriarchowie Izraela widzieli w mleku główne ich bogact­ wo i traktowali jako dar boski, zaś otrzymane z niego produkty stanowiły podstawę ich utrzymania. Mówi o tym Biblia w kilkudziesięciu miejscach, głównie w Księdze Rodzaju. Bóg przyrzeka Mojżeszowi wyprowadzić swój lud do krainy, która „opływa w mleko i miód", czyli do „Ziemi Obiecanej". Jednak niektórzy historycy wyrażają pogląd, iż w starożytności Sumer ucho­ dził za pierwszą krainę mlekiem i miodem płynącą (Bielicki 1969, s. 283). Również w Nowym Testamencie znajdujemy liczne wzmianki o przenośnym znaczeniu mleka jako „symbolu czystości wiary" i „daru czułej miłości Pana" (Forstner OSB 1990, s. 461^66). Zorganizowana w klasztorach Bliskiego Wschodu społeczność mnichów asyryjskich hodowała głównie owce, uchodzące za zwierzęta miłe, posłuszne i błogosławione. Niektóre klasztory dysponowały stadem owiec, rzadziej kóz. Codziennie, pod opieką innego mnicha, wypasano je na podległych klasztorowi terenach. Część owiec ofiarowywali klasztorowi wierni w intenqji wyzdrowienia chorego. Jeszcze do niedawna asyryjscy górale przemierzali duże odległości z chorym, którego transportowano na noszach, by prze­ nocować w klasztorze i ubłagać świętego o wyzdrowienie krewniaka, zo­ stawiając mnichom dorodną owcę w podzięce. Obyczaj ten jest obecnie praktykowany sporadycznie. Częściej natomiast asyryjska rodzina tuczy owcę z przeznaczeniem na ofiarę dla kościoła, np. w intencji szczęśliwego ukończenia służby woj­ skowej przez syna, wyzdrowienia chorego. Czasem mięso owcy rozdaje się pomiędzy biednych. Istnieje również zwyczaj przeznaczania pierwszego wydojonego mleka oraz wyprodukowanego masła i sera na cele charyta tywne. Asyryjczycy Wschodni z okolicy Urmii (w Iranie) tak postępują z mlekiem zebranym z całego stada, gdy urodzi się w nim co czwarta owieczka . W okresie wiosenno-letnim owce i krowy zabierane są na pastwiska skoro świt. Gdy zbliża się południe pasterze wracają z owcami na teren wsi, by tam kobiety wydoiły je, a następnie napoiły. Ta czynność nazywa się berije lub halbe. Krowy zaś przyprowadza się dopiero pod wieczór. Po wydojeniu owiec kobiety odstawiają naczynia z mlekiem, by wspólnie wyko­ nać taniec pasterza, zwany też berije (skrót od beriata - step), często przy 5 5 Szerzej pisze o tym Grant (1973, s. 182-183). �162 MICHAEL ABDALLA akompaniamencie melodii, którą pasterz gra na fujarce. Taniec wyraża ra­ dość mieszkańców wsi z daru natury, jakim jest w tym przypadku mleko . Znaczenie inwentarza w gospodarstwie wiejskim wynika przede wszyst­ kim z jego roli jako źródła ważnych dóbr konsumpcyjnych. Zwierzęta są też oznaką stabilizacji, świadectwem żywotności rodziny, która ma o co się troszczyć. Dla wielu asyryjskich wieśniaków życie na wsi bez inwentarza jest wręcz nienormalne i ubogie uczuciowo. Poniższy tekst piosenki świadczy 0 tym, że należyta troska o zwierzęta jest z reguły odwzajemniona i opłacal­ na, są one bowiem istotami wdzięcznymi: 6 Mamy krowę, którą kochamy! Daje nam mleko bardzo smaczne! Wychodzi rano i pasie się na łące. Wraca wieczorem, a z nią mleko. Krowa ryczy codziennie rano. Czemóz nie wiesz, czego chce? Mówi: Daj mi trawę i wodę, a dostaniesz mleko tłuste! A jeśli dasz więcej jęczmienia, zyskasz sery i masłoH Troska o inwentarz znajduje też odbicie w asyryjskiej magii ludowej. Pojawia się w postaci próśb i błagań o jego miłe usposobienie wobec gospo­ darza, zachowanie zdrowia i udaremnienie prób kradzieży. Na 95 asyryjsko-angielskich tekstów zaklęć, jakie zawiera wydana w roku 1976 w Amster­ damie książka pt. The Syriac Book of Protection aż 5 dotyczy ochrony inwentarza, wydajności i jakości mleka . Oto wybrane spośród nich teksty: 8 Krowie, nie lubiącej swojej gospodyni, lub nadpobudliwej W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Błagam cię Panie Wszechmogący, by Twe podniesione 1 silne ramię sprawiło, by ta bestia nabrała umiłowania i była poddana swojej gospodyni i jej synowi. Chroń ją od zazdrosnego i złego oka mocą Twego ukochanego Syna, naszego Pana, 6 Pasterz owiec nazywa się raja (u Asyryjczyków Wschodnich), rojo (u Asyryjczyków Zachodnich), a pasterz krów - odpowiednio: baąraja i baąóro. Zwierzęta te pasą się w od­ dzielnych stadach. Anonimowy autor w artykule: Al-firąatu-l-Aszurijatu lil-fúnuni-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjski zespół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija" (Studia Socjalistyczne), s. 211-217 (specjalny numer poświęcony Asyryjczykom), wymienia jeszcze 15 innych ludowych tańców asyryjskich. Tekst piosenki został wydrukowany w ukazującym się w Szwecji asyryjskim miesięczniku Hujada, Nr 19:1978, s. 14. Zarejestrowano go na taśmie magnetofonowej w wykonaniu chóru dziecięcego. Gollancz 1976 (reprint), codex A: 24, s.XL, 26, s.XLI, 44, s.LI; codex В: 10, s . L X X . Teksty zostały zebrane w latach 1802-1803 w okolicach miasta Urmia (Iran). Wygłoszono je w roku 1897 na Międzynarodowym Kongresie Orientalistów w Paryżu. Teksty skatalogował w roku 1901 dla biblioteki Uniwersytetu w Cambridge znany orientalista William Wright. Wydano je w formie książki w Londynie w 1912 r. 7 8 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 163 Jezusa Chrystusa i mocą aniołów, którzy służą przed Tobie nocą i dniem, wołając: «Święty, Święty, Święty Pan Bóg Wszechmocny, niebiosa i ziemia pełne są chwały Jego». Uczyń tę krowę pokojowo nastawioną do gospodyni A, córki B, by mogła ją doić na Twój święty i żywy rozkaz, świętość niebieskich i za sprawą ziemian poprzez modlitwę mojej Pani Dobrotliwej Maryi i Pana Jana Chrzciciela. Amen! Przeciwko zarazie wśród owiec i większych zwierząt W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Nasz Pan wszedłszy na górę Synaj i ujrzawszy owce Abrahama, które zabił szatan, powiedział jednemu z aniołów, by nie dopuścił do tego typu widoków. Niech żadne nieszczęście nie zbliży się do bydla, owiec i tego, co posiada lub posiądzie te słowa, ani nocą, ani w ciągu dnia, ani wieczorem, ani rano, ani w południe, ani w czasie snu lub jawy. Niech zaraza opuści owce i bydło tego, kto nosi te słowa. Niech żadna dolegliwość czy choroba «kus» lub choroba Mosulu, złe i zazdrosne oko i oko zdradliwe złych ludzi, nie dosięgnie ich, lecz niech złe demony i ich złe czyny oddalą się od owiec sługi Chrystusa, A syna B. Amen! Aby mleko nie zepsuło się W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. W imię Pana Artamus i Pana Balnus, święte imiona tych, którzy spędzili 40 lat w ziemskiej jamie modląc się do Boga, by stał się protektorem mleka, a zawarta w nim śmietana była niczym piasek mórz. Jak anioł, który formuje płody w łonie ich matek, tak niech się tworzy i będzie zdrowym mleko A...B. Jak Gihon niech płynie masło i śmietana niczym źródło w Edenie, w uwielbione i pochwalone imię Boga Żywego. Niech tak się stanie! Amen!. Pobłogosław sól i daj ją krowie do zjedzenia, część wrzuć do ognia i do mleka. Ochrona zagrody dla bydła Siedmiu nikczemnych braci, synowie nikczemnego, przeklęci, synowie przeklętego! Dlaczego peł­ zacie na kolanach i poruszacie się na rękach, by pić krew? Gdy to widziałem, zatrzymałem ich przed pożarciem, przekląłem i zawiązałem ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, mówiąc: «Obyscie na prostą drogę nie trafili, ani do jej końca nie dotarli, niech Bóg polarnie wasze zęby i wyrwie żyły waszych szyi i ścięgna waszych karków, byście nie mogli zbliżać się do owiec ani wołów tego, kto nosi te slowa». Wiążę was w imię Gabriela i Michaela. Wiążę was przy pomocy tego anioła, który osądzi kobietę czeszącą swoje włosy w niedzielny wieczór. Niech znikną jak dym przed wiatrem na wieki wieków. Amen! M L E K O W M E D Y C Y N I E LUDOWEJ O to, czy mleko może być uważane i stosowane jako lek, należałoby spytać wychowane na bliskowschodniej wsi asyryjskie dzieci. Do dziś pamię­ tam z dzieciństwa, że ilekroć miałem zapuchnięte oczy tak, że rzęs nie było widać, matka - z trudem podnosząc moje powieki - pryskała mi do oczu mlekiem prosto z piersi, np. przy okazji karmienia. Podobnie postępowały i inne karmiące matki, gdy ich maleństwa cierpiały na oczy, a w przypadku gdy same nie były karmiące, prosiły o taką przysługę swoje sąsiadki. Ogólnie jednak panowało przekonanie, że mleko własnej matki jest do tych celów najbardzej odpowiednie. Mlekiem matki przemywano też powieki oczu dziecka, które bardzo często sklejały się wysychającą w ciągu nocy �164 MICHAEL ABDALLA ropą, zwłaszcza kiedy spano na tarasach domów w okresie letnim. Wierzono nie tylko w lecznicze działanie kobiecego mleka na oczy, lecz również w jego właściwości profilaktyczne, a nawet kosmetyczne . Mleko okazywało się pomocne przy wszelkich zatruciach organizmu oraz ukąszeniach kończyn przez wszędobylskie na Bliskim Wschodzie skor­ piony i węże. Poszkodowana osoba w takim przypadku silnie obwiązywała górną część ukąszonego narządu, by zatamować dopływ krwi do korpusu ciała. Następnie nacinała miejsce ukąszenia, brała w usta trochę mleka i pospiesznie ssała krew i jad, po czym wypluwała płyn, powtarzając tę czynność wiele razy. Podobno mleko wiąże lub rozpuszcza szkodliwy jad. Również pojawiające się na ciele wypryski, wywołane działaniem ostrych promieni słonecznych, leczy się smarując ciało maślanką lub wycierając je wewnętrzną stroną skórki arbuza. Zalecenia wczesnośredniowiecznej medycyny ludowej Asyryjczyków za­ warto w wydanym w 1913 r. w Londynie, a następnie przedrukowanym w roku 1976 w Amsterdamie, dwutomowym kompendium. Pierwsza część zawiera wprowadzenie wraz z oryginalnymi tekstami asyryjskimi zebranymi w X I X w. w okolicy Mosulu, druga - ich angielskie tłumaczenie z indeksem. Wśród ogromnej ilości ziół i mało znanych roślin leczniczych oraz substancji mineralnych, znajduje się również mleko różnego pochodzenia jako składnik wielu mikstur leczniczych. Właśnie w tej pozycji znalazłem potwierdzenie historyczności wspomnianej wyżej praktyki, której tak często poddawany byłem w dzieciństwie, tyle że autorzy dopuszczają także możliwość zastąpie­ nia mleka matki lekko podgrzanym mlekiem oślim . Długa jest lista wymienionych i opisanych w tym dziele chorób, do leczenia których stosowano m.in. mleko, głównie jako rozpuszczalnik wielu substancji wyciągowych. Na przykład na owrzodzenie języka pomocne mia­ ło być płukanie jamy ustnej ekstraktem z suszonych płatków różanych, skórki granatu i mąki pszennej, rozprowadzonych kwaśnym mlekiem. Zapa­ lenie języczka gardła leczono poprzez płukanie płynem składającym się z ser­ watki i soku winogronowego z dodatkiem soli. Dolegliwości nerwicowe łagodzono zażywając miksturę zawierającą wyciąg z żywicy, nasion pieprzu, soli kamiennej, czerwonych rodzynek i czosnku. Recepta na choroby płuc przewidywała ekstrakt z nasion kopru w mleku kozim lub napój ze śmietany owczej, jaj i nasion pieprzu. Mleko wielbłądzie z wyciągiem z grzybów rosnących na drzewach (prawdopodobnie huby) zalecano przy dolegliwo­ ściach wątroby i żołądka. Żółtaczkę zaś asyryjscy medycy próbowali leczyć mlekiem kozim z ekstraktem prażonego powoju i lebiody lub szpinaku, albo 9 10 9 Aby mieć bielszą cerę, panny i kobiety z bogatych domów kąpią się w mleku zwierzęcym - takie przynajmniej krążą pogłoski wśród Asyryjczyków. Prawdą jest natomiast, że w tym samym celu matki namawiają swoje dzieci do mycia twarzy wiosenną rosą. Osobiście prak­ tykowałem to w młodzieńczym wieku. Budge 1976, vol П, s. 85, 182, 153, 277, 421, 455, 465, 505-507, 672, 677, 682, 686, 689, 691, 693. 1 0 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 165 też miksturą ze skórki granatu, żółtego arsenu i oślego mleka, czy wreszcie wyciągiem ze szczawiu dobrze wyługowanego mlekiem. Niezmiernie ciekawy wydaje się skład drażetek stosowanych w choro­ bach śledziony. Uwzględnia on mleko szakala, prażoną cebulę morską, kardamon, gumę amoniakalną, marunę, nasiona rzepaku i mydlnicę lekar­ ską. Wśród leków na bóle okrężnicy wymienia się napój z płatków irysa i serwatki, albo lewatywę przygotowaną z rozcieńczonej pasty z aloesu, myrry, opium, śmietany koziej, kastoreum (wydzielina gruczołów bobra), rozprowadzonej w słodkim winie i dawkowanej z olejem kopru lub ruty, względnie - jako alternatywną - lewatywę z aloesu, opium, śmietany kro­ wiej, kastoreum, miękkiej smoły i kadzidła. Za dobry środek na pozbycie się robaków uważano m.im. syrop przyrządzony z powoju, miedzi, paproci, czarnuszki ogrodowej, czosnku i mleka koziego. Ale pewniejsza ma być mikstura mleczna z miedzi, powoju, paproci i soli hinduskiej, którą zażywa się dopiero po trzech dniach kuracji mlecznej. Bólom szyi można było podobno ulżyć trzymając w ustach słone mleko, a zziębniętym dłoniom lub stopom - okładem z gotowanej w mleku oślim mąki jęczmiennej. Mleko od czerwonej krowy lub napój z korzeni lukrecji, fig, daktyli i świeżego mleka zalecano karmiącej matce dla zachowania zdrowotności piersi. Cier­ piącym na serce proponowano wyciąg z kadzidła, skórki granatu i gorczycy, rozprowadzony w mleku kwaśnym i occie winnym. Na bezsenność uży­ wano okładu na czoło z nasion sałaty, oleju różanego i kwaśnego mleka . Osobom chudym, chcącym przytyć, zalecano galbanum z mlekiem kozim. Miksturę z roztartej w mleku i miodzie pietruszki skalnej stosowano prze­ ciw gorączce spowodowanej zmęczeniem po długiej podróży. Recepta na świerzb przewidywała stosowanie maści z mąki kozieradki, octu winnego i mleka kobiecego. Wczesnośredniowieczni lekarze asyryjscy wierzyli, że mleko rozpuszcza nawet truciznę, która dostała się do organizmu przez usta. Kuracja taka polegała na zażywaniu żółci gazeli rozprowadzonej w mleku kozim . Roz­ wolnienie u dzieci wstrzymano, podając im kawałek łoju z ogona owcy, gotowany w świeżym mleku i posypany sumakiem. Bulion z zająca i owcy, gotowany w mleku krowim i miodem, podawano natomiast na wstrzymanie krwawienia z brzucha. Wzdęcia zaś łagodzono stosując okład z pasty jęcz­ miennej rozrobionej w winie, mleku, occie winnym i dziecięcym moczu. Mleko wykorzystywano też do celów gospodarczych. Spryskiwanie dol­ nych części uli świeżym mlekiem i dziecięcym moczem miało chronić pszczo­ ły przed ćmami. 11 12 1 1 Obecnie wierzy się, że jogurt raczej pomaga zasnąć. Często podaje się go na kolację, zwłaszcza w okresie letnim. Przekonanie o odtruwających właściwościach mleka jest powszechne wśród dzisiejszych Asyryjczyków. 1 2 �166 MICHAEL ABDALLA PRZETWÓRSTWO I K O N S U M P C J A M L E K A Mleko i jego przetwory należą u chrześcijańskich Asyryjczyków do pro­ duktów objętych zakazem spożycia podczas postów, których jest blisko 140 dni w roku . Świeże mleko pije się rzadko w pozostałych dniach świą­ tecznych; jego surowy smak nie odpowiada każdemu. Większą popular­ nością cieszy się mleko gotowane, a szczególnie jogurt (ąatjró). Surowe mleko szybko kwaśnieje ze względu na stosunkowo wysoką temperaturę powietrza. Uważa się je wówczas za produkt zepsuty (hallo hariło), nie nadający się do spożycia. Stąd po dojeniu, z konieczności szybko poddaje się mleko gotowaniu. Kiedy gotuje się je nad ogniskiem (tfájo) - nie wolno pożyczać nikomu ognia (w postaci rozżarzonego węgla drzewnego lub grudek żaru), zanim garnek nie zostanie zdjęty. Panuje bowiem przesąd, iż przenoszenie ognia, nad którym grzeje się mleko, może być przyczyną zmniejszenia mleczności samic. Może też przynieść nieszczęście zarówno domownikom, jak i zwierzętom. Na tym etapie przetwarzania zachowuje się pewną ostrożność, unikając np. demonstracyjnego pokazywania obfitości mleka, by nie budzić zbytniego zachwytu i zazdrości innych. Przylepiający się do dna i ścian garnka osad (czasem nawet lekko przypalony) często jest powodem kłótni młodszego rodzeństwa. Każde z dzieci zabiega u matki o ten przysmak . Przypada on przeważnie chłopcom. Do warstwy osadu dodają oni okruchy chleba i jedzą je prosto z garnka. Warto tu wspomnieć, że do szczególnych przysmaków dziecięcych należy również siara (alio). Po porodzie krowy rodzice czynią starania, by uzyskaną z pierwszego udoju siarę sprawiedliwie podzielić między nowo narodzone cielę i swoje dzieci. Ten „cudowny" pokarm (ze względu na jego unikalną wartość odżywczą, wysoką zawartość żelaza i witaminy A - stąd jego żół­ tawa barwa) podaje się dzieciom gotowany; powoduje to jego ścinanie. Czy w tym tkwi (obok 2-3-letniego karmienia piersią) dodatkowa przyczyna odporności dzieci asyryjskich na Bliskim Wschodzie na różne choroby, na które tak często narażone są małe dzieci w Europie? Mleko stanowi jeden z głównych składników wielu potraw. Ddszeszto, zarda to rodzaj puddingu u Asyryjczyków Zachodnich. Jest nim mocno zagęszczona zupa mleczna z ryżem, do której dodaje się cukier i posypuje na wierzchu sproszkowanym cynamonem. Podaje się ją m.in. na kolację 13 14 1 3 O postach i kuchni postnej u Asyryjczyków zob. Abdalla 199la, s. 24-26, 199lb, s. 141-150, 1991c, s. 15-26, 1993a, s. 13-36, 1993b. Lekko przypalone lub prażone produkty mają powodzenie u dzieci. Pociągający jest chyba ich orzechowopodobny smak. Tworzy się on w wyniku interakcji resztek białkowych z kwasami tłuszczowymi. Pozostawienie ugotowanego mleka na słońcu nadaje mu smak i za­ pach podobny do orzechowego, przechodzą one również do jogurtu. Specjalizują się w tym szczególnie Beduini. Asyryjki zachęcają swoje dzieci do zjedzenia przypalonego chleba tym, że jakoby znajdą w nim hemre (korale). G r a w szklane koraliki była bardzo popularna wśród asyryjskiej młodzieży w latach sześćdziesiątych. 1 4 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 167 trzeciego, ostatniego dnia tzw. Postu Niniwy oraz w pierwszym dniu Świąt Wielkanocnych. U Asyryjczyków Wschodnich spotykamy podobną potrawę o nazwie ryzza ł-chalja. Mleka używa się też, często zamiast wody, do przyrządzania ciasta pszennego przy wypieku świątecznych i okolicznościo­ wych ciastek o nazwie kilicza, lub do wypieku chleba plackowego . 15 PRODUKCJA JOGURTU Do ugotowanego (po południu) i ostudzonego do temperatury około 40°C mleka (jego przybliżoną temperaturę sprawdza się zanurzając w nim palec) dodaje się zaprawę (ralbé) z poprzedniego jogurtu . Naczynie pozo­ stawia się w spokoju wewnątrz mieszkania i otula odzieżą, by powoli ostyg­ ło. Łagodne obniżanie się temperatury zaprawionego mleka ma pozytywny wpływ na tworzenie się skrzepu. Pod wieczór naczynie wynosi się na dwór i stawia na podwyższeniu z dala od zwierząt, zwłaszcza kotów . Napój w chłodzie nocy powoli zastyga. Otrzymany jogurt ma konsystencję zwię­ złego żelu, często w kształcie bryły. Im bardziej stabilna i zdecydowanie zżelowana masa, tym lepszy jogurt . W moich rodzinnych stronach panował przesąd, iż spożywanie nabiału, zwłaszcza zaś jogurtu, po smażonej rybie jest szkodliwe dla zdrowia. Bez uwzględnienia aspektu kulturowego chyba pewnego rodzaju uproszczeniem byłoby szukanie naukowego jednoznacznego uzasadnienia tej reguły, pra­ wdopodobnie przestrzeganej również przez Żydów i Arabów. Prawdą jest natomiast, iż oba te produkty są dość bogate w aminokwasy siarkowe, tj. cysteine i metioninę. W przewodzie pokarmowym wrażliwych organizmów mogą one wywołać pewien szok, nie mówiąc o procesach fermentacyjnych, w wyniku których tworzy się nadmiar siarkowodoru. Jogurt nie jest zwykle spożywany jako napój, lecz uchodzi za potrawę. Jedna z nich nazywa się mparszeta: w jogurcie moczy się kawałki chleba, by spęczniały i słodzi cukrem. Potrawę tę podaje się zwłaszcza bezzębnym 16 17 18 1 5 Taki chleb o nazwie chubz mda'am stanowi nowość ostatnich lat w Syrii. Wypieka się go w niewielkich ilościach w specjalnych piekarniach. M a być podobno przeznaczony dla władz, niby z powodu jego wysokiej ceny. Starsi wiekiem Asyryjczycy wyznają, że tylko raz w roku, mianowicie w dniu 1 kwietnia, mleko można jakoby zaprawić rosą. Czy niezwykłość rosy tego dnia wynika stąd, że jest to Nowy Rok Asyryjski? Koty wręcz czyhają na jogurt pozostawiony wewnątrz izby mieszkalnej. Za głównego winowajcę uważa się kota uciekającego w momencie, gdy ktoś wchodzi do izby. Takie typowe zachowanie się kotów przybrało formę porzekadła również w odniesieniu do ludzi. Często cytuje się je w rozmowach. Wyprodukowany z mleka owczego jogurt jest trwalszy i bardziej zżelowany, a masło ma wyższą wydajność aniżeli wyprodukowane z mleka koziego lub krowiego. Mleko krów czarno-białych uważane jest za lepszej jakości niż mleko krów brązowych. Najbielszy zaś jogurt daje mleko kozie. 1 6 1 7 1 8 �168 MICHAEL ABDALLA starcom i małym dzieciom jako posiłek wzmacniający. Często jogurt roz­ cieńcza się wodą, dodaje pokrojone w kostkę ogórki, czosnek, szczyptę soli i lód, tworząc rodzaj chłodnika podawanego na kolację z chlebem. Wspa­ niałe połączenie smakowe daje jogurt mieszany z syropem daktylowym, czyli z czymś bardzo słodkim. Jogurt, nabierany połówką owocu daktyli, tworzy w ustach bogaty bukiet aromatyczny, chyba przewyższający zawartość związków smakowych w każdym z obu składników oddzielnie. Przy braku daktyli nieco podobny bukiet można uzyskać popijając jogurt mocno słodzoną herbatą. Środki słodzące, a szczególnie cukier, stosuje się do po­ prawienia smaku jogurtu, który, po zostawieniu w cieple, już następnego dnia kwaśnieje. Jogurt podaje się jako deser po posiłkach lub zamiast sałatki do potraw suchych i sypkich. Jogurt stanowi też półprodukt do przyrządania przetworu o nazwie terchajno . Grubszą frakcję bulguru (burghulu: preparowanej kaszy pszennej) wsypuje się do kotła, zalewa jogurtem i dodaje małą ilość soli kuchennej. Mieszankę zostawia się w cieniu do czasu aż cała masa jogurtu zostanie wchłonięta przez bulgur. Trwa to około 24 godzin. Tworzącą się papkę o dużej lepkości przez chwilę miesza się i pozostawia na dalszą dobę. Mie­ szanie powtarza się w odstępach 24-godzinnych. Jeśli mieszanina, zwana potocznie „ciastem", zbyt szybko wyschnie, dodaje się wówczas jeszcze małe ilości jogurtu. Podczas fermentacji trwającej 5-6 dni „ciasto" nabiera cha­ rakterystycznego aromatu i smaku. Następnie formuje się z niego kulki o średnicy 2-4 cm i suszy na słońcu. Mała zawartość wody (8-10%), wysoka kwasowość oraz brak cech higroskopijności, gwarantują przechowywanie produktu przez 2-3 lata w workach z tkaniny lub otwartych komorach glinianych. Terchajno podaje się na śniadanie po rozcieńczeniu. Część jogurtu przeznacza się do produkcji masła (zebdó) w specjalnie przygotowanych bukłakach o nazwie gałdo. 19 PRZYGOTOWANIE BUKŁAKU Do tego celu stosuje się przeważnie skórę kozią. Zwierzę zabija się przez obcięcie głowy. Skórę na obu kolanach tylnych kończyn nacina się w po­ przek i dmucha w nią mocno ustami. Dostające się do środka powietrze pod ciśnieniem podnosi skórę na kolejnych odcinkach ciała zwierzęcia, oddziela­ jąc ją całkowicie od tuszy. Tworzy się coś w rodzaju dmuchanej poduszki. 1 9 Jest on dość popularny na Bliskim Wschodzie. W Syrii, Libanie, Jordanii, Izraelu i Egipcie znany jest jako kiszk, w Iraku - kuszuk, a w Turcji - tarchana. O kiszku, jego warto­ ściach odżywczych, nowoczesnych rozwiązaniach technologicznych, napisali m.in.: Al-Shabibi i inni 1982, s. 65-67; Hafez i inni 1984, s. 197-198; Hamada i inni 1982, s. 1140-1142; Abdalla 1986, s. 26-28. Temu tematowi poświęcono pracę magisterską wykonaną przez Barbarę Nadolną w 1986r. w Instytucie Technologii Żywności Pochodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wykazano tam m.in. możliwość zastąpienia burghulu nasionami grochu. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 169 Następnie przez nacięcie szyi wkłada się rękę z nożem i , nie uszkadzając skóry, wykrawa się delikatnie tuszę w kawałkach, które wyciąga się aż do pełnego wypróżnienia skóry. Mięso przeznacza się do konsumpcji, skórę zaś poddaje garbowaniu według następującej procedury: Skórę zanurza się w luźnej papce przygotowanej z popiołu i wody. Zostawia w cieniu przez tydzień. Kwaśny odczyn papki ułatwia odpadanie wełny, którą wyrywa się następnie rękoma. Po wypraniu kilkakrotnie w wo­ dzie, skórę obficie posypuje się wysuszoną i zmieloną skórką granatów, zwaną dżafłe, zmieszaną z solą. Ponownie zostawia się ją w cieniu na tydzień. Zawarte w skórce granatów garbniki nadają garbowanej skórze specyficzną barwę. Po dokładnym umyciu i wysuszeniu skórę rozciąga się za pomocą wbitego w ziemię pala (sakto). Inny sposób garbowania polega na oblepieniu skóry na kilka dni sfermentowanym ciastem z mąki pszennej (czasem dodaje się mąkę z soczewicy). Ułatwia to odpadanie resztek tłuszczu i wyrywanie włosów. Potem skórę myje się i zanurza na 15 dni w papce z gotowanej mączki żołędzi, zwanej gomare. Cztery otwory w skórze, po­ wstałe po nacięciach kończyn zwierzęcia, szyje się rzemykami ze skóry koziej (szubáqo d-mare'zo) . 20 P R O D U K C J A MASŁA I TŁUSZCZU M L E C Z N E G O Masło otrzymuje się z jogurtu. Zimny jogurt wlewa się skoro świt do bukłaku wiszącego na wystającej w stronę dziedzińca belce dachowej. Koń­ cówki strony brzusznej bukłaku, będące pozostałością obu par kończyn zwierzęcia, nawija się na drewniane uchwyty, zwane lałlabe. Te z kolei łączy się prostopadle kijem (mojutó). Trzymając lałlabe gospodyni wytrząsa jogurt przez 20-30 minut, aż kuleczki tłuszczu połączą się w grudki . Można to sprawdzić zaglądając do środka przez górny otwór szyjny (fot. 1). Czynność wytrząsania może być wykonywana przez dwie, stojące naprzeciw siebie kobiety. W warun­ kach polowych bukłak zawiesza się na trzech drewnianych belkach wbitych w ziemię, zwanych daqerjčto, tworząc rodzaj piramidy . Produkcja masła odbywa się zawsze wcześnie rano, często gdy dzieci jeszcze śpią. Jest to pierwsze zajęcie, od którego gospodynie wiejskie zaczynają 21 22 2 0 Identyczny bukłak używany do przechowywania produktów sypkich nazywa się mfido, a do wody pitnej - qarbo. Średnio z 10 kg jogurtu otrzymuje się ok. 1 kg masła. Wraz ze wschodem słońca na terenie gospodarstw wiejskich często pojawiają się roje jaskółek. Wierzenia mówią, że przyno­ szą one domownikom szczęście, a ponadto zwiększają wydajność masła. Dzieciom tłumaczy się że ich świergot jest hymnem powitalnym dla promieni słonecznych i powitalną modlitwą do Chrystusa. Często jaskółki zakładają gniazda wewnątrz izb mieszkalnych, u drewniano-słomianego sufitu. Wyrządzenie im jakiejkolwiek krzywdy uchodzi za ciężki grzech. W beduińskich wsiach północno-wschodniej Syrii bukłak z jogurtem ustawia się na materacu prosto na ziemi. Wytrząsające go kobiety zajmują pozycję siedzącą, a nie stojącą. 2 1 2 2 �170 MICHAEL ABDALLA Ryc. 1. Wytwarzanie jogurtu w bukłaku podczas produkcji masła. Wioska Habsos w Tur Abdinie, 1988 r. Fot. Simon Atto, Holandia swój normalny dzień na przełomie wiosny i lata. Poranny chłód sprzyja zlepianiu się kuleczek tłuszczu w wytrząsanym jogurcie. Otrzymane masło uchodzi za przysmak śniadaniowy, zwłaszcza gdy spo­ żywa się je posypane cukrem. Nie stosuje się go do smarowania pieczywa (takiego zwyczaju nie ma na Bliskim Wschodzie), lecz nabiera chlebem małe ilości, tworząc razem jeden kęs. Przyjął się zwyczaj ofiarowywania części świeżego masła tym ze współwieśniaków, którzy nie mają dostatecznej ilości mleka. Dzielenie się tym, co daje natura oraz smutkami i radościami, jest dość charakterystyczne dla Asyryjczyków. Głównie jednak przeznacza się masło do produkcji trwałego tłuszczu (meszhó). Uzyskiwaną codziennie porcję masła soli się i wkłada do pojem- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 171 nika. Gdy pojemnik się napełnia (ok. 20 kg), zebrane masło przekłada się do grubościennej i ocynowanej kadzi, po czym gotuje. Gotowanie powoduje rozwarstwienie się masła; czysty tłuszcz unosi się do góry, a pod nim pozo­ staje maślanka i osad. Oddzielający się po ochłodzeniu tłuszcz ponownie gotuje się, tym razem z dodatkiem kawałka chleba. Gotowanie przerywa się, gdy ów chleb staje się lekko rumiany i chrupiący. Czysty tłuszcz przechowuje się w ceramicznych lub skórzanych pojem­ nikach. Używa się go jako dodatku do świątecznego jadła przez cały rok. Przeciętna rodzina asyryjska spożywa rocznie około 60 kg tego produktu . Rozprowadza się go w stanie rozgrzanym po wierzchu potrawy. Jest bardzo wydajny i ma wspaniały smak. Zachowania towarzyszące procesowi tworzenia się masła zostały utrwalone na taśmach magnetofonowych w formie rytmicznych piosenek. W swoim zbiorze znalazłem dwa utwory: jeden pod tytułem „Gudi majjane b-dranani" (wytrząsam bukłak siłą swych ramion) wykonany przez kobietę, drugi zaś, śpiewany przez mężczyznę, opisuje drogę, po której może chodzić ukochana, zatrzymując się m.in. w miejscu, gdzie wytrząsa się bukłak z jogurtem. 23 P O T R A W Y I P R Z E T W O R Y Z MAŚLANKI Po oddzieleniu masła w bukłaku zostaje maślanka (dałghe, dallé). Spożywa się ją jako napój (często zamiast wody), albo rozdaje potrzebującym. Jej nadmiarem poi się zwierzęta gospodarskie lub rozlewa do kontenerów i sprze­ daje w pobliskich miastach. Kupują ją głównie ci, którzy dopiero niedawno przenieśli się ze wsi do miasta. Maślankę pije się zwykle po dodaniu lodu lub po namoczeniu w niej kawałków suchego chleba. Jest to potrawa ludzi ubogich. W jadłospisie Asyryjczyków występuje kilka półproduktów i potraw zawierających maślankę. W opinii konsumentów uchodzą one za dania pełne. Labanije to letnie danie u Asyryjczyków Zachodnich, podawane na zimno na kolację: w osolonej maślance delikatnie gotuje się do miękkości obłuszczoną pszenicę, ciągle mieszając tak, aby maślanka nie zwarzyła się. Podobną potrawę, acz bogatszą, bo z dodatkiem białka jaja i drobno pokrojonej wołowiny lub baraniny (z możliwością zastąpienia pszenicy kukurydzą), znają Asyryjczycy Wschodni pod nazwą buszdla d-dalle. Gierdo to kolejna potrawa występująca w tej grupie: maślankę łączy się z jajkiem, soli i ciągle miesza doprowadzając do wrzenia. Wsypuje się opłukany ryż i pozosta­ wia na małym płomieniu. Garnek zdejmuje się i przykrywa ręcznikiem na pół godziny. Potrawę podaje się z syropem daktylowym lub roztopionym masłem. 2 3 U Asyryjczyków Wschodnich utrwalił się zwyczaj związany z ceremonią zaślubin. Do­ prowadzona do domu narzeczonego panna młoda zatrzymuje się na moment przed drzwiami, by namoczonym w meszko palcem zrobić znak krzyża na futrynie. Ma to zapewnić nowożeń­ com obfitość i szczęście. �172 MICHAEL ABDALLA Maślankę wykorzystuje się również do przygotowania ciasta pszennego, z którego wypieka się chlebki girdajje. Z niej także produkuje się odwodnioną masę szyrtan, (ąeszka) lub rodzaj sfermentowanego twarogu o nazwie dżadzieą. Aby uzyskać szyrtan, wlewa się do worków surową maślankę i zawiesza je na słońcu do odsączenia płynu. Pozostającą w worku gęstą masę soli się i formuje kulki wielkości jaja kurzego, które następnie są suszone na słońcu. W okresie zimy produkt ten stosuje się do przyrządzania czasochłonnej potrawy obiadowej gabula (u Asyryjczyków Zachodnich) lub dochła (u Asy­ ryjczyków Wschodnich). Twarde klopsiki rozciera się w wodzie o ściany ręcznie wykonanej miski drewnianej lub wypalonej z gliny o szorstkiej na­ wierzchni, aż do ich rozpuszczenia (pozostające małe grudki daje się dzie­ ciom do zjedzenia). Do półmiska wkłada się ugotowaną do miękkości obłuszczoną pszenicę garso odpowiednio spłaszczając, aby wlany do środka płyn (powstały z szyrtan) nie przelewał się; brzegi masy pszennej powinny być wyższe i grubsze. Po powierzchni tego płynu rozprowadza się rozgrzany do czerwoności tłuszcz mleczny. Do przyrządzania potrawy dochla zamiast pszenicy stosuje się obłuszczone ziarno jęczmienia. Dla otrzymania dżadzieą gotuje się maślankę, rozlewa do worków i prze­ trzymuje w cieniu przez 4-5 dni. Aby przyspieszyć ściekanie płynu, worki przyciska się kamieniem. Otrzymaną gęstą masę soli się i miesza z po­ krojonymi liśćmi zielonego czosnku. Następnie ubija się w glinianym pojem­ niku, którego otwór zalepiany jest czerwoną gliną. Pojemnik ustawia się do góry dnem w dołku wewnątrz izby mieszkalnej (aby wchłaniał wilgoć) i zakopuje w ziemi na miesiąc lub dwa. Dżadzieą ma sypką konsystencję bez widocznych pleśni. Smakuje podobnie jak spleśniały ser polski typu rokpol. Podaje się go głównie na śniadanie. PRODUKCJA SERA Ser (gleto) kojarzy mi się z powtarzaną przez matkę legendą o pewnym podróżniku, który miał ponoć pochodzić z naszych okolic. Napełnił on mlekiem manierkę zrobioną z wysuszonego żołądka owczego i wyruszył w długą podróż. Kiedy wyczerpany przystanął, by odpocząć i napić się, ogarnęło go zdumienie. Oto w manierce nie było już mleka, lecz biały skrzep - ser! Spróbował go i polubił. Podobne zdumienie, połączone z poczuciem satysfakcji, ogarnęło mnie gdy o tej samej legendzie czytałem w europejskiej literaturze przedmiotu. Niestety nie zdążyłem donieść niepiśmiennej matce o mym odkryciu. Na bliskowschodnich terenach asyryjskich wiosna przynosi radość przy­ rodzie i ludziom, ale nie każdemu zwierzęciu domowemu. Jedna z rodzących wtedy owiec, kóz lub krów musi niestety pogodzić się ze stratą swojego potomstwa, zwłaszcza jeśli będzie płci męskiej (ąarąuro, safuro, arnulo, od­ powiednie nazwy żeńskie: ąarąurto, safurto, goleke). Gospodarz pozwala mu �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 173 ssać mleko matki zaledwie przez jeden lub dwa dni. Potem przeznacza na zabicie, którego jednak dokonuje się z dala od oczu matki. Do żołądka zwierzęcia nie może się dostać ślad innego pokarmu oprócz siary. Właśnie zabija się je dla tego żołądka, a ściślej - dla skrzepu (fyrszyk) tworzącego się z mleka pod wpływem podpuszczki (enzymu żołądka). Fakt utraty potomstwa, zwierzę (szczególnie krowa) znosi chyba nie­ mniej boleśnie aniżeli człowiek. Często staje się nieposłuszna, krnąbrna i od­ mawia dodawania mleka. Oszukuje się ją w ten sposób, że skórę ofiary (wraz z kończynami) wypycha się sianem i szmatami. Zwierzę daje się nabrać na tę sztuczkę. Liżąc skórę postawionej przy nim atrapy - stawia mniejszy opór przy dojeniu. Po zabiciu zwierzęcia i stwierdzeniu, że w jego żołądku znajduje się niedostateczna ilość skrzepu, wlewa się do niego dodatkowe porcje mleka i czeka, aż skrzepnie. Właśnie owa zawartość żołądka stanowi zaprawę serową (darmdnó). Można ją stosować natychmiast, czyli w stanie świeżym. Często, nie wyjmując jej z żołądka lub wkładając ją do woreczka z białej tkaniny, soli się i utrwala przez suszenie na słońcu do dalszego stosowania. Aby otrzymać ser, zaprawę zanurza się w mleku o temperaturze do 40°, miesza i pozostawia w spokoju przez około 20 minut . Powstałą po skrzep­ nięciu serwatką poi się zwierzęta lub używa do wyrobu ciasta do produkqji okolicznościowych wypieków kilicza. Kilicza z serwatką jest rozpow­ szechniona szczególnie wśród Asyryjczyków pochodzących z miasta Urhoy (Edessa, obecnie Urfa w Turxji), zajmujących dziś jedno z osiedli miejskich w Aleppo (Syria). Ser natomiast wkłada się do białych worków o wymiarach około 20 X 40 cm i przyciska, by powoli wysychał. Otrzymane batoniki kroi się na kawałki i ściska dłońmi. Powoduje to wyciek resztek serwatki i nadaje kawałkom sera określony kształt z widocznymi po jego ostygnięciu śladami palców. Ser można też pokruszyć i porcjami wsypać na znajdującą się na ogniu patelnię z małą ilością wody. Ogrzewanie powoduje roztopienie sera i ułatwia jego rozciąganie oraz formowanie na kształt cienkich wstążeczek, które następnie plecie się w warkocz lub zwija w pętle. Ser otrzymany przy zastosowaniu obróbki cieplnej charakteryzuje się gumiastą i zwartą konsystencją, co polepsza jego walory smakowe. Wszystkie odmiany sera asyryjskiego mają białą barwę. Przechowuje się je, często z dodatkiem czarnuszki, w solance w szklanych lub metalowych pojemnikach (stężenie soli wyznacza na ogół wysokość zanurzenia jaja kurzego, którego górny biegun powinien być tylko o ok. 1 cm ponad lustrem wody) . Ser spożywa się z chlebem i herbatą lub z arbuzami jako posiłek dietetyczny. 24 25 2 4 Produkcję sera dla potrzeb rodziny zaobserwowałem w 1991 r. również u niektórych Asyryjczyków mieszkających w Holandii. Płynną zaprawę kupują oni w hurtowni produktów orientalnych o nazwie „Togo". Prowadzi ją Asyryjczyk z Turcji. Mleko doi się prosto z wy­ mion krowy do naczynia z zaprawą bezpośrednio u hodowcy na fermie. W ten sam sposób przygotowuje się zalewę do kiszenia warzyw. 2 5 �174 MICHAEL ABDALLA Ryc. 2. Wzór etykiety na 5-kilogramowych puszkach z białym serem w solance, importowanych z byłej Czecho-Słowacji do Szwecji przez Asyryjczyka (napisy w jęz. asyryjskim, arabskim i tureckim) H A N D E L NABIAŁEM W środowisku asyryjskim, w którym przebywałem w latach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych, handel produktami wytwarzanymi w domu z włas­ nych surowców był zjawiskiem bardzo rzadkim. Dotyczyło to również na­ biału. Większość rodzin wiejskich przeznaczała na sprzedaż raczej część żywego inwentarza i wełnę owczą. Nabiał produkowano tylko na własne potrzeby, a jego nadwyżki rozdawano wśród krewnych i sąsiadów we wsi. „Zanim poprosisz Boga o krowę dla siebie, poproś Go o dwie krowy dla sąsiada" - brzmiała jedna z asyryjskich maksym ludowych. Ci, którzy po­ stępowali zgodnie z nią nie mogli nawet spać spokojnie wiedząc, że dzieci sąsiada nie mają dostatecznej ilości tego, co oni posiadają w nadmiarze. Przestrzegano więc dzieci, że jeśli nie podzielą się z ubogimi tym, co mają w obfitości, „ich węże będą im dokuczać we śnie" . Handel produktami mleczarskimi był dorywczym zajęciem wyłącznie biednych rodzin miejskich . Często wcześnie rano matka wysyłała na bazar 26 27 2 6 Pojawienie się węża we śnie tłumaczy się jako wyrzuty sumienia. Za przyczynę uważa się zazwyczaj nieczęstowanie towarzysza tym, co się jadło poprzedniego dnia w jego obecności. Wśród asyryjskich chłopów znad rzeki Chabur w północno-wschodniej Syrii znana jest historyjka o pewnym gospodarzu. Przez wiele lat sprzedawał on w pobliskim mieście al-Hasake fałszowane wodą mleko. Pewnego dnia nie pojawił się z dostawą u swoich klientów. Spytany po jakimś czasie o przyczyny, wyjaśnił: „Woda, którą przez tyle lat dodawałem do mleka wezbrała i porwała pasące się nad rzeką krowy". 2 7 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 175 swoje kilkuletnie dziecko z garnkiem jogurtu na sprzedaż. Niektóre rodziny, swidząc samotnie idące dziecko, bez targowania kupowały ów jogurt. Kie­ rowały się często względami humanitarnymi. O sprzedawanej w mieście maślance wspomniałem wcześniej. Na terenie zadaszonych bazarów miejskich istniały sklepy nabiałowe, umiejscowione w pobliżu punktów sprzedaży owoców. Przyciągały one prze­ chodniów przyjemną wonią jogurtu. Głównymi odbiorcami byli właściciele sklepów. Na spożywane w pracy śniadanie zamawiali utworzony na wierz­ chu jogurtu „kożuch". Słodzili go cukrem i zjadali z chlebem, popijając herbatą. Wracając do domu w przerwie obiadowej często zaopatrywali swo­ je rodziny w zakupiony w tych sklepach nabiał. Na ulicach miasta Qameszli, w którym mieszkałem w latach sześćdziesią­ tych, można było spotkać handlujących nabiałem Arabów-beduinów i Kur­ dów. Beduini hodowali duże stada owiec i słynęli z produkcji dobrej jakości tłuszczu mlecznego (samn, asyryjskie meszko). Podobno nadal uchodzi on za produkt poszukiwany . Kurdowie zaś oferowali świeży ser, który kupujący poddawali w domu dalszej obróbce: krojeniu, przygotowaniu odpowiedniej zalewy, przyprawieniu, ładowaniu do pojemników . 28 29 M L E K O W F O L K L O R Z E SŁOWNYM U Asyryjczyków, podobnie jak u większości ludów Bliskiego Wschodu, folklor związany z mlekiem jest - zdaje się - niezbyt bogaty. W mojej pamięci utrwaliły się tylko trzy przysłowia ludowe. Pytane przeze mnie starsze wiekiem osoby nie znały ich więcej. 1. Jaąed leszone buhallo, npehle baddałghe (Jego język poparzył się od mleka, dmuchnął w maślankę) Używa się go w przenośni w dwóch przynajmniej sytuaqach konfliktowych: - doznający niewinnie krzywdy, nie mogąc wyrównać rachunku z krzyw­ dzącym, przelewa swój gniew na kogoś innego, bezstronnego; 2 8 Trudno sobie wyobrazić kuchnię beduinską bez tłuszczu mlecznego. Obok daktyli i przaśnego chleba stanowi on główny pokarm Beduina. Przypisuje mu się właściwości wzmacniające organizm, zwłaszcza kości. Na potwierdzenie zalet beduińskiego jadła przytaczana jest często historyjka o bójce, w której beduin łatwo pokonał mieszkańca miasta. By przekonać go o braku wartości miejskiego jadła, beduin zaproponował, by zakopać w ziemi to, co każdy z nich najczęściej spożywa. Pokonany przyniósł owoce, beduin zaś daktyle i tłuszcz mleczny. Po kilku dniach okazało się, że - w przeciwieństwie do daktyli i tłuszczu, w owocach zalęgły się robaki. Beduin rzekł: „Tak samo dzieje się w twoim brzuchu"! W maju 1992 r. w hurtowniach z bliskowschodnimi produktami spożywczymi w mieście Sódertálje w Szwecji, pojawiły się 5-kilogramowe puszki z białym serem o nazwie balkon, w słonej zalewie. Etykieta zawierała informację również w języku asyryjskim. Ser wytwarzała jakaś firma w byłej Czecho-Słowacji na zamówienie asyryjskiego importera. 2 9 �176 MICHAEL ABDALLA - za szybkie i nieprzemyślane postępowanie, przynoszące negatywne efekty oraz nieskuteczne próby naprawienia wynikających stąd szkód. 2. Nosze lo komer u-ąatirajdi hamusojo (Nikt nie przyznaje się, że jego jogurt jest kwaśny) W tym przysłowiu wyraża się sentencję, iż ludzie zwykle ukrywają swoje błędy i słabości, chwaląc to, co mają lub robią. Asyryjski słuchacz przyjmuje to raczej z wyrozumiałością. Nieraz chcąc jakoby usprawiedliwić narratora przed innymi, sam słuchacz posługuje się takim sformułowaniem. Podobne przysłowia są znane innym narodom. W Polsce jego odpowiednikiem jest np. „każda pliszka swój ogonek chwali". 3. Kito manto bugatiro (Jest włos w jogurcie) Takie sformułowanie słyszy się, kiedy rozmówca robi wrażenie, iż ukry­ wa jakiś szczegół, lub w przypadku postępowania (działania) mającego wprowadzić człowieka w błąd. 4. Pewien asyryjski ksiądz imieniem Malke z wioski Ayn Warde w Tur Abdinie (południowo-wschodnia Turcja) (dziś obsługujący jedną z asyryj­ skich gmin w RFN) zapisał się w pamięci rodaków mówiąc: „Wszystko jest łaską bożą, ale maślanka jest łaską mojej matki. Im więcej wody do niej dodaje, tym staje się wydajniejsza". Tę anegdotę usłyszałem od asyryjskiego imigranta w Szwecji, Gabriela Kurta, pracującego w latach siedemdziesią­ tych w zakładzie krawieckim w mieście Midyat (Tur Abdin), do którego ów duchowny lubił zachodzić na pogawędki. Częstym ich tematem było mleko. 5. Przebywająca w szpitalu kobieta prosiła swego męża, by ich dzieciom nie zabrakło ulubionego jogurtu. Nie wiedziała, że prosta i prawie codziennie powtarzana technologia jego wyrobu sprawi mężowi trudności. Mąż zagoto­ wał mleko i zamiast zaprawy jogurtowej dodał do niego drożdże piekarskie (hmiro). Niestety, mleko nie skrzepło. Następnego dnia podwoił ilość droż­ dży, lecz bez skutku. Dopiero w trzecim dniu, gdy odwiedził żonę w szpitalu, dowiedział się, że drożdże piekarskie nie nadają się do produkcji jogurtu, lecz trzeba dodać pozostałą po poprzednim jogurcie zaprawę. Wyśmiany przez żonę i dzieci musiał o ową zaprawę poprosić sąsiadkę. Tę historyjkę podyktował mi asyryjski kapłan Gabro Isik w Sódertálje (Szwecja). Jej bohaterem jest niejaki Tuma z wioski Habsos (Turcja, region Mhallamije), mieszkający aktualnie w Mutala (Szwecja). 6. W połowie drogi między klasztorem Az-Zaafaran a miastem Mardin (Tur Abdin) znajdowała się niegdyś twierdza, zwana Hesno d-att_o, Qalaat Mara �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 177 (Damski Zamek), położona na wysokości ok. 1200 metrów. Dziś znajduje się tam asyryjska wioska o tej samej nazwie. Nie mogąc jej zdobyć w X I I I w. Tatarzy odcięli ją od świata oblegając ponoć przez sześć miesięcy. Dzielni gospodarze nie tylko nie poddali się, lecz zdobyli na pewne działania o cha­ rakterze psychologicznym. Wysłali wodzowi armii tatarskiej wiadro pełne jogurtu z suczego mleka. Poczęstunek bardzo wodzowi smakował, był bo­ wiem przekonany, że pochodzi z mleka owczego. Po głębokim namyśle wódz doszedł do wniosku, że oblężenie twierdzy wcale nie wpłynęło nega­ tywnie na gospodarkę broniących jej. Ów jogurt bowiem świadczy, że ich życie nadal toczy się całkiem normalnie. Zapewne muszą mieć wielkie stada owiec i zapasy broni wewnątrz ogromnej góry - pomyślał, uświadamiając sobie równocześnie bezsensowność swojej akcji. Wiadro jogurtu uratowało więc twierdzę sprytnych gospodarzy. ZNACZENIE M L E K A KOBIECEGO Znaczenie kobiecego mleka w kulturze ludowej Asyryjczyków wykracza daleko poza rolę zwyczajnego lub nadzwyczajnego pokarmu. Ma ono swoją symbolikę, która przejawia się w różnych momentach i sytuacjach życio­ wych. W rozmowach dzieci często słyszy się przysięgę: „na mleko matki!"; ma ona przekonać o prawdziwości relacji i racji mówiącego. Mające jakieś wątpliwości dziecko żąda wręcz nieraz od rozmówcy, by przysiągł na mleko matki, co daje mu gwarancję, że zasłyszane informacje lub opowiadane sytuacje są prawdopodobne. Fałszywe składanie przysięgi tego rodzaju jest ciężkim grzechem. Karmienie dziecka mlekiem matki trwa dość długo, 1-3 lata. Przerywa się je tylko wtedy, gdy zaistnieją naturalne przeszkody. Zdarza się, że ta sama kobieta karmi równocześnie dwoje dzieci, w tym jedno niekoniecznie swoje. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie pewien przesąd głoszący, iż karmione tą samą piersią dziewczynka i chłopiec nie mogą w przyszłości wejść ze sobą w związek małżeński, pomimo że ich rodzice nie są ze sobą spokrewnieni. Zauważmy więc, że wspólne mleko kobiece czyni nawet obce dzieci jakby rodzeństwem. O człowieku uczciwym, prawdomównym, lojalnym i dobrze wychowa­ nym mówi się, że „ssał prawdziwe, niczym nie skażone, mleko" (halał). Chodzi w tym sformułowaniu o to, że postępowanie człowieka odzwierciedla trwałość matczynej miłości, przekazywanej mu w trakcie karmienia piersią oraz ogólną wierność ukształtowaną w sposób naturalny w ciągu pierwszych miesięcy życia. Osoby nieobliczalne, zdradliwe, określa się jako takie, które „ssały fałszywe, skażone, mleko" (haram). Dla wyjaśnienia tej sentencji posłużę się pewnym sformułowaniem wypowiadanym przez niektóre matki w sytuacjach skrajnie niegodziwego postępowania dziecka: „Niech moje mleko będzie ci haramV\ Przyjmuje się to jak klątwę. Chyba nic nie działa �178 MICHAEL AB DALLA tak dobitnie na psychikę dziecka, jak tak stanowczo wyrażona dezaprobata matki. Słysząc te słowa dziecko z reguły płacze, przeprasza jak może i trwa w pokorze, póki matka mu nie wybaczy. Przedstawiony tu szkic nie wyczerpuje zagadnienia. Opracowanie doty­ czy bowiem głównie Asyryjczyków Zachodnich z Tur Abdinu. Ich doświad­ czenia i emocje związane z mlekiem są jednak - jak zauważyłem - nader bogate. Dowodzą tego opowiadania zasłyszane przeze mnie przy okazji zwykłych rozmów towarzyskich, jakie prowadziłem podczas spędzonego wśród nich urlopu w Szwecji. Żyje tam blisko 50 tysięcy asyryjskich wy­ chodźców. Prawie w każdym domu zetknąłem się ze sposobem przygotowa­ nia jogurtu i potrawy labanije. Niektóre rodziny wręcz czyhają na okazję obniżki ceny mleka, by kupić około 30 litrów tego płynu z przeznaczeniem na produkcję sera. Wtedy widać rodzinną i koleżeńsko-sąsiedzką współ­ pracę, polegającą na szybkim podawaniu sobie adresu sklepu, udzielaniu pomocy w transporcie mleka i przygotowaniu sera, do czego stosuje się gotową zaprawę w tabletkach. Niektóre potrawy mleczne są serwowane w asyryjskich restauracjach. W Holandii np. w restauracji „Orient" w mie­ ście Enschede, znalazłem w jadłospisie potrawę diadzieq i głeto, podawane na różne sposoby. Sądzę, że asyryjski folklor związany z mlekiem przetrwa jeszcze długo. Technologia wiejskiego przetwórstwa mleka i związana z tym specyficzna obyczajowość zostały utrwalone na taśmach w formie piosenek i w sztukach teatralnych. Niepokojące jest jednak to, że całe starożytne osady asyryj­ skie w Tur Abdinie pustoszeją. Urodzone na emigracji dzieci wczorajszych gospodarzy coraz rzadziej będą miały okazję dotknąć autentyczne galdo, zobaczyć jak suszy się na słońcu szyrtan i jak w dołku izby mieszkalnej pleśnieje dzadzieą. LITERATURA Anonim 1990 Abdalla 1986 199la 199lb 1991 с 1993a 1993b Al-firqatu-l-Aszurijatu lil-funini-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjskki ze­ spół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija", Damaszek. M. Kiszk - sfermentowany produkt pszenny Bliskiego Wschodu, „Przegląd Gastro­ nomiczny", Nr 3. Posty i kuchnia postna u chrześcijańskich Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Gastronomiczny", Nr 2. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Orientalistyczny", Nr 1-4. The Way the Contemporary Assyrians take Food in the Middle East during Fasts and Church Holidays, [w:] Feasting and Fasting, Prospect Books Ltd., London. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków Zachodnich na Bliskim Wschodzie, „Gdańskie Studia Antropologiczne" Nr 2. Fasting and Fast Customs Practised by Modern Assyrians in the Middle East, The Publishing House of Nsibin, Szwecja. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 179 A l - S h a b i b i M.M.A. i in. 1982 Studies on the Sumak (Rhus hirta) of Iraq, „Journal of the Canadian Intitute of Food Science and Technology", vol. 15, No 1. Bielicki M. 1967 Zapomniany świat Sumerów, PIW, Warszawa. Budge E.A.W. 1976 The Syriac Book of Medicines, Armorica Book Co., APA-Philo Press, Amster­ dam (reprint). Contenau G. 1967 Życie codzienne w Babilonii i Asyrii, PIW, Warszawa. D o b r o v i t s A. i in. 1975 Wieża Babel, Nasza Księgarnia, Warszawa. F o r s t n e r D. 1991 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gollancz H. 1976 The Syriac Book of Protection, being a Collection of Syriac Charms, APA-Philo Press, Amsterdam (reprint). G r a n t A. 1973 The Nestorians or the Lost Tribes, Philo Press, Amsterdam (reprint). Hafez Y.S., Hamada A.S. 1984 Laboratory Preparation of a New Soy-Based Kishk, „Journal of Food Science", vol. 49. H a m a d a A.S., F i e l d s M . L . 1982 Preliminary Evaluation of a New Type of Kishk Made from Whey, „Journal of Food Science", vol. 47. Herodot 1959 Dzieje, tom 1, Czytelnik, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1979 Zapisane na glinie, Iskry, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1981 Tajemnice glinianych tabliczek, Iskry, Warszawa. Saggs H.W.F. 1973 Wielkość i upadek Babilonii, PIW, Warszawa. Z a b ł o c k a J. 1982 Historia Bliskiego Wschodu w Starożytności, Ossolineum, Wrocław. MICHAEL ABDALLA MILK IN FOLK CULTURE OF T H E CONTEMPORARY ASSYRIANS O F T H E NEAR EAST Summary The article presents the role of milk in the culture of indigenous peoples of Mesopotamia. The first part concerns the culture of the Sumerians and is based on archaeological data. Customs connected with milk economy have been presented as part of folklore. Next, the role of milk in folk medicine and magic of the contemporary Assyrians are discussed. The author reports the texts of four amulets believed to protect cattle against diseases and theft and milk against bad spells. He also mentions diseases by which milk is used in medicines. Numerous folkloristic texts connected with milk are quoted. The data come from the author's own experience and from interviews with Assyrian refugees in Holland and Sweden. �180 MICHAEL ABDALLA Another problem of the study are the folk ways of processing and conservation of milk by Assyrian peasants, production of milk products and their role in traditional Assyrian nourish­ ment. The trade of dairy products has also been studied. The last issue is connected with the role of woman's milk in the process of socialization. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5073f022c383fc348a81a8ec6b3a5a05.pdf 761ea4cfec027fb036c6c693a0e24f0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1486 Title A name given to the resource Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.41-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abriszewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. ХЫ1: 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI Instytut Filozofii U M K SOCJOLOGIA W I E D Z Y JAKO MOŻLIWY P A R A D Y G M A T D L A TEORII ETNICZNOŚCI Socjologia wiedzy na ogół nie cieszy się bardzo dobrą opinią. Socjologów odstraszają i męczą jej powiązania z filozofią, filozofów natomiast drażni jej empiryczność i „demaskatorski" charakter . Być może to właśnie decyduje o tym, iż - jak się wydaje - nie stanowi ona narzędzia do badań nad etnicznością. Chciałbym tutaj postawić tezę, a następnie ją obronić, że socjo­ logię wiedzy można płodnie poznawczo wykorzystać w tego typu badaniach. Po omówieniu argumentów przemawiających na korzyść takiego stanowiska spróbuję naszkicować, jak z grubsza mógłby wyglądać taki paradygmat. Aby jednak nie poprzestać na ogólnych, czy nawet ogólnikowych uwagach, chciał­ bym rozwinąć jeszcze trzy inne wątki. Po pierwsze, interesuje mnie to, jak się ma socjologia wiedzy do, moim zdaniem, najszerszego zbioru pytań nauk zajmujących się etnicznością - pytań o obcość i o obcego. Po drugie, rozważę pytanie, czy istnieją jakieś główne wątki lub motywy w wiedzy, którą przyszłoby nam badać? Ponadto postaram się, twierdząc, że takie wątki istnieją, wymienić kilka spośród nich. Po trzecie wreszcie, po rozważaniu tego, co zwykle nazywamy treścią, zwrócę uwagę na pewną szczególną cechę tej treści, a mianowicie na prawdę. W tej części wyjdę od socjologicznego pojmowania prawdy, tj. nie takiego, która wiąże się z pytaniem jaki sąd jest prawdziwy lub jakie przekonanie jest prawdziwe, ale - jakie czynniki sprawiają, że dane przekonanie/przekonania jest/są prawdziwe. 1 Główne ataki na socjologię wiedzy wyprowadzane są od strony filozofii nauki, z pozycji obiektywistycznych (realistycznych) teorii poznania. Grzechem tej pierwszej jest to, iż sugeruje, że warto zastanowić się nad nauką jako działalnością, której sukcesy nie tylko daje się przedstawić poprzez (do)celową pielgrzymkę do pałacu prawdy. Socjologia wiedzy porzuca teleologiczność efektywności naukowej na rzecz posługiwania się w wyjaśnieniach kategoriami 1 Proponuję tutaj jako przykład rozważyć epistemologię Ludwika Flecka (1986). Nadto pragnę d o d a ć , iż nie przypadkiem zapisałem s ł o w o „demaskatorski" używając cudzysłowiu. Rela­ tywizm socjologii wiedzy nie musi oznaczać wywracania prawd, a jej argumenty nie m u s z ą mieć posmaku jawnie ideologicznego. M y ś l ę tutaj przede wszystkim o p o w a ż n i e branym warunku symetrii (por. Barnes, Bloor 1993). �42 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI nauk społecznych (por. Bloor 1993). Jej sugestie, a myślę w tej chwili przede wszystkim o silnie broniącym się froncie edynburskiej szkoły i anglosaskiej tradycji takich badań w ogóle podążają, jaki mi się wydaje, w stronę pluralizmu poznawczego. Nie pragną a priori, z poziomu metafizyki odrzucać analiz realistycznego modelu poznania (na ten temat por. Collins, Yearley 1992). Zamiast tego powiadają, że także ten typ wiedzy, który oferują, nie tylko jest sensowny, ale ponadto ma nam coś interesującego i ważnego do powiedzenia. Właśnie to działa na obiektywistów jak odrobina mydła w oku. Realizm w każdej swojej postaci zakłada bowiem istnienie jakiejś wiedzy uprzywilejowanej oraz specjalnego stanowiska poznawczego (por. rozdział „Obiektywistyczny model poznania" w: Zybertowicz 1995). Nie jest więc konieczna teza, która brzmiałaby: obiektywizm nie ma sensu, aby stanowisko obiektywisty zaatako­ wać. Poczuje się on napastowany równie mocno także wtedy, kiedy ktoś będzie uzurpował sobie prawo do tego, iż także (a nie wyłącznie) ma rację. 2 3 W socjologii rzecz ma się inaczej. Nawet jeśli socjologia wiedzy nie jest tutaj jakoś wyjątkowo hołubiona, a wręcz spycha się ją na bok, to dzieje się to z odmiennych przyczyn niż w przypadku opisanego sporu. Wysoka samo­ świadomość metodologiczna, a możliwe, że także inne powody, stwarza dobrą atmosferę dla pluralizmu poznawczego. Jest on zresztą widoczny tak dobrze jak samotne drzewo na horyzoncie, jeśli prześledzić losy różnych paradyg­ matów. Mam nadzieję, że na takim gruncie (myślę o badaniach nad etnicznoś­ cią) nikt nie zechce atakować tezy, że korzystne jest przyjęcie paradygmatu myślowego i badawczego, który potrafi coś nowego do naszej wiedzy dodać. Jak widać jest to argument pragmatyczny dotyczący teorii. Podobny wy­ dźwięk będą miały moje dalsze uwagi dotyczące praktyki badawczej. Socjologia wiedzy może okazać się pomocna, kiedy w społeczeństwach podobnych do naszego będziemy mieli do czynienia z grupami silnie izolującymi się. Sposób życia, często wykonywane zawody oraz istniejące w świadomości społecznej stereotypy, niejednokrotnie negatywne, powodują, iż niektóre grupy etniczne mają nie tylko silne tendencje ekskluzywistyczne, ale też mogą odzna­ czać się dużą niechęcią czy wrogością wobec obcych oraz silnie akcentować granice grupy. W tej sytuacji badacz stanie w obliczu piekielnie trudnego problemu: jak przeniknąć do badanej grupy? Jak do niej dotrzeć od środka? Jak zdobywać informacje? Tutaj socjologia wiedzy może okazać się nie tyle rozwią­ zującą sytuację metodą na wszystkie problemy, ile zastępczym sposobem badania. Dobrze osadzona etniczna grupa mniejszościowa (tzn. taka, która 2 Pewne aspekty d o t y c z ą c e szkoły edynburskiej, które są w a ż n e dla tych r o z w a ż a ń przedstawię w części I V . Z r e z y g n o w a ł e m z jej o m ó w i e n i a o g ó l n e g o z d w ó c h p o w o d ó w : po pierwsze, nie chciałem rozbijać toku w y w o d ó w , po drugie, szkoła edynburska doczekała się j u ż licznych o p r a c o w a ń w języku polskim (Kucia 1989, 1989a; Mokrzycki 1990, s. 91-101; Olczyk 1992; Szahaj 1995; Życiński 1993), polecam także znakomity artykuł R a d o s ł a w a Sojaka (1996) d o t y c z ą ­ cy socjologii wiedzy w ogóle. 3 W przypadku o b i e k t ó w matematycznych, w tym kontekście pojęcia „realizm" u ż y w a się zamiennie z pojęciem „ p l a t o n i z m " . �S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI 43 w danym miejscu jest już relatywnie długo oraz posiada „własne" rozwinięte instytucje społeczne nie związane bezpośrednio z grupami pierwotnymi - np. szkołę) o silnym poczuciu tożsamości grupowej ma najczęściej własną prasę, biuletyn lub choćby jakieś efemeryczne teksty. Patrząc z innej strony da się niejednokrotnie wytropić teksty „mniejszościowców" drukowane w „normalnej" prasie czy książkach (felietony, opowiadania, wiersze, itd.). Daje to możliwość prowadzenia przynajmniej niektórych analiz z poziomu socjologii wiedzy. Na kolejny dobry powód wykorzystania socjologii wiedzy natrafiłem pod­ czas prac poświęconych Ormianom w Polsce. Okazuje się, że nie istnieją oni jako grupa społeczna w wąskim sensie, jednak mimo całkowitej polonizacji wydają „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Ormiańskiego". Wobec takiej mniej­ szości etnicznej, która właściwie jest „rozmyta" zawodzą typowe, jeśli nie wszystkie, klasyczne środki socjologii. Pozostaje skłanianie się w badaniach ku psychologii lub psychologii społecznej albo ku analizie tekstu napisanego jako tekst Ormian polskich. Jest to więc argument dotyczący praktyki badawczej numer dwa: analizowanie grup, które nie istnieją (bądź aktualnie, bądź jako socjologicznie rozumiana grupa społeczna). To, co powyżej opisałem jest tylko szczególnym przypadkiem sytuacji, z jaką może się zetknąć historyk (czy socjolog o skłonnościach historyka) zajmujący się mniejszościami etnicznymi. Zakładając sytuację, w której po danej grupie etnicznej pozostały teksty przez nią samą pisane i grupa ta nie jest już badaczowi dostępna można uruchomić aparaturę socjologii wiedzy. Praca socjologa wiedzy w opisanych przypadkach miałaby polegać na analizie dyskursu, co zawęża obszar teoretyczny przydatny do takiego zada­ nia . Z tego, co zostaje użyteczne mogą się okazać dwie propozycje zupełnie odmiennych proweniencji. Pierwsza z nich kontynuuje linię mannheimowskiej teorii, myślę tu przede wszystkim o szkole edynburskiej. Druga wyrasta z tra­ dycji filozofii francuskiej, wiąże się ze strukturalizmem i poststrukturalizmem. Pierwsza wiąże się z takimi (przykładowo) postaciami, jak David Bloor, Barry Barnes, Andrew Pickering czy Steven Shapin. W drugiej natomiast pojawiają się tacy filozofowie , jak Michel Foucault, Tzvetan Todorov i Jean-Francois Lyotard. Nie chciałbym omawiać jednej i drugiej strony, gdyż nie to jest zadaniem mojego tekstu. Krótko jednak zamierzam wskazać różnice i zbież­ ności z interesującego nas tu punktu widzenia. Zaznaczam, iż nie pragnę postulowania czystości teoretycznej, bowiem jestem mocno przekonany, że lepiej sprawdza się możność użycia kilku róż­ nych dróg analiz niż trzymanie się jednej zaprojektowanej tak, aby stanowiła 4 5 6 4 Dzieje się tak ze względu n a rozproszenie c z ł o n k ó w , w takim przypadku „ m n i e j s z o ś c i o w o ś ć " sprowadza się przede wszystkim do kwestii świadomości poszczególnych jednostek, p o n i e w a ż nie s p o s ó b zająć się ponadjednostkowymi mechanizmami wytwarzanymi w grupie społecznej. 5 W grę bowiem nie będzie j u ż w c h o d z i ł a na przykład amerykańska odmiana socjologii wiedzy zorientowana fenomenologicznie (por. Niżnik 1989). 6 A d e k w a t n o ś c i tego określenia nie jestem do k o ń c a pewien. Faktem jest jednak, że osoby wymienione dalej trafiły do historii dwudziestowiecznej filozofii. �44 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI monolityczny, samowystarczający i w pewnym zakresie ,jedynie słuszny" gmach teoretyczny (by nie rzec gmaszysko). Ta uwaga częściowo tłumaczy powyższe, na pierwszy rzut oka osobliwe zestawienie nazwisk. Obie te linie posługują się odmiennymi narzędziami, poszukują odpowiedzi na inne pyta­ nia. Edynburczycy pragną wyjaśniać przyczynowo, strukturaliści chcą nato­ miast szukać praw rządzących wielkimi jednostkami dyskursywnymi. Powta­ rzam jednak jeszcze raz, że uznaję tę wielość za korzystną. Zasadniczym działaniem ma być analiza dyskursu, czyli czytanie tekstów. Zwróćmy jednak uwagę, iż jest to czytanie bardzo szczególne - jego celem staje się bowiem uzyskanie wiedzy o grupie, o pewnej mniejszości etnicznej piszącej ów tekst. Chciałbym wyjaśnić ten wybór tradycji i nazwisk. Szkoła edynburska kontynuuje z pewnym uradykalnieniem zasadniczą tezę socjologii wiedzy Karla Mannheima (1992), co czyni ją, ową tezę, bardziej konsekwentną niż oryginał, z pewnością dlatego właśnie jest tak atrakcyjna . Tak brzmiała ona pierwotnie: 7 Socjologia wiedzy m o ż e w i ę c w y s t ę p o w a ć jako teoria lub jako historyczno-socjologiczna metoda badawcza, bytowego uwarunkowania myśli. [...] Jako teoria m o ż e więc b y ć tylko n a u k ą stwierdzającą fakty (stany faktyczne), nauką o fenomenie bytowego uwarunkowania wiedzy. [...] Uwarunkowanie bytowe myślenia będzie m o ż n a u z n a ć za fakt udowodniony w tych dziedzi­ nach myślenia, w których uda się pokazać: a) że proces poznawczy de facto wcale nie rozwija się historycznie w e d ł u g „ i m m a n e n t n y c h praw rozwoju", nie dokonuje się „ z samej rzeczy", z „ c z y s t o logicznych możliwości", nie jest napędzany przez wewnętrzną „dialektykę d u c h o w ą " , lecz że w decydujących punktach powstanie i kształt konkretnego myślenia określają czynniki pozateoretyczne bardzo r ó ż n e g o rodzaju, które zwykło się n a z y w a ć „czynnikami bytowymi"; b) że te określające powstawanie konkretnych treści wiedzy czynniki bytowe nie mają wcale znaczenia marginalnego, nie są „istotne tylko genetycznie", lecz pojawiają się w treści i formie, sposobie formułowania, wydajności, intensywności rozprzestrzeniania w doświadczeniu i kontekście obser­ wacji, k r ó t k o m ó w i ą c określają w s p o s ó b decydujący wszystko, co będziemy n a z y w a ć a s p e k t o w ą strukturą poznania (podkreślenie moje - K A ; Mannheim 1992, s. 217-218). Jeżeli przyjmiemy powyższe twierdzenie w całej jego konsekwencji, tj. jeśli obejmie ono kulturę nie czyniąc żadnych wyjątków (włączając oczywiście całą naukę) to otrzymamy taką jego formę, jaką przyjmują Edynburczycy. Istota tego twierdzenia leży w jego dualistycznej ontologii; wyróżnione są dwie rzeczywistości - bytu i wiedzy, gdzie ta pierwsza warunkuje tę drugą. Wzmacniając tezę możemy przyjąć, iż zastana wiedza w jakimś zakresie jest w stanie powiedzieć o bycie. Na taką, mocną wersję skłonny jestem przystać opierając się na analizach Michela Foucaulta, które wykazują tożsamość struktury władzy i struktury wiedzy (por. Zybertowicz 1995, s. 176-183). W ten sposób rozumowanie doszło do takiego punktu, w którym mogę oderwać wiedzę (tekst) od bytu i analizować ją po to, aby dowiedzieć się czegoś o warunkach, w jakich powstała. Kwestia zastosowania teorii szcze­ gółowych to już rzecz innego rodzaju. 7 M a m tu na myśli wkroczenie przez E d y n b u r c z y k ó w na teren matematyki i przyrodoznaw­ stwa przed czym wzbraniał się jeszcze Mannheim. �45 S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI Druga linia teoretyczna wiedzie do strukturalistów i poststrukturalistów. Do zainteresowania się nimi przekonuje mnie znana teza-hasło: „wszystko jest tekstem" lub też jej inna wersja - „nie ma nic poza tekstem". Takie podejście, już bez żadnych dodatkowych kroków, umożliwia analizę wyłącznie tekstu. Problem natomiast polega na tym, jakiego typu informacje takie badania przyniosą. Czego będą one dotyczyły? Wierzę, iż każda taka analiza, która nie będzie odsyłała bądź do rzeczywistości lingwistycznej, bądź psychologicznej realności autora może wzbudzić zainteresowanie socjologa. Z całą pewnością da się przyjąć przy takich założeniach empiryczne prace Foucaulta i Barthesa. W ujęciu, które proponuję ważne jest nie tylko co się wypowiada, ale też kto wypowiada, w jakich okolicznościach, z jakiego poziomu, do kogo, itd. Za paradygmatyczny przypadek uznaję tekst mniejszości skierowany jednocześnie do siebie samej i do dominującej większości. Wskaźnikiem tego do kogo się mówi najczęściej i najszybciej jest język, a nie treść tego, co się mówi . Nie tyle więc chodzi o dokładne śledzenie treści tekstu, ile o wyłowienie z niego cech, które uznamy za charakterystyczne, np. czy jest to język grupy dominującej, czy mniejszości, czy zamieszczano w tekście jakieś dane liczbowe, czy nie, czy narracja bardziej przypomina opowiadanie, czy felieton, itd. W tym miejscu chciałbym wprowadzić kategorię obcości , którą uznaję za centralną dla teorii etniczności. Najbardziej interesujący z punktu widzenia moich rozważań jest ten aspekt obcości, który rysuje postać obcego w kontekś­ cie procesu uspołecznienia. Proces ów rządzi się przejrzystością ontologiczną świata, do którego odnosi poddawaną zarówno światu, jak i procesowi jed­ nostkę. Polega ona - owa przejrzystość świata - na skonstruowaniu uniwersum według par opozycji, jak np. wewnętrzne - zewnętrzne; przyjaciele - wrogowie, itd. Obcy jest zakłóceniem takiego porządku. Posiada jednocześnie cechy dwu przeciwstawnych (wykluczających się) członów opozycji . Jako taki staje się przedmiotem praktyk dążących do uczynienia go decydowalnym i zdecydowa­ nym, dokonywanych przez obie strony - w tym przypadku przez grupę dominującą oraz grupę mniejszościową (auto-decydującą się, jeśli wolno użyć takiego niezbyt szczęśliwego słowa). Przedstawiając ten problem przy pomocy innego słownika można po­ wiedzieć co następuje: stan „normalny" to stan istniejącego consensusu nie 8 9 10 8 Przykład: jeśli mniejszość niemiecka wydaje gazetę po polsku i po niemiecku, to u w a ż a m za sensowne przyjmowanie, że mają oni także czytelnikom polskojęzycznym coś do powiedzenia. P o ś r ó d nich m o g ą natomiast b y ć tacy, którzy uznają siebie za należących do mniejszości, tacy, którzy u w a ż a j ą się za stu procentowych P o l a k ó w oraz wreszcie tacy, którzy albo nie są do k o ń c a zdecydowani, albo umieszczają siebie jednocześnie w obu grupach. D l a nich wszystkich, jeśli tylko tekst jest po polsku (nie m u s z ę chyba d o d a w a ć , że w tym akurat wypadku) znajdzie się coś w a ż n e g o nie w sensie jakiegoś abstrakcyjnego wzbogacenia wiedzy o świecie, ale funkcjonalnego dla interesów jakiejś grupy. 9 O d w o ł u j ę się przy okazji „ o b c e g o " do prac Georga Simmla (1975) oraz Zygmunta Bau­ mana (1995). 1 0 Podobnie j a k zjawisko niedecydowalne Jacquesa Derridy (1992). �46 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI 11 zakłócanego niczym . Wprowadzenie obcego powoduje naruszenie owego consensusu. Grupa dominująca w pewnych granicach takie zakłócenia może tolerować, lecz zawsze pozostaje możliwość nagłej potrzeby przywrócenia ładu. Najskuteczniejszym, jak się wydaje, a z pewnością najbardziej pierwot­ nym sposobem na to jest przemoc (por. Zybertowicz 1995). Tak więc grupa mniejszościowa żyje jeśli nie w permanentnym towarzystwie przemocy, to przynajmniej w sytuacji możności jej użycia. Nie tylko przemocy fizycznej, ale (co bardziej powszechne) przemocy symbolicznej. Podsumujmy powyższe uwagi. Sytuacja mniejszości etnicznej to sytuacja obcego. Obcość z kolei poczyna się znosić. Analizującego dyskurs mniejszości najbardziej będzie interesowało wszystko to, co dąży w nim do samo-znoszenia obcości. Jak się wydaje można tutaj wysunąć zarzut, iż niekiedy mniejszości etniczne wcale nie chcą pozbyć się swojej obcości. Zgoda, ale dotyczy to tylko treści ich wiedzy, a nie formalnej sytuacji mniejszości. Nawet grupy silnie izolujące się będą wytwarzały mechanizmy adaptacyjne. Innymi słowy: taka grupa etniczna pragnie pozostać inna, ale nie obca. Czy się ten proces faktycz­ nie odbywa? Jaki szeroki ma zakres? Jak ważny się wydaje? Jak się to odbywa? Są to pytania, które badacz winien sobie zadać. Jak widzimy więc w pierwszym rzędzie nasze zainteresowania nie wychodzą od tego, co jest mówione, ale od faktu kto mówi, w jakim języku i w jakich okolicznościach. Sytuację poznawczą socjologa wiedzy wyznacza określenie sytuacji po­ znawczej grupy mniejszościowej i jej interesów. Wychodząc od teorii obcego zacznie on poszukiwać głównych motywów, tematów, czy tropów w których sytuacja tego obcego się odbija. Interesujące staną się retoryczne funkcje pewnych tematów oraz to, w których z nich pojawią się naczelne interesy grupy mniejszościowej, to jest zniesienie swojej obcości. Pojęcie „zniesienie obcości" nie jest przy tym równoznaczne z „wymazaniem tożsamości". Ob­ cość bowiem można znieść budując taką niszę kulturową, w której zostanie ona społecznie zdefiniowana jako oswojona. Po pierwsze więc należy pytać o to, jak ustala się granice grupy. Czy są one konstruowane ostro, czy też delikatnie rozmywane? Czy pojawiają się jakieś specjalne teksty tylko w języku mniejszości? Czego one dotyczą? Czy są istotne politycznie? Czy wyrażają silne emocje? Czy wiążą się z sacrum danej grupy etnicznej? Do kogo w szczególności są skierowane? K t o w nich przema­ wia? Jaki jest ich stosunek do grupy dominującej? Jak są opisywane stosunki z grupą dominującą? Te same pytania można odnieść do tekstów drukowa­ nych po polsku. Po drugie, interesuje nas tożsamość obcych. Jak jest opisywana tak w od­ niesieniu do indywiduum, jak i do grupy? Opisać rolę historii, opowieści mitycznych, narracji o wielkich czynach i bohaterach. K i m oni są? W jakim kontekście się pojawiają? Czy są jakieś analogie w narracjach grupy dominu1 1 Oczywiście opisuję tu p e w n ą sytuację m o d e l o w ą , która jedynie, używając języka M a x a Webera, stanowi typ idealny. �S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI 47 jącej? Czy istnieje szczególny sposób zestawiania bohaterów? Czy np. okazuje się, że obie grupy - dominująca i mniejszościowa - miały tych samych wrogów w historii? Czy jest następnie analogia w sposobach mówienia o tożsamości i historii u obu grup? Czy przykładowo odnajdziemy wyraźne i jednoczesne upodobanie do martyrologii? Czy ich estetyki pokrywają się jakoś, czy tylko częściowo nachodzą na siebie? Do kogo mówią jedni i drudzy? Oto, co czeka badacza: Zwrócić uwagę czy pojawiają się figury współ­ działania obu grup. Opisać jak ono się rozkłada, czy jest symetryczne, czy zdecydowanie asymetryczne. Odnaleźć wreszcie fragmenty, które pozwolę so­ bie nazwać retoryką jedzenia, trochę przez analogię do przysłowia „przez żołądek do serca". Czy grupa mniejszościowa zaprasza grupę dominującą do wspólnego stołu. Jak to się odbywa? Czy sprawę rozwiązują jedynie technicz­ ne teksty przyrządzania potraw, czy też barwne opisy całych rytuałów i zabaw związanych z „niemal każdym ziarnkiem ryżu". Podsumujmy, oto główne motywy, które zainteresują socjologa wiedzy: granice grupy, tożsamość, historia, współdziałanie, jedzenie (lista z całą pew­ nością nie jest zamknięta - mogą pojawić się inne). Należy też pilnie baczyć, jak są one przedstawiane, dlaczego właśnie tak się o nich mówi, czy są jakieś analogie w dyskursie dominującym, jeśli tak, to jak głębokie. Socjolog wiedzy zapyta wreszcie, jaka jest prawda, którą wygłasza obcy. Skąd ten właśnie język czerpie swoją wiarogodność? Prawda bowiem dla socjologa nie jest kwestią relacji sądu czy myśli z jakąś rzeczywistością, ale pewną grą kulturową. W sensie socjologicznym zamiast „prawda" lepiej jest mówić o społecznie definiowanej wiarogodności . Istnieje jednak specjalny warunek związany z rozpatrywaniem prawdy z punktu widzenia socjologii. Myśliciele związani ze szkołą edynburską nazywa­ ją go warunkiem symetryczności. Powiada on, iż zarówno przekonania uzna­ wane przez badacza za prawdziwe, jak i te uznane za fałszywe winny być analizowane w taki sam sposób (por. Barnes, Bloor 1993), tj. należy je w tak samo radykalny sposób relatywizować do jakichś społecznych praktyk. David Bloor (1993) przeciwstawia temu stanowisku pozycję obiektywisty, który przy­ staje jedynie na coś, co wolno nam nazwać socjologią błędu. W jego mniemaniu prawda sama „naturalnie przyciąga" umysł ludzki, toteż wiedzę prawdziwą da się jedynie wyjaśniać poprzez wbudowany w ludzką istotę pęd do prawdy. Okoliczności zewnętrzne - kontekst społeczny, tj. interesy indywidualne, grupo­ we, itp. stają się ciekawe do analizowania tylko wtedy, kiedy prawda nie została osiągnięta. Wtedy dopiero socjolog wkracza na scenę tylko po to, by wytłuma­ czyć jak to się stało, że to co społeczne zakłóciło to, co naturalne. Ja jednak opowiadam się po stronie antyrealizmu w takiej jego wersji, która wiąże się z przekonaniem, że każdą prawdę związaną z jakąś praktyką 12 1 2 Jest ona inna w przypadku rysunku architekta i wtedy, gdy w grę wchodzi m a ł o w y r a ź n e zdjęcie (np. U F O ) w brukowej gazecie, inna kiedy chodzi o kulturalnie wyglądającego człowieka w okularach i białym kitlu, a inna wtedy, gdy idzie o księdza w sutannie. �48 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI dyskursywną, grą językową można wytłumaczyć w kategoriach socjologicz­ nych. Różne rodzaje prawd wiążą się z różnymi instytucjami i różnymi grami kulturowymi. Chciałbym teraz wskazać na kilka takich rodzajów, jakie od­ nalazłem badając dyskurs Ormian w Polsce: 1. Prawda nagle odkrytej martyrologii - nagła eksplozja historii dotąd zakazanej, historii męczeństwa w łagrach, która impet swój czerpała ze świeżej możliwości wypowiedzenia się. Ten typ prawdy (Prawdy) pojawia się we wspomnieniach lub dokumentach mówiących o rzeziach, mordach czy rabun­ kach najczęściej w kontekście historii I I wojny światowej. Prawda ta ma jednak jeszcze jedno, równoległe oblicze - prawdy (Prawdy) naukowej, obiektywnej, koniecznej, a więc zmuszającej nas do przyjęcia jej, która była na równi z dokumentami zakazana, ale która żyła podskórnie; prawda (Prawda) jest jedna, historia (Historia) jest jedna. Dokumenty można zniszczyć, wspomnień zakazać, ale temu typowi prawdy (Prawdy), gdzie nauka lustrzanie odbija kosmos można jedynie nie pozwolić się zwerbalizować. Jakże więc jaśnieje, kiedy już wolno jej dojść do głosu. Będzie wymagała nieco innych figur stylistycznych, potrzeba jej wypowiedzi analogicznych do wypowiedzi historyka - długich, poprzedzonych namysłem, wspieranych liczbami - datami, ilościami (pomordowanych, grobów, zaginionych, zniszczonych wsi, itd.), procentami. 2. Druga prawda, to prawda urzeczywistnienia się na „moich" oczach. Właśnie do niej odwoływał się siedemnastowieczny eksperymentalista, fizyk Robert Boyle (por. Shapin 1993). Mamy z nią do czynienia wszędzie tam, gdzie miały miejsce praktyki kulinarne, które dla etnografa posiadają nie tylko kulinarny charakter. Tak więc na „naszych" oczach nagle nie tylko zaczynają działać przepisy kuchenne o egzotycznym rodowodzie, ale osobliwe rytuały, dowcipy, itd. Prawda naoczna ma rzeczywiście w sobie coś nie do odparcia. 3. Wreszcie trzeci typ, mutacja tego, który opisywałem w punkcie 1. Praw­ da nauki. Potrafi ona żyć własnym życiem, obywa się bez obcego i przez samo swoje sąsiedztwo uświęca opowieści o obcym. Przykłady stanowią choćby opis czysto akademickiego problemu użycia właściwej nazwy (Erywań, Erewan, Jerewań, a może jeszcze inaczej?) (por. Pisowicz 1994, także Amirowicz 1994), czy opis rekonstrukcji kościoła. Mogę teraz już podsumować główne tropy, jakimi podążała moja myśl i moja argumentacja. Po pierwsze, proponuję socjologię wiedzy jako możliwy paradygmat dla badań nad etnicznością. Po drugie, proponuję pluralizm teore­ tyczny obejmujący zarówno nie-klasyczną socjologię wiedzy, jak i semiologię, czy szerzej strukturalizm i poststrukturalizm. Mój sposób patrzenia na problem rozpoczyna się jednak od problemu obcości i kwestii pozbywania się jej. Ten aksjomat teoretyczny wywodzę z prac Georga Simmla i Zygmunta Baumana . 13 1 3 Zdaję sobie sprawę, iż najprawdopodobniej zupełnie niesłusznie pomijam inne prace np. E w y Nowickiej. Zaznaczam jednak, że nie chodziło mi o nadmierne rozwijanie subtelności teore­ tycznych, a o przyjęcie, j a k zaznaczam, aksjomatu - punktu wyjścia przyjętego arbitralnie. Wydaje mi się, że arbitralność oparta na na Simmlu i Baumanie jest sensowna. �S O C J O L O G I A WIEDZY A T E O R I A ETNICZNOŚCI 49 Automatycznie wszystkie pytania, jakie możemy zadać empirii określone zo­ stają przez ten pierwotny punkt odniesienia. Tak więc w jego kontekście pytam o główne motywy, czy opowieści, jakie obcy snują o sobie i o świecie. Ich dobór z kolei próbuję uzasadnić ze względu, po pierwsze, na znoszenie obcości, po drugie - ze względu na konstruowanie własnej tożsamości i grę o granice własnej grupy. W innym planie będę usiłował odnaleźć analogiczne motywy w dyskursach grupy dominującej. Oznaczając to wszystko staram się także odpowiedzieć na pytanie, jaki typ prawdziwości towarzyszy wszystkim tym opowieściom, czyje ucho ma zostać na nie skierowane i czyje umysły mają zostać przekonane. LITERATURA A m i r o w i c z A. 1994 Czy tylko Erywań, [w:] „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego", nr 3, s. 40-41. B a r n e s В., B l o o r D . 1993 Relatywizm, racjonalizm a socjologia wiedzy, tłum. J . Niżnik, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydawnictwo I F i S P A N , s. 1-37. B a u m a n Z. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, tłum. J . Bauman, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe P W N . Bloor D. 1993 Wittgenstein i Mannheim o socjologii matematyki, tłum. W . Szydłowska i Z . Jankiewicz, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydaw­ nictwo I F i S P A N , s. 38-64. C o l l i n s H . M . , Y e a r l e y S. 1992 Journey into Space, [w:] Science as Practice and Culture, red. A . Pickering, Chicago and London: T h e University of Chicago Press, s. 369-389. D e r r i d a J. 1992 Farmakon, tłum. K . Matuszewski, [w:] tenże, Pismo filozofii, K r a k ó w : inter esse. Fleck L. 1986 Powstanie i rozwój faktu naukowego, tłum. M . Tuszkiewicz, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Kucia M. 1989 „ Szkoła edynburska" wobec racjonalizmu w filozofii nauki, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 189-201. 1989a Dyskusja wokół społecznej filozofii nauki szkoły edynburskiej, „Studia Filozoficzne", nr 4, s. 87-101. Mannheim K. 1992 Ideologia i utopia, tłum. J . Miziński, Lublin: test. N i ż n i k J. 1989 Olczyk 1992 Socjologia wiedzy, Warszawa: P I W . S. Epistemologiczny sens socjologii wiedzy, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 45-59. P i s o w i c z A. 1994 Erewan, Jerewan? A może lepiej: Erywań?, Kulturalnego, nr 2, s. 19-21. w: „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa �50 KRZYSZTOF ABRISZEWSKI S h a p i n S. 1993 Pompa i okoliczności: literacka technika Roberta Boyle'a, tłum. M . Tempczyk, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, wybór B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: I F i S P A N , s. 321-372. Simmel G. 1975 Socjologia, tłum. M . Łukasiewicz, wstępem opatrzył S. Nowak, Warszawa: P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe. Sojak R. 1996 Socjologia wiedzy chce pozostać nieświadoma. Uwagi o statusie poznawczym socjologii wiedzy, „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 25-49. S z a h a j A. 1995 O tak zwanym mocnym programie socjologii wiedzy szkoły edynburskiej, „Kultura W s p ó ł c z e s n a " , nr 1-2, s. 53-67. Z y b e r t o w i c z A. 1995 Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Toruń: U M K . Ż y c i ń s k i J. 1993 Redukcjonizm socjologiczny szkoły edynburskiej, [w:] tenże, Granice racjonalności. Eseje z filozofii nauki, Warszawa: P W N , s. 269-300. K R Z Y S Z T O F ABRISZEWSKI SOCIOLOGY O F K N O W L E D G E - A POSSIBLE PARADIGM FOR THE THEORY OF ETHNICITY Summary Sociology of knowledge does not enjoy, as a matter of fact, any good opinion. Sociologists are discouraged and annoyed by its associations with philosophy, whereas philosophers blame it for "empiricism" and "discarding" character. That is why it may seem not to be a suitable theoretical instrument for the study of the ethnicity. M y thesis, which I try to plead here is, that sociology of knowledge may be quite useful in those studies. I am going support it by the following arguments: 1. Theoretical pluralism requires a broad and differential knowledge; 2. Sociology of knowledge seems to be useful when there are difficulties in penetrating a group from inside; 3. Sociology of knowledge is a suitable method for historical research on groups for which only documents (in a broad sense) are left. The paradigm presented here and the type of analysis connected with it would be liminted to the study of discourse. T h a t is why I am suggesting to refer to two traditions: the continuation of the theory of K a r l Mannheim and to structuralism (and post-structuralism). T h e concept central to the paradigm which is at щ е same time the central concept for the theory of ethnicity is the notion of the Alien. Axiomatic are then the theories of the Alien created by Georg Simmel and Zygmunt Bauman, which include the statements concerning self-confirmation and self- -abrogation of the strangeness. The main motifs distinguished in the discussed discourse (without any claims for the list to be full) are: defining and protecting of the group's social boundaries, its relations with the dominating group, identity both referring to the individual and the group, history, mythical narratives, the role of cultural heroes, rhetorics of food. Other things that should be taked into consideration are: similarity of the studied text to other texts constructed beyond the group, convergence of their concepts and aesthetics as well as the "types of truth, i.e. reliability of the text". Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3fdbf174d824a3ebc4c38de1c9e3496.pdf 5e25284466fb9aa233bfc134e15a8ebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5270 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki pątnicy Kalwaria Pacławska - odpusty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4892 Title A name given to the resource "Communitas" a intencje pątnikow - typy uczestnictwa w pielgrzymce / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.137-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE. WIELKI ODPUST KALWARYJSKI WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W KALWARII PACŁAWSKIEJ Pielgrzymki religijne są zjawiskiem powszechnym, występują niemal we wszyst­ kich religiach. Podróże do miejsca kultu, sakralnego centrum były przedmiotem niezliczonych rozpraw naukowych, także antropologicznych. Wśród nich znala­ zły się prace Victora Turnera, częściowo pisane wespół z żoną, Edith Turner. Wy­ pracowane w nich pojęcie communitas, używane jako swoisty klucz do opisu piel­ grzymek, na długo zdominowało sposób interpretacji wydarzeń pątniczych. Spotkało się jednak z szeregiem, często zasadnych, krytyk , przez co wykorzysty¬ wanie tego terminu w tekstach antropologicznych obarczone jest pewnymi zastrze¬ żeniami, przycięciem czy też dostosowaniem kategorii communitas do własnych potrzeb. W tym artykule chcę pokazać, iż taki zabieg na pojęciu communitas jest możliwy i mimo wielu związanych z nim rozczarowań nadal jest to termin przy¬ datny. Choć nie da się oprzeć na nim całej interpretacji pielgrzymki i piel¬ grzymowania, trudno też się bez niego obejść, przynajmniej w przypadku przed¬ stawianej przeze mnie pielgrzymki na Wielki Odpust Kalwaryjski. Kalwaria Pacławska to sanktuarium maryjne położone około 30 km od Prze­ myśla . Jest to miejsce kultu o charakterze przede wszystkim lokalnym, choć ponadpaństwowym - w tej chwili odwiedzają je także Ukraińcy. Pierwotnie, jak sama nazwa wskazuje, Kalwaria miała być miejscem kultu Męki Pańskiej, podob¬ nie jak druga największa Kalwaria południowej Polski - Zebrzydowska, dziś jednak rozpoznawana jest przede wszystkim jako sanktuarium maryjne . Stało się tak za sprawą cudownego obrazu znajdującego się w kościele na Kalwarii. To właśnie wizerunek Matki Bożej jest główną przyczyną, jak i celem, pielgrzymek . 1 2 3 4 1 Patrz: Contesting... 1991; Sallnow 1981; Bilu 1988. Szczegółowo historię sanktuarium opisał Józef S. Barcik (1985). O szczególnej relacji miejsc poświęconych rozpamiętywaniu Męki Chrystusa z kultem Maryi, w tym Wniebowzięcia Matki Boskiej, patrz: Kośla 2002. Na temat szczególnego znaczenia kultu Matki Boskiej patrz: Tomicki 1981, s. 44. 2 3 4 �138 KAMILA BARANIECKA W Kalwarii oddawanie czci Matce Boskiej niemal zawsze łączy się z rozpamięty­ waniem Męki Jej Syna i odwiedzaniem kaplic poświęconych ostatnim wydarze­ niom z życia Chrystusa. Niemniej to odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stanowi największe, najbardziej znane i zdecydowanie najhuczniejsze święto obchodzone w Kalwarii Pacławskiej. Poniżej znajduje się opis odpustu obserwo­ wanego przeze mnie w 2007 roku. PRZYBYCIE PIELGRZYMÓW (12 VIII) Odpust rozpoczął się 11 sierpnia a skończył 15, lecz główne uroczystości przy­ padły na 13 sierpnia, kiedy to odbył się Pogrzeb Matki Boskiej . To właśnie tego dnia do Kalwarii przybyło najwięcej pielgrzymów, gdyż ten dzień pojmują oni jako właściwy odpust. Dlatego w Kalwarii i jej okolicach o sierpniowym święcie nie mówiło się inaczej jak Pogrzeb Matki Boskiej, a oficjalna nazwa Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny używana była właściwie jedynie przez organizujących wydarzenie franciszkanów. Co więcej, 15 sierpnia, w dzień samego święta Wniebo¬ wzięcia, pielgrzymów na Kalwarii już właściwie nie było, gdyż wszystkie najistot¬ niejsze dla nich zdarzenia miały miejsce wcześniej. 11 oraz 15 sierpnia, podczas dni stanowiących ramy całego odpustu, w uroczystościach kościelnych uczestni¬ czyli jedynie mieszkańcy okalających sanktuarium miejscowości. Pielgrzymi za¬ częli schodzić się i przyjeżdżać do Kalwarii Pacławskiej 12 sierpnia, a wyjeżdżali lub odchodzili z niej w nocy z 14 na 15 lub 15 nad ranem. Inni przyjeżdżali tylko na wybrane wydarzenia - przede wszystkim na Pogrzeb Matki Boskiej. Odpust w Kalwarii Pacławskiej zaczął się wieczorną mszą 11 sierpnia. Poprze­ dziło j ą przyniesienie figury Matki Boskiej Zaśniętej z kaplicy „Grobu Matki Bożej" położonej u stóp kalwaryjskiego wzgórza, w której na co dzień przebywa. Tego dnia szykowano też szaty dla drewnianej figury, przebrano j ą i ustawiono w kościele umożliwiając tym samym wiernym jej adorację. Figurze, przez cały czas jej pobytu w kościele, towarzyszyły straże, tzw. asysta - dziewczęta w bia¬ łych sukniach oraz młodzieńcy w czarnych garniturach. Tego dnia na Kalwarii przebywało jeszcze niewiele osób. Właściwe wydarzenia miały zacząć się następ¬ nego dnia, kiedy do sanktuarium zaczęły schodzić się kompanie pielgrzymów. Większość z nich szła z pobliskich miejscowości, część z Przemyśla, a kilka jeszcze z dalszych wiosek. Inne kompanie podjeżdżały autobusami pod wzgórze kalwaryjskie i tylko ostatni odcinek pokonywały piechotą. 5 5 Nie ma wielu tekstów, zwłaszcza antropologicznych, na temat katolickich uroczystości zwa­ nych Pogrzebem Matki Boskiej. Te znane mi dotyczą Kalwarii Zebrzydowskiej (por. Branny 1996; Ługowska 1986; Swierczek 2002), jednak tam obchody Zaśnięcia Matki Boskiej znacznie się różnią od tych w Kalwarii Pacławskiej. Z kolei sama historia zaśnięcia Matki Boskiej została przedstawiona w Złotej Legendzie Jakuba de Voragine (2000, s. 365-374) oraz w zbiorze Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2 (2006, s. 777-834). Istnieje przekonanie, że do polskich Kalwarii tradycja święta Pogrzebu mogła przedostać się z Kościoła wschodniego (Swierczek 2002, s. 161). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 139 6 Na czas opustu Kalwaria Pacławska zmieniła się nie do poznania . Ze spokoj¬ nej, stwarzającej wrażenie wyludnionej miejscowości, przeistoczyła się w gwarne targowisko i miejsce biesiad. Z kolei sanktuarium - piękny, stosunkowo przestronny kościół, przybrał postać kłębiącego się mrowiska, z którego wciąż wylewali się pielgrzymi, a do środka tłoczyli się w tym czasie inni. Kaplica, w której umiesz¬ czono cudowny wizerunek Matki Boskiej, oblężona była przez tłum ludzi i gdy tylko zwalniał się choćby najmniejszy skrawek podłogi, by można było na nim uklęknąć i odmówić modlitwę, kierowało się ku niemu kilka osób. Nieustające przemieszczanie się grup ludzkich, falowanie tłumu, wszystko to dobitnie potwier¬ dzało, że na Kalwarii dzieje się coś niezwykłego. Odczucia te dodatkowo wzmocniło pojawienie się w miejscowości dziesiątek stoisk z wszelakimi dobrami - od kramów z odpustowymi słodyczami, z dewocjo¬ naliami, po budy z plastikowymi karabinami. Wśród nich poustawiali się sprze¬ dawcy różnego rodzaju posiłków - kukurydzy w kolbach, kiełbasek, drożdżówek. Gdzieniegdzie w architekturę wioski zdołały się też wpasować polowe kuchnie oferujące bogatszy zestaw posiłków. Kalwaria już z daleka mieniła się wszystkimi możliwymi kolorami, a towarzyszącą zbiegowisku wrzawę słychać było jeszcze daleko poza miejscowością. Wchodząc w tych dniach na Kalwarię miało się wrażenie przeniesienia do in¬ nego świata - świata pikniku. Tym, co pierwsze rzucało się w oczy, był chaos. Dopiero wejście do kościoła dawało chwilę wytchnienia od zewnętrznego rozgar¬ diaszu, hałasu i zamieszania. Tego pierwszego dnia, gdy przybywały pielgrzymki, tylko w kościele czuło się religijną atmosferę odpustu. Poza świątynią królował jarmark i zgiełk. I choć na czas święta na Kalwarii istniał zakaz sprzedaży i spoży¬ wania alkoholu, niejednej osobie udało się go obejść. Poza murami sanktuarium odbywały się biesiady i pikniki. Dookoła panowała atmosfera kłótni o miejsce noclegowe i o dostęp do wody, jako że tej na Kalwarii nie ma w nadmiarze, a przyjęcie tysięcy pielgrzymów stwarza nie lada problem logistyczny. Drugi dzień odpustu stanowił czas przede wszystkim na realizację indywidual¬ nych potrzeb religijnych - wedle własnego uznania pątników. Choć każda kompa¬ nia pielgrzymów była witana w sanktuarium jako grupa, jej członkowie razem też uczestniczyli we mszy, dalej już sami, zgodnie z własnymi zapatrywaniami dzielili swój czas między „świat jarmarku" poza murami klasztoru a „świat modlitwy". Ci, którzy czuli taką potrzebę, szli do spowiedzi, modlili się przed cudownym wizerunkiem, składając mu dziękczynienie lub zanosząc do niego swe prośby czy spędzali czas w kościele „witając się z Matką Boską". Tak bowiem pielgrzymi opisywali swoją pierwszą wizytę w kalwaryjskim kościele. Inni z kolei mniej czasu poświęcali modlitwie, zajmując się oglądaniem towaru na kramach lub gawędząc z towarzyszami. Tego dnia nie było w sanktuarium ustalonego programu uroczys¬ tości obejmującego wszystkich pątników, przez co nie opuszczało mnie wrażenie całkowitego chaosu. Jak się jednak okazało już następnego dnia, owo wrażenie nieładu miało mi towarzyszyć przez cały czas trwania odpustu. 6 Badania w Kalwarii Pacławskiej i jej okolicach prowadziłam w marcu, kwietniu oraz w sierp­ niu 2007 roku, miałam więc pewną skalę porównawczą. �140 KAMILA BARANIECKA POGRZEB MATKI BOSKIEJ (13 VIII) Pogrzeb Matki Boskiej dla osoby, która w takim wydarzeniu bierze udział po raz pierwszy, jest doświadczeniem niezwykle bogatym - takim też było dla mnie. Po porannej mszy figura Matki Boskiej Zaśniętej (a jest to figura naturalnych roz¬ miarów) na przystrojonych noszach została wyniesiona z kościoła przez elegancko odzianych młodzieńców. Figurze towarzyszyły dziewczęta w białych strojach, umundurowani harcerze oraz żołnierze. W bezpośredniej asyście Matki Boskiej znajdował się też ksiądz prowadzący ceremonię. Za tym orszakiem ciągnął tłum ludzi - pielgrzymów skupionych w kompanie, pątników indywidualnych; tych przybyłych z najbliższych okolic, jak i trochę dalszych, Polaków i mniejszej od nich grupy Ukraińców. Zdawało się, że za figurą Matki Boskiej ruszył tłum wszyst¬ kich przybyłych na Kalwarię pielgrzymów. Nic bardziej mylnego. Okazało się, że niemal każda kompania przybywająca do sanktuarium na odpust ma własny plan działania. W efekcie na kalwaryjskich dróżkach kłębiły się dzie¬ siątki niezależnych grup pielgrzymów. Jedne wyruszyły na nie bladym świtem jeszcze przed figurą Matki Boskiej, inne dopiero po niej. Część dołączyła do głów¬ nej pielgrzymki (tak bowiem określano orszak odprowadzający figurę Zaśniętej do „Grobu") podczas mszy odprawianej na początku dróżek pod kaplicą zwaną „Domkiem Matki Bożej". Inne kompanie wciąż przecinały trasę figury Matki Boskiej, idąc pod prąd, usiłując się z nią minąć, tworząc korki i zatory przy poszcze¬ gólnych kaplicach. Przez to niosący figurę Maryi wciąż musieli kogoś zawracać z drogi, prosić o ustąpienie miejsca i przeciskać się przez tłumy. Uroczystość Pogrzebu Matki Boskiej jest formą nabożeństwa dróżkowego. Pro¬ cesja z figurą zatrzymywała się więc przy każdej kaplicy, jej uczestnicy odma¬ wiali tam modlitwę i ruszali dalej. Pomiędzy poszczególnymi stacjami intonowali pieśni, przede wszystkim maryjne, lub odmawiali kolejne modlitwy. Przejście całej trasy zajęło kilka godzin, lecz najważniejsza i gromadząca najwięcej osób była jej pierwsza część - procesja z figurą. Pątnikom trudno było podczas nabożeń¬ stwa dróżkowego zachować ciągłe skupienie i wyciszenie. Nie sprzyjały temu wa¬ runki na samej Kalwarii, kaplice rozrzucone są bowiem na pobliskich wzgórkach, a dolina u ich podnóża stanowi akustyczną scenę sprzyjającą przenoszeniu się dźwięków. W sytuacji, gdy po kalwaryjskich dróżkach przemieszczają się dzie¬ siątki kompanii, każda wyposażona we własny sprzęt nagłaśniający, każda po¬ chłonięta śpiewaniem innej pieśni czy odmawianiem innej modlitwy , kakofonia, jaka się tworzy podczas odpustu, jest wręcz nie do opisania. W tym wszystkim niektórym pielgrzymom, idącym ze szczególnie ważną prośbą czy dziękczynie¬ niem, udawało się zachować pobożne skupienie, inni zaś zajmowali się przede wszystkim tym, co działo się dookoła, oraz staraniom, by nie utonąć w błocie. Na kalwaryjskich dróżkach na pielgrzymów czekała bowiem jeszcze jedna nie7 7 Na Kalwarii można kupić książeczki z modlitwami do odmawiania podczas dróżek (np. Na dróżkach... 2004; Na dróżkach... 2005), lecz część przewodników kalwaryjskich układa własne modlitwy lub samodzielnie dobiera pieśni do odśpiewania przy poszczególnych kaplicach. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 141 spodzianka - rozdeptane, śliskie błoto, które znacząco utrudniało poruszanie się po stromych miejscami wzgórzach. Trudne warunki i panujący rozgardiasz zdawały się w ogóle nie dziwić pątni¬ ków - ludzi w każdym wieku, od małych dzieci, przez młodzież, osoby w średnim wieku, po starsze. Każdy wręcz z zadowoleniem przyjmował trudy drogi, im więk¬ szy bowiem wysiłek i poświęcenie ofiaruje się Matce Bożej, tym silniejsza prośba do Niej lub tym większe dziękczynienie. Co więcej, na dróżkach kalwaryjskich wytworzył się specyficzny system radzenia sobie z przeciwnościami gruntu - wza¬ jemna pomoc, współpraca pielgrzymów w pokonywaniu największych trudności. Słabsi przy pokonywaniu błotnistych wzniesień wspierali się na silniejszych - tych, którzy akurat byli z boku. Ręce, zarówno te szukające pomocy, jak i te j ą ofiarujące, były wszędzie i każdy je wyciągał. Przeprowadzało się osoby starsze, dzieci, łapało i podnosiło się upadających. Pielgrzymka szła razem. Gdybym mia¬ ła wskazać, czy kiedykolwiek w życiu odczułam wytworzenie się turnerowskiego communitas , bez wahania powiedziałabym, że wtedy tak. Wówczas, na dróżkach, w rzeczywistości było się razem. Wprawdzie wewnątrz jednej kompanii, czy we¬ wnątrz głównej pielgrzymki (mój przypadek), gdyż poszczególne grupy piel¬ grzymów w pewien sposób ze sobą nawet rywalizowały, ale w ramach konkretnej grupy na dróżkach było się razem. Nasilenie owego poczucia wspólnoty nie było jednak stałe ani w trakcie całego odpustu, ani nie dotyczyło w stopniu równym wszystkich przybywających do sanktuarium pielgrzymów. Inaczej budowało się ono w przypadku członków kom¬ panii, którzy razem szli na Kalwarię z własnej parafii, często przez kilkudziesięciokilometrowy marsz przygotowując się do uroczystości odpustowych. Wewnątrz kompanii communitas była silna, ale poczucie wspólnoty nie dotyczyło w równym stopniu pozostałych obecnych na Kalwarii pątników. Poszczególne grupy wręcz oddzielały się od siebie i ze sobą konkurowały. Nie jest to jednak specyfika tylko tej pielgrzymki (por. Sallnow 1981, s. 176-177). Inaczej z kolei poczucie wspól¬ noty kształtowało się u osób, które w uczestnictwo w wydarzeniu włączały się dopiero w samym sanktuarium i nie były związane z żadną kompanią. W ich przy¬ padku doświadczenie więzi mogło mieć miejsce tylko w szczególnych momentach, gdy dołączali się do grupy pielgrzymów i wraz z nimi przeżywali trud pokonywania kalwaryjskich dróżek. Wyraźny był bowiem związek tworzenia się communitas 8 8 Pojęcie communitas rozumiem tutaj przede wszystkim jako poczucie swoistej więzi, jako od­ czuwanie wspólnoty, jedności. Nie rozpatruję jednak communitas jako antystruktury (por. Turner, Turner 1978, s. 1-39; Turner 2005, s. 195-227), raczej jako wytwarzającą się czasowo relację, która nie zastępuje jednak owej codziennej struktury. Na użytek tego tekstu liminalność - przestrzeń, w której może wytworzyć się communitas, rozumiem jako wykraczającą poza codzienność sferę kontaktu z sacrum. Communitas spontaniczna będzie więc w tekście odpowiadać doświadczeniu religijnemu przeżywanemu podczas odpustu. Z kolei communitas normatywna opisywać będzie wytwarzającą się między pielgrzymami więź społeczną. Równie ważne dla tego artykułu jest poj¬ mowanie communitas nie jako zjawiska uniwersalnego towarzyszącego wszystkim pielgrzymkom, ale jako pojęcia ukazującego lokalną specyfikę. Uniwersalne rozumienie communitas przez Turnera zostało już wielokrotnie skrytykowane (por. Eade, Sallnow 1991, s. 4-5), lecz uważam, że sama koncepcja znakomicie oddaje niektóre aspekty pielgrzymki do Kalwarii Pacławskiej. �142 KAMILA BARANIECKA z drogą. Więź była najsilniejsza podczas drogi do Kalwarii oraz podczas przemie¬ rzania kalwaryjskich dróżek. Jej intensywność nikła jednak, gdy rozproszeni piel¬ grzymi buszowali po rozstawionych w całej miejscowości kramach, czy zajadali się odpustowymi specjałami w polowych restauracjach. Przebywając na Kalwarii podczas odpustu miało się wrażenie, że waga niektórych wydarzeń, droga i jej szczególny charakter, sprzyjały „aktywacji" poczucia wspólnoty. Możemy więc za Turnerem wyróżnić w przypadku kalwaryjskiego odpustu dwa rodzaje communitas - normatywną oraz egzystencjalną (spontaniczną) (Turner 2005, s. 141-142). Normatywna zakłada określony, ustrukturyzowany już sposób uczestniczenia w pielgrzymce jako zinstytucjonalizowanej praktyce , kiedy poczucie jedności, wspólnotowości, równości wynika już z samego faktu uczestniczenia w odpuście, ze świadomości brania udziału w wydarzeniu wraz ze wszystkimi innymi obecny¬ mi tam osobami. Odczuwanie takiej więzi miało miejsce podczas całego odpustu. Natomiast momenty wymagające jeszcze mocniejszego zespolenia, te, które miały miejsce wewnątrz spajającej pątników grupy, poruszające chwile bliższego kontaktu z sacrum, zmieniały naturę więzi - wynikała ona wówczas ze swoistego uniesie¬ nia. Pielgrzymów łączyło poczucie owej communitas egzystencjalnej (por. Turner, Turner 1978, s. 104-139). Taki rodzaj wspólnoty, bliskości odczuwany był właś¬ nie podczas wspólnej drogi, w ramach jednej kompanii. Sama droga przemierzana przez pielgrzymów miała pewne punkty „kulmina¬ cyjne", gdy doświadczanie wspólnoty stawało się szczególnie intensywne. Owe odcinki drogi wzmacniające poczucie jedności podczas Pogrzebu Matki Boskiej można podzielić na dwa rodzaje - odcinki, kiedy warunki terenowe wymuszały zacieśnienie więzi w grupie - wspominane już strome, błotniste wzniesienia, na których pielgrzymi musieli wzajemnie wspierać się w pokonaniu trudnych frag¬ mentów trasy, oraz szczególne miejsca na drodze figury - przejście przez rzekę i złożenie figury Matki Boskiej w kaplicy „Grobu". Pogrzeb Matki Boskiej jest uroczystością, którą można podać jako przykład wyzwalania różnorodności form uczestnictwa w wydarzeniu religijnym. Część kompanii, jak pisałam, samodzielnie pokonywała dróżki Pogrzebu Matki Boskiej, modląc się na nich na swój sposób, nie towarzyszyła figurze niesionej do Grobu. Część grup towarzyszyła figurze przez całą drogę, podobnie, jak większość piel¬ grzymów indywidualnych. Jedni uczestniczyli w głównej pielgrzymce od mszy odprawianej przy kaplicy „Domek Matki Bożej", inni uczestnictwo w odpuście ograniczyli do przejścia od jednego momentu kulminacyjnego do drugiego - od przejścia figury Matki Boskiej przez rzekę do złożenia jej w kaplicy „Grobu". Przejście z figurą Matki Boskiej przez rzekę Wiar (kalwaryjski „Cedron") zyskało status jednego z głównych wydarzeń Pogrzebu Matki Bożej. Mimo iż przejście przez „Cedron" upamiętnia zdarzenia z Męki Chrystusa - strącenie Jezusa do wody, znaczenie przekraczania tej wody - swoistej granicy, przeniesio¬ ne zostało także do nabożeństwa upamiętniającego wydarzenia z życia Matki 9 9 Na temat ustrukturyzowania sposobu uczestnictwa w pielgrzymkach por. Turner i Turner (1978, s. 172-202). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 143 10 Boskiej . Przekraczanie wody wyglądało niezwykle widowiskowo. Po zejściu ze stromego wzgórza procesja zbliżyła się do rzeki. Nad nią pobudowane były przez okolicznych mieszkańców kładki, po których za drobną opłatą pielgrzymi mogli przejść na drugi brzeg. Lecz po moście szli zdrajcy Pana Jezusa (więcej: Zowczak 2000, s. 371-374), więc znaczna część osób decydowała się przejść przez „Cedron" bezpośrednio, pamiętając też o konieczności ofiarowania Matce Boskiej swojego trudu. Przez wodę „przeszła" też Matka Boska wraz z asystą. I właśnie w chwili, kiedy niosący figurę zbliżyli się do dość stromego brzegu rzeki, wszyscy niemal wstrzymali oddech patrząc, jak przy zejściu do wody niebezpiecznie kołysze się figura. Lecz gdy niosący j ą mężczyźni zanurzyli nogi w rzece, pielgrzymi na nowo odżyli. Część rzuciła się do wody, by przekroczyć ją razem z figurą. Reszta zaczęła obmywać twarze w wodzie. Kilka starszych pań z Ukrainy nabrało wodę do bute¬ lek dokładnie w chwili, gdy nad tą wodą unosiła się figura na noszach. Już na drugim brzegu przytknęły zdjęte z głów chusty do szat Matki Boskiej, by następ¬ nie przetrzeć nimi twarze. Moment ogólnego zatrzymania, zapatrzenia minął. Piel¬ grzymi ruszyli dalej niosąc w sobie poczucie niezwykłego przeżycia. Przeżycia, które jednakowoż towarzyszyło wyłącznie im, bowiem, gdy otaczający figurę Matki Boskiej członkowie głównej pielgrzymki z zapartym tchem śledzili prze¬ kraczanie przez nią rzeki, inni pątnicy, chlapali się w tym samym czasie w wodzie lub przepychali z członkami głównej pielgrzymki na kładkach. Przejście figury Matki Boskiej przez rzekę skupiło tak wiele osób być może dlatego, że miało miejsce tuż obok parkingów przygotowanych dla pątników. Nie musieli wdrapywać się na górę do sanktuarium, a mogli uczestniczyć w głów¬ nych punktach uroczystości. Przejście przez rzekę było symbolicznym począt¬ kiem właściwej drogi do „Grobu Matki Bożej", rozpoczęciem ostatniego odcinka odprowadzania figury. Przekraczanie „Cedronu" to moment graniczny. Po nim następuje właściwe odprowadzenie figury do „Grobu" i sam Pogrzeb. Przechodząc przez wodę pielgrzymi jeszcze mocniej angażowali się w kalwaryjskie wydarze¬ nia. Za „Cedronem" tworzyli skupiony i najliczniejszy na całej trasie kondukt po¬ grzebowy Matki Boskiej. Od przejścia przez rzekę do kaplicy „Grobu" droga nie była długa - tylko kilka kaplic, przy których odmawiane były krótkie modlitwy, lecz temu przejściu to¬ warzyszyły silne emocje. Moment kulminacyjny, czyli dotarcie do kaplicy, był dla pielgrzymów ważny z kilku powodów. Po pierwsze, w tym momencie wypełnił się główny cel ich drogi - odprowadzenie figury Matki Bożej do miejsca spo¬ czynku. Po drugie, modlitwa odmówiona w tym miejscu, przed złożoną już do „Grobu" Maryją, miała szczególne znaczenie - to jej składane było dziękczynie¬ nie, do niej kierowane były prośby. Kaplica „Grobu" jest też wyjątkowa dla osób, które pierwszy raz uczestniczą w odpuście. Zgodnie ze zwyczajem panującym 1 0 Przeniknięcie elementów Pasji Chrystusa do nabożeństwa dróżek Maryi jest poniekąd natu¬ ralne. Kalwaria stanowi miejsce upamiętnienia współcierpienia Matki Boskiej (patrz: Kośla 2002). Pasja Marii stanowi szeroki temat w biblii ludowej (patrz: Zowczak 2000, s. 394—H5). Z kolei Marek Starowieyski zwraca uwagę na znajdujące się w apokryfach o Zaśnięciu Matki Bożej podo¬ bieństwa do zdarzeń z Męki Chrystusa (Apokryfy... 2006, s. 780). �144 KAMILA BARANIECKA na Kalwarii pielgrzymi-nowicjusze plotą wieńce z młodych gałęzi drzew liścias­ tych, w niektórych przypadkach nawet z gałązek kolczastych krzewów, i przy­ strojeni nimi przemierzają dróżki. Następnie w wybranej kaplicy składają wieńce na znak ofiarowania trudu związanego z pielgrzymowaniem Matce Boskiej lub Chrystusowi. To właśnie w kaplicy „Grobu Matki Bożej" było można znaleźć naj¬ więcej złożonych wieńców. Miejsce to było szczególnie miłe pielgrzymom także dlatego, że przy kaplicy rozstawione były kramy z jedzeniem. Mieszkańcy oko¬ licznych wiosek sprzedawali w nich gotowane nocą potrawy: pierogi, krokiety, gołąbki, zupy. Przy „Grobie Matki Bożej" można było wypocząć po trudach wędrówki, posilić się, wymienić uwagami z innymi. Tam też doszło do rozproszenia głównej pielgrzymki - część osób wytrwale stała pod kaplicą czekając, aż asysta ułoży figurę na miejscu, a drzwi kaplicy zostaną otwarte dla wiernych. I choć oczekiwanie trwało około 40 minut, większość osób wytrwała w palącym słońcu, by pierwsze mogły złożyć hołd Maryi. Inni, choć zajmowali się w tym czasie kon¬ sumpcją, także czekali na możliwość modlitwy przed figurą. I właśnie to wspólne oczekiwanie, mimo iż przejawiało się w różny sposób, stanowiło w tym momencie szczególnie silną podstawę dla wytworzenia się więzi grupowej. Pragnienie po¬ wierzenia Matce Boskiej swoich próśb, trosk czy dziękczynienia powodowało wspólne wszystkim napięcie towarzyszące osiągnięciu jednego z głównych celów pielgrzymki. I choć kaplica „Grobu Matki Bożej" położona jest w połowie trasy dróżek „Pogrzebu Matki Boskiej", to ona stanowi najważniejszy punkt trasy. Dalsza droga to dopełnienie nabożeństwa, ale z poczuciem, że najistotniejsza jego część została już wypełniona. Wytwarzanie się communitas podczas przemierzania kalwaryjskich dróżek wspo¬ magały także określone zachowania pielgrzymów. Przejście przez wodę, a nie przez kładkę, kiedy figura Matki Boskiej przenoszona była przez rzekę oraz mo¬ dlitwa przed figurą w kaplicy „Grobu" dodatkowo wzmacniały poczucie jedności oraz wspólnoty wartości. Podobnie jak samo odprowadzanie Matki Boskiej do „Grobu". Częściowo zachowania te oparte są na wskazanym przez Turnerów mechanizmie działania paradygmatu źródłowego (root paradigm) (Turner, Turner 1978, s. 10-11) - na podkreślaniu współuczestnictwa w wydarzeniu, w którym brali udział najpierw sami święci, a w honorujących je wydarzeniach kolejne grupy pątników. Takim paradygmatem źródłowym dla dróżek Pogrzebu Matki Bożej były wydarzenia związane z Jej zaśnięciem oraz Wniebowzięciem. Pierwotnie w wyda¬ rzeniach tych uczestniczyli apostołowie , obecnie w ich obchodach udział biorą pielgrzymi. Wykonywane określone praktyki podkreślały ich zaangażowanie, ale też łączyły ich ze wszystkimi, którzy w podobnych wydarzeniach brali udział. Communitas, choć spaja przede wszystkim osoby uczestniczące w dokładnie tych samych uroczystościach, jest ponadczasowe (Turner 2005, s. 165), a zatem poczu¬ cie pewnej wspólnoty może odnosić się także do osób z przeszłości, nieznanych, ale które w podobny sposób składały hołd Matce Bożej. 11 11 Zgodnie z opisami Transitus - przejścia - Matce Boskiej towarzyszyli w nim apostołowie (por. Starowieyski 2006, s. 777-834). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 145 Pojęcie communitas nie jest jednak kategorią wyczerpującą opis pielgrzymki na odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej w Kalwarii Pacławskiej, podobnie jak i innych pielgrzymek (por. Eade, Sallnow 1991). Communitas nie pozwala bowiem na opisanie szeregu praktyk indywidualnych, intencji, z jakimi ludzie wyruszają na pielgrzymkę, i równoczesnego z poczuciem wspólnoty doświadczania samot¬ ności w jednostkowej prośbie czy dziękczynieniu wznoszonym do Matki Boskiej. Choć Turnerowie piszą, że pielgrzymka rodzi się z indywidualnej decyzji, porzucają następnie swoje zainteresowanie pojedynczym pielgrzymem, skupiając się na gru¬ pie ludzi złączonych w communitas. Tymczasem w obrębie powstającej podczas pielgrzymki wspólnoty rozgrywały się jednostkowe dramaty, radości. Co więcej, każdy pielgrzym na swój sposób kształtował uczestnictwo w pielgrzymce. W dużej mierze to indywidualny wymiar pielgrzymki świadczył o jej istocie, a nie tylko wytwarzanie się międzyludzkich relacji innego typu niż te codzienne. Pielgrzymka to także czas intensyfikacji relacji człowieka z Bogiem, z Matką Boską, a nie tylko relacji z drugim człowiekiem. Pierwsza relacja decydowała o wypełnieniu celu pielgrzymki, druga jedynie wspomagała realizację tego celu, ale nie była niezbędna. Do Kalwarii Pacławskiej przybyło bowiem więcej pielgrzymów indywidualnych niż skupionych w kompaniach i swoje uczestnictwo w odpuście uważali oni za równie wartościowe co członków kompanii. Na Kalwarii podczas odpustu panowa¬ ła bowiem jedna główna zasada: każdy wie, z czym tu przychodzi . Choć to instytu¬ cjonalne ramy nadawały sens indywidualnym działaniom wszystkich pielgrzymów. Od intencji, od powodu przybycia na Kalwarię w znacznym stopniu zależał więc sposób uczestnictwa w odpuście. Każdy z osobna oceniał, jak powinien się zachować, jakich szczególnych zachowań wymagały jego prośby czy dziękczy¬ nienie Bogu, Matce Boskiej. Jedni uważali za wystarczające przejście dróżek i odmawianie modlitw przy poszczególnych stacjach. Inni dodatkowo wiele czasu spędzali w kościele modląc się przed cudownym obrazem. Jeszcze inni kulty¬ wowali odpowiednie praktyki związane z modlitwą przy niektórych kaplicach. W efekcie zachowanie pielgrzymów na Kalwarii wydawało się chaotyczne i stwa¬ rzało wrażenie, że każdy robił, co chciał. Miejsce pątnicze stanowi bowiem pole ekspresji różnorodnych znaczeń i wyobrażeń, z jakimi przybywają do niego piel¬ grzymi (Eade, Sallnow 1991, s. 10). 12 DRÓŻKI MĘKI PAŃSKIEJ I PROCESJA Z FIGURĄ MATKI BOSKIEJ WNIEBOWZIĘTEJ (14VIII) Znaczenie praktyk i intencji indywidualnych dla rozumienia pielgrzymki było szczególnie wyraźne w trakcie czwartego dnia odpustu, kiedy obchodzone były dróżki „Męki Pańskiej", zwane też dróżkami „Pana Jezusa". Nie znaczy to, że 13 sierpnia indywidualne praktyki nie były zauważalne - obmywanie się w rzece, gdy przechodziła przez nią procesja z figurą Matki Boskiej, przejście na kolanach 1 2 Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. �146 KAMILA BARANIECKA przez kaplicę Bramy wschodniej (mimo iż nie należy ona do zestawu kaplic dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej"), składanie bukietów kwiatów w kaplicy „Grobu Matki Bożej" także zaliczały się do owego indywidualnego wzbogacania uczest¬ nictwa w odpuście. Lecz w ten sposób zachowywały się przede wszystkim osoby towarzyszące bezpośrednio figurze Matki Boskiej. Kolejnego dnia odpustu, kiedy nie istniało wyraźne zróżnicowanie na „główne" obchody i „zwykłe" obchodzenie dróżek, potrzeba zaakcentowania własnego, szczególnego uczestnictwa w piel¬ grzymce była lepiej widoczna. 14 sierpnia, podobnie jak wcześniejszego dnia, każda kompania osobno prze¬ mierzała kalwaryjskie dróżki. Na Kalwarii było o wiele mniej osób, gdyż więk¬ szość pielgrzymów indywidualnych wróciła już do domów. Dzień ten poświęcony był rozpamiętywaniu Męki Pańskiej, jak również boleści Matki Boskiej towarzy¬ szącej Synowi w drodze na śmierć. W przeciwieństwie do obchodzonych podczas tylko jednego święta w roku dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej", dróżki „Pana Jezusa" pielgrzymi na Kalwarii przemierzają podczas kilku uroczystości w roku. Być może dlatego większa liczba stacji Męki Pańskiej wiąże się ze specyficznymi praktykami i darzona jest szczególną czcią. Ta wyraża się w indywidualnej posta¬ wie pielgrzymów, którzy w pewnych momentach trasy odłączają się na chwilę od swojej grupy, by na swój sposób wypełnić uczestnictwo w odpuście. O potrzebie zachowań różniących się od utartego wzorca, manifestowanych w niektórych ośrodkach pątniczych, pisali w swojej krytyce turnerowskiego ujęcia pielgrzymek John Eade i Michael Sallnow (1991, s. 10-12). Wskazywali oni wręcz na konflikt między pielgrzymami a oficjalnymi opiekunami sanktuarium i na presję wywieraną przez pątników, w opozycji do harmonii towarzyszącej pielgrzy¬ mowaniu opisywanej przez Turnera. W przypadku Kalwarii, indywidualne prak¬ tyki religijne, w zasadzie, są akceptowane przez władze sanktuarium - poza tymi, które zdradzają chęć bezpośredniego kontaktu z sacrum, czyli dotknięcia figury czy obrazu, a przepychanie się pielgrzymów, którzy chcą znaleźć się jak najbliżej centrum wydarzeń, kwitowane jest pobłażliwym uśmiechem. Jednak także w przy¬ padku mojej interpretacji odpustu w Kalwarii Pacławskiej krytyka pewnych zało¬ żeń Turnera znajduje uzasadnienie. Choć harmonii pielgrzymki nie narusza otwarty konflikt między władzami sanktuarium a pątnikami, „naruszają" j ą właśnie owe indywidualne praktyki, a także rozproszenie się po całej Kalwarii kompanii piel¬ grzymów. Turnerowie przedstawili pielgrzymki jako zjawiska niezwykle spójne, ustrukturyzowane przez normatywną communitas, harmonijne, zarówno pod wzglę¬ dem statusu uczestników, jak i ich zachowań (por. Turner, Turner 1978). Podczas odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej nie można jednak mówić ani o całkowitej równości uczestników - czyli o wytworzeniu się antystruktury, ani o jednorodności zachowań i praktyk pielgrzymów. Pojęcie communitas zakłada powstanie wspólnoty nie opartej na hierarchii, a w przypadku communitas normatywnej, opartej na innej hierarchii niż ta w co¬ dziennej strukturze społecznej. Opisując odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, jak już wspomniałam, można mówić o communitas spontanicznej powsta¬ jącej wewnątrz kompanii, możemy też dostrzec normatywną - obejmującą zarówno kompanie, jak i pielgrzymów indywidualnych. Lecz te zjawiska, jak zauważa �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 147 Mathieu Deflem, wpisane są jednak w strukturę społeczną (2002, s. 195), stanowią jej element dostosowany formą do miejsca i czasu. Communitas można, w tym przypadku, sprowadzić raczej do sfery odczuć - do owego czasowego i zmien¬ nego poczucia więzi, o którym pisałam, nie zaś do zjawiska ustalającego relacje społeczne na cały czas pielgrzymki. Wewnątrz kompanii, wśród ludzi, którzy znali się ze swoich parafii, relacje pozostawały zbliżone do codziennych. I były regulo¬ wane przez obowiązujące zwykle zasady narzucane przez władze sanktuarium, władze kościelne, pielgrzymujących księży, przewodników kalwaryjskich . Ich autorytet nie rozmył się podczas odpustu, a wręcz umocnił. I choć także należeli oni do grupy pątników, ich status nie zrównał się ze statusem innych uczestników pielgrzymki, „zwykła" hierarchia narzucona przez instytucje kościelne nie uległa w tym przypadku zatarciu (por. Eade, Sallnow 1991, s. 5). Przeciwnie, to ona stanowiła ramy dla zindywidualizowanych praktyk. Communitas w takiej sytuacji mogło pozostać wyłącznie w sferze odczuć, nie pełniło już funkcji jedynego czynnika regulującego relacje i zachowania wewnątrz grupy piel¬ grzymów, nie musieli więc stanowić harmonijnej pod każdym względem całości. Potrzeba wzbogacenia własnego uczestnictwa w odpuście, szczególnego uhonoro¬ wania Matki Boskiej czy Chrystusa, nadzorowana była przez autorytety sprawują¬ ce w społeczeństwie pieczę nad porządkiem w miejscach sakralnych. Chęć zbyt bezpośredniego kontaktu z sacrum zostałaby przez księdza powstrzymana, podob¬ nie jak zachowania niegodne - jedzenie na dróżkach, rozmawianie przez telefon. A bardziej zaangażowane uczestnictwo w wydarzenia było z kolei wspierane i cała kompania prowadzona przez księdza oraz przewodnika kalwaryjskiego cze¬ kała na osoby, które pragnęły mocniej zaakcentować swoje uczestnictwo podczas nabożeństwa dróżkowego - bowiem wszystko będzie policzone . Przejście dróżek „Pana Jezusa" to zadanie męczące, trasa jest długa, a sierpień był w 2007 roku deszczowy, co znacznie utrudniało kompaniom przemieszczanie się. Jednak trud, jak wspomniałam, czyni pielgrzymkę cenniejszą, gdyż większa ofiara jest wówczas kierowana do Boga. Paradoksalnie pielgrzymi cieszyli się z niewygód. Ci, którzy uznawali wysiłek włożony w drogę za niewystarczający, wprowadzali udoskonalenia we własnym przejściu dróżek. Podstawowym spo¬ sobem na podkreślenie swojego zaangażowania w nabożeństwo dróżkowe był ciągły śpiew i modlitwa - także między stacjami. Nie wszyscy bowiem dołączali do intonującego kolejne strofy przewodnika kompanii. Część osób oddawała się pomiędzy stacjami zwykłym pogaduszkom. Włączała się w modlitwę dopiero przy poszczególnych kaplicach. Lecz ci, którzy byli przekonani, że ich intencje wyma¬ gały głębszego uczestnictwa w odpuście, oddawali się modlitwie przez cały czas. Ich determinację, by jak najpełniej przeżyć pielgrzymkę, widać było również przy 13 14 1 3 Przewodnicy kalwaryjscy prowadzą grupy pielgrzymów na Kalwarię, przewodniczą nabo¬ żeństwom dróżkowym i sprawują pieczę nad całością uczestnictwa w pielgrzymce. To oni intonują pieśni i modlitwy. Przewodnicy pochodzą z parafii, z których wyruszają pielgrzymki. Na ogół są to osoby związane z Kalwarią, pielgrzymujące na nią od lat. Przewodnikiem nie może być osoba przy¬ padkowa - na Kalwarii prowadzone są przed odpustem spotkania dla przewodników; muszą oni zostać zatwierdzeni przez prowadzących sanktuarium franciszkanów. Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. 1 4 �148 KAMILA BARANIECKA kilku stacjach. W kaplicy „Piwnica pod domem Kajfasza" płynie cudowne źródełko, z którego woda ma moc uzdrawiania, zwłaszcza chorób oczu. Tam też niektórzy pielgrzymi zatrzymywali się, by zaczerpnąć wody ze studni. Z kolei w miejscu, gdzie stoi „Krzyż na Cedronie", część pielgrzymów wspinała się na postument, na którym jest on umocowany, by obejść go dookoła na kolanach . Z kolei przy kaplicy zwanej „Gradusy", gdzie przewidziany był odpoczynek dla pielgrzymów i miejscowi rozstawili się ze swymi kramami sprzedając pątnikom przygotowane wcześniej potrawy, część osób zajęła się jedzeniem i rozmowami ze znajomymi, a inni modlitwą oraz adoracją kaplicy. Niektórzy pielgrzymi na pamiątkę zepchnię¬ cia Chrystusa ze schodów przy „Ratuszu Piłata" schodzili z nich na kolanach tyłem odmawiając Któryś za nas cierpiał rany... O wykazanie zaangażowania w pielgrzymkę przez jej uczestników dbali też księ¬ ża - przy kaplicy „Włożenie krzyża" opowiadali o kalwaryjskim zwyczaju robienia przy tej stacji krzyży z patyków przewiązanych trawą i wnoszenia ich na górę po drodze krzyżowej oraz składaniu ich pod koniec dróżek, przy krzyżu przed „Grobem Pana Jezusa". Część pielgrzymów pokierowała się wówczas ich wskazówkami ro¬ biąc prowizoryczne krzyże i zabierając je ze sobą na drogę krzyżową. Warto w tym momencie zwrócić uwagę, że realizacja podkreślanych przeze mnie indywidualnych potrzeb wzmocnienia uczestnictwa w pielgrzymce była możliwa tylko wówczas, gdy pielgrzym znał już zwyczaje panujące na Kalwarii, praktyki powiązane z poszcze¬ gólnymi kaplicami, lub gdy opowiedział mu o nich ksiądz bądź przewodnik kalwaryjski. Pogłębianie uczestnictwa w odpuście wiązało się ściśle z pewną bliskością z Kalwarią, ze znajomością miejscowych nabożeństw i rytów. Wydaje się, że cała kompania czekała na osoby, które postanowiły obejść „Krzyż na Cedronie", czy zejść na klęczkach z „Gradusów", ponieważ takie postawy wzbudzały szacunek. Po odpoczynku na „Gradusach" atmosfera pielgrzymki nieco się rozluźniła. Kilka kompanii jednocześnie wyruszyło w dalszą drogę z miejsca odpoczynku, więc na trasie robiły się korki. W efekcie czasem dwie kompanie na raz modliły się przy jednej kaplicy, a niektóre próbowały nawet wyprzedzać inne, co sprawiało, że atmosfera tężała, a uczucie niechęci do członków innych grup pielgrzymów narastało. Zwłaszcza próby wyprzedzania były przez inne kompanie odbierane jako niedopuszczalne i zdecydowanie nie na miejscu, wszak nie należy popędzać modlących się. Pątników dopadało już zmęczenie, dodatkowo podejście pod górę po drodze krzyżowej było niesamowicie ubłocone. Wdrapanie się było niemal niemożliwe i w kilku punktach spoceni od ogromnego wysiłku ratownicy PCK dosłownie wciągali pielgrzymów na mniej zabłocone części wzgórza. Po drodze, przy niektórych stacjach pątnicy pierwszy raz biorący udział w odpuście na Kal¬ warii składali niesione na głowach wieńce. Wiele z nich zostało przy kaplicy „Drugi upadek Pana Jezusa". Inne miały się jeszcze pielgrzymom przydać... Gęstą atmosferę pielgrzymki jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki rozwiał zwyczaj związany ze stacją „Trzy Maryje". Tam zgodnie zatrzymały się wszystkie ścigające się kompanie i po odmówieniu przez nie osobnych modlitw rozpoczęła się gra, na którą wiele osób z ciekawością lub niecierpliwością czekało. Istnieje 15 1 5 Opis podobnych praktyk znajdziemy też u Ryszarda Tomickiego (1981). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 149 bowiem przekonanie, że gdy pielgrzym-nowicjusz trafi niesionym przez siebie wieńcem na głowę jednej z trzech figur Marii, ma szansę na szybki ożenek. Ci, którzy wiedzieli o zwyczaju, przygotowali się plotąc o wiele większe wieńce niż wymagałby tego rozmiar ludzkiej głowy, gdyż bardzo trudno trafić na głowę figury Marii wiankiem normalnej wielkości. Przy kaplicy zebrał się więc rozentuzjazmo¬ wany tłum dopingujący kolejnych zawodników. Rad, jak rzucać udzielali wszyscy, łącznie z księżmi i przewodnikami. Szczęśliwcy, którym udało się zarzucić wieniec na jedną z figur Marii, nagradzani byli brawami. A przezorni pielgrzymi, którym zależało na pewnym ożenku, zaopatrywali się wcześniej w kilka wieńców. Po tych swoistych zawodach rzucania wieńcami pielgrzymi ruszyli dalej. Ci, którzy nie zostawili wieńców przy kaplicy „Trzech Marii", składali je przy kaplicy „Ukrzy­ żowania" lub przy kaplicy „Grobu Pana Jezusa". Nieopodal, przy dużym krzyżu, niektórzy pątnicy składali małe krzyże zrobione przy stacji „Włożenie krzyża". Tam też po radosnym czytaniu na temat zmartwychwstania Chrystusa, pątnicy modlili się o uzyskanie odpustu, a następnie żegnali się z Kalwarią śpiewając pieśni, dziękowali też przewodnikowi, księdzu i sobie nawzajem za wspólne piel¬ grzymowanie. Na końcu dróżek w ten sposób znów zapanował nieopisany harmider. Jedne kompanie stojąc w zwartej grupie śpiewały pieśni ku czci Matki Boskiej Kalwaryjskiej, inne tworzyły wielkie kręgi i klaszcząc śpiewały tak modną ostat¬ nio Barkę. Różnica w „stylach" śpiewanych pieśni i zachowań była ogromna. Po „pożegnaniu" pielgrzymi rozeszli się, by coś zjeść lub pomodlić się jeszcze przed cudownym obrazem. Aż do późnowieczornych uroczystości wypełnienie czasu zależało od ich własnej inwencji oraz od inwencji mieszkańców pobliskich miejscowości. Odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej miał bowiem wielu różnych odbiorców. Pielgrzymi, czy zebrani w kompanie, czy indywidualni, stanowili tylko jedną z grup osób zainteresowanych odpustem. Kolejne tworzyli mieszkańcy Kal¬ warii przyjmujący pątników czy rozstawiający polowe restauracje, jak też kramarze zawodowo obsługujący podobne wydarzenia oraz mieszkańcy okolicznych miejs¬ cowości, przede wszystkim młodzież. Wszystkie te grupy łączył fakt, że odpust na Kalwarii jest wydarzeniem jedynym w swoim rodzaju, jak również jedną z więk¬ szych atrakcji w okolicy. Okazją nie tylko do modlitwy, ale i do zabawy. Tę ostatnią zapewniał także koncert muzyki religijnej zorganizowany na placu przed kościołem. Osoby z pobliskich miejscowości nie uczestniczyły na ogół w całości obcho¬ dów odpustu. Przyjeżdżały czy przychodziły na wybrane jego części. Mieszkańcy Kalwarii byli zajęci aprowizacją pielgrzymów oraz ciągłymi z nimi utarczkami - o brak wody, o komfort miejsc do leżenia. Spory podczas odpustu nie rodziły się między władzami sanktuarium - pielgrzymami, ale mieszkańcami Kalwarii - pielgrzymami. Wybuchom konfliktów nie ma się jednak co dziwić. W czasie pielgrzymki zaludnienie Kalwarii zgęstniało kilkaset razy, a prowadzenie w niej zwykłego trybu życia było niemal niemożliwe . Także osoby mieszkające trochę dalej od Kalwarii włączały się w obchody odpus¬ tu nie tylko jako pielgrzymi, ale także jako obsługa wydarzenia, czerpiąca z niego 16 1 6 Ciekawy opis stosunku mieszkańców miejscowości przy sanktuarium do samego świętego miejsca oraz pielgrzymujących tam osób przedstawił Christopher McKevitt (1991). �150 KAMILA BARANIECKA korzyści materialne. Osoby mieszkające nad rzeką budowały kładki dla pątników, inni pilnowali parkingów dla przyjezdnych. Wiele osób, nawet te, które wyprowadziły się już z okolic Kalwarii, przyjechało, by podczas odpustu handlować domowym jedzeniem. Istnieją wręcz rodzinne tradycje gotowania potraw dla pielgrzymów. Z kolei młodzież przyjeżdżała do Kalwarii wieczorami, by się zabawić, poznać nowe osoby, przyjrzeć się towarom na kramach. Wieczorami Kalwaria tętniła życiem, a gwar rozmów i śmiechów niósł się daleko. Szczególna była na Kalwarii zwłaszcza ostatnia noc - podobnie jak na koloniach zwana „zieloną nocą". I podobnie jak na koloniach tego wieczoru odbyło się smarowanie pastą do zębów wybranych pątni¬ ków. Ostatnia noc pielgrzymki skupiła wiele młodych osób z okolicy, które pojawiły się na Kalwarii między innymi po to, by wysmarować pielgrzymów. Przywilej pomazania pastą dotyczył głównie dziewcząt, ale dostawało się i chłopcom. Przed uroczystościami zamykającymi odpust na kalwaryjskich uliczkach leżało mnóstwo pustych już tubek po paście do zębów, a gdzieniegdzie przemykali pielgrzymi z iście indiańskimi wzorami na twarzach. Spostrzeżenie Turnerów, że religijność wypełnia także sferę czasu wolnego (Turner, Turner 1978, s. 34-38), odróżnionego od czasu pracy, może być w przypadku odpustu na Kalwarii o tyle trafne, że zachowania przypisane do czasu wolnego od pracy - wakacyjnego, towarzyszą obchodom reli¬ gijnym. Atmosfera „zielonej nocy" znikła dopiero za bramą kościoła. Tam z kościoła do kaplicy „Rafała" ruszyła procesja z drewnianą, stosunkowo dużą, stojącą figurą Matki Boskiej Wniebowziętej. W blasku licznych świec i po¬ chodni figura Matki Boskiej przemieszczała się po drodze symbolizującej przenie¬ sienie jej z ziemi do nieba. W przejściu do kaplicy towarzyszył Matce Boskiej tłum pielgrzymów, ale też mieszkańców okolicznych miejscowości, gdyż ta część odpus¬ tu, ze względu na swoją widowiskowość, uważana jest za najpiękniejszą. Ci, którzy chcieli w sposób szczególny towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze, zaopatrzyli się w świece czy znicze, by oświetlać jej tę drogę, po czym złożyli je na trasie proce¬ sji. Po kazaniu i modlitwie kończących przemarsz, o północy rozpoczęła się msza święta kończąca obchody odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej dla pielgrzymów. Część z nich po tej mszy, która kalendarzowo odbyła się już 15 sierpnia, ruszyła do domów, pozostali opuścili Kalwarię dopiero nad ranem. We właściwe święto Wnie¬ bowzięcia Matki Boskiej, podczas sumy, w sanktuarium nie było już żadnego piel¬ grzyma. Uczestniczyli w niej przede wszystkim mieszkańcy okolic oraz Przemyśla. O tym, że w Kalwarii miał miejsce wielki odpust, świadczyło tylko kilkanaście roz¬ stawionych jeszcze kramów i więdnące wieńce pozostawione przy kaplicach. KSZTAŁTOWANIE UCZESTNICTWA W ODPUŚCIE Uczestnictwo pielgrzymów w odpuście kalwaryjskim nie jest zjawiskiem pros¬ tym do opisania, dlatego, że niejednokrotnie wiąże się z trudnymi ludzkimi przeży¬ ciami, z krzywdami, nieszczęściami, wypadkami, chorobami. Jednocześnie jednak wiąże się też z radosnymi chwilami, narodzinami, uzdrowieniami, pomyślnymi rozwiązaniami życiowych problemów. Przede wszystkim zaś wiąże się z wiarą, doświadczaniem sacrum, a zatem z uczuciami i odczuciami. Dlatego też wszelkie �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 151 wprowadzane w tym tekście pojęcia, czy to communitas, czy praktyka religijna, czy indywidualna intencja nieodłącznie związane są z wiarą. W tym znaczeniu zgadzam się z kąśliwą w założeniu uwagą poczynioną przez Deflema na temat turnerowskiej communitas, że jest ona „bardziej sprawą wiary aniżeli faktów" (2002, s. 195). Lecz wiara na Kalwarii rzeczywiście ludzi łączy. Podczas odpustu członkowie kompanii czuli się ze sobą związani, byli razem. Jednoczyły ich wspól¬ ne doświadczenia i trudy, ale też modlitwa i wspieranie się we wznoszeniu dzięk¬ czynienia czy błagalnych próśb do Boga i Matki Boskiej. W tym zakresie panował między nimi szczególny rodzaj zrozumienia. Jednak communitas nie determinowała całkowicie sposobu uczestnictwa w piel¬ grzymce. Była istotna, gdyż dała poczucie bezpieczeństwa - zwłaszcza starszym osobom, poczucie opieki Matki Boskiej, akceptacji powodu przybycia na piel¬ grzymkę, utwierdzała w słuszności wznoszenia modlitw, ale nie tylko ona wpłynęła na kształt zachowań czy na stopień zaangażowania pątników. Te wynikały także z jednostkowych intencji noszonych w sercach. Każdy wie, z czym tu przychodzi i każdy czuł, jak powinien ukierunkować swoje uczestnictwo w odpuście, czy konieczne było szczególne zaangażowanie, by prośba lub dziękczynienie trafiły do Matki Bożej. Na miejscu odbyła się swoista wymiana usług z Bogiem i świę¬ tymi (por. Eade, Sallnow 1991, s. 24-26). Choć wydawać się może, że każdy wie¬ rzący równie mocno powinien angażować się w uroczystości odpustowe, już na pierwszy rzut oka było widać, że tak nie jest. Część osób uczestniczyła w piel¬ grzymce niemal bezrefleksyjnie, podążając drogą utartych zachowań. Inni kształ¬ towali swoje uczestnictwo w odpuście świadomie, w zależności od wagi swojej intencji. Dotyczyło to przede wszystkim próśb szczególnie istotnych. Prowadziły one do intensyfikacji uczestnictwa w pielgrzymce, nikt bowiem celowo nie mini¬ malizował swojego zaangażowania sądząc, że takie Bogu wystarczy. Natomiast osoby przybywające na Kalwarię ze szczególnymi troskami, swój pobyt kształ¬ towały celowo i świadomie. To indywidualna potrzeba oraz indywidualne, odróżniające, zaangażowane prak¬ tyki wpływały na sposób uczestniczenia w odpuście. Dotyczyły one także prze¬ wodników kalwaryjskich, którzy sami ustalali „program" pielgrzymki, wybierali modlitwy i kazania. Również oni niejednokrotnie nie poddawali się narzucanemu przez klasztor kształtowi pielgrzymki, choć ich wizja mieściła się oczywiście w ramach tego, co władze kościelne rozumieją jako nabożeństwo dróżkowe. Lecz niektórzy sami przygotowali modlitwy, nie posługiwali się tekstami przygotowa¬ nymi do tego celu przez franciszkanów. Sami także dobierali teksty wygłaszanych przez nich kazań przy kaplicach lub w ogóle z takich kazań rezygnowali. Były więc kompanie, które przy każdej stacji śpiewały odpowiednie strofy pieczołowicie dobranych starszych pieśni i podążały do kolejnej kaplicy, a były i takie, które wysłuchiwały pogadanek o moralnym prowadzeniu się, fatalnych skutkach alko¬ holu i ogólnym upadku moralnym ludzkości. Już sam przebieg nabożeństwa dróżkowego mógł być zatem efektem inwencji pojedynczych osób. O dalszym rozwoju tego nabożeństwa każdy pątnik decydował już samodzielnie. 11 1 1 Przytaczana już wypowiedź uczestniczki odpustu. �152 KAMILA BARANIECKA Sanktuarium zapewniło pielgrzymom realizację ich jednostkowych potrzeb. Było „naczyniem, do którego pielgrzymi pobożnie wlewają swoje nadzieje, mo­ dlitwy i aspiracje" (Eade, Sallnow 1991, s. 15). Lecz ze swoimi prośbami człowiek stawał przed Bogiem sam, więc sam starał się nadać tym prośbom szczególny wy­ miar. Pielgrzymowanie, choć odbywało się w grupie, było w dużej mierze sprawą prywatną; poświęceniem własnego czasu, by podziękować Bogu za swoje życie lub zwrócić się do niego w ważnej sprawie. Prywatyzacja praktyk religijnych jest tutaj przeze mnie rozumiana jako skupienie się na sobie, na swoich intencjach, jako modelowanie własnego uczestnictwa w uroczystościach religijnych. A zatem czas spędzany we wspólnocie nowej jakości, wewnątrz communitas był para­ doksalnie czasem dla siebie i dla prywatnej relacji z Bogiem czy Matką Boską. Relacji niemal intymnej i rozumianej właśnie w kategoriach relacji prywatnych, rodzinnych, o czym świadczyć mogą wpisy do księgi pamiątkowej na Kalwarii skierowane do Matki Boskiej: kocham Cię Mamusiu obrysowane serduszkiem, czy dziękczynienia kierowane do Maryi przypominające w treści kartkę z wakacji lub smsa do najbliższej osoby - Dziękujemy za wszystko!!! czy Było pięknie, dzię­ kujemy otoczone kwiatuszkami, serduszkami. Na Kalwarii zderzały się ze sobą postawy osób, które uważały niemal za swój obowiązek uczestnictwo w odpuście i podczas dwóch procesji odprowadzenie Matki Bożej w jej drodze najpierw „do Grobu", a następnie „do nieba" i tych, którzy przyjechali na odpust w konkretnym celu, wznieść określoną prośbę lub podziękować za konkretną rzecz. Eade i Sallnow zauważają przenikanie się w sanktuariach pielgrzymkowych dwóch rodzajów dyskursów: ofiarniczego i cudow¬ nego (1991, s. 20-23). Choć zwykle nie sposób ich rozdzielić, można pokusić się o stwierdzenie, że pierwszy z nich reprezentowali pielgrzymi, którzy wzorem apo¬ stołów chcieli towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze; ze swojego pielgrzy¬ mowania uczynili ofiarę dla Niej i dla Boga. Pątnicy przyjeżdżający do Kalwarii w konkretnym celu, liczący na konkretne łaski, wpisywali się w drugi rodzaj dys¬ kursu, dla którego ten pierwszy tworzy stosowne tło. Oba typy postaw pielgrzymów były na odpuście obecne i niejednokrotnie łączyły się one ze sobą. Lecz w obydwu przypadkach pątnicy na swój sposób kształtowali uczestnictwo w odpuście, a ich indywidualne praktyki były powszechnie akceptowane oraz rozumiane. Dzięki wytwarzającej się między nimi więzi łączyło ich wspólne doświadczenie religijne (Taylor 2002, s. 22-23). Mimo iż każdy przybył na pielgrzymkę z własną intencją, został włączony w communitas tych, którzy ze swoimi troskami postanowili zwrócić się do Maryi. Stał się członkiem wspólnoty, która dzieli jedno przekonanie - wyrażone we wspomnianej księdze pamiątkowej - NO FUTURE BEZ MARYI! LITERATURA Apokryfy.2006, Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2, red. ks. M . Sta¬ rowieyski, W A M , Kraków. B a r c i k J ó z e f S. 1985, Kalwaria Pacławska, ATK, Warszawa. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 153 B i l u Y o r a m 1988, The inner limits of Communitas: A covert dimension of pilgrimage experience, Ethos, vol. 16, no. 3, s. 302-325. B r a n n y J e r z y 1996, Odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzy­ dowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej, [w:] Orędowniczko Nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków, s. 37—16. Contesting... 1991, Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London. D e f l e m M a t h i e u 2002, Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna ana­ liza symboli, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, r. LVI, nr 1-2, s. 188-199. E a d e J o h n , S a l l n o w M i c h a e l J. 1991, Introduction, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London, s. 1-29. K o ś l a R o m u a l d 2002, Kalwaria miejscem szczególnej obecności Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 135-155. Ł u g o w s k a J o l a n t a 1986, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Literatura Ludowa, nr. 3, s. 3-19. M c K e v i t t t C h r i s t o p h e r 1991, San Giovanni Rotondo and the shrine of Padre Pio, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M.J. Sallnow, Routledge, London, s. 77-97. Na dróżkach... 2004, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pogrzebu i Wniebowzięcia Matki Bożej, b.w., Kalwaria Pacławska. Na dróżkach... 2005, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pana Jezusa, b.w., Kalwaria Pacławska. S a l l n o w M i c h a e l J. 1981, Communitas reconsidered: The sociology of Andean pilgrimage, Man, vol. 16, no. 2, s. 163-182. S w i e r c z e k E d m u n d 2002, Geneza obchodów Dróżek Zaśnięcia Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 157-163. T a y l o r C h a r l e s 2002, Oblicza religii dzisiaj, Znak, Kraków. T o m i c k i R y s z a r d 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław, s. 29-69. T u r n e r E d i t h , T u r n e r V i c t o r 1978, Image and pilgrimage in Christian culture. Anthro­ pological perspectives, Columbia University Press, New York. T u r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. V o r a g i n e J a k u b de 2000, Złota Legenda. Wybór, Prószyński i S-ka, Warszawa. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze lu¬ dowej, FUNNA, Wrocław. KAMILA BARANIECKA COMMUNITAS AND PILGRIM'S INTENTIONS - TYPES OF PARTICIPATION I N THE PILGRIMAGE. THE GREAT FAIR OF THE ASSUMPTION DAY I N KALWARIA PACtAWSKA Summary The article proposes an application of a classical, popularized by Victor Turner, idea of communitas on the ground of research on contemporary religiosity. Basing on the example of a church fair of Assumption Day the author shows a possibility of applying both categories: existential communitas �154 KAMILA BARANIECKA (describing a type of a religious experience) and normative communitas (describing social relations emerging during a pilgrimage). She uses those categories to interpret fieldwork data collected in 2007. Although the idea of communitas introduced by Turner cannot grasp the whole specificity of pilgrimage, it can organize its description. However, such a description must be complemented with lacking elements. The author believes such lacking elements are, in case of the fair in Kalwaria Pacławska, individual motivations of pilgrims. That is why this article presents an attempt of com­ bining the collective idea of communitas with an individual aspect of some religious practices. K.B. Adres Autora: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3c1727baa996cf09baa09b3859c48a5.pdf 82f1a6e311f0473bde3324c2e027bb11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6426 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurpie - religijność antropologia religii religijność wspólczesna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5999 Title A name given to the resource Współczesna religijność na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.147-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka-Olszewska, Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska”., t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH PARĘ SŁÓW WSTĘPU Przygotowując projekt badań nad współczesną polską religijnością katolicką, jak w przypadku każdego podobnego planu, stajemy przed fundamentalnym wy­ borem, gdzie owe badania przeprowadzić. Są miejsca, które same zachęcają, by to j e uczynić przedmiotem studiów. Wszak mnóstwo w naszym kraju tętniących życiem (religijnym) sanktuariów, miejscowości znanych właśnie z szumnych uroczystości kościelnych, miejsc spornych objawień itp. Badania w Częstochowie, Licheniu, Kalwarii Zebrzydowskiej czy Gietrzwałdzie pokażą nam jednak tylko jedną stronę dzisiejszej religijności - przede wszystkim tę pielgrzymkową, wyjazdową, sanktuaryjną właśnie. Jeśli mamy zamiar prowadzić studia nad religijnością codzienną, wówczas nad wyborem terenu musimy się nagłowić. Pierwsza myśl, skądinąd nie­ trafna, może być taka, że w zasadzie nie ma sensu wybierać miejsca badań, lepiej je wylosować, gdyż globalizacja i umasowienie środków przekazów skutecznie ujednoliciło życie religijne. Radio Maryja dociera wszędzie, bez wyjątku. Nabo­ żeństwa majowe, czerwcowe, krzyżowe są do siebie podobne. Kółka różańcowe, schole parafialne funkcjonują na zbliżonych zasadach. Z nowszych kapliczek nie­ zawodnie zerkają na nas włoskiej produkcji Matki Boskie z Lourdes i Fatimskie. Gdziekolwiek byśmy nie pojechali, tam zamiast dziewiętnastowiecznych oleodru­ ków czekać nas będą obrazki Jezusa Miłosiernego, a rozmówcy z rozrzewnieniem wspominać będą zeszłotygodniowe audycje Radia Maryja czy telewizji TRWAM. Przestraszeni taką wizją malkontenci szybko zmienią zainteresowania i przerzucą się na antropologię miasta, polityki czy jakąkolwiek inną subdyscyplinę dostar­ czającą nieco bardziej zróżnicowanego materiału, z kolei adepci antropologii religii zaczną się zastanawiać, jak wybrnąć z kłopotu. Ci marzący o odkryciu drugiej Ame­ ryki będą szukać wioski, w której wrony zawracają, by odrzuciwszy nalot globali­ zacji, doszukać się nieskażonej religijności. Inni, by możliwie sprawnie przepro­ wadzić badania, postawią na etnologicznego pewniaka - chociażby Kurpie. O szczególnej sympatii etnologów do Kurpiów nie trzeba nikogo przekony­ wać. Region ten wielokrotnie obierany za przedmiot badań dostarczył niezliczo­ nej ilości materiałów, dzięki czemu na temat Kurpiowszczyzny wylano niemało �148 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA atramentu. Na tle tekstów poświęconych temu regionowi, lecz zwykle pomijają­ cych tematykę religijną, wybijały się prace Jacka Olędzkiego, także jego filmy. Rzeczywistość badana przez niego od tej dzisiejszej różni się znacząco, ale, jak się okazało, życie religijne na Kurpiach wciąż stanowi zajmujący temat dociekań. I choć w rzeczywistości badania nad codzienną religijnością prowadzić można niemal w każdym miejscu w Polsce, teren determinuje ich ostateczny kształt, a jego wyboru nie należy pozostawiać całkowitemu przypadkowi. KURPIE - TEREN BADAŃ Projekt badań nad kurpiowską religijnością powstał w ramach laboratorium etnograficznego w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Podczas czterech wyjazdów terenowych odbywających się co kilka miesięcy od lata 2006 do lata 2007 wraz ze studentami zbieraliśmy materiały dotyczące współczesnej kurpiowskiej religijności. Obszar badań obejmował Kadzidło oraz niedaleko od niego położone miejscowości: Dąbrówkę, Długi Kąt, Dylewo, Jazgarkę, Kuczyń­ skie, Lelis, Tatary, Wykrot, a także Cierpięta koło Baranowa. Puszczański obraz Kurpiów dawno odszedł w zapomnienie. Ukazały się nam wsie rolnicze, z dużym odsetkiem osób migrujących zarobkowo do miast czy zagranicę. Największą spo­ śród tych miejscowości jest Kadzidło, przypomina małe miasteczko. Pozostałe to mniejsze lub większe wsie, w których z trudem można się dopatrzeć nostalgicznie wspominanej przez starsze pokolenie etnografów drewnianej zabudowy. Kurpie opisywane przez Adama Chętnika zdecydowanie należą już do przeszłości1. Obec­ nie trudno byłoby znaleźć zasadniczą różnicę między wyglądem wiosek kurpiow­ skich, a tych z pozostałej części Mazowsza. Mimo to, w świadomości etnologów, Kurpie wciąż jawią się jako teren o silnej, własnej specyfice. Z tym przekonaniem przyszło nam się zmierzyć. Tym, co w tej chwili wyróżnia Kurpiowszczyznę, to próba - niejednokrotnie udana - zainteresowania przyjezdnych historią regionu, strojami, rękodziełem, imprezami folklorystycznymi. Obszar ten zaczyna się skutecznie promować, miejs­ cowi coraz częściej zastanawiają się, jak przyciągnąć na Kurpie turystów, a reali­ zacje ich pomysłów odnoszą pożądany skutek. Kurpiowskość, obok emblematu tożsamości, zaczyna też stanowić towar na pokaz. Ale ani twórcom ludowym, ani lokalnym animatorom nie można odmówić zaangażowania i pasji w tym, co robią. Zachwalaj ą i oferują kurpiowskość, ale starają się, by to, czym chcą zanęcić klien­ ta, miało realną wartość. Wycinanki, rzeźby czy kwiaty z bibuły w rzeczywistości cieszą oko i z powodzeniem odgrywają rolę pamiątek. My jednak nie chcieliśmy tylko Kurpiów ‘na wynos’. 1 Adam Chętnik zasłynął jako wielki badacz Kurpiowszczyzny i choć obecnie wiarygodność jego opisów budzi pewne wątpliwości, to jego dzieła pozostają ogromnym zbiorem informacji o tym regio­ nie chętnie wykorzystywanym przez miejscowych aktywistów czy animatorów kultury. Do najczęściej przytaczanych publikacji Chętnika należą Kurpie (1924) oraz Życie puszczańskie Kurpiów (1971). �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 149 Postanowiliśmy sprawdzić, co się dzieje na Kurpiach na miejscu. Zobaczyć, czym charakteryzuje się miejscowa religijność i czy w jakikolwiek sposób uwi­ dacznia się w niej owa kurpiowskość. Jednocześnie chcieliśmy też wypracować pewną propozycję badań nad dzisiejszym życiem religijnym. Pokazać, iż mimo obserwowanego współcześnie ujednolicenia praktyk religijnych, badania nad nimi wciąż mają sens, a, co więcej, dotyczą interesującego, żywego materiału. I choć nie mogliśmy zobaczyć już wspominanego przez Jacka Olędzkiego okadzania bydła na św. Rocha (1962, s. 92; 1970, s. 25), to jednak spotkaliśmy ludzi obdarzonych opisywaną przez niego wrażliwością mirakulamą (a w niektórych przypadkach wręcz nadwrażliwością) (Hemka, Olędzki 1990; Olędzki 1989). Zetknięcie się z nimi umożliwiło nam refleksję nad dzisiejszą religijnością na Kurpiach. A sam teren badan niejednokrotnie zaskoczył nas swoimi smaczkami, osobliwościami, takimi etnograficznymi perełkami, które sowicie wynagradzały konieczność wysłuchiwa­ nia cytatów z Adama Chętnika płynących z ust miejscowych animatorów kultury. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RELIGIJNOŚCIĄ Doświadczenie kurpiowskie pozwoliło wyróżnić co najmniej trzy poziomy zja­ wisk religijnych - jest to podział dość oczywisty, pozwala jednak dowieść, że warto prowadzić studia nad religijnością w różnych miejscach, nie dając się przekonać głosom twierdzącym, że Radio Maryja wszędzie brzmi tak samo. Jak sądzę, bada­ nia na temat tych trzech poziomów życia religijnego można prowadzić w całej Polsce, za każdym razem jednak ich wyniki podszyte będą lokalną specyfiką, raz widoczną lepiej, raz gorzej, ale nadającą charakter wynikom badan. Te trzy po­ ziomy to: 1. religijne zjawiska ogólnopolskie (w tym również ogólnoświatowe) - powszechne; 2. wydarzenia miejscowe, kiedy to życie religijne staje się formą ekspresji regionalnej - lokalne; oraz 3. zjawiska jednostkowe, szczególne, odnale­ zione w konkretnym miejscu. Gradacja: powszechne - lokalne - jednostkowe jest w dużym stopniu umowna, pozwala jednak szybko zorientować się, co stanowi bądź może dziś stanowić przedmiot zainteresowań antropologa religii. Wszystkie one składają się na obraz religijności lokalnej. Jedne są silniej naznaczone miejs­ cem, w którym występują, inne mniej, lecz na danym terenie współgrają ze sobą, przeplatają się i wzajemnie stymulują. Obecnie, kiedy tyle jest dyskusji na temat, jak badać religię, zwłaszcza religię na wsi, gdy wysłużona już koncepcja religijności ludowej przestała satysfakcjono­ wać badaczy, konieczne jest świeże spojrzenie na życie religijne (Zowczak 2008). Proponowane przeze mnie podejście do badań nad religijnością - z pewnym wy­ czuleniem na teren i jego wpływ na określone zjawiska - nie jest dedykowane badaniom religijności wiejskiej. Z równym powodzeniem trzy wymienione przeze mnie grupy zj awisk religijnych można obserwować w mieście. Nie j est to też propo­ zycja uzurpująca sobie prawo do zajęcia miejsca po koncepcji religijności ludowej. Nie jest to tym bardziej propozycja odkrywczej metody analitycznej, która zmieni oblicze polskiej antropologii religii. Podejście, jakie chcę zaproponować i jakie �150 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA zamierzam przedstawić na materiale kurpiowskim, to pewien plan minimum stu­ diów nad religijnością. Odpowiedź na potrzebę wyrwania się z objęć teorii religij­ ności ludowej czy nawet typu ludowego (Tokarska-Bakir 2000, s. 18-23), ale i odpowiedź na próbę zasypania przepaści powstałej w wyniku rezygnacji z wy­ mienionych teorii w polskiej etnologii. Zaprezentowany wyżej trójpodział to próba usystematyzowania materiału terenowego i jego wstępnej interpretacji, a także stworzenie zachęty dla tych, którzy obawiają się, że studia nad współczesną pol­ ską religijnością nie wniosą już do antropologii niczego nowego. TRZY WARSTWY RELIGIJNOŚCI KURPIOWSKIEJ Zjawiska powszechne Procesy wynikające z rozwoju środków komunikacji, dostępność informacji, wymiana myśli, ale i towarów, wszystko to zapewnia nam możliwość spotkania identycznych figur Matki Boskiej we Włoszech, i na Kurpiach. Dobrotliwy uśmiech ojca Pio rozlewa się niemal na cały świat. Jako Polska także mamy swój wkład w ów globalny zestaw wizerunków religijnych - obraz Miłosiernego robi zawrotną karierę. Nie tylko rozpowszechnienie tych figur czy obrazków decyduje 0 rozpropagowaniu ich kultu w licznych, nieraz odległych od siebie zakątkach zie­ mi. Główne trendy religijne nie omijają i Kurpiów - w Kadzidle, w centrum miejs­ cowości wybudowana została niedawno kaplica-grota na wzór groty w Lourdes. Podobnych konstrukcji jest w regionie o wiele więcej. Kurpiowszczyzny nie omijają również inne powszechne na świecie i w Polsce zjawiska religijne. Pielgrzymki do Lichenia czy Częstochowy są wśród za­ mieszkujących te tereny osób bardzo popularne, jeżdżą one także do Rzymu czy Medjugorie. Radio Maryja, jak w innych regionach Polski, również na Kurpiach cieszy się dużą estymą, a postać Jana Pawła II, podobnie jak w całym kraju, darzo­ na jest ogromną czcią. Mimo iż zjawiska te osnute są na zbliżonej kanwie w różnych regionach Polski, ich lokalna realizacja nadaje im specyficzny rys, przez co te elementy religijności związane są ściśle z biografiami mieszkańców Kurpiowszczyzny. To oni nadają tamtejszej religijności jej dzisiejszy wymiar, to ich prywatne, tamtejsze doświad­ czenia splatają się z procesami globalnymi. Matka Boska z Lourdes postawiona w ogródku na Kurpiach może mieć inne znaczenie, odgrywać inną rolę niż taka sama figura ustawiona na Zamojszczyznie. Nie dlatego, że w jednym przypadku figura stanowić będzie element kultury kurpiowskiej, a w drugim zamojskiej, lecz dlatego, że w obydwu tych miejscach mieszkają ludzie, którzy ową Matkę Boską postrzegają przez pryzmat własnych przeżyć. W różnych miejscach słucha ona innych próśb, strzeże innych ludzi. Nie twierdzę oczywiście, iż religijność w danym rejonie jest sumą przekonań 1 praktyk jednostek. Chcę jedynie podkreślić, że kluczem do interpretacji global­ nych zjawisk w lokalnym kontekście jest ich odbiór przez miejscowych. Takie też �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 151 założenie leżało u podstaw dwóch dalej prezentowanych prac - artykułów Sylwii Gawrysiak, Jakuba Jankowskiego i Kamila Kowalczyka. Autorzy podjęli tematy, które mogą stanowić przedmiot dociekań niemal w każdej części kraju. Przedsta­ wione przez nich eklektyczne wizje końca świata, tłumaczenia istnienia zła na świę­ cie i uczestnictwo w Odnowie w Duchu św.2 to powszechne elementy współczesnej religijności. Jednakże wyniki badań nad tymi tematami przynoszą nam informacje nie tylko o pewnych ogólnie zachodzących w religijności procesach, lecz także, a może przede wszystkim, o miejscu prowadzenia badań i jego mieszkańcach. Konstruowane na podstawie przeróżnych źródeł scenariusze końca świata po­ kazują nam zarówno, w jaki sposób kultura masowa wpływa na wyobrażenia reli­ gijne, jak też, co czytają, oglądają i jakie mają autorytety mieszkańcy Kadzidła. Opowieści o apokalipsie pokazują też wyjątkowy stosunek mieszkańców Kurpiów do ich regionu - to oni modlą się o ocalenie świata, gdzie indziej bowiem ludzie nie są tak bogobojni. Próby wyjaśnienia istnienia na świecie zła i cierpienia, są przesycone opowieściami o lokalnych wydarzeniach. Ludowa teodycea jest zara­ zem teodyceą lokalną. Z kolei popularna na całym świecie Odnowa w Duchu św. znalazła swe miejsce w Kadzidle, w Dylewie i Ostrołęce. Obok wprowadzania postulowanego przez ruch modelu praktyk religijnych, wpływa znacząco na za­ cieśnianie więzi sąsiedzkich oraz na kształtowanie nowych relacji. Studia nad tymi samymi zjawiskami w innym miejscu mogłyby dać podobne rezultaty, a mogłyby dać zupełnie inne. Bez badań porównawczych nie sposób tę kwestię rozstrzygnąć. Jednak bez względu na podobieństwo (lub jego brak) wyni­ ków badań nad powszechnymi zjawiskami religijnymi w różnych regionach kraju, dociekania takie mają jedną niewątpliwą zaletę: stanowią przyczynek zarówno do studiów regionalnych, jak i globalnych. Wnioski wyciągane na podstawie zebranych na Kurpiach materiałów nie ograniczają się do przedstawienia charak­ terystyki lokalnej, ale pokazują też pewne ogólne tendencje - upublicznianie się sfery religijnej, przenikanie kultury masowej do zjawisk religijnych, potrzebę wspólnotowego doświadczenia religijnego, przenikanie globalnych wzorców do sfery lokalnej i jego formy. Zjawiska lokalne Spośród zjawisk lokalnych gościom na Kurpiach - zgodnie ze swoją funkcją - rzucają się w oczy wydarzenia służące promocji regionu, angażujące lokalny folklor. Najbardziej znane są obchody Niedzieli Palmowej w Łysych, kiedy to odbywa się skupiający i dziennikarzy, i turystów, i etnologów konkurs na najdłuż­ szą palmę wykonaną przez kurpiowskich rękodzielników (zob. Mikurenda 2007). Z kolei w stanowiących wizytówkę regionu procesjach Bożego Ciała w Myszyńcu i w Kadzidle od lat uczestniczą osoby ubrane w barwne stroje kurpiowskie. Obec­ ność w tych wydarzeniach elementów lokalnego folkloru nie wynika wyłącznie 2 Odnowa w Duchu św. to powstały w USA, a obecnie popularny niemal na całym świecie, ruch charyzmatyczny w Kościele katolickim, jeden z tzw. nowych ruchów religijnych. �152 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA z przywiązania do regionu, z chęci podkreślenia miejscowych walorów, lecz rów­ nież z konieczności zainteresowania regionem turystów. Stąd też badania nad wydarzeniami podczas Niedzieli Palmowej w Łysych mogą dotyczyć materiałów nie tyle na temat tradycji, nie miejscowej tożsamości, co na temat komercjalizacji religii i chęci wpisania Kurpiów na mapę turystyki religijnej w Polsce. Obok procesu „ulokalniania” świąt religijnych, istnieją w religijności kurpiow­ skiej inne elementy charakterystyczne dla regionu. Są one związane przede wszyst­ kim z miejscowym rękodziełem - zarówno tym współczesnym, jak i dawniejszym. Autorki wzbogacają swoje słynne wycinanki kurpiowskie o nowe elementy. Ostat­ nio środek wycinanek-gwiazd wypełniają między innymi wizerunki świętych - Matki Boskiej, św. Teresy oraz pretendującego do miana świętego Jana Pawła II. Dzieła te nie stanowią jedynie ozdoby, pamiątki z Kurpiów. Niejednokrotnie ku­ powane i wieszane są na ścianach jako święte obrazy - takie miejsce zajmują rów­ nież w domach na Kurpiach. Wpisują się więc w kult przedstawionych na nich postaci. Z jednej strony stanowią wyraz jednostkowych uczuć religijnych wycinankarek, z drugiej stają się świętym przedmiotem w oczach odbiorców. Także inne wytwory rękodzielnicze stanowią o wyjątkowym lokalnym wymia­ rze kurpiowskiej religijności. Mam na myśli rzeźbione przez miejscowych twórców krucyfiksy, od dziesiątków lat wiszące w niektórych domach. Temu tematowi po­ święcił swój artykuł Tomasz Madej. Pokazał on związek losów domu, domow­ ników z drewnianymi krzyżami. Z jednej strony zaprezentował szczególny rodzaj czci, jaką darzone są te krucyfiksy, wiarę w ich niezwykłą moc ochronną, z dru­ giej zaś strony jego tekst informuje nas o odsakralnionej roli, jaką krzyże te od­ grywają jako cenne antyki czy elementy dekoracji tworzące nastrój w kurpiow­ skich gospodarstwach agroturystycznych. Autor kieruje przez to naszą uwagę na istotne zjawisko. Lokalne elementy życia religijnego nie tworzą ogólnokurpiowskiej religijności. Nawet, jeśli założylibyśmy, że taki twór można wyodrębnić, to składałyby się na nań przede wszystkim inne elementy - powszechne. Te lokalne stanowią zespół dodatkowych składników, z których pomocą wierni mogą kształ­ tować swoje życie religijne, nie są jednak w nim niezbędne. Podobnie, jak zjawi­ ska globalne w religii, tak lokalne tworzą pewien wachlarz elementów, z których każdy układa swoją własną postawę religijną3. Religijność mieszkańców Kurpiów może wzbogacić się o kult pobliskich miejsc objawień. Starsze objawienie - w Dąbrówce, nie budzi już dziś kontrowersji. Matka Boska ukazała się tam dzieciom, co zostało uwiecznione na obrazie. Obraz ten odwiedza dziś kolejne wioski, a pamięć o cudzie jest pielęgnowana, choć wizerunek przegrywa konkurencję z ogólnopolskimi wizerunkami Matki Boskiej Licheńskiej czy Częstochowskiej. Miało jednak miejsce jeszcze jedno - szeroko dyskutowa­ ne - objawienie w Wykrocie. Jedni w nie wierzą, inni nie, bezsprzecznie jednak objawienie to rozsławiło miejscowość, w której miało miejsce, a także wzmogło 3 Nie jest to jednak przypadek klasycznej ‘religii z wyboru’ (por. Zulehner 2007). Mieszkańcy Kurpiów konstruują swoje życie religijne dobierając do niego różne elementy, lecz nie kontestują ogólnych treści i zasad obowiązujących w Kościele katolickiem. �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 153 refleksję nad zdarzeniami cudownymi. Matka Boska objawiła się rolnikowi - Gwiaź­ dzie. Kolejnym znakiem jego łączności ze sferą sacrum były nadane mu stygmaty. Jednak sam Gwiazda był postacią budzącą ambiwalentne odczucia, zdaniem wielu osób niegodną objawienia, co, obok sceptycznej postawy Kościoła wobec zdarze­ nia, dało wielu osobom argumenty podważające prawdziwość cudu. Są też ludzie, którzy wierzą, iż Matka Boska po raz kolejny odwiedziła Kurpie, co stanowi znak Jej szczególnej opieki nad regionem. Kult obu kurpiowskich objawień ma charakter wyłącznie lokalny i wpływa na religijność tylko mieszkańców okolic. Lokalność zjawisk religijnych można rozumieć także w inny sposób. Za po­ mocą tego terminu są przecież określane wszelkie wydarzenia o charakterze reli­ gijnym, które zachodzą w danym miejscu, na danym terenie. Lokalne może zna­ czyć po prostu tyle, co obserwowane na miejscu. Z takiego założenia wyszła Ida Olechowska. Sięgnęła ona do klasycznych etnograficznych technik opisu. Jej arty­ kuł stanowi monografię religijności wsi Cierpięta. Postanowiła ona wykorzystać klasyczny model badań etnograficznych - nie skupiać się na jednym zjawisku, lecz pokazać ich możliwie najwięcej, jak również ich zazębianie się, przenikanie, wzajemny wpływ. Lokalność nabiera wówczas bardzo konkretnego wymiaru, od­ daje specyfikę wsi, wewnętrznych procesów. Stanowi jednak klucz do rozumienia nie tylko elementów religijności spotykanych tylko w danym terenie badań, lecz umożliwia też analizę adaptacji zjawisk powszechnych na miejscowe potrzeby. Zjawiska jednostkowe Odkrycie tej grupy zjawisk w dużej mierze zależy od szczęścia badacza. Od tego, czy trafi do właściwego domu, czy usłyszy o danej osobie. Oczywiście zjawiska te wpisują się w kategorię lokalności, lecz ich niepowtarzalność, indywidualny charakter sprawiają, że wymagają oddzielnego rozumienia. Na Kurpiach udało nam się takich ludzi spotkać. To osoby o przemyślanym, oryginalnym stosunku do religii, który rzutuje nie tylko na ich postrzeganie świata, ale i na działania. Te działania zwracają uwagę, ciekawią i tak naprawdę dopiero one pokazują, jak odmienne mogą być interpretacje powszechnych zjawisk religijnych oraz jak złożona jest prywatna religijność. Nietypowe postawy dwóch kobiet, ich szcze­ gólny stosunek do świętości opisała Maria Wojtowicz. Jej artykuł dotyczy stosunku do dewocjonaliów. Na przykładzie dwóch osób pokazała, jak może być on różny i jak silnie zindywidualizowany. Właśnie takie osoby znacząco ubarwiają badania, podkreślają też istotny aspekt dzisiejszej religijności - fakt, że stanowi ona sze­ rokie pole do realizacji własnych zamierzeń i potrzeb. Religijność nie składa się tylko z danych odgórnie, czy to globalnych, czy lokalnych, elementów. Wpływa na nią przede wszystkim postawa jednostki, jej indywidualna ekspresja religijna. I dopiero biorąc pod uwagę te prywatne formy realizacji pobożności otrzymujemy obraz żywej religijności. Moje kurpiowskie doświadczenia zaowocowały spotkaniem dwóch szczegól­ nych, zresztą blisko ze sobą spokrewnionych, osób. Studenci nie poświęcili im osobnej pracy, uważam jednak, że należy o nich wspomnieć, zwłaszcza, że ich �154 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA ekspresja religijna doskonale egzemplifikuje ów jednostkowy poziom religijności. Pierwsza osoba, którą zamierzam przedstawić, to około siedemdziesięcioletnia pani silnie zaangażowana w promocję Kurpiów. Bierze udział w licznych wyda­ rzeniach reklamujących miejscową kulturę, pisze też wiersze gwarą kurpiowską, zajmuje się rękodzielnictwem - skręcaniem kwiatków z bibuły, lepieniem pieczywa obrzędowego i szydełkowaniem. To ostatnie stanowi dla niej również sposób wyra­ żania własnej pobożności. Na szydełku robi ona „rzeźby” świętych, osób związa­ nych z Kościołem, scen biblijnych. Niezwykła wyobraźnia i umiejętności pozwalają jej zapanować nad nitką, tak że powstają z niej figury miejscowego niegdysiejsze­ go proboszcza animatora, dbającego o rozwój regionu, księdza Mieszko, a także Jana Pawła II, Matki Boskiej, czy scena wypędzenia Adama i Ewy z Raju. Wszystkie te szydełkowe arcydzieła są od początku do końca jej projektami. Nie szydełkuje ona tylko i wyłącznie postaci związanych z Kościołem. Wśród jej dzieł znajduje się także para Kurpiów, liczne ptaszki, kwiatki. Zasadniczo szydeł­ kuje to, co jej bliskie, z czym się czuje związana. Szydełkowe wytwory stanowią odzwierciedlenie jej spojrzenia na świat, zainteresowań - osobistego stosunku do Kurpiowszczyzny i do religii. Obie te dziedziny łączy w pewien sposób osoba księdza Mieszko - zasłużonego i dla Kościoła i dla regionu. Z bogatej twórczości najważniejsze - również dla samej autorki - są Jan Paweł II, Adam i Ewa oraz Matka Boska - swoiste symbole prywatnej religijności ich wy­ twórczym. Podobnie, jak wiele innych osób, żywi ona szczególne uwielbienie dla papieża - Polaka. Scena wypędzenia pierwszych ludzi z Raju jest świadectwem jej refleksji nad kondycją człowieka. Z kolei szydełkowa Matka Boska to Maria, która nawiedziła autorkę we śnie - jest tak samo ubrana, ma taką samą postawę. Wewnętrzne życie religijne w tym przypadku zyskuje materialną formę - szy­ dełkowych figurek. Najczęściej znakami pobożności danej osoby są kapliczki czy krzyże, w przypadku bohaterki tej historii taką rolę odgrywają niciane postaci. Szydełkowe wytwory stanowią szczególny rodzaj rzeźby religijnej. I choć nie zdo­ bią kapliczek, a „tylko” wnętrze domu ich autorki, tworzą atmosferę miejsca, w którym ich autorka czuje się najlepiej. Sakralizująjej prywatną przestrzeń, ofe­ rują jej codzienną bliskość świętości. Klasycznymi, drewnianymi, rzeźbami zajmuje się kolejna osoba, której indywi­ dualny stosunek do rzeczywistości, w tym do religii, zapadł mi w pamięć. To ponad czterdziestoletni mężczyzna, także włączający się w akcje promowania regionu. Podobnie, jak w przypadku opisanej powyżej autorki szydełkowych figurek, i jego rzeźby stanowią odzwierciedlenie dwóch bliskich mu tematów - tradycji kurpiow­ skiej oraz religii. Przywiązanie do tematów regionalnych realizuje przede wszystkim rzeźbiąc instrumenty muzyczne na wzór starych, używanych niegdyś na Kurpiach - skrzypeczki czy liry korbowe. Sam też próbuje na nich grać, wydobyć z nich dźwięki zbliżone do tych, jakie mogły nieść się dawniej po okolicy. Wśród jego dzieł zna­ lazły się także przedstawienia Kurpiów w strojach regionalnych. Mnie jednak najbardziej zainteresowały jego rzeźby sakralne. Nie mówi o nich dużo, ale widać, z jaką pieczołowitością je rzeźbi, jak dba nawet nie o detal, co �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 155 0 ich przejmującą formę. Chrystus Frasobliwy i Ukrzyżowany spod jego ręki robią duże wrażenie. Proste, często surowe figurki są elementem życia religijnego ich autora. Formą jego kontaktu ze światem sacrum. Rzeźbi świątki do kapliczek 1 cieszy się, że stają się obiektem kultu - taki jest bowiem jeden z celów jego twórczej pasji. Inne tworzy na sprzedaż, ale i te nie są w jego oczach zwykłymi figurkami. O stosunku twórcy do swoich dzieł najlepiej świadczy odpowiedź na moje pytanie, czy wyrzeźbił kiedyś diabła. Odparł, że nie, bo to jest zło, a zła nie można rzeźbić, bo zostanie na świecie. Zakładam więc, że podobny stosunek ma do wykrawanych z drewna świątków - tworzy dobro, które zostanie na świecie. W przeciwieństwie do szydełkowych figurek tworzonych na prywatny użytek, rzeźbiarz swoje dzieła sprzedaje. Pojawiają się one w cudzych domach, w kaplicz­ kach. Dzieli się swoją wrażliwością religijną z innymi, nie zachowuje jej tylko dla siebie. Z jednej strony z pobudek materialnych, z drugiej z chęci przekazania komuś ładnego, a czasem i świętego, przedmiotu. Stąd wśród jego rzeźb seria aniołków - uśmiechniętych, pucułowatych, wywołujących mimowolny uśmiech, aby sprzedając jednak dać komuś odrobinę tego stworzonego dobra. RELIGIJNOŚĆ KURPIOWSKA - EPILOG Z prowadzonych przez nas badan na Kurpiach wyłonił się obraz religijności zło­ żonej, barwnej, niejednokrotnie zaskakującej. Owe trzy poziomy, na jakich pro­ wadziliśmy dociekania, jak widać w kolejnych tekstach, zazębiają się ze sobą, prze­ nikają się wzajemnie dając na koniec dość spójny obraz religijności w życiu Kurpiów oraz miejsca, jakie w nim zajmuje. A jest to miejsce zaszczytne - życie religijne jest nieodłącznym elementem egzystencji tych osób, które spotkaliśmy. Dzięki temu badania zaowocowały nie tylko ciekawymi materiałami, ale i przekonaniem, że war­ to przyglądać się wszystkiemu - temu, co powszechne, lokalne i jednostkowe. O tym, że znaleźliśmy się z dobrym tematem studiów w dobrym miejscu, prze­ konało nas już pierwszego dnia badan świdrujące nagranie puszczane o 6 rano z wieży kościoła w Kadzidle: „Kiedy ranne wstają zorze”. Kolejne zdarzenia tylko to potwierdzały. Symbolicznym zamknięciem naszej pracy nad kurpiowską reli­ gijnością było pojawienie się w Kadzidle kapliczki wyrzeźbionej w pniu ścię­ tego drzewa, która została tak pomyślana, by przez jej otwór był widoczny krzyż wieńczący kościół w Kadzidle. Podobny „wizjer” do kurpiowskiej religijności staraliśmy się odnaleźć. LITERATURA C h ę t n i k A d a m 1924, Kurpie, Księgarnia Geograficzna Orbis, Kraków. - 1971, Życie puszczańskie Kurpiów, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. H e m k a A n d r z e j , O l ę d z k i J a c e k 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIV, nr 1, s. 8-14. M i k u r e n d a M a r t a 2007, Historia konkursu na palmę kurpiowską w latach 1969-2006, praca magisterska w archiwum IEiAK UW. �156 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA O l ę d z k i J a c e k 1962, Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XVI, nr 2, s. 92-97. - 1970, Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław. - 1989, Świadomość mirakulama, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIII, nr 1, s. 147-157. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych, Universitas, Kraków. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2008, Między tradycją a komercją, Znak, r. LX, nr 3 (634), s. 31-44. Z u l e h n e r P a u l 2007, Religia z wyboru jako dominująca forma społeczna, [w:] Socjologia religii. Antologia tekstów, red. W. Piwowarski, Nomos, Kraków, s. 383-408. KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA CONTEMPORARY RELIGIOSITY IN KURPIE REGION Key words: Kurpie, contemporary religiosity, anthropological research The author describes some difficulties concerning doing research on contemporary Polish religio­ sity. Since there are many phenomena occurring throughout the country (e.g. the cult of Our Lady of Częstochowa, popularity of “Radio Maryja” or pilgrimages to the most famous sanctuaries) it is a kind of a challenge to find a fresh field for research. Happily, Polish anthropologists beloved some regions of Poland that they used to describe widely and freąuently because of their richness of data what allows to conduct a fruitful study. One of such regions is Kurpie (central Poland) chosen also by the author of the article as a research field for a group of students of the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Warsaw University. The text is simultaneously a preface for a set o f articles being a summary of a two-year research on Polish religiosity in Kurpie. It introduces subjects of following articles showing how nationwide phenomena are interpreted in the local context and how some local issues constitute an altemative for the “global” ones or how they absorb the “global” giving it a local shade. K. B-O. Adres Autorki: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894b50d72e98aa030e20842fe528aaef.pdf 468200be92672c75a5077cfb0fa5b82b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1154 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie ludami Komi w XVI-XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.181-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 WŁADYSŁAW BARANOWSKI (Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego) POLSKIE ZAINTERESOWANIA L U D A M I K O M I W XVI-XIX WIEKU P ó ł n o c n o - w s c h o d n i obszar europejskiej części Z w i ą z k u Radzieckiego z a m i e s z k i w a n y jest m . i n . przez n a r ó d czy t e ż dwa l u b n a w e t t r z y na­ r o d y K o m i . I c h j ę z y k n a l e ż y do r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h , a w niej do g r u p y t z w . j ę z y k ó w p e r m s k i c h . Do g r u p y l u d ó w p e r m s k i c h n a l e ż ą K o m i - Z y r i a n i e , K o m i - P e r m i a c y , K o m i - J a z w a ń s c y oraz U d m u r c i , d a w ­ n i e j n a z y w a n i W o t j a k a m i . L u d y te z a m i e s z k i w a ł y o n g i ś g r a n i c z ą c e ze s o b ą tereny. Jednak w c i ą g u d ł u g i c h stuleci na ziemie te k i e r o w a ł a się silna fala kolonizacji rosyjskiej. R o z b i ł a ona k l i n a m i całość obszaru za­ mieszkiwanego n i e g d y ś przez l u d y permskie. S t ą d np. l u d y K o r n i za­ m i e s z k u j ą obecnie t r z y k o m p l e k s y , a w i ę c obszar K o m i j s k i e j A u t o n o ­ micznej Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej ( K o m i - Z y r i a n i e ) , N a r o d o ­ wego O k r ę g u K o m i - P e r m i a c k i e g o ( K o m i - P e r m i a c y ) , a t a k ż e n i e w i e l k i obszar w o k ó ł ź r ó d e ł r z e k i J a z w y na U r a l u ( K p m i - J a z w a ń s c y ) . R ó ż n i c e j ę z y k o w e m i ę d z y l u d n o ś c i ą z a m i e s z k u j ą c ą te t r z y t e r e n y są n i e z b y t d u ­ że. N i e w i e l k i e g r u p y l u d ó w K o m i z a p u ś c i ł y się daleko na t e r e n zachod­ niej S y b e r i i czy .też na p ó ł w y s e p K o l a . Nie w y k a z u j ą one jednak takich r ó ż n i c j ę z y k o w y c h , a i c h d i a l e k t y są z b l i ż o n e do j ę z y k a K o m i - Z y r i a n czy t e ż K o m i - P e r m i a k ó w . O ile k i l k u t y s i ę c z n a grupa K o m i - J a z w a ń s k i c h m i m o r ó ż n i c j ę z y k o w y c h nie w y k a z u j e specjalnych aspiracji, aby uzna­ w a ć i c h za o d r ę b n y n a r ó d , to z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r ­ m i a c y u z n a w a n i są za o d r ę b n e n a r o d y . N i e k i e d y jednak, nawet w o f i ­ c j a l n y c h statystykach, z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r m i a c y 1 2 1 Por. np. Berücksichtigung M a j š e v, ihrer korni jazyk, 2 S. A . Wiedemann, Dialekte Grammatika Dialektologiěeskaja В u b r i k, J. F. Syktyvkar V . I . Ł у t к i n, Grammatik das komi-permiackogo chrestomatija Grammatika P o p o v, und po literaturnogo der syrjanischen Wotjakischen, jazyka, permskim korni Sprache Petersburg Leningrad jazykam, jazyka, S. 1940; Moskva Leningrad 1884; mit I. I . V. I. Ł y t к i n, 1955, 1949; t. 1; D . V . Sovremennyj 1955, i i n . Komi-jazvinskij Jazvinskie komi, dialekt, M o s k v a 1961. P o r . t e ż V . I . Ł y t к i n , „ S o v e t s k a j a Etnografija", n r 4: 1950, s. 194-195. �182 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I 3 zaliczani s ą do jednej n a r o d o w o ś c i . N a t u r a l n i e w p r z e s z ł o ś c i p o d z i a ł y m i ę d z y K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w nie w y s t ę p o w a ł y t a k w y r a ź n i e , a wszystkie te l u d y p o d c i ą g a n e b y ł y pod j e d n ą w s p ó l n ą n a z w ę . Z r e s z t ą w e d ł u g o p i n i i w y b i t n e g o w ę g i e r s k i e g o specjalisty z zakresu j ę z y k ó w u r a l s k i c h Petera H a j d u : „ P o m i m o że i s t n i e j ą j ę z y k i l i t e r a c k i e z y r i a ń s k i i p e r m i a c k i , to j e d n a k z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia nie m o ż e m y i c h u w a ż a ć za o d r ę b n e j ę z y k i . Z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia w y d a j e się n a j s ł u s z n i e j s z e , j e ż e l i o b y d w a j ę z y k i (wliczając j a z w a ń s k i : t r z y ) b ę d z i e ­ m y u w a ż a ć za t r z y g ł ó w n e d i a l e k t y jednego j ę z y k a " . Natomiast e s t o ń ­ ski uczony V i l l e m Ernizs p i s a ł : „ L i t e r a t u r a z y r i a ń s k a jest dla P e r m i a ków dostępna dzięki bliskiemu p o k r e w i e ń s t w u językowemu, przypomi­ n a j ą c e m u stosunki czeskie i s ł o w a c k i e " . S p r a w a k o l e b k i n a r o d ó w K o m i , a t a k ż e i c h etnogenezy, n a s u w a ł a i w c i ą ż jeszcze nasuwa r ó ż n e w ą t p l i w o ś c i . Obecnie nieliczna l u d n o ś ć K o m i (wg d a n y c h spisowych z 1979 r. b y ł o i c h ł ą c z n i e 478 t y s . ) ż y j e na o l b r z y m i m obszarze. Sama K o m i j s k a A u t o n o m i c z n a Socjalistyczna R e p u b l i k a Radziecka jest w i ę k s z a od P o l s k i i l i c z y o k o ł o 410 tys. k m . N a r o d o w y O k r ę g K o m i - P e r m i a c k i ma p o w i e r z c h n i o k o ł o 22 tys. k m . A wreszcie drobne g r u p y K o r n i są rozrzucone na obszarze l i c z ą c y m jesz­ cze kilkaset t y s i ę c y k m . J u ż w k o ń c u X I V w . prowadzona b y ł a silna akcja chrystianizacyjna w ś r ó d l u d ó w K o r n i . Bardzo d u ż e z a s ł u g i o d e g r a ł t u biskup Stefan t z w . P e r m s k i , uznany p ó ź n i e j przez K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y za ś w i ę t e g o , k t ó r y u ł o ż y ł dla l u d ó w K o m i specjalny alfabet i p r z y c z y n i ł się do p r z e k ł a d u na ich j ę z y k szeregu t e k s t ó w l i t u r g i c z n y c h . J e d n o c z e ś n i e coraz p o w a ż ­ niejsze r o z m i a r y p r z y b i e r a ł a p o l i t y c z n a ekspansja rosyjska na t a m t e n teren, p o c z ą t k o w o p a ń s t w a Wielkiego N o w o g r o d u , a n a s t ę p n i e M o s k w y . M n i e j w i ę c e j od k o ń c a X V w . obszary te w c h o d z i ł y j u ż w s k ł a d p a ń s t w a 4 5 6 7 2 2 2 * Por. np. Ežegodník 4 P. Hajdu, 6 V. E r n i t a, • Por. пр.: land, Dorpat i dzisiejsza bolso j Narody Polska A. 1848, t. 1; St. podbite 163; V . M . P o d o r o v, j ěnciklopedii uralskie, Reise i ruchy nach Petersburg 1980, dem 1854, ugrofińskie, Nordosten t. 2; północno-wschodniej I. po istorii korni (zyrian t. 1-2; N . N . Č e b о к s a r o v, Etnogenez korni po Etnografija", nr očerk), Moskva 1947; i nižnopečorskich Etničeskaja 1946, I. V . N . В e 1 i с e г, О korni, istorija s. 51-80; N . Šiškin, kraja, N . N . M i k ł u c h n o - M a k ł a j a " , v y p . 25: 1956, s. 82-91; Pečorskogo prosu kraja, S y k t y v k a r 1958; o proischoždenii mirovanie národnosti ' Ežegodník..., národa komi, s. 11. s. 151- Syktyvkar 1933, antropologii, „Sovetskaja (etnografičeskij kul'tury E . A. komi, tenże, S a v e 1 e v a, Moskva 1971, verchnopečorskich Lašuk, Institute Etnografii Očerki Perm' ětničeskoj Vyčegodskaja. s. 131-176; L . P . M o s k v a 1972, s. 238-287 i i n . dawna 1931, Komi-permiaki „Kratkie Soobščenija 19. Russ- Moskwa Warszawa „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , nr 1: 1952, s. 60-74; L . P . Pečorskogo 11. europeischen i permiakov), formirovanii s. W a r s z a w a 1938, s. M o s s e g, dannym 1980, 189. des Europy, Oberki 2: Moskva W a r s z a w a 1971, s. a Ugrofinowie Schrenk, a narody sovětsko i jazyki Lašuk, im. istorii К voFor- �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 183 KOMI moskiewskiego. W X V I I stuleciu przez t e r e n y K o m i - P e r m i a k ó w w i ó d ł szlak p r o w a d z ą c y na ś w i e ż o p r z y ł ą c z o n e do Rosji ziemie S y b e r i i . P i e r w s z y m z polskich a u t o r ó w , k t ó r y p i s a ł o l u d a c h K o r n i , b y ł w y ­ b i t n y humanista p o l s k i z p o c z ą t k ó w X V I w., h i s t o r y k , geograf i lekarz, Maciej z Miechowa, z w a n y n a j c z ę ś c i e j M i e c h o w i t ą . W 1517 r. w y d a ł on w K r a k o w i e w j ę z y k u ł a c i ń s k i m k s i ą ż k ę pt. Tractatus de duabus Sarm a t i i s , Asiana et Europiana et de contentas i n eis. Praca ta s p o t k a ł a się z o l b r z y m i m zainteresowaniem i n t e l e k t u a l n y c h sfer zachodu. Przez d ł u ­ g i e też lata b y ł a ona p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m i n f o r m a c j i o wschodniej Europie oraz zachodniej A z j i dla c z y t e l n i k ó w z w i e l u k r a j ó w . D o c z e k a ł a się też na zachodzie, j a k r ó w n i e ż i w Polsce, około d w u d z i e s t u p r z e d r u ­ k ó w l u b t ł u m a c z e ń na j ę z y k niemiecki, holenderski, w ł o s k i i polski. Jak przypuszcza się, M i e c h o w i t a p r z y z b i e r a n i u i n f o r m a c j i o k r a j a c h wschod­ niej E u r o p y i zachodniej A z j i o p i e r a ć się m u s i a ł na relacjach l u d z i , k t ó ­ r z y znali t a m t e n teren, a s z c z e g ó l n i e „ s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h [...] j e ń c ó w wojennych, T a t a r ó w i Moskali niejednokrotnie wysokich r o d ó w " . 8 9 I n f o r m a c j a o l u d a c h K o m i w t r a k t a c i e M i e c h o w i t y przedstawia się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : Oto w rozdziale d r u g i m t r a k t a t u drugiego, k t ó r y nosił n a z w ę „ O k r a i n a c h s c y t y j s k i c h Permie, Baszkirii, J u g r i i i K a r e l i i p o d b i t y c h przez k s i ę c i a moskiewskiego" z n a j d o w a ł się tekst: „Za K s i ę s t w e m Moskiewskim są krainy i ludy m i ę d z y północą a wschodem na k r a ń c u A z j i P ó ł n o c n e j , c z y l i S c y t i i , p o d l e g ł e k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u i podbite p r z e z księcia Iwana-Perm [...] Był to kraj pogański, który dwadzieścia lat t e m u książę m o s k i e w s k i I w a n z m u s i ł do p r z y j ę c i a c h r z t u w e d ł u g o b r z ą d k u r u s k i e g o , c z y l i grec­ kiego. I d a ł w ł a d y k ę , c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m S t e f a n , k t ó r e g o b a r b a r z y ń c y po odej­ ściu księcia obdarli ż y w c e m i znowu ustanowił ze skóry i zamordowali. Książe n o w e g o b i s k u p a , pod którego ukarał ich zwierzchnictwem żyją odtąd powrócił, jak c h r z e ś c i j a n i e w y z n a j ą c y schizmatycki o b r z ą d e k ruski. Inne zaś wymienione poprzed­ nio k r a i n y p o z o s t a j ą n a d a l w p o g a ń s t w i e . C z c z ą s ł o ń c e , k s i ę ż y c , g w i a z d y i z w i e r z ę t a l e ś n e o r a z w s z y s t k o , co n a p o t k a j ą n a drodze, m a j ą w ł a s n e j ę z y k i i d i a l e k t y . W mi permskiej m a j ą w ł a s n y język W tych krainach nie o r z ą , nie s i e j ą , nie chleba, nie u ż y w a j ą p i e n i ę d z y . Ż y w i ą się m i ę s e m z w i e r z ą t l e ś n y c h . M i e s z k a j ą w stych lasach w więc ludzie z wełny. szałasach też są Okrywają leśni się z gałęzi. A i dzicy. ponieważ Są prymitywnie jak te krainy bezrozumne skórami zszywając są pokryte zwierzęta, nie całe mają zie­ mają gę­ lasami, ubrań razem skóry z wilka, je­ l e n i a , n i e d ź w i e d z i a , g r o n o s t a j a , k u n y j a k popadnie. A p o n i e w a ż w i c h z i e m i nie ma ż a d n y c h m i n e r a ł ó w , dlatego j a k o d a n i n ę k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u s k ł a d a j ą nie r a ł y , ale f u t r a z w i e r z ą t l e ś n y c h , k t ó r y c h m a j ą pod d o s t a t k i e m " 1 0 mine­ . 1 W informacjach M i e c h o w i t y o l u d a c h K o m i z n a j d o w a ł y się pewne n i e d o k ł a d n o ś c i . Z t e k s t u w y n i k a ł o , że m ę c z e ń s t w o biskupa Stefana, po8 Maciej Odnośnie 1523. Historyk, 9 tyckiej 1 0 do geograficznej t w ó r c z o ś c i M a c i e j a Miechowita H. geograf, Barycz, i europejskiej, Maciej jako z geograf lekarz, Wstęp, Europy Wschodniej, organizator [w:] nauki, Maciej z W r o c ł a w 1972, s. 15. Miechowa, op. cit., s. 77. z M i e c h o w a por. K . [w:] Maciej Buczek, z Miechowa 1457- W r o c ł a w — W a r s z a w a 1960, s. 75-157. Miechowa, Opis Sarmacji azja­ �184 WŁADYSŁAW BARANOWSKI staci j a k najbardziej autentycznej, n a s t ą p i ł o g d z i e ś w ostatnich latach X V w . W r z e c z y w i s t o ś c i ż y ł on znacznie w c z e ś n i e j — w X I V w . Jed­ n o c z e ś n i e jednak z n a j d o w a ł y się pewne bardzo ciekawe szczegóły, w z u ­ p e ł n o ś c i z a s ł u g u j ą c e na w i a r ę . P i s a ł w i ę c M i e c h o w i t a , że tamtejsza l u d ­ n o ś ć nie z n a ł a p i e n i ę d z y . O t ó ż w a r t o w s p o m n i e ć , że jeszcze w k i l k a w i e ­ k ó w p ó ź n i e j ż y j ą c y w lasach Z y r i a n i e w s w y c h obliczeniach nie u ż y w a l i systemu p i e n i ę ż n e g o , ale s k ó r z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h . T r a k t a t M i e c h o w i t y j u ż k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u p r z e t ł u m a c z o n y zo­ s t a ł na j ę z y k r o s y j s k i . Dlatego t e ż w ostatnich czasach n i e k t ó r z y z uczonych radzieckich z a j m u j ą c y s i ę h i s t o r i ą l u b e t n o g r a f i ą l u d ó w K o ­ m i p o w o ł u j ą się na relacje tego polskiego h u m a n i s t y . Natomiast nie zwraca się z u p e ł n i e u w a g i na to, że b y ł a to pierwsza europejska relacja o t y c h ż y j ą c y c h na k r a ń c a c h naszego k o n t y n e n t u ludach, k t ó r a na d ł u g i okres u k s z t a ł t o w a ł a p o g l ą d y o p i n i i zachodniej na k r a j K o m i . Znacznie m n i e j i n f o r m a c j i o l u d a c h K o m i p o d a ł k o r z y s t a j ą c y z r e s z t ą z M i e c h o w i t y autor z p o ł o w y X V I stulecia, M a r c i n B i e l s k i . P i s z ą c o t e ­ renach z a j ę t y c h przez R o s j ę w y m i e n i a ł r ó w n i e ż P e r m . Jak p o d a w a ł , m i e s z k a ń c y t a m t y c h okolic „ j ę z y k s w ó j osobny m i a j ą , w i a r y i pisma n a u c z y ł i c h jeden biskup Stefan, k t ó r e g o ś w i ę c i R u ś " . P o d a w a ł n a s t ę p ­ nie, że m i e s z k a ń c y w n i e w i e l k i m stopniu z a j m u j ą się r o l n i c t w e m , a u t r z y ­ m u j ą się g ł ó w n i e z polowania. W ł a d z o m c a r s k i m t e ż p ł a c i l i d a n i n ę w s k ó ­ rach z w i e r z ę c y c h . Jako pewnego rodzaju c i e k a w o s t k ę w s p o m i n a ł o k o ­ r z y s t a n i u przez n i c h z s a ń z a p r z ę ż o n y c h w psy, a t a k ż e o u ż y w a n i u nart . Drobne i n f o r m a c j e o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h okolice P e r m u , a w i ę c prawdopodobnie o ludzie K o m i , p o d a ł W ł o c h p r z e b y w a j ą c y w polskiej s ł u ż b i e w o j s k o w e j , Aleksander G w a g n i n . P i s a ł on m n i e j w i ę c e j to samo, co M i e c h o w i t a i B i e l s k i . P o d a w a ł t e ż t r o c h ę i n f o r m a c j i o z a p r z ę g a n i u do sań r e n ó w i psów, a także o u ż y w a n i u n a r t . W polskim w y d a n i u z 1611 r. b y ł d r z e w o r y t j a d ą c y c h na n a r t a c h Z y r i a n , dość z r e s z t ą sche­ matycznie przedstawionych . W p i e r w s z y c h latach X V I I w . w o j s k a polskie w s p o m a g a j ą c e t z w . D y ­ m i t r ó w S a m o z w a ń c ó w d o c i e r a ł y w g ł ą b p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ziem n a ­ l e ż ą c y c h do p a ń s t w a rosyjskiego. Prawdopodobnie o d d z i a ł y tzw. L i s o w 1 1 1 2 13 u 1 S 1 R 1 7 1 1 P o r . b i o g r a m : Stefan klopedičeskij 1 4 slovar', Por. пр.: Permskij, [w:] F . G . В г о к g a u z, L A . Ё f r o n, Ěnci- S. P e t e r b u r g 1901, t. 31a, s. 637-638. A . S. Z a b o e v, Drevnij denežnij scot komi, „Sovetskaja Etno­ g r a f í a " , n r 1: 1978, s. 103-109 i i n . I S M. Miechowski], Traktat o dwuch Sarmatijach, perevod S. A . Annin- skogo, M o s k v a — L e n i n g r a d 1936. 1 4 P o r . np. 1 5 M. 1 9 A. G w a g n i n , 1 7 T a m ż e , s. 20. Saveleva, Bielski, op. cit., s. 11 i i n . Kronika Kronika to jest historyja Sarmacjej świata, europskiej, Kraków 1564, s. 434. K r a k ó w 1611, k s . 7, s. 16-17. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 185 KOMI c z y k ó w d o c h o d z i ł y do p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h k r a ń c ó w ziem zamieszka­ n y c h przez l u d K o m i . W y m i e n i a n y dalej W ł a d y s ł a w Z a p a ł o w s k i , z e s ł a ­ n y po P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m do k r a j u K o m i , w s w y m p a m i ę t n i k u wspominał: „ P o z n a ł e m s i ę z s a d o w n i k a m i i w o l n y m i a ł e m w s t ę p do s t a r y c h a r c h i w ó w . między innymi znalazłem sowczycy a [...] zajrzeli aż ciekawe dokumenty, z k t ó r y c h do n a w e t u k a z a l i s i ę pod Sołwyczegodska, który samym Jareńskiem. mienieniem nazwisk d o w ó d c ó w polskich" 1 8 był dowiedziałem własnością Tam się, że L i - Strogonowych, Opis b y ł bardzo s z c z e g ó ł o w y z wy­ . W a r t o m o ż e d o d a ć , że w 1613 r. niekarne o d d z i a ł y polsko-litewskie zrabowały Wołogdę . Z p e w n o ś c i ą polskich k o n d o t i e r ó w w s ł u ż b i e S a m o z w a ń c ó w specjal­ nie nie z a i n t e r e s o w a ł o z e t k n i ę c i e się z o b c ą i m l u d n o ś c i ą u r a l s k ą . M a r ­ ginesowo m o ż n a j e d n a k w s p o m n i e ć , że w folklorze w i e l u p ó ł n o c n o -wschodnich t e r e n ó w z a m i e s z k i w a n y c h przez l u d n o ś ć r o s y j s k ą p o z o s t a ł y echa w s p o m n i e ń o d z i w n y c h istotach demonicznych, g r o ź n y c h i z ł y c h o l b r z y m a c h , n a z y w a n y c h „ p a n a m i " . W y s u w a n o przypuszczenie, że b y ł y to echa d a w n y c h n a j a z d ó w polskich L i s o w c z y k ó w . Prawdopodobnie j e d ­ nak na u k s z t a ł t o w a n i e się w folklorze r o s y j s k i m t y c h d z i w n y c h postaci n a ł o ż y ł y się z a r ó w n o r e l i k t y u g r o f i ń s k i c h w i e r z e ń demonicznych, w i a r a w d u c h y p r z o d k ó w , j a k r ó w n i e ż (ze w z g l ę d u na z b i e ż n o ś ć nazw) wspo­ m n i e n i a o ł u p i e s k i c h najazdach polskich „ p a n ó w " L i s o w c z y k ó w . Przez t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i j e c h a ł jeniec, w z i ę t y do n i e w o l i podczas w o j e n polsko-rosyjskich z p o ł o w y X V I I w., A d a m K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , k t ó r y n a p i s a ł diariusz swego syberyjskiego z e s ł a ­ n i a . Znajduje się w n i m w z m i a n k a o ludach K o r n i : 1 9 2 0 2 1 1 8 Pamiętniki 1913, t. 2, s. и Władysława L. W s z ę d o b y l s k i i[w:] Bukiet 2 0 J. literacki, nach", 2 1 Porzęcki, po [A. P o ł u j a ń s k i ] , Napad „Pany" (notatka K r in ič na ja, etnografii Litwinów 1863-1870, na Wilno miasto historyczno-etnograficzna), Istoriko-ětnografičeskaja relacja o ludach szlaki, z wędrówek na Wołogdę, „Wędrowiec", osno-ua predanij veka. 1972, o [w:] „pa­ w dziedzinie Kamenskij-Dłuzik ščenij, ,[w:] Historia 139-149; A. v kontaktów dziejów polskiej P o 1 e v o j , O prebyvanii pol'skogo sočinenija geologii Vostočnoj i o Sibiři, geografii, Sibiři K u c z y ń s k i , Polacy w w s. 179; tenże, ego dziedzinie dziele pol­ Sybe­ Najstarsza polska orientalistyki, v Rossii Warszawa polski Pierwsza 1972, Kamen- kontaktów s. 82; re­ War­ Adama [w:] Historia i istočniki polsko-radzieckich Pierwszy K u c z y ń s k i , K a ł u ż y ń s k i , z Zabytyj Kamenskogo-Dlužika, Jasiewicz, s. 33-35; A . Szkice P o l e v oj, Adama s. 122-129; Z . s. 116-141; S. Syberię, pervogo O sočinenii „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 12: 1968, t. 3, s. 67-82; В . Р . Adam s. Syberii, Wrocław — avtora sko-rosyjskich XVII „ P o z n a j ś w i a t " , n r 3: 1966, lacja s z a w a 1969, Sibiři E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1965, Syberii, ryjskie 1976, roku O d n o ś n i e do r e l a c j i A . D ł u ż y k - K a m i e ń s k i e g o , por.: B . P . „Sovetskája skogo z „ S o v e t s k á j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1980, s. 117-127. istočnik ska (Płomienia) W a r s z a w a 1851, s. 219-224. 1888, s. 201; N . A . opis Zapałowskiego 224. pol­ t e n ż e, ětnografičeskich soob- etnografii, Wrocław cywilizacyjnym na Syberii �186 WŁADYSŁAW BARANOWSKI „I s t ą d s i ę p o c z y n a P e r m i a , a M o s k w a z o w i e j ą Z y r a n y , k t ó r z y s ą l u d z i e d z i w ­ nego j ę z y k a ; m a j ą w i a r ę r u s k ą , p o w i a d a j ą , ż e i c h c h r z c i ł ś w . S t e f a n . L u d z i e myślni, mianowicie na żmudzki w lasach, na wodzie, strzelcy z ł u k ó w . Język poszedł prze­ trochę [...] L u d z ł y , n i e m i ł o s i e r n y , n a n o c n i g d y n i e p r z y j m i e , a d z i w u j e s i ę c u d z i o z i e m c o m , j a k o w i e l k i e m u d z i w o w i s k u , i d a j ą j a ł m u ż n y , k t o co m o ż e , a и w i ę c e j r y b , bo c h l e b a s a m i m a ł o m a j ą " naj­ . Widocznie w e w s p o m n i e n i a c h wiezionego na S y b e r i ę K a m i e ń s k i e g o D ł u ż y k a n i e u f n i wobec c u d z o z i e m c ó w K o m i nie zapisali się w s p o s ó b z b y t d o b r y . A to, że u r a l s k i j ę z y k tego l u d u w y d a ł m u s i ę podobny do litewskiego, k t ó r e g o z r e s z t ą prawdopodobnie nie z n a ł , nie m o ż e z b y t n i o d z i w i ć . I n n e natomiast i n f o r m a c j e tego polskiego autora o l u d a c h K o ­ m i były najzupełniej prawdziwe. W p o d r ę c z n i k a c h geografii z X V I I I w . z n a j d o w a ł y się n i e k i e d y k r ó t ­ sze l u b d ł u ż s z e w z m i a n k i o k r a j u K o m i , n a z y w a n y m p r z e w a ż n i e k r a ­ j e m p e r m s k i m , i o jego m i e s z k a ń c a c h . N i e p r z y n o s i ł y one jednak z b y t d u ż o i n f o r m a c j i . Nie p o s i a d a ł y t e ż w i ę k s z e j w a r t o ś c i d l a b a d a ń n a d k u l ­ turą tych ludów. W p o c z ą t k a c h X V I I I w . przez ziemie zamieszkane przez l u d K o m i j e c h a ł w z i ę t y do n i e w o l i rosyjskiej w 1707 r. p u ł k o w n i k L u d w i k Sien i c k i . W w y d a n e j p ó ź n i e j w W i l n i e w 1754 r. p r a c y p t . Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego p o d a ł t r o c h ę i n f o r m a c j i o l u d n o ś c i oko-lic, przez k t ó r e p r z e j e ż d ż a ł . O m i e s z k a ń c a c h tamtego k r a j u w s p o m i ­ n a ł , że w i c h wierzeniach bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł k u l t ognia . 2 3 2 4 W X I X w . t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i nie l e ż a ł y j u ż na szlaku, po k t ó r y m w y s y ł a n o naszych z e s ł a ń c ó w na S y b e r i ę . Rzadko t e ż k t ó r y ś z P o l a k ó w s p o t y k a ł się z przedstawicielami t y c h północno-wschodnio-europejskich l u d ó w . M i m o to n i e k t ó r z y z naszych a u t o r ó w podali o n i c h pewne drobne w i a d o m o ś c i . A u t o r k ą , k t ó r a w s w y c h p a m i ę t n i k a c h z a m i e ś c i ł a ciekawe s z c z e g ó ł y o z y r i a ń s k i c h kupcach p r z y b y w a j ą c y c h na j a r m a r k i w osadach p ó ł n o c ­ no-zachodniej Syberii, b y ł a E w a F e l i ń s k a . M ł o d a w d o w a ze ś r o d o 2 5 ад początkach kolonizacji rosyjskiej, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 83: 1982, s. 60-62 i in. M A. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , t a . Książka zbiorowa ofiarowana D i a r i u s z więzienia księdzu moskiewskiego, Franciszkowi Bażyńskiemu, [w.] War­ Poznań 1874, Wilno 1754, s. 380. M L. Sienicki, Dokument A. K u c z y ń s k i , osobliwego miłosierdzia Boskiego, s. 7. 2 4 nej relacji tenże, Ludwika Opisanie i ich kul'ture, 2 5 skich Felińska Sibiři obraz „Etnografia XVIII v. Materiały Syberii w świetle P o l s k a " , t. L . Senickogo 14: osiemnastowiecz­ 1970, o sibirskich z. 1, s. 84-85; aborigenach „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1972, s. 32. Odnośnie znad Etnograficzny Sienickiego, do Niemna, Ewa, tej autorki: A . Dniepru [w:] Polski i słownik J e 1 s к i, Dźwiny, Sylwetki Wilno biograficzny, 1906, Kraków zasłużonych s. 4-12; T. niewiast pol­ Tarkowski, 1948, t. 6, s. 407-408. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 187 KOMI w i s k a z i e m i a ń s k i e g o za s w ą d z i a ł a l n o ś ć p a t r i o t y c z n ą z e s ł a n a z o s t a ł a do Berezowa (Bieriozowa) l e ż ą c e g o daleko na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i c h k r a ń c a c h S y b e r i i . P i s z ą c o z i m o w y c h j a r m a r k a c h w daleko na p ó ł n o c y l e ż ą c e j p r z y u j ś c i u O b i osadzie Obdorsk, w s p o m i n a ł a r ó w n i e ż F e l i ń s k a o p r z y b y w a ­ j ą c y c h t a m z t e r e n ó w j u ż u w a ż a n y c h za europejskie nad r z e k ą P i e c z o r ą k u p c a c h n a r o d o w o ś c i z y r i a ń s k i e j . „ S ą o n i dobrze zbudowani, o d w a ż n i i p r z e m y ś l n i , m a j ą s w ó j j ę z y k o d r ę b n y , w s z a k ż e dobrze m ó w i ą po r u s ­ k u " . K u p c y ci p r z y b y w a l i do Obdorska saniami z a p r z ę ż o n y m i w r e n y . P r z y w o z i l i g ł ó w n i e takie t o w a r y , j a k m a s ł o , w e ł n i a n e p o ń c z o c h y , po­ s t r o n k i , sieci do ł o w i e n i a r y b , n i c i , p ł ó t n o . O d m i e s z k a ń c ó w t a m t y c h okolic, a w i ę c C h a n t ó w i N i e ń c ó w , o t r z y m y w a l i w zamian f u t r a , r ó ż n e g o r o d z a j u n i e w y p r a w i o n e s k ó r y , np. z r e n ó w , p u c h z d z i k i c h kaczek, k o ­ ści m a m u t ó w . 2 6 Na p r z e ł o m i e 1840 i 1841 r. w y b u c h ł o powstanie biedoty nienieckiej (samojedzkiej). R u c h ten p o z o s t a w a ł pod w o d z ą energicznego i rzutkiego p r z y w ó d c y W a u l i P i e t t o m i n a ( W a w l j o Nieniaga), k t ó r y w i m i e n i u ubo­ g i c h N i e ń c ó w w a l c z y ł z m i e j s c o w y m i bogaczami oraz c a r s k ą a d m i n i ­ stracją . Oddziały powstańcze zagroziły Obdorskowi. W ł a d z o m rosyj­ s k i m u d a ł o się j e d n a k p o d s t ę p e m ś c i ą g n ą ć p r z y w ó d c ę tego powstania do Obdorska i t a m a r e s z t o w a ć . S p o w o d o w a ł o to z a ł a m a n i e się c a ł e g o r u c h u p o w s t a ń c z e g o . W e d ł u g F e l i ń s k i e j w s t ł u m i e n i u jego z n a c z n ą r o l ę ode­ grali przybyli tam Zyrianie („powodzenie w y p r a w y najwięcej przypi­ s u j ą m ę s t w u i p r z e z o r n o ś c i Z i r a n ó w p r z y b y ł y c h na j a r m a r k z g u b e r n i archangielskiej, k t ó r z y g ł ó w n i e d o w o d z i l i w tej m a ł e j k o m p a n i i " ) . Za­ s t a n o w i ć się trzeba, dlaczego Z y r i a n i e tak energicznie w y s t ą p i l i p r z e c i w p o w s t a n i u biedoty N i e ń c ó w . O t ó ż r u c h ten m i a ł zdecydowane oblicze s p o ł e c z n e . W a u l i P i e t t o m i n a w y s t ę p o w a ł przeciw z a m o ż n y m k u p c o m za­ r ó w n o m i e j s c o w y m , j a k i p r z y j e ż d ż a j ą c y m z i n n y c h stron, np. z k r a j u Z y r i a n , na j a r m a r k i w Obdorsku. W i m i ę też wzajemnej s o l i d a r n o ś c i z a m o ż n i k u p c y z y r i a ń s c y u d z i e l i l i a d m i n i s t r a c j i carskiej daleko i d ą c e j pomocy. 2 1 2 8 P i e r w s z y m z P o l a k ó w , k t ó r y p r z e p r o w a d z i ł p o w a ż n i e j s z e studia nad Z y r i a n a m i , b y ł Aleksander P o ł u j a ń s k i (1814-1866). P o c h o d z i ł on z z u ­ b o ż a ł e j r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j z W i l e ń s z c z y z n y . Po u k o ń c z e n i u I n s t y t u t u L e ś n e g o w P e t e r s b u r g u przez szereg lat p r a c o w a ł j a k o l e ś n i c z y w g u ­ b e r n i k a z a ń s k i e j i w o ł o g o d z k i e j . P r z e b y w a j ą c na t a m t y m terenie i n t e ­ r e s o w a ł się m i e s z k a j ą c ą t a m l u d n o ś c i ą . Po powrocie z Rosji w 1854 r. o p u b l i k o w a ł w p e r i o d y k u „ B i b l i o t e k a Warszawska" p r a c ę pt. Wspomnie­ nia z podróży nad Wołgą. S k ł a d a ł a się ona z szeregu s z k i c ó w , w k t ó r y c h s e E. Felińska, i Saratowie, 2 7 E . D. Wspomnienia P г о к o f e v a, Nency, s. 613. 2 8 z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie W i l n o 1852, t. 1, s. 226-227. Felińska, op. cit, s. 335. [w:] Narody Sibiři, Moskva—Leningrad 1956, �188 WŁADYSŁAW BARANOWSKI o p i s y w a ł z a m i e s z k u j ą c e na P o w o ł ż u oraz na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Rosji l u d y : K o m i , C z u w a s z ó w , M a r i j c ó w ( C z e r e m i s ó w ) . B y ł a to z r e s z t ą pierwsza p o w a ż n i e j s z a polska praca p o ś w i ę c o n a t y m l u d o m . M a r ­ ginesowo m o ż n a w s p o m n i e ć , że P o ł u j a ń s k i jest a u t o r e m s t u d i ó w z za­ k r e s u l e ś n i c t w a i na t e n temat w y d a ł szereg k s i ą ż e k . I n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o Z y r i a n a c h s ą pisane w s p o s ó b bardzo n i e r ó w n y . P a m i ę t a ć jednak trzeba, że obserwacje tego autora pochodzi­ ł y prawdopodobnie z k o ń c a l a t t r z y d z i e s t y c h l u b z p o c z ą t k u lat czter­ dziestych X I X w., a o p u b l i k o w a n e z o s t a ł y w 1854 r. B y ł to w i ę c jeszcze okres, k i e d y n a u k a rosyjska w stosunkowo n i e w i e l k i m stopniu z a j m o ­ w a ł a się t y m l u d e m . Nic w i ę c dziwnego, że i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o etnogenezie l u d ó w K o m i s ą m a ł o precyzyjne. Natomiast znacznie bar­ dziej w a r t o ś c i o w e b y ł y opisy tego autora d o t y c z ą c e k u l t u r y tego l u d u , w ś r ó d k t ó r e g o p r z e b y w a ł prawdopodobnie przez k i l k a lat. P o ł u j a ń s k i znał język Korni, k t ó r y m jako pracownik służby leśnej m u s i a ł porozu­ m i e w a ć się z m i e j s c o w ą l u d n o ś c i ą . Z n a j o m o ś ć rosyjskiego w w i e l u oko­ licach b y ł a jeszcze w ó w c z a s bardzo m a ł a . W k a ż d y m razie, o c z y m jesz­ cze dalej b ę d z i e mowa, p r z y t a c z a ł on k r ó t k i e t e k s t y w j ę z y k u t a m t e j ­ szej l u d n o ś c i . Bardzo ciekawe są i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j Z y r i a n . P i s a ł t e ż o t a m t e j s z y m m y ś l i s t w i e . Sporo w i a d o m o ś c i p o d a ł o r o l ­ n i c t w i e . Z w r a c a ł u w a g ę , że w w i e l u okolicach stosowana b y ł a p r y m i ­ t y w n a gospodarka ż a r o w a . Do żęcia zboża u ż y w a n o s i e r p ó w , natomiast t r a w ę koszono p r y m i t y w n y m i kosami „ g a r b a t k a m i " l u b „ g a r b u s z k a m i " . M ł o c k a o d b y w a ł a się z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u za p o m o c ą c e p ó w . Z w i e r z ą t gospodarskich l u d n o ś ć tamtejsza t r z y m a ł a stosunkowo niezbyt, d u ż o . Z d r o b i u chowano t y l k o k u r y i to w celu pozyskania j a j , m i ę s a kurzego b o w i e m nie jedzono. P i s a ł r ó w n i e ż o u ż y w a n e j przez t e n l u d odzieży . Znacznie u b o ż s z e b y ł y i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e s p o ł e c z ­ nej i duchowej tamtejszej l u d n o ś c i . Natomiast p o d a ł on t r o c h ę i n f o r m a c j i h i s t o r y c z n y c h o r e l i g i i d a w n y c h Z y r i a n , o p a l e n i u ciał z m a r ł y c h i t p . * M o ż n a z r e s z t ą p r z y p u s z c z a ć , że b y ł y to raczej i n f o r m a c j e p o c h o d z ą c e z dawniejszej l i t e r a t u r y rosyjskiej. Na zakończenie rozdziału o Zyrianach zamieścił Połujański przetłu­ maczony na p o l s k i tekst d w ó c h piosenek l u d o w y c h , a m i a n o w i c i e P o ­ ż e g n a n i e narzeczonej z dziewictwem oraz Żal po bracie. P r z y t o c z y ł t e ż 2 9 3 0 3 1 3 2 9 A. P o ł u j a ń s k i , Wspomnienia z podróży nad Wołgą, „Biblioteka War­ s z a w s k a " , t. 53: 1854, s. 408-435; t. 56: 1854, s. 240-252. 8 0 A. Ż a b k o - P o t o p o w i c z , t. 110: 1966, n r 5, s. 19-25; S. Aleksander M a c i e j e w s k i , s. 225-246 i i n . 8 1 Połujański, 8 2 Tamże, Wspomnienia..., s. 241-243. s. 246-248. Połujański Szlachetni (1814-1866), pasjonaci, „Sylwan", O l s z t y n 1978,, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 189 KOMI P o ł u j a ń s k i w t a m t e j s z y m j ę z y k u szereg p r z y s ł ó w , d o d a j ą c do n i c h t ł u ­ maczenie na polski. Wreszcie ciekawe b y ł y z a ł ą c z o n e dwa m a ł e s ł o w ­ n i c z k i , z k t ó r y c h pierwszy z a w i e r a ł 56 n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y c h s ł ó w , a d r u g i 18 l i c z e b n i k ó w . N i e z a l e ż n i e od specjalnego s t u d i u m o Z y r i a n a c h n a p i s a ł P o ł u j a ń s k i jeszcze d r o b n y szkic o m y ś l i w s k i e j d z i a ł a l n o ś c i przedstawicieli tego l u d u . O p i s y w a ł w i ę c t e c h n i k ę p o l o w a ń , u b i ó r m y ś l i w y c h , b u d o w ę specjalnych p o m i e s z c z e ń , w k t ó r y c h się o n i z a t r z y m y w a l i na okres t r w a n i a sezonu ł o w i e c k i e g o podczas z i m y , oraz o d r ę b n y c h p o m i e s z c z e ń do p r z e c h o w y ­ wania u b i t e j z w i e r z y n y , k t ó r a ze w z g l ę d u na d u ż y m r ó z nie u l e g a ł a zepsuciu. W y m i e n i o n y a r t y k u ł P o ł u j a ń s k i e g o o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w spe­ c j a l n y m t o m i e l i t e r a c k i c h prac tego autora, w y d a n y m pod pseudonimem L . W s z ę d o b y l s k i e g o . D o ł ą c z o n a do niego z o s t a ł a ciekawa i l u s t r a c j a p r z e d s t a w i a j ą c a z y r i a ń s k i e g o m y ś l i w c a w y r u s z a j ą c e g o z i m ą na w y p r a w ę łowiecką . W połowie X I X w. zbiegły z Syberii zesłaniec, Rufin P i o t r o w s k i , w p r z e b r a n i u p r a w o s ł a w n e g o p ą t n i k a u d a j ą c e g o się do S o ł o w i e c k i e g o M o n a s t y r u , w ę d r o w a ł pieszo przez t e r e n y zamieszkiwane przez P e r m i a k ó w , a n a s t ę p n i e K o m i - Z y r i a n . I n f o r m a c j e jego j e d n a k o t y c h l u d a c h b y ł y d o ś ć powierzchowne. O P e r m i a k a c h p i s a ł , że m ę ż c z y ź n i p r z e w a ż n i e z n a l i „ j a k o t a k o " j ę z y k rosyjski. Natomiast z k o b i e t a m i bardzo t r u d n o się b y ł o p o r o z u m i e ć w t y m j ę z y k u . Natomiast f o r m a l n i e n a l e ż ą c e do p r a w o ­ s ł a w i a m o d l i ł y się po rosyjsku, „ a g d y m z tego p o w o d u z a p y t a ł j e d n ą P e r m i a c z k ę , czy r o z u m i e pacierz, k t ó r y m ó w i ? o d p o w i e d z i a ł a , że wcale nie rozumie, ale j ą tak pop n a u c z y ł , w i ę c potrzeba m ó w i ć " . Z k o l e i p o d a ł P i o t r o w s k i drobne i n f o r m a c j e o kobiecych n a k r y c i a c h g ł o w y . W i n ­ n y m miejscu p r z y t o c z y ł t r o c h ę d a n y c h o Z y r i a n a c h , r ó w n i e ż z r e s z t ą bardzo p o w i e r z c h o w n y c h . Jedynie ciekawa m o g ł a b y ć i n f o r m a c j a o sto­ sowaniu t a m jeszcze n i e k i e d y w p o ł o w i e X I X w . gospodarki w y p a l e n i s k o w o - ż a r o w e j w celu o t r z y m a n i a nowego pola pod z a s i e w . D r o b n e i n f o r m a c j e o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y do s ł u ż b y w o j ­ skowej na S y b e r i i p ó ź n i e j s z y autor licznych prac o Z a b a j k a l u , A g a t o n G i l l e r . Prawdopodobnie s p o t k a ł się on ze z ł y m p r z y j ę c i e m w j a k i e j ś 3 3 3 4 3 S 3 6 3 7 38 3 9 s s Tamże, 8 4 L. racki, s. s. 250-251. W s z ę d o b y l s k i [A. P o ł u j a ń s k i ] , Polowanie Zyrian, [w:] Bukiet lite­ s. 215-217. 8 6 Tamże, 8 6 J. 55-58; W . nad kulturą s. 19-30 8 7 8 8 8 9 Lwów i l u s t r a c j a m i ę d z y s. 214 i 215. S о к u 1 s к i, Rufin Piotrowski Baranowski, ludową Rosji, Znaczenie Acta i jego pamiętniki, opisów Rufina „Sybirak", Piotrowskiego Universitatis Lodzienzis, Ł ó d ź 1978, nr 4: dla 1936, badań s e r i a I , z. 8, i in. R. P i o t r o w s k i , Tamże, Z. Pamiętniki Zygmuntowicz, 1937, z pobytu na Syberii, P o z n a ń 1860, t. 3, s. 86-87. s. 241-243. s. 7-45; W. Agaton Baranowski, Giller w Agatona świetle Cillera akt państw rozważania zaborczych, nad stosun- �190 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I w s i p e r m i a c k i e j i dlatego i n f o r m a c j e jego o t y m ludzie b y ł y w y r a ź n i e n i e c h ę t n e . P o d k r e ś l a ł t e ż b r a k g o ś c i n n o ś c i ze strony P e r m i a k ó w . S ą to jednak p o b i e ż n e w z m i a n k i , nie p r z e d s t a w i a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i . W s z e ś ć d z i e s i ą t y c h latach X I X w . na dalekiej p ó ł n o c y , w m i e j s c o w o ś c i M e z e ń (Miezien) n a d M o r z e m B i a ł y m p r z e b y w a ł z e s ł a n y t a m za d z i a ł a l ­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , p ó ź n i e j s z y w y b i t n y d z i a ł a c z p o s t ę p o w y i autor w i e l u prac z zakresu r ó ż n y c h s p e c j a l n o ś c i , B o l e s ł a w L i m a n o w s k i . W 1870 r. pod pseudonimem Janko P ł a k a ń o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ K ł o s y " a r t y k u ł o t a m t y m terenie. Z n a l a z ł y się w n i m drobne w z m i a n k i o Z y rianach. A u t o r p o d k r e ś l a ł pewne i c h specyficzne cechy, j a k np. „ s ą bar­ dzo czynni, r u c h l i w i , p r z e d s i ę b i o r c z y " i t p . B y ł a to jednak c h a r a k t e r y ­ s t y k a dość p o w i e r z c h o w n a . T r o c h ę d r o b n y c h s z c z e g ó ł ó w o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y na S y b e r i ę Feliks L e w i c k i , k t ó r y po drodze p r z e j e ż d ż a ł przez t e r e n y za­ mieszkane przez ten l u d . Nie p r z e d s t a w i a ł y one jednak w i ę k s z e j w a r t o ś c i dla poruszanej w tej p r a c y t e m a t y k i . N a j p o w a ż n i e j s z a jednak relacja o K o m i - Z y r i a n a c h w y s z ł a spod p i ó r a W ł a d y s ł a w a Z a p a ł o w s k i e g o (1839-1913). P o c h o d z i ł on ze ś r o d o w i s k a zie­ m i a ń s k i e g o . Za u d z i a ł w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m z e s ł a n y z o s t a ł na p r z y ­ musowe osiedlenie w m i e ś c i U s ť - S y s o l s k (obecnie S y k t y w k a r , stolica A u t o n o m i c z n e j Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej K o m i ) , w ó w c z e s n e j g u b e r n i i w o ł o g o d z k i e j . B y ł to c z ł o w i e k o d u ż e j i n t e l i g e n c j i i o szerokich zainteresowaniach, k t ó r y z r e s z t ą po powrocie z z e s ł a n i a p u b l i k o w a ł sze­ reg a r t y k u ł ó w t r e ś c i krajoznawczej, s p o ł e c z n e j , ekonomicznej i rolniczej. P a m i ę t n i k i swe p i s a ł prawdopodobnie c z ę ś c i o w o na w y g n a n i u , k o ń c z y ł z a ś po powrocie do k r a j u . O p u b l i k o w a n e one jednak z o s t a ł y dopiero w 1913 r. Podczas k i l k u l e t n i e g o p o b y t u na terenach zamieszkiwanych przez Z y r i a n Z a p a ł o w s k i dobrze p o z n a ł i c h w a r u n k i ż y c i a i zwyczaje. P a m i ę t n i k i jego p o s i a d a j ą bardzo d u ż ą w a r t o ś ć dla k u l t u r y tego l u d u . W k o ń c u marca 1865 r. Z a p a ł o w s k i p r z y b y ł na teren k r a j u Z y r i a n . Jak p ó ź n i e j p i s a ł w s w y m p a m i ę t n i k u : „ P r z e j e ż d ż a ł e m teraz obok przed­ ostatniego powiatowego miasta J a r e ń s k a i w j e c h a ł e m w k r a j Z y r j a n ó w , k t ó r y c h j ę z y k a r o z u m i e ć nie m o g ł e m , a oni a n i s ł o w a po r o s y j s k u nie u m i e j ą " . P r z e b y w a ł t a m przez cztery i p ó ł r o k u , do g r u d n i a 1869. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 kami społecznymi i kulturą ludową rosyjskiej wsi na Zabajkalu, Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź 1975, s e r i a I , z. 111, s. 55-66. 4 0 A. G i l i er, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1&54, L i p s k 1866, t. 2, s. 165-166, 177-178. 4 1 J a n k o 4 2 F. L e w i c k i , 4 8 K. skiego 4 4 Płakań, Wybrzeże Niewola. Bartoszewicz, (Płomienia) Tamże, z roku t. 2, s. 166. Urywki Morza Białego, z pamiętnika Przedmowa, [w:] „ K ł o s y " , t. 10: 1879, s. 226. Sybiraka, Pamiętniki 1863-1870, W i l n o 1913, t. 1, s. 5-10. L w ó w 1877, s. 62-63. Władysława Zapałow­ �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 191 KOMI W c i ą g u swego p o b y t u w U s ť - S y s o l s k u n a u c z y ł się. jako tako m ó w i ć po z y r i a ń s k u i m ó g ł się p o r o z u m i e w a ć z przedstawicielami tego n a r o d u nie z n a j ą c y m i j ę z y k a rosyjskiego albo s ł a b o się n i m p o s ł u g u j ą c y m i . Mieszka­ j ą c w domach Z y r i a n dobrze m ó g ł p o z n a ć i c h zwyczaje. Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł Z a p a ł o w s k i przedstawieniu n a j w a ż n i e j s z y c h d z i a ł ó w gospodarki l u d ó w K o m i , a m i a n o w i c i e m y ś l i s t w a , r y b o ł ó w s t w a , h o d o w l i i r o l n i c t w a . Jak z a z n a c z a ł , „ g ł ó w n y m z a j ę c i e m Z y r i a n jest — w zimie m y ś l i s t w o , a l a t e m r y b o ł ó w s t w o " . W nadzwyczaj d o k ł a d n y sposób opisywał Zapałowski technikę zyriańskich myśliwych. Najważ­ n i e j s z y m celem i c h p o l o w a ń b y ł y w i e w i ó r k i — popielice, do k t ó r y c h trzeba b y ł o s t r z e l a ć specjalnie p r z y g o t o w y w a n y m i k u l a m i i s t a r a ć się t r a f i ć je w oko, aby nie u m n i e j s z y ć w a r t o ś c i s k ó r k i . Dla celności s t r z a ł u s t r z e l b ę opierano o s p e c j a l n ą p o d p ó r k ę z c i e n k i c h p r ę t ó w . O p r ó c z po­ pielic c e n n ą z d o b y c z ą dla m y ś l i w y c h b y ł y s k ó r k i soboli, l i s ó w l u b roso­ m a k ó w . Na b o b r y i gronostaje zastawiano specjalne ż e l a z n e sidła. Z y r i a ń scy m y ś l i w i p o l o w a l i r ó w n i e ż na dzikie gęsi, kaczki, g ł ó w n i e jednak na ł a b ę d z i e , k t ó r y c h ogromne stada g n i e ź d z i ł y się na bagnach. P u c h ł a b ę ­ dzi s t a n o w i ł t a m w a ż n y p r o d u k t h a n d l u . W bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polowania na cietrzewie. Do tego rodzaju polowania m y ś l i w i k o r z y s t a l i z pomocy p s ó w . Pies t a k i b y ł „ p o d o b n y do naszych k u n d l i , t y l k o o w i e l e mniejszy". Specjalnie w y s z k o l o n y pies s z u k a ł w lesie c i e t r z e w i : i S „ a z n a l a z ł s z y stado ż e r u j ą c e n a z i e m i , p ł o s z y ; z r y w a s i ę w t e d y c a ł e stado i ob­ s i a d a w i e r z c h o ł k i d r z e w , t a k ż e po k i l k a r a z e m s i a d a n a j e d n e j g a ł ę z i i z a j e d n y m strzałem można kilka zabić. Pies, płoszywszy, w górę i szczeka; cietrzewie całą wtedy podbiega pod drzewo, podnosi łeb u w a g ę z w r a c a j ą w s t r o n ę psa, n i c j u ż n i e w i d z ą c , co s i ę w k o ł o n i c h dzieje. M y ś l i w y p o d s u w a s i ę , z a w s z e j e d n a k n a d z w y c z a j o s t r o ż n i e , i s t r z e l a ; po s t r z a l e stado s i ę z r y w a i n i e d a l e k o z n o w u obsiada drzewa. 4 9 W p a r ę godzin j e d e n m y ś l i w y m o ż e k i l k a n a ś c i e c i e t r z e w i z a b i ć " . T a k j a k u w s z y s t k i c h l u d ó w p ó ł n o c y , za n a j w a ż n i e j s z y w y c z y n m y ś l i ­ wego u w a ż a n o w ś r ó d Z y r i a n zabicie n i e d ź w i e d z i a . S z c z e g ó l n i e m y ś l i w y , k t ó r y w s w y m ż y c i u u ś m i e r c i ł 44 n i e d ź w i e d z i e , „ l i c z b a ta jest u n i c h kabalistyczna — zyskuje uznanie i w gronie m y ś l i w y c h ma głos i p o ­ w a g ę " . Z bardzo d u ż ą d o k ł a d n o ś c i ą o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polo­ wania na n i e d ź w i e d z i e . P o d a w a ł z a s ł y s z a n e historie o c i ę ż k i c h zmaga- 4 5 wet Tamże, t. 2, s. 177. I n f o r m a c j e Z a p a ł o w s k i e g o p o k r y w a j ą s i ę , a n i e k i e d y n a ­ rozszerzają wiadomości s e n e v, V e v, Zyrianie Primety 1927, s. 48-51; čalo XX v., i ich i sueverija V. N. Trudy 1958, t. 45, s. 64-91; podawane ochotničie u ochotnikov B e l i с er, Instituía tenże, Očerki M o s k v a 1873, s. 13-58; D . К . zyrian, po Komi, [w:] Narody Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 203. „Ochotnik etnografii Etnografii im. N. s. 413-416 i i n . 4 8 przez i n n y c h a u t o r ó w , por. п р . : F . A . promysly, N. i Pušnik narodov S i b i r i i " , n r 7: Komi XIX Mikłucho-Makłaja, evropejskoj časti Ar­ S o ł o- SSSR, — na­ Leningrad 1964, t. 2, �192 WŁADYSŁAW BARANOWSKI niach, k t ó r e n i e k i e d y z y r i a ń s c y m y ś l i w i m u s i e l i t o c z y ć z p o t ę ż n y m z w i e ­ rzęciem. N i e bez znaczenia m o ż e t u b y ć i to, że n i e d ź w i e d ź u l u d ó w K o m i , podobnie j a k i u w i e l u i n n y c h l u d ó w p ó ł n o c y , z a r ó w n o na terenie A z j i j a k i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j E u r o p y , u c h o d z i ł za zwierza, do k t ó r e g o o d ­ noszono się ze s p e c j a l n ą czcią . Zabijano je, j e d n o c z e ś n i e jednak doko­ n y w a n o o n g i ś pewnego rodzaju przeprosin w stosunku do p o s i a d a j ą c e g o m a g i c z n ą siłę z w i e r z ę c i a . Również dokładnie opisywał Zapałowski organizację zespołów myśliw­ skich z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z k i l k u n a s t u l u d z i , k t ó r z y w s p ó l n i e u d a w a l i się z i m ą na w i e l o m i e s i ę c z n e polowanie do daleko n a w e t p o ł o ż o n y c h l a ­ s ó w . Z e s p ó ł t a k i z a b i e r a ł ze sobą odpowiednie zapasy a m u n i c j i , p o ż y w i e ­ nia i w s z y s t k i c h i n n y c h p o t r z e b n y c h i m p r o d u k t ó w . Ze w z g l ę d u na d u ż e ś n i e g i m y ś l i w i zaopatrzeni b y l i w specjalne n a r t y , zabierane zaś z s o b ą zapasy c i ą g n ę l i na saneczkach. W g ł ę b i l a s ó w k a ż d y z e s p ó ł m i a ł p o b u ­ dowane m a ł e p r y m i t y w n e d o m k i , w k t ó r y c h n o c o w a l i i p r z e t r z y m y w a l i zapasy, oraz n i e o d z o w n ą ł a ź n i ę , bez k t ó r e j ludzie tego n a r o d u nie w y ­ o b r a ż a l i sobie egzystencji. N i e k i e d y budowano r ó w n i e ż jeszcze s k ł a d z i k i oraz specjalne pomieszczenia na s k ó r y z a b i t y c h z w i e r z ą t . Z a p a ł o w s k i bardzo d o k ł a d n i e o p i s y w a ł takie m y ś l i w s k i e d o m k i , w k t ó r y c h sam n i e ­ raz p r z e b y w a ł podczas p o l o w a ń : 4 8 4 9 „ K a ż d y artel (zespół) o b o w i ą z a n y n o w e d o m k i , co b a r d z o ł a t w o jest rokrocznie w innym miejscu przychodzi w y k o n a ć , m a j ą c pod ręką pobudować dowolną ilość d r z e w a . P i e c u k ł a d a j ą z k u p y k a m i e n i , s ł u ż y on j e d n o c z e ś n i e za k o m i n do g o t o w a ­ n i a , a gdy p o l e w a j ą go w o d ą , w y t w a r z a s i ę p a r a i z a s t ę p u j e ł a ź n i ę . W y r ą b u j ą l e ń k i e okienko, w 4 7 u Odnośnie inorodcev Obsčestva do Ljubiteli prázdník, n i к o v, Kul't t. 1971, ligioznye grad 1972, ten 14: neolitičeskich s. 7-19; 1950, s. s. 322-344; A . F . s. 63-85; H . J . P a p r o t h, und 4 8 skiej Bdrenfeste Odnośnie J. bei Wierzenia den Vozzrenija Sokolov, Studien tungusischen Znad Morza Białego, i Azji, ludów das Volkem, Okład- „Sovetskája elementów „Etnografia północy, životných XX [w:] veka, Bárenzeremoniell, 1976, Re- Lenin­ svjazannye v religijach, Uppsala Pol­ Warsza­ u ěvenkov, — načale nagidalcev Kul't uber do L a p o ń c z y k ó w p i s a ł o t y m W i t o r t, v XIX VaSrilev, Sibiři, O ícwí'íe medvedija Sibiři medvedija Podobieństwo A n i s i m o w, С i n с i u s, s. 190-200; Z . P . Vostočnoj ma­ smolne Moskovskogo s. 78-104; A . P . Ameryki narodov Kul't Otdeła s. 49-73; V . D . 1848, obszarów V a s i 1 e v i č, i obrjady 150-169; V . I . 1888, Kohutnicki, północnych s. 205-228; G . M . tamże, N . L . G o n d a 11 i, plemen B. cieniuchno wystrugane Etnografičeskogo E t n o g r a f i j a " , n r 4: и u ludów predstavlenija 1971, myslom, Trudy E s t e s t v o z n a n i j a , t. 8, M o s k v a „Sovetskája niedźwiedzia s k a " , t. 9: 1965, wa Sibiři, medvedija Archeołogija", szkła wstawiają tego z a g a d n i e n i a por. п р . : Severozapadnoj Medvežij kultu m i e j s c e s z y b ze s pro- Moskva Bárenjagdrit- s. 11-330 i i n . z e s ł a n y na teren gubernii archangiel- rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego i m . O s s o l i ń s k i c h w e W r o c ł a w i u , n r 7246. 4 8 kona ra, В e 1 i с e r, v votšebnych Korni..., s. 412-413; V . skazkach korni, S a r a n s k 1972, s. 109-117 i i n . P 1 e š o v s к i j , Medvěd' [w:] Problemy izučenija как proobraz finno-ugorskogo drajol'klo- �POLSKIE deszczułeczki, które ZAINTERESOWANIA dostatecznie przepuszczają LUDAMI 193 KOMI światło. Szyb takich w wielu bar­ и dzo d o m a c h m i e s z k a l n y c h u ż y w a j ą t u po w s i a c h " . Z a p a ł o w s k i o p i s y w a ł zdobycz, k t ó r ą p r z y w o z i l i ze s o b ą w r a c a j ą c y z d ł u g o t r w a ł e g o polowania m y ś l i w i . P o d k r e ś l a ł , że o p r ó c z s k ó r z a b i t y c h z w i e r z ą t k a ż d y m y ś l i w y „ p r z y w o z i z s o b ą na sankach t a k ż e po kilkaset j a r z ą b k ó w ; tutejsze j a r z ą b k i poszukiwane s ą przez petersburskich sma­ k o s z ó w , a smak t e n z a w d z i ę c z a j ą c e d r o w y m orzechom, k t ó r y m i prze­ w a ż n i e się k a r m i ą . K u p c y petersburscy specjalnie t u po j a r z ą b k i p r z y ­ j e ż d ż a j ą " . Ostra p ó ł n o c n o r o s y j s k a zima bez o d w i l ż y p o w o d o w a ł a , że z a m r o ż o n e m i ę s o j a r z ą b k ó w m o g ł o b y ć przechowywane przez d ł u g i e t y ­ godnie. P o d a w a ł t e ż Z a p a ł o w s k i sposoby, d z i ę k i k t ó r y m ( p r z e w a ż n i e n a c i ę c i a na drzewie) m y ś l i w i nie t r a c i l i o r i e n t a c j i w bezkresnych lasach tamtego regionu. R ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n e b y ł y opisy Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e rybołówstwa, k t ó r e odgrywało tak dużą rolę w życiu K o m i . Zwracał on u w a g ę na znaczenie handlowe n i e k t ó r y c h r y b , j a k np. s t e r l e t ó w , „za k t ó r e g o f u n t w P e t e r s b u r g u p ł a c ą 1 r b 50 к о р . , m y z a ś na miejscu za ż y w ą i ś w i e ż ą r y b ę p ł a c i l i ś m y po 10 kop. za f u n t " . Szczupaki uznawa­ ne b y ł y za r y b y m n i e j smaczne i „ u ż y w a n e t y l k o na miejscowe po­ trzeby". Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę , że K o m i k a ż d y n i e m a l gatunek r y b ł a p a l i w i n n y s p o s ó b . Najbardziej rozpowszechnionym sposobem b y ł n a s t ę p u ­ jący: 5 1 5 2 5 3 „Przeciągają długą linę brzegu; l i n ę p o d t r z y m u j ą scach do l i n y przez c a ł ą przymocowane i dłuższe sznurki szerokość rzeki i koniec p r z y m o c o w u j ą do na powierzchni wody drewniane p ł y ć w i e ; w kilku m i e j ­ — na całej długości liny, przywieszone są krótkie w k o ń c u z h a c z y k a m i s t a l o w y m i , j a k i c h i u n a s u ż y w a j ą do w ę ­ d e k ; h a c z y k i te s ą r ó ż n e g o k s z t a ł t u i w i e l k o ś c i . R y b a c y n a ł o d z i a c h p ł y w a j ą i c i ą g l e w y c i ą g a j ą w o l n o b a r d z o s z n u r k i , t y m sposobem n a j ł a t w i e j ł o w i ą sterlety, k t ó r e t a k s ą c z u ł e , z w ł a s z c z a w ogonie, ż e n a j m n i e j s z e d r a ś n i ę c i e h a c z y k a z a t r z y m u j e r y b ę n a m i e j s c u , w ten s p o s ó b p o ł ó w n a j w i ę c e j b y w a p o m y ś l n y " u . Do p o ł o w u s z c z u p a k ó w u ż y w a n o m a ł y c h o ł o w i a n y c h r y b e k , z poma­ l o w a n y m i na czerwono skrzelami; pod ogonem k a ż d e j umieszczony b y ł d u ż y s t a l o w y haczyk. 8 0 nów Z a p a ł o w s k i , por. п р . : L . N . tenże, českij Opyt sborník, in ihren izučenija verschiedenen Sovremennoe krestjanskogo žílišča Entwicklungstudien, Z a p a ł o w s k i , 5 2 Odnośnie M t. 2, s. 182. O d n o ś n i e do b u d o w n i c t w a žilišče národa národa komi, S y k t y v k a r 1956, v y p . 3; U . T . S i r e l i u s , s l Komi..., op. cit., 2 e r e b с o v, do problemu por.: s. 416-417. Z a p a ł o w s k i , 13 — E t n o g r a f i a P o l . ЗОЛ Komi-ZyriaM o s k v a 1952; [w:] Istoriko-filologi- Die syrjanische Wohnung H e l s i n k i 1958 i i n . op. cit., t. 2, s. 182. tego si T a m ż e . komi, op. cit., s. 183. Belicer, Očerki..., s. 91-106; tenże, �194 WŁADYSŁAW „Rybak rybką BARANOWSKI s i a d a do m a l e ń k i e j ł o d z i . J e d e n k o n i e c s z n u r k a z a r z u c a z p r z y w i ą z a n ą do w o d y , gdy d r u g i p r z y w i ą z u j e do c z ó ł n a , z a k ł a d a j ą c j e d n o c z e ś n i e s z n u r e k n a ucho — t e r a z z a c z y n a s i l n i e w i o s ł o w a ć , p ł y n ą c rybę porywa i wykręca zdobycz, r y b a k najtrudniejsze nią w różne czuje szarpnięcie sznurka zadanie jest w y c i ą g n ą ć pod w o d ę ; p r ą d w o d y strony, a szczupak ż a r ł o c z n y za uchem, pewny ołowianą rzuca się na jest z dobyc z y. szczupaka na łódź, g d y ż często, jeżeli jest d u ż y — to i ł ó d ź i r y b a k a s z c z u p a k p o c i ą g n ą ć m o ż e do w o d y " к Teraz okaz . O p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i r ó w n i e ż i inne sposoby p o ł o w u r y b stosowane przez K o m i . Tak j a k w i ę k s z o ś ć polskich z e s ł a ń c ó w , r ó w n i e ż i Z a p a ł o w s k i z n u ­ d ó w p o ś w i ę c a ł wiele czasu na m y ś l i s t w o i r y b o ł ó w s t w o . M o ż n a t e ż p r z y ­ p u s z c z a ć , ż e jego informacje z tego zakresu b y ł y d o k ł a d n e . W ż y c i u gospodarczym K o m i d u ż e znaczenie o d g r y w a ł o t a k ż e zbie­ ractwo. Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , s z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł z b i ó r orze­ s z k ó w cedrowych, k t ó r e w y w o ż o n e s t a m t ą d b y ł y na dalekie nawet t e r e ­ n y rosyjskie. Znacznie mniejsze znaczenie m i a ł o u Z y r i a n gospodarstwo r o l n e . Warunki klimatyczne pozwalały korzystać z rolnictwa tylko w południo­ wej części tamtego terenu. C z ę s t o b o w i e m ś n i e g z a s y p y w a ł n i e z ż ę t e jeszcze zboże. R ó w n i e ż u p r a w y z i e m n i a k ó w i k a p u s t y nie o d g r y w a ł y p o w a ż n i e j s z e g o znaczenia. Z a m i ł o w a n y r o l n i k , j a k i m b y ł Z a p a ł o w s k i , w bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł r o l n i c t w o tamtego t e r e n u . Szcze­ g ó l n ą u w a g ę z w r a c a ł na sposoby dosuszania z ż ę t e g o zboża, a t a k ż e m ł o c k ę o d b y w a n ą z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u . , , N a j g ł ó w n i e j s z y m bogactwem r o l n i k ó w są ł ą k i " p i s a ł Z a p a ł o w s k i . W d o k ł a d n y s p o s ó b p o d a w a ł on r ó w n i e ż sposoby koszenia, do k t ó r e g o u ż y w a n o p r z e w a ż n i e n i e w i e l k i c h kos w t y p i e „ g a r b a t e k " . Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , K o m i „są w w y s o k i m stopniu k o n s e r w a t y w n i i za nic w ś w i e ­ cie nie c h c ą z m i e n i ć starego systemu. Nasi p o k a z y w a l i s p o s ó b koszenia, bo p r a g n ę l i p r z y n a j m n i e j w t e n s p o s ó b z a r a b i a ć na u t r z y m a n i e — w y ­ ś m i e w a l i się i nie p o z w o l i l i na ł ą k a c h swoich k o s i ć " . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i h o d o w l ę Z y r i a n . O p i e r a ł a się ona g ł ó w ­ nie na b y d l e „ n i e d u ż y m i bez r o g ó w " , z b l i ż o n y m częściowo do c h o ł m o gorskiego. Ze w z g l ę d u na obfitość siana oraz dobre ł ą k i , k t ó r e w y k o r z y ­ stywano na pastwiska podczas l e t n i c h m i e s i ę c y , b y ł o ono dobrze u t r z y 5 6 5 7 5 S w Tamże. 5 8 Por. п р . V . A . „Sovetskája kul'tura i byt Odnośnie udorskích К istorii n r 2: komi 1956, v zemledelija s. XVIII 55-75; G. P l u š č e v s k i j , v 40-50-godach XIX v., Socialnoe [w:] Ežegodnik 1961 д., R i g a 1963, s. 390-398. 5 7 Z a p a ł o w s k i , 5 8 Tamże, s. 175. op. cit., s. 174-175. u dřevních L . N. — načale do r o l n i c t w a n a p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h por. п р . : В . revni O b o r i n, Étnografija", XX korni-permiakov, 2 e r e b с o v, v., Chozjajstvo, 1972, s. 34-66. terenach europejskiej części Rosji, i chozjajstvennoe po agrarnoj Moskva razvitie istorii vjatskoj vostočnoj deEvropy �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 195 KOMI T mane i o d z n a c z a ł o się d u ż ą m l e c z n o ś c i ą . K o n i e chowano „ r a s y w iac k i e j " . Ś w i ń Z y r i a n i e „ p r a w i e nie z n a j ą " . Z d r o b i u natomiast „ p r ó c z k u r nic nie h o d u j ą " . S p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł Z a p a ł o w s k i na n i e d o z w o l o n ą f o r m a l n i e , ale często s t o s o w a n ą p r y m i t y w n ą g o s p o d a r k ę ż a r o w ą : 5 9 „ S ą tu tak z w a n i trzebiciele l a s ó w , k t ó r y c h r z ą d ś c i g a i p r z e ś l a d u j e . Zbiera s i ę kilku włościan, zagłębiają się hen daleko w dziewicze l a s y , a gdy znajdą w i e d n i ą m i e j s c o w o ś ć — zwykle przy w i ę k s z e j z o d n ó g s p ł a w n e j rzeki — kilka, a często i kilkanaście dziesiatin lasu i z o s t a w i a j ą tak z r ą b a n e odpo­ wyrąbują drzewo przez r o k c a ł y —• n a d r u g ą w i o s n ę , gdy d r z e w o przez z i m ę w y m a r z n i e , a w lecie w y s c h n i e , z a p a l a j ą — p a l i s i ę j a k s i a r k a — i p o ż a r w t e d y o b e j m u j e t y s i ą c e d i e s i a t i n l a s u , bo płomienie przenoszą się z szybkością błyskawicy" e o . Na Wypalonych g r u n t a c h zasiewali Z y r i a n i e ż y t o i „ n i e p r a k t y k o w a n e z b i e r a j ą p l o n y " . M i m o tego, że proceder ten b y ł niedozwolony, ze w z g l ę ­ du na bardzo s ł a b ą k o n t r o l ę o l b r z y m i c h t e r e n ó w przez s ł u ż b ę l e ś n ą , zda­ r z a ł o się, że na w y p a l o n y c h terenach p o w s t a w a ł y całe osady „o k t ó r y c h n i k t p r a w i e nie w i e — dopiero przypadek je o d k r y w a " . Sporo m a t e r i a ł u p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do p o ż y w i e n i a K o m i . M i e s z k a ł on w domach tej l u d n o ś c i . Bardzo często s t o ł o w a ł się u n i e j . Dobrze m ó g ł w i ę c p o z n a ć t a j n i k i z y r i a ń s k i e j k u c h n i , a że czasu m i a ł bardzo d u ż o , m o ż n a się d o m y ś l a ć , że nierzadko w niej p r z e b y w a ł . Ra­ z i ł y go s z c z e g ó l n i e sposoby s p o ż y w a n i a r y b na surowo, szeroko rozpo­ wszechnione w ś r ó d l u d n o ś c i S y b e r i i i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części euro­ pejskiej Rosji. R ó w n i e ż „ Z y r i a n i e j e d z ą s u r o w ą m ą k ę i kasze i g a r ś c i a ­ m i p a k u j ą do ust, a g d y r z e ź n i k sprzedaje m i ę s o i p r z y r ą b a n i u odpa­ d a j ą k a w a ł k i , s k r z ę t n i e je zbiera Z y r i a n i n i surowe ze s m a k i e m spo­ ż y w a " . Z a p a ł o w s k i nie m ó g ł się z r e s z t ą z o r i e n t o w a ć , że b y ł o to spowo­ dowane b r a k i e m p o t r z e b n y c h dla o r g a n i z m u w i t a m i n , k t ó r e p o d ś w i a d o ­ mie w t e n s p o s ó b chciano chociaż w n i e w i e l k i e j ilości z d o b y ć . Z a p a ł o w s k i e g o , j a k i w s z y s t k i c h n i e m a l P o l a k ó w z e s ł a n y c h do U s ť Sysolska, r a z i ł a k u c h n i a z y r i a ń s k a . O p i s u j ą c w i ę c j ą z a z n a c z a ł : 6 1 „W jaki sposób były przygotowane p o t r a w y — to inna kwestia: nieprzyzwy- c z a j o n e m u do z y r i a ń s k i e j k u c h n i w p i e r w s z y c h p o c z ą t k a c h , p r z e j ś ć n i e m o g ł y p r z e z g a r d ł o . N i e m o g ł y b y ć w ż a d e n s p o s ó b s m a c z n e , bo [...] i t u g o t u j ą r a n o n a cały i potrawy stoją w p i e c u . L e c z to j e s z c z e n i e j e d y n y p o w ó d tyt. P o d a j e m i n p . gosposia Zapach, łechcący piróg — cała podniebienie, pobudza r y b a upieczona apetyt — w dzień odbierający drożdżowym odkrywam wierzchnią ape­ cieście. powłokę i cóż z n a j d u j e ? R y b a z u p e ł n i e nieoczyszczona, ani z ł u s k i , a n i z w n ę t r z n o ś c i , i gdym z obrzydzeniem odsunął, gospodyni śmiać się zaczęła twierdząc, że nie znam się na smacznej potrawie i w oczach moich palcami r w a ł a k a w a ł k i r y b y i j a d ł a " » O k o n i a c h tej r a s y por.: M . 1874, t. 3, s. 159-161; tenże, Die Czapski, Ceschichte w y p r z e d r u k , L e i p z i g 1974), s. 656-659. 8 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 170. и Tamże, s. 205-206. es Tamże, s. 222-223. Powszechna des Pierdes, historia Berlin konia, 1876 6 2 . Poznań (fotoofseto- �196 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i , j a k to chleb rzadko p o ­ j a w i a ł się w chatach b i e d n y c h Z y r i a n . W s p o m i n a ł r ó w n i e ż o t y m , że w latach g ł o d u , gdy nie b y ł o zboża, Z y r i a n i e ż y w i l i się k o r ą z osiki. „ W y s u s z o n ą k o r ę w ż a r n a c h l u b s t ę p a c h m i e l ą l u b t ł u k ą , p r z e s i e w a j ą —grubsze części s p o ż y w a j ą j a k k a s z ę , m i a ł k ą zaś m i e s z a j ą z ż y t n i ą m ą k ą i w y p i e k a j ą p l a c k i . P r ó b o w a ł e m . T r u d n o jest p r z e ł k n ą ć —- t w a r d e i c i e r p ­ kie" . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i p r o d u k c j e w y k o n y w a n y c h z brzozowej k o r y r ó ż n e g o rodzaju n a c z y ń k u c h e n n y c h i s ł u ż ą c y c h do „ n o s z e n i a i prze­ w o ż e n i a p ł y n ó w " . Z a z n a c z a ł r ó w n i e ż , że tamtejsze w y r o b y w y w o ż o n e b y ł y t a k ż e do i n n y c h części p a ń s t w a rosyjskiego . Znacznie mniejszy m a t e r i a ł p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . P r z e w a ż n i e z a z n a c z a ł t y l k o , że przez m i e s i ą c e zimowe wszyscy n i e m a l , chodzili w d ł u g i c h f u t r a c h „ s i e r ś c i ą na w i e r z c h — w t y m s t r o j u r o b i l i w r a ż e n i e s p a c e r u j ą c y c h n i e d ź w i e d z i " . Natomiast m y ­ ś l i w i w y b i e r a j ą c się na polowanie „ u b i e r a j ą się z w y k l e w k r ó t k i e i c i e p ł e odzienie" . W d o k ł a d n y natomiast s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i k r ó j z y riańskiego futra: 6 3 M 6 5 6 e 6 7 „ s ą zrobione w formie d ł u g i e j do s a m e j z i e m i nocnej d a m s k i e j k o s z u l i , z k a p t u ­ r e m t a k ż e f u t r z a n y m , a k ł a d z i e s i ę futro p r z e z g ł o w ę . K a p t u r t a k j e s t szczelnie mami. dopasowany do t w a r z y , ż e w i d a ć t y l k o nos i oczy. N a nogi k ł a d ą buty, z w a n e Są one długie z a k o l a n a , podobne do pończoch, a uszyte r e n i f e r o w y c h . J a k futro, t a k i b u t y szyte s ą s u s z o n y m i , n a c e l ten ze tu p i - skóry z nóg przygotowanymi kiszkami z reniferów". W bardzo c i e k a w y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i p r o b l e m y w y m i a n y handlowej w k r a j u Z y r i a n . D a w a ł r ó w n i e ż opis j a r m a r k u , k t ó r y o d b y w a ł się w U s ť - S y s o l s k u „ p r z e z c a ł y listopad". Ze z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n p r z y j e ż d ż a j ą c y na ten j a r m a r k k u p c y z M o s k w y , Petersburga, N i ż n e g o - N o w o g r o d u czy t e ż i n n y c h miast r o s y j s k i c h p r z y w o z i l i r ó ż n e t o w a r y p r z e m y s ł o w e , p r z e w a ż n i e „ w najgorszym g a t u n k u " , k t ó r e c h ę t n i e na­ b y w a ł a miejscowa l u d n o ś ć . „ W zamian ci sami k u p c y w y w o z i l i surowe s k ó r y z r ó ż n e g o g a t u n k u z w i e r z ą t — j a r z ą b k i , r y b y , przede w s z y s t k i m s i o m g ę , jesiotra i sterlety, wszystko to z a m r o ż o n e " . W y w o z i l i t a k ż e ogromne ilości o z o r ó w r e n i f e r o w y c h , k t ó r e m a r y n o w a n e i w ę d z o n e ucho­ d z i ł y za w y b o r n y przysmak. D u ż e w r a ż e n i e na Z a p a ł o w s k i m r o b i ł o targowisko, na k t ó r y m sprze­ dawane b y ł o z a m r o ż o n e m i ę s o : „Środkiem miasta, a nawet ustawionego m i ę s a ; widok ten i dalej, ciągnie grozą, dreszczem e s Z w r a c a n a to u w a g ę В e 1 i с e r, Komi..., 6 4 Z a p a ł o w s к i , op. cit., 5 « Tamże, się przeszło wiorstę i wstrętem przejmuje, gdyż s. 428. s. 177. s. 177. e e O d n o ś n i e do tego p r o b l e m u : В e 1 i с e r, Očerki..., i 7 Z a p a ł o w s k i , op. cit., s. 181. s. 240-284. długi szpaler plac �POLSKIE ZAINTERESOWANIA cały podobny jest do p o b o j o w i s k a , straszna walka, z a k o ń c z o n a trupów na którym odciętym łbem KOMI przed chwilą mordem i niesłychaną s ą w y m o w n y m tego dowodem... wisko mięsa. Zarżnięte LUDAMI bydło 197 odbyć rzezią, a świeża musiała J e s t to j e d n a k n i e p l a c b o j u , lecz obdarte ze s k ó r y i t y l k o w y b e b e s z o n e , i trupimi ślepiami, się krew i tysiące zamrożone, stoi o b c i ę t y c h t a k ż e n o g a c h . W ś r ó d tego s z p a l e r u u w i j a j ą jedno koło targo­ nawet z nie- drugiego na nie- s i ę k u p u j ą c y , p a k u j ą do ust surowe m i ę s o , p r ó b u j ą , czy smaczne. Z m i ę s a tu kupionego r o b i ą zapas p r a w i e n a c a ł y rok". O p i s y w a ł dalej Z a p a ł o w s k i handel r y b a m i , ozorami r e n i f e r ó w , s k ó r a ­ m i i t p . Marginesowo m o ż n a t u d o d a ć , ż e do p a m i ę t n i k ó w Z a p a ł o w s k i e g o d o ł ą c z o n y z o s t a ł dość p r y m i t y w n y r y s u n e k w y k o n a n y w 1865 r. przez innego z z e s ł a ń c ó w , Wincentego S o w i ń s k i e g o , p r z e d s t a w i a j ą c y r y n e k w Usť-Sysolsku . Z p e w n y m zdziwieniem opisywał Zapałowski dużą swobodę seksualną m ł o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . O t ó ż „ k a ż d a dziewczyna u Z y r i a n , u w a ż a n a za n a j p o r z ą d n i e j s z ą , m u s i m i e ć swego n i e o d s t ę p n e g o towarzysza musuka, z k t ó r y m w n a j ś c i ś l e j s z y c h ż y j e stosunkach, t a k j a k m ą ż i ż o n a " . Do o b o w i ą z k ó w m u s u k a n a l e ż a ł o „ s ł u ż y ć , c z u w a ć i b a w i ć w y b r a n ą swego serca". Rodzina dziewczyny, zgodnie z p r z y j ę t y m i na t a m t y m terenie zwyczajami, godziła się na tego rodzaju stosunki i nie p r o t e s t o w a ł a , k i e d y dziewczyna p r z y p r o w a d z i ł a m u s u k a do d o m u na noc. W w y p a d k u zdra­ d y d z i e w c z y n y ojciec j e j p o m a g a ł m u s u k o w i w „ n i e m i ł o s i e r n y m b i c i u " . S t o s u n k i takie p r z e w a ż n i e k o ń c z y ł y się ś l u b e m , „ a l e i w p r z e c i w n y m r a ­ zie, c h o c i a ż o ż e n i się z i n n ą — n i k t tego n i e bierze m u za z ł e " . t Z a p a ł o w s k i d a w a ł r ó w n i e ż dość obszerny opis u r o c z y s t o ś c i ś l u b n e j . M i e s z k a j ą c przez k i l k a l a t w domach Z y r i a n n i e j e d n o k r o t n i e b y w a ł za­ praszany na wesela. U r o c z y s t o ś c i te znacznie r ó ż n i ł y s i ę od t y c h , z j a k i ­ m i s p o t y k a ł się Zapałowski u słowiańskich n a r o d ó w . Z a r ó w n o w przed­ d z i e ń , j a k i w sam d z i e ń ś l u b u o d b y w a ł o się uroczyste ż e g n a n i e dziew­ c z y n y z r o d z i n ą , d o m e m czy n a w e t z w i e r z ę t a m i gospodarskimi. C a ł a o k r y t a p ł a c h t ą dziewczyna m u s i a ł a straszliwie r o z p a c z a ć i j a k n a j g ł o ś n i e j l a m e n t o w a ć , u d e r z a j ą c się j e d n o c z e ś n i e z c a ł y c h sił po kolanach. N a j ­ częściej j e d n a k b y ł o to t y l k o udawanie rozpaczy. O d b y w a ł y s i ę t e ż t a ­ j e m n e spotkania kobiet, p r z y k t ó r y c h „ ż a d e n m ę ż c z y z n a , n a w e t ojciec, obecnym b y ć n i e m o ż e " . Jak p o i n f o r m o w a n o Z a p a ł o w s k i e g o , „ p a n n i e m ł o d e j w y k ł a d a n e s ą p o g l ą d o w o wszystkie o b o w i ą z k i ż o n y " . e s 6 9 7 0 Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę na w y j ą t k o w ą u c z c i w o ś ć Z y r i a n . N i e u ż y ­ w a l i o n i z u p e ł n i e z a m k ó w do d r z w i , a g d y „ r o d z i n a opuszcza d o m , i d ą c do lasu l u b w pole do roboty, stawia w e d r z w i a c h m i o t ł ę — jest to znak, •» Tamże, m ki..., Tamże, s. 214-215. s. 229. O d n o ś n i e do m a ł ż e ń s t w a K o m i - Z y r i a n s. 303-313; F . V . P l e s o v s k i j , Svaďba 7 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 222-223. národa por.: В e 1 i с e r, komi, Syktyvkar Očer- 1968 i i n . �198 WŁADYSŁAW BARANOWSKI że nie ma nikogo i w t e d y nawet ż e b r a k nie o ś m i e l i się w e j ś ć do mieszka­ nia" W y m i e n i a n y autor p o d a ł sporo w i a d o m o ś c i o dawnej r e l i g i i l u d u K o ­ m i . M o ż n a m i e ć jednak pewne obawy, że b y ł y to informacje p o c h o d z ą c e z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c e j tego obszaru. P i s z ą c jednak o ofiarach s k ł a d a n y c h dawnym bóstwom nadmieniał: 7 2 „ O k o ł o r z e k i P i e c z o r y —• p o m i m o ż e j u ż d a w n o Z y r i a n i e p r z y j ę l i w i a r ę jańską, składają i d z i ś jeszcze c z e ś ć s w y m d a w n y m b ó s t w o m g a n a m i , m i m o to, nym że c h o d z ą do świadkiem, jak w bydlę, które cerkwi, chrześci­ zasadzie są a t y c h jest tu b a r d z o m a ł o . B y ł e m wielu miejscowościach w przed n a b o ż e ń s t w e m i w święto przyprowadzają b y w a zabijane — p o ł o w ę d r u g ą z a ś p o ł o w ę g o t u j ą i po n a b o ż e ń s t w i e oddają na po­ naocz­ na ofiarę c e r k i e w —- 7 spożywają" *. 7 i L u d y K o m i p o s i a d a j ą bardzo bogaty f o l k l o r . S z c z e g ó l n i e n a d z w y ­ czaj bogaty b y ł zestaw z y r i a ń s k i c h bajek, a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y s o k i ich a r t y s t y c z n y poziom. Na nieszczęście Z a p a ł o w s k i z u p e ł n i e tego nie d o s t r z e g a ł i pisał: „ N i e w i e m , czy i s t n i e j e j a k i i n n y n a r ó d , k t ó r y by nie p o s i a d a ł ż a d n y c h historycznych, lub a jakich żadnych podań, uroczystości śpiewający prawie nawet usłyszysz jej nie pieśni tu piosenki, rozumieją, po w y s ł u ż e n i u s ł u ż b y z w o j s k a " 7 5 ludowych, uczą to jeżeli melodia się jej od i zaś w słowa żołnierzy, tradycji czasie są świąt rosyjskie, powracających . O t ó ż bezsprzecznie b y ł y to s ą d y n a j z u p e ł n i e j m y l n e , w y p ł y w a j ą c e prawdopodobnie ze s ł a b e j z n a j o m o ś c i j ę z y k a komijskiego, a j e d y n i e t y l k o podpatrzenia typowego zjawiska dla życia k u l t u r a l n e g o tamtego l u d u , silnej recepcji rosyjskich p i e ś n i l u d o w y c h . Z p e w n o ś c i ą nie wszystkie s p o s t r z e ż e n i a Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j Z y r i a n b y ł y s ł u s z n e i w n i k l i w e . W a r t o jednak p o d k r e ­ ślić, że dobrze o r i e n t o w a ł się on w ż y c i u tamtego ś r o d o w i s k a . Jego t e ż p a m i ę t n i k i s t a n o w i ą c e ciekawe ź r ó d ł o dla s ł a b o u w z g l ę d n i a n e j w cudzo­ ziemskich relacjach p r o b l e m a t y k i k u l t u r y tamtego p ó ł n o c n e g o l u d u , p r a ­ wie z u p e ł n i e odizolowanego od i n n y c h europejskich n a r o d ó w , k t ó r y m do­ piero od k o ń c a X I X stulecia z a j ę ł a się nauka fińska . 7 6 7 3 Tamże, 7 2 Odnośnie u zyrian, 1910, s. 230. do s. 49-62; J . V . lenie, Syktyvkar 7 8 problemu Gagarin, 1971; tenże, Z a p a ł o w s к i, op. cit., 7 4 klor tego por.: Odnośnie do Syktyvkar 1958; Religioznye A. Istorija i sovetskij), A. E . M i к u š e v, Komi literatura i narodnaja ćeskie formy komi fol'klora, Leningrad komi, Storožev, animizma i ich komi, 20: preodo- Moskva 1973; Komi-permjackij po istorii tvorčestvo poezija, naroda Syktyvkar V. komi 1978. komi, 1961; fol'literatury, Syktyvkar tenże, P o m e r a n č e v a, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 7 5 Z a p a ł o w s к i, op. cit., s. 7 6 Por. пр.: O s t - p e r m i s c / i e Sprachstudien, G e n e t z, ASSR naroda 1948; Očerki Pesennoe Komi A. Pereźitki R u s s k o g o S e v e r a " , nr w i ateizma Т. V . Kudymkar tenże, repertuare pereźitki religii 1956; v ustnom S о г о к i n, Izučenija s. 172-173. tego p r o b l e m u por.: (dorevoljucionnyj skazka P. „Izvestija Archangel'skogo O b š č e s t v a EpiRusskaja nr 6: 1979, s. 32-44 i i n . 177. Helsingfors 1897 i in. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 199 KOMI O K o m i - Z y r i a n a c h m i e s z k a j ą c y c h j u ż na w s c h ó d od U r a l u , a t a k ż e o p r z y b y w a j ą c y c h na t a m t e n teren z y r i a ń s k i c h kupcach sporo m a t e r i a ł u p o d a ł autor polskiego pochodzenia, ale p i s z ą c y po rosyjsku i p r a w d o p o ­ dobnie j u ż w znacznym stopniu z r u s y f i k o w a n y , Aleksander D u n i n - H o r k a w i c z , t w ó r c a fundamentalnej p r a c y o p ó ł n o c n e j części dawnej g u ­ b e r n i tobolskiej . Z n a j z u p e ł n i e j z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n polskie relacje o l u d a c h K o r n i nie b y ł y zbyt liczne. Rzadko k i e d y b y ł to t e r e n z s y ł k i dla polskich dzia­ ł a c z y politycznych. N i e w i e l k a też b y ł a liczba P o l a k ó w , k t ó r z y by się osiedlali na s t a ł e l u b chociaż przez p e w i e n czas p r z e b y w a l i na t a m t y c h ziemiach. W e d ł u g oficjalnych d a n y c h spisu l u d n o ś c i z 1897 r. na terenie całej g u b e r n i w o ł o g o d z k i e j , w k t ó r e j z n a j d o w a ł a się p r z e w a ż a j ą c a część dzisiejszego k r a j u K o r n i , p r z e b y w a ł o t y l k o 353 P o l a k ó w , k t ó r z y stano­ w i l i zaledwie 0,1 °/o l u d n o ś c i . M i m o to polskich relacji o ludach K o m i nie b y ł o zbyt m a ł o , a n i e ­ k t ó r e z n i c h s t a ł y na bardzo w y s o k i m poziomie. P o m i j a j ą c informacje M i e c h o w i t y , jedne z n a j w c z e ś n i e j s z y c h o t y c h ludach, s p e c j a l n ą u w a g ę trzeba z w r ó c i ć na relacje P o ł u j a ń s k i e g o i Z a p a ł o w s k i e g o . P i e r w s z y z t y c h a u t o r ó w p o d a ł d u ż o i to j a k na owe czasy ( p o ł o w a X I X w.) c i e k a w y c h w i a d o m o ś c i o K o m i - Z y r i a n a c h . Jeszcze w y ż e j p o s t a w i ć trzeba pisane z bardzo d u ż ą z n a j o m o ś c i ą tamtego t e r e n u i jego m i e s z k a ń c ó w r e l a c j ę Z a p a ł o w s k i e g o . Z p e w n o ś c i ą b y ł a to jedna z najobszerniejszych i n a j ­ głębiej ujętych informacji o wielu działach k u l t u r y ludowej K o m i - Z y r i a n z lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X stulecia. K o n f r o n t u j ą c informacje podane przez t y c h polskich a u t o r ó w z X I X - w i e c z n y m i m a t e r i a ł a m i r o s y j s k i m i czy n a w e t ze znacznie p ó ź n i e j s z ą l i ­ t e r a t u r ą e t n o g r a f i c z n ą trzeba s t w i e r d z i ć , że i c h relacje b y ł y j a k n a j ­ bardziej w i e r n e i rzetelne, s z c z e g ó l n i e o d n o ś n i e do k u l t u r y materialnej K o m i . Szkoda, że ani dawniejsza etnografia z c z a s ó w carskich, ani w s p ó ł ­ czesna radziecka nie z w r ó c i ł y u w a g i na te tak bardzo cenne polskie źródła. 7 7 7 S 7 9 7 7 V. I. v oblasti V a s i 1 e v, etnografii -Makłaja, Leningrad 7 8 A. A. I. P. Obskogo P ř i b y l ' s k i j , Dejatel'nost' Severa, A. A. Dunin-Gorkavíéa T r u d y Institute Etnografii im. N. N. Mikłucho- 1982, t. 110, s. 141-146. D u n i n - G o r k a v i č , Tobol'skij Sever, S. P e t e r b u r g 1904, t. 1; To­ bolsk 1910, t. 2; T o b o l s k 1911, t. 3. 7 9 Z. Ł u k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław 1978, s. 73. �200 WŁADYSŁAW BARANOWSKI В л а д и с л а в Барановски ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ПОЛЯКОВ НАРОДАМИ КОМИ В X V I - X I X ВВ. Резюме Т е р р и т о р и и , заселенные н а р о д а м и К о м и (Коми-Зыряне, К о м и - П е р м я к и , К о м и над рекой Я з в о й ) , р а с п о л о ж е н н ы е в с е в е р о в о с т о ч н о й части европейской Р о с с и и , редко п о с е ­ щались и н о с т р а н ц а м и . Однако интересные сведения, к а с а ю щ и е с я этих н а р о д н о с т е й , с о о б щ и л польский г е о г р а ф , первой половины X V I века, М а ц е й и з М е х о в а . Его и н ф о р м а ц и и п о д т в е р ­ д и л и а в т о р ы в т о р о й половины X V I века, М а р ц и н Бельски и А л е к с а н д р Гвагнин. В с е р е д и н е X V I I века через вышеупомянутые территории п р о е з ж а л польский пленный А д а м К а м е н ь с к и -Длужик: к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и н а н и я х также с о о б щ и л интересные данные. В н а ч а л е X V I I I века на т о й ж е территории пребывал Лудвик Сеницки, к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и ­ наниях с о о б щ а л также н е к о т о р ы е д а н н ы е о н а р о д а х К о м и . В середине X I X века п о д р о б н о писал о К о м и - З ы р я н а х А л е к с а н д р Полуяньски, к о т о р ы й р а б о т а л лесничим в тех краях. О н знал язык Коми-Зырян и с у м е л навязать с н и м и б о л е е близкий контакт. Н о с а м ы е п о ­ д р о б н ы е сведения о К о м и с о д е р ж а т воспоминания поляка Владыслава Запаловского, к о т о р ы й б ы л с о с л а н туда з а участие в восстании 1863 г. П р о ж и в несколько л е т с р е д и К о м и - З ы р я н , о н х о р о ш о изучил и х культуру. О н а р о д а х К о м и писало также несколько других польских авторов: Эва Фелиньска, Р у ф и н Петровски, А г а т о н Гиллер, Болеслав Л и м а н о в с к и . В о б щ е м польские авторы XVI- X I X вв. оставили б о л ь ш о й , касающийся н а р о д о в К о м и м а т е р и а л , к о т о р ы й д о сих п о р почти с о в с е м не использован в науке. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0628355df933bf95d75a198867d1551c.pdf 0077d4673cc0103d044d00d40b6835d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:868 Title A name given to the resource Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.131-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ NIEKTÓRE E L E M E N T Y T R A D Y C Y J N E J CYGANÓW GOSPODARKI Pośród rozlicznych cech, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h odrębność C y g a n ó w w stosunku do ludności, w której otoczeniu przyszło i m p r z e b y w a ć , sfe­ ra ich życia ekonomicznego wydaje się szczególnie interesująca, jako że determinuje ona inne aspekty c y g a ń s k i e j kultury. Implicite zależność ta została z a u w a ż o n a już w n a j w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach, a nawet w kronikach n o t u j ą c y c h pojawienie się C y g a n ó w w Europie. Charak­ terystyczny typ gospodarki, a zwłaszcza sposoby pozyskiwania dochodu, m i a ł y bezpośredni w p ł y w na takie dziedziny życia, jak: sposób o d ż y ­ wiania s i ę , ubierania, typ domostw i ś r o d k ó w transportu, a także na po­ dział prac w rodzinie, stosunek do n i e - C y g a n ó w , stosunek do dóbr, inne sfery ś w i a d o m o ś c i itd. N a l e ż y przy tym pamiętać, że typ gospodarki okazał się cechą stosunkowo trwałą u wielu grup C y g a n ó w n a świecie. Tam nawet, gdzie zanikł c y g a ń s k i język, pozostały charakterystyczne, tradycyjne zajęcia jako wyznacznik odrębności etnicznej W zakresie zdobywania ś r o d k ó w do życia C y g a n ó w p r z y b y ł y c h do Europy c h a r a k t e r y z o w a ł y trzy dopełniające się komponenty: 1. Koczowniczy tryb życia. 2. Wykonywanie pewnych, charakterystycznych zajęć, jak: kowal­ stwo, muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , żebractwo i inne. 3. Wykonywanie wspomnianych zajęć na rzecz ludności, z którą stykali s i ę w czasie w ę d r ó w e k , w zamian za produkty ż y w n o ś c i o w e i inne do życia n i e z b ę d n e a r t y k u ł y . D l a wskazania n i e k t ó r y c h m e c h a n i z m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowa­ niem c y g a ń s k i e j gospodarki posłużę się p r z y k ł a d e m C y g a n ó w K a r p a c ­ kich z regionu Podtatrza. S ą to Cyganie z dawna osiadli, zatracili w i ę c 1 Zob. np. P. S t a n o, Korytárska výroba rumunsky hovoriacich Ciganov na Východnom Slovensku, „Slovenský národopis", t. 13:1965, z. 4, s. 549-562; V. M a ­ r i n o v, Nabljudenija wyrchu bita na cigani v Bylgarija, „Izwestija na etnografskija istitut i muzei", 5:1962, s. 227-275. Również w Azji Środkowej niektóre gru­ py Cyganów zachowały swój pierwotny język tylko w szczątkowej postaci. L �132 ADAM B A R T O S Z pierwszą z wymienionych cech c y g a ń s k i e g o życia. Nie miało to pierwot­ nie niemal żadnego w p ł y w u na kształt dwu p o z o s t a ł y c h k o m p o n e n t ó w . Związki z ludnością rolniczą, z którą stykali się w okresie koczownictwa, stały się tylko od tego czasu bardziej ścisłe i długotrwałe. Natomiast ich dotychczasowe profesje i podstawowe źródła utrzymania pozostały przez długi czas niezmienne 2. 1. ŹRÓDŁA U T R Z Y M A N I A CYGANÓW — P R Z Y K Ł A D S Y M B I O Z Y GOSPODARCZEJ GRUP ETNOGRAFICZNYCH P o d s t a w o w ą profesją C y g a n ó w z Podtatrza, podobnie zresztą jak i innych C y g a n ó w Karpackich, b y ł o do niedawna kowalstwo. Zawsze jednak wykonywali oni szereg innych zajęć dla uzupełnienia dochodu p ł y n ą c e g o z pracy w kuźni (muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , a z czasem rozmaite formy pracy najemnej w gospodarstwach chłopskich). D o c h ó d pozyskiwano też innymi, specyficznymi drogami, jak poprzez żebractwo, złodziejstwo, s p o ż y w a n i e m i ę s a p a d l ý c h zwierząt itp. •' / jj: 1, lit r ; ^ 'j, Jako kowale Cyganie osiedlali się we wsiach, gdzie penetracja kon­ kurencyjnego rzemiosła cechowego była stosunkowo słaba. Tam, gdzie zasięg działalności kwalifikowanych kowali wiejskich b y ł stosunkowo duży, Cyganie przejmowali tylko tę część prac, którą z racji wyposa­ żenia warsztatu i umiejętności byli w stanie realizować. Zajmowali się w ó w c z a s przede wszystkim drobnymi naprawami sprzętu rolniczego i wykonywaniem najprostszych p r z e d m i o t ó w . Od końca X I X wieku utalentowane jednostki .zaczęły zarobkować m u z y k u j ą c na zabawach i weselach. B y ł o to zajęcie wykonywane okazjo­ nalnie przez C y g a n ó w , k t ó r z y na co dzień pracowali, jak inni przy kowadle, a dopiero w czasach najnowszych stało się samoistną profes ją. Sezonowo Cyganie zajmowali się (zwłaszcza od p o c z ą t k ó w lat d w u dziestych) t ł u c z e n i e m kamienia drogowego, co wykonywano powszechnie do lat pięćdziesiątych. Sezonowo także wynajmowano ich do wszel­ kich prac przy gospodarstwach chłopskich. Najmowano zaś C y g a n ó w p r z e w a ż n i e do prac najcięższych, jak poruszanie r ę c z n y c h młocarni, w y kopki, kopanie m ł y n ó w e k , piwnic itp. Powszechnie też Cyganie zaopatrywali się w ż y w n o ś ć poprzez żebranie, m a j ą c e tutaj specyficzne u w a r u n k o w a n i a , a w połączeniu z ż e 3 2 Jako tradycyjne źródła utrzymania rozumiem te zajęcia i źródła dochodu, które wyrosły na gruncie tradycji cygańskiej i miejscowej i są związane z funk­ cjonowaniem społeczności wiejskiej jako względnie autonomicznym u k ł a d e m eko­ nomicznym. A. B a r t o s z , Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebrac­ twa „Lud", 61:1977. 3 �li T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 133 8. Kowal z Czarnej Góry. Fot A. Bartosz bractwem lub niezależnie uprawiano w r ó ż b i a r s t w o (umiejętność znana nie wszystkim Cyganom). Zwraca u w a g ę fakt, że Cyganie z Podtatrza nigdy nie zajęli się obróbką w y s t ę p u j ą c e g o tu w wielkiej ilości drewna, podczas gdy zna­ ne są z innych t e r e n ó w p r z y k ł a d y takiego w ł a ś n i e przekwalifikowania się c y g a ń s k i c h k o w a l i . Choć więc stwierdza się p e w n ą elastyczność w przystosowaniu się C y g a n ó w do zastanych lub z m i e n i a j ą c y c h się w a ­ runków, to przystosowanie to idzie najczęściej w kierunku podejmowa­ nia najrozmaitszych, m o ż l i w y c h zajęć, nie w y m a g a j ą c y c h jednak posia­ dania specjalnych (a nawet żadnych) kwalifikacji. Podczas w i ę c , gdy 4 " M . B a r j a k t a r o v i c , Oaza apatinskich Cigana, „Rad vojvodjanskich muzeja", R. 12-13:1964,, s. 191-204. Omawiana przez autora grupa Cyganów trudniła się obróbką drewna, podczas gdy pierwotnie wszyscy byli kowalami. �134 ADAM BARTOSZ kowalstwo jako zajęcie zaniknęło niemal c a ł k o w i c i e na skutek d o s t ę p ­ ności tanich w y r o b ó w fabrycznych i konkurencji kowali kwalifikowa­ nych, a muzykanctwo w y o d r ę b n i ł o się w osobną profesję, te najprostsze zajęcia jako bardziej uniwersalne (proste prace fizyczne, żebractwo itp.) p r z e t r w a ł y w postaci niezmienionej do c z a s ó w ostatnich. Choć sposoby pozyskiwania dochodu praktykowane przez C y g a n ó w w y k a z u j ą n i e m a ł ą rozmaitość, to jednak do pewnego czasu nie wykracza­ ł y one z u p e ł n i e poza lokalny u k ł a d ekonomiczny, z jakim związani byli Cyganie poprzez fakt zamieszkania. Wprawdzie Cyganie Karpaccy, jak­ kolwiek osiadli, dość swobodnie migrowali sezonowo czy t e ż na s t a ł e przenosili s i ę do innych wsi, to jednak cała ich działalność gospodarcza z a m y k a ł a się w granicach konkretnej wsi czy też wsi sąsiednich. W n a j ­ lepszym wypadku wymiana ich u s ł u g o d b y w a ł a się poprzez jarmarki, co jednak nadal obracało s i ę w ekonomicznym k r ę g u najbliższego regionu. Podaż c y g a ń s k i c h u s ł u g i s i ł y roboczej oraz zapotrzebowanie na pro­ dukty n i e z b ę d n e i m do życia b y ł y w zupełności realizowane w ramach społeczności lokalnej. Kontakt z szerszymi k r ę g a m i gospodarczymi za­ p o c z ą t k o w a n y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (zbyt w y r o b ó w kowalskich w sklepach, t ł u c z e n i e kamienia, praca nakładcza) b y ł do k o ń c a lat czter­ dziestych minimalny. Znamienne jest, że cała działalność produkcyjna tradycyjnej rodziny c y g a ń s k i e j skierowana jest na zewnątrz; jest to w zupełności działalność u s ł u g o w a w stosunku do wsi. W sferze działań produkcyjnych bowiem tylko bardzo niewiele energii kieruje s i ę bezpośrednio na zaspokojenie w ł a s n y c h potrzeb, w obrębie w ł a s n e g o gospodarstwa domowego. Bo też tradycyjne domostwo c y g a ń s k i e jest bardzo skromne — dla potrzy­ mania jego funkcjonowania wymagany jest bardzo niewielki n a k ł a d sił i środków . 5 Stan taki w i ą z a ł się z niemal c a ł k o w i t y m brakiem w c y g a ń s k i e j gospodarce sektora gospodarki naturalnej, tak szeroko r o z w i n i ę t e g o w tradycyjnej gospodarce w i e j s k i e j 4 Rozpiętość tego sektora gospodar­ ki stanowi o stopniu uniezależnienia się od szerszych u k ł a d ó w gospo­ darczych, o stopniu s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i gospodarstwa. Wobec zaś jego braku egzystencja C y g a n ó w uwarunkowana b y ł a stopniem dostosowania ich działalności do u k ł a d ó w z e w n ę t r z n y c h , ściślej — do systemu gospo­ darki chłopskiej w ł a ś c i w e g o dla i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Stąd bo- )ł <¡ Zob. A. B a r t o s z , Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przenie­ sienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", kwiecień 1975, s. 45-50. O podziale działalności ekonomicznej gospodarstwa chłopskiego na sektory zob. Z. B i a ł y , Niektóre ekonomiczne i kulturowe mechanizmy w chłopskiej go­ spodarce drobnotowarowej u schyłku feudalizmu i w okresie kapitalizmu (w opar­ ciu o materiał pochodzący г Małopolski południowej), „Prace Etnograficzne", Z N U J , 3:1967, s. 66. 6 1 �f T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 135 wiem gospodarstwo c y g a ń s k i e czerpało wszystkie dobra konsumpcyjne niezbędne do życia. Dobra te pozyskiwano w zamian za wyroby (kowal­ skie i inne), usługi (kowalskie, wróżbiarskie i inne) oraz r ó ż n y m i spo­ sobami (chodzenie po prośbie i inne). Zatem cechą n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ą (z trzech wymienionych n a w s t ę p i e ) niezależną od trybu życia (ko­ czowniczy czy osiadły) b y ł o c a ł k o w i t e uzależnienie C y g a n ó w od zew­ n ę t r z n y c h u k ł a d ó w gospodarczych. Zależności gospodarcze nie b y ł y przy tym jednostronne. Cyganie pozostawali w swoistej symbiozie gospodarczej z rolnikami, a symbioza ta była podstawowym warunkiem ich egzystencji . Ś w i a d c z o n e n a rzecz c h ł o p ó w u s ł u g i produkcyjne s t a n o w i ł y wymierny w k ł a d w życie gospo­ darcze wsi. Wszak zaspokajali oni zapotrzebowanie wsi n a tak w a ż n e usługi rzemieślnicze, a także stanowili istotną r e z e r w ę s i ł y roboczej w okresach w z m o ż o n e g o zapotrzebowania na pracę n a wsi. Aczkolwiek stanowili na ogół s p o ł e c z n o ś ć nieliczną, to w kalkulacji ekonomicznej r o l n i k ó w systematycznie u w z g l ę d n i a n ą . We wsiach, w k t ó r y c h mieszkali Cyganie, istniał nawet swoisty targ s i ł y roboczej. W czasie, gdy w y s t ę ­ p o w a ł o zapotrzebowanie n a ich pracę, siadywali z rana przed domami (np. w Jurgowie na s k r z y ż o w a n i u dróg w centrum w ś i ) , a gospodarze przychodzili w y b i e r a ć potrzebną i m liczbę odpowiednich do danej robo­ ty C y g a n ó w . 7 8 O c z y w i ś c i e symbioza ta do pewnego tylko stopnia była zależnością obustronną, g d y ż Cyganie zawsze znajdowali s i ę w sytuacji przymu­ sowej. Gospodarka c y g a ń s k a była też w stopniu w i ę k s z y m niż chłopska narażona na wszelkie wahania w szerszym systemie ekonomicznym. Nie­ powodzenia gospodarcze, które d o t y k a ł y chłopów, automatycznie o d b i j a ł y się na zasobności c y g a ń s k i c h kuchni. Nie posiadali oni przecież praktycz­ nie ż a d n y c h z a p a s ó w ś r o d k ó w utrzymania. T a k mocne p o w i ą z a n i a go­ spodarki c y g a ń s k i e j z c h ł o p s k i m systemem ekonomicznym u n i e m o ż l i ­ w i a ł y Cyganom oderwanie s i ę od tego systemu i c z y n i ł y ich absolutnie od tego systemu z a l e ż n y m i . Gospodarcze u n i e z a l e ż n i e n i e się C y g a n ó w od miejscowych społeczności c h ł o p s k i c h nastąpiło w momencie, kiedy zaistniały w a r u n k i do podjęcia przez C y g a n ó w pracy w przedsiębior9 7 Por. E . H o r v á t h o v á , К otázke etnokultúrneho vývoja a etnickej klasifiCigánov, „Slovenský národopis", t. 22:1974, z. 1, zwłaszcza s. 5-6. Choć stosunek chłopów do Cyganów był sa ogół bardzo niechętny, zdawali oni sobie sprawę z korzyści, jakie daje im obecność we wsi rzemieślników cygań­ skich. Nawet gdy postulowali wysiedlenie Cyganów, zaznaczali, aby zostawić jed­ nego czy więcej kowali, bo będą dla wsi potrzebni. Wojewódzkie Archiwum, Nowy Targ, T. Gm В Т (ankieta dotycząca Cyganów). a Ekstremalnym przykładem owej symbiozy może być specyficzny sposób po­ zyskiwania dochodu przez Cyganów,, jakim jest złodziejstwo (u Cyganów osiadłych pełni marginesową rolę). Istnieć ono może jedynie przecież w powiązaniu z lud­ nością autochtoniczną. kácie 8 �136 ADAM BARTOSZ stwach p a ń s t w o w y c h i w ł ą c z e n i e się w system krajowych zależności eko­ nomicznych. W przypadku C y g a n ó w z Podtatrza w a r u n k i takie p o w s t a ł y w końcu lat czterdziestych i wtedy rozpoczął się proces, k t ó r y z czasem doprowadził w n i e k t ó r y c h osadach c y g a ń s k i c h do z u p e ł n e g o wyemancy­ powania się C y g a n ó w . Natomiast w tych osadach czy rodzinach, które prowadzą do dziś tradycyjny tryb życia, zależności te nadal istnieją, choć nie tak mocne i nie tak konieczne. 2. R O D Z I N A J A K O PODSTAWOWA J E D N O S T K A G O S P O D A R O W A N I A Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę gospodarowania n a l e ż y u z n a ć krąg ludzi, k t ó r z y są ze sobą powiązani c a ł o k s z t a ł t e m działalności ekonomicznej, a w i ę c w s p ó l n i e pozyskują dochód, dokonują jego dystrybucji, przysto­ s o w u j ą zdobyte dobra do konsumpcji i obracają je na zaspokojenie swoich potrzeb. Trzeba przy tym u z u p e ł n i ć , ż e w pozyskiwaniu dochodu biorą zwykle udział nie wszyscy c z ł o n k o w i e takiego k r ę g u (tylko zdol­ ni do p r a c y ) . 10 U C y g a n ó w (a w k a ż d y m razie w grupie, która była przedmiotem badań), .podobnie jak w innych społecznościach s t a n o w i ą c y c h przedmiot b a d a ń etnograficznych, zasadniczą jednostką gospodrowania jest rodzina. Analogicznie też jak w innych społecznościach istnieją tu takie kręgi ludzkie, w obrębie k t ó r y c h spełniają się jedynie n i e k t ó r e działania go­ spodarcze (różne formy kooperacji, pomoc wzajemna). W i n t e r e s u j ą c y m nas przypadku są to g ł ó w n i e kręgi u k s z t a ł t o w a n e w e w n ą t r z społeczności c y g a ń s k i e j , a nadto kręgi c y g a ń s k o - c h ł o p s k i e . Pierwsze z nich mają dwojaki charakter. Są to mianowicie kręgi k r e w niaczo-sąsiedzkie, niekiedy w y o d r ę b n i o n e pod w z g l ę d e m przestrzennym oraz kręgi krewniacze, funkcjonujące n i e z a l e ż n i e od w s p ó l n o t y teryto­ rialnej. Drugie zaś są natury sąsiedzkiej lub k u m o w s k o - s ą s i e d z k i e j , przy czym s ą s i e d z t w o to może b y ć bliższe lub bardziej odległe. Od tak dawna, jak daleko wstecz daje się dokonać wiarygodnej r e ­ konstrukcji (pocz. X X w.), rodzina c y g a ń s k a na badanym terenie była dwu- lub trzypokoleniowa, monogamiezna, z r e g u ł y patrylokalna. S k ł a ­ dała się ona zasadniczo z m a ł ż o n k ó w , rodziców czy też rodzica jednego i I ,L j' \f i jji ' Í : la j Ш 1 0 Jest to własna próba definicji tego pojęcia. Wprawdzie u ż y w a się w literaturze pojęć podobnych lub o zbliżonej treści, lecz rozumianych, wydaje się intuicyjnie. I tak np. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a u ż y w a terminu podstawowa jednostka produkcyjna na oznaczenie rodziny jako przedmiotu szczegółowych analiz (Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 35). K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisząc w związku z rodziną małą jako elementem rodziny wielkiej powiada, iż rodziny te „są najmniejszą komórką życia społecznego, zarazem jednostką gospodarowania (w zasadzie samó­ wystarczalną) w społecznościach wiejskich" (Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Warszawa 1970, s. 81). �137 T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW z nich (prawie zawsze m a ł ż o n k a wobec zasady patrylokalności) oraz nie­ żonatych i n i e z a m ę ż n y c h dzieci, a niekiedy ponadto z któregoś z r o d z e ń ­ stwa gospodarza, np. jego o w d o w i a ł e j , rozwiedzionej lub n i e z a m ę ż n e j siostry. Do lat trzydziestych rodzina c y g a ń s k a zawsze z a m i e s z k i w a ł a jedno­ izbowy dom, przy czym do tamtego czasu w tej jedynej izbie mieścił się jeszcze najczęściej warsztat kowalski. Środki potrzebne dla zaspokojenia potrzeb rodziny zdobywali prze­ w a ż n i e dorośli, a ponadto dzieci — w zakresie i stopniu odpowiednim do ich wieku i płci. Starzy zaś rodzice zrazu biorąc udział w pozyski­ waniu dochodu stosownie do swoich sił, gdy stawali się niezdolni do pracy przechodzili na utrzymanie pozostałych członków, nadal darzeni szacunkiem i obdzielani w miarę m o ż l i w o ś c i wszystkimi potrzebnymi im dobrami. G o t ó w k a , która w p ł y w a ł a do gospodarstwa rodziny c y g a ń s k i e j po­ chodziła g ł ó w n i e z prac wykonywanych przez ojca bądź to samodzielnie (kowalstwo poza m a c i e r z y s t ą wsią, muzykowanie), bądź też, co c z ę ś c i e j , w p o d p o r z ą d k o w a n y m mu w s p ó ł d z i a ł a n i u z innymi c z ł o n k a m i rodziny (kowalstwo w macierzystej wsi, tłuczenie kamieni, prace ziemne). Przy tym w pracach, w k t ó r y c h naczelna rola przypadała ojcu, niemal wy­ łączny lub d o m i n u j ą c y udział brali synowie, gdy tylko znaleźli się w odpowiednim Wieku; w wypadku braku tychże, funkcje w zasadzie przeznaczone dla s y n ó w (np. przy kowadle) spełniała żona, a niekiedy i córki. Matka i inne p e ł n o s p r a w n e kobiety w rodzinie w n o s i ł y do gospodar­ stwa przede wszystkim produkty ż y w n o ś c i o w e poprzez codzienne żebra­ nie i łączący s i ę z t y m o b n o ś n y handel wyrobami kowalskimi, a t a k ż e w y k o n u j ą c pewne prace p o r z ą d k o w e w chłopskich domach. Prace rolne w g ó r a l s k i c h gospodarstwach podejmowali (zwłaszcza po I wojnie) zarówno ojciec, jak i matka, a także dorastający synowie i córki, a zajęcia te rodzinie c y g a ń s k i e j p r z y n o s i ł y w dochodzie prawie w y ł ą c z n i e produkty rolne. D o c h ó d zdobywany dzięki pracom wykonywanym tylko przez ojca (jak już w s p o m n i a ł e m , w dużej mierze pieniężny) albo takim, w k t ó ­ rych przypadała mu pierwszoplanowa rola, w p ł y w a ł wprawdzie do gospodarstwa m a ł o systematycznie, lecz pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i nie­ w ą t p l i w i e d o m i n o w a ł . J e d n a k ż e b y ł on, jak wszelkie w o g ó l e dochody pozyskiwane przez rodzinę c y g a ń s k ą , w przeciągu krótkiego czasu w ca­ łości czy prawie w całości obracany na k o n s u m p c j ę ż y w n o ś c i o w ą , często w y r a ź n i e przekraczającą biologiczne zapotrzebowanie o s o b n i k ó w . 11 Z czasem w y c h o d z ą c e za m ą ż córki opuszczały rodzinny dom, żeniący 1 1 1973. Por. opisy uroczystych pacziwa u Lovarów, J . Y o o r s , Cyganie, Kraków 'j �138 I! j j j ji j i ! ; I ! l i ' f' : iii i t li' J ,l i\ 1 ] j fj' j| I 1, , i ii. Ill я Si ADAM BARTOSZ się, synowie zaś sprowadzali doń kobiety. W przyszłości nowo założone rodziny, zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i normami, m i a ł y aię z u p e ł n i e usamodzielnic, tzn. zamieszkać we w ł a s n y m domu i o w ł a s n y c h siłach zdobyw a ć środki utrzymania. Lecz zrazu m ł o d e m a ł ż e ń s t w a m i e s z k a ł y z ro­ dziną m ę ż c z y z n y w jednym domu (w jednej izbie). P r z y tym m ł o d y m a ł ż o n e k do czasu urodzenia s i ę pierwszego dziecka z r e g u ł y nie p r a c o w a ł systematycznie, co reszta 'rodziny t o l e r o w a ł a , gdy tymczasem synowa już od chwili przybycia do domu t e ś c i ó w b y ł a zobowiązana do stałej a k t y w n o ś c i gospodarczej, jaką w y k a z y w a ł y matki rodzin. Ponie­ waż a k t y w n o ś ć ta nie zawsze p r z y n o s i ł a efekty w y s t a r c z a j ą c e do utrzy­ mania dwu dorosłych osób, reszta rodziny (rodzice) różnorako ś w i a d ­ czyli na rzecz nowo założonego m a ł ż e ń s t w a . Z r e g u ł y po urodzeniu się pierwszego dziecka m ł o d y m a ł ż o n e k o b o w i ą z a n y b y ł do bardziej systematycznego zatrudnienia, w celu zapewnienia utrzymania swej rodzinie. Decyzje natury gospodarczej podejmowali rodzice, przy czym matka skupiała w swych rękach zasadnicze decyzje dotyczące prowadzenia domu, wydatkowania dochodu na ż y w n o ś ć , z a o p a t r y w a ł a rodzinę w o¬ dzież; ojciec d e c y d o w a ł o g ł ó w n y m profilu działalności zarobkowej, or­ g a n i z o w a ł najem do robót poza kuźnią i poza m a c i e r z y s t ą w s i ą . Żonaci synowie byli w d u ż y m stopniu uzależnieni od decyzji ojca i jemu pod¬ porządkowani. Ojciec, będąc w ł a ś c i c i e l e m kuźni, g ł ó w n e g o źródła docho­ du, k i e r o w a ł pracą w niej, a w przypadku w i ę k s z e j ilości ż o n a t y c h syn ó w rozdzielał m i ę d z y nich robotę (najczęściej jednak oni sami zabiegali o n i ą u chłopów), aby k a ż d y m ó g ł zarobić na utrzymanie swojej rodziny. P e ł n i e j s z e usamodzielnienie się m a ł e j rodziny n a s t ę p o w a ł o z mo¬ mentem oddzielnego zamieszkania i uzyskania w ł a s n e g o warsztatu p r a ­ cy. Usamodzielnienie się m ł o d e g o kowala, założenie w ł a s n e j kuźni w i ą zało s i ę z pewnymi kosztami, w y m a g a ł o g o t ó w k i , o którą z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w w rodzinie c y g a ń s k i e j b y ł o przecież trudno. A zbudowanie nowego domu, nawet jeśli to b y ł a p ó ł z i e m i a n k a , nie b y ł o dla C y g a n ó w sprawą prostą. M i ę d z y innymi z w y ż e j wymienionych p o w o d ó w rodzina rozpadała się dawniej na mniejsze jednostki późno, gdy dochowywano s i ę kilkuletnich i starszych d z i e c i . Od końca lat pięćdziesiątych m ł o d e m a ł ż e ń s t w a , m i ę d z y innymi na skutek przemian obyczajowych, w y k a z u j ą t e n d e n c j ę do zamieszkania osobno już zaraz po ślubie czy po kilku latach gospodarowania z rodzicami. Młodzi, którzy chcą zamieszkać oddzielnie, nie zawsze są zdolni u c z y n i ć to o w ł a s n y c h siłach. Z r e g u ł y w i ę c rodzice starają się swoimi 12 2 i Należy przy tym zauważyć, że rodziny zakładano bardzo wcześnie i że w związku z tym dość wcześnie dochowywano się dorosłych dzieci. Rodzina taka więc w początkowym okresie nie mogła być samodzielna gospodarczo, skoro jej członkowie nie byli jeszcze osobnikami w pełni dojrzałymi fizycznie. j j j ! �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 139 środkami o zdobycie dla nich mieszkania. Zależnie od z a m o ż n o ś c i ro­ dziców będzie to budowa nowego domu (wspólnego dla kilkorga dzieci) czy t e ż zagospodarowanie domu opuszczonego bądź w k o ń c u o d s t ą p i e ­ nie m ł o d y m m a ł ż o n k o m jednej izby, gdy rodzina posiada ich w i ę c e j . W n a j u b o ż s z y c h rodzinach, jak dawniej, zamieszkują w s p ó l n i e i w s p ó l n i e prowadzą gospodarstwo domowe rodzice z p o ż e n i o n y m i dziećmi i w n u ­ kami. 3. P O S T A W Y W O B E C P R A C Y I K A L K U L A C J A E K O N O M I C Z N A Wartości i postawy z w i ą z a n e z gospodarowaniem są u C y g a n ó w sil­ nie przeciwstawne tym, jakie w y s t ę p u j ą w miejscowych społecznościach chłopskich, a także w innych tego typu społecznościach. J e d n ą z n a ­ czelnych wartości w tych zbiorowościach, jak wiadomo, jest praca, a w tradycyjnych społecznościach c h ł o p s k i c h w a r t o ś ć ta stała s i ę niemal sferą a u t o n o m i c z n ą . T r a d y c y j n ą gospodarkę c y g a ń s k ą m o ż n a by scha­ r a k t e r y z o w a ć k r ó t k o i chyba dość trafnie, jako „życie z dnia na dzień". T a k i sposób gospodarowania b y ł jeszcze w kilka lat po I I wojnie pow­ szechny, a jego elementy p r z e t r w a ł y często do dnia dzisiejszego. Pod­ czas gdy w rodzinie c h ł o p s k i e j k a ż d y zdolny do pracy musi pracować, Cygan bez ż a d n y c h obaw przed n a j m n i e j s z ą nawet sankcją społeczną m o ż e spokojnie przespać dzień po dniu. Jedyny zarzut, jaki uczyni mu rodzina czy otoczenie, d o t y c z y ć będzie chwilowego braku jedzenia w do­ mu. 1 3 Do niedawna (a kilkanaście lat temu było to regułą) p r a c ę podejmo­ w a ł o się nierzadko dopiero wtedy, gdy do tego z m u s z a ł brak ś r o d k ó w do życia. Cygan m a j ą c y pewien minimalny zapas ż y w n o ś c i nie k w a p i ł się do nieuzasadnionego w jego odczuciu w y s i ł k u . Kiedy w i ę c p r z y s z e d ł do niego klient z drobną robotą, to c h o ć b y aktualnie nie m a ł co robić, nie rozpalał ogniska, o d s y ł a j ą c interesanta do innego kowala. T ł u m a c z y ł się przy tym m a ł o istotnymi powodami, nie zważając, że zraża sobie klienta . u Jeśli Cyganie podejmowali robotę, to najczęściej taką, która w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie d a w a ł a jak n a j w y ż s z y efekt. Potrafią pracować nieraz bardzo efektywnie, starając się w y s i ł e k uczynić jak n a j k r ó t s z y m . Tak jednak jest tylko przy pracach akordowych. Dlatego tak c h ę t n i e podejmowali dobrze p ł a t n e prace ziemne, prace przy t ł u c z e n i u kamieni 1 3 Zob. np. A. O l s z e w s k a - K r u k o w s k a , Elementy systemu wartości we wsi przemysłowej, „Wieś Współczesna", R. 10:1966, nr 12, s. 70-79; D. M a r k o w ­ s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 37, 64; K . Z a w i s t o w i с z - A d a m sк a, Społeczność wiejska, Warszawa 1958, s. 226.; J . D e k o w s k i , Uprawa roli i rośliny uprawne w opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 16:1959, s. 87-88. E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 1964, s. 228. 1 4 �i w 140 UJ ADAM BARTOSZ ! itp. Natomiast I I \ T a m , gdzie nie dało się zastosować pracy akordowej, np. przy pracach polowych, najemca zmuszony b y ł dozorować pracę C y g a n ó w , g d y ż ci, niepilnowani, pracowali niesolidnie. Cyganie zawsze c e n i ą c y sobie s w o b o d ę w podejmowaniu decyzji l u bili takie prace, gdzie nie było o b o w i ą z k u codziennego i systematycznego w y s i ł k u . I tak odpowiadało im tłuczenie kamieni, bo nie b y ł o o b o w i ą z k u przychodzenia do pracy co dzień, płaca była liczona od wykonanej p r a ­ cy. Odpowiadała im praca, którą mogli podjąć, kiedy mieli na to ochotę, gdy mogli przyjść lub nie p r z y j ś ć do roboty. W społeczności c y g a ń s k i e j istnieje dość w y r a ź n y rozdział m i ę d z y o b o w i ą z k a m i m ę ż c z y z n i kobiet, na które przypada o wiele w i ę c e j obo­ w i ą z k ó w , tak dziś, jak i dawniej. Zwłaszcza gdy m ę ż c z y z n a nie jest za­ trudniony p r z y jakiejś systematycznej pracy, jego w k ł a d w utrzymanie rodziny jest w p o r ó w n a n i u z w y s i ł k i e m kobiety niewielki. Dlatego też w opinii C y g a n ó w bardzo liczy się pracowita kobieta, gdyż jest ona gwarancją dobrobytu rodziny. J e d n o c z e ś n i e dziewczyny m a ł o pracowite, nie lubiące prac domowych są obiektem ż a r t ó w i dezaprobaty ś r o d o w i ­ ska. Sondowanie opinii C y g a n ó w na temat ich stosunku do pracy w y k a zuje, że w s p ó ł c z e s n y model p o s t ę p o w a n i a różni się w dalszym ciągu od wzorca u ś w i a d a m i a n e g o i zalecanego. Nawet ci, którzy n i e c h ę t n i e pod e j m u j ą j a k ą k o l w i e k pracę, będą t w i e r d z i ć , ż e powinno się pracować, mają ambicję zarobienia dużo, kupienia nowych sprzętów, pobudowania się. J e d n o c z e ś n i e zaś w y n a j d u j ą ogrom przeszkód, jakie stają na drodze realizacji t y c h zamierzeń. S k r y w a j ą swoje niskie zarobki, bo zarabiać dużo jest d u m ą k a ż d e g o . Lecz nie dążenie do wysokiej pozycji m a ­ terialnej jest pozytywnie w a r t o ś c i o w a n e , ale sam fakt posiadania takiej pozycji. Uznaniem cieszą się dobrze zarabiający muzykanci, ale też nie mniejszym, robotnicy zatrudnieni przy pracach ziemnych na S ł o w a c j i czy w Czechach, którzy zarabiają r ó w n i e dużo. Wysoko oceniana jest praca w mieście, dająca szerokie m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w , awansu społecznego, zmiany życia. Tego rodzaju oceny m o ż na z a u w a ż y ć zwłaszcza u m ł o d y c h . J e d n a k ż e bardzo słaba jest dążność do uzyskania takiej pozycji. Starzy natomiast nie zawsze potrafią zająć zdecydowane stanowisko pod tym w z g l ę d e m . Toteż pozycja stosunkowo niewiele zarabiającego nauczyciela, k t ó r y m jest jeden z C y g a n ó w , niekiedy trudna jest dla nich do oceny. Dzięki o g ó l n y m p r ą d o m zewn zcjologiczne", ęprzekonaniem. t rZ "zanPor. uywma żJpytani a.nr Zsię, y1/40:1971, w ejak oceniają r t , widać, Poglądy s. 211-222. ją załamanie bardzo Cyganów wysoko, na dawnych atrakcyjność nie wartości. jest zawodów, jednak W pewne, „Studia świadom czy Soo- 1 1 I j II I i j ' |J! !|! jjji j ¿U ¡¡P lit il * "* !, ¡j. Ь" ¡I lij... I , h" , l'J. ij\\> l'*" ;l *iji;! • nie byli nigdy w y d a j n y m i robotnikami 1 5 dniówkowymi. �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 141 ści z a r ó w n o starych, jak i m ł o d y c h tkwi dziś przekonanie o wysokiej wartości pracy, przekonanie nie odbiegające od tradycyjnego c h ł o p s k i e ­ go. Powiada, ponad 60-letni dziś Cygan: „U mnie śićka musom robić, [gdzie indziej] nie naucone Cyganki robić; skoda tego chleba dla nik, lo dziedowizna... On woli przepić, a zone posłać, rękę w y s t a w i ć . Nie fee im sie robić, c a ł y dzień lezy i śpi. Jeden to nie da rady [nic zrobić] — w e ź jeden pręć i ś m i g a j , a w e ź dwa — to ten jeden sie nie złamie p r ę dzyj?" . Dziś w i ę c nie spotyka s i ę tu ironicznych ocen pracy, jakie można b y ł o u s ł y s z e ć od w ę d r o w n y c h C y g a n ó w , choć r z e c z y w i s t o ś ć nie­ zupełnie jest adekwatna do g ł o s z o n y c h deklaracji. 1 6 Wynikiem przedstawionych postaw wobec pracy są określone zasady kalkulacji gospodarczej, u w z g l ę d n i a j ą c e chwilowe potrzeby C y g a n ó w . I tak, we wszystkich dokonywanych przez siebie transakcjach kupnasprzedaży w y r o b ó w i wszelkich u s ł u g Cyganie w s k a z u j ą rodzaj odpo­ w i a d a j ą c y c h i m aktualnie ś r o d k ó w płatniczych. Jeżeli w i ę c mają pod dostatkiem ż y w n o ś c i na czas najbliższy, będą na ogół żądać za u s ł u g ę (np. kowalską) gotówki. W sytuacji, kiedy g o t ó w k a nie jest potrzebna, żądają a r t y k u ł ó w ż y w n o ś c i o w y c h , p r z y t y m najbardziej przez nich w d a ­ nej chwili p o ż ą d a n y c h . 4. STOPIEŃ A K U M U L A C J I DÓBR Realia życia, jakie w i o d ą Cyganie w ę d r o w n i i jakie prowadzili i n ­ t e r e s u j ą c y nas Cyganie przed osiedleniem, nie sprzyjały gromadzeniu dóbr (poza kosztownościami, ale to b y ł o u d z i a ł e m tylko n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w ) . W parze z t y m p o z o s t a w a ł a niska ogólnie stopa ż y c i o w a . Na wytworzenie s i ę takiego stanu miał też w p ł y w c a ł y zespół innych u w a ­ r u n k o w a ń kulturowych. Wszak w s p ó ł c z e ś n i e i dawniej k o c z u j ą c y Cyga­ nie, nawet bardzo zamożni, u p r a w i a j ą c y dochodowe profesje, rzadko w y ­ kazywali troskę o zabezpieczenie swojej egzystencji na najbliższą przy­ szłość . 1 7 Po p r z e j ś c i u na osiadły tryb życia, ich sytuacja nie uległa prawie żadnej zmianie. Realia c y g a ń s k i e g o życia z m i e n i ł y s i ę o tyle tylko że zamiast przenosić się z miejsca na miejsce ze s w y m dobytkiem, w z a ­ sadzie przestawali na jednym miejscu, a ich stan posiadania pozostawał w ł a ś c i w i e ten sam. W miejsce wozu (niekiedy i tego nie mieli) uzyskali na ogół najprymitywniejsze siedliska, szałasy, ziemianki, szopy. W K a r - 1 6 Inf. W. G . Jurgów, Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . Y o o r s , op. cit., zwłaszcza s. 173-174. Opisywani przez autora Lovarzy gro­ madzili systematycznie złote monety, ale nie ich gromadzenie było celem Cyga­ nów. „Lowarzy nie byli zwolennikami gromadzenia «rzeczy», nie uważali też, że majątek jest źródłem w p ł y w ó w . Jedyne zadowolenie, jakie dawał im majątek, po­ legało na możliwości puszczenia go". 1 7 �142 ADAM BARTOSZ patach do k o ń c a I I wojny zamieszkiwali n a j n ę d z n i e j s z e jednoizbowe budy. Nie b y ł o w nich wręcz miejsca na jakieś zapasy; naturalnie nie to b y ł o p r z y c z y n ą decydującą o takiej sytuacji, lecz w ł a ś n i e akcento­ wana tu, c y g a ń s k a mentalność. J e d y n y m źródłem do pewnego stopnia systematycznych dochodów b y ł o kowalstwo. D a w a ł o ono dochód n a pokrycie potrzeb codziennych, a dochód ten b y ł powszechnie u z u p e ł n i a n y poprzez codzienne żebranie po góralskich domach. Inne źródła d a w a ł y zysk jednorazowy i , c h o ć nie­ raz wysoki, to nieczęsty. Jeżeli jednak Cygan zarobił w i ę k s z ą s u m ę pie­ niędzy, np. m u z y k u j ą c (a b y ł to istotnie zysk n i e m a ł y ) , to w k r ó t k i m czasie suma ta została wydatkowana na obfite jedzenie podlewane mocno wódką. To samo działo się, kiedy Cyganie otrzymywali w y p ł a t ę mie­ sięczną za robotę przy t ł u c z e n i u kamieni. Uczta trwała wtedy do w y ­ czerpania wszelkich z a s o b ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Wobec takich postaw trudno m ó w i ć o zapasach. Jedyne zapasy jakie czyniono od dość dawna, to b y ł y ziemniaki, k t ó r e Cyganie dostawali za najmowanie się do w y k o p k ó w . Składano je w rogu izby i systematycznie s p o ż y w a n o , aż do wyczerpania się zasobu, co n a s t ę p o w a ł o na ogół dość szybko. Starano s i ę też gromadzić w i ę k s z e zapasy ż y w n o ś c i przed ś w i ę ­ tami, w z w i ą z k u z czym Cyganki z w i ę k s z a ł y i n t e n s y w n o ś ć żebrackich zabiegów. W chwilach, gdy w domu nie b y ł o g o t ó w k i , a zbliżały s i ę ś w i ę ­ ta czy organizowano jakąś rodzinną uroczystość, Cygan u d a w a ł się do zaprzyjaźnionego chłopa lub Ż y d a i zastawiał k o w a d ł o , narzędzia kowal­ skie, instrument muzyczny czy nawet lepsze ubranie, jeśli je posiadał, i d o s t a w a ł na /kredyt potrzebne m u a r t y k u ł y czy g o t ó w k ę . li i* II 1 "4 Tak w i ę c c y g a ń s k i e gospodarstwo nie miało zapasów, jego akumu­ lacja była zerowa, przez co stan posiadania takiego gospodarstwa utrzy­ m y w a ł się na stabilnym, bardzo niskim poziomie. J e d n o c z e ś n i e wobec braku zapasów, gospodarstwo takie b y ł o niezwykle uczulone na wszelkie wahania rynkowe, na co już wskazano. Dziś ta sytuacja u l e g ł a p o w a ż n e j zmianie, wobec m o ż l i w o ś c i stałego zatrudnienia i korzystania z tej możliwości, a także w z w i ą z k u z prze­ mianami ś w i a d o m o ś c i o w y m i . Do dziś jednak z a c h o w a ł y się w d u ż y m stopniu takie cechy dawnej mentalności, jak urządzanie wielkich przyjęć p o ł ą c z o n y c h z o g r o m n ą ilością mięsa i w ó d k i . W i d a ć natomiast t e n d e n c j ę do oszczędzania p i e n i ę d z y na o k r e ś l o n y cel, ostatnio na b u d o w ę domu, w y p o s a ż e n i e wnętrza, uposażenie dzieci itp. Z a u w a ż a się istnienie trudnego do precyzyjnego określenia progu za­ możności, którego osiągnięcie pociąga za sobą istotne zmiany w sferze ś w i a d o m o ś c i z w i ą z a n e j z gospodarowaniem. P r ó g ten osiąga się przy ta­ kich zarobkach c z ł o n k ó w rodziny, które u m o ż l i w i a j ą p e ł n e zaspokojenie potrzeb konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j i p o z o s t a w i a j ą jeszcze n a d w y ż k ę na tyle dużą, że widzi się sens w jej odłożeniu i n a s t ę p n i e systematycznym p o m n a ż a n i u . S t ą d powstają sumy p o z w a l a j ą c e na widoczne inwestycje, �TRADYCYJNA GOSPODARKA 143 CYGANŮW a sam fakt gromadzenia g o t ó w k i mobilizuje rodzinę do o s z c z ę d n e g o i p l a ­ nowego n i ą gospodarowania. Rodziny wielodzietne, mniej zaradne od i n ­ nych, ubogie, a t a k ż e z a m i e s z k u j ą c e w osadach o d l e g ł y c h , bez łatwego dostępu do dochodowych źródeł zarobku, nie są w stanie jeszcze w pokoleniu progu tego osiągnąć. zwłaszcza tym, przemysłowych. ostatnich k i l k u którzy Stąd lat, tym Udaje s i ę to prędzej ludziom m ł o d y m , podejmują szczególnie pracę silna poza regionem, tendencja, w widoczna do migracji do wielkich o ś r o d k ó w zakładach w ciągu przemysłowych, g ł ó w n i e n a Ś l ą s k i do Nowej Huty. Adam Bartosz SOME E L E M E N T S OF T H E TRADITIONAL G Y P S Y ECONOMY Summary The paper presents some features of the economic life of Gypsies settled in the sub-Tatran region. Those features are classified into the four chapters illu­ strating selected problems of the Gypsy economics. Part I discusses the sources of support of Gypsies as an example of symbiosis between ethnographical groups. The Gypsies have never produced any kind of alimentary goods, but have drawn all the food they needed from their peasant environment. They used to obtain food in exchange for labour, products and services, as well as by begging, stealing and eating carcass. Until a time, there has been a large demand for Gypsy services and products and they have been thus an important group of sup­ pliers, although they have also been discriminated by peasants as a culturally alien group. Part I I presents the Gypsy family as the basic unit of economy, winning, distributing and consumming its common income. The Gypsy model of a family has always been monogamous, patrilocal, including two or three generations. T r a ­ ditionally, women have cared for the basic maintenance of the family by daily begging tours, while men hired themselves out as blacksmiths, for stone breaking, or for other manual labours. Part I I I discusses the attitudes of Gypsies towards work and the principles of their economic calculation. These are the cultural characteristics in terms of which the Gypsies differ the most from traditional peasant communities, in which labour has been a very important or even the supreme value. Changes in atti­ tudes that have taken place during the recent years are also indicated. Part I V presents the level of accumulation of material assets in a traditional Gypsy family, or rather the lack of any such accumulation at all. Gypsies used to care for the obtaining of only such amounts of goods, mainly food, as they could eat or waste in a short time, without hoarding any. A Gypsy household has thus never had any surplus food or cash; it is only for the last twenty years that a shift is observed towards saving money for home furnishings. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7186d8d054d8cc771fd65fc6ba1e0b11.pdf fa5138c6364de0dd54b5d17f52295c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:867 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ WSTĘP * Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru­ giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo­ c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat. P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz­ nych czy historycznych na ich temat Luźne wzmianki dotyczące C y ­ g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a ­ k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto, w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz­ maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob­ ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za­ j ę ć itp. Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w ­ czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa 0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po­ czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71. W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2 * Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno­ grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego. Redakcja. Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars, Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów 1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny. Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz­ nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory słów C y g a n ó w Karpackich. 1 ! �128 ADAM BARTOSZ ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie­ rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h . K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz­ wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar­ ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h . R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo­ m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e. Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol­ skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y ­ j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e ­ go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i . 3 4 5 7 s l Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach 1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu­ diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo­ wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain­ teresowane osoby . 8 » B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y ­ psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I) i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", t. XVI:1937. J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts von Zakopane, K r a ­ kow 1936. E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczyńskiej, „Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927. * J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965. Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221. 4 s 6 8 i �WSTĘP 129 Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów) opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob­ szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę ­ ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń ­ skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140 osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu (i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j ­ dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce (70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50). 9 • Etnografia Polska t. X X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1994cb352e739eb01ef7f7465ff157e.pdf 9a007b5a2e0dfcc18c7a782b397cfe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:877 Title A name given to the resource Cyganologia w Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.205-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ C Y G A N O L O G I A W BUŁGARII Bułgaria zajmuje jedno z pierwszych miejsc pośród krajów, które zamieszkuje n a j w i ę k s z a ilość C y g a n ó w , i to z a r ó w n o jeśli chodzi o licz­ bę b e z w z g l ę d n ą , jak też stosunek liczby C y g a n ó w do całej ludności p a ń ­ stwa. Jest ich tutaj ponad 200 000, co stanowi około 2,5% ludności B u ł ­ garii (liczba podana w przybliżeniu, o czym jeszcze niżej). Cyganie w B u ł g a r i i należą do trzech w i ę k s z y c h grup j ę z y k o w y c h , za­ c h o w u j ą c y c h t a k ż e charakterystyczne różnice kulturowe. S ą to: Cyganie bułgarscy, Cyganie tureccy oraz Cyganie w o ł o s c y (właszki cigani). G r u ­ py te wydzielono na zasadzie różnic j ę z y k o w y c h , ale jest to jednocześnie podział w e d ł u g s a m o o k r e ś l e n i a C y g a n ó w . N a l e ż y jedynie zaznaczyć, że zwłaszcza Cyganie tureccy i w o ł o s c y często podają się za T u r k ó w i R u ­ m u n ó w , co u n i e m o ż l i w i a dokładniejsze określenie liczebności C y g a n ó w w Bułgarii. S p r z y j a temu fakt, że w i ę k s z o ś ć z nich nie zna w ogóle j ę ­ zyka c y g a ń s k i e g o , p o s ł u g u j ą c się w y ł ą c z n i e j ę z y k a m i tureckim czy r u ­ muńskim. W n a j w y ż s z y m stopniu ulegli asymilacji Cyganie bułgarscy, podczas gdy tureccy i w o ł o s c y zachowali w d u ż e j mierze t r a d y c y j n ą obyczajo­ w o ś ć i w ś r ó d nich n a j w i ę c e j jest C y g a n ó w koczujących. Z a r ó w n o Cyga­ nie osiedli na stałe, jak i koczownicy (sezonowo) z a m i e s z k u j ą w b u ł g a r ­ skich miastach i wioskach osobne dzielnice (machały). P r z y tak wielkiej liczebności populacji c y g a ń s k i e j często byli oni przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w , lecz do lat m i ę d z y w o j e n n y c h osobnych publikacji na ich temat w zasadzie nie było. P e w n ą ilość a r ­ t y k u ł ó w , g ł ó w n i e folklorystycznych, o p u b l i k o w a ł przed w o j n ą B . GilliatS m i t h . w „Journal of the G y p s y Lore Society". W czasopiśmie tym Smith p u b l i k o w a ł m a t e r i a ł y z Bułgarii od początku lat sześćdziesią­ tych. Pierwsze w i ę k s z e opracowanie na temat C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h w Bułgarii w y d a ł w 1934 r. Najden Szejtanow (Prinos kym gowora na sofijskite cigani, „Izwestija na Etnografskij Muzej"). Ten sam autor w y d a ł w n a s t ę p n y c h latach jeszcze kilka drobnych prac, a w archiwum Muzeum Etnograficznego w Sofii znajduje się jego nie wydany rękopis. �г i 206 j * BADANIA W INNYCH K R A J A C H Drugim j ę z y k o z n a w c ą , autorem kilkunastu pozycji zamieszczonych na ł a m a c h takich czasopism, jak „ B y ł g a r s k i ezik", „ B y ł g a r s k o ezikoznanie", „Journal of the Gypsy Lore Society" i inne, jest publikujący od 1956 r. i nadal aktywny Kirił K o s t ó w . W swych pracach z a j m o w a ł się m i ę d z y innymi elementami c y g a ń s k i m i w bułgarskiej onomastyce i b u ł ­ garskich j ę z y k a c h tajnych. Aby w y c z e r p a ć j ę z y k o z n a w c z e opracowania, n a l e ż y w y m i e n i ć jesz­ cze w s p ó ł c z e s n e g o angielskiego cyganologa Donalda S. Kenricka, publi­ k u j ą c e g o w ostatnim dziesięcioleciu m a t e r i a ł y w czasopismach zachod­ nich i w Bułgarii. Jeśli z a ś chodzi o opracowania ściśle etnograficzne, w y m i e n i ć m o ż n a nieco w i ę c e j nazwisk, przy czym s ą to g ł ó w n i e autorzy p u b l i k u j ą c y w ostatnim dwudziestoleciu. Po jednym artykule opublikowali Georgiew a Iwaniczka (Izsledwanija wyrchu bita i kulturata na byłgarskite ci­ gani w Sliwen) i Anastas Primowski (Kowaczite agupti w grad Madan). Obie prace u k a z a ł y się w „Izwestija na Etnografskija Institut i M u zej". A r t y k u ł Primowskiego jest i n t e r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na n a z w ę C y ­ g a n ó w , k t ó r y c h praca dotyczy. S ą to agupti zamieszkali w Rodopach i ich n a z w ę kojarzy się z Egiptem, co jest jeszcze jednym przyczynkiem do rozpowszechnionego mniemania o ich egipskim pochodzeniu. D o d a ć można, że w sąsiedniej Macedonii żyją Cyganie zwani gjupci. W i ę c e j pozycji opublikował W a s i ł M a r t i n ó w , z czego w y m i e n i ę opra­ cowanie najobszerniejsze, dające s k r ó t o w ą s u m ę wiedzy o Cyganach w Bułgarii, o ich zajęciach, mieszkaniu, stroju, obyczajach i przemia­ nach, jakim ulegają w latach powojennych (Nabljudenija wyrchu bita na cigani w Bylgarija). A r t y k u ł został wydany r ó w n i e ż w wymienionym w y ż e j czasopiśmie. W. Denczew zebrał m a t e r i a ł y m. in. folklorystyczne w ś r ó d C y g a n ó w w Kolarowgradzie (nie publikowane), a U . K e r i m , Cygan, w y d a ł w j ę z y ­ k u b u ł g a r s k i m swoje wiersze (Pesni na katuna). P o w a ż n e ilości m a t e r i a ł ó w o Cyganach znaleźć m o ż n a ponadto w wie­ lu opracowaniach etnograficznych d o t y c z ą c y c h najrozmaitszej tematyki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/114f46449cea32627f8a9d2a3e9be3a4.pdf a499da611bd936fd1710da7d5551c94f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1121 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU I M . BOLESŁAWA BIERUTA W E WROCŁAWIU Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzi prace ba­ dawcze w zakresie trzech obszarów terytorialnych, t j . Śląska, Polski i Europy. Dotyczą one wybranych zagadnień kultury ludowej, jej trady­ cji, przeobrażeń i stanu współczesnego. Z racji położenia geograficznego, od samego początku po I I wojnie światowej na plan pierwszy wysunęła się problematyka dotycząca k u l ­ tury ludowej na Śląsku: 1) stanu zachowania zjawisk kultury autochto­ nicznej, t j . zastanej na Dolnym Śląsku; 2) kultury grup osiedleńczych przybyłych z innych stron Polski, z terenów przekazanych Związkowi Radzieckiemu i reemigrantów oraz 3) integracji kulturowej. Prace w tym zakresie są nadal kontynuowane, przy czym ostatecznym ich efektem ma być studium monograficzne pt. „Kultura ludowa Dolnego Śląska" w opracowaniu dr Henryki Wesołowskiej. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Autorka ta zakończyła natomiast badania i złożyła do dru­ k u opracowanie na temat „Śląskie obrzędy rodzinne". Złożone i przy­ jęte do druku zostało także opracowanie dotyczące tradycyjnej odzieży ludowej na Śląsku, doc. dr hab. Barbary Bazielich, będące wynikiem długoletnich badań terenowych i studyjnych. Na tej samej bazie źródło­ wej opracowywane jest przez dr H. Wesołowską zagadnienie kształtowa­ nia się nowego stylu życia społeczności wioskowej na Śląsku, na przy­ kładzie wybranych miejscowości. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Z zakresu kultury społecznej na Śląsku, pod opieką doc. dr hab. Edwarda Pietraszka, przygotowana została przez adiunkta Katedry,, dr Wandę Czapran, rozprawa doktorska na temat „Więzi rodzinne i krewniacze na współczesnej wsi dolnośląskiej". W 1982 г., wychodząc naprzeciw społecznemu zamówieniu, Katedra (przy współudziale studen­ tów i pracowników Muzeum Etnograficznego) rozpoczęła zespołowe ba­ dania terenowe w rejonie jeleniogórskim, które przewiduje się na parę lat, a przedmiotem ich jest uchwycenie tradycji ludowych współczes­ nych mieszkańców tego rejonu dla wykorzystania jako> wartości w pracy kulturalno-oświatowej. Zgodnie z życzeniem zleceniodawcy, przedmiotem badań były najpierw zagadnienia dotyczące zwyczajów i obrzędów, stro­ j u i tekstyliów oraz struktury społecznej. W następnych latach przewi13 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �194 BARBARA BAZIELICH duje się rozszerzenie problematyki i obszaru badawczego tak, by sukce­ sywnie można było zmierzać również do ujęcia monograficznego. Tema­ tem długofalowych badań jest również zabytkowa architektura ludowa na Dolnym Śląsku. Ich faza obecna obejmuje zespół budownictwa typu łużyckiego (mgr Mieczysław Trojan). Badania te są częściowo realizo­ wane przy współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu. Prace obejmujące obszar Polski dotyczą szeroko pojętej etnobotaniki, przy czym znaczenie roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych było przedmiotem rozprawy habilitacyjnej dr. Adama Palucha. Tematem zzakresu kultury materialnej jest „Tradycyjne rybołówstwo śródlądo­ we", kontynuowane przez dr. Zygmunta Kłodnickiego, a z kultury spo­ łecznej — „Kształtowanie się systemów wartości polskiej ludności w i e j ­ skiej i robotniczej od schyłku X I X w." w opracowaniu doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka. Ukończenie obydwu prac, opartych na materiałach terenowych i studyjnych, nastąpiło w połowie 1984 r. Ostatnim obszarem jest teren Europy, a wybranymi dziedzinami ba­ dań podjętych przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich są: sztuka ludowa i problem jej narodowego i regionalnego zróżnicowania oraz ludowa odzież, jej historyczne i regionalne uwarunkowania. Bazują one na obcej literaturze przedmiotu i wynikach współcześnie przeprowadzonych badań naukowych ośrodków różnych krajów. Zakończenie podjętych tematów przewiduje się po 1985 r. Również w wyniku współpracy z różnymi oś­ rodkami naukowymi w Europie dr Z. Kłodnicki i mgr Mieczysław Trojan uczestniczą w opracowywaniu materiału z zakresu kultury ma­ terialnej do europejskiego atlasu etnograficznego, co traktować należy jako działalność długofalową. Opracowała: Barbara Bazielich Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ae7f77ada95a98ff1eae0e2c03f7c4.pdf bc9386732cf5e03d825a1972671bdb06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:366 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:327 Title A name given to the resource Transport i komunikacja w Siołkowicach Starych / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.188-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARA BAZIELICHÓWNA TRANSPORT I K O M U N I K A C J A W SIOŁKOWICACH STARYCH Badania nad transportem i komunikacją jako jednym z zagadnień wchodzących w skład zespołowo opracowywanej monografii północnowschodniej Opolszczyzny przeprowadzałam na podstawie kwestionariu­ sza, który uwzględniał osiem zasadniczych punktów: 1) typy dróg, 2) kładki i mostki, 3) transport pieszy, 4) komunikację w zimie, 5) trans­ portowanie w pole narzędzi do orania i bronowania, 6) wóz, 7) zaprzęg, 8) wspinaczkę. Zbierane dotychczas materiały z tego zakresu na omawianym tere­ nie miały raczej charakter orientacyjny, i to głównie z transportu wodnego, t j . flisactwa. Przystępując do omówienia wyniku poszukiwań na wstępie pragnę zaznaczyć, że otrzymane wiadomości pochodzą od kilkunastu informa­ torów będących nie tylko w różnym wieku, ale także reprezentujących miejscowe warstwy społeczne. Uzyskałam w ten sposób materiały wza­ jemnie się uzupełniające względnie korygujące. Tą drogą łatwiej było uchwycić dane uzależnione od stopnia zamożności i środowiska oraz okresu czasu, z którym byli związani moi informatorzy. Oprócz rolni­ ków badałam w tej sprawie również kołodziejów i rymarzy. Według najstarszych informatorów pierwotnie przez wieś prowadziła tylko jedna droga, tzw. droga wiejska, której nawierzchnię utrwalono dopiero w 1926 r. W okresie rozbudowywania się wsi powstały liczne drogi boczne, które dziś nazywa się ulicami. Poza t y m Siołkowice Stare prze­ cinał główny trakt wiodący z Opola do Brzegu, o twardej nawierzchni, wybrukowany w latach 1891—1892, zwany szosyją. Rozróżniają tu nadto jeszcze drogi polne, dostępne dla wszystkich, tzw. miedze, czyli, jak wyjaśniał jeden z informatorów, „malowane w kartach" (oznaczone w katastrze), oraz drogi graniczne, będące tylko do użytku właścicieli pól graniczących ze sobą. Drogi leśne mają także swoje specjalne nazwy; te, które wiodą pod kątem prostym nazywają alejami, natomiast kręte ścieżki zwą drożyskami. Na określenie leśnych, trudno dostępnych �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 189 miejsc mają słowo poramba, zaś bagnista, torfowiska i w ogóle moczary określają jako mory. Drogę wiejską i ulice oczyszcza każdy przed swym domem raz w t y ­ godniu, w sobotę, a gdy ktoś nie zdąży, to w niedzielę rano. Co do tego nie ma jednak specjalnych przepisów, a każdy pilnuje tego zwyczajo­ wego porządku. Mniej więcej do 1905/1906 roku ważną drogą komunikacyjną była Odra, którą spławiano drzewo zbijane w trafty (tratwy), wożąc na nich cement, kamienie, piasek, węgiel oraz pokłady kolejowe do Frankfurtu i dalej. W związku z tym pozostawało dość duże nasilenie flisactwa, które jednakże zostało opracowane jako odrębne zagadnienie. Flisactwo zaczęło upadać z chwilą wybudowania w latach 1906—1909 linii kole­ jowej na trasie Opole—Wrocław. Od tego czasu drzewa wodą niewiele kludzili (spławiali), albowiem pobudowano rychło tartaki, skąd wy­ wożono koleją gotowe tarcice. W ogóle Odra była ważną drogą, która wyprowadzała ludzi poza obręb wsi. Przeprawiano się przez nią w miej­ scach przewozu, które w najbliższej okolicy znajdowały się w Dobrzeniu Wielkim, Wróblinie, Popielowie, Nikolinie i Stobrawie, a jeszcze dawniej brodem, z których jeden do czasu uregulowania Odry był w Dobrzeniu Wielkim. Drugim ważnym traktem komunikacyjnym była droga lądowa, po której (przed wybudowaniem kolei) kursowała poczta dwa razy dzien­ nie, tzn. tam i z powrotem z Opola do Popielowa. Po większej części jednak drogę przebywano wozem, a furmanieniem zajmowali się gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy mieli konie. Oczywiście z tych środków komunikacji korzystali w pierwszym rzędzie poszukujący pracy poza obrębem wsi; wyjeżdżający na roboty do Niemiec kierowali się w stronę Opola, a udający się „do gór", czyli do śląskiego okręgu przemysłowego, przybywali do Brzegu. Wielu oczywiście było takich, którzy nie mogąc „opłacić się furmanowi" do Opola i Brzegu wędrowali pieszo; dopiero później rozpowszechniła się jazda rowerem. Komunikacja autobusem po szosie Opole—Popielów została wprowadzona dopiero po ostatniej woj­ nie. Mniej więcej do początku X X wieku w najbliższej okolicy Siołkowic były tylko dwa mosty na Odrze: jeden w Opolu, drugi w Brzegu. Beto­ nowy most na szosie Popielów—Lewin wybudowano w latach 1922— 1923. Do I wojny światowej mosty na Odrze były drewniane; dopiero później zostały przebudowane na betonowe. Niemal każde domostwo we wsi połączone jest z drogą małym most­ kiem. Mniej więcej do 1890 roku budowano je z pni spróchniałych so­ sen, wydrążonych środkiem na kształt rynny, które układano w rowie ściekowym, przysypując je kamieniami i ziemią. Potem zaczęto budo­ wać sklepione mostki z cegły, ale i te nie były trwałe, bo cegła łatwo �B A R B A R A BAZ1EL1CHOWNA 190 Rye. 9. Transport świeżej konifczyny. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając pękała na skutek działań atmosferycznych i dużych ciężarów. Znacznie wytrzymalsze okazały się mostki z cementowych rur, spotykane dziś najpowszechniej, zaprowadzone przed pierwszą wojną światową. Rury ce­ mentowe kupują albo sami wyrabiają. Transport pieszy zanikł właściwie już po pierwszej wojnie światowej. Zresztą był on praktykowany głównie przez warstwę najbiedniejszych chłopów, i to przeważnie przez starsze kobiety: chałupnice i komornice. Do dawnych sposobów należało: przenoszenie drzewa z lasu bezpośrednio na plecach bez żadnych przyrządów pomocniczych, albo też posługiwanie się miechówką, t j . kwadratową płachtą z taśmami bądź powrozami na rogach, które następnie po zarzuceniu miechówki na plecy związywano na piersiach. Miechówka służyła do noszenia trawy, chrustu czy gałęzi na miotły. Mężczyźni natomiast, jednak nie gburzy, do noszenia jedzenia w pole lub zakupów ze sklepu używali drewnianych toreb w kształcie sześciobocznych płaskich skrzyneczek, zwanych kobiylami. Używali rów­ nież prostokątnych płóciennych toreb, jak gdyby kopert, tzw. tasz, za­ wieszanych na ramieniu za pomocą paska lub powrózka. Do przenosze­ nia ziemniaków, drzewa lub plew służyły, jak pamięć ludzka sięga, w i - �THANSPORT I K O M U N I K A C J A SIOŁKOWIC STARYCH 191 klinowe kosze różnej wielkości. Obecnie użyteczność wszelkiego rodzaju koszy jest bardzo wielka, a to z powodu istniejącego tutaj i w naj­ bliższej okolicy silnie rozwiniętego ośrodka koszykarskiego. Po pierw­ szej wojnie światowej zanikły dawne nieckowa te nosidła zwane tragami, służące do przenoszenia wiader z wodą z odległych studni. Zmechanizowanym częściowo sposobem transportu pieszego jest uży­ wanie do obecnych czasów tzw. kar i toucek. Kary są to po prostu drew­ niane lub żelazne taczki w postaci prostokątnej skrzyni, o dwóch pozio­ mych uchwytach, wsparte na osi o jednym kole pośrodku. Służą głów­ nie, i to od dawna, do przewożenia gnoju z chlewa do odległych gnojo­ wisk. Podobną konstrukcję posiada toucka, ale zamiast skrzyni ma dra­ binkową platformę. Używają jej w każdym gospodarstwie do wszel­ kiego transportu (ryc. 9). Wozi się na niej nawet chleb od piekarza i za­ kupy ze sklepu. Obecnie takim uniwersalnym środkiem jest również rower. Służy nie tylko do szybszego pokonywania przestrzeni, ale jeździ się na nim do sklepu po zakupy, do pracy w mieście czy w polu, prze­ wozi się ziemniaki, trawę, zboże, mąkę w workach, drzewo, słomę, a nawet w specjalnych koszykowych siedzeniach przymocowanych do kierownicy przewozi się małe dzieci. Zarówno w Siołkowicach Starych, jak też okolicznych wsiach nie ma prawie domu, w którym nie byłoby co najmniej jednego roweru, a w zagrodach gburskich czy zagrodniczych jest ich nawet po kilka (ryc. 10). Jeżdżą na nich tak dzieci, jak też osiem­ dziesięcioletni starcy. Pierwsze rowery sprowadzili robotnicy sezonowi około 1900 r. Wówczas we wsi było ich zaledwie parę. Dopiero po wy­ budowaniu kolei, kiedy ruchliwość ludności znacznie się wzmogła, ro­ wery stały się powszechnym środkiem dojazdowym. Do chodzenia w zimie po lodzie używane były do niedawna tak przez mężczyzn, jak i kobiety raki szponowate, czterokolczaste, wyrabiane przez miejscowych kowali, przypinane rzemykami lub przywiązywane sznurami do butów. Mniej więcej do 1945 roku używano tutaj trzech typów sań, a miano­ wicie: 1) dwuczęściowe sanie służące do przewożenia ściętego drzewa, tzw. byki; 2) sanie długości około 3 metrów do ogólnego transportu; 3) sanie ozdobne do przejażdżki. Te ostatnie mieli tylko nieliczni zamożni gburzy oraz ci zagrodnicy, którzy zajmowali się furmanieniem. Biedniejsi gospodarze mieli tylko sanie do ogólnego transportu. Nazwy niektórych części sań powtarzają się i na innych terenach Polski, a także w Czechach i płd. Słowacji. Chodzi tu mianowicie o nazwę saniczki na oznaczenie płóz i nousod, t j . poprzeczek łączących płozy. Nazwy pozostałe, jak kijonki, na oznaczenie podpórek pod nasady, oraz przycka, poprzeczka łącząca płozy przedniego byka, występują jedynie na północno-wschodniej Opolszczyźnie. �192 BARBARA Ryc. 10. BAZIELICHOWNA Transport owsa. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Obecnie w zimie używa się przeważnie wozów o ogumionych kołach, które łatwo poruszają się i nie zapadają w śniegu. Po I wojnie światowej wśród młodzieży zaczęły się rozpowszechniać narty,. ale jedynie o za­ stosowaniu sportowym. Do najstarszego, a zarazem szeroko rozpowszechnionego sposobu prze­ wożenia narzędzi rolniczych, zanikłego w Siołkowicach już około 1900 r., należało posługiwanie się krokwiowatym włókiem. Poza t y m jeśli pole znajduje się w pobliżu gospodarstwa, przenosi się narzędzia w rękach �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH j (j;^ lub zaprzęga się zwierzęta do potrzebnych narzędzi i transportuje się je w pozycji odwróconej. Dla ułatwienia transportu pod pług podkłada się jeden, bądź dwa drążki związane łańcuchem i przymocowane do barków. Obecnie wszystkie narzędzia rolnicze przewozi się zazwyczaj na wozie. . W zależności od stanu majątkowego i wielkości gospodarstw pozo­ staje wielkość i dogodność sprzętu transportowego, do którego zalicza się przede wszystkim wozy i uprząż. W gospodarstwach chałupniczych, gdzie nie ma koni, pracę w polu wykonuje się za pomocą Krów, które także zaprzęga się do lekkich wozów. W przeciwieństwie do gospodarstw chałupniczych, posiadających po jednym wozie, gospodarstwa gburskie. a nawet zagrodnicze, w których utrzymywane są konie, mają od trzech do pięciu wozów oprócz nierzadko używanej bryczki. Zaznaczyć przy tym należy, że chałupnicy dysponują tylko zwykłym wozem, drewnia­ nym, podczas gdy w pozostałych wspomnianych gospodarstwach pierw­ sze miejsce zajmują obecnie wozy na ogumionych kołach, tzw. guminiouki, rozpowszechnione na tym terenie już w okresie międzywojennym. Do dziś przechowała się jeszcze w pamięci starszej generacji wiadomość 0 wozach na drewnianych osiach i kołach. Obwód kół składał się według informacji osiemdziesięcioletniego kołodzieja tylko z dwóch części drew­ nianych. Informacja ta nie zoistała potwierdzona. Wozy o takich kołach 1 osiach drewnianych wyszły z użycia z końcem ubiegłego wieku. Na Opolszczyźnie, podobnie jak i na całym Śląsku, powszechny jest wóz dwułącznikowy z ruchomą rozworą, składający się z przodka i zadka. Pozostałe jego części zwą się: śnice, podyma, uoje, futer, w którym tkwi oś, nousod, uobarlyl, kłonica i sworzyń. Na koło składają się: zwona, śpice (szprychy), ryja (obręcz żelazna), głowa, w której t k w i oś, kapsla nakrywająca wystającą poza koło część osi i loni/c, t j . gwóźdź przytrzy­ mujący kapslą. Z wymienionych nazw tylko: futer, lonik, ryfa, luśnia, kapsla są pochodzenia obcego (zapożyczone z języka niemieckiego) . Natomiast uoje, głowa, śpice, sworzyń to prastare nazwy występujące u Słowian zachodnich i południowych . Mogą zatem i one posłużyć jako jeden z dowodów świadczących o polskości Opolszczyzny. 1 2 Na górną część wozu, czyli tzw. wiyrzch, nakładają trzy rodzaje obu­ dowania, a mianowicie: 1) karę, t j . jak gdyby prostokątną drewnianą skrzynię z ruchomymi, składanymi bokami; 2) droubce, czyli dwie dra­ biny, wraz ze spódnicą, czyli deską spodnią, służącą do przewożenia zboża i siana oraz 3) cnojnice, luźne deski zakładane na wóz przy prze­ wożeniu nawozu. 'A. Bruckner, Słownik K . M o s z y ń s k i , Kultura 2 Etnografia Polska I etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927. ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1329, s. 646. 13 �B A R B A R A BAZ1ELJCHOWNA 194 Ryc. 11. Zaprzęg krów w jarzmice. Siołkowice Stare, pow. Opole Fot. R. Zając Wielkość wozu i jego ciężar uzależniony jest od siły pociągowej. Jeśli gospodarstwo pracuje krowami, wówczas zaprzęga się je do wozu za pomocą jarzmicy (ryc. 11) bądź też za pomocą chomąta. Mniej więcej do 1890 r. używano na tych terenach do zaprzęgania pary krów jarzem ramowatych, podobnie jak dla wołów. Ponieważ jednak ten prosty spo­ sób zaprzęgu nie był wygodny, jak tłumaczą informatorzy, źle się w n i m �TRANSPORT I KOMUNIKACJA SIOŁKOWIC STARYCH 195 krowy obracały i nie mogły się swobodnie oganiać od much, zaczęto posługiwać się jarzmami na pojedyncze zwierzęta. Około 1910 r. zaczęto do zaprzęgu używać chomąt; ze względu na ich budowę rozróżnia się tutaj trzy ich rodzaje. Każde z nich składa się z drewnianych klescyn i poduszki, czyli zougłówka. Używanie jarzmicy bądź jednego z trzech typów chomąt uzależnione jest od budowy i siły pracującego zwierzęcia. Np. krowy, które mają mięsisty kark, najlepiej chodzą w jarzmicach. Zasięg tego typu jarzem, jak wiadomo, jest bardzo rozległy; występuje daleko poza granicami Polski . Przez jarzmicę, tak jak przez chomąto, przewleczone są postronki biegnące wzdłuż boków krowy i przymoco­ wane do barków, czyli wagi łączącej zwierzę z wozem. Przez grzbiet zarzuca się noubiedrznik podtrzymujący postronki, a brzuch opasowuje się podpinką. Chałupnicy prowadzą krowę na powódku z powrozu, któ­ rym przywiązane są kilkakrotnie rogi krowy, a który przytrzymuje się zawsze z lewej strony krowy. Powódek jest zawsze jeden, nawet wtedy gdy prowadzi się parę krów. Niektórzy natomiast zamiast powrozu uży­ wają łańcucha, nie przewiązują go jednak przez rogi, lecz opasowują nim pysk i przewlekają przez specjalną obrączkę z lewej strony chomąta. 3 Chomąta dla koni są nieco inne. Dalsze części uprzęży niewiele róż­ nią się od poprzedniej. Składają się również z naubiedr znika, podpinki opasującej brzuch, postronków z powrozu bądź też poboczników z rze­ miennych pasów czy leńcusków, t j . łańcuszków biegnących wzdłuż konia, a przechodzących mniej więcej w połowie jego boków przez drewniane uoblodry lub skórzane taszki, i wreszcie z lejc. Natomiast część uprzęży nakładana na głowę konia wraz z wędzidłem zwie się huździenicą. Za­ przęg w szle na tych terenach, jak również na całym Śląsku, nie jest znany. Wierzchem na koniach na ogół nie jeżdżono, toteż siodła nie miały i nie mają zbyt wielkiego zastosowania. Jeżeli zaś chodzi o pod­ kuwanie koni, używa się różnych rozmiarów podków, zależnie od wiel­ kości kopyta konia. Zawołania na konie i krowy są mniej więcej jedna­ kowe. Do omówienia pozostaje jeszcze krótki rozdział ujęty w kwestiona­ riuszu tytułem w s p i n a c z k a . Otóż w t y m zakresie można powiedzieć bardzo niewiele. Mniej więcej do 1900 r. mężczyźni trudniący się w la­ sach zrywaniem nasiennych szyszek przy wchodzeniu na wysokie drzewa używali tzw. pazurów. Była to para dwóch szponowatych kolców w y ­ kutych z metalowego pręta, które przywiązywano paskiem lub sznur­ kiem do butów od strony wewnętrznej, ułatwiając sobie w ten sposób zaczepianie się o korę drzewa. Obecnie do wspinania się używana jest droubska, t j . drabina większa lub mniejsza, sporządzona najczęściej przez samych gospodarzy. ' K. Moszyński, op. cit., s. 654. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/591bd0d7338391f3c6bb21c34b7e98d1.pdf 7d9bc8f64fd14da1d4b1c561630a8389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1178 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yamu u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.177-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bęben, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH BĘBEN (Wewak, Papua Nowa Gwinea)* ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z UPRAWĄ Y A M U U L U D U ARAPESZ W PAPUI NOWEJ GWINEI Plemię Arapesz zamieszkuje obszar północnej części stałego lądu Papui Nowej Gwinei. L u d ten zajmuje obszar zbliżony kształtem do trójkąta, między Oceanem Spokojnym, łańcuchem gór Księcia Aleksandra a rzeką Sepik. Posługuje się własnym językiem o tej samej nazwie, co nazwa plemienia. Podstawowym zajęciem tych ludzi jest rolnictwo. Uprawiają słodkie ziem­ niaki, taro, mami oraz yam. Znaczenie kultowe yamu, o którego uprawie będzie tu mowa, o wiele przewyższa znaczenie, jakie nadaje mu się jako roślinie jadalnej. Y a m ma swoje miejsce w mitologii i w wierzeniach A r a peszów. Wkracza we wszystkie dziedziny życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Jest przedmiotem rywalizacji między wrogimi szczepami i sta­ nowi obiekt dumy, gdy osiągnie okazałe rozmiary. Uprawa yamu, mimo nadejścia cywilizacji, mającej tak często ujemny wpływ na wierzenia tych ludzi, nie straciła na swej aktualności. Botanika rozróżnia dwa rodzaje yamu, które określa się jako alata i discorea esculenta. Z a r ó w n o alata, jak i esculenta discorea dzielą się na pod- * Autor artykułu jako misjonarz-werbista od 10 lat przebywa na Nowej Gwinei, pracując wśród Arapeszów. Swą działalność misyjną połączył z pracą naukową, prowadząc badania etnologiczne. Nawiązał również współpracę z ośrodkami uniwersyteckimi Australii, korzystając za ich pośrednictwem z dorobku światowej etnologii. Bezpośredni kontakt z Arapeszami sprawił, że W. Bęben poznał dobrze ich język, zna i rozumie ich kulturę oraz zachowania poszczegól­ nych członków plemienia. Zżył się z nimi bowiem uczestnicząc w ich życiu codziennym i świętach dzięki swej pracy misyjnej i etnograficznej zarazem. Krótki okres pobytu w Polsce (na przełomie 1985 i 1986 r.) W. Bęben przeznaczył m. in. na przedstawienie wyników swoich badań polskiemu środowisku etnologicznemu, współpracując z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, gdzie prowadził zajęcia ze studentami. Interesujące wykłady ilustrowane były unikalnym materiałem w postaci nagrań magnetofonowych, zdjęć i przezro­ czy. Pod kierunkiem prof, dr Zofii Sokolewicz — kierownika Katedry — napisał pracę doktor­ ską, w której podsumował część wyników swoich badań. Większość materiałów znajdujących się w prezentowanym tu artykule pochodzi z badań własnych autora i nie była dotąd nigdzie publikowana. W przygotowaniu znajdują się dalsze artykuły [przyp. Red.]. 12 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �178 WOJCIECH BEBEN grupy, tworząc ok 60 gatunków. Discorea alata nut podłużny kształt i gładką powierzchnię. Discorea esculenta natomiast ma kształt bardziej owalny i po­ wierzchnię szorstką, jakby pokrytą kolcami (Tuzin 1972, s. 231). W artykule będzie mowa o uprawie odmiany discorea alata, która przy dobrej wegetacji osiąga do 3 m długości (Forge, Anthony 1966, s. 28; Haynes, Coursey 1969). Przedmiotem artykułu jest opis czynności polowych i obrzędowych zwią­ zanych z uprawą yamu. a także ukazanie ich znaczenia mitologicznego, społecznego i religijnego. W części pierwszej o m ó w i o n o uprawę yamu w jej trzech stadiach: w okresie przygotowawczym, jakim jest przygotowanie pola, preparacja odpowiednich środków magicznych, mających p o m ó c w we­ getacji, oraz przygotowanie duchowe osoby mającej sadzie yam; stadium drugie wypełnia proces sadzenia yamu i czas jego wzrostu; wykopki i zwy­ czaje związane z prezentacją yamu należą do stadium trzeciego. Uwieńcze­ niem prac związanych z uprawą yamu są dożynki — wielka uroczystość na zakończenie zbiorów, w której zawarte jest całe bogactwo tradycyjnych obrzę­ d ó w i zwyczajów poświęconych kultowi tej rośliny. Część druga jest próbą ukazania ogromnego znaczenia uprawy yamu dla jednostki i całej społecz­ ności Arapeszów. I. P R Z E B I E G P R A C P O L O W Y C H I OBRZĘDÓW ZWIĄZANYCH Z UPRAWĄ Y A M U Jak już wspomniałem, z uprawą yamu związane jest całe życie ludzi regionu Arapesz. D l a nich yam to nie tylko roślina jadalna, lecz c o ś , a raczej ktoś zesłany im przez duchy (Mead 1934, s. 337). Pierwotną postacią yamu była — według nich — postać ludzka. Powstanie yamu wiąże się bowiem z powstaniem człowieka. T o pierwsza mityczna matka stworzyła yam ze swoich własnych kości. Każda okolica ma swoje mity o pochodzeniu yamu (Mead 1970, 's. 290-293). I. O K R E S PRZYGOTOWAWCZY Przygotowanie terenu pod uprawę rozpoczyna się na długo przed nasta­ niem pory deszczowej. Mężczyźni po wyznaczeniu kawałka buszu, zazwyczaj p o ł o ż o n e g o na lekkim wzniesieniu, na zboczu góry, tną nożami trawę i trzcinę, a jeśli znajdują się na tym terenie drzewa lub krzewy — wspi­ nają się na nie i obcinają mniejsze gałęzie i liście. W ten sposób drzewo samo usycha (Mead 1970. s. 140). Kikuty mniejszych drzew zostawia się. Służą one potem za tyczki, po których pną się łodygi yamu. Następnie czeka się aż słońce wszystko wysuszy. Pozostałości zostają spalone. Wybrany teren grodzi się potem łodygami z trzciny, które układa się poziomo i umocowuje do wbitych uprzednio w ziemię tyczek. Ogrodzenie to ma chronić przed dzikimi zwierzętami. Pionowe tyki noszą nazwę wopalus, natomiast poziome — uloh. Gdzieś z boku robi się wejście do ogrodu (ulo 'wit). Jako narzędzi używa się zazwyczaj kija, który służy do kopania (natom), �Ryc. 1. Szczegółowa mapa terenu Ulupu (przedruk z ..Wirui Press") �180 WOJCIECH BEBEN do zamiatania miotły zrobionej z kwiatów palmy limbowej (galo 'U) oraz rodzaju noża z palmy sagowej (neitip), służącego do cięcia trawy (Mead 1970, s. 141). Arapesze mają swój kalendarz i posługują się odpowiednimi nazwami miesięcy na określenie poszczególnych pór uprawy yamu'. Kolejną czynnością jest budowa domu, a raczej szałasu, który stawia się w dogodnym miejscu. Jest to właściwie tylko dwuspadowy dach, odkryty z dwóch stron, zrobiony z uschniętych gałęzi palmy sagowej. Tu będą mogli skryć się pracujący podczas upału. Tu sporządzać się będzie także magiczne środki udzielające yamowi wzrostu i siły. Przed wejściem do ogrodu oraz przy prowadzącej do niego drodze ustawia się znak, którym zazwyczaj są dwa kije oplecione gałęziami palmowymi. Znak ten ma ostrzegać kobiety i nie­ wtajemniczonych podążających tą drogą, aby pod żadnym pozorem nie prze­ kroczyli wejścia do ogrodu (Mead 1963, s. 18). Podczas spalania buszu rzuca się do ogrodu owoce cytrusowe (miebb) oraz specjalny rodzaj farby (yous). Wszystko to zostaje spalone. Czynność ta ma właściwość magiczną i służy do oczyszczania ogrodu. Do pracy w ogrodzie gospodarz może wykorzystać zarówno młodych chłopców, jak i dziewczęta jeszcze nie rozwinięte w pełni seksualnie. Dziewczęta zazwyczaj czyszczą ogród, a chłopcy przygotowują tyczki i wbijają je w ziemię. Poma­ gają też przy wykopywaniu dołków i sypaniu kopców przy każdej tyczce, by yam, który zostanie umieszczony na tym kopcu, mógł swobodnie „zejść" w ziemię. Do tej pracy wybiera się tylko osoby z czystym sumieniem, gdyż w przeciwnym razie zarówno sadzącego, jak i pomagających może spotkać kara od masalai . W tym czasie yamy znajdują się jeszcze w specjalnym „domu", zwanym „domem yamu". „Dom" ten ma formę szałasu. We frontowej ścianie szałasu, na środku, umieszczone są małe drzwi, zazwyczaj bardzo dobrze zamknięte 2 1 Yam musi być posadzony wtedy, kiedy nadchodzą Plejady, gdyż w przeciwnym wypadku zostałby zabity. A oto nazwy miesięcy używanych przez Arapeszów: wabih (Plejady kończą się), wolai (Plejady skończyły się), saunan (jemy owoce alanu), bidigul didenegul (zbieramy yam), sagen (zakończone zostało zbieranie yamu), shatuen (yamy są w domu i wycięliśmy busz w ogrodzie), maluen (sadzimy yamy), uliegen (wszystkie yamy zostały posadzone), apibili wahebis (tniemy drzewa w ogrodzie), nihilaben (yamy posadzone, głód, jemy sago), ilianyunyunuk (jemy trzcinę cukrową i banany z opuszczonych ogrodów). Czas urodzaju nazywa się teshuik, natomiast czas nieurodzaju — nibia. Masalaje to duchy zamieszkujące strumienie, skały, sadzawki, drzewa (szczególnie chlebo­ we). Mogą być dobre lub złe. czasem — obojętne. Zazwyczaj ludzie boją się ich, ale nie oddają im czci. Często manifestują się one poprzez nadzwyczajne wydarzenia natury, takie jak błyskawice, tęcza, burza, huragan. Mogą też występować w postaci potworów, takich jak wąż z dwiema głowami czy z piórami na głowie, człowiek z głową węża lub innego potwora itp. Zamieszkują one określone terytorium, zdarzają się jednak wypadki, że podróżują. Masalaje są źródłem dobra i zła. Należą do wodza lub większej grupy ludzi. Są one niezależne od duchów przodków i duchów yamu. Najczęściej występują pod postacią węży, jaszczurek, drzew lub kamieni. 2 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 181 w obawie przed kradzieżą znajdujących się wewnątrz yamów. „Domy yamu" budowane są bardzo solidnie i znajdują się w miejscach oddalonych od wioski (Mead 1970, s. 96-122). Mężczyzna zanim wejdzie do „domu yamu", nim przystąpi do przygoto­ wania ogrodu i sadzenia, wymaga oczyszczenia, aby yam nie wyczuł jego nieczystości i nie uciekł. Czynności tej przypisywany jest cały rytuał. W wy­ branym dniu mężczyzna oziíajmia współmieszkańcom, że idzie dokonać obmycia (cićloku). Jest to obmycie inne niż to, którego dokonuje się każdego dnia. Nikt jednak na ten temat nic nie mówi, chociaż każdy wie o co chodzi. Mężczyzna udaje się nad rzekę i nacina sobie żołądź członka. Do nacina­ nia używa się kości z kazuara lub białego kamienia o nazwie mabel albo divák in i (Aufenanger 1972, s. 247). Kamienie te znajdują się w wodzie. Za pomocą kamiennej siekiery roztrzaskuje się je na drobne kawałki, które przynosi się następnie do domu, gdzie dobrze schowane czekają na odpo­ wiednie okazje. Dziś raczej rzadko używa się kości lub białych kamieni, ponieważ zostały one wyparte przez żyletki, które są ostrzejsze, a więc sprawiają mniej bólu. Żołądź członka nacina się w kilku miejscach i pozwala spłynąć „zimnej krwi", którą nabywa się przez: współżycie z kobietami, podanie jedzenia przez kobietę w czasie menstruacji, otrucie drugiego czło­ wieka, pomaganie w otruciu, rozmowy na temat zabicia czy też otrucia innego człowieka, przez walkę, gniew czy nienawiść oraz zabicie człowieka. Po oczyszczeniu mężczyzna kąpie się w rzece, po czym udaje się do wioski, gdzie przystąpi do kolejnych czynności obrzędowych. Zbiera on mia­ nowicie małe cytryny i gotuje je z liśćmi z drzewa unolh i z drzewa wadżio. Czyni z tego mieszaninę, którą następnie wypija. Po dokonaniu tych czynności mężczyzna jest gotowy do rozpoczęcia obrzędowego sadzenia yamu. Samo dopuszczenie do sadzenia yamu jest dużym wyróżnieniem. Ten fakt sprawia automatycznie, że młody człowiek rośnie w oczach otoczenia. Jednak przywilej ów będzie go kosztował wiele ofiar i wyrzeczeń. Od tej chwili nie będzie mu np. wolno jeść potraw z „innego pieca", tzn. u innych ludzi, jeść mięsa z dzikiej świni lub innych zwierząt, takich jak kabul czy mumut, jeść ryb (zarówno z rzeki, jak z konserw), przyjmować pokarmu od kobiety ciężarnej lub od kobiety mającej w danym momencie menstruację, przyjąć betel, dakę lub kambang od kogoś „niewtajemniczonego" lub nowo ożenionego , mieć stosunków płciowych z żoną, nie mówiąc już o innych 3 ł Żucie betelu jest bardzo powszechne, chociaż nie tak dawno dotarło na tereny górskie. Cieszy się wielkim powodzeniem zarówno wśród młodych, jak i starych. Podstawowym składni­ kiem jest owoc z palmy areca, mały orzech, zielonego koloru, kiedy nie jest dojrzały, a pomarańczowego, gdy dojrzeje. Wewnętrzny orzech wyjęty z łupiny żuty jest przez starszych, łupina zaś — przez dzieci. Palmy areca (zazwyczaj A. catechu) są szeroko kultywowane. Zbiera się również orzechy z odmian dziko rosnących, takich jak A. jobiensis i A. macrocalyx, na które w pidgin english używa się określenia kawiwi lub namba tu bilong buai. Używa się ponadto owocu z palmy Ptychococcus paradoxus. Orzechy areca żuje się zazwyczaj z wapnem pochodzącym z wypalonych muszli lub raf koralowych oraz z liśćmi lub owocami podobnymi �WOJCIECH BĘBEN 182 niewiastach, spać w tym samym domu, co inni c z ł o n k o w i e rodziny. Musi 4 też unikać spotkania na drodze kobiety w czasie menstruacji . Są też pewne 5 zakazane potrawy . Nie wszystkie wymienione tu zakazy występują jednakowo wśród Arapeszów. 2. SADZENIE 1 WZRASTANIE Y A M U G ł ó w n ą zasadą stosowaną przy sadzeniu yamu jest: dobry człowiek m o ż e posadzić yam, zły natomiast nie może, gdyż spotkałoby go nieszczęście. Kiedy ogród jest gotowy i gospodarz dokonał obrzędowej puryfikacji, wówczas m ł o d e dziewczęta udają się do ogrodu, by go zamieść. Chłopcy zaś w tym czasie sprawdzają tyczki, doły i kopce. Następnie i ogląda stwierdza, że prace zostały przygotowany wykonane, ogród. Kiedy udaje się do „domu yamu". Otwiera go yamy mające j u ż m ł o d e kłącza. Nożem gospodarz uroczyście idzie dobrze i wynosi przeznaczonym specjalnie do tej czynności kraje każdy yam na trzy części, zachowując do sadzenia zazwyczaj 6 środek lub część przednią zwaną „głową y a m u " . Potem, podczas wieczornego posiedzenia, wyjawia on współplemieńcom dzień, w którym zamierza posadzić yamy. Wyjawienie dnia to jakby prośba o pomoc i poparcie w tej tak ważnej dla niego czynności. Mężczyźni kładą yam na pangal 1 i niosąc j ą na ramieniu idą wczesnym rankiem do ogrodu. Podczas gdy mężczyźni idą sadzić yam, kobiety zajmują się przygotowaniem posiłku, na który składa się zupa z bulwiastej rośliny mami i taro z posiekanymi orzechami kokosowymi. do bazi, z mniejszymi kawałkami gałęzi albo kory z krzewu Piper betel (w pidgin — duka). Betel ma mocny smak o działaniu ściągającym powodowanym przez taninę i żucie jego powoduje powstanie czerwonej śliny. Powoduje też uczucie błogości. Podstawowym składni­ kiem betelu jest alkaloid o właściwościach podobnych do nikotyny. Działa on na błonę śluzową i na centralny system nerwowy, łagodząc uczucie głodu i zmęczenia. Żucie betelu oczyszcza oddech, barwiąc jednak uzębienie na czarno. Dla Arapeszów ofiarowanie betelu jest oznaką grzeczności i gościnności. Betel i kambang odgrywają też ważną rolę w ceremonial­ nym życiu Arapeszów oraz w tradycyjnym handlu. Kambang ponadto ma zastosowanie w magii. Ma też duże znaczenie w czasie dożynek yamu, ponieważ służy za znak akceptacji yamu przez partnera. Akceptację wyraża się przez posypanie yamu kambangiem. Przed wejściem mężczyzny do ogrodu wszystkie kobiety mające menstruację muszą pozostać w domu i czekać aż mężczyźni udadzą się do ogrodów. Wynika to z wierzeń, że kobieta w czasie menstruacji jest nieczysta. Yam nie może wyczuć „powietrza", które może nabyć mężczyzna nawet przez spotkanie kobiety w okresie menstruacji, urósłby bowiem karłowaty i miał wiele odnóg. Mężczyźnie nie wolno jeść: węża (lauwań), owocu z drzewa chlebowego (kudi, yabehas, dibigepilip). owocu (uman, belag), banana (gulokowis, ausibel, bishauwiyek), yamu (aubit). Po zjedzeniu jednego z ww. pokarmów mężczyzna musi natychmiast poddać się oczyszczeniu przez nacięcie żołędzia członka (za: Mead 1970, s. 379-397). Sadzi się tylko te dwie części, gdyż Arapesze są przekonani, że z części trzeciej nie urosną duże yamy. Jest to wpływ mitu mówiącego o tym, że gdy ludzie z okolic Yangoru ukradli tę część yamu, to yamy ich pozostały skarłowaciałe (mit ten omawiam dokładniej w 2 części artykułu). ^ Pangal — gałąź z palmy sagowej. 4 5 6 �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANI 183 Z YAMEM Zupę przygotowuje się w dużej drewnianej misie służącej specjalnie do tego celu. Mężczyźni, którzy sadzą yam, jedzą ją z misek zrobionych z łupin orzecha kokosowego. Po zjedzeniu tej zupy gospodarz obdziela pomocników tytoniem, betelem i daką. Następnie wszyscy siadają i zaczynają się długie rozmowy, których tematyka obraca się wokół yamu. Wtedy też gospodarz sadzący yam prosi wodza, aby poświęcił yamy i „wylał" na nie swojego ducha i duchy przodków. Wódz najpierw zwraca się do lluhine, którego zadaniem jest opieka nad c z ł o w i e k i e m , mówiąc: 8 O lluhine, miej w swojej opiece te yamy. Chroń je przed złym człowiekiem. Spraw, by on nie przyszedł i nie zniszczył ich. Uczyń, lluhine, by te yamy urosły duże i proste. Ześlij swego ducha Becoma . Niech strzeże yamów i ogrodu. lJ Wódz dmucha przy tym w bambusową rurkę, tę samą, którą yam Kubaningili posiadał w swojej torebce i w której znajdują się magiczne środki mające zapewnić wzrost tej r o ś l i n i e . Po inwokacji do lluhine następuje inwokacja do duchów przodków. Jako duchy opiekuńcze są one proszone o wstawiennictwo i pomoc: 10 Nie odwracajcie się od nas. Pomóżcie nam. Inni chcą nas poniżyć. Sprawcie więc. by nasze yainy byly jak największe. Byśmy to właśnie my zwyciężyli". Po tych inwokacjach następuje przygotowanie specjalnej wody, której zadaniem będzie p o m ó c yamowi. Do tego celu zostaje użyta woda przy­ niesiona z rzeki W i d u h , w specjalnym naczyniu, zwanym udup, z tego dokładnie miejsca, gdzie mityczny yam chodził załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. D o wody dodaje się mieszaninę ziemi i prochu pochodzącego ze zmielonych kości n ó g lub rąk (salikiń) . Dawniej dodawano jeszcze tłuszcz pochodzący z części brzusznej. Dziś jednak jest on prawie nie­ osiągalny . 11 ]2 1 3 H Arapesze wierzą w Najwyższą Istotę, zwaną lluhine. czyli Istotę z Wysokości. Jest to Istota rodzaju męskiego, byt, którego nie można bliżej określić. Jest on niewidzialny. Ludzie nigdy go nie słyszą, nie wiedzą niczego o miejscu jego pobytu. Wszystko, co istnieje, jest dziełem lluhine. On jest dobry, ale karze np. za morderstwo. Becom — duch Jluhine. Przybiera on postać jastrzębia. Jego zadaniem jest pośrednictwo między lluhine i ludźmi. Kubaningili — yam, który przebywał na ziemi. Mowa o nim dokładniej w cz. 2. Rzeka Widuh znajduje się niedaleko wioski Chologun. Salikiń — kości nóg lub rąk nietrudno zdobvc. gdyż zazwyczaj pochodzą one od bliskich zmarłych, których ciała chowa się przy domu. Kiedy ciała ulegną rozkładowi, wydobywa się kości z ziemi i przechowuje w domu mieszkalnym lub w domu duchów. Tłuszcz ten (manumiri) można było dawniej nabyć od wodzów wrogich wiosek. Musiał on bowiem pochodzić jedynie z ciała wrogów. Manumm przechowuje się w bambusowej rurce umieszczonej wysoko nad ogniskiem w domu mieszkalnym. Uwędzony tłuszcz dobrze się 4 10 11 13 �184 WOJCIECH BĘBEN W kości woda przez niektórych miejscowościach regionu Arapesz, np. w okolicach Mui, kładzie się w ogrodzie blisko yamu, tak aby spływająca po nich zabrała znajdujące się w nich moce i spływając na yam przeniosła je, co uzyska on moc i p r ę ż n o ś ć . 14 Do wymienionej mieszaniny dodaje się pewne rośliny, które mają uczynić yamy „gorącymi", co z kolei ma im zapewnić szybki wzrost. D o tej miesza­ niny dodaje się pył zeskrobany z kamieni masalaja. Każdy w ó d z ma swojego masalaja^ . 5 Gdy mieszanina jest gotowa, w ó d z bierze gałąź z pachnącego krzewu woibin i umoczywszy ją w magicznej wodzie skrapia nią ogród i yamy. Po tej czynności mężczyźni przystępują do sadzenia yamów. D o przygotowanych uprzednio d o ł ó w (niuang) wkłada się sadzonki. D o ł y przygotowuje się przy użyciu zaostrzonego drąga (natem). Coraz częściej jednak używa się szpadli. Po posadzeniu y a m ó w mężczyźni żują betel, a wieczorem jedzą zupę z mami. Nie można jednak żuć samego betelu. Dodaje się d o ń w tym czasie magiczne zioła o nazwie ni 'ni. Nie wolno jednak używać kambangu, ponieważ czyni on kości kruchymi (Mead 1970, s. 414). Wtedy też w ó d z oznajmia sadzące­ mu, aby postarał się o świnię (dziką lub d o m o w ą ) . Po upływie ok. 2 tygodni, kiedy kiełki yamu ukażą się na powierzchni ziemi, wódz wzywa wszystkich ponownie do ogrodu (zarówno przyjaciół, jak i wrogów). Przygotowuje on znowu „specjalną wodę", której właściwości i przeznaczenie będą jednak inne aniżeli poprzednio. Woda pochodzi również z rzeki Widuh. Miesza się ją z sokiem z orzecha kokosowego. Ludzie wierzą, że płyn znajdujący się w tym orzechu powstał z niczego, nikt go do wewnątrz nie nalał, człowiek nie był w stanie tego uczynić, uczynił to Iluhine. Przez użycie tej wody w ó d z chce sprawić, by Iluhine podobnie uczynił z yamem, którego wzrost nie zależy od człowieka i jego sił. D o wody dodaje 1 6 się także soki z roślin: alibań, atum, niumbut, farbę yous, lisu, uanyal, nibu, ñamo, dishu, washeh, mai oraz liście z drzewa wabu (Mead 1970, s. 362-369). Cała mieszanina zwana jest bilkuitebal. M a ona za zadanie uczynić yamy grubymi. Następnie wszyscy uczestnicy ceremonii przechodzą kolejno koło naczynia z bilkuitebal i zapewniają gospodarza o wzajemnej przyjaźni, o tym, że nie ma wśród nich nienawiści i dlatego z całego serca wzajemnie sobie życzą, aby yamy u każdego z nich urosły wielkie i szczególnie długie i by pokonały wszystkie yamy u wrogich plemion. Po tych zapewnieniach każdy z nich przechowuje. Zadaniem manumin jest nadanie yamowi sity ducha, jaką posiadał zmarły wróg. Za tłuszcz ten płaci się bardzo dużo, dlatego jego użycie nie zawsze jest obecnie możliwe Zapłatą jest tradycyjny środek płatniczy — pierścienie. Mui - miejscowość położona ok. 60 km od Ulupu, miejsca moich badań. Por. przyp. 2. Każdy masalai ma własne imię; np. masalai mojego informatora Baltoku nosiło imię Tamban. Świnia potrzebna będzie do złożenia ofiary Iluhine, który ześle swego ducha Becom w postaci jastrzębia, aby zaakceptował kawałek mięsa jako ofiarę za pomoc. 1 4 1 5 1 6 �185 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M podchodzi do bilkuitebal i dmucha w n i ą . Następnie polewa się tą wodą liście i łodygi yamu. Po skończonych ceremoniach wszyscy wracają do wioski na posiłek, żucie betelu, palenie tytoniu, no i rozmowy. Gospodarz sadzący yamy nie może teraz chodzić do ogrodu, dopóki nie przygotuje mięsa wieprzowego i orzechów kokosowych. Po zdobyciu mięsa kraje on kawałek i zanosi do ogrodu. Czynność ta nazywa się citaliciagen. Przynosząc mięso do ogrodu wiesza je na szałasie. Aktem tym chce pod­ kreślić, że uznaje Iluhine za opiekuna swoich yamów. Jeśli by przyszedł do ogrodu z pustymi rękoma, wtedy Iluhine wraz z duchami przodków odwróci się do niego plecami mówiąc: 17 Dlaczego przychodzisz do nas z pustymi rękoma? Myśmy udzielili ci pomocy, gdy o nią prosiłeś, a ty nie dajesz nam za to zapłaty? Gospodarz bojąc się zemsty, w wyniku której yamy urosłyby karłowate i z wieloma odnogami, przynosi kawałek mięsa i wiesza go w ogrodzie. Potem czeka aż Becom pod postacią jastrzębia porwie to mięso. Jeśli tak się stanie, oznacza to, że Iluhine akceptuje ofiarę i zobowiązuje się do dalszej opieki nad ogrodem i yamami. Gospodarzowi chodzi też o usa­ tysfakcjonowanie duchów przodków, ponieważ poprzednio wzywał ich pomocy. Duchy przodków są mocno powiązane z duchami yamów, te zaś, gdy poczują się zlekceważone, mogą odejść na zawsze. Duchy przodków pomagają nie tylko we wzroście roślin, ale strzegą ich, gdy przebywają w „domu yamu". Wtedy to umieszczane są w tym „domu" kości przodków lub maski, a gospodarz tak oto prosi duchy o pomoc: Wy zostańcie tutaj. Patrzcie wszędzie. Jeżeli dostrzeżecie yamy, przynieście je tutaj. Ja zaś będę je sadził i zbierał. Wy mi pomóżcie. Pilnujcie ich. Kawałek mięsa jest więc również ofiarą dla duchów przodków, zapłatą za okazaną pomoc. Po dokonaniu tych czynności gospodarz jest pewien, że jego yamy urosną bardzo duże i że dzięki temu odniesie zwycięstwo nad swoim wrogiem. Okres wegetacji w dużej mierze zależy od pogody, szczególnie od ilości opadów. Dlatego dużą rolę odgrywają zaklinacze deszczu . 18 17 Najpierw podchodzą wodzowie, a potem inni — wedle społecznego znaczenia. Nachylają się nad bilkuitebal mówiąc coś do siebie, zazwyczaj bardzo cicho, a potem dmuchają na wodę. Czynność ta symbolizuje wlanie własnego ducha do bilkuitebal i nadanie mu własnej mocy. Zaklinanie deszczu odbywa się przy użyciu bębna sygnałowego garamutu. Moc tę (mana) mają tylko niektórzy wodzowie. 18 �186 WOJCIECH BĘBEN Wzrost yamu uzależniony jest też od tzw. świętych kamieni, które są kamieniami płodności. Mają one różne rozmiary i kształty. Zazwyczaj uloko­ wane są na placu zebrań. Na środku tego placu leży duży kamień (zwykle koloru białego), otoczony łupinami orzecha kokosowego. Gdy w wiosce znaj­ duje się dom duchów, to kamień ten umieszcza się po jego lewej stronie . Główny kamień ma swoje imię. Jest ono uzależnione od wioski i jej wodza, nadającego te imiona. Często główny kamień z imieniem otoczony jest przez małe kamienie, które już nie mają imion. Kamienie te otoczone są krzewami i ogrodzone gałęziami. Na oznaczenie dużego kamienia używa się słowa ulma . Idąc sadzić yam mężczyźni przechodzą w pobliżu tego kamienia i zwracają się do niego w formie prośby: 19 2{) Chcemy posadzić yamy, nie chcemy jednak, by wyrosły krzywe, dlatego chodźcie z nami. 21 Kamienie te zazwyczaj przynoszone są z r z e k i . Opodal kamieni zwykle sadzi się dzikie taro. W czasie sadzenia lub wzrastania yamu kobieta nie m o ż e przestąpić świętego kamienia ani też zbliżyć się do niego. Tylko sadzący yam mają prawo siedzieć w pobliżu kamienia płodności. Po tych pracach i trudach sadzących czeka największa radość, jaką jest prezentacja yamu — symbolu męskości i przedmiotu dumy gospodarza. 3. UROCZYSTOŚCI DOŻYNKOWE Gdy yam powoli wzrasta, mężczyzna raz po raz idzie do ogrodu i spraw­ dza, jaki postęp uczynił yam, kiedy będzie można oznajmić innym, że nastąpił czas wykopków. kiedy będzie można zaprosić innych, aby przyszli i stwierdzili rozmiary yamu. Kiedy gospodarz uzna, że yam dojrzał, wraca do wioski, bierze z sobą zaangażowanych mężczyzn i udaje się z nimi do ogrodu. Powoli odkopują oni rośliny (kolejno każdy mężczyzna) i jeśli yam jest duży — wydają okrzyk radości. Wówczas gospodarz mierzy yam trzciną, zaznaczając na niej wymiary rośliny. W ten sposób mierzy każdy yam (do każdego używa oddzielnej trzciny). Następnie „miary" te niesie uroczyście do wioski. Teraz z niecierpliwością oczekuje się na „miary" od innych gospodarzy, aby stwierdzić, który z y a m ó w jest największy i który gospodarz wygrał rywali­ zację. „Miary" przymocowuje się do specjalnego rusztowania (w zależności od ich rozmiarów). Formują się wtedy dwa obozy: zwycięzców i zwyciężo- 14 Lewa strona, jeśli jest się zwróconym twarzą w stronę domu duchów. " UIma — słowo używane na oznaczenie każdego świętego kamienia. Przy inwokacjach nie używa się zazwyczaj imienia danego kamienia. Nasuwa się pytanie, dlaczego używane są właśnie te, a nie inne kamienie? Otóż, według przekazów przodków, jeden / nich zobaczy! te kamienie we śnie. Pokazał mu je sam lluhine. Podczas s n u wid/ial on. jak musalajc wstępowały w kamienie. W wiosce kamienie te wystawione są n a otwarła przestrzeń, aby poddane byh działaniom księżyca i przez to nabierały siły. : : i �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 187 nych. Nie ma jednak przy tym nienawiści lub zazdrości. Yamy zaś wyko­ pane czekają w ogrodzie na przystrojenie i uroczyste przeniesienie do wioski. To jednak nie nastąpi tak szybko. W wiosce zaczynają się teraz śpiewy, które rozbrzmiewają każdego wieczoru i tak będzie przez cały tydzień, a nieraz dłużej. Jest to uzależnione od przebiegu wszystkich przygotowań do dożynek. Śpiewy może zakłócić np. śmierć wodza (w jęz. pidgin *- bigmend) lub właściciela yamu. W takim przypadku dożynki również zostają przerwane, a yamy przekazuje się innym wioskom bez żadnej u r o c z y s t o ś c i . Jeżeli przygotowania przebiegają pomyślnie, w wiosce wszyscy krzątają się w napięciu, bo każdy chce wypaść jak najlepiej. Każdy chce pokonać swego wroga przez zaskoczenie . Na placu zebrań wznosi się szałas, w któ­ rym zostaną wystawione yamy. Każdego popołudnia zaangażowani mężczyźni zbierają się na placu i prowadzą rozmowy dotyczące nadchodzących dożynek. N a miejscu zebrań kładą orzechy kokosowe i gałęzie pachnącego krzewu weibin, kierując następnie swoje prośby do Iluhine. Proszą go o pomoc w zdobyciu świni. Potem rozbijają orzech kokosowy na połowy. Każdy mężczyzna podchodzi do orzecha i wznosi swoje prośby. Następnie wszyscy podchodzą do białego kamienia i do niego także zwracają się z prośbami. Chcą się w ten sposób przypomnieć Iluhine i duchom przodków i prosić ich jeszcze raz o pomoc. Inwokacja ta brzmi: 22 23 O Iluhine, spojrzyj na nas. Yamy nasze dzięki tobie urosły duże, a teraz prosimy cię — bądź z nami, bo teraz chcemy znaleźć świnię. Spraw, że choć nie mamy wystarczająco pieniędzy, to jednak ludzie sprzedający tę świnię na to nie będą zważali. Spraw, byśmy kupili tę świnię za te pieniądze, które mamy przy sobie. Po tych inwokacjach mężczyźni szykują swoje bilum 2 2 24 i pierścienie 25 Oddanie yamów nie zawsze jest mile widziane przez miejscową społeczność i bywa źródłem niezgody. Tak np. w 1979 r. w wiosce Ulupu zmarł jeden z bigmenów i wioska oddała swe yamy wiosce Ilipeim. ta zaś wystawiła je jako swoje we własnym szałasie i wrę­ czyła je wiosce Aihegulim. Mieszkańcy tej wioski, po odkryciu tego faktu, czuli się obrażeni, że zostali pokonani przez obce yamy. Wiele przy tym było kłótni. Do ostatniej chwili nie wiadomo, w jaki sposób dana wioska zwycięży wroga. Świnie i inne prezenty są dobrze ukryte i ujawnia się je dopiero podczas dożynek. Obecnie Arapesze uciekają się coraz częściej w tej rywalizacji do rzeczy przyniesionych przez Białych, takich jak piwo. ciastka lub krowy (było tak np. w 1978 r. w wiosce Ilipeim). Bilum - siatka, którą kobiety arapeskie robią ze sznurka powstałego z łyka drzewnego. Jest ona zazwyczaj koloru białego, który przeplatany jest czerwonym. Splot tworzy wzór o kształcie rąbków. Bilum noszone jest zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety. Mężczyźni noszą bilum małe i przechowują w nim betel. dakę. kambang i tytoń. Kobiety zaś noszą w bilum dzieci i płody ziemne. Podczas uroczystości kobiety noszą bilum ozdobione muszlami. Pierścienie wyrabiane są z muszli mięczaków jadalnych. Tnie się je za pomocą bambusa. Proces cięcia trwa ok. miesiąca. Z poszczególnych muszli wycina się kilka pierścieni o różnej 2 J 2 4 2 5 �188 WOJCIECH BĘBEN i udają się w drogę na poszukiwanie świni. Dożynki yamu nie mogą się bowiem obyć bez świń, które gospodarze wręczają razem z yamem swoim wrogom. Udając się w drogę mężczyźni w pierwszej napotkanej rzece dokonują oczyszczenia siebie i swoich rzeczy, aby nic złego nie spotkało ich po drodze. Po przyjściu nad rzekę biorą roślinę mongidę i kolczastą roślinę mondehilne i splatają je razem. Następnie dwóch mężczyzn trzyma ten wieniec, a pozostałych dwóch podaje pod nim swoje bilum z pierście­ niami. Czynią to po to, aby wszystkie winy zostały zabrane, zatrzymane przez wieniec. Następnie mężczyźni zgniatają wieniec i rzucają do wody, aby woda zabierając go zabrała też wszystko co złe, co mogłoby stanąć na przeszkodzie w znalezieniu świni i zaszkodzić podczas dożynek. Odchodzą znad rzeki wielce uradowani . Teraz starają się dowiedzieć, gdzie można kupić świnię. Pytają o to napotkanych po drodze ludzi. Jeśli spotkają kogoś, kto zgodzi się sprzedać im świnię — udają się do jego wioski. Człowie ten daje im do wypicia sok z orzechów kokosowych, gospodyni zaś szykuje zupę składającą się z taro, yamu i mami. Kupujący idą do buszu, aby przygotować drąg i sznur do niesienia świni. Potem przystępują do kupna. Na liściu bananowym układają pierścienie i pieniądze . Pierwszy, największy pierścień przeznaczony jest na zapłatę za głowę świni (wartość pierścienia lub pieniędzy wynosi ok. 100 kina). Drugi pierścień lub 50 kina jest zapłatą za brzuch świni. Za dwie tylne nogi dają 2 pierścienie lub po 20 kina za jedną nogę. Następne 2 pierścienie są wynagrodzeniem za dwie przednie nogi lub płaci się po 10 kina za jedną nogę. Teraz właściciel świni naradza się ze współplemieńcami i jeżeli dochodzą do wniosku, że zapłata jest zadowalająca — zgadza się na sprzedaż. Kupujący biorą wówczas świnię i niosą ją do domu. Sposób transportu zależy od rozmiarów zwie­ rzęcia. Dużą świnię niesie się na noszach, małą zaś na drągu, zawieszoną nogami do góry. Aby kupić świnię Arapesze rozchodzą się po całym terenie należą­ cym do tego plemienia . 26 27 28 wielkości. Po wycięciu poddawane są one szlifowaniu na kamieniach aż do zupełnej gładkości. Pierścienie mają zastosowanie jako pieniądze. Do dziś stosowane są przy kupnie żony, przy płaceniu za ducha zmarłego, kupowaniu świń, przy rekompensacie wypłacanej po zniszczeniach spowodowanych walkami plemiennymi lub pojedynczymi kłótniami. Pierścień dużych rozmiarów ma wartość ok. 200 kina (kina — nowogwinejska jednostka monetarna, wprowadzona w latach 1973-1975. Wyparła ona australijskiego dolara. Wartość jej przekracza wartość dolara austra­ lijskiego i kształtuje się jak 1:1,11; 1 kina = 100 toa). Pierścienie wyrabiane są wśród Arapeszów szczególnie w wioskach Yalehine, Yebomenu i Koboibis. Mieszkańcy wiosek Chologun i Ilipeim dokonują oczyszczenia w rzece Kulauru. Obecnie coraz częściej zamiast liścia bananowego używa się косу lub kawałków mate­ riału. Czyni się tak dlatego, że pierścienie bardzo łatwo się tłuką, a po pęknięciu nie mają żadnej wartości. Bardzo często mężczyźni z okolic Ulupu, by nabyć świnię udają się na wybrzeże w okolice Dagua. Przywożą je stamtąd wynajętymi samochodami, a podczas drogi wykonują przepisane rytuałem śpiewy. Dość często razem ze świniami przywożą z Wewak kartony piwa. 2 6 2 7 2 8 �189 ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M W tym czasie w wiosce kupującego trwa okres wyczekiwania. Nikt nie może odezwać się źle do żony kupującego ani też uderzyć jej, gdyż podobny kłopot może spotkać kupującego. Drzwi w domu kupującego muszą być otwarte, ponieważ ich zamknięcie może spowodować, że kupujący zastanie wszędzie zamknięte drzwi. Zarówno żona, jak i najbliższa rodzina nie pracują i nie myją się. Tak trwają w oczekiwaniu na dźwięk garamutu (bębna sygnałowego), który obwieści im wiadomość, że świnia została szczęśliwie nabyta i poszukiwania zakończone. Kiedy wszystkie formalności związane z kupnem zostaną dopełnione, wówczas ten, który zakupił świnię, wysyła za pomocą garamutu następującą wiadomość: Świnia została zakupiona. Niedługo przyjdziemy. Przygotujcie siebie i wioskę. Żona zaraz po otrzymaniu tej wiadomości idzie się obmyć, następnie zakłada odświętny strój, a na piersi zawiesza największy pierścień, jaki posiadają w domu, ciesząc się w ten sposób z sukcesu męża. Ci, którzy kupili świnię, niosą ją do wioski. Kiedy podejdą już blisko, najczęściej do sąsiedniej wsi, uderzają w trzy bębny sygnałowe, aby ludzie z ich wioski przyszli i pomogli w niesieniu świni, biorąc w ten sposób udział w ich radości . Zauważywszy nadchodzących pomocników, niosący świnię śpiewają. Śpiewając oznajmiają imię kupionej świni, określają, jaka jest duża, jak trudno ją było kupić i jaka była droga . Potem śpiewy kieruje się ku przyszłemu odbiorcy świni. Jest to pewnego rodzaju pieśń dumy, a zarazem drwina z „przeciwników" . 29 30 31 2 4 W każdej wiosce, na centralnym miejscu pod dachem znajdują się bębny sygnałowe. Są różnej wielkości. W największy bęben uderza osoba najwyższa rangą (ona też uderza pierwsza). Pierwszemu bębnowi wtóruje rytmicznie drugi i trzeci. Każda świnia w wiosce ma swoje imię. Często można słyszeć nawoływania gospodyni, która woła świnię po imieniu do jedzenia. System partnerstwa zwany buayin polega na tym, że zgrupowanie kilku młodych chłopców z jednej wsi dostaje przydzielonych partnerów z drugiej wioski i pozostają oni na całe życie partnerami wymiany. Partnerzy zobowiązani są do wzajemnych świadczeń materialnych, do wymiany prezentów, przy czym świadczenia te są często wymuszane przez odpowiednie, nawet obraźliwe, prowokowania partnera, by skłonić go do ofiarowania prezentu lub urządzenia przyjęcia. Buayin, do którego obowiązków należy prowokowanie swojego partnera, czyni to np. w ten sposób: w obecności swojego partnera pyta innych ludzi, czy prawdą jest, że partner ów nie ma świń, nie ma yamów ani szczęścia w polowaniu, że nigdy nic nie daje ani nie urządza uroczystości? Czy on wyszedł z łona matki głową czy nogami (wyjście głową jest oznaką normalności). Przy wymianie każdy kawałek mięsa lub yamu liczony jest uważnie, bo musi być zwrócony przy nadarzającej się okazji. Jednak, co dziwne, dający szykuje duży kosz pełen jedzenia i przekazuje swojej żonie, ta zaś wręcza go żonie partnera męża. Czyni to tak, by nikt oprócz męża nie wiedział o tym. To nie musi być zwrócone. Jak ofiarność jest czymś oczekiwanym wśród Arapeszów, tak zaniedbywanie jej przez partnerów jest przyjęte jako coś normalnego. Ta trudná rola bycia partnerem przechodzi z ojca na syna. Partnerów wybiera się często z wiosek, które miały zwyczaj prowadzenia ze sobą walk. 3 0 3 1 �190 WOJCIECH BEBEN Popatrzcie na nasze świnie. Popatrzcie na nasze yamy. Wy nas nie pokonacie. Nie dacie rady nas zwyciężyć. Gdy świnia jest jeszcze w drodze, kobiety w wiosce trzymając łodygi dzikiego taro tańczą i śpiewają, kierując swoje śpiewy do niesionej przez mężczyzn świni. Kiedy świnia wnoszona jest do wioski, pozostali mężczyźni tańczą w rytm bębnów. Kobiety natomiast przynoszą jedzenie, które przygo­ towały, by w ten sposób wynagrodzić trud niosącym świnię. Następnie ten, dla którego świnia jest przeznaczona, przychodzi i uderza ją łodygą dzikiego taro, a potem posypując ją kambangiem m ó w i : „ M o g ę tę świnię wziąć i zjeść". Z tego oświadczenia gospodarz bardzo się cieszy, gdyż oznacza ono, że zadowolił partnera oraz, że na drugi rok dostanie w rewanżu świnię mniej więcej takich samych r o z m i a r ó w . Kiedy wszystko jest gotowe do dożynek (abułlu), mieszkańcy stroją dom (szumel), w którym zostaną złożone yamy, a następnie w ogrodzie przygoto­ wują yamy malując je i strojąc, by takie nieść na dożynki do wioski. Od góry yamy malowane są inaczej (melip), inne też są malowidła w dolnej części (malat). U ż y w a się raczej jasnych farb, np. żółtej, czerwonej. Tylko „twarz" yamu malowana jest kolorem czarnym. Po skończonym malowaniu yamy przystrajane są w maski. Teraz następuje segregacja y a m ó w na yamy duże (aiyegehu) i małe (atumwi). Charakteryzacja dużych y a m ó w ma je upodobnić do mężczyzn, a yamy mniej okazałe i z większą liczbą o d n ó g mają wyobrażać kobiety. Gdy charakteryzacja y a m ó w dobiegnie końca, przy­ nosi się je do wioski, gdzie wita je żona gospodarza, przystrojona w naj­ większy pierścień — znak dumy i radości. M ó w i przy tym: 32 Ponieśliśmy z mężem wiele ofiar, ale ofiary te nam się opłaciły, bo yamy urosły nam bardzo duże. Następnie wzywają śpiewem swoich wrogów, aby przyszli na określony dzień i wzięli udział w dożynkach. Daje się też znać wszystkim okolicznym mieszkańcom o nadchodzącym święcie, aby przyszli jako obserwatorzy. W wiosce zaś trwają śpiewy połączone z tańcami {ulahiń — śpiew, alu — taniec). Jak większość pieśni arapeskich, tak i pieśń dożynkowa (abullu) opiewa śmierć jakiegoś bohatera. A oto jeden z przykładów typowej pieśni arapejskiej, jaką wykonuje się m. in. na dożynkach (za: Mead 1970, s. 434): , 2 Każda świnia zostaje dokładnie zmierzona. Jedna miara jest brana z obwodu brzucha, druga — z tułowia. Miary te przechowywane są w wiosce w domu zebrań lub w domu poszcze­ gólnych gospodarzy. Podczas dożynek dany gospodarz wymienia, ile świń oddał i jakich były rozmiarów. Najbardziej liczą się te świnie, które musiano nieść na noszach. Wymienia się też świnie, które gospodarz dał bratu lub komuś bliskiemu (nie partnerowi). Gospodarz liczy je publicznie, a przy każdej wymienionej świni wbija cienki patyk w ziemię. Po skończonej rozmowie każdy może przyjść i sprawdzić prawdziwość słów gospodarza. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z VA vii M 191 Przyjdź i spojrzyj na niego! Kto swe trucizny wypróbował na nim? Czyjże urok jego uroczył? Dlaczego on drży? To Yebulo go zabił. Połóż go, połóż go prosto! My go podniesiemy i wyprostujemy. Podniesiemy go schodząc do Seunika. Podniesiemy go wspinając się do Meniwakina \ v Każdy bigmen ma swoją pieśń rodową, którą prezentuje podczas cere­ monii dożynek. Śpiewy te połączone są z tańcami. Tańce rozpoczyna zazwy­ czaj taniec z garamutami. W rytm trzech garamutów mężczyźni śpiewają i wszyscy tańczą. Po tym tańcu następuje zwykle taniec z długim drągiem trzymanym i podnoszonym rytmicznie przez głównego wykonawcę pieśni. Pozostali wykonawcy trzymają w tym czasie dzidy, czyniąc nimi podobne ruchy. Kolejnym rodzajem tańca bywa zazwyczaj taniec z fletami buan* i bębnami rytmicznymi kundu. Taniec ten rozpoczyna trzech mężczyzn, z któ­ rych jeden będzie przewodził pieśni. Podczas tańca wszyscy trzej trzymają się za ramiona (pierwszy i trzeci trzymają tancerza środkowego). Środkowy tancerz trzyma kundu i flet, boczni zaś — tylko flety. Poruszają się rytmicznymi skokami W linii krzywej, skacząc raz w lewą, raz w prawą stronę i prze­ mierzając w ten sposób plac zebrań wokoło. Z a nimi podążają pozostali mężczyźni, a po nich kobiety, które — również zgrupowane po trzy — tańczą z boku, zazwyczaj jeden krok w przód i jeden w tył. Taniec zaczyna się z lewej strony placu zebrań. W podskokach tancerze kilkakrotnie przemie­ rzają plac. Potem następuje zamiana śpiewających. Kobiety w czasie śpie­ wu stanowią rodzaj chóru, prześpiewując zawsze ostatnie zdanie, powta­ rzając je za solistą. Taniec z fletami wykonuje się jeszcze przez ok. tydzień po skończonych dożynkach. Taniec razem ze śpiewem określany jest słowem c/7/6. 4 Po przyniesieniu y a m ó w do wioski wodzowie sprawdzają, jakich roślin jest więcej: małych czy dużych. Jeśli małych — wtedy wódz obiegając plac " Seunik i Meniwakin to imiona masalai, koło których mieli przechodzić ci ludzie niosąc zmarłego. Potrójne flety buan są bardzo proste, zrobione z nieozdobionego bambusa. Mają ok. 1 m długości i 5 cm średnicy. Kolankowe przegrody — z wyjątkiem tej od strony ustnika — są usunięte z bambusowej tuby. W przegrodzie wycięty jest elipsoidalny otwór. Flet prowadzący nazywa się głową. Dwa pozostałe flety są fletami wtórującymi. W czasie gry na fletach potrójnych mogą być obecne osoby nieinicjowane, a nawet kobiety, ale muszą one odwrócić się plecami do instrumentów. Kobiety narażone są bowiem na niebezpieczeństwo ze strony lambaranu i muszą słuchać jego głosu z tyłu. Mężczyzna grający na flecie prowadzącym, który rozpoczyna każdą pieśń, trzyma go w lewej ręce. Prawa ręka w tym samym czasie uderza w kundu zawieszony na lewym ramieniu. Mężczyzna tańczy równocześnie podnosząc i opuszczając flet w zależności od rytmu melodii. Kiedy pieśń jego słabnie — wzmacnia się refren śpiewany przez większą grupę ludzi, by prowadzący mógł złapać oddech. Dzieje się tak do chwili, gdy prowadzący da znak, że przystępuje do końcowej fazy utworu. 3 4 �192 WOJCIECH BĘBEN zebrań zakrzyknie 6 razy. Natomiast gdy yamy wielkie będą większością — wódz wyda 7 okrzyków (Mead 1970, s. 433). Największe yamy (bauges) umieszcza się z boku i przywiązuje do pali, za nimi znajdują się kolejno yamy duże, które też zostają przymocowane w ten sam sposób, a następnie średnie, przyczepione do płotu (nałib) znajdującego się po przeciwnej stronie placu. Najmniejsze yamy ułożone są po 96 sztuk wokół drąga wbitego w ziemię (lowat). Układanie yamów nazywa się bala'og bishulog. W określonym dniu ludzie z okolicznych wiosek nadchodzą, by wziąć udział w dożynkach. Po przyjściu do wioski na plac zebrań wszyscy siadają i czekają na oficjalne rozpoczęcie uroczystości. Ostatnią grupą, która przy­ będzie na dożynki, będzie grupa partnerów . Wczesnym rankiem jeszcze raz zostają oni powiadomieni o nadchodzących dożynkach za pomocą garamutu i zazwyczaj w ten sam sposób przesyłają odpowiedź, że już wyruszają. Do poszczególnych wiosek dołączają się wioski zaprzyjaźnione i tak powstają podczas dożynek dwa obozy, dwie wielkie grupy partnerskie . Widzowie, zazwyczaj kobiety i dzieci, siadają z boku jako obserwatorzy. Gospodarze grupują się na placu zebrań. Natomiast przybyli partnerzy zgru­ powani są w miejscu oddalonym ok. 200 m. Uroczyste otwarcie dożynek oznajmione zostanie przez wodza dającego znak za pomocą sygnału z muszli. Przed rozpoczęciem uroczystości każda rodzina biorąca udział w dożynkach przygotowuje odpowiednią ilość jedzenia dla przybyszów. Kładą oni kupkami orzechy kokosowe, betel wraz z daką oraz pieczone lub gotowane mami. Po rozpoczęciu dożynek każda grupa rozdziela przygotowane przez siebie jedzenie swoim partnerom, wywołując przy tym imię wodza, który otrzymując je dzieli pomiędzy swoich. Partnerzy są jeszcze poza placem zebrań. W tym czasie u wejścia na plac zostaje położona łodyga dzikiego taro tak, aby wrogowie musieli przez nią przeskakiwać dostając się na plac zebrań. Nad­ chodzą oni gęsiego trzymając w rękach włócznie, przeskakują dzikie taro 1 grupują się na placu. Wtedy zaczynają się przemowy, po których następuje prezentacja yamów. Przybysze uważnie oglądają yamy i kiedy któryś im się podoba, na znak akceptacji posypują go kambangiem. Wydają przy tym okrzyk radości o brzmieniu „uuuh!". Z yamami zazwyczaj dostają świnię, betel lub tytoń. Uroczyste dzielenie rozpoczyna wódz. Ludzie z wymienionych wiosek dzielą się na trzy grupy: 1 — witenmein, 2 — małtenonu, 3 — beciage. Pierwsza i trzecia grupa mają władzę wykonawczą (pierwsza jest jednak najważniejsza), druga jest grupą rozjemczą. Dzielenie yamów rozpoczyna grupa pierwsza, po niej kolejno następuje druga i trzecia. Kiedy yamy zostaną podzielone — przystępuje się do dzielenia mięsa i przy35 36 3 5 Tak np. dla wioski Ilipeim partnerami byli ludzie z wioski Aihegulim, dla wioski Chologun zaś — ludzie z Yamel. Podczas dożynek przygotowującej je wiosce pomaga kilka innych wiosek, tej zaś. która przychodzi po odbiór darów, pomaga druga grupa wiosek. Ilipeim było wspierane przez Ulupu, Onialep i Yalehine, natomiast Aihegulim - przez Yebomnu i Koboibis. �193 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 37 gotowanego jedzenia. Pierwszy talerz przeznacza się dla Iluhine . N a talerzu tym znajduje się mięso, yam, betel oraz tytoń. Jest to oficjalna forma podzię­ kowania dla Iluhine za pomoc. Na tym kończy się dzień. Przez następne dwa lub trzy dni ludzie będą się jeszcze schodzili, by uczestniczyć w radości gospodarzy i korzystać z ich gościnności. Codziennie wieczorem podawana będzie przez te dni zupa z mami. Nie zawsze dożynki kończą się dobrze i w radosnym nastroju. Często dochodzi do kłótni przy dzieleniu y a m ó w i świń. K t o ś został pominięty, ktoś inny dostał mniejszy yam niż się spodziewał czy też wymieniono go nie na pierwszym miejscu — to wszystko m o ż e s p o w o d o w a ć długotrwałe kłótnie i dochodzenie: kto miał, a kto nie miat racji. Po skończonych dożynkach gospodarz i jego żona poddają się osta­ tecznemu oczyszczeniu (nimaili) (Mead 1970, s. 436-438). N a dzień przed rozpoczęciem uroczystości gospodarz dożynek (moenye) musi przestrzegać tabu obejmującego palenie tytoniu, żucie betelu oraz dotykanie jedzenia rękoma. Po skończonej ceremonii dożynkowej zaś bierze ze sobą drugiego mężczyznę (wprowadzającego) oraz drągi, do których były umocowane yamy. Zabiera też najlepsze pierścienie i udaje się nad r z e k ę . Wprowadzający umieszcza duży pierścień, zwany nuymaii lub awhan, określany też jako „węgorz", pod drągiem mówiąc przy tym: 38 Pierścień nazywa sie węgorzem, ponieważ trudno go znaleźć w wodzie. Ktoś musi go odnaleźć. Następnie wprowadzający mężczyzna umieszcza w wodzie kilka pachnących ziół: mailegil, mauto'a, bweduan, yaminahil, butas i who'iyas. Gospodarz dostaje wówczas mały pierścień, którym ma oczyścić swoje usta po okresie tabu. Stojąc jeszcze nad brzegiem rzeki dostaje do wypicia przygotowaną przez wprowadzającego „oczyszczającą wodę", a następnie myje nią swoje ciało, wcierając wodę liśćmi. Po skończonym obmyciu wchodzi do wody, wyciągając z niej duży pierścień. Następnie wręcza go wprowadzającemu, który teraz namaszcza jego ciało mieszaniną zrobioną z yamiiliali i liści aba'u oraz farby lahein™. Potem wszyscy idą do ogrodu niosąc ze sobą trochę „oczyszczają­ cej wody" i pokrapiają nią drąg pozostały z d o ż y n e k . Po dokonaniu tej 40 1 7 Z talerza przeznaczonego dla Iluhine mogą jeść tylko starcy, a gdy ich nie ma — to psy. Nigdy nie wolno dotknąć tego talerza młodym chłopcom, jeszcze przed inicjacją. Zazwyczaj jest on odnoszony i starzec siedzący gdzieś z boku zjada z niego. Mężczyzną pomocniczym, czyli wprowadzającym, jest zazwyczaj wódz; musi to być w każdym razie mężczyzna po inicjacji, biorący czynny udział w kultywacji yamu. Jest on kimś w rodzaju chrzestnego. Czynność tę wykonuje się, by zapewnić podobny zbiór yamu na rok następny. Chodzi tu o drąg, wokół którego umieszczone były yamy podczas dożynek. Zazwyczaj jest on przetrzymywany w domu lub w ogrodzie jako miara kopca. 5 8 M 4 0 I3 - Etnografia Polska t. 31. z. I �194 WOJCIECH BEBEN czynności ręce gospodyni oczyszczone zostają językiem przez jednego z obec­ nych m ę ż c z y z n . Teraz wprowadzający przystępuje do zdjęcia tabu dotyczącego żucia betelu z gospodarza i jego żony. Betel z dodatkiem liści naho', o d n ó g tanum, mugaden i bibah oraz źdźbłami abo'osho'o jest teraz ceremonialnie żuty. Po zdjęciu tabu żucia betelu następuje zdjęcie tabu, które dotyczy jedzenia pewnych potraw. Wprowadzający pije w tym celu wodę zmieszaną z sokiem z kory mauto'a, a potem wodę maliegil. Następnie uczestnicy tej ceremonii wręczają gospodarzowi swoje podarunki, np. mięso, talerze, bilum oraz naczynia do gotowania, a dostają w zamian bilum pełne yamów, aby zabrali ze sobą do d o m ó w i mieli do sadzenia na następny r o k . Wtedy też bracia żony gospodarza upominają się o swoje yamy . Przez trzy lub cztery dni gospodarz i jego żona będą jeszcze przebywali w otoczeniu wprowadzającego i rodziny. Na koniec wprowadzający za wyko­ nanie swojej czynności zostaje dodatkowo obdarowany pierścieniem. „Miara" największego yamu zostaje zaś umieszczona przed „domem yamu" należącym do gospodarza, który często podczas spotkań będzie ją pokazywał m ó w i ą c : 41 4 2 43 Chodź zobacz moją wiya. Weź ją i sprawdź, czy twoje yamy będą w stanie przekroczyć znak moich. Yamy przeznaczone do sadzenia w roku następnym przyniesione zostaną do „domu yamu", gdzie będą przebywały pod uważną opieką d u c h ó w przod­ ków. Wioska powoli zaczyna żyć nowym życiem. Jednak duch uroczystości pozostał. Powstały nowe grupy podczas dzielenia yamu, nowe twarze wyrosły w partnerstwie . N a nowo odżyła więź pomiędzy partnerskimi wioskami. Y a m wniósł innego ducha w społeczeństwo poprzez oczyszczenia i tabu. 44 II. M I T Y C Z N E I SPOŁECZNO-RELIGIJNE A S P E K T Y OBRZĘDÓW AGRARNYCH Jako roślina kultowa yam ma swoją mitologię. Tym różni się od innych bulw ziemnych, a ponieważ posiada też swojego ducha — zajmuje określone miejsce w hierarchii istot ponadziemskich. M a własne powiązania z duchami przodków i dlatego pełni funkcję członka danej rodziny, często uważany jest 4 1 Nie chodzi tu o gospodarza ani wprowadzającego. Czynność tę wykonuje ktoś z rodziny gospodarza. Mowa jest o małych yamach, które układa się w kopce po 96 sztuk. Wśród Arapeszów panuje zwyczaj kupowania żony. Placi się za nią nie rodzicom, ale braciom matki lub żony. Zapłata nie jest jednorazowa. Bardzo często strona żony upomina się o jej uzupełnienie. Płaci się najczęściej po urodzeniu dziecka i podczas ważniejszych uroczystości. Podczas dożynek wprowadzeni zostają nowi partnerzy, którzy bardzo często zastępują starszych z rodziny. Zastępstwo możliwe jest tylko w linii prostej, tj. syn ojca lub brata Warunkiem jest jednak przejście przez inicjację. 4 2 4 3 4 4 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAM EM 195 za dziecko gospodarza. Tak nakazują ludziom wierzenia, tak podaje im mitologia. Y a m jest czymś świętym, a uprawa jego wymaga wielkiej pieczoło­ witości i wielu wyrzeczeń. C h o ć jest własnością konkretnej rodziny, rzutuje jednak na życie innych ludzi, tzn. spoza rodziny, a nawet spoza wioski. Wywiera wpływ na kształtowanie nowych układów wioskowych i plemiennych, integruje ludzi i jest źródłem bogatych tradycji folklorystycznych. Jeszcze większe jest oddziaływanie yamu na życie duchowe społeczności plemiennej, co m. in. przejawia się w licznych mitach poświęconych tej roślinie. I. MITY O POCHODZENIU Y A M U Ludność należąca do plemienia Arapesz stanowi typ ludności osiadłej zajmującej się rolnictwem. Ponieważ członkowie tej grupy uważają, że nie ziemia do nich należy, ale oni należą do ziemi — daru swych przodków, ziemia jest więc dla nich czymś bardzo cennym (Mead 1963, s. 16). Była ona i jest. choć już nie tak często jak dawniej, powodem wielu wojen plemiennych . O randze ziemi świadczy fakt, że cała mitologia tutejszej ludności bazuje na tematyce rolniczej. W bogatym zbiorze m i t ó w bardzo duże znaczenie mają mity o pochodzeniu yamu. 45 Dzieje yamu związane są z mityczną pramatką Aczakoik. Jej pierwotnym miejscem zamieszkania były okolice Dagua. M a ona swoją historię, prze­ mierzała bowiem ziemię, kiedy stwarzała wszystkie rzeczy z wyjątkiem czło­ wieka. Miała dwóch synów. Jeden nazywał się Yalihein, a drugi Sumahoin. Żyli oni razem w okolicy Dagua. Pewnego razu Aczakoik poprosiła swych synów, aby przygotowali miejsce na ogród. Dzieci zdziwione tą prośbą zapytały: Po co nam ogród? Nie znamy niczego, co się w nim sadzi! Ona jednak odpowiedziała im: Nie pytajcie za dużo, tylko idźcie i oczyście to miejsce, w którym pościnałam drzewa. Poszli i zrobili o co ich prosiła. „Co zamierzasz posadzić w tym ogro­ dzie?" Zapytali ją. Ona odpowiedziała: „O to się nie martwcie. Posadzimy coś później". W tym czasie pojawiło się wiele czyraków na jej skórze, na całym ciele. Nie były to jednak rzeczywiste czyraki, ale taro, yam, mami oraz banany schowane pod jej skórą. Synowie nie widzieli jednak o tym. Myśleli, że były to prawdziwe czyraki. Wyjąwszy te rośliny spod swej skóry Aczakoik włożyła je pod sterty zeschłej trawy. Potem powiedziała do synów: „Idźcie i zobaczcie, co położyłam pod stertami trawy". 4 5 Dziś instytucja nowo powołanych przez rząd sądów wioskowych stara się rozstrzygnąć sporne problemy przynależności ziemi drogą pokojową. �196 WOJCIECH BĘBEN Oni poszli i znalazłszy rośliny, przynieśli je do domu. Aczakoik przygoto­ wała zupę. Zupę w tym czasie robiono z wiórów drzewnych, które zastę­ powały yam. Taką właśnie zupę przygotowała im Aczakoik. ale sama nie jadła jej tym razem. W nocy wzięła yam i ugotowała go dla siebie. Warzywa i owoce, które Aczakoik stworzyła dla nich, a które oni przynieśli do domu, za­ częły kiełkować. Wtedy wzięli je i zasadzili w ogrodzie, który uprzednio przygotowali. Kiedy warzywa wyrosły, Aczakoik wzięła część z nich i rzekła swojemu mężowi: Ty tu pozostań w Dagua. Ja zaś z synami udam się w drogę. Chcę bowiem zobaczyć, jak wyglądają góry z drugiej strony. Wzięła więc niektóre płody ziemne oraz owoce i poszła w drogę. Wędro­ wała wraz z synami przez kilka dni, aż wreszcie doszli w okolice Duningi-Kair i r u . Aczakoik posiadała zdolności zmieniania się w kazuara . W Duningi-Kairiru, w małym miejscu zwanym Gulmagen, posadziła Aczakoik drzewa , a wieczorem — kiedy jej synowie udali się na spoczynek — zmieniła się w kazuara i zaczęła tańczyć. Kiedy po jakimś czasie, odczuwając zmęczenie, chciała się napić wody ze strumyka zauważyła, że woda jest brudna; wydrążyła więc trochę dalej pazurem otwór, z którego wypłynęła czysta woda. Miejsce to nazywa się Masiengu. Rankiem wzięła swoich synów i zaprowadziła ich na to miejsce, a oni napili się wody i w niej się umyli. Pewnego dnia Aczakoik poszła, aby wykąpać się w sadzawce. Zdjąwszy swe pióra weszła do wody. W tym czasie Yalihoin porwał pióra leżące w zaroślach i uciekł, a potem schował je pod dachem w bambusie. Teraz już matka nie mogła zmienić się w kazuara. Przez cały czas musiała pozostawać pod postacią kobiety. Pewnego dnia Sumahoin był z matką w domu i powiedział do niej: 46 47 48 Daj mi dobrego jedzenia, ja w zamian dam ci coś, co Yalihoin schował przed tobą. Aczakoik przygotowała więc dobrej zupy dla niego, a kiedy zjadł — wziął bambus spod dachu i otworzył go. Bambus był pusty. Wziął wiec następny i otworzywszy znalazł matczyne pióra. Kiedy Aczakoik spostrzegła to — była uszczęśliwiona. Wzięła pióra i w tym samym momencie zmieniła się w kazuara. Sumahoin próbował do niej mówić, ale ona wołała tylko, „uha, uha, uu, uu!". Sumahoin przestraszył się nie na żarty i zaczął płakać. Zawołał: „ M a m o , mamo, co się z tobą stało?" Ale kazuar uciekł w busz. 4 6 Duningi-Kairiru — miejscowość położona ok. 5 godzin marszu od stacji misyjnej Ulupu, w kierunku wybrzeża. Uważana jest za kolebkę Arapeszów. Kazuar — święty ptak. Nawiązują do niego prawie wszystkie mity. Drzewa te rosną w Duningi-Kairiru. Nie występują w żadnym innym miejscu. Są dla Arapeszów pomnikami istnienia Aczakoik. 4 7 4 8 �197 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAMEM Yalihoin usłyszawszy, że jego brat płacze, szybko wrócił do domu. Sumahoin powiedział mu: L'traciliśmy naszą matkę. Dałem jej pióra, które schowałeś w bambusie pod dachem. Ona je wzięła i zmieniwszy się w kazuara uciekła w busz. Teraz nie mamy już. matki. I obaj zaczęli płakać. W tym czasie ich matka zmieniła się znów w kobietę i przyszedłszy do nich zapytała: Dlaczego szlochacie? Co się stało? Oni odpowiedzieli: Widzieliśmy kazuara, Przestraszyliśmy się i dlatego zaczęliśmy płakać. Ona śmiejąc się zapytała ich: Dlaczego nie zabiliście go? Nie chcielibyście zjeść mięsa z kazuara? Ja chciałabym jeść je z wami, moi synowie. W kilka dni później zasadziła trochę bananów i powiedziała swoim synom: Zostańcie tutaj, a ja pójdę dalej. Kiedy banany będą dojrzałe, zetnijcie je. Potem udajcie się za mną. Gdyby jednak mnie ciągle nie było. wtedy podążajcie w tym kierunku, co ja. Zabierzcie ze sobą warzywa i banany. Musicie je jednak przedtem ugotować. Zabierzcie też flety i kundu. Potem wejdźcie na górę Balub, zakrzyknijcie na mnie, to przyjdę. Kiedy banany były gotowe, bracia uczynili, jak im matka kazała, a potem udali się w kierunku góry Balup, niedaleko wioski Bonahitam. Miejsce nazywa się Kegen-Balus. Przedtem, zanim matka ich opuściła, do to powiedziała nich: Weźcie tę żywność i idźcie na górę Balup. Kiedy zobaczycie kazuara kroczącego w pobliżu, rzućcie mu trochę bananów i warzyw. Jeśli kazuar zacznie jeść, to znaczy, że to jestem ja. Wzięli ze sobą wszystko, co im matka kazała, Wspięli się na drzewo Almetal i uderzając śpiewali i przywoływali w kundu matkę: Mamo, mamo, gdzie jesteś? To my, twoi synowie, czekamy na ciebie. My, twoi synowie, płaczemy za tobą. i czekali na kazuara. oraz dmąc we flety, �198 WOJCIECH BĘBEN W pewnym momencie zobaczyli kazuara zbliżającego się w ich kierunku. Szybko rzucili mu trochę bananów i warzyw, ale kazuar ich nie ruszył. Następny kazuar, który tamtędy przechodził, uczynił tak samo. Dopiero trzeci kazuar, który zbliżył się do nich, zjadł wszystko, co mu podrzucili. Kiedy to zobaczyli, zawołali: „To ty jesteś naszą m a m ą ! " Ona spojrzała w górę i zobaczyła ich. Rzekła: „Jeden z was niech zejdzie na dół i uda się zaraz ze mną". Bracia zaczęli się nawzajem wypychać. Sumahoin powiedział do Yalihoina: „Ty idź pierwszy". Ale Yalihoin nie chciał iść. Po długiej sprzeczce Sumahoin skoczył na grzbiet kazuara, po czym ruszyli w drogę. Matka przeniosła go na swoim grzbiecie do wioski Onialep i zostawiła pod drzewem pandanus. Następnie udała się z powrotem do Bonahitam i przyniosła na swym grzbiecie Yalihoina. Kiedy wszyscy troje byli już razem, wyrzucili resztki bananów i warzyw, bo o to prosiła ich matka. Potem matka zaczęła załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne d o o k o ł a tego miejsca. Syno­ wie zapytali: Mamo, co robisz? Dlaczego załatwiasz się tutaj dookoła? Ona odpowiedziała: Ja nie załatwiam się. Ja stwarzam ogień. Kiedy nastała noc, synowie zapadli w sen pod pandanusowym drzewem. W środku nocy obudzili się, ale nie mogli się poruszyć, spali bowiem po­ między dwoma garamutami. a dookoła było wiele nowych rzeczy, które stworzyła ich matka. Uczyniła ona dwa domy duchów, dwie włócznie, dwa garamuty, dwa kundu, dwa bilum i postarała się o dwie kobiety — Ilingian oraz Uluai. Stworzyła węże, ptaki, zasadziła również betel oraz palmy koko­ sowe. Uczyniła też wiele rzeźb w drewnie i nadała im imiona. Wszystkie rzeźby poukładała w środku domu duchów. Stworzyła też dwa duchy. Główny duch nazwany został Windu. Kiedy z rana synowie obudzili się, byli bardzo zdziwieni, widząc tak wiele wspaniałych rzeczy [...]. Pewnego dnia Aczakoik przywoławszy Sumahoina powiedziała: Idź do potoku i złap tam kazuara, który przyjdzie tam, by pić wodę. Jeśli jednak kazuar podejdzie do wodospadu , to pamiętaj, byś go nie zabijał. Zostaw go tam, niech umrze. Potem przykryj go trawą i czekaj aż się rozłoży. Gdy zostaną z niego białe kości, przynieś je do domu, a następnie ukryj je przez trzy miesiące, a potem przyjdź i zobacz. 49 Wodospad ten znajduje się między wioskami Onialep i Bugitu. �199 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Sumahoin poszedł i zastawił pułapkę. Z rana matka udała się w tamtą stronę, naczynia na wodę złożyła na ziemi i przemieniwszy się w kazuara zbliżyła się w stronę jagód. Zbliżając się do nich złapała się w pułapkę, którą zastawił jej syn. Próbowała się uwolnić. Szarpała, szarpała. Całą noc ponawiała wysiłki. Nad ranem zmarła. Syn czekał na nią przez sześć dni, ale matka nie wracała. Powiedział do siebie: „Moja matka skłamała, na pewno zamieniła się w kazuara i poszła jeść jagody, a tam złapała się w pułapkę i tak zginęła". Poszedł więc zaraz na to miejsce i znalazł ciało kazuara; głowa ptaka była już w rozkładzie. Wyjął ciało z pułapki i przykrył je gałęziami, po czym czekał trzy miesiące. Kiedy czas ten upłynął, zebrał kości do kosza i złożył je w domu. Kości te zakiełkowały, a wtedy posadził je w ogrodzie. Długie kości wyrosły na długie yamy (abutting), krótkie zaś — na krótkie yamy (wowiś). Połowę z nich Sumahoin podarował swemu bratu. A oto inny mit mówiący o powstaniu yamu (za: Mead 1970, s. 291-293): Kobieta o imieniu Shokwek miała zdolności przemieniania się w kazuara. Ludzie w tym czasie nie znali jeszcze yamu. Kobieta miała trzech synów. Każdy z nich posiadał swój własny dom. Pewnego razu Shokwek stworzyła yamy i umieściła je w domach swego męża i swoich synów. Pozostałe yamy ugotowała razem z orzechami kokosowymi. Kiedy mężczyźni przybyli do domu, dała im to jedzenie mówiąc: To co do tej pory jedliście, nie bylo prawdziwym pokarmem. Weźcie i spróbujcie ten, który wam przygotowałam teraz. Żaden z synów nie chciał jednak spróbować. W końcu najmłodszy uczynił to. Po skosztowaniu zakrzyknął z radością: To jest wspaniałe jedzenie. To. co do tej pory jedliśmy, było niczym. To jest wyśmienite! Każdy z nich próbował i wydawał te same okrzyki. Po nich zasiadł do jedzenia ojciec i jadł bez końca. Następnie matka nauczyła ich, jak mają uprawiać yam. Kiedy yamy dojrzały, wzięła farby koloru białego, czerwo­ nego, pomarańczowego i żółtego i pomalowali razem yamy. I tak uczynili swoje dożynki. Jeszcze inny mit pochodzi od ludzi z okolic M a p r i k : Pewnego razu kobieta poszła kąpać się do rzeki. Kiedy przebywała w wodzie, syn schował jej spódniczkę z trawy. Następnie poprosił matkę, aby mu ugotowała yam. Matka jednak nie chciała tego uczynić m ó w i ą c : „Nie mogę ci tego ugotować, gdyż ojciec trzyma go, aby posadzić w ogrodzie". Chłopiec jednak nalegał, a kiedy nic nie pomagało — wyjawił matce, że ma jej spódniczkę. To wyraźnie poskutkowało. Matka ugotowała synowi yam, on natomiast oddał jej skradzioną spódnicę. Gdy ojciec, po powrocie 50 Maprik — miejscowość oddalona o ok. 25 km od Ulupu. �200 WOJCIECH BEBEN do domu, nie znalazł yamu — wygonił swoją żonę. Matka, opuszczając dom, rzekła do synów: Jeżeli chcecie podążać za mną, to podążajcie. Ja będę rozsypywała po drodze popiół, znacząc w ten sposób drogę. Chłopcy odnaleźli matkę za jedną z gór. Gdy spali, matka uczyniła dla nich domy duchów i stworzyła wszystko, co jest konieczne do życia. Rankiem, po przebudzeniu się, chłopcy byli zdumieni. Wtedy matka rzekła do nich: To jest już teraz nasze miejsce. Idźcie i przyprowadźcie tutaj ojca. Ona w tym czasie zabiła 10 świń, ugotowała yam i kazała im to wszystko zjeść w domu duchów. Potem wysłała ich po wodę. Tam spotkali kąpiącego się kazuara, który brudził im wodę. Nie wiedząc, że kąpiącym się kazuarem była ich matka — zabili go. N a próżno później oczekiwali nadejścia matki. Podczas snu matka przyszła do jednego z nich i rzekła mu: Zabijając kazuara mnie zabiłeś, nie zostawiaj mnie w buszu, zabierz mnie do wioski. Tak też syn uczynił. Przyniósł kazuara do wioski, a z jego serca wyrósł wspaniały yam. Jego dolna część (cieńsza) była czerwono-niebieska. Podane mity o pochodzeniu yamu sprowadzają się do jednego — yamy powstały z człowieka. Stąd ich nadzwyczajne miejsce w zespole mitów. Inna będzie wersja podana przez Baltoku z wioski Chologun . Mit ten jest w jakimś sensie dalszym ciągiem mitu pierwszego, pokazując dalsze dzieje jednego z synów Aczakoik - Yalihoina. Przedstawiam go osobno ze względu na jego specyfikę oraz ze względu na to, że odnosi się on bezpo­ średnio do plemienia Arapesz. W tej formie przedstawiają go mieszkańcy tych okolic. Yalihoin wraz z żoną żyli w miejscu Chowigun, leżącym niedaleko od wioski Chologun. Ludzie w tych okolicach nie znali jeszcze yamu. Dzikie taro nazywali yamem i tak się łudzili, a co więcej — dla niego też robili swoje „yamowe" dożynki. , Niedaleko od wioski i od domu, w miejscu zwanym Abutinetowom, Yalihoin wraz z żoną założyli o g r ó d . Posadzili w nim banany oraz trzcinę cukrową. Kiedy wszystko było dojrzałe zauważyli, że ktoś je nocą podkrada. Głowiąc się nad tym postanowili przyłapać złodzieja. Nie wiedzieli jednak, że złodziejem tym był najprawdziwszy yam. M ą ż po namyśle rzekł do swej żony: 51 5 2 Ty zajmij się posiłkiem, natomiast ja zaczaję się na złodzieja. " Baltoku — mieszkaniec wsi Chologun. Przyjmuje się tam, że wywodził się on w linii prostej od dwojga niebiańskich ludzi. Był on bigmenem. Zmarł w 1980 r. - Do dnia dzisiejszego mieszkańcy Chologun pokazują stojące jeszcze drzewo, z którego zszedł Kubaningili. 5 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 201 Jak powiedział, tak też uczynił. Zaczaił się na złodzieja w trzcinie cukro­ wej. Po niedługim czasie zobaczył, jak z palmy sagowej schodzi mały chłopiec. Sprytnie skoczył na trzcinę zwaną mcunbu, z niej na pitpit (inny rodzaj trzciny), a z niej na płot, którym był ogrodzony ogród. Miał na swej szyi małe bilum o nazwie Iczia, które było bardzo czarne, a wewnątrz jego znajdowało się tzw. mambu pen — cienka rurka zawierająca cudowną miesza­ ninę. Gdy yam znalazł się w ogrodzie, zamierzył się, by skraść banany. Wtedy Yalihoin wyskoczył z ukrycia i schwycił małego złodzieja za rękę. Trzymając go zapytał: Kim ty jesteś: człowiekiem, czy też duchem? Złapany na kradzieży yam tak mu odpowiedział: Ja nie jestem złym duchem. Ja jestem człowiekiem . Mam na imię Kubaningili . Miejscem mego pobytu jest drzewo Suhanangen . 53 54 55 Zabrał więc Yalihoin yama Kubaningili ze sobą do domu. O n z nim i jego żoną pozostał, traktując ich jak swoich rodziców. Kiedy nadszedł wieczór rzekł Kubaningili do swego ojca: Idź do szałasu zwanego domem yamu. Przygotuj mi tam łóżko do spania. Przyjdź nocą na to miejsce. Zabierz ze sobą łuczywo, wtedy zobaczysz coś ciekawego. Ojciec uczynił tak, jak mu przykazał syn. Kiedy nocą przestąpił próg szałasu zobaczył, że na łóżku leży długi yam, a z głowy jego wyrastają nowe p ę d y . Rankiem Kubaningili powiedział do swego ojca: 5 6 Ojcze, pokaż mi miejsce, gdzie będę mógł się kąpać, oraz miejsce, gdzie będę mógł załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. Yalihoin zabral syna i zaprowadził go nad strumień płynący u stóp góry, na której leży wioska Chologun. Rzeka ta nosi nazwę Widuh, miejsce zaś, gdzie yam załatwiał swoje potrzeby fizjologiczne, nazywa się Dewegel. Po pokazaniu tych miejsc Yalihoin z synem wrócili do wioski. 5 3 Podając fakty o yamie-człowieku przeplatam tu niekiedy dwie wersje mitu — jedną z Chologun (Baltoku), a drugą — z Ilipeim (Kenuogi). Według Kenuoga nazywał się on Amohu. Według Kenuoga drzewo to nazywało się Abyb. Według Kenuoga yam Amohu powiedział do swego ojca, aby przygotował ogród. Kiedy ogród był gotowy i tyczki wstawione do ziemi, wtedy yam pokazał swemu ojcu dużą ranę na głowie. Nie była to jednak zwykła rana, zaczęły z niej bowiem kiełkować pędy yamu. Syn kazał ojcu zerwać pędy i posadzić w ogrodzie. Po sześciu dniach syn i ojciec przybyli do ogrodu i stwierdzili, że wyrosły tam nowe yamy. A oto ich imiona: Mabotah, Kuedżal, Kipi. Amohu. Bolopunu, Iedżi, Smatap. 5 4 5 5 5fi �202 WOJCIECH BĘBEN Pewnego razu w wiosce Nembenangu urządzono im dożynki, wieńczące zbiór y a m u . Sproszono na nie ludzi z okolicznych wiosek, a m. in. zapro­ szono na nie Yalihoina wraz z rodziną. Udał się więc na nie Yalihoin, a za nim podążył Kubaningili. Kiedy przybyli do Nembenangu zobaczyli pięknie przystrojone yamy, znajdujące się na placu zebrań. Ojciec z synem oglądali je, aż Kubaningili przez nieuwagę zahaczył nogą o jeden z nich i złamał go. Było to powodem wielkiego gniewu mieszkańców wioski. Krzyczeli więc na ojca: 57 Bierzesz ze sobą dzieci, a one niszczą nam yamy. Taki trud włożyliśmy, by je wyhodować. Kiedy dożynki dobiegły końca, każdy z gości otrzymał w podarunku yam, by zabrać go ze sobą do domu. W drodze jednak Kubaningili po­ wiedział do swego ojca: To co oni tobie podarowali nie jest prawdziwym yamem. Jest to tylko dziko rosnące taro. Wyrzuć to, bo nie ma sensu nieść tego do wioski. Yalihoin usłuchawszy syna tak też uczynił. Wczesnym rankiem Kubaningili powiedział do swojej matki, by zrobiła nóż z bambusa i tym nożem obcięła mu włosy. N ó ż ten nazywa się diżać. Po skończonych podstrzyżynach wysłała go matka z bambusem, aby przyniósł wody z rzeki. Syn tak też uczynił. Wracając z wodą Kubaningili usłyszał jak w domu ojciec współżył ze swoją żoną i nie chciał wejść. N a próżno matka wołała go kilka razy, on stał i nie chciał wejść do środka. Nic nie skutkowało. Kiedy jednak rozzłoszczona podbiegła do syna i chciała mu wyrwać z ręki bambus z wodą, on rzucił bambus na ziemię i uciekł. Udał się do miejscowości I b i j a . Skoczył tam do rzeki i zniknął. Rzeka ta nazywa się Wapiningi. Pewnego razu jeden z mieszkańców tej wioski przy­ szedłszy nad rzekę zauważył rosnący na brzegu yam. Szybko postawił koło niego tyczkę, aby yam mógł się po niej wić. Kiedy yam dojrzał, ludzie z tej wioski wykopali go, a potem zrobili nosze i urządzili sobie dożynki. Nadali temu yamowi imię Amoh. Po skończonych dożynkach wioska Ibija przekazała 58 5 7 Wioska Nembenangu usytuowana jest niedaleko wioski Ilipeim. W wiosce tej znajduje się też kamień masalai zwany Tabun, należący do Baltoku. Nieco odmienną wersję podaje Kenuog: Kiedy yam Amohu na polecenie matki poszedł nad rzekę, zaczerpnąwszy wody w bambus wrócił do domu. Tam zastal ojca współżyjącego z matką i nie chciał wejść. Nawoływania matki nie przyniosły skutku. Wówczas matka chciała uderzyć Amohu miotłą, ten jednak uciekł i wpadł do rzeki. W czasie snu objawił się ojcu i przekazał następujące polecenie: idź nad rzekę, zetnij bambus i wbij go koło sadzonki rosnącego tam yamu. Ojciec tak też uczynił. Kiedy yam dojrzał, ojciec wykopał go i rozpo­ częły się wielkie dożynki. I tak mieszkańcy Chologun jako pierwsi mieli zarówno yam — człowieka, jak też yam — roślinę. Chologun przekazał go do Ulupu, Ulupu do Kombikum, Kombikum do Yenigo, Yenigo do Malemba, Malemba do Yamel — a Yamel do Ilipeim. I właśnie gdy yam wędrował z Ilipeim do Malabeim Tubon rozciął go na trzy części. Mieszkańcy Arapesz zabrali głowę, Abelamczycy zabrali tułów, a mieszkańcy Yangoru resztę. Stąd największe yamy mają plemiona Arapesz i Abelam. 5 8 �Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 203 ten yam wiosce Niamikum, ta zaś przekazała go wiosce Kambago, Kambago do Waigakum, Waigakum do Yenigo, Yenigo do Kombikum, Kombikum do D ż a m y , a D ż a m a do Malabeim. Kiedy yam był blisko Malabeim, pewien chłopiec imieniem Tubon uknuł przeciw niemu spisek. Wziął kość kazuara, naostrzył ją na kamieniu Slech, następnie zaczaił się na granicy miejsc Bekum i Trokum. Kiedy ludzie nadeszli z yamem, powiedział do nich: „Zatrzymajcie się, niechże i j a obejrzę ten wspaniały yam". Kiedy zatrzymali się i pokazali mu yam, wtedy on szybko przyskoczył i naostrzonym nożem z kości kazuara rozciął yam na trzy części: głowę, tułów i część dolną. Ludzie z Maprik zabrali głowę i odeszli, plemiona Arapesz i Abelam (zamieszkujące tereny misyjnej stacji Ulupu) zabrały tułów, a mieszkańcy Yangoru — część dolną. Stąd też najokazalsze yamy mają ludzie z okolic Maprik i Ulupu, natomiast yamy yangorskie rosną bardzo małe. Jak widać z przytoczonych mitów, yam jest czymś niezwykłym. Istnieją podobne legendy o jego powstaniu, jak o powstaniu ludzi. Z większości wierzeń wynika, że yam powstał z kości legendarnej pramatki Aczakoik. D l a Arapeszów kości to coś, co daje sprężystość i siłę, to coś trwałego, co nie podlega rozkładowi, to coś, przez co komunikują się z duchami przodków. Y a m ma podobne znaczenie. Powstaje z kości — centrum siły, lub z serca — centrum życia. Według mitów yam został dany Arapeszom wraz ze sposobem jego uprawy. W najmniejszych szczegółach kultywacja yamu została im przekazana przez kogoś ponadziemskiego — dawcę życia. Ostatni mit w jeszcze większym stopniu podkreśla niezwykłość yamu. Pokazuje nam yam w formie ludzkiej. Y a m jako człowiek został dany ludziom. Jako taki ma swoje obowiązki i przywileje. To samo dotyczy jego gospodarza. Y a m został dany człowiekowi na członka rodziny, stał się „dzieckiem" człowieka. Jak przy narodzeniu dziecka obowiązują pewne tabu, tak przy sadzeniu yamu jego „ojciec" zobowiązany jest do ich przestrze­ gania. Sadzenie i kultywacja yamu nie są czynnościami czysto fizycznymi. Ponieważ yam — podobnie jak człowiek — ma swego ducha, przeto jest bardzo wrażliwy na duchowy stan swego ojca. Jak już wspomniałem, nie może sadzić yamu ten, kto nie ma czystego sumienia. W większości mitów yam powstał z kobiety, ale nie chce przebywać w świecie kobiecym. Obraca się tylko w świecie męskim. Z mitów wynika, że istnieją dwa rodzaje yamów, że są też yamy, których uprawa nie łączy się z kultem. Tak np. Aczakoik stwarza yamy jeszcze w Dagua, ale nic nie wskazuje na to, by było to jakieś nadzwyczajne zjawisko. Stwarza je bowiem razem z bananami, z innymi owocami i warzy­ wami. To samo w micie z okolic Maprik: nim został stworzony yam stanowiący obiekt kultu, ojciec rodziny miał j u ż yam i znał jego uprawę. I dlatego istnieją do dziś yamy nie będące przedmiotem kultu, do których uprawy nie potrzeba zaangażowania ducha. Jeszcze jedno trzeba stwierdzić — yam jest istotą wolną, m o ż e opuścić swego „ojca", kiedy ten nie spełni pokładanych w nim nadziei. �204 WOJCIECH BĘBEN 2. SPOŁECZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Uprawa yamu bardzo mocno rzutuje na życie społeczne regionu Arapesz. Już samo przygotowanie ogrodu pod yam nie należy do jednego człowieka. Jedną dziesiątą czasu spędzają Arapesze pomagając innym w pracy (Mead 1963. s. 22). Przygotowanie ogrodu angażuje większą liczbę ludzi, a co naj­ ważniejsze — włącza się do tej grupy niewtajemniczonych, ludzi młodych, i to zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Proces sadzenia eliminuje grupę nie­ wtajemniczonych, ale wprowadza i rozszerza grupę w innym kierunku. Po prostu yam staje się nie tylko sprawą danej wioski, problemem najbliższych, ale skupia wokół siebie ludzi z innych wiosek, często nawet tych, którzy uważani byli za nieprzyjaciół. T o oni schodzą się razem z innymi do ogrodu, aby siłą swego ducha p o m ó c yamowi we wzroście, oni też zbierają się w wiosce sadzącego, by zasiąść do wspólnego posiłku, do wspólnego żucia betelu, do wspólnych opowiadań i śpiewów (Gardi 1970, s. 148, 161; Mead 1970, s. 433). Podczas dojrzewania yamu krąg ten z n ó w się zawęża. Teraz gospodarz znów sam dogląda dojrzewające yamy, aby wzrastały prawidłowo. Kontakty społeczne jakby zanikają. Sytuacja taka nie trwa jednak długo. Już podczas w y k o p k ó w skupia się wokół gospodarza grupa łudzi, którzy idą wraz z nim do ogrodu, by dzielić jego radość. Po wykopkach yam angażuje wszystkich mieszkańców wioski, nawet kobiety i najmłodszych. Codziennie prawie prze miesiąc będą gromadzili się wraz z ludźmi z okolicznych wiosek, aby wspólnie uczestniczyć w radości. Największa grupa ludzi weźmie udział w samych dożynkach. Tak ogólnie zarysowuje się udział społeczeństwa w kultywacji yamu. Nie można jednak poprzestać na wyliczaniu grup wtajemniczonych i niewtajemni­ czonych i ich udziału w kultywacji. Y a m jest również czynnikiem zmienia­ jącym układy w rodzinie. Kobieta przy zamążpójściu przynosi ze sobą swoje yamy (Tuzin 1972, s. 235-236). Zarówno podczas sadzenia, jak i podczas zborów yamy są wyraźnie dzielone na dwie grupy: grupę należącą do męża oraz do żony. Czynione jest to także dlatego, że w przypadku rozpadu małżeństwa każda ze stron zabiera własne yamy. Posiadanie y a m ó w czyni kobietę samowystarczalną (Tuzin 1972, s. 2 3 5 ) . Jeżeli rozwodzące się małżeń­ stwo ma dzieci, to część y a m ó w przechodzi na ich własność i zazwyczaj jest przez jakiś czas uprawiana przez k o g o ś trzeciego. Koniec podziału na yamy przynależne żonie i mężowi następuje wraz z zawarciem małżeństwa przez pierwsze dziecko. Odtąd bowiem rozwód nie jest brany pod uwagę, a śmierć jednego z członków rodziny nie jest czymś poważnie zmieniającym jej układ społeczny . 5g 60 S 9 Mając własne yamy, które można zdobyć, tylko przez małżeństwo, kobieta staje się samodzielna. Odtąd, choć sama nie będzie mogła ich sadzić, lecz może kogoś delegować do tej czynności, zdobywa większe znaczenie w społeczeństwie. Rozwód w tym wypadku nie jest niczym groźnym. Yamy należą wówczas do najstarszego dziecka. fHI �205 ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Uprawa yamu daje mężczyźnie wyższość nad jego żoną. Bardzo często w razie sporów będzie jej to dawał do zrozumieia mówiąc: „Ja zabijam kangury, pracuję w ogrodzie i sadzę duże yamy, a ty jesteś leniwa, nawet w domu pracować nie chcesz!" Dzięki yamowi zawiązują się nowe relacje pomiędzy grupami mężczyzn, zarówno z jednej, jak i z większej liczby wiosek. System ten nazywa się systemem partnerstwa (buanym) (Mead 1934, s. 382; 1963, s. 28, 30, 54,117, 148; 1970, s. 432-436). Polega on na stworzeniu nowych grup społecznych, które będą rywalizowały ze sobą podczas sadzenia yamu, a szczególnie — podczas samych dożynek. Grupy te tworzy się z wykluczeniem pierworodnego syna, który dziedziczy partnerstwo po swoim ojcu. Młodzieńców rekrutuje się i łączy w grupy partnerskie dopiero po inicjacji. Partnerzy mają obowiązek obdziela­ nia się nawzajem prezentami podczas uroczystości. Polega to na wymianie y a m ó w , obdarowywaniu się przy okazji dożynek betelem lub mięsem. To, co zostało dane. jest sumiennie liczone i w rewanżu musi być zwrócone w takiej samej ilości. Często grupy partnerskie dobierane są z wrogich sobie wiosek (Tuzin 1972, s. 232). Y a m podnosi znaczenie bigmenów — starszych wioskowych. Mają oni duże znaczenie w kultywacji yamu. Dzięki ich znajomości środków magicznych yam rośnie bardzo duży i żadne złe siły nie mają do niego dostępu. Wodzo­ wie ci zazwyczaj pełnią też funkcję zaklinaczy deszczu, co sprawia, że ich znaczenie jeszcze bardziej wzrasta (Mead 1970, s. 480; Tuzin 1972. s. 232). Dzięki uprawie yamu tworzą się nowe relacje między grupami wprowa­ dzających i wprowadzanych. Wprowadzającymi są mężczyźni, których zadanie polega na oczyszczaniu sadzących yam oraz ich żon, zarówno przed sadzeniem, jak i po dożynkach. Są to zazwyczaj grupy tworzone spośród o s ó b z najbliż­ szego grona. I tutaj do głosu dochodzą kobiety: żona wprowadzającego i wprowadzanego. Pierwsza pomaga swemu mężowi podczas tej ceremonii. Po jej zakończeniu zostaje obdarowana przez żonę wprowadzanego (Mead 1972, s. 436-438). Ten fakt bardziej wzmacnia przyjaźń między nimi. Podobną kolej rzeczy można zaobserwować w systemie partnerstwa, kiedy to mężczyźni obdarowują się prezentami, przy czym partnera obowiązuje rewanż (i to dokładny) co do ilości i jakości. Natomiast żony partnerów mogą się obdaro­ wywać bez obowiązku zwrotu (z czego często korzystają). Y a m pomaga młodym zdobyć pozycję w społeczności starszych. Kiedy m ł o d e m u mężczyźnie uda sę zwyciężyć w yamowej rywalizacji, jego znaczenie automatycznie wzrasta. Y a m wpływa również na poszerzenie kręgu znajomości. Arapesze często udają się do innych plemion, by kupić świnie. Dzięki zawartym przyjaźniom ludzie ci odwiedzają się nawzajem. M a to miejsce szczególnie podczas uroczystości dożynkowych, kiedy wszyscy pozostają razem przez wiele dni. Zazwyczaj podczas powitania następuje wymiana prezentów. W okresie dożynek, które są okresem radości, kobiety i mężczyźni �206 WOJCIECH BĘBEN tańczą i bawią się razem, co jest raczej nie spotykane wśród Arapeszów przy innych okazjach. Y a m wprowadza rywalizację w społeczeństwie, ale w dobrym tego słowa znaczeniu. Ludzie robią wszystko, by zwyciężyć, co jednak nie przeszkadza im, by wzajemnie sobie pomagać i życzyć innym zwycięstwa. Pokonani i zwycięzcy razem bawią się podczas dożynek. Czas sadzenia i zbioru yamu jest w społeczeństwie Arapeszów czasem spokoju. Przerywa się kłótnie i walki plemienne. Rywalizacja w ogrodzie wyparła rywalizację w polu walki (Kaberry 1941-1942, s. 209-225). W czasie sadzenia i zbioru yamu następuje czas pokoju, czas pojednania się z wrogami. Panuje jedność (Tuzin 1972, s. 232). Ujemna strona dożynek to kłótnie, które są wtedy na porządku dziennym. Zawsze któryś z partnerów czuje się pokrzywdzony i niezadowolony, czy to z otrzymanego yamu, czy też z kolejności, w jakiej go otrzymał. Inną ujemną stroną uroczystości dożynkowych jest pijaństwo, które przyniosła ze sobą cywilizacja Białych. Piwo bardzo często staje się towarem dodatkowym, wpro­ wadzanym do dożynek. Dawane jest jako towar wymienny w systemie partner­ s k i m . Zazwyczaj po uroczystościach dożynkowych organizująca je wioska urządza dodatkowe przyjęcie z piwem, zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Biorąc jednak pod uwagę całą sytuację musimy podkreślić, że yam jest czynnikiem, który podnosi i buduje życie społeczne mieszkańców Arapesz, czynnikiem, który gromadzi ludzi i wyprowadza ich poza krąg wioskowy i plemienny. 61 3. R E L I G I J N E I SYMBOLICZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Kult yamu jest składową częścią wierzeń arapeskich. ujętych w słowie tambaran. Jako składowa część tambaranu rzutuje mocno na życie religijne regionu. Ludzie uprawiający yam zdają sobie sprawę z tego, że — podobnie jak wiele innych rzeczy — został on im dany, że nie jest wytworem ich rąk. Dlatego w czasie uprawy spłacają dług wdzięczności „ofiarodawcom". Ważny jest też fakt, że — według Arapeszów — yam ma swego ducha. Duch ten pozostaje w łączności z człowiekiem, który yam sadzi i jest jego „ojcem". Duch yamu może rozpoznać swego „ojca" po charakterystycznym zapachu oraz po śladach stóp. W miarę rozrastania się yamu, rozwija się równocześnie jego duch. Dojrzałość osiąga on podczas wykopków. Pod ziemią duchy y a m ó w mają swobodę poruszania się, mogą odwiedzać inne przyjazne sobie yamy i prowadzić aktywne życie, jakie jest udziałem istot ludzkich (Tuzin 1972, s. 235 п.). Podobnie jak istnieją dwa rodzaje y a m ó w (krótkie i długie), tak też 6 1 Fakt ten zaobserwowałem podczas swoich badań. W 1978 r. w wiosce Ilipeim jako prezenty wymienne użyte zostały kartony piwa (było ich 7). Wręczono je wraz z innymi darami podczas samej uroczystości. W 1979 r. również ofiarowano piwo. Uczyniono to jednak po skończonej ceremonii. W wiosce Chologun natomiast piwo nie było używane podczas dożynek. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 207 istnieją dwa rodzaje duchów. Duchy y a m ó w krótkich nie komunikują się z człowiekiem. Nie chcą też być wykopywane z ziemi. Kiedy tylko zorientują się, że gospodarz jest w ogrodzie z zamiarem wykopania ich z ziemi, wtedy natychmiast opuszczają yamy i uciekają do ziemi. Aby do tego nie dopuścić, gospodarz w przeddzień w y k o p k ó w wzywa do pomocy duchy przodków, które mają magiczną siłę i mogą powstrzymać duchy y a m ó w w ogrodzie. Zupełnie inaczej zachowują się duchy y a m ó w długich. Gospodarz nie musi tu używać podstępu ani protekcji, by wydobyć je z ziemi. One same. kiedy dojrzeją, ponaglają gospodarza, wysyłając do niego wiadomości przez ptaki lub owady zwiastuńcze (Tuzin 1972, s. 235). Duchy przodków spędzają wiele czasu razem z duchami y a m ó w długich. Częste przebywanie tych duchów ze sobą zamazuje istniejące między nimi różnice. Duchy te — według wierzeń Arapeszów — zazwyczaj są wspomagające, czasem przerażające, ale zawsze wszechmocne. Duchy y a m ó w zapożyczyły od duchów przodków moc zabijania ludzi, a przynajmniej moc zsyłania na nich chorób. Są one szczególnie niebezpieczne dla kobiet i dzieci (Mead 1963, s. 13). W wierzeniach Arapeszów istnieje trójca: yam, przodkowie i człowiek. Podczas spożywania yamu część jego przeznaczona jest dla ciała, a duch idzie do ludzkiego serca (okom) — źródła życia i uczucia. Podczas spożywania y a m ó w należących do przodków ludzie jednoczą się z nimi. Przez spożywanie yamu ludzie, zarówno w małżeństwie, jak i w plemieniu, łączą się duchowo. Są dwa rodzaje y a m ó w długich — męskie i żeńskie. Jednak zarówno męskie, jak i żeńskie mają męskiego ducha. Natomiast duchy y a m ó w krótkich są podobne do duchów dzieci (Tuzin 1972, s. 235). Ze względu na to, że yam ma swego ducha, który istnieje w ścisłym powiązaniu z duchami gospodarza i przodków, ma on swoje miejsce w wie­ rzeniach Arapeszów, ma własne relacje ze światem duchowym, a jego uprawa wymaga specjalnych ceremonii. Jak już wspomniałem, w duchowym świecie Arapeszów najwyższe miejsce zajmuje Iluhine, mieszkający w stanie Iluhata. Dalsze miejsce zajmuje wspólna dla wszystkich Arapeszów ich pramatka Aczakoik (Shokwek, Tszelo, czy też Chokuromen), stworzycielka rzek, głębokich mórz, drzew, krzewów i płodów ziemnych, która przyjęła postać ludzką (Narakobi 1977, s. 9). Oprócz wyżej wymienionych istnieją istoty duchowe — masczlaje (walin, a w l . mn. — walinab) (Narakobi 1977, s. 9; Mead 1970, s. 256-360; 1963, s. 16-17, 20, 32, 37). Uprawa yamu jest uzależniona od tych duchów, więc gospodarz sadzący yam musi zabiegać o ich przychylność. Innymi duchami, których zadaniem jest p o m ó c gospodarzowi, są duchy przodków. Żyją one w ścisłej komitywie z duchami yamów. Ich pomoc zapewnia sobie gospodarz umieszczając kości należące do przodków w „domu yamu", aby strzegły przebywające tam yamy. Kości te używane są też do przyrządzania cudownej wody, aby nadać yamowi siłę. W każdej wiosce znajdują się też święte kamienie, które zostały przekazane człowiekowi przez Iluhine. I do nich zwraca się człowiek o pomoc. �208 WOJCIECH BĘBEN Chcąc jednak zapewnić pomyślny wzrost yamu i przychylność świata duchów, gospodarz musi d o k o n a ć zmiany w swym postępowaniu, stać się lepszy, a przez to — bliższy duchom. Jeszcze przed sadzeniem yamu dokonuje on obmycia, które oczyszcza go z przewinień, jakich się dopuścił pomiędzy minionymi dożynkami a czasem nadejścia nowych. Szczególnie niebezpieczne są przewinienia natury seksualnej. Aby nie narazić się duchom i nie stracić ich przychylności, gospodarz musi też poddać się wielu wyrzeczeniom, prze­ strzegając określone tabu. Arapesze próbują też p o m ó c sobie magicznymi środkami. Używają ich zarówno podczas własnego oczyszczania, jak i w okresie dojrzewania yamu. Jednakże, aby lepiej zrozumieć wierzenia związane z yamem oraz jego od­ działywaniem na duchową stronę życia człowieka musimy poznać symbo­ likę yamu. Symbolikę tę można sprowadzić do trzech grup: 1) yam -- przedmiot męskiej dumy; 2) yam — symbol ludzkiego ciała i 3) yam — symbol aktyw­ ności męskiego członka (Tuzin 1972, s. 230). O randze yamu decyduje fakt, że jest on biologicznie żywy, posiada zdolność wzrostu i może rozmnożyć się w stosunkowo krótkim czasie, od pięciu do siedmiu miesięcy (Tuzin 1972, s. 233). Mimo że yam dzieli swą cechę żywotności z wieloma istnieniami tego świata, to jednak różni się od nich tym, że jego wzrost uzależniony jest bardziej od człowieka. Człowiek ma bardzo mało do powiedzenia przy wzroście takich istnień, jak drzewa, węże czy świnie. Jednak przy yamie poprzez użycie magii, technologii uprawy i poprzez przestrzeganie tabu dany gospodarz m o ż e powiedzieć, że yam należy do niego, że jest wytworem jego działania, siły i artyzmu. M o ż e śmiało zwrócić się do yamu, nazywając go swoim dzieckiem (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 356). Y a m jest ponadto jadalny. Jest to wystarczającym powodem, by go posiadać, uprawiać i o nim mówić. Długa, bo do ośmiu miesięcy trwająca zdolność przechowywania, powiększa też jego znaczenie. Trzeba na dodatek stwierdzić, że yam jako posiadający swego ducha jest rośliną szczególnie podlegającą magicznym środkom (Tuzin 1972, s. 234). Jak już wspomniałem, yam jest symbolem ciała ludzkiego. Przypisuje mu się posiadanie ducha, zachowuje wobec niego w swoisty sposób, malując i strojąc w ludzkie ozdoby, co wyraźnie wskazuje na słuszność takiej interpretacji symbolu. Wskazują na to również rysunki wykonywane na skórze bulw. Przedstawiają one pas, ozdoby noszone na rękach, ozdoby z muszli oraz narządy rodne. Rozróżnić możemy yamy mężczyzn i yamy kobiety. Roz­ różniamy je zarówno po ubraniu, jak i po miejscu pobytu podczas dożynek. Yamy — mężczyźni przebywają wówczas wewnątrz szałasu, natomiast yamy — ko­ biety ustawione są na zewnątrz. Trzeba też zaznaczyć, że sprawy dotyczące seksu mają ogromny wpływ na bulwy yamu (Mead 1963, s. 62). Ujemne nastawienie ýamu do seksual­ ności kobiety i do jej menstruacyjnych wydzielin jest powodem wstrzemięźli- �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 209 wości seksualnej podczas całego procesu kultywacji yamu (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 340). Yamy są szczególnie negatywnie nastawione do menstruujących kobiet i dlatego przyjęcie przez mężczyznę jedzenia od takiej kobiety podczas kultywacji yamu zniszczyłoby nadzieję na dobry zbiór. Ostatnią grupę symboli przedstawia relacja yamu i męskiego członka. Arapesze wierzą, że yam posiada moc erekcyjną. Wzrost yamu porównują do stosunku seksualnego. Jak podczas sadzenia yam układa się na kopcu ziemi i kopie dołek, do którego rosnący yam ma zejść, tak — jak wierzą — dzieje się przy stosunku seksualnym. Obraz idącego w dół yamu jest dla nich odbiciem stosunku seksualnego (Forge 1966, s. 31). N a to wskazuje również pieśń śpiewana podczas dożynek: O, jakiego dużego członka ma Gwawi, O, jakiego dużego członka ma Gwawi. Kwasuwi (jego żona) pozdejmuje kąsające mrówki z Gwawowego członka. Pieśń ta jest powtarzana przy wymienianiu każdego mężczyzny, który brał udział w dożynkach yamowych. Zmieniane są tu tylko imiona. Wy­ mienia się przy tym imiona rywalizujących ze sobą mężczyzn i ich ż o n . Mówiąc o symbolice yamu należy wspomnieć, że agresja dokonana na yamie symbolizuje samobójstwo. Mężczyzna zamiast popełniać samobójstwo m o ż e posiekać swoje yamy (Lea 1964, s. 142). Symbolika yamu znajduje wyraz w sztuce Arapeszów. Dominuje w niej demonstracja jedności pomiędzy mężczyzną, yamem a duchem (Tuzin 1972, s. 242; Forge 1966, s. 30). Samo mówienie o yamie może przybrać formę przenośni, zagadki itp. Tak np. chcąc powiedzieć, że w ogrodzie X znajduje się duży yam — Arapesz użyje zwrotu: w ogrodzie X znajduje się potężny wąż, musimy go złapać; lub: duże drzewo spadło i przycisnęło X , musimy iść p o m ó c mu się uwolnić (Tuzin 1972, s. 244). Z przyjściem Białych kultywacja yamu uległa pewnym zmianom, uległa też m. in. zmianie forma prezentów wręczanych w związku z poszczegól­ nymi etapami uprawy (np. zamiast świni daje się krowę, piwo lub ciastka), zmiany te nie wpływają jednak na wielkie znaczenie, jakie ma yam w arapeskiej społeczności. LITERATURA Aufenanger, H. 1972 The Passing Scene in North-Easl New Guinea, Anthropos Institute, St. Augustin. Forge, J . , Anthony, W. 1966 Art and Environemenl in the Sepik, ..Proceedings of the Royal Anthropological Institute", vol. s. 23-31. G a r d i , R. 1960 Tambaran. An Encounter with Cultures in Decline in New Guinea, London, Constable Publishers. 14 - Etnografia Polska t. 31. 2. I �210 WOJCIECH BĘBEN Haynes, P. H., Courseyl, D. G. 1969 Gigantism in the Yam, "Tropical Science", vol. 11, s. 93-96. Kaberry, Ph. M. 1941 The Ahelam Tribe, Sepik District, New Guinea: A Preliminary Report, „Oceania", vol. 11, s. 233-258, 345-367. 1941-1942 Law and Political Organisation in the Abelam Tribe. New Guinea, „Oceania", vol. 13, s. 79-95, 209-225, 331-363. Lea, D. A. M. 1964 Abelam Land and Sustenance, unpublished Ph.D. dissertation, The Australian National University, Canberra. Mead, M. 1934 How the Papuan Plans His Dinner, American Museum of Natural History, „Anthropological Papers", vol. 34, s. 377-388. 1963 Sex and Temperament in Three Primitive Societies, New York, William Morrow and Company (eds). 1970 The Mountain Arapesh, vol. 2, Arts and Supernaturalism, New York, Natzral History Press (ed). N a r a k o b i , B. 1977 What is Religious Experience for a Melanesianl [w:] Christ in Melanesia, Goroka, Point (ed). Tuzin, D. F . 1972 Yam symbolism in the Sepik: An Interpretative Account, ..Southwestern Journal of Anthropology", vol. 28 (3), s. 230-254. Wojciech Bęben T H E CUSTOMS, R I T E S A N D B E L I E F S IN C O N N E C T I O N WITH Y A M C U L T I V A T I O N A M O N G T H E ARAPESH P E O P L E I N PAPUA N E W G U I N E A Summary In this essay yam-oriented beliefs and behaviour patterns are analyzed in an effort to understand the symbolic complexities sourrounding yams in the Sepik area of Papua New Guinea. Among the peoples inhabiting the foothills of the Torricelli and Prince Alexander mountains of northern Papua New Guinea, the significance of the yam extends far beyond its value as a staple food. Yams are by far the most important staple, both nutritionally and ritu ally. Using data collected among the Mountain Arapesh, I did examine some of these aspects, beginning with the question of what yams are. What are the characteristics which make the yam such a singular item in the local culture? The 60-odd varieties of yam are divided by the Arapesh into two general categories which correspond to the species locally prevalent, Discorea data and D. esculenta. D. data tubers are elongated and smooth, while D. esculenta tubers are squat and covered with tiny rootlets. The technology of yam cultivation is very important. The high clay content of the soil in this area requires that the earth into which the tuber will grow must first be crushed by hand. In the case of short yams a basin of only 30 to 40 cm depth is so prepared. For long yams the task is much greater: the hole is dug corresponding to the size and shape of the desired yam and the backfill crushed and replaced. Then the seed yam is placed on top of the softened earth, and a large mound of soil is heaped over it. As the new yam grows it follows the path of least resistance and comes to occupy the refilled hole. With the prominent place of yams in the prestige system, a yam without legitimately acquired �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 211 magic and confidence in his own ritual potency is unlikely to expend the effort needed to produce a long yam. Thus, technology has operated traditionally to favour fo high status those individuals who already possessed the main atributes of leadership. Thus the interaction of selective adoption and preservation, technology, and cultural constraints as to who may plant long yams has produced an object esteemed above all others as the symbol of male pride and prestige. The long yams are exclusively the male's domain. The gardens are heavily charmed against intruders, rigidly taboo to women, and located away from beaten paths. Among the Arapesh, yams are the only plant whose growth is believed subject to magical governance; not surprisingly, they are the only plants with spirits. These spirits are believed to have an affinity with the man who has planted them. There is the trinity of yam, ancestor, and man. Eating yams is a mystical as well as physical act, and in sharing their ancestral yams a married couple is engaging in a form of spiritual communion. It is postulated that the yam is symbolically multivalent with regard to „male pride", „body" and „penis". Translated by the Author � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf3e47a3801cc13bc983a68c9fe8a43.pdf cfa680f90ed04f8261f4105081b0bff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:961 Title A name given to the resource O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.9-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH M E T O D Y FENOMENOLOGICZNEJ W S T U D I A C H N A D RELIGIĄ, SYMBOLEM I KULTURĄ CZĘSC I Jako p i e r w s z y o d y s c y p l i n i e zwanej fenomenologią mówił, żyjący współcześnie z K a n t e m , n i e m i e c k i filozof J o h a n n H e i n r i c h L a m b e r t (Neues Organum, L i p s k 1764). Swoje rozumienie fenomenu odnosił o n do i l u z o r y c z n y c h wymiarów doświadczenia ludzkiego i w następstwie tego definiował fenomenologię jako teorię i l u z j i (złudzenia). K a n t użył d w u k r o t n i e t e r m i n u „fenomenologia", wiążąc z n i m zupełnie inne, nowe, szersze rozumienie „fenomenu". K a n t odróżnił p r z e d m i o t y i zdarzenia tak, j a k się one ukazują w naszym doświadczeniu, od przedmiotów i zda­ rzeń, j a k i m i są one same w sobie, niezależnie od f o r m nakładanych na nie przez naszą zdolność poznawczą. Pierwsze nazwał „fenomenami", drugie „noumenami" l u b też „rzeczami s a m y m i w sobie". Według K a n t a wszystko, co możemy wiedzieć, dotyczy t y l k o fenomenów. Pomiędzy n a m i a światem rzeczy samych w sobie istnieje przegroda a p r i o r y c z n y c h k a t e g o r i i i f o r m naoczności. W przeciwieństwie do p e s y m i z m u p o z n a w ­ czego charakteryzującego teorię K a n t a , fenomenologia, o której t u bę­ dzie mowa, jest próbą przezwyciężenia takiego stanowiska. P o d e j m o w a l i t a k i e próby również niemieccy filozofowie r o m a n t y c z n i — Hegel, Schell i n g , Fichte, Schopenhauer. „Każdy z n i c h — j a k przedstawia to o b r a ­ zowo R. I n g a r d e n — próbował na swój sposób, inaczej niż i n n i , uzyskać dostęp do rzeczy samych w sobie. Chciano jakoś przebić tę ścianę między n a m i a rzeczywistością" . 1 1 R. Ingarden, Wprowadzenie do fenomenologii Husserla (Wykłady u n i w e r s y t e c i e w Oslo), Z n i e m i e c k i e g o przeł. A . Półtawski, W a r s z a w a Szerzej n a temat fenomenologii Encyclopaedia Encyclopaedia kiewicz, of the Social of Philosophy Historia żenie, świadomość. filozofii, por. także o d p o w i e d n i e Sciences rozdziały w International (t. 12), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s 1968; The (t. 6), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s t. 3 W a r s z a w a Fenomenologiczna na 1974, s. 133. 1967; W. 1960, A . P ó ł t a w s k i , koncepcja świadomości Świat, a realizm, Tatar­ spostrze­ Warszawa �10 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Pierwsza znaczniejsza praca Hegla, jaką była Fenomenologia ducha, mówiła o r o z w o j u ducha (myśli, umysłu) poprzez różne etapy, w których ukazywał się on jako fenomen aż do p u n k t u całkowitego wypełnienia, w którym był świadom siebie, osiągnął samopoznanie siebie jako tego, co jest w n i m s a m y m , jako n o u m e n u . Fenomenologia w ujęciu Hegla jest nauką, w której się dochodzi do znajomości ducha, t a k i m , j a k i m jest on w sobie, poprzez studiowanie sposobów, w j a k i c h się on n a m objawia. To rozumienie Hegla podporządkowane było w i s t o t n y sposób całemu nadrzędnemu, szerszemu s y s t e m o w i filozoficznemu, a także historiozo­ ficznemu, pojęcia zaś fenomenu używali hegliści w sposób luźny, d l a określenia czegokolwiek obserwowanego, nie rozpatrywanego pod wzglę­ d e m ważności. W t e n sposób rozszerzała się w X I X w . definicja feno­ m e n u , aż przeszedł on w s y n o n i m f a k t u . I t a k pod koniec X I X w . u m a c ­ nia się owo szersze rozumienie fenomenologii jako czysto opisowego s t u ­ d i u m danego p r z e d m i o t u . Z t a k i m r o z u m i e n i e m s p o t y k a m y się u W. H a m i l t o n a w jego Lectures on metaphysics (1858), g d y mówił on o czy­ s t y m , d e s k r y p t y w n y m s t u d i u m myśli, l u b też u E d m u n d a H a r t m a n n a w Phenomenology of Moral Consciousness (1878), gdzie zadaniem feno­ m e n o l o g i i jest pełny opis m o r a l n e j świadomości. U amerykańskiego f i l o ­ zofa C. S. Peirce'a powraca do głosu p r o b l e m realności. Fenomenologię rozumiał on nie t y l k o j a k o opisowe s t u d i u m wszystkiego, co się da obser­ wować, ale raczej tego, co jest przedmyślowo-intelektualnym doświadn i e m tego, co realne. W t y m ujęciu fenomenologia miała dotyczyć też złudzeń, wyobrażeń, marzeń, snów, miała za zadanie rozwinąć w miarę pełną listę k a t e g o r i i wplątanych w j a k i k o l w i e k sposób w najbardziej szeroki sens tego, co znaczy istnieć. Wszystkie wyżej w y m i e n i o n e r o z u m i e n i a fenomenologii mają na celu opis, ale fenomenologia, o której t u będzie m o w a , wywodząca się od E. Husserla, jest opisem wymagającym szczególnego r o d z a j u nastawie­ nia. N i e jest to p r o s t y fenomenalizm, opis ograniczający się do d a n y c h t r a d y c y j n i e , e m p i r y c z n i e — p o z y t y w i s t y c z n i e pojmowanego doświadcze­ nia. Samo słowo „opis" dość rzadko spotykane jest w pracach fenomeno­ logów. Znacznie częściej m a m y t u do czynienia z t a k i m i słowami, j a k „prezentacja", „ukazanie", u j a w n i e n i e " , „odsłanianie". W t y m znaczeniu język fenomenologów z n a j d u j e m y znacznie bliżej tego, co zawiera się w g r e c k i m źródłosłowie phainein = świecić, przyświecać, wydobyć na światło, ujawnić, phainomenon = t o , co się ukazuje. Można b y t u mówić n a w e t o szczególnym akcencie położonym na to, co się (samoistnie) p o ­ kazuje. T e n akcent zdaje relację z p e w n e j receptywności doświadczenia 1973; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 1, 1976: z e s z y t poświęcony R . I n g a r d e n o w i ; drożyńska-Barącz, sowanie S. w polskich Cichowicz, T e n sam Husserl, Fenomenologiczna badaniach Czytając etnograficznych, Husserla, koncepcja historii „Etnografia i kultury. ZaZasto­ P o l s k a " , t. 12: 1968; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 3: 1964; „ N o w e Książki", n r 3: 1975. A. tenże, �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ ll poznawczego, co wyraźnie pozwala odróżnić fenomenologię od k a n i o w ­ skiej t e o r i i poznania, gdzie akcent położony jest na poznającym p o d m i o ­ cie. „Kantyzm rozumiał poznanie jako c z y n n y a k t umysłu, fenomenolo­ gia właśnie jako b i e r n y " (Tatarkiewicz). A l e o d d a j m y głos s a m y m fenomenologom: „Co r o z u m i e się p r z e z fenomenologię pochodzącą od H u s s e r l a ? N a j p i e r w formalnie: a jest zarazem to odrębny odrębna sposób technika dzięki t a k i e m u podejściu podejścia językowego do świata jest to m e t o d a f e n o m e n o l o g i c z n a . do zagadnień przedstawiania c z y też rozważaniu czysto fenomenologicznych, wyników, świata. uzyskanych Krótko Oczywiście n i e każdy, k t o s t a n i e się mówiąc fenomeno­ logiem, będzie nią operował w t e n s a m sposób. Istnieją różne o d m i a n y t e j m e t o d y , powstałe w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i uprawiającego ją fenomenologa. s t k i e te o d m i a n y posiadają jednak m i m o tego, iż n i e z g a d z a m y się między sobą co do różnych twierdzeń w y c h . Można j e d n a k mówić o f e n o m e n o l o g i i o zespole twierdzeń Wszy­ rdzeń łączący w s z y s t k i c h n a s fenomenologów, szczegóło­ w i n n y m znaczeniu: mianowicie jako c z y s y s t e m i e t e o r i i , będących w y n i k a m i fenomenologicznego sposobu b a d a n i a . T u zaś n a p i e r w s z y m m i e j s c u z n a j d u j e się f e n o m e n o l o g i a husser- l o w s k a j a k o całość d l a siebie, która odróżnia się pod w i e l o m a i s t o t n y m i względami od f e n o m e n o l o g i i M a k s a S c h e l l e r a c z y t a k z w a n y c h Monachijczyków (A. Pfandera, M. G e i g e r a , D . v. H i l d e b r a n d a i in.), c z y w r e s z c i e od f i l o z o f i i H e i d e g g e r a . Między t y m i fenomenologami istnieją duże różnice w szczegółach. Młodsi b a d a c z e n i e p o ­ wtarzają ojca tylko słów d a l e j naprzód; i dlatego fenomenologii, l e c z chcą z a pomocą jego metody iść dochodzą o n i n i e k i e d y do w y n i k ó w i n n y c h niż te, j a k i c h życzyłby sobie H u s s e r l . N i e j e s t to z a t e m «szkola» " . 2 Ze względu na cel naszych rozważań — przedstawienie fenomeno­ logicznego podejścia do z j a w i s k r e l i g i j n y c h i myśli symbolicznej — n i e będziemy mówić t u o fenomenologii w t y m d r u g i m znaczeniu: jako t e o r i i czy zespole twierdzeń; będziemy natomiast s t a r a l i się odtworzyć zasad­ nicze cechy fenomenologicznego podejścia i sposobu badania, który za­ wsze wyprzedza i staje się podstawą istnienia zespołu twierdzeń czy systemu t e o r i i . Można więc t o nastawienie wydobyć z tego, j a k fenomenologia H u s ­ serla wyrastała ze swej współczesności przeciwstawiając się z jednej s t r o n y regresywnej f i l o z o f i i pojęć, z d r u g i e j zaś e m p i r y c z n e j psycho­ logii . Po katastrofie szkoły Hegla i i d e a l i z m u niemieckiego nastąpił okres f i l o z o f i i sprowadzającej się do n a u k i o h i s t o r i i myśli filozoficznej. Była to t z w . filozofia pojęć — analizująca poszczególne prądy filozoficzne. Siłą rzeczy stawała się s u b s t y t u t e m żywej, a k t y w n e j f i l o z o f i i , „nawią­ zywała wciąż t y l k o do dzieł, do książek filozoficznych. Pracowano t u stale n a d c u d z y m i pojęciami i t w i e r d z e n i a m i . . . Preparowano, o p r a c o w y ­ wano, k o m b i n o w a n o i t d . cudze pojęcia" . Postępowało t o coraz dalej 3 4 2 Ingarden, » Obszerniej op. cit., s. 13. omawia to I n g a r d e n w f e n o m e n o l o g i i . Tło h i s t o r y c z n e fenomenologii) 4 Ingarden, op. cit., s. 45. I i I I wykładzie op. cit., s. 7-55. — (Zarys rozwoju �12 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ i oddalało od rzeczywistości. Jednocześnie t e m u k r y z y s o w i f i l o z o f i i t o ­ warzyszył rozwój poszczególnych n a u k p r z y r o d n i c z y c h — f i z y k i , c h e m i i , b i o l o g i i , które zgodnie z tradycją p o z y t y w i z m u uznawały j e d y n y rodzaj poznania — poznanie empiryczne opierające się na doświadczeniu. M i e j ­ sce do u p r a w i a n i a f i l o z o f i i widziano przeto albo w syntezie wyników n a u k p r z y r o d n i c z y c h , albo też, zgodnie z sytuacją — po o p a n o w a n i u dziedziny świata materialnego przez w y ż e j wspomniane n a u k i — w psy­ chologii. W psychologii obowiązywał również p o z y t y w i s t y c z n y m o d e l n a u k i . J a k w każdej nauce e m p i r y c z n e j polegano wyłącznie na metodach stosowanych w p r z y r o d o z n a w s t w i e . H u s s e r l wykroczył znacznie poza jednostronne rozumienie doświadczenia, j a k i e obowiązywało w e m p i r y c z ­ nej psychologii (psychofizjologii), uznającej t y l k o spostrzeżenie zewnętrz­ ne oparte na doświadczeniu zmysłowym (widzenie, słyszenie, czucie itd.). Z d a n i e m fenomenologii istnieją różne t y p y doświadczenia poznawczego nie dające się zredukować do doświadczenia przyrodniczego, czy też, j a k w w y p a d k u p o z y t y w i s t y c z n i e nastawionej psychologii, do spostrzeżenia zewnętrznego opartego n a wrażeniach. Przemawiało za t y m „doświad­ czenie", jakiego dostarczało samo istnienie f i l o z o f i i już to nastawionej, j a k w r o z u m i e n i u platońskim, na oglądanie i s t o t y r z e c z y , już to zna­ jącej różne rodzaje poznań t a k i c h , j a k poznanie aprioryczne, czy też i n t u i c j a . Dlatego też zadanie, jakie sobie stawiała fenomenologia Husserla j a k o n a u k a : systematyczny przegląd różnych rodzajów doświadczenia poznawczego, pozwalający uchwycić istotne cechy t a k i c h aktów poznaw5 6 Mówi gorii o o t y m Platon wędrówce nieubrana w ustami poznającej barwy, Sokratesa duszy i o a n i w kształty, a n i w w Fajárosle duszy dwukrotnie: filozofa. „Miejsce w to ale­ zajmuje słowa, i s t o t a i s t o t n i e istniejąca, którą s a m t y l k o j e d e n r o z u m , d u s z y k i e r o w n i k oglądać może. Naokoło n i e j świat p r z e d ­ miotów p r a w d z i w e j wiedzy. wiedzą, a podobnie umysł każdej A że b o s k i umysł r o z u m e m się k a r m i i d u s z y , która c h c e przyjmować najczystszą to, co j e j odpo­ w i a d a , przeto każda się radością napełnia, k i e d y b y t od c z a s u do c z a s u widokiem miejsce prawdy się k a r m i i r o z r a d o w u j e , przyniesie. A podczas tego obiegu ogląda władzę n a d sobą, ogląda wiedzę n i e tę, która różna o różnych wiście istniejącą o t y m , co j e s t (XXVII). od w i e l u samą, ogląda tworzyć m u s i , a nazywamy, istotnym bytem" kiedy rozumowanie sprawiedliwość się z w o l n a r z e c z a c h , które m y dziś b y t a m i rozumieć pojęcia rodzajów, zobaczy, aż ją obręcz d r o g i znów n a to s a m o a l e wiedzą „Bo człowiek spostrzeżeń jest rzeczy­ musi rozpoczyna, a p o t e m t e myślą w j e d n o z b i e r a . A to j e s t p r z y p o m i n a n i e sobie tego, co niegdyś i n i e patrzyła n a w e t n a to, co m y dziś rzeczywistością n a z y w a m y , k i e d y wychylała głowę w sferę b y t u oglądała n a s z a d u s z a , k i e d y z b o g a m i istotnego. Toteż słusznie j e d y n i e d u s z a filozofa do tego w r a c a co n a w e t wędrowała m a skrzydła. B o j e j pamięć z a w s z e w e d l e sił bogu boskości użycza. Człowiek, który w t a k i c h p r z y p o ­ m n i e n i a c h żyje j a k należy i doskonałych z a w s z e święceń dostępuje, t y l k o on j e d e n istotnie doskonałym się s t a j e " ( X X I X ) . P o t e m , o d r z u c i w s z y alegorie, wprost: „A t a k spojrzeć z góry i sprowadzić jednym rzutem mówi o t y m o k a szczegóły t u i t a m r o z s y p a n e do j e d n e j istoty r z e c z y ; p o t e m b y człowiek każdy szczegół określił i dopiero byłoby j a s n e , o c z y m z a każdym m e n t a r z W. W i t w i c k i e g o razem w : P l a t o n , Fajdros, mówi" ( X L I X ) . P o r . też k o ­ W a r s z a w a 1958. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 13 czych, j a k spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie i m m a n e n t n e , p r z y p o ­ m i n a n i e , d o m n i e m y w a n i e i t p . , wiązało się ściśle z a k t y w n y m u p r a w i a ­ n i e m f i l o z o f i i . Fenomenologię Husserla c h a r a k t e r y z u j e się jako próbę b u d o w a n i a f i l o z o f i i opartej na i n t u i c j i . Właściwy sens tego słowa to wgląd. Podobne próby p o d e j m o w a l i Bergson, Kartezjusz, św. A u g u s t y n . U św. A u g u s t y n a osiągnięcie tego r o d z a j u poznania (wglądu) wymagało w p i e r w pewnego r o d z a j u nastawienia, n i e było w y n i k i e m czystego r o ­ z u m o w a n i a , j a k u Arystotelesa, ale przede w s z y s t k i m uważnego p r z y ­ p a t r y w a n i a się w t y m sensie, j a k i oddaje łacińskie słowo contemplatio — p r z y p a t r y w a n i e się w s k u p i e n i u , rozmyślanie, medytacja, r o z w a ­ żanie. Poznanie i n t u i c y j n e wymagało spotęgowania władz poznawczych, sam zaś ogląd był czymś d a n y m . K o n k r e t n i e u św. A u g u s t y n a był to d a r łaski Bożej. „Wiedzy, o którą na próżno zabiegamy p r z y r o d z o n y m i władzami naszego umysłu, Bóg udziela duszy drogą oświecenia {illuminatio). Teorię tę nazywano później i l u m i n i z m e m . Umysł wedle niej w i d z i bezpośrednio prawdę, j a k oczy widzą rzeczy (visio intellectualis)" . N a tę samą cechę i n t u i c j i — j e j receptywność — zwraca uwagę przyznający się do r o d z i n y fenomenologów twórca analitycznej psycho­ l o g i i C. G. J u n g . 6 „Wymawiając cia, j e {słowo i n t u i c j a ] większość l u d z i doznaje przyjemnego uczu­ j a k g d y b y coś zostało rozstrzygnięte. A l e n i e biorą o n i p o d u w a g ę tego, że to n i e m y d a j e m y początek i n t u i c j i . P r z e c i w n i e , z a w s z e p o j a w i a się o n a s a m a p r z e z się. Mamy jakiś pomysł, który wziął się s a m z siebie, i możemy go t y l k o po­ chwycić, jeśli jesteśmy d o s t a t e c z n i e s z y b c y " . 7 Z t e j r e f l e k s j i , że i n t u i c j a nie jest czymś zależnym wyłącznie od człowieka, ale także od p r z e d m i o t u poznania, który u j a w n i a z siebie coś do t e j p o r y nie spostrzeganego — niezależnie, czy p r z e d m i o t e m t y m będzie Bóg, j a k u św. A u g u s t y n a , czy też treści należące do nieświado­ m e j części życia psychicznego, j a k u Junga — l u b j a k d l a nas, j a k i k o l ­ w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , zjawisko r e l i g i j n e , s y m b o l , wysnuć można za­ sadę łączącą wszystkie o d m i a n y fenomenologii, a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u do pierwotnego, bezpośredniego doświadczenia. U Husserla w y ­ raziło się t o w haśle „z p o w r o t e m do rzeczy!", u Heideggera — „z p o w r o ­ t e m do źródeł!". Wcześniej, d l a Kartezjusza, znaczyło t o — porzucić całą wiedzę zdobytą na studiach, g d y zrodziło się w n i m przeświadcze­ nie, że żadna n a u k a nie była taka, j a k i e j m u się pozwolono spodziewać. Odtąd Kartezjusz sam „zaczął czytać w księdze świata, a pierwszą za­ sadą jego m e t o d y było n i e przyjmować żadnej rzeczy za prawdziwą, za­ n i m j e j nie pozna z całą oczywistością jako t a k i e j : t z n . , a b y unikać starannie pośpiechu i uprzedzeń i nie obejmować s w o i m sądem niczego 6 T a t a r k i e w i c z , 7 C. G. Jung, op. cit., t. 1, 1958, s. 263. Psychologia a religia. (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 133. �14 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ poza t y m , co się p r z e d s t a w i umysłowi t a k jasno i wyraźnie, iż n i e miałby żadnego p o w o d u podania tego w wątpliwość" . Bolesław Miciński w e fragmencie swego eseju Podróże do piekieł porównuje kartezjańskie wątpienie i pierwsze księgi Rozprawy o meto­ dzie do księgi Eklezjastesa. A l e nie t y l k o n a wątpieniu polega to istotne podobieństwo. Z n a j d u j e się ono również w o w y m a k t y w n y m zwróceniu się do świata, u s t a w i c z n y m p r z y p a t r y w a n i u się, doświadczaniu świata w całej jego różnorodności i pełni. W księdze Eklezjastesa jest to „przy­ łożenie serca", w Księdze mądrości Syracha „zbliżenie się całą duszą", b y dojść mądrości, która, j a k powiada Syrach, „zgodnie ze swą nazwą nie d l a w i e l u będąc dostrzegalna jest z w r a c a n i e m u w a g i " . Stąd t a k częste, powtarzające się j a k r e f r e n , słowa K o h e l e t a „i obróciłem się i ujrzałem pod słońcem", „zobaczyłem", „widziałem" nie jest t y l k o pustą, retoryczną frazą, p o e t y c k i m o r n a m e n t e m , ale poprzedza każde odrębne rozważanie j a k o w y r a z przyjętej metody, którą moglibyśmy nazwać s k i e r o w a n i e m u w a g i w przeżyciu na istotę danego p r z e d m i o t u . „ I p r z y ­ łożyłem do tego serce moje, a b y m poznał mądrość, umiejętność, szaleń­ stwo i głupstwo... Rzekłem ja do serca mego: nuże, teraz doświadczę cię w w e s e l u " . Przywołujemy t u t a j wcześniejsze t r a d y c j e filozoficzne, sięgając odległej starożytności w t y m celu, a b y wskazać j a k fenomeno­ logia Husserla, która przyjęła quasi-kartezjański p u n k t wyjścia (epoche), a także każdy i n n y w a r i a n t m e t o d y fenomenologicznej mieści w sobie ową cechę filozoficzną. T o znaczy wskazać, j a k fenomenologia jest b a r ­ dziej rozważaniem i s t o t y rzeczy, aniżeli dowodzeniem czegoś, iż zada­ n i e m , j a k i e sobie stawia, nie jest mówienie: co jest rzeczą?, ale j a k i s t n i e ­ je dana rzecz, l u b mówiąc inaczej, fenomenologia jest dochodzeniem „ c o " poprzez „ j a k " danej rzeczy. Przykładem i ilustracją takiego u j m o ­ w a n i a mogą być słowa Kartezjusza o rozumie. Zamiast mówić, co t o jest r o z u m , budować uczone i n a u k o w e definicje r o z u m u , rozpoczyna od u c h w y c e n i a w p r o s t jego istotnej cechy, od tego, j a k o n istnieje. „Roz­ sądek jest t o rzecz ze w s z y s t k i c h na świecie najlepiej rozdzielona, każdy b o w i e m sądzi, że jest w nią t a k dobrze zaopatrzony, iż n a w e t c i , których w e w s z y s t k i m i n n y m n a j t r u d n i e j jest zadowolić, n i e z w y k l i go pragnąć więcej, niż posiadają". (Jak zobaczymy później, w pracach fenomenolo­ gów r e l i g i i rzadko s p o t k a m y definicję r e l i g i i ) . 8 9 10 W t y m sensie fenomenologia jako rozważanie i s k i e r o w a n i e u w a g i w przeżyciu—doświadczeniu n a istotę danego p r z e d m i o t u różni się też pod względem f o r m a l n y m od naukowego, czy też uważanego za n a u k o K a r t e z j u s z , Rozprawa leński-Boy, W a r s z a w a 1934. 8 o metodzie. Przełożył i wstępem opatrzył T. Ze- Syrach 6, 22. Użyty w t y m tekście h e b r a j s k i w y r a z ' h o c g m a ' z d a j e n a m sprawę z nierozłączności doświadczenia p o z n a w c z e g o i jego w y m i a r u i s e n s u e t y c z ­ nego w k o n c e p c j i starożytnych filozofów. 3 10 Ecclesiastes 1, 17; 2, 1. • �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 15 w y , sposobu prezentacji s w y c h wyników. Jest t o tego samego rodzaju różnica, którą jesteśmy w stanie uchwycić pomiędzy sposobami, w j a ­ k i c h w y p o w i a d a się filozofia, a w j a k i c h n a u k i szczegółowe . W o p i n i i J . P. Sartre'a największym o d k r y c i e m fenomenologii było to, iż „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" . F o r m a , w której w y p o w i a d a się m . i n . fenomenologia r e l i g i i ( M . Eliade), j a k i inne o d ­ m i a n y fenomenologii (Heidegger, Bachelard, Miciński), jest adekwatna do m e t o d y opartej na doświadczeniu — próba, esej. Nie znaczy t o wszystko, że fenomenologia n i e jest nauką l u b że r e ­ zygnuje z a m b i c j i b y c i a nauką. Znaczy t o t y l k o t y l e , że jest ona swo­ istą, oryginalną nauką, j a k jest też swoistą filozofią. W bardzo szkicowy, uproszczony siłą rzeczy sposób, dałoby się t o przedstawić j a k o „znajdowanie się pośrodku" pomiędzy d w o m a porząd­ k a m i poznania: i n t e l e k t u a l n o - r o z u m o w o - r a c j o n a l i s t y c z n y m , a sensualin 12 13 1 1 Kryzys Por. E . H u s s e r l , nologia, przeł. z niem. nauki europejskiej J a n Szewczyk, przejrzał a transcendentalna i zinterpretował fenome­ R. Ingarden, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 9: 1976. 1 2 J . P. Situations, 1 8 „Husserl muje Une Sartre, ideé fundaméntale najwięcej zajmował się też p s y c h o l o g i a , więc s a m m u uległ. Było to j e d n a k ważają de la phenomenologie się fenomenologią wywołał nieporozumienie. a k t y każda i n a c z e j , p s y c h o l o g i a aktów, z a r z u t , że choć zarazem przeżyć w świadomych nastawieniu że Husserl. Psychologia aktami jest t a p s y c h o l o g i a wprawdzie w 'eidetycznym', tzn. w zaj­ psychologizm, i fenomenologia i n concreto, a fenomenologia ( W ł a d y s ł a w T a t a r k i e w i c z ) . „'Racjonalna' menologicznej a zwalczał w w e d l e oświadczenia H u s s e r l a , s t a r a się uzyskać s w e opisowe ale de I P a r i s 1947, s. 35. roz­ eidetycznie" t y m z n a c z e n i u , że w y n i k i analizy spostrzeżeniu postawie feno­ immanentnym, usiłującej uchwycić istotę t y c h przeżyć. Z ' r a c j o n a l i z m e m ' w r o z u m i e n i u filozofii X V I I i X V I I I w . m a to n i e w i e l e wspólnego, gdyż t a ' r a c j o n a l n a ' p s y c h o l o g i a wątpliwie dalsza tylko przy pomocy specjalnie od c z y s t o myślowych empiryzmowi rozumianego spekulacji racjonalizmu angielskiemu, ale i w y n i k i swe zdobywa doświadczenia, wszelkiej przeciwstawiającego postaci badań Idei..., H u s s e r l a , s. X V I I I ) . W wystąpieniu d z e n i e tego t y p u r a c j o n a l i z m u , j a k i znała t y k a m y w Dialogach się n i e Przedmowa H u s s e r l a można widzieć też starożytna filozofia P l a t o n a , w e i d e t y c z n y m sposobie naj­ korzystających z doświadczenia w s z e r o k i m słowa tego r o z u m i e n i u " (R. I n g a r d e n , do nie­ jest zaś j a k odro­ g r e c k a , który ujmowania spo­ zagadnień filo­ z o f i c z n y c h p r z e z S o k r a t e s a , gdzie obok u z n a n i a p r y m a t u r o z u m u , s z u k a n i a i z n a j ­ dowania w nim prawdy wyjaśniającej rozważany r o z u m u , równie ważna d l a tego r o d z a j u i k o n k r e t życiowy macza do Uczty (por. p r z y p i s 5, F a j d r o s a i Ucztę Platona, Warszawa świat, życiowego rozważań jest w i e d z a 1975, gdzie wetkę S o k r a t e s a ) . P o d o b n y t y p r a c j o n a l i z m u c z y też formułę świadczenia hebrajska. poznawczego n i a n e już Księgi ska mądrości, po omówieniu mieńska, koncepcji znała człowieka w Witwicki kreśli niepodzielności Reprezentują ją tłu­ syl­ do­ wspom­ а także poezja r e l i g i j n a , o której t a k p i s z e A . K a m i e ń ­ racjonalnej Przestrzeń starożytność kultu szczegół a także Wstęp Platona, Władysław wręcz rzeczowa, ludzka, strony k o n c e p c j i człowieka w „Twórczość", P s a l m a c h , n i e można Psalmach n r 5: 1976, s. 56-76): „ A b y pominąć s p r a w y życia, a (A. K a ­ dopełnić zwłaszcza �16 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ s t y c z n o - e m p i r y c z n y m . W t y m „pośrodku" znajduje się filozofia św. A u ­ gustyna, która przeciwstawiała się i n t e l e k t u a l i z m o w i systemu A r y s t o t e ­ lesa, kwestionując i m p l i c i t e zasadność rozumowego poznania Boga, z j e d ­ nej s t r o n y , z d r u g i e j zaś a n t y i n t e l e k t u a l n e m u m i s t y c y z m o w i , polegają­ c e m u na bezrozumnej ekstazie i zjednoczeniu się z bóstwem w z a c h w y ­ cie ( F i l o n , neoplatonizm). O d n a j d u j e m y t u też Kartezjusza, który wystąpił przeciw atmosferze oderwanego od świata i skostniałego r a c j o n a l i z m u scholastyki, o t w i e ­ rając drogę d l a n a u k i opartej na doświadczeniu. T a k samo jest t u m i e j ­ sce d l a fenomenologii Husserla, która na planie l o k a l n o - h i s t o r y c z n y m przeciwstawiała się f i l o z o f i i pojęć i psychologii, a na planie bardziej ogólnym r o z u m o w o - s p e k u l a t y w n y m s y s t e m o m : wyłączności k a n i o w s k i e ­ go poznania a priori z jednej strony, z d r u g i e j zaś wyłączności p r z y r o d niczo-naturalistycznego nastawienia f i l o z o f i i p o z y t y w i s t y c z n e j i n a u k p o z y t y w n y c h . Bliżej j e d n a k i p r e c y z y j n i e j tę odmienność fenomenologii od psychologií i n a u k e m p i r y c z n y c h określa H u s s e r l w e wstępie do Idei...: „Psychologia jest nauką doświadczalną. Zawierają się w t y m przy zwykłym z n a c z e n i u słowa doświadczenie d w a m o m e n t y : 1) jest nauką o f a k t a c h , of m a t t e r s of fact w sensie D. H u m e ' a , 2) j e s t nauką o p r z e d m i o t a c h którymi j a k o p s y c h o l o g i c z n a ' f e n o m e n o l o g i a ' a te j a k o t a k i e , jeżeli mają przedmiotami, w omnitudo do realitatis. W fenomenologia o istocie jakich w nauka), jako prowadzającą od p s y c h o l o g i c z n e g o wyrażającym się w sądach dla transcendentalnej fenomenologii do tego nauka, jest c z y s t a albo świat o faktach, lecz jako która chce ustalać do c z y s t e j 'istoty', r e s p . w ('empirycznej') redukcja eidetyczna. zostaną s c h a r a k t e r y z o w a n e ogólności Po jako jako transcendentalna do drugie, nauka wyłącznie n i e ' f a k t y ' . Odpowiednią redukcją, fenomenu od f a k t y c z n e j 'istot', z realnymi przestrzenno-czasowy nie jako nauka ' p o z n a n i a dotyczące i s t o t y ' , a b y n a j m n i e j charakterystycznej jeden przeciwieństwie 'eidetyczna' realnych. 'Fenomeny', się, są r e a l n y m i z d a r z e n i a m i , r z e c z y w i s t e i s t n i e n i e , są włączone w r a z przynależą, zostanie ugruntowana (jako zajmuje prze­ myśleniu ogólności fenomeny irrealne" Przeciwstawienie f a k t u i i s t o t y nie w y c z e r p u j e różnic dzielących fenomenologię od n a u k e m p i r y c z n y c h . Ważny jest t u t a j też i n n y sposób myślenia, i n n y sposób budowania uogólnień, dochodzenia do wyników poznawczych. N a u k i empiryczne to n a u k i i n d u k c y j n e stosujące i n d u k У1 У sposób r o z u m o w a n i a , polegający na wyjściu od obserwacji szcze­ gółowych faktów i dalszym i c h s t o p n i o w y m rozszerzaniu i uogólnianiu w postaci b u d o w a n y c h twierdzeń i sądów. I n n y m rodzajem r o z u m o w a С П o s a d z e n i a człowieka w c i e l e . R a c j o n a l i s t y c z n a c z y też i n t e l e k t u a l n a — z j e d n e j s t r o n y , z d r u g i e j zaś — jest t a k o n c e p c j a n a wskroś s o m a t y c z n a . S ł o w a człowieka są w d u c h u języka h e b r a j s k i e g o n i e a b s t r a k c y j n y m i słowami, l e c z słowami w a r g , myśli są myślami s e r c a , d u c h d u c h e m jego wnętrzności. O k o i u c h o są s p r a w ­ dzianami prawdy". E. H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej księga I , przekład D . G i e r u l a n k a , tłumaczenie przejrzał o r a z przedmową R . I n g a r d e n , W a r s z a w a 1967. 1 4 filozofii, opatrzył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 17 nia, p r z e c i w s t a w n y m do i n d u k c j i , jest dedukcja, wyprowadzająca sądy szczegółowe z sądów ogólnych, rozumowanie, które w y w o d z i z p e w n y c h zdań ( p r a w d z i w y c h przesłanek) wynikające z n i c h logicznie następstwa (prawdziwe w n i o s k i ) . Ta pośrodkowość czy też oryginalność, o której była wyżej m o w a , charakteryzująca miejsce fenomenologii pomiędzy poznaniem e m p i r y c z n y m a poznaniem a p r i o r y c z n y m , znajduje i t u t a j swoje konsekwentne odbicie. Metoda fenomenologiczna to tertium da­ tum: z d w u różnych sposobów r o z u m o w a n i a , spomiędzy i n d u k c j i i de­ d u k c j i , obiera ona własną drogę, drogę r e d u k c j i eidetycznej. Możemy więc tymczasowo redukcję określić n e g a t y w n i e : nie jest to a n i droga przebiegająca od szczegółu do ogółu, a n i wyprowadzająca z ogólnych pojęć logicznie wynikające następstwa szczegółowe. Można też dodać, że jest to droga wychodząca od faktów i rzeczy, która zmierza do poznania i c h istoty. Obok przeciwstawienia f a k t u i i s t o t y rozważania j e j na drodze r e ­ d u k c j i istnieje szereg cech pozwalających odróżnić podejście fenome­ nologiczne i t e n t y p dochodzenia do wyników poznawczych, j a k i m jest sama r e d u k c j a fenomenologiczna, od nastawienia charakterystycznego dla n a u k e m p i r y c z n y c h . Trzecią taką cechą, obok d w u wyżej w y m i e ­ n i o n y c h , jest zawieszenie i wyłączenie rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h . Czwarta, na którą chcemy t u zwrócić uwagę, to zasadniczo inne rozumienie doświadczenia przez fenomenologię. D l a empiryków doświad­ czenie, które jest p o d s t a w o w y m rodzajem wszelkiego poznania, spro­ wadzało się p r a k t y c z n i e do doświadczenia zmysłowego. O ile w e m p i ­ rycznej f i l o z o f i i angielskiej (Locke) obok spostrzeżenia zewnętrznego uznawano spostrzeżenie wewnętrzne, introspekcję czy t z w . refleksję, o t y l e twórca p o z y t y w i z m u A u g u s t Comte zdecydowanie wypowiadał się przeciw t e m u d r u g i e m u t y p o w i doświadczenia. Dążeniem p o z y t y ­ w i z m u było uwolnić poznanie od przesądów, i d o l i , wierzeń krępujących postęp badań n a u k o w y c h . P o z y t y w i z m to także dążenie do o b i e k t y ­ w i z m u , do wyłączenia uczuć, emocji z postępowania naukowego posze­ rzającego świat w i e d z y o f a k t a c h p o z y t y w n y c h . Int ros p e k c ja jest czymś s z t u c z n y m wobec naturalnego procesu obserwacji, jest jego p r z e r w a ­ n i e m , zakłóceniem. Introspekcja, refleksja, doświadczenie wewnętrzne mogą zniekształcić i zniszczyć obserwowany i poznawany przedmiot. Chcąc poznać, czy t o świat p r z y r o d y , czy to człowieka, czy to świat myśli, trzeba nań spojrzeć o b i e k t y w n y m , chłodnym, rzeczowym — j a k p o w i a ­ da poeta — u z b r o j o n y m „ w szkiełko" o k i e m obserwatora. Introspekcja, doświadczenie wewnętrzne może być dodaniem, w p r o j e k t o w a n i e m — j a k b y można było powiedzieć językiem psychologii analitycznej — sta­ nów, treści, znaczeń wcale nie przynależących do poznawanego p r z e d ­ m i o t u . Liczą się t y l k o f a k t y p o z y t y w n e . Niepotrzebna już teraz filozofia. Po s t a d i u m m i t o l o g i c z n y m , r e l i g i j n y m , f i l o z o f i c z n y m , czas na epokę w i e ­ dzy ścisłej. Filozofię zastąpi r o z w i j a n i e poszczególnych n a u k ścisłych 2 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �18 ZBIGNIEW BENEDVKTOWICZ i synteza i c h wyników. Doświadczenie w ścisłych n a u k a c h p r z y r o d n i ­ czych to eksperyment. P r z y zachowaniu względnie stałych warunków doświadczenia obserwuje się z m i a n y , po włączeniu określonego c z y n n i ­ ka, który, g d y nastąpią z m i a n y , można uznać za przyczynę nowego stanu rzeczy. Każda nauka przyrodnicza, f i z y k a , chemia, biologia, poszukuje przyczyn. „Zadanie polega zwyczaj właśnie n a z n a l e z i e n i u o w y c h czynników p r z y c z y n o w y c h , z a ­ d l a p e w n e g o danego pełną przyczynę względnie faktu istnieje i c h wiele prowadzą i razem składają do p e w n e g o s k u t k u . Z a g a d n i e n i a się n a genetycz­ n e — i to t a k i e , które prowadzą do g e n e t y c z n y c h ogólnych p r a w p r z y c z y n o w y c h — stanowią rdzeń p r o b l e m a t y k i b a d a ń p r z y r o d n i c z y c h . Całe doświadczenie, doświad­ czenie bezpośrednie, początkiem, nego — uwagi w szczególności od k t ó r e g o początkiem, na pełną spostrzeżenie przechodzi przy obecność zmysłowe, się do którym już nie tego, się pojawia co jest czegoś tu tylko zupełnie z w r a c a się [podkr. in­ zbytnio moje]. Ba­ d a c z s k u p i a się z a w s z e t y l k o n a p e w n y c h m o m e n t a c h , p e w n y c h s t r o n a c h tego, co dane — m o m e n t a c h , które d z i w n y m z b i e g i e m i n n e c z y n n i k i zostają m e n t u , względnie w okoliczności są z m i e n n e , n a t o m i a s t sposób s z t u c z n y , dzięki s p o s o b o w i ustalone. Nie trzeba przy t y m widzieć prowadzenia całości ekspery­ rozgrywającego się p r o c e s u , l e c z w y s t a r c z y uważać n a to, j a k z m i e n i a się odnośny m o m e n t włączeniu pewnego c z y n n i k a przyczynowego. ze s p o s t r z e g a n i a : w y s t a r c z y mieć zmienia włączeniu się p r z y aparaty, Można które to s a m o p e w n e g o określonego W subtelności pewnym i czułości przekraczającej już wtedy widzą znacznie by uruchomić całość, d a l e j zaś w s z y s t k o o d b y w a l s i stwierdzą, dokładne a p a r a t y możliwości s e n s i e robią to t e r a z w s z y s t k o m a s z y n y : człowiek t o w e . Można j e n a w e t z a r a z obliczyć..." przy zrezygnować co c z y n n i k a , n p . prądu e l e k t r y c z ­ nego o określonym napięciu. Z b u d o w a n o też b a r d z o o by ludzkich pomiarowe zmysłów. j e s t t y l k o po to, się s a m o — i w y n i k i są już go­ . E m p i r y c z n a psychologia, rozwijająca się na g r u n c i e p o z y t y w i z m u , przyjęła za p r z y r o d o z n a w s t w e m t e n sam t y p doświadczenia. Jest t o t e n sam rodzaj e k s p e r y m e n t u wychodzący od spostrzeżenia zewnętrznego, eksperyment n a s t a w i o n y j a k w fizyce na badanie przebiegu p r z y c z y n a — skutek, czy j a k w b i o l o g i i — bodziec—reakcja. Zadania też są podobne: genetyczne ogólne p r a w a i n d u k c y j n e , p r a w a przyczynowe. Paradoksalne jest to, iż r e z u l t a t y i w y n i k i , do j a k i c h dochodziła t a k u p r a w i a n a psychologia, stały w j a w n e j sprzeczności wobec d e k l a r a c j i pozytywistycznego dążenia do o b i e k t y w i z m u , n a u k o w e j ścisłości oczysz­ czonej z uczuć, emocji, wrażeń. W i e m y też, na c z y m polega psychologizm w tłumaczeniu n a u k o w y m i do jakiego obrazu sprowadza świat badanych zjawisk. I m p r e s j o n i z m , dowolność, przypadkowość oto r e z u l ­ t a t y psychologistycznych wyjaśnień. Tłumacząc jakiś f a k t , n p . zacho­ w a n i e pana X psycholog powiada: „pan X przeżył t a k ie to a takie za­ działanie, teraz było t a k , i n n y m razem może być inaczej". Trzeba t u wyraźnie raz jeszcze zaznaczyć, iż Husserl ze swą fenome­ nologią wystąpił zdecydowanie przeciw psychologizmowi właśnie w imię 15 Ingarden, Wprowadzenie..., s. 51. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 19 o b i e k t y w i z m u (por. p r z y p i s 13). Rozgrywało się t o na dwóch planach. Zasygnalizowanie t y c h dwóch planów p o z w o l i uchwycić strategię podejś­ cia fenomenologicznego: te d w a p l a n y t o nastawienie na k o n k r e t , na to, co szczególne, na to, co generalne i ogólne. P o z w o l i to także uchwycić różnicę pomiędzy r e d u k c j o n i z m e m a redukcją. P i e r w s z y p l a n — j a k wspominaliśmy na początku — to k r y t y k a przyjętej przez p o z y t y w i z m koncepcji doświadczenia, dążenie do systematycznego badania i s k r u p u ­ latnego opisu różnych rodzajów i typów doświadczenia poznawczego. D r u g i p l a n t o zadanie, jakie stawiała sobie fenomenologia na wzór kartezjańskiego zamierzenia — dążenie do stworzenia mathesis universalis — n a u k i o ogólnych zasadach poznania, zasadach, które obowiązywałyby zarówno w n a u k a c h ścisłych, j a k i w f i l o z o f i i . Z a c z n i j m y od pierwszego p l a n u , od k o n k r e t u . Doświadczenie w e m p i ­ rycznej psychologii to posiadanie, doznawanie wrażeń wywołanych p r z y ­ czynowo przez bodźce fizyczne. „...z drugiej jednak z doświadczenia' tego, strony co d a n e pozwalano sobie n a określenie było k o n k r e t n i e w jako spostrzeżeniu r a z e m j e d n a k n i e dało się utożsamić z 'wrażeniami'. P o k a z y w a n o stytucie p s y c h o l o g i c z n y m różnobarwnie oświetlone 'pochodzące zmysłowym, z a ­ n p . komuś w i n ­ krążki, n i e p o z w a l a n o mu na opisanie, j a k o w e krążki k o n k r e t n i e m u się pojawiały, l e c z t y l k o n a s t w i e r d z e n i e , że w i d z i c z e r w o n a w o , np. że w i d z i zielonkawo, niebiesko itd. Wszystkie inne konkretne się gładki, biały, a l e c z e r w o n o n a t y c h m i a s t dezawuującą papier, kwitowane opisy, były ogóle n i e można widzieć, że 'wiemy' t y l k o z doświadczenia, że to p a p i e r i że p a p i e r t e n j e s t gładki. Oczywiście bowiem słowo 'widzieć' mogło u w a g ą , że tego w oświetlony według empirystyczno-psychologicznego znaczyć j e d y n i e 'posiadać d a n e w r a ż e n i o w e ' " w sposobu mówienia . K r y t y k a fenomenologiczna przeciwstawiając się t e j jednostronności, jednowymiarowości w r o z u m i e n i u doświadczenia przez psychologię e m ­ piryczną, wskazywała na to, że już t a k ie p o j m o w a n i e doświadczenia było zapośredniczone i ograniczone przez teorię poznania. Owocem t e j k r y t y k i i hasła p o w r o t u do bezpośredniego doświadczenia było o t w a r c i e dróg do n o w e j p r o b l e m a t y k i , do n o w y c h badań i studiów, a w dalszej k o n ­ s e k w e n c j i do p o d t r z y m a n i a r o z w o j u n o w y c h dziedzin w psychologii, obok dotychczasowej psychofizjologii, t a k i c h j a k psychologia postaci, psycho­ logia głębi. Rozważania czynione przez fenomenologów na d r u g i m w y ­ m i e n i o n y m planie — dotyczącym ogólnych zasad poznania — pozwoliły zwrócić uwagę na k i l k a szczególnych faktów. P o z y t y w i s t a jako badacz p r z y r o d y w p r a k t y c e nie zastanawiał się, j a k w ogóle możliwe jest d o ­ świadczenie zewnętrznej p r z y r o d y , które w r a m a c h s w y c h badań u p r a ­ w i a , odrzuca w s z e l k i filozoficzny sceptycyzm w t y m przedmiocie. Pozy­ t y w i s t a u c h y l a i wyłącza wszelkie filozoficzne teorie sceptyków. Stosuje się dokładnie do zasady w s z e l k i c h zasad sformułowanych przez feno­ menologię Husserla: 16 Tamże, s. 67. �20 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Żadna t e o r i a , jaką b y można wymyślić, n i e może n a s zwieść n a m a n o w c e co do tej zasady w s z y s t k i c h zasad: że każda źródłowo prezentująca naoczność jest źródłem prawomocności p o z n a n i a , że w s z y s t k o , co się n a m w ' i n t u i c j i ' źródło­ wo (by prostu się t a k wyrazić przyjąć w swej c i e l e s n e j rzeczywistości) przedstawia, j a k o to, j a k o co się p r e z e n t u j e , a l e także j e d y n i e w c a c h , w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " 17 należy tych po grani­ . Z chwilą jednak, g d y p o z y t y w i z m w y k r a c z a poza swoje granice, za­ miast dążyć do doskonalenia praktycznego swojej m e t o d y poznawania p r z y r o d y i staje się refleksją epistemologiczną, „teorią poznania", j a k np. w p r z y p a d k u e m p i r y c z n e j psychologii, ogranicza t y m s a m y m n i e wyczerpywalną wartość doświadczenia bezpośredniego ( i n t u i c j i ) , n a które fenomenologia wskazuje j a k o n a źródło wszelkiego poznania. Jeżeli n a ­ stawienie fenomenologiczne można nazwać a n t y n a u k o w y m czy n i e n a u k o ­ w y m , to j e d y n i e w t y m sensie, że u c h y l a wszelkie n a u k o w e teorie, w y ­ rażające się w słowach „to jest nic j a k t y l k o . . . " ograniczających p r a w o p i e r w o t n y c h d a n y c h i rolę doświadczenia bezpośredniego. N a p l a n i e k o n ­ k r e t u to wyłączenie (epoche), jakiego dokonała fenomenologia, k o r y g o ­ wało teorię doświadczenia, d o j a k i e j zmierzała czysto e m p i r y c z n i e nasta­ w i o n a psychologia. Było to p r z e c i w s t a w i e n i e m się e m p i r y c z n e m u ogra­ n i c z e n i u r o z u m i e n i a doświadczenia do „to jest nic, j a k t y l k o doznawa­ nie wrażeń". „Istnieją różne możliwe g r a n i c e ; i n n e p r z y spostrzeżeniach w z r o k o w y c h , p r z y słuchowych i t d . P r z y t y m — r z e c z szczególna — nie m a w gruncie inne rzeczy spostrzeżenia c z y s t o w z r o k o w e g o , c z y s t o d o t y k o w e g o , c z y s t o słuchowego i t d . W s z y s t ­ k i e one n i e j a k o się w z a j e m n i e modyfikują. W y k a z a ł to kiedyś W. S c h a p p zując n a to, że w i d z i m y strukturę materiału p e w n e j r z e c z y stół d r e w n i a n y , gładko p o l e r o w a n y . fenomen kowo. drzewa David M o g ę to zobaczyć. Dostępny m i j e s t w i d z i a l n y t a k , j a k gładkość dostępna jest zarówno w z r o k o w o , K a t z badał później świat d o t y k o w y , spostrzeżenie d o t y k o w e i wykazał wska­ Widzę n p . że to stół i to znów, że d a n a zanalizował o n w w jak i doty­ szczególności n i m jest nie t y l k o gładkość l u b szorstkość i n i e t y l k o to, że coś jest c i e p l e j s z e l u b z i m n i e j s z e od czegoś innego, lecz w również poznawaniu bycie twardym lub r z e c z y z a pomocą miękkim. Jeśli dotyku — naprawdę możemy posiadamy odróżnić wprawę dotykowo jedwab od wełny. N a s z a zdolność s p o s t r z e g a n i a z m i e n i a się. Można j e d n a k również czyć, c z y coś jest wełną, c z y j e d w a b i e m , przynależy zatem mnogość różnych, a także j o w o postrzeżeń. P o z n a n i e zaś d o k o n u j e n y c h dojść do j e d n e j i tej samej rozbudowuje uprawnienie się też c z y blachą. D o tego samego różniących się dopiero rzeczy. W danego w się między rodzaju sobą całym p r z e b i e g u miarę tego p r z e b i e g u bezpośredniego zoba­ przedmiotu coraz rodza­ tych róż­ bardziej poznania — względnie jego n i e u p r a w n i e n i e . T u j e d n a k z n a j d u j e się początek i źródło p o z n a n i a : to, co się t u dzieje, m a decydujące z n a c z e n i e d l a w s z y s t k i e g o innego, co możemy następnie przedsięwziąć w p o z n a n i u " 1B . Fenomenologia zatem wskazuje na to, iż istnieje ważny związek p o ­ między sposobem istnienia badanego p r z e d m i o t u i jego p r z e j a w a m i — sposobem doświadczania a sposobem prezentacji. Metoda fenomenologicz1 7 Husserl, 1 8 Ingarden, Idee..., s. 79. Wprowadzenie..., s. 71-72. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 21 na t o poszukiwanie na drodze szeregu prób t e j najbardziej u p r a w n i o n e j d r o g i do prezentacji i s t o t y badanego p r z e d m i o t u . Poznanie w ujęciu f e n o m e n o l o g i c z n y m przebiega t u po kręgu epistemologicznym, wychodząc od przejawów badanego p r z e d m i o t u , bezpośredniego doświadczenia, r e ­ f l e k t u j e własne sposoby doświadczania p r z e d m i o t u , zmierzając do p r e zestancji jego sposobu istnienia. Jeśli powiedziano wyżej, w próbie określenia fenomenologii, że i s t n i e ­ ją różne o d m i a n y t e j m e t o d y ,,w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i u p r a ­ wiającego ją fenomenologa", t o także prawdą jest, że istnieje t y l e o d ­ m i a n fenomenologii, i l e przedmiotów, rodzajów przedmiotów czy też dziedzin. Obok u p r a w i a n e j przez Husserla „czystej f e n o m e n o l o g i i " — fenomenologii doświadczenia poznawczego można t u przykładowo w y ­ mienić fenomenologię egzystencji i m o w y (Heidegger, M e r l e a u P o n t y ) , fenomenologię egzystencji w j e j trzech sposobach p r z e j a w i a n i a się (sta­ diach) estetycznym, e t y c z n y m i r e l i g i j n y m , czy też właściwiej p o w i e ­ dziawszy, fenomenologię doświadczenia w i a r y w pismach filozofów p o ­ przedzających wystąpienie Husserla ( K i e r k e g a a r d Albo albo, Bo jaźń i drżenie, Pascal Człowiek bez Boga, Człowiek z Bogiem). Ramy ani p r z e d m i o t naszych rozważań nie pozwalają na bardziej drobiazgowe uza­ sadnienie i w y k a z a n i e elementów fenomenologicznych w metodzie i spo­ sobie prowadzenia wykładu szczególnie d w u ostatnio w y m i e n i o n y c h myślicieli, ale p r a g n i e m y spożytkować t u część i c h w y p o w i e d z i dla u k a ­ zania wspólnego nastawienia charakterystycznego d l a m e t o d y fenomeno­ logicznej, obecnego w najbardziej interesującym nas t u zastosowaniu t e j metody, t j . w fenomenologii r e l i g i i (Otto, Eliade). C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a w s z y s t k i c h t y c h fenomenologii jest to, że w y ­ żej n a d naukę cenią sobie życie i to jest ostatecznie głównym m o t y w e m dającym się śledzić, jeśli już n i e w losach w s p o m n i a n y c h myślicieli porzucających naukę a zwracających się z p o w r o t e m w s w y c h r o z w a ­ żaniach do doświadczenia, j a k i e niesie krąg życia, t o p r z y n a j m n i e j w zwró­ ceniu u w a g i na heterogeniczność sfery myślenia i egzystowania, odręb­ ność i autonomię „porządku r o z u m u " i „porządku serca" jako świa­ dectwa bogatszej nawet, niż sugerowałyby te d w a t y p y poznania, różno­ rodności i różnowymiarowości doświadczenia poznawczego (mówi o t y m zwłaszcza Albo albo K i e r k e g a a r d a , j a k i wstępne podrozdziały Myśli Pascala: „Zdolność rozeznania", „Zmysł m a t e m a t y c z n y i przyrodzona bystrość", „Umysł l o g i c z n y " , „Prawidła w y r o k o w a n i a " , „Różnorodność i jedność", „Prawidła m o w y " ) . Wszystkie te fenomenologie, w r a m a c h swego p r z e d m i o t u i dziedzin, w których się obracają, głoszą powrót do „pierwotnego" w sensie bez­ pośredniości doświadczenia. Stąd t a k częsty w n i c h m o t y w a n t y n a u k o wości, a może ściślej — antysystemowości: „...nie biorę tego wedle s y ­ stemu, ale wedle sposobu, w j a k i stworzone jest serce człowieka..." (Pascal). �22 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Trzeba powiedzieć w ogóle: 'to się dzieje p r z e z kształt i r u c h ' — to b o w i e m lest prawda. A l e mówić p r z e z użyteczne, n i e p e w n e j a k i , i składać machinę — i przykre. A gdyby nawet cała filozofia b y ł a w a r t a godziny t r u d u " o ile jest już gotów; to śmieszne... T o prawda, 1 9 wystarczy nie rozumie systemu, o ile istnieje jego słabej głowie pojęcie o tym, jak potężną m u s i mieć dziś g ł o w ę każdy, jeżeli każdy m a t a k potężne myśli. dało się wyrazić w formie pojęć bez­ n i e sądzę, a b y (Pascal) . „Piszący n i n i e j s z e w c a l e n i e jest filozofem, takowy, to b y ł a całą treść wiary, nie wyniknie Gdyby z tego, że się w i a r ę pojęło, że się pojęło j a k się w nią w n i k a l u b też j a k o n a w kogoś wnika. et eleganter pisa­ Piszący n i n i e j s z e n i e j e s t a n i trochę f i l o z o f e m ; rzem amatorem, j e s t o n poetice który n i e układa systemów a n i n a w e t p i s u j e się do s y s t e m u a n i n i e d o p i s u j e szkiców s y s t e m u ; n i e z a ­ się do s y s t e m u . P i s z e , bo to jest d l a niego l u k s u s , który t y m jest p r z y j e m n i e j s z y i o c z y w i s t s z y , i m m n i e j osób k u p u j e jego p i s m o . Ł a t w o m u przewidzieć własne l o s y w ności p i s a r z , który i zostanie czytelników, służba będzie przejrzeć p o d c z a s grzecznego i świetnej publiczności [...] w czasie, k i e d y starać pisać tak, aby zjawia się na ogłoszenie z miejsca ostatniej przeczuwa te przerażające d a m u porządnie będzie łatwo i czyta ucichną było namięt­ chciał jego mieć książkę d r z e m k i i uważać, a b y zewnętrznie p o d o b n y był do który referencjami straszniejszych się poobiedniej ogrodniczka, z dobrymi krytyka nauce, musiał czasie, kiedy parę razy w pracy, skórę; drży z kapeluszem polecając momenty, przed r z e c z y , k i e d y t e n l u b ó w przedsiębiorczy w ręku s w e usługi prze­ kiedy zazdrosna perspektywą s k r y b a , łykacz jeszcze paragra­ f ó w [...] — p o t n i e go n a k a w a ł k i w z n a k i §§, nieugięty j a k t a m t e n człowiek, który, aby do służyć w i e d z y średnika, przed a każdym i i n t e r p u n k c j i , liczył słowa, t a k a b y mieć i c h trzydzieści pięć pięćdziesiąt do systematycznym wspólnego z żadnym s y s t e m e m ' " kropki. Składam nudziarzem: w t y m miejscu 'to n i e jest głęboki ukłon s y s t e m , to n i e m a n i c (Kierkegaard) . 2 0 Trzeba b y t u podkreślić, że te antysystemowe w y p a d y nie dotyczą t y l k o próby opisu doświadczenia w i a r y , n i e dającej się zaniknąć w s y ­ stemy, ale mogą też d l a nas być w y r a z e m swoistego r o z u m i e n i a d o ­ świadczenia poznawczego: podobnie j a k w i a r a , poznanie oparte t u jest na głęboko z i n t e r n a l i z o w a n y m przeżyciu, jest niemalże j a k ta pierwsza namiętnością, walką i sporem, manifestacją własnych doświadczeń, prze­ myśleń i przekonań. M a to swoje odbicie w języku, w sposobie prezen­ tacji, pełnym osobistego t o n u wyznań, gdzie p r z e d m i o t poznania jest p r z e d m i o t e m umiłowania i u w i e l b i e n i a . Oto przykładowo t e m a t e m roz­ p r a w y K i e r k e g a a r d a staje się jego „ulubione twierdzenie, że spośród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i D o n J u a n stoi najwyżej". „To, co m a m o t y m do p o w i e d z e n i a , towi. G d y b y zawdzięczam j e d y n i e i wyłącznie więc t e n i ó w c z y t e l n i k b y ł n a t y l e u p r z e j m y , Mozar­ żeby mój z a m i a r z a ­ aprobować, n i e mogąc się j e d n a k pozbyć wątpliwości, c z y rzeczywiście to w s z y s t ­ k o z n a j d z i e u M o z a r t a , c z y też r a c z e j , że to j a u k ł a d a m do m u z y k i M o z a r t a własną, mogę go zapewnić, że n i e t y l k o t a odrobina, którą j a ukazać treść potrafię, B. P a s c a l , Myśli. Przekład T . Żeleńskiego ( B o y a ) w n o w y m układzie w e d ł u g w y d a n i a J a c q u e s C h e v a l i e r a przygotował do d r u k u M . T a z b i r , W a r s z a w a 1953, s. 192. 1 9 S. K i e r k e g a a r d , Bojaźń i drżenie, z oryginału i wstępem opatrzył J . I w a s z k i e w i c z , W a r s z a w a 1972. 20 duńskiego przełożył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY a l e nieskończenie więcej z a w a r t e jest w właśnie t a myśl dodaje m i odwagi, muzyki Mozarta. T o , co pokochało FENOMENOLOGICZNEJ muzyce Mozarta; a b y poświęcić się w mogę go zapewnić, że się wyjaśnieniom młodzieńczych w tajemniczym zagadkowym obcowaniu, szczegółów m a r z e n i a c h , co się p o ­ dziwiało w młodzieńczym e n t u z j a z m i e , co zamieszkało w najgłębszych duszy, 23 napełnia nas przy przybytkach zbliżeniu z a ­ w s z e bojaźnią i niepewnością, k i e d y w i e m y , że n a m c h o d z i o i c h z r o z u m i e n i e . T o , czegoś uczył źdźbło słomy reszta świata; się fragment zbiera, po ciesząc to, coś fragmencie, się chłonął zbierał najdrobniejszym zakochanymi razem, j a k ptak szczegółem uszami, samotny w ciżbie n i e zauważony w s w o i m kącie, to, co chłonne u c h o pojmało, n i g d y co c h c i w e u c h o w s w o i m lżejszym echem wnętrzu gromadziło, n i g d y drzemiącego ucha nigdy n i e oszukało; co z a d n i a siało marzyć na jawie, co nocą wyganiało sobie, jak niewiasta lasach nad brzegiem jednym cię z łóżka w najwyższego robótkę; co towarzyszyło morza, w k o n i u z tobą cała ludzkiej, to, co n a j ­ zaznane, o b a w i e , że o t y m z a ­ jasną, księżycową nocą w powozie po to, o c z y m się m u ­ n a t c h n i e n i a , co miałeś z a w s z e ciemnych uliczkach, w jechało, co i w niż nie nasycone, siebie n i e p e w n e , n o c y powtórnie przeżyte, co s e n mąciło i spędzało z p o w i e k , p o m n i s z , to, co było c i w y r a z e m najmniejsze bardziej nocy przy pustych i o świtaniu, co n a dotrzymywało ci towarzystwa, co dom twój wypełniało, aż po n a j m n i e j s z y zakątek, w u c h u c i pobrzmiewało, duszę dźwiękiem napełniało, co duszę t e r a z k o n k r e t n i e w myśli; [...] już n i g d y nie n i e spotkać a n i w najdelikatniejszą tkaniną oplatało, to jawi się T o t a k , j a k b y rozstawać się z p r z y j a c i e l e m , b y go czasie, a n i w wieczności. C z u j e s z się j a k ktoś, k t o dochował wierności, zaparł się ślubowania, c z u j e s z się j a k już n i e t e n s a m , n i e t a k i młody, n i e t a k i d z i e c i n n i e p r o s t y ; p o w s t a j e lęk o siebie, o to, co sprawiało tyle radości, dawało szczęście, było b o g a c t w e m ; s z k o d y b y mogło doznać p r z y t e j p r z e m i a n i e , odpowiedzieć n a t y l e pytań, a w t e d y obawa okazać ach... w s z y s t k o o to, co u k o c h a n e , się m n i e j i że doskonałym, n i e stracone, czar p r y s k a i nie daje się przywrócić. A l e w o l n a od w s z y s t k i c h t r o s k jest miłość m o j a , bezgraniczne z a u f a n i e do M o z a r t a . T o , co z jego m u z y k i dotąd pojąłem, to t y l k o cząstka, a tego, co k r y j e się pod m g l i s t y m i p o s t a c i a m i p r z e k o n a n y , że g d y b y m p r z e c z u c i a , dość j e s z c z e zostaje, i j e s t e m kiedyś całkowicie zrozumiał M o z a r t a , w t e d y d l a m n i e całkiem niezrozumiały" 21 dopiero byłby . Nie p o w i n n a nas t u zmylić pozorna, a w i n n y c h miejscach wręcz n o n ­ szalancka, nienaukowość p r o b l e m u i języka. Czas okazał się lepszym sę­ dzią, aniżeli przypuszczenia i obawy autora co do uznania jego rozważań. S t u d i u m o D o n Juanie M o z a r t a m a swą niepowtarzalną i niezastąpioną wartość pośród cenionych analiz estetycznych w dziedzinie m u z y k o l o g i i . W y k r a c z a ono zresztą poza muzykologię. „Ulubione twierdzenie, że spo­ śród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i Don Juan stoi najwyżej", wywołuje szereg poszczególnych k w e s t i i , których rozważanie może być godne polecenia antropologom k u l t u r y . A więc, jakie są k r y t e r i a w y ­ dzielenia k a t e g o r i i „dzieła klasycznego" spośród i n n y c h dzieł, co s t a n o w i o klasyczności dzieła, a także co sprawia, że jedne w y t w o r y k u l t u r y osią­ gają tę pełnię w y r a z u , „która cudownie objawia się w k o j a r z e n i u tego, co do siebie przynależy: Aksela z Valborga, H o m e r a z Wojną trojańską, Rafaela z k a t o l i c y z m e m , Mozarta z D o n J u a n e m " . A u t o r rozważa t u t a j 2 1 S. K i e r k e g a a r d , J . Iwaszkiewicz, Warszawa Albo-Albo, 1976, s. 64-65. I, z oryginału duńskiego przełożył �24 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ ideę D o n Juana na t l e i n n y c h i d e i — m . i n . Faustusa, które są odpo­ w i e d n i o k o n k r e t y z a c j a m i t a k i c h idei, j a k zmysłowość i duchowość, „ m e ­ d i a " — środki w y r a z u użyte do wyrażenia t y c h idei, specyfikę t a k i c h „mediów", j a k słowo, język, poezja, d r a m a t , komedia, m a l a r s t w o , rzeźba, a r c h i t e k t u r a , m u z y k a . Rozpatruje ideę zmysłowości i duchowości s p o t y k a ­ jące się z bardziej l u b m n i e j t r a f n y m i środkami w y r a z u , na t l e epok i k u l ­ t u r ; przebiega przez a n t y k , chrześcijaństwo, średniowiecze, sięga do m i t o ­ l o g i i i f o l k l o r u śledząc obecność t y c h i d e i w dziełach k u l t u r y e l i t a r n e j i w k u l t u r z e l u d o w e j , a wszystko to żyje własnym życiem, a wszystko t u jest sobą: k u l t u r a grecka i m i t o l o g i a — kulturą i mitologią grecką, chrześci­ jaństwo — chrześcijaństwem, obaj „tytani średniowiecza" Faustus, bliższy duchowości i k u l t u r z e n i e m i e c k i e j , dający się pomyśleć i odtworzyć w i n ­ n y c h epokach, pokoleniach, dziełach, bardziej N i e m c e m , aniżeli u n i w e r ­ salny, ponadczasowy, dający się ująć t y l k o muzycznie D o n J u a n Hiszpa­ n e m . Podobnie rzecz się m a i w s t u d i u m o bohaterze r e l i g i j n y m , o „ r y ­ cerzu w i a r y " A b r a h a m i e , znów rozważanym na t l e herosów i postaci m i ­ t y c z n y c h , na t l e „bohaterów t r a g i c z n y c h " , począwszy o d dzieł d r a m a t u antycznego poprzez Szekspira do współczesności. Mógłby zatem skorzystać z t y c h r o z p r a w niejeden student e t n o g r a f i i zajęty połykaniem (przyrzą­ dzonej bez żadnego s m a k u w t y g l u antropologicznych analiz porównaw­ czych) pigułki, gdzie b u d d y z m niewiele, a czasem p r a w i e w ogóle n i e różni się od chrześcijaństwa, a chrześcijaństwo od pogańskiego m i t u grec­ kiego, bo wszystko rozpoczyna się i sprowadza do wszechrządzącej „opo­ z y c j i b i n a r n e j " góra — dół, ziemia — niebo, l e w y — p r a w y , męski — żeński i t p . Mógłby zwłaszcza skorzystać z t y c h r o z p r a w i ów profesor l i t e r a t u r o z n a w s t w a , t a k widać przejęty s t r u k t u r a l i z m e m , że na p y t a n i e zadane w a u d y c j i r a d i o w e j : „panie profesorze, k t o t o jest bohater?", o d ­ powiedział: „bohater jest z n a k i e m " . A l e nie t o wszystko przecież jest p o w o d e m przytoczenia t a k obszer­ n y c h fragmentów z rozważań K i e r k e g a a r d a . Główną przyczyną była t u chęć ukazania, j a k w języku t y c h rozważań odzwierciedla się, powtórz­ m y : oparte na głębokim przeżyciu doświadczenie poznawcze, stające się n i e m a l namiętnością pełną n i e przemilczanego n i e p o k o j u i niepewności, czy aby rozumienie, do którego doszło się, jest p r a w d z i w e , zdające sobie sprawę z cząstkowego c h a r a k t e r u poznania, a przecież poszukujące t e j najlepszej cząstki. T e n sposób w y p o w i e d z i kształtujący się na naszych oczach, t a k j a k metoda stosownie do danego p r z e d m i o t u , zawiera w sobie niepokój i troskę o odpowiednie słowo. Znamienną b o w i e m cechą języka fenomenologii, w s z y s t k i c h fenomenologii, niezależnie od p r z e d m i o t u r o z ­ ważań, jest owa t r o s k a o słowo. Często zasadniczym rozważaniom t o w a ­ rzyszy wewnętrzna refleksja n a d słowem, n a d sposobem w y r a z u . „'Zgasić zarzewie buntu' — nazbyt bogato. 'Niepokój geniuszu' — zanadto d w a w i e l k i e słowa n a r a z [...] -Nie umiałbym osądzić t e j s a m e j r z e c z y ściśle j e d n a k o ; nie mogę sądzić o w ł a s n y m d z i e l e pracując n a d n i m , muszę czynić t a k , j a k m a - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY l a r z e , oddalić się od niego; damy FENOMENOLOGICZNEJ ale nie nadto. I l e t e d y ? Zgadnijcie. namiętność l u b wrażenie o d m a l o w a n e w [...] 25 Kiedy słowach, z n a j d u j e m y w oglą­ sobie s a ­ m y c h p r a w d ę tego, co słyszymy; p r a w d ę , o której i s t n i e n i u w n a s n i e wiedzieliś­ m y wprzódy. Stąd c z u j e m y sympatię do tego, który dał n a m to uczuć, ukazał n a m bowiem nym, nie swoje poza dobro, a l e n a s z e ; to d o b r o d z i e j s t w o t y m , iż t a wspólność duchowa skłania c z y n i go n a m s y m p a t y c z ­ nieodzownie serce k u niemu" (Pascal) . 2 2 „Nie jest m o i m z a m i a r e m powiedzieć o D o n J u a n i e czegoś szczególnego; oby m n i e w s z y s t k i e dobre d u c h y ustrzegły, a b y m n i e wypuścił r o j u hałaśliwych orzeczeń i w zresztą uważam zapale nie za brak, nic-nie-mówiących o r a t o r s k i m odsłonił bezsilność języka; zapał t e n ale przeciwnie, z a siłę pochwałę m u z y k i w j e j g r a n i c a c h użyję. N a t o m i a s t słowa, której chętnie na m o i m jest z a m i a r e m oświetle­ n i e t e j i d e i z t y l u s t r o n , i l e to będzie możliwe, a także j e j s t o s u n k u do języka, i stopniowe aby wreszcie ogarnięcie coraz o s a c z o n a ukazała się słyszeć, n i e potrafię czasu mający do c z a s u będę dopomóc w terytorium, się n a m w e własnej n i c więcej jednym jej większego powiedzieć, tego, którego t e n l i s t zostaną o d d z i e l n i e podawał n i e zapominając o t y m zapomnieć n i e dając, że k t o m a w muzyka panuje, chociaż k i e d y j a k : c y t , słuchaj! słowem, m i m o c h o d e m wyśledzeniu, n a którym osobie, da m i ,[...] T y l k o od rysopis tej m u z y k i , jednak, ani czytelnikowi ręku t y l k o l i s t gończy n i e m a j e s z c z e d o t y c z y . Także cały układ opery, j e j wewnętrzna budowa, omówione, n i e t a k j e d n a k , b y m ciągle miał w y k r z y k i w a ć : a c h b r a w o , ciężka c h o l e r a , do diabła, b r a v i s s i m o — l e c z stale będę n a to patrzył, b y podkreślić muzykę, i myślę, że w t e n sposób d o k o n a m t y c z n y m r o z u m i e n i u m u z y k i jest do osiągnięcia" najwyższego, co w este­ (Kierkegaard) . 2 3 Język rozważań fenomenologicznych, pełen osobistego t o n u wyznań, odsłania głęboko ukrytą dialogiczną strukturę doświadczenia poznawcze­ go. J a k ktoś słusznie zwrócił uwagę, monologiczna postać Wyznań św. A u g u s t y n a w g r u n c i e rzeczy jest dialogiem, w przeciwieństwie do zbudowanego na dialogu monologicznego w rezultacie t r a k t a t u O pań­ stwie Platona; t a k poznanie w ujęciu fenomenologicznym m a strukturę dialogiczną. Trzeba t u podkreślić p i e r w i a s t e k twórczy doświadczenia p o ­ znawczego. Jednocześnie zaś to, iż namiętności, uczuciu, towarzyszy t u nieustannie m e t o d y c z n y dystans. „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" (Sar­ t r e , Situations, I , s. 35). A k t o m doświadczenia p r z e d m i o t u odpowiada transcendencja — zewnętrzność i zdolność w y m y k a n i a się p r z e d m i o t u poza granice naszego doświadczenia. Transcendencji, w y k r a c z a n i u p r z e d m i o t u poza granice naszych aktów doświadczenia m u s i zatem odpowiadać zdolność p o d m i o t u poznawczego do transcendowania siebie, do przekraczania samego siebie w procesie poznawania. To przekraczanie siebie m u s i polegać też m . i n . na zamilknięciu, na dopuszczeniu rzeczy do słowa — t y l k o na t e j drodze jest szansa, b y poznanie stawało się d i a l o g i e m i r z e c z y w i s t y m samopoznan i e m . Husserl czytał i znał pisma Kierkegaarda. Myśli, 2 2 Pascal, 2 8 K i e r k e g a a r d , 60 28, 44. Albo-Albo. I , s. 95. �26 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Wszystkie próby fenomenologiczne zwracają niezwykłą uwagą na sło­ wo, dążąc do m a k s y m a l n e j p r e c y z j i w wyrażaniu s w y c h r e f l e k s j i . P r z y c z y m rzecz znamienna — nie pokładają nadziei w językach sformalizo­ w a n y c h , osiągając często p r z e c i w n y i m biegun. Myśli Pascala należą nie t y l k o do h i s t o r i i f i l o z o f i i czy h i s t o r i i l i t e r a t u r y pięknej jednego n a r o d u , ale do ogólnoludzkiej s z t u k i słowa, t a k samo j a k pisma Kierkegaarda, które dla w i e l u są przede w s z y s t k i m przykładem szczytowych osiągnięć literatury romantycznej. Przykładem p r e c y z j i mogą t u być cytowane powyżej f r a g m e n t y z Idei Husserla, dotyczące zasady w s z e l k i c h zasad, obejmującej także p o ­ zytywistyczną zasadę poznania: „nie ma w i e d z y bez doświadczenia", w którym słowo „doświadczenie", rozumiane przez pozytywistów jako empiryczne doświadczenie (doświadczenie zmysłowe l u b e k s p e r y m e n t w dziedzinie f i z y k i , neurofizjologii, c h e m i i e t c ) , zastąpione zostało przez „każdą prezentującą źródłowo naoczność" — „każda źródłowo p r e z e n t u ­ jąca naoczność jest źródłem prawomocności poznania, że wszystko, co się w i n t u i c j i źródłowo (by się t a k wyrazić w swej cielesnej samoobecności) przedstawia, należy po p r o s t u przyjąć, jako to, co się prezentuje, ale także j e d y n i e w t y c h granicach, w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " . W z d a n i u t y m Husserl odsłonił wewnętrzne sprzeczności p o z y t y w i z m u , wykazując, iż w b r e w własnym d e k l a r a c j o m p o z y t y w i z m posługuje się poznaniem e i d e t y c z n y m , intuicją, do takiego b o w i e m t y p u należy wszelka zasada; nie da się ona wywieść a n i nie w y n i k a z doświadczenia e m p i r y c z ­ nego. Mówi się t u , iż należy przyjąć to, co jest dane, w t y c h granicach, w j a k i c h jest dane. D o k o n u j e się t u wyłączenia sceptycyzmu, a także p r o ­ b l e m u fałszywości i prawdziwości, p r o b l e m u „pozytywnych faktów" cha­ rakterystycznego d l a rozważań p o z y t y w i s t y c z n y c h . Przykładem w y k r a ­ czania poza granice tego, co dane, mogą być właśnie rozmaite teorie w y ­ rosłe pod wpływem pozytywistycznego k r y t y c y z m u , dotyczące r e l i g i i , w których r e l i g i a jest już t o w y t w o r e m n a t u r y — w y n i k a ze s t r a c h u w o ­ bec sił n a t u r y — już to spowodowana niedostateczną wiedzą w myśleniu, p r o d u k t e m s u b i e k t y w n y c h wrażeń i doznań. K r y t y c y z m i odrzucanie w y ­ jaśnień r e l i g i j n y c h , wierzeń i przesądów było racją r o z w o j u n a u k p r z y ­ rodniczych. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y ­ t y c y z m u w dziedzinę badań n a d religią było nierzadko w y k r o c z e n i e m poza granicę tego, co dane, stawało na płaszczyźnie sądów, rodząc „nau­ k o w e przesądy". „Ponieważ to, o czym będę mówił, ma charakter raczej niecodzienny, nie mogę więc przyjąć, że m o i słuchacze są w pełni świadomi metodologicznego tu widzenia psychologii dzenia m a charakter niami, wypadkami jest — powiada wyłącznie którą fenomenologiczny, i doświadczeniami, fakt, n i e zaś sąd. M ó w i ą c interesuje Jung — jednym np. o motywie reprezentuję. tj. zajmuje słowem — punk­ T e n punkt w i ­ się t y l k o faktami. Jego narodzin z dziewicy, zdarze­ prawdą psychologia się wyłącznie f a k t e m i s t n i e n i a t a k i e j i d e i , n i e zaś kwestią, c z y i d e a t a jest p r a w d z i w a l u b fałszywa w j a k i m k o l w i e k i n n y m znaczeniu. I d e a t a jest p s y - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY chologicznie p r a w d z i w a rakter subiektywny nostce. N a t o m i a s t o tyle, o ile istnieje. E g z y s t e n c j a psychologiczna o t y l e , o i l e jakaś i d e a występuje m a charakter obiektywny, się udziałem jakiejś większej g r u p y . zjawiskami nikiem wnioskowania, Jest że f a k t y jed­ o i l e dzięki c o n s e n s u s g e n t i u m staje Psychologia zjawiskiem. p s y c h i c z n e są by czymś p s y c h i k a i j e j treści były samowolnym jedynie iluzorycznym wytworem określone idee powstawać istnieją się świadomości i różnymi przywykliśmy i arbitralnym, gatunkami jednostki. Nie i czymś wy­ c z y też m n i e j sądów. Faktem wszystkich epokach niezależnie j e d n o s t k i , l e c z r a c z e j pojawiają są­ przekonania, a nawet myśleniem przypuszczeń najzupełniej do uwolnić się od przesądu, j a k o ­ arbitralnym naszych n i e m a l wszędzie i w e spontanicznie są one w y t w o r e m się i d e a m i i i n n y m i się a n i też czyimś s u b i e k t y w n y m A l e tak bardzo myślonym p r z e z l u d z i , iż z t r u d e m t y l k o p o t r a f i m y więcej zajmuje zajmuje ponieważ i s t n i e j e . C o więcej, n i e jest o n a n i w y ­ ani tylko twierdzeniem, po p r o s t u tylko w ma cha­ pojedynczej p s y c h i c z n y m i , t a k j a k n p . zoologia zwierząt. Słoń jest p r a w d z i w y , dem. [...] 27 FENOMENOLOGICZNEJ od migracji oraz i platońska że filozofia, że mogą tradycji. się — a n a w e t wręcz jest to b y n a j m n i e j lub jest, Nie narzucają lecz psy­ chologia e m p i r y c z n a " . u D o k o n u j e się t u wyłączenia rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h , które niechybnie przeniosłyby nas na płaszczyznę sądu. T u nie powiada się, że r e l i g i a (idea r e l i g i j n a ) jest „naturalna", że powoduje strach wobec sił n a ­ t u r y , czy też błąd w myśleniu, t a k samo j a k nie mówi się, że ją objawił Bóg. U c h y l a się t u wszystkie takie zdania, ponieważ byłyby nie dającymi się dowieść sądami. T u stwierdza się n i m n i e j n i więcej istnienie t a k i c h idei i p r z y j m u j e się je t a k , j a k one istnieją — ponieważ świadectwa, d o ­ k u m e n t y dotyczące i d e i r e l i g i j n y c h powołują się na zewnętrzne o b j a w i e ­ nie, stwierdzając istnienie fenomenolog powiada a n i m n i e j , a n i więcej, niż t o , że one pojawiają się. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y t y c y z m u w dziedzinę n a u k h u m a n i s t y c z n y c h dokonało niemałego zamętu, którego ślady możemy obserwować w niektórych teoriach n a u k o w y c h na gruncie etnografii, a przede w s z y s t k i m w i c h języku. M a m y t u na myśli n a t u ­ r a l i z m (poszukiwanie „zarodków" r e l i g i i — teoria a n i m i z m u ) , biologiczny d e t e r m i n i z m ( M a l i n o w s k i — teoria potrzeb, freudowska psychoanaliza), u p r z e d m i o t o w i e n i e („kultura jest aparatem i n s t r u m e n t a l n y m " ) — k o n ­ t y n u o w a n e do dziś „mechanizmy myślenia", w których dochodzą do gło­ su d w a w i e l k i e o d k r y c i a X I X - w i e c z n e g o s c i e n t y z m u : N a t u r a i Maszyna. Trzeba mieć świadomość, że były to m n i e j l u b bardziej udane metafory. „XIX wiek miał b o w i e m stworzył m i t filozofii w sobie n a u k o w e j naukowej kołów p o l i c y j n y c h i aktów urzędowych. [...] cji naukowej ścisłości — n o n s e n s — jednoznaczne niż S t y l filozoficzny odnaleźć w 'związek'. 25 Jung, B. op. c i i . , s. 133. Miciński, Pisma, narodził się z a m b i ­ Wystarczy sobie treść wypełniającą jęcia" ( B . M i c i ń s k i ) . K r a k ó w 1970, s. 194. nie proto­ słowa 'miłość', ' i r o n i a ' , ' r o z p a c z ' b a r d z i e j 'przyczyna', 'korelacja', 'miłość', a b y każdy potrafił — był to z w y k ł y maąuillage, ścisłości, a odznaczał się całą ohydą s t y l u powiedzieć są słowo z a k r e s tego p o ­ �28 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Takie pomieszanie języków wykazywał Pascal, z t y m że szło m u o rzecz podstawową, określającą kondycję ludzkiego poznania. „A niemocy naszej w poznaniu rzeczy dopełnia to, iż są one proste same w sobie, m y zaś jesteśmy złożeni z d w ó c h p r z e c i w n y c h i różnorakich n a t u r , z d u ­ s z y i ciała. N i e p o d o b n a b o w i e m , natury niż d u c h o w a ; a gdyby a b y t a część, która w ktoś twierdził, że nas rozumuje, jesteśmy tylko była innej cieleśni, to b y n a s odsunęło od p o z n a n i a r z e c z y , i l e że n i e m a n i c b a r d z i e j niepojętego niż r z e c , że m a t e r i a z n a s i e b i e samą: n i e p o d o b n a sposób o n a mogłaby n a m pojąć, w się pojąć. T a k więc jeśli jesteśmy po p r o s t u znać, jeśli zaś rzeczy składamy prostych filozofowie się z d u c h a cielesnych jaki materią, n i e możemy zgoła n i c p o ­ i m a t e r i i , n i e możemy czy duchowych. Stąd pochodzi, poznać iż do prawie gruntu wszyscy mieszają pojęcia r z e c z y i mówią o r z e c z a c h c i e l e s n y c h d u c h o w o , a o d u ­ c h o w y c h cieleśnie. P o w i a d a j ą l e k k o , że ciała dążą k u dołowi, że ciągną do s w e g o środka, że bronią się p r z e d z n i w e c z e n i e m , że lękają się próżni, że mają skłonności, s y m p a t i e , a n t y p a t i e : w s z y s t k o r z e c z y właściwe j e d y n i e d u c h o m . M ó w i ą c zaś o d u ­ c h a c h uważają j e j a k o b y będące w j e d n y m m i e j s c u i przypisują i m p o r u s z a n i e się: r z e c z y w ł a ś c i w e j e d y n i e ciałom. Z a m i a s t odbierać c z y s t e pojęcia t y c h r z e c z y wimy bar­ je j e d y n i e n a s z y m i właściwościami i n a s y c a m y naszą złożoną istotą w s z y s t ­ k i e r z e c z y proste, które z w a ż a m y " 26 . N a t u r a l i s t y c z n e przeakcentowanie moglibyśmy znaleźć, g d y b y nie wynikało t o t y l k o z właściwości języka francuskiego, we fragmencie roz­ ważań Comte'a, stanowiących m o t t o Totemizmu Lévi-Straussa: „Prawa logiczne, które ostatecznie rządzą światem i n t e l e k t u a l n y m , są w zasadzie z n a t u r y swej niezmienne i powszechne..." Comte używa t u słowa „na­ t u r a " w t a k i m s a m y m znaczeniu, j a k H u s s e r l słowa „istota" {eidos); o ile j e d n a k Husserl pozostaje w zgodzie ze sobą, o t y l e Comte przeczy sobie powołując się na „eidetyczną intuicję", c z y l i na coś, co w myśl p o ­ z y t y w i z m u nie istnieje, g d y uznaje się t y l k o jeden rodzaj doświadczenia. „ G d y o n i [pozytywiści], p r a w d z i w i e j a k filozofowie trzymający się określo­ nego s t a n o w i s k a i w j a w n e j sprzeczności z własną zasadą wolności od przesądów wychodzą od n i e wyjaśnionych przeświadczeń, m y r o z p o c z y n a m y [...] od tego w s z y s t k i e g o , co można bezpośrednio widzieć i uchwycić — właśnie g d y się p o ­ wziętym z góry sądom n i e p o z w a l a oślepić i powstrzymać się od uwzględnienia całych k l a s r z e t e l n y c h d a n y c h . Jeżeli ' p o z y t y w i z m ' z n a c z y t y l e , co a b s o l u t n i e p o ­ z b a w i o n e przesądów o p a r c i e w s z y s t k i c h n a u k n a t y m , co ' p o z y t y w n e ' , to jest n a t y m , co d a się źródłowo uchwycić, to p r a w d z i w y m i p o z y t y w i s t a m i jesteśmy m y . M y n i e p o z w a l a m y n a p r a w d ę żadnemu a u t o r y t e t o w i , b y odbierał n a m p r a w o do u z n a w a n i a w s z e l k i c h rodzajów naoczności z a równoważne źródła prawomocności p o z n a n i a — a u t o r y t e t o w i , 'nowoczesnego p r z y r o d o z n a w s t w a ' także n a to n i e p o z w a ­ lamy" . 27 J a k w i e l k a była presja n a u k p r z y r o d n i c z y c h i p o z y t y w i z m u , widać to w c y t o w a n y m wyżej z d a n i u Junga, które jest echem i powtórzeniem zdania Husserla o zasadzie w s z e l k i c h zasad. Być nauką to t a k zajmować się f a k t a m i , „jak czynią t o n a u k i p r z y r o d n i c z e " , n a u k i empiryczne — „nie 26 Pascal, 2 7 Husserl, Myśli, 84. Idee... s. 70. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 29 jest to b y n a j m n i e j platońska filozofia, jest to psychologia e m p i r y c z n a " . Możliwość takiego sprowadzenia, jakiego d o k o n u j e J u n g (łamiącego prze­ ciwstawienie f a k t u i istoty, różnicy pomiędzy sądami e m p i r y c z n y m i a zda­ n i a m i f e n o m e n o l o g i c z n y m i ) , odsłania n a m t u wyżej wspomniane d w a w y m i a r y , eidetyczny i k o n k r e t n y . Język fenomenologii uwikłany jest w polemikę i powstaje z p o l e m i k i z p o z y t y w i z m e m , jest świadectwem c h w i l i j a k i jednocześnie refleksją n a d poznaniem w ogóle, posiada swój aspekt ahistoryczny. Następną cechą, obok dążenia do p r e c y z j i w fenome­ nologicznych rozważaniach, jest b r a k metafor; nie w p r o w a d z a się t u żad­ n y c h terminów „ścisłych" zapożyczonych bez p o k r y c i a , b r a k t e c h n i k sta­ t y s t y c z n y c h , b r a k schematów, wzorów, zapisów s y m b o l i c z n y c h (jeśli te ostatnie nie stanowią p r z e d m i o t u badań), co pozwala widzieć utrzymującą się różnicę w sposobie w y p o w i e d z i pomiędzy nauką empiryczną a r o z w a ­ żaniem fenomenologicznym. Jest to język dosłowny. Wszystko się t u dzie­ j e w zasięgu ludzkiego r o z u m u i w z r o k u . Jedynie konsekwentnie r o z w i j a ­ ną metaforą jest metafora słonia, którą o d n a j d u j e m y w e wstępie do Traktatu o historii religii M . Eliadego: 2S została mocno podważona n a s k u t e k p o m i e s z a n i a p e w n y c h pojęć, a która głosi, że «skala „Nowoczesna nauka zrehabilitowała zasadę, która w X I X w. tworzy zjawisko». H e n r y k P o i n c a r e zapytywał n i e b e z i r o n i i , c z y p r z y r o d n i k , który słonia tego jedynie przez zwierzęcia? mikroskop, Mikroskop może odkrywa stwierdzić, że strukturę dostatecznie i mechanizm poznał komórek, i d e n t y c z n e d l a w s z y s t k i c h organizmów wielokomórkowych. Słoń jest organizmem by wielokomórkowym. A l e c z y t y l k o t y m ? W zastanawiać się n a d odpowiedzią. W skali wzroku które są niewątpliwie skali mikroskopu ludzkiego, bada naturę który można przynaj­ m n i e j d o s t r z e g a w słoniu z j a w i s k o zoologiczne, n i e m a już m i e j s c a n a wątpliwości. Podobnie zjawisko r e l i g i j n e ukaże się n a m j a k o t a k i e t y l k o wówczas, g d y będzie rozumiane własnych według dane w skali religijnej" 2S warunków istnienia, czyli wówczas, gdy będzie ba­ . Po u z n a n i u istnienia następuje t u dalszy etap — poszukiwania odpo­ w i e d n i e j d r o g i do rozumienia i prezentacji p r z e d m i o t u badań. Postępo­ w a n i e fenomenologiczne p r z y p o m i n a n a m spór o p r z y r o d n i c z y bądź h u ­ m a n i s t y c z n y c h a r a k t e r e t n o g r a f i i (kształtowanie się d w u różnych t e n ­ d e n c j i n a u k o w y c h : podział na n a u k i ścisłe t y p u science odwołujące się do t r a d y c j i n a u k p r z y r o d n i c z y c h i n a u k i t y p u art, lettres, zbliżające się 2 8 by Różnicę pomiędzy natomiast sąd powyższemu a sądem f e n o m e n o l o g i c z n y m mężczyzn fenomenologiczny przykładu: p e w n a proponujących związku „istnieje droga wykazania jej a" jest z c z y m kobieta buduje Małżeństwo indukcyjne pięciu w y p a d k ó w ) w p o s t a c i e m p i r y c z n e g o nie uogólnienie M. E 1 i a d e, Traktat o historii a); z a pomocą doszło do rudych skutku, (słuszne w granicach sądu: „rudzi są w r e d n i " . Sąd fenomeno­ l o g i c z n y w t e j s y t u a c j i brzmieć będzie: „istnieje p r z e k o n a n i e , iż r u d z i są 29 = równoważny k o b i e t a została pięć r a z y o s z u k a n a p r z e z małżeństwo. można „a jest a " (a sądowi e m p i r y c z n e m u . Różnicę tę można b y przedstawić następującego w sądem e m p i r y c z n y m było przedstawić następująco: sąd e m p i r y c z n y brzmiałby religii, Warszawa 1970, s. 1. wredni". �30 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ do s z t u k i ) , a także d i l t h e y o w s k i e rozróżnienie pomiędzy n a u k a m i p r z y ­ r o d n i c z y m i , w których idzie o poznanie, a n a u k a m i h u m a n i s t y c z n y m i , których zadaniem jest rozumienie, W p i e r w s z y c h wiedza oparta jest głównie na d y s k u r s y w n e j myśli, w d r u g i c h na bezpośrednim przeżywa­ n i u . Oto j a k spotkanie się fenomenologicznej i n t u i c j i Husserla z r o z u m i e ­ n i e m D i l t h e y a i i c h konsekwencje w badaniach k u l t u r y k o m e n t u j e Wła­ dysław T a t a r k i e w i c z : 3 0 „Nowe stanowisko wpłynęło też n a r o z u m i e n i e podstawowego pojęcia n i s t y k i : pojęcia k u l t u r y . Doprowadziło do poglądu, że k u l t u r a oprócz materialnych i psychicznych zawiera również duchowe. huma­ składników I właśnie te są najważ­ n i e j s z e . B o d l a państwa n a u k i c z y s z t u k i i w ogóle d l a w s z y s t k i c h p o s t a c i k u l t u r y n i e są istotne a n i i c h m a t e r i a l n e f o r m y , a n i też przeżycia d o z n a w a n e z n i m i p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . K u l t u r y n i e można rozumieć logicznie w t a k samo, logice przez k a c h gospodarczych tscha, w sobą jak czysto przez Sombarta, nomiczny: konsekwencje rozwój niż od w a r u n k ó w np. [...] Przyjęła jakiegoś materialnych każde o d k r y c i e zależy p r z e d e społeczny od takie ustroje, kultury w bo wspólny lizmem przez jakiejś epoce, z myśl, zależy c z y nastrojów ustrojów, że może każdy więcej kulturę od przez naprawdę k u l t u r y pociągało z a od kultury jest innych dogmatów, A poprzedzających dogmaty, osnowie Dalej: kartezjanizm z absolutyzmem, deizm z liberalizmem politycznym i w o l n y m h a n d l e m " kalwinizm S1 z przez Postacie identyczne, jest d u c h : s c h o l a s t y k a m a hierarchiczną osnowę identyczną z i z gotykiem, samo ustrój stylów. ustrojów swej auto­ tak odkryć, każdy wyjaśnić. choć zewnętrznie różne, są w nau­ przez Webera i T r o e l - rozwój styl wszczęta Schellera, w p s y c h i c z n y c h epoki. dogmatów związku psychologizmem, etyce p r z e z T a k i e rozumienie się dogmatu tłumaczenie style w w s z y s t k i m od poprzedzających poprzedzających immanentne stylów Walka h i s t o r i i społecznej w historii sztuki przez Worringera. liczne Tylko materialnie. H u s s e r l a , była też p r o w a d z o n a w czysto p s y c h o ­ feuda­ kapitalizmem, . Obok n a u k zbliżających się do sztuki, n a u k rozumiejących, n u r t feno­ menologiczny posiada odrębną wartość: postępowanie fenomenologiczne moglibyśmy nazwać prezentującym czy też ontologizującym, jeżeli pod t y m o s t a t n i m słowem będziemy rozumieć zmierzanie do uobecnienia tego, co w b a d a n y m z j a w i s k u oryginalne. Postępowanie fenomenologiczne idzie t u nawet dalej. Postulat p o w r o t u do rzeczy samej, do źródeł (ad originem) jest p r o j e k t e m o t w a r t y m na przyszłość wobec każdego postę­ powania badawczego i nieodłącznie wiąże się z p o s t u l a t e m wyłączenia wszelkich „nauk p o z y t y w n y c h " , ujęcia i c h poznawczych wyników w n a ­ wias (epoche) t a k , b y możliwe stało się uzyskanie pierwotnego, źródło­ wego doświadczenia. „Dla M e r l a u Ponty'ego znaczyło to powrócić do tego świata, który poprzedza poznanie, a o którym poznanie stale mówi i w s t o s u n k u do którego wszelka determinacja n a u k o w a jest abstrakcyjna, symboliczna i zależna, t a k j a k geografia w s t o s u n k u do pejzażu, gdzieśmy 8 0 P o r . Z. Sokolewicz, Wprowadzenie do dział 8, s. 281-291; także s. 174-175. 8 1 T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, s. 195. etnologii, Warszawa 1974, r o z ­ �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 31 n a j p i e r w sami poznali, co to jest las, łąka, czy r z e k a " . W t e n sposób różne doświadczenia źródłowe narzucają nieraz konieczność „tworzenia" szeregu o n t o l o g i i r e g i o n a l n y c h wymagających stosownego środka w y r a z u . W t e n sposób fenomenologiczna r e d u k c j a to zarówno wysiłek n a s t a w i o n y na poszukiwanie źródłowego doświadczenia, j a k i „pierwotnego słowa", którego obecność śledzi M e r l a u P o n t y w p o l u t a k i e j właśnie regionalnej ontologii, jaką wyznaczają zjawiska percepcji i m o w y , odróżniając „słowo p i e r w o t n e " od „słowa wtórnego": 32 „słowo p i e r w o t n e to w y p o w i e d z e n i e związku myśli po r a z p i e r w s z y w pojęciowego, nowego wysiłku utworzenie ginalnego s e n s u w y p o w i a d a n y m z d a n i o m , a słowo wtórne to tłumaczenie myśli już gotowej, mniej lub nowego pewnej refleksji, bardziej. mechaniczne powielenie sensu, nadanie stereotypu, słowo ory­ wykła­ d o w c y , który od s z e r e g u l a t m ó w i to s a m o s t u d e n t o m , w s k r a j n y m w y p a d k u o s z u ­ kanie, w zwietrzała m n i e j s k r a j n y m banał, z w y k l e głupstwo, f r a z e s , komunał, k i e d y i n d z i e j doktryna i ideologia, a więc leniwy plaster nakładany na sprzecz­ ności" . 33 Język fenomenologii Husserla pełen jest nieobciążonych żadną szcze­ gólną tradycją filozoficzną słów, „pierwotnych" sięgających g r e k i , czy też, j a k u i n n y c h fenomenologów, pełen neologizmów właśnie w t y m celu, aby unieść cały wysiłek r e f l e k s j i i doświadczenia z a w a r t y c h w p o ­ szczególnych r e d u k c j a c h . Husserl wyróżnił szereg etapów i typów r e d u k ­ cji fenomenologicznych. Byłoby niedorzeczne, a i chyba niemożliwe, p o ­ szukiwać w tekstach O t t a czy Eliadego i c h odzwierciedlenia, ważne t u jest raczej danie pewnego i n t u i c y j n e g o poglądu na to, c z y m jest r e d u k ­ cja eidetyczna. W t y m celu chcemy t u połączyć obie rysujące się wcześ­ niej d r o g i : jedną — „absolutnie pozbawioną przesądów", pozwalającą wykluczyć i uchylić przesądy, drugą wprowadzającą pewne obrazowe przedstawienie m n i e j grube aniżeli metafora słonia, ale być może bardziej adekwatne od niejednej ze w s p o m n i a n y c h już „naukowych m e t a f o r " . Ponieważ powiedzieliśmy wyżej, iż j e d y n y m i „narzędziami" używanymi przez fenomenologię jest słowo i przeżycie, chcemy pojęcie o r e d u k c j i eidetycznej zamknąć w haśle, j a k i e ątawiała sobie r o m a n t y c z n a poezja: „odpowiednie dać rzeczy słowo". Zestawienie fenomenologii z poezją ma dla nas też określony cel p r a k t y c z n y : p o z w o l i wprowadzić n a m do n a ­ szych rozważań pewną ilość najbardziej fenomenologicznych naszym zda­ n i e m tekstów poetyckich, umożliwiających w skrócie wyodrębnienie p e w ­ n y c h i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a r e d u k c j i eidetycznej. Przed­ t e m jednak należałoby się pozbyć pewnego potocznego rozumienia poezji i przypomnieć to, na co zwraca uwagę Z. Bieńkowski: „poezja z m i e r z a M. M e r 1 a u - P o n t y, Phenomenologie de la perception, P a r i s 1945, s. I I I , c y t a t z a S . C i c h o w i c z e m [w:] Poezja świata, w p r o w a d z e n i e do z b i o r u M . M e r l a u - P o n t y ' e g o Proza świata, W a r s z a w a 1976, s. 9. 8 2 3 3 A. Zagajewski, Identyfikacja i dystans, „Odra", n r 1: 1976, s. 33. �32 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ jąca do m a k s y m a l n e j ścisłości w r o z u m i e n i u p o t o c z n y m jest metaforą n i e ­ określoności wzruszeń... Słowo poezja będące s y n o n i m e m p r e c y z j i uży­ wane jest w m o w i e potocznej na przekór swojej f u n k c j i " . Natomiast obrazowe skojarzenie, jakie nasuwa się n a m dla przeciwstawienia pozy­ t y w i z m u i fenomenologii, jest następujące: p o z y t y w i z m , a także e m p i ­ ryczną psychologię z i c h o d k r y c i a m i dotyczącymi „pozytywnej w i e d z y " i „doznawania wrażeń" moglibyśmy porównać do o d k r y c i a , j a k i m był n u r t m a l a r s t w a impresjonistycznego dający obraz „prawdziwego w i d z e ­ n i a " , „prawdziwej rzeczywistości"; fenomenologom w t y m zestawieniu przypisywać b y należało jakiś szczególny rodzaj r e a l i z m u , jakiś t y p h i p e r r e a l i z m u , gdzie zza powłoki realistycznego obrazu prześwieca światło tego, co p o n a d i n d y w i d u a l n e i ponadczasowe, l u b tego, co w o b r a z o w y m z j a w i s k u t y p o w e . S t a n o w i s k u p o z y t y w i s t y c z n e j t e o r i i poznania, w uzna­ n i u przez nią t y l k o jednego rodzaju doświadczenia, odpowiadałoby na p o l u s z t u k i — co w rzeczywistości nie istniało — stanowisko i m p r e s j o n i ­ stów, którzy b y o r z e k l i : należy porzucić w s z e l k i i n n y rodzaj m a l a r s t w a . L i c z y się t y l k o t e n mający swe naukowo-przyrodniczo-doświadczalne uza­ sadnienie, odsłaniający prawdziwą rzeczywistość i p r a w d z i w y proces w i ­ dzenia, inne rodzaje widzenia to widzenie fałszywe. Sceptycznie i k r y ­ tycznie nastawiona refleksja p o z y t y w i s t y c z n a , j a k zobaczymy t o później, operuje właśnie w przeciwieństwie do fenomenologii pojęciem fałszywej świadomości. R e f l e k s j i fenomenologicznej uznającej różne t y p y doświad­ czenia odpowiadałoby zwrócenie u w a g i na p r o s t y i oczywisty f a k t , iż doświadczenie przyrodnicze, naukowe, t a k j a k impresjonistyczne, w y m a ­ ga p r z e d t e m szczególnego sposobu zachowania, zwrócenia u w a g i , położe­ nia głowy blisko ziemi, b y ujrzeć w u p a l n y dzień rozedrganą w gorącym p o w i e t r z u wstążkę a s f a l t u czy łąki. Rzeczywistość zmienia się zależnie od naszego sposobu zachowania, zwracania u w a g i , patrzenia z b l i s k a l u b z daleka, u j m o w a n i a czegoś w e fragmencie; także f r a g m e n t zmienia się w zależności od tego, czy u j m u j e się go w szerszym, dalszym l u b bliż­ s z y m tle. Dlatego też w i m a g i n o w a n e j t u s y t u a c j i stanowisko fenomeno­ logiczne „realistów" mówiłoby: p r z y j m u j e m y istnienie i prawomocność u p r a w i a n i a różnych rodzajów m a l a r s t w a , każdy z n i c h m a swą odrębną, oryginalną wartość w p r z e d s t a w i a n i u rzeczywistości, na każde z n i c h n a ­ leżałoby spojrzeć pod względem tego, co w n i m t y p o w e . 34 D l a fenomenologów nie istnieje zatem, t a k j a k dla pozytywistów, jedna o b i e k t y w n a rzeczywistość, jedna p r a w d a . Rzeczywistość, p r a w d a , racjonalność są t u pojmowane na miarę doświadczeń, w których się ujawniają. Łącząc rzeczywiste, k o n k r e t n e doświadczenie z próbą j e d n o ­ czesnego spojrzenia na to, co w n i m t y p o w e , fenomenologowie p r z y p o ­ minają t u nieznacznie — bez t a k o g r o m n y c h nieporozumień i melancho­ l i j n y c h klęsk — r o m a n t y c z n y c h poetów, o których ktoś powiedział, że 3 i Z. B i e ń k o w s k i , Ład, „Kultura", 12 X I 1972. s. 3. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ g d y obejmują swe ukochane, to obejmują nie t y l k o rzeczywiste ale przede w s z y s t k i m kryjące się w n i c h t y p y kobiet. 33 kobiety, „Jak widać z założenia... n i e c h o d z i m i o p r a w d ę historyczną ukrytą w dzie. «Prawda» jako fakt historyczny interesuje miast n a plan pierwszy w y s u w a mnie tylko Nato­ się dążenie t y c h n a s i o n , z których wyrósł «mit» o św. C e c y l i i , choćby one n i c wspólnego n i e miały z życiem r e a l n y m . bowiem świata r e a l n e g o Nieprawda s t a j e się n i e r a z w w y o b r a ź n i l u d z k i e j p r a w d ą o napięciu 0 w i e l e s i l n i e j s z y m niż w s z e l k i e p r a w d y twórczo f a n t a z j i . W legen­ drugorzędnie. n i e z b i t e i o c z y w i s t e , a l e n i e zapładniające związku z t y m obojętne jest, c z y św. C e c y l i a istniała k o l w i e k n a z i e m i . T o n i e z n a c z y j e d n a k , a b y m negowała taką kiedy­ możliwość" . 45 — pisze Cezaria B a u d o u i n de Courtenay w s w y m s t u d i u m o patronce m u z y k i św. C e c y l i i , w którym przedstawia z n a n y ze współczesnej t r a ­ d y c j i l u d o w e j a p o k r y f i c z n y t y p św. C e c y l i i j a k o ślepej, k o r n e j , cichej d z i e w i c y na t l e u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t k a c h k u l t u r y r z y m s k i e j 1 w t r a d y c j i hagiograficznej „liturgicznej" w e r s j i , ukazującej tę samą postać j a k o bogatą, dostojną, dumną przedstawicielkę możnego r o d u Ceceliuszów M e t e l l i , dochodząc dzięki t a k i e m u zestawieniu do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech charakteryzujących tradycję ludową, t a k i c h j a k u d r a m a t y zowanie, przerysowanie postaci poprzez przypisanie j e j ślepoty, p o d ­ kreślenie ułomności, upośledzenia, odsłaniając t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w t r a d y c y j n e j l u d o w e j w i z j i świętości, kojarzącej częstokroć świętość z ułomnością (kalecy, nawiedzeni, jurodiwyje, muzy­ kujący ślepcy, żebracy, l i r n i c y e t c ) . Poszukując odpowiedzi na p y t a n i e : „czym się tłumaczy zwycięstwo ślepej C e c y l i i " , a u t o r k a ukazuje a t r y b u t y św. C e c y l i i na t l e specyficznego zjawiska, j a k i m jest twórcza l u d o w a etymologia wydobywająca z i m i o n świętych i kojarząca z n i m i odpowiednio p a t r o n a t y . I t a k j a k w niemiec­ k i e j t r a d y c j i l u d o w e j św. J a k u b leczy ból głowy (Jakob — der Kopf), w r u s k i e j 'Gleb siejajet chleb' p a t r o n u j e orce i p r a c o m w p o l u , św. Eliasz zsyła deszcze ( I l i a — Ujati), św. Kuźma p a t r o n u j e k o w a l o m (kuzniecom), t a k z a w a r t y potencjalnie w i m i e n i u gens Caecylia m o t y w bogactwa (in­ genua, nobilis, illustris, clarissima) ulega w l u d o w e j apokryficznej t r a ­ d y c j i przejściu (autorka odtwarza t u prawdopodobną drogę takiego p r z e j ­ ścia) w „caecilia" wydobywającego m o t y w ślepoty, który pozwala też tłumaczyć p a t r o n a t św. C e c y l i i n a d ślepcami, leczenie c h o r y c h oczu (ważne t u t a j jest też środowisko, w którym ów a p o k r y f i c z n y w i z e r u n e k jest u t r z y m y w a n y i r o z w i j a n y ) , który nadaje wreszcie samej postaci j a s k r a w y wyróżnik, ową differentia specifica, wyodrębniającą ją z ze­ społu i n n y c h świętych. Mówiliśmy już uprzednio, że doświadczenie poznawcze w ujęciu f e ­ nomenologicznym jest twórczym a k t e m , ważne t u są więc i wyobraźnia, C. Baudouin de t. X X I : 1922, s. 103-324. 35 C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , 3 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Sw. Cecylia, „Lud", �34 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z d o m n i e m y w a n i e , „przyjmowanie na próbę". S t u d i u m o św. C e c y l i i pozor­ nie wygląda na drobiazgową, zagrzebaną w s k r u p u l a t n i e nagromadzonych d o k u m e n t a c h , źródłach, pracę h i s t o r y k a . Należy t u j e d n a k zwrócić uwagę na zasadniczo i n n y stosunek fenomenologii do h i s t o r i i i czasu. „Przedmiot n a u k i u w a ż a m więc z a w y t w ó r czynności n a u k o w y c h . . . W c z a s i środowisko l u d z k i e n i e stanowią p r o b l e m u , gdyż w j e j m a t e r i a l e n i e t y l k o t e r e n , l e c z również i c h r o n o l o g i a badane w y t w o r y etnologii naukowym o r a z zespoły l u d z k i e , spośród pochodzą są z góry w i a d o m e . Jednakże — których j a k to wyżej powie­ działam — każdy w y t w ó r k u l t u r y , który należy do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h , jest tylko przez ostatnim ogniwem tradycję, ostatnim poprzedzającego wykładnikiem go szeregu tej tradycji. Nie form, są przekazywanych n a m znane formy go poprzedzające, j a k i również jego p o c h o d z e n i e n a d a n y m t e r y t o r i u m i w społeczności" m „ W t a k i m ujęciu historię u j m u j e m y we danej . kształtowanie się j a k o nieprzerwaną tradycję, j a k o sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne stopnio­ następstwo fak­ tów"' . 37 „Świat f e n o m e n o l o g i c z n y w punkcie przecięcia to b y n a j m n i e j n i e c z y s t y b y t , a l e s e n s ukazujący moich doświadczeń z doświadczeniami więc nieodłączny od subiektywności i o d intersubiektywności" „Cała dotarcia filozofia do 'po Edmunda Husserla raz pierwszy' rodzi się z w s z y s t k i c h pojawień jednego się s s innych ludzi, się jest . upartego świata wobec pragnienia człowieka i człowieka w o b e c świata" „Doświadczenie początkowe j e s t w rzącym w efekcie formy osądy, f o r m y aktywowana posiadające czasowym, two­ i d e a l n e , będące jego o d z w i e r c i e d l e n i e m , stanowiące jego walor istocie swojej wszechczasowy, w fenomenem których 'oczywistość' j e s t r e ­ przez świadomość" . 40 Fenomenologia zatem nie t y l k o pod względem dążenia do p r e c y z j i p r z y p o m i n a poezję, lecz także w t y m względzie, w j a k i m poezja biorąc swój początek z n a s t r o j u , u l o t n e j c h w i l i , będąc zapisem w y d a r z e n i a j e ­ dnocześnie stara się odsłonić w t y m zapisie w y m i a r wszechczasowy i u n i w e r s a l n y . Fenomenologia p r z y p o m i n a t u poezję, o której mówi A r y ­ stoteles, g d y zestawia ją z historią: „dlatego też poezja jest filozoficzna, głębsza od h i s t o r i i , bo przedstawia t o , co jest ogólne, a h i s t o r i a to, co szczegółowe, i n d y w i d u a l n e " . P r z e d m i o t y eidetycznych rozważań fenome­ nologicznych („istoty dotyczące poznania", „sens", „istoty z j a w i s k " ) to p r z e d m i o t y i r r e a l n e . P u n k t e m wyjścia badań fenomenologicznych są także na początku: i n d y w i d u a l n y b y t , p r z e j a w y irrealności, które następnie zo­ stają uchwycone eidetycznie. M a m y t u do czynienia ze swoistą dialektyką przypominającą na i n n y m planie rozważania K i e r k e g a a r d a , dotyczące 8 6 C. i przedmiot 3 7 M. Baudouin etnologii, de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , Material naukowy „ L u d " , t. X X I I : 1923. Merlau-Ponty, F i l o z o f i a e g z y s t e n c j a l n a , zbiór pod redakcją L . K o ­ łakowskiego i K . P o m i a n a , W a r s z a w a 1965. 8 8 Zadrożyńska-Barącz, 3 9 S. C i c h o w i c z , 4 t Zadrożyńska-Barącz, Czytając op. ext. H u s s e r l a , „Studia F i l o z o f i c z n e " , z. 3: 1964, s. 211. op. cit., s. 9. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 35 d i a l e k t y k i c h w i l i i wieczności, jednostkowości i powszechności, egzysten­ c j i jednostkowej i absolutnej w kręgu doświadczenia w i a r y . N i e jest to p i e r w s z y i j e d y n y m o m e n t , godny odnotowania, zdradzający jeśli nie bezpośrednią inspirację, jaką mogła czerpać fenomenologia z f i l o z o f i i r o ­ m a n t y c z n e j (w j e j późnym, k r y t y c z n y m wobec Hegla ujęciu duńskiego filozofa), to p r z y n a j m n i e j kontynuację t e j samej p r o b l e m a t y k i , o w o c u ­ jącej własnymi rozwiązaniami na g r u n c i e t e o r i i poznania. Podkreślenie tego p o w i n o w a c t w a może rzucić również światło na wspólne związki f i l o ­ zofii egzystencjalnej, m i m o dzielących je różnic, z fenomenologią, świa­ dome nawiązywanie w późniejszych wystąpieniach filozofów egzystencji do r e f l e k s j i metodologicznej Husserla, t z n . na quasi-fenomenologiczny p u n k t widzenia r o z m a i t y c h o d m i a n f i l o z o f i i egzystencji. „Chodzi tu bowiem wyjaśniania tego, o technikę teoretycznej treści, co jest a l u z y j n e , u t a j o n e m a j e u t y c e : podobnie umysł ów, bardziej symboli i duchową, archetypów, lub fragmentaryczne. przystosowaną raczej wyjaśniania uściślania Można by i mówić o do nowej j a k S o k r a t e s podług T e a j t e t a d o b y w a ł z umysłu myśli, j a k i e s a m o t y m n i e wiedząc, zawierał, t a k też historia religii mogłaby sprowadzić n a świat człowieka nowego, b a r d z i e j a u t e n t y c z n e g o i pełniejszego, s t u ­ diując b o w i e m postawę t r a d y c j e r e l i g i j n e człowiek współczesny n i e t y l k o mógłby archaiczną, a l e uświadomiłby właśnie p o s t a w ą " sobie bogactwo duchowe, odnaleźć związane z taką 4 1 — pisze M . Eliade o zadaniach fenomenologii r e l i g i i . W wyżej zacy­ t o w a n y m fragmencie splata się szereg cech charakteryzujących podejście fenomenologiczne. Z r a z u uderza jego postulatywność. W przeciwieństwie do naukowego podejścia ukształtowanego w t r a d y c j i p o z y t y w i s t y c z n e j , zmierzającego do o b i e k t y w i z m u , czy też raczej w przeciwieństwie do n i e ­ spełnionej, j a k wykazała to p o l e m i k a fenomenologiczna, d e k l a r a c j i w y ­ łączenia uczuć, wierzeń i przesądów — postępowaniu fenomenologicznemu uchylającemu w jeszcze bardziej r a d y k a l n y sposób sądy, towarzyszy skierowanie u w a g i na wartość. Tą wartością jest mądrość. N a u k a zmie­ rzająca do badania e m p i r y c z n y c h , o b i e k t y w n y c h faktów, nie m u s i trosz­ czyć się o to, czy j e j r e z u l t a t y są mądre. Stanowisko fenomenologiczne powiada, iż nie każda n a u k a m u s i być mądra. „Chcieć ustalić za pomocą granice fizjologii, tego z j a w i s k a [[zjawiska psychologii, socjologii, religijnego — przyp. e k o n o m i i , językoznawstwa, Z. В.] sztuki — to z n a c z y sprzeniewierzyć m u się, pozwolić, b y wymknęło się to, co właśnie w t y m zjawisku czyli jest właśnie jedyne i oryginalne, n i e dające się sprowadzić do czegoś jego c h a r a k t e r s a k r a l n y . Oczywiście, n i e i s t n i e j e ' c z y s t e ' innego, zjawisko r e l i g i j n e , n i e m a z j a w i s k a wyłącznie i l i t y l k o religijnego. R e l i g i a j e s t z j a w i s k i e m l u d z k i m , a więc j e s t również z j a w i s k i e m społecznym, językowym i e k o n o m i c z n y m , gdyż n i e można wyobrazić sobie człowieka h e z języka i p o z a n y m . Byłoby j e d n a k rzeczą złudną próbować wyjaśnić z tych samo 4 1 podstawowych złudna byłaby f u n k c j i , które o s t a t e c z n i e określają próba M . E l i a d e , Sacrum, wyjaśnienia mit, historia, takiego zjawiska, Warszawa życiem kolektyw­ religię z a pomocą naturę j a k powieść 1970, s. 52. jednych człowieka. T a k Madame �36 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z Bovary, z a pomocą faktów społecznych, e k o n o m i c z n y c h , p o l i t y c z n y c h — ważnych co p r a w d a , a l e n i e mających w p ł y w u n a to dzieło l i t e r a c k i e . W r a c a j ą c do naszego z a g a d n i e n i a , n i e m a m y z a m i a r u zaprzeczać, że z j a w i s k o r e l i g i j n e może być w n i k l i ­ wie zbadane zjawiska pod różnymi kątami w i d z e n i a , a l e najważniejszą religijnego samego w sobie, pod kątem widzenia o r y g i n a l n e i n i e dające się sprowadzić do czegoś i n n e g o " 42 rzeczą j e s t z b a d a n i e tego, co w n i m jest . Uznanie idiogenetycznego c h a r a k t e r u zjawiska w y m a g a dotarcia do jego wewnętrznych, i m m a n e n t n y c h k a t e g o r i i . Częstokroć p r z y t y m r e ­ dukcję eidetyczna, która podejmuje to zadanie, m y l n i e miesza się i utoż­ samia z r e d u k c j o n i z m e m . S p r o w a d z e n i u do czegoś innego, tłumaczeniu i wyjaśnianiu rzeczywistości bardziej s k o m p l i k o w a n e j przez prostszą, znaną i bardziej zrozumiałą, n a u k o w e m u „to jest nic, j a k t y l k o . . . " feno­ menologia p r z e c i w s t a w i a „to jest t y l k o t y l e " , co w gruncie rzeczy często­ kroć oznacza: „to jest aż t y l e " . W teoretycznej pracy, jaką p o d e j m u j e nauka, nieodłączny jest również element twórczości. Tworzenie jednak, z j a k i m m a m y do czynienia na gruncie n a u k i , jest skrótem, operuje m e ­ taforą, jest k o n s t r u o w a n i e m m o d e l u , schematu. N a metaforyczność języka fizyków, którzy używają t a k i c h określeń, j a k „cząstki e l e m e n t a r n e " l u b „orbity e l e k t r o n u " — zwraca uwagę René Dubos . Rozwój n a u k ścisłych zna szereg t a k i c h niewystarczających czy też wręcz upadłych metafor. Przykładem może t u być właśnie pojęcie „or­ b i t y e l e k t r o n u " , o którym mówi w j e d n y m ze s w y c h wywiadów r a d z i e c k i astrofizyk, J . S. Szkłowski . W przeciwieństwie do tego r e d u k c j a eide­ tyczna jest raczej rozwinięciem („reaktywowaniem oczywistości", oży­ w i e n i e m obrazu zjawiska) zmierzającym do pobudzenia świadomości czy­ t e l n i k a , słuchacza, doprowadzającym do takiego p u n k t u , w którym to zjawisko, w y k a z y w a n a jego istota, sens, staną się zrozumiałe. P r z y p o m i n a to t e n rodzaj t w o r z e n i a , z j a k i m s p o t y k a m y się w l i t e r a t u r z e i poezji. D o b r y m przykładem i zarazem ilustracją p e w n y c h elementów r e d u k c j i eidetycznej może t u być, najbardziej fenomenologiczna naszym zdaniem spośród w i e l u t r a d y c j i p o e t y c k i c h , poezja R. M . Rilkego. T a k j a k feno­ menologię n a gruncie n a u k i można widzieć j a k o próbę a n t y m e t a f o r y c z nego sposobu prezentacji, podobnie i poezję Rilkego cechuje próba p r z e ­ zwyciężenia m e t a f o r y . Jest to poezja wyraźnie do-słowna. Są to odrębne zupełnie kwestie, o i l e próba t a k a w ogóle jest możliwa wobec „natural­ nie m e t a f o r y c z n y c h " właściwości języka w równym stopniu, co związane z n i m zagadnienie dotyczące poznania: „na i l e p r z e d m i o t może być p r z e d 43 44 4 2 4 8 E 1 i a d e, Traktat..., R. ** W Dubos, Tyle f i z y c e istnieją elementarne, ale potem okrąża s. 2. człowieka co zwierzęcia, Warszawa 1973, s. 97. t a k i e z j a w i s k a , które j e s z c z e sto l a t t e m u w y d a w a ł y straciły j a k i k o l w i e k sens. W y d a w a ł o jądro a t o m o w e po jakiejś określonej się się пр., że e l e k t r o n orbicie. A l e pojęcie o r b i t y elektronu okazało się b e z s e n s o w n e , ponieważ jego r u c h j e s t t a k złożony, iż n i e można go o p i ­ sać w zwykłych k a t e g o r i a c h szybkości". „Kultura", R . 1, 8 I 1978. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 37 s t a w i o n y w strefie, w j a k i e j sią go poznaje" — n i e dające się w t e j c h w i l i t u rozpatrywać. Ów siekierą r o b i o n y podział na poezję m e t a f o ­ ryczną i niemetaforyczną, j a k i zarówno d o k o n a n y poniżej rozbiór w i e r ­ sza, może wydawać się niedostateczny i szokujący z p u n k t u widzenia t e o r i i l i t e r a t u r y i j e j rozległych możliwości a n a l i t y c z n y c h . G d y p r z y ­ p o m n i m y jednak, iż nie j e s t naszym celem powiedzenie t u czegoś o poezji Rilkego, ale ukazanie postępowania fenomenologicznego, p e w n y c h i s t o t ­ n y c h cech r e d u k c j i eidetycznej, a także zasygnalizowanie związanych z nią.zagadnień, którym Husserl poświęcił w i e l e miejsca — t a k i c h j a k „epoche", „zawieszenie naturalnego nastawienia do świata zewnętrzne­ go", „problem k o n s t y t u c j i " — t o n i e ulega wątpliwości, że wiersz Wstęp, który jest w p r o w a d z e n i e m do Księgi obrazów nadaje się do tego c e l u znakomicie. Wstąp [1] K t o k o l w i e k jesteś: Wyjdź d z i s i a j w i e c z o r e m [2] z t w e g o p o k o j u , w którym w s z y s t k o z n a s z , [3] najbliższy d l a o d d a l i j e s t twój d o m : [41 k t o k o l w i e k jesteś. [5] O c z a m i zmęczonymi, które l e d w i e [6] uwalniają się od startego [7] podnosisz z w o l n a czarne drzewo progu, [8] i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . [9] I uczyniłeś świat. I t e n jest w i e l k i [10] i j a k słowo, co j e s z c z e w m i l c z e n i u d o j r z e w a . [11] I w miarę j a k sens jego [12] oczy t w e c z u l e odłączają się od niego... obejmujesz, Przeł. M . J a s t r u n O ile każdy przekład poezji drogą analizy na język d y s k u r s y w n y może budzić wątpliwości co do sensu takiego zamierzenia, t o szczególnie silnie daje się t o odczuć w t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u . Jest t o wiersz t a k jasny, k l a r o w n y i czysty, że wszelkie rozważania na temat, co a u t o r miał na myśli, włączając w to n a w e t odczytywanie fenomenologicznych wąt­ ków, muszą się wydać drażniące w d o p o w i a d a n i u tego, co zamknięte zo­ stało z t a k i m u m i a r e m , na j a k i może sobie pozwolić f o r m a poetyckiego w y r a z u . N i e bez t e j p r z y k r e j świadomości odważamy się jednak t o czy­ nić, b y wskazać n a w s p o m n i a n e powyżej zagadnienia. Wiersz t e n o t w i e r a c y k l n a z w a n y Księgą obrazów, j a k każdy wstęp jest p r z y g o t o w a n i e m do tego, j a k należy czytać zawarte w t e j Księdze następne obrazy. Jest zachętą i zaproszeniem do doświadczenia poetyc­ kiego, a jednocześnie opisem zasad, według których cała Księga została stworzona. Z a w a r t y więc t u jest obraz doświadczenia poetyckiego w t a ­ k i m r o z u m i e n i u , j a k u j m u j e i w i d z i je autor. Jest to jednocześnie opis k o n k r e t n e g o doświadczenia poetyckiego samego d l a siebie. I w t e d y jest to t y l k o wiersz o zobaczeniu drzewa. Chcemy wskazać na podobieństwo �38 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ pomiędzy t a k r o z u m i a n y m doświadczeniem p o e t y c k i m a redukcją eide­ tyczna. Jakie są więc i c h wspólne elementy i etapy? — Cały d w u n a s t o l i n i j k o w y wiersz możemy podzielić n a t r z y czterowersowe części stano­ wiące zamknięte f a b u l a r n i e i tematycznie całości (I 1.2.3.4, I I 5.6.7.8, I I I 9.10.11.12). Pierwsze cztery wersy, które moglibyśmy nazwać „sytu­ acją wyjścia (I), mówią o „porzuceniu wszystkiego, co się z n a " — t o „epoche" i towarzysząca t e m u konieczność „zmiany naturalnego nasta­ wienia do świata" — „najbliższy d l a oddali jest twój d o m " — powiada poeta. C z t e r y następne w e r s y można b y nazwać „sytuacją graniczną" rozgrywającą się pomiędzy u w o l n i e n i e m się od sfery zadomowienia w świecie a o d k r y w a n i e m świata „podniesieni d r z e w a " . A c z k o l w i e k d r u ­ ga część s t a n o w i zamkniętą całość, na co wskazuje i n t e r p u n k c j a w y d z i e ­ lająca ją od pierwszej części zakończonej kropką do następnej k r o p k i po w i e r s z u 8, to j e d n a k d w a pierwsze w e r s y t e j części (5.6), gdzie z n a j ­ d u j e m y jeszcze t e m a t „domu", nawiązują tematycznie i zanurzone są jeszcze f a b u l a r n i e w części I , następne zaś d w i e (7.8) przynależą f a b u ­ l a r n i e do I I I części, którą moglibyśmy nazwać „przejściem do sfery eidetycznej". Wszystko to wskazuje, iż n a j t r u d n i e j s z a jest owa zmiana naturalnego nastawienia do świata. W y m a g a ona koniecznego t r u d u i w y ­ siłku. Chociaż d o m został już porzucony, t o j e d n a k zmęczone oczy l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u . Znaczy to, że porzucony d o m i wszystko co znane, c z y m żyło się w z a d o m o w i o n y m , n a t u r a l n y m świecie nie p r z e ­ stało istnieć, stale jest jakoś obecne, lecz t y l k o t a k j a k b y zostało wzięte i usunięte w nawias. N i e m a t u co p r a w d a graficznego odpowiedniego znaku, ale t e n sam efekt daje wtrącenie do zdania głównego i umieszcze­ nie w z d a n i u podrzędnym, pobocznym, wątku porzucenia p r o g u („które l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u " ) , co sprawia, iż główny akcent pada t u na dominujące czynności zobaczenia, „podnoszenia", „stawia­ nia d r z e w a " . O c z a m i zmęczonymi, podnosisz z w o l n a c z a r n e d r z e w o i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . Dzięki t e m u w t e j s y t u a c j i granicznej wzmaga się ostrość widzenia, oczy jednocześnie widzą t a k d r o b n y szczegół, j a k s t a r t y próg porzuco­ nego, oddalonego domu, i jednocześnie odkrywają, podnoszą z w o l n a czarne drzewo. Ostatnie cztery w e r s y t o k o n s t y t u c j a i przejście do sfery eidetycznej: zobaczenie drzewa jest k o n s t y t u o w a n i e m świata, jest utoż­ samione z a k t e m stworzenia, uczynienia świata (9). N i c j e d n a k n i e w s k a ­ zuje na to, że zostało ono stworzone jako wytwór, fantasmagoria poe­ tyckiego natchnienia, złudna i m p r e s j a zmęczonych oczu, ciemnej w i e ­ czornej p o r y (1). Jest to wiersz n i e z w y k l e trzeźwy. O d początku n i e może być co do tego wątpliwości, że chodzi t u o k o n k r e t n e drzewo, które istniało, rosło, dojrzewało w m i l c z e n i u , z a n i m d o m został porzucony. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 39 O t e j konkretności drzewa świadczyć może najbardziej zmysłowy cha­ r a k t e r środkowego czterowiersza rejestrujący r u c h „zmęczonych oczu", p o w i e k „uwalniających się od startego p r o g u " (mówi się przecież często o spojrzeniu, czy też w i d u j e się l u d z i z oczami, n i e j e d n o k r o t n i e ze zmę­ czenia w b i t y m i w ziemię pod nogi, k o n k r e t n i e w t y m w i e r s z u — 5.67.8 — t a m , gdzie zwykł był znajdować się próg, być może jeszcze wspo­ minającymi go, szukającymi i n s t y n k t o w n i e pod stopami t a m , gdzie już co najwyżej mógł zostać zeń t y l k o pył s t a r t y wędrowaniem), które p o d ­ noszą w górę czarne, smukłe drzewo. Można t u mówić raczej o o d - t w o r z e n i u drzewa. O zobaczeniu go od nowa, j a k b y po raz p i e r w s z y t a k i m , j a k i m było narzucając się zmęczonemu spojrzeniu. Ostatnie cztery w e r s y rozpoczynają przejście do sfery eidetycznej — „oczy czule odłączają się" od konkretnego, zmysłowo zobaczonego drzewa w miarę o b e j m o w a ­ n i a jego sensu. Zwróciliśmy t u uwagę t y l k o n a zobaczenie drzewa, ale przecież jest ono utożsamione z u c z y n i e n i e m świata, który „jest w i e l ­ k i j a k słowo, co jeszcze w m i l c z e n i u d o j r z e w a " . M a m y więc t u do czy­ nienia z utożsamieniem drzewa — świata — słowa. „Zobaczenie" drze­ w a jest zobaczeniem i o d k r y w a n i e m świata, d o j r z e w a n i e m słowa, jest o d k r y w a n i e m wszechzwiązku. O t w i e r a się t u nieskończoność i niepo­ dzielność poetyckiego doświadczenia poznawczego. Zwróciliśmy t u uwagę na zmysłowe zobaczenie drzewa, n a k o n k r e t ­ ność, rzeczowość drzewa, inicjujące i umożliwiające przejście do coraz rozleglejszych sfer świata, słowa, aż po sferę sensu i istoty. A l e obie sfery są przecież nierozłączne ze sobą. Jedna uczestniczy w d r u g i e j . Obie się wzajemnie przenikają, co s p r a w i a , że wiersz przezwycięża k r y ­ teria i w y c h o d z i poza podziały na kategorie zmysłowe — niezmysłowe (obrazowe, symboliczne); niemetaforyczne (naturalne, rzeczowe) — m e t a ­ foryczne; empiryczne — eidetyczne, które tracą t u swoją wartość. T a k rozumiane w ujęciu poety doświadczenie poetyckie p r z y p o m i n a r e f l e k ­ sję fenomenologiczną, co do doświadczenia poznawczego: jest ono n i e ­ p o d z i e l n y m , i n t e g r a l n y m a k t e m d u c h o w y m . Wiersz t e n p r z y p o m i n a d r o ­ gę wyjścia od k o n k r e t n y c h , j e d n o s t k o w y c h faktów, „źródłowo prezen­ tujących naoczność" w k i e r u n k u i c h eidetycznego rozumienia, a także pozwala rozumieć uprzednio już rysujące się trudności w związku z prze­ c i w s t a w i e n i e m f a k t u i istoty, p l a n u konkretnego empirycznego i feno­ menologicznego, eidetycznego, wskazując na swego rodzaju umowność t y c h podziałów. (Z tego, iż jedna sfera jest zanurzona w d r u g i e j , doświadczenie eide­ tyczne w doświadczeniu zmysłowym, w y n i k a t u już pewna wskazówka metodyczna, dotycząca najniższego, inicjującego poziomu doświadczenia, l i c z y się t u każdy fakt, każda narzucająca się obserwacji i r e f l e k s j i „naoczność", każde najbardziej z pozoru s u b i e k t y w n e odczucie, i to, że d l a poznania równie ważny może t u być każdy najbardziej j e d n o s t k o w y f a k t , i t e n nieważny, i nie znaczący z p u n k t u w i d z e n i a statystycznej �40 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ powtarzalności. Podobne rozumienie f a k t u ma na myśli Eliade, p o w i a ­ dając o t r o p i e n i u tego, co aluzyjne, fragmentaryczne, utajone, i g d y do faktów r e l i g i j n y c h zalicza cokolwiek, co jest p r z e j a w e m sacrum, ope­ rując pojęciem „hierofania", „coś, co o b j a w i a sacrum". Takie szerokie rozumienie f a k t u pod względem jego zasadniczej f u n k c j i — f u n k c j i h i e rofanicznej, umożliwia r o z p a t r y w a n i e i o d k r y w a n i e wszechzwiązku p o ­ między szeregiem t a k o d m i e n n y c h od siebie s t r u k t u r a l n i e faktów i d o k u ­ mentów r e l i g i j n y c h . Zarówno ważny jest t u t e k s t m i t u , przesąd, gest l i t u r g i c z n y , działanie techniczne otoczone obrzędem, rytuał, w i z e r u n k i , słowa m o d l i t w y i zaklęcia, a r c h i t e k t u r a sakralna, m u z y k a i śpiew, szata kapłana, a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l , i t d . D l a poznania zjawiska religijnego, jego istoty, równie ważne są d o k t r y n a l n e , teologiczne ujęcia i d e i r e l i g i j n y c h , w y p r a c o w a n e przez e l i t y , j a k i wersje l u d o w e , a p o k r y ­ ficzne, niejasne, odbiegające od o r t o d o k s y j n y c h wykładni. Wszystkie one udzielają sobie wzajemnie światła, uczestnicząc w dających się w y ­ dzielić zespołach, odmianach, t y p a c h sakralności, przynależąc do różnych „systemów r e l i g i j n y c h " podnoszą różne znaczenia i sensy tego, co świę­ te. Wszystkie zanurzone w h i s t o r i i , będąc k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i przykładami kształtowania się stosunku człowieka do świętości, mogą stać się p r z e d m i o t e m r o z p a t r y w a n i a i rozważania tego, co w n i c h h i s t o ­ ryczne, lokalne i tego, co u n i w e r s a l n e , p o d względem swojej otwartości hierofanicznej i kryptofaniczności, tego, co je d z i e l i i łączy). Wiersz t e n pozwala zasygnalizować i zrozumieć inne, obok już w y ­ m i e n i o n y c h , trudności i paradoksy charakteryzujące redukcję eidetycz­ na. J a k powiedzieliśmy, cechuje ją skierowanie u w a g i na mądrość, a j e d ­ nocześnie zmierza ona do „reaktywowania oczywistości". Z k o l e i o w o „reaktywowanie oczywistości i sensu" w y m a g a , j a k widzieliśmy, podję­ cia koniecznego t r u d u i wysiłku z m i a n y n a t u r a l n e g o nastawienia do świata, w y m a g a epoche. Byłyby więc mądrość, sens i oczywistość r e z u l ­ t a t e m jakiegoś nienaturalnego, sztucznego sposobu zachowania się i spoj­ rzenia? Cóż zatem byłyby w a r t e ? Wszystkie t e sprzeczności budzące n i e ­ pokój dadzą się usunąć, g d y p r z y p o m n i m y o owej nadwyżce filozoficz­ nej, odróżniającej podejście fenomenologiczne od naukowego, czy też uważanego za n a u k o w y , sposobu podejścia, a także to, co mówi wiersz o doświadczeniu poznawczym, iż jest ono i n t e g r a l n y m , n i e p o d z i e l n y m a k t e m d u c h o w y m . W potocznej świadomości, opiniach i odczuciach czę­ stokroć podkreśla się ową nienaturalność p o s t a w y filozofa i poety względem świata, cechujący i c h b r a k zmysłu praktycznego, i c h życie na opak. W potocznej świadomości filozof i poeta n i e z b y t mocno stą­ pają po ziemi. M o t y w b r a k u zadomowienia w świecie staje się w w i e r ­ szu naczelną zasadą i postulatem. O d niego zaczyna się Wstęp (Eingang), wejście do Księgi obrazów, do świata doświadczenia poetyckiego. To od porzucenia d o m u , wszystkiego, co się zna, rozpoczyna się możliwość „zobaczenia d r z e w a " w całym jego wszechzwiązku ze światem, słowem,. �O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH METODY FENOMENOLOGICZNEJ 41 sensem. O podobnej zasadzie w sferze doświadczenia poznawczego mówią Jung i mistrz refleksji, Kierkegaard: „Refleksji raczej jako n i e należy postawę. t u rozumieć Refleksja w o b e c prawidłowości n a t u r y . Z g o d n i e chylenie) w ralnego, nim, jako a k t u wyłącznie jest zastrzeżeniem, jakie intelektualnego, ludzka wolność ze z n a c z e n i e m słowa r e f l e x i o refleksji chodzi o akt duchowy w przeciwieństwie lecz zgłasza (odgięcie, o d ­ do p r o c e s u natu­ a m i a n o w i c i e o z a t r z y m a n i e się p r z y postrzeżeniu, z a s t a n o w i e n i e się n a d stworzenie rozprawę. sobie Refleksję jego o b r a z u , więc należy n o w e g o s t o p n i a świadomości" „Mało się w i e r z y w 4 5 jako się do niego i krytyczną a k t zmierzający do z nim osiągnięcia (С. K . Jung). d u c h a , a przecież t a k i wysiłek o to, a b y to n i e był jednostronny necessźtas t y m więcej jest obecna, odniesienie rozumieć rezultat, duro budzi zależy od d u c h a , c h o d z i necessitas, wątpliwości a normalność i m bardziej wysiłku. się c h c e j e d n a k myśleć, że z i m n a , j a ł o w a konieczność m u s i być o b e c n a w ta Jeśli takim wysiłku, t y m s a m y m się s t w i e r d z a , że n i k t n i e może przeżyć śmierci, z a n i m n a ­ p r a w d ę n i e u m r z e , co z d a j e m i się g r u b y m materializmem" 4 8 (S. K i e r k e g a a r d ) . Powiedzieliśmy, że to jest wiersz o „zobaczeniu d r z e w a " , ale możemy zaraz spojrzeć nań jako n a wstęp — w jego wprowadzającej f u n k c j i do następnych obrazów t e j księgi, w t e d y jest t o wiersz o t y m , j a k czytać następne obrazy, następne p r z e d m i o t y . Zobaczenie d r z e w a można więc ująć przez chwilę w jego f u n k c j i m e t a f o r y c z n e j , a wezwanie poety o d ­ nieść j a k o wezwanie do podobnego spojrzenia na inne p r z e d m i o t y . (Po­ dobną refleksją można objąć i z p o d o b n y m n a s t a w i e n i e m spojrzeć na p r z e d m i o t y znajdujące się w zasięgu zainteresowań etnografa, t a k i e j a k praca, podział i wartościowanie czasu — czas święta i czas dnia p o ­ wszedniego, stosunek do świata p r z y r o d y , do ziemi, do l u d z i , uczucio­ wość, miłość, wrażliwość estetyczna, rzeczywistość świata baśni i f a n ­ t a z j i i rzeczywistość świata realnego w kręgu t r a d y c y j n e j k u l t u r y itd.). W każdym p r z y p a d k u idzie o to, b y spojrzeć na każde zagadnienie z rów­ ną wrażliwością i świeżością spojrzenia, zawierzającą własnym doświad­ czeniom, obserwacjom, nasuwającym się i n t u i c j o m i pomysłom, u c h y ­ lając całą wiedzę, znane i w y p o w i e d z i a n e p r a w d y na te t e m a t y . T a k j a k w wierszu k o n k r e t n e , zmysłowe zobaczenie drzewa odkryło pole do r e f l e k s j i , odkryło świat, słowo i sens w i c h wszechzwiązku, p o n o w n i e stać się może, g d y na wszystkie te zagadnienia spojrzy się z nastawie­ n i e m od-twarzania, doświadczania „po raz p i e r w s z y " , o którym mówi p o l s k i poeta: „co dzień o d n a w i a m s p o j r z e n i e co dzień n a r a s t a mój d o t y k łaskotany bliskością t y l u r z e c z y " (Z. C . G . J u n g , Archetypy k o p i u k , W a r s z a w a 1976, s. 184. 4 5 K K i e r k e g a a r d , Z. H e r b e r t , 1973, s. 10. 4 7 Bójaźń Trzy i symbole, i drżenie, wiersze Herbert) pisma wybrał 4 7 i przełożył Jerzy Pro- s. 46. z pamięci, Bibl. Lit. XXX-lecia, Warszawa �42 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ G d y weźmiemy p o d uwagę dążenie do p r e c y z j i słowa, od którego zaczęliśmy snuć nasze porównanie pomiędzy fenomenologią a poezją, a także w świetle tego, co spotkaliśmy już wewnątrz wiersza Rilkego p r z y przechodzeniu do sfery eidetycznej, stanie się zrozumiałe, bliższe p r a w d y , wierniejsze jeszcze bardziej l a p i d a r n e sformułowanie, jakie z n a j ­ d u j e m y w w i e r s z u innego poety, które w swej prostocie i realizmie nie u k r y w a całego patosu, grozy i u r o k u , związanych z t a k i m przedsięwzię­ ciem, gdzie doświadczenie poetyckie nazwane jest „odchodzeniem od zmysłów do słowa" . G d y p a t r z y m y na wiersz Rilkego j a k o na wstęp i w p r o w a d z e n i e do całego c y k l u obrazów, o t w i e r a się przed n a m i rów­ nież nieskończoność znaczeniowa. W zależności od k o n t e k s t u r o z p a t r y ­ w a n i a dających się wydzielić w t y m w i e r s z u wątków, tematów, obrazów w świetle i n n y c h utworów i c y k l i o d k r y w a się t u nieskończona, n i e w y c z e r p y w a l n a głębia znaczeniowa. A l e n a w e t bez drobiazgowego odwoły­ w a n i a się do t y c h w s z y s t k i c h miejsc w poezji R. M . Rilkego — gdzie występują i wzajemnie oświetlają się wątki i t e m a t y „odwykania od d o m u " (ziemi), „starego p r o g u " , czy też „podnoszenia d r z e w a " („wzbiło się drzewo. O, czyste wzniesienie /О Orfej śpiewa! Wzniosłe drzewo w u c h u ! " — T a k zaczyna się p i e r w s z y wiersz o schodzącym w krainę cieni i rzucającym w y z w a n i e śmierci Orfeuszu, otwierający c y k l Sonetów do Orfeusza) — n a podstawie samego wiersza możemy dojść do jednego z najgłębszych jego znaczeń. Jest t o wiersz ukazujący u n i w e r ­ salną, ponadczasową, ostateczną sytuację człowieka. O u n i w e r s a l i z m i e i ponadczasowości przesądza specyficzny rodzaj użytej apostrofy, od której wiersz bierze swój początek. Użyty t u z w r o t „Ktokolwiek jesteś", powtórzony parę wersów dalej podkreśla ów p o n a d ­ czasowy c h a r a k t e r zawartego t u doświadczenia. E f e k t t e n wzmacnia poszerzone o „ktokolwiek" zwrócenie się w d r u g i e j osobie, t a k j a k t o rzecz ma się w r o z m o w i e z kimś b l i s k i m , i t a k j a k w r o z m o w i e z b l i s k i m T y sprawia, iż cały wiersz staje się dialogiem. (Cały pisany jest w d r u ­ giej osobie). Ta dialogiczną tonacja organizuje całość wiersza i panuje nad n i m t a k dalece, iż umykają i unieważniają się w o w y m zwróceniu się do T y t a k odmienne od siebie f o r m y i m p e r a t y w n a i opisowa, w któ­ r y c h wiersz t e n został napisany, łagodnie przechodząc jedna w drugą i użyczając jedna d r u g i e j s w y c h cech: stanowczej postulatywności i obiek­ t y w i z m u . To dialogowe zwrócenie się do Ty, które nie wiadomo, czy nie jest immanentną cechą wszelkiej poezji i każdego zapisu p o e t y c k i e ­ go, niezależnie od zastosowanych środków, k o n k r e t n i e w t y m wierszu p r o w a d z i do tego, iż nieważny n a w e t jest f a k t , że m a m y t u do czynienia z jedną osobą mówiącą, z jedną stroną dialogu. Zwrócenie się do T y ustanawia i określa specyficzną jedność czasu. Z w r o t „Ktokolwiek jesteś" 48 4 4 W. T k a c z u k , Skrzydło liścia, I s k r y 1970. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 43 przerzuca pomost ponad czasem dzielącym poetę, podmiot l i r y c z n y i o d ­ biorcę, ustalając pomiędzy n i m i , czy też doprowadzając do świadomości szczególnego r o d z a j u więź ontologiczną. Analizując t e n wiersz powyżej mówiliśmy o k o l e j n y c h etapach, następujących po sobie wątkach f a b u ­ l a r n y c h , a przecież cały wiersz zapisany jest i dzieje się w j e d n y m cza­ sie teraźniejszym, zarówno g r a m a t y c z n y m , j a k i p o e t y c k i m tempus p r a sens. O w a dialogiczna tonacja sprawia, iż odczytywanie wiersza za każ­ d y m razem, w każdym czasie h i s t o r y c z n y m , mieści w sobie możliwość niewyczerpanego i nieskończonego odnawiania, r e a k t u a l i z o w a n i a ze szcze­ gólnym napięciem zawartego w n i m doświadczenia. Ponadczasowość z w r o t u „Ktokolwiek jesteś" p r z y p o m i n a t y p apostrofy, s p o t y k a n y w po­ ezji wędrującego W a l t a W i t h m a n a , któremu to r o d z a j o w i apostrofy poświęcił uwagę i zgromadził szereg przykładów (zacytujemy t u jeden z nich) J . L . Borges w swojej Notatce na temat WaZta Withmana : 49 Pełen życia t e r a z , spoisty, w i d z i a l n y J a w c z t e r d z i e s t y m r o k u życia, w osiemdziesiątym t r z e c i m r o k u Stanów. D o kogoś, z a w i e k l u t a z a w i e l e w i e k ó w , D o c i e b i e j e s z c z e nienarodzonego, s z u k a m Cię. K i e d y to c z y t a s z , j a , który byłem w i d z i a l n y , j e s t e m staję się n i e w i d z i a l n y . T e r a z to t y , spoisty w i d z i a l n y p r z e c z u w a s z moje w i e r s z e i s z u k a s z m n i e , Myśląc, j a k i byłbyś szczęśliwy, g d y b y m mógł być z Tobą i stać się t w o i m t o w a r z y s z e m , Bądź t a k szczęśliwy, j a k b y m był z Tobą (nie bądź zbyt p e w i e n , c z y n i e j e s t e m t e r a z z Tobą). Omawiając t e n t y p apostrofy i wskazując na analogiczne przykłady zastosowania tego rodzaju zwrotów w e wcześniejszej poezji anglosaskiej, Borges pominął m i l c z e n i e m p e w i e n szczególny rodzaj poezji, w którym m a m y do czynienia z p o d o b n y m i k o n s e k w e n c j a m i w s t r u k t u r z e czaso­ w e j i ontologicznej, z t y m co nazwaliśmy dialogiczna tonacją, z tego samego rodzaju z w r o t e m , co użyta w w i e r s z u Rilkego apostrofa „ K t o ­ k o l w i e k jesteś". N a s u w a się t u m i a n o w i c i e na myśl epitafialna poezja nagrobna ze s w o i m „Byłem k i m jesteś, jesteś k i m byłem, jestem k i m będziesz". Idąc t y m t r o p e m jesteśmy w stanie dojrzeć nie t y l k o p o n a d ­ czasowość i u n i w e r s a l i z m zwartego i opisanego w e Wstępie doświad­ czenia, ale również tę jedną z najgłębszych w a r s t w znaczeniowych w i e r ­ sza, ukazującą ponadczasową, uniwersalną, ostateczną sytuację człowie­ k a i wszelkiego doświadczenia ludzkiego. Znaczenia tego nie możemy pominąć, gdyż jest to również wiersz o przeżywaniu śmierci. Bez niego 49 J . L. B o r g e s , Notatka na temat Walta Withmana, kład A n d r z e j S o b o l - J u r c z y k o w s k i . Tłum. w i e r s z y E . P e t r a j t i s . „Poezja", 1977, p r z e ­ �44 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ nie sposób zdać w pełni relację z podniesionego przez nas podobieństwa pomiędzy doświadczeniem p o e t y c k i m a r o z u m i e n i e m doświadczenia p o ­ znawczego w ujęciu fenomenologicznym. Wątek t e n podjęły, rozwijały i akcentowały późniejsze o d m i a n y fenomenologii egzystencji. Bez niego też t r u d n o b y zrozumieć w pełni owo znamienne zdanie Sartre'a o H u s s e r l u : „Husserl przywrócił światu grozę i u r o k " . Co zatem sprawia, iż możemy powiedzieć, że jest to zarazem wiersz o przeżywaniu śmierci. P r z y p i e r w s z y m c z y t a n i u Wstępu, który nazwaliśmy w i e r s z e m o zoba­ czeniu drzewa, n i c nie wskazuje na to, iż byłby t o wiersz w j a k i k o l w i e k sposób mówiący o śmierci. Dopiero po bliższym uświadomieniu sobie utożsamienia drzewa = świata = słowa muszą budzić niepokój ostatnie w e r s y : „ I w miarę j a k sens jego obejmujesz, oczy t w e czule odłączają się od niego". N i e jest t o j e d n a k w żaden sposób wiersz pesymistyczny, wiersz o zwycięstwie śmierci. N i e kończy się martwą kropką, lecz p o ­ zostaje o t w a r t y . Bliższa, bardziej drobiazgowa i subtelna analiza, zwła­ szcza b u d o w y wiersza, d l a której n i e m a t u miejsca, pozwoliłaby p o k a ­ zać, w j a k i sposób jest t o wiersz o c z y s t y m r u c h u , o przechodzeniu przez kolejne obrazy, o c z y s t y m r u c h u dokonującym się pod powierzchnią obrazów. Cały wiersz z b u d o w a n y jest z ciągłego zakładania i p o n o w ­ nego znoszenia tego, co założone, cały z b u d o w a n y jest ze s t o p n i o w y c h tez i antytez wewnątrz w y d z i e l o n y c h przez nas t r z e c h części I , I I , I I I , które nazwaliśmy sytuacją wyjścia, sytuacją graniczną i sytuacją przejś­ cia do sfery istoty. Dokonujący się r u c h w o w y m odłączeniu się od k o • l e j n y c h obrazów — od porzucenia d o m u do podniesienia drzewa, od drzewa — do świata — od świata do słowa, od słowa do sensu p r z y p o ­ m i n a pod t y m względem to, co w r e d u k c j i eidetycznej Husserla jest s t o p n i o w y m oczyszczaniem świadomości, osiąganiem czystej świadomości. W t y m podobieństwie wiersz t e n jest i n i e jest w i e r s z e m o śmierci. Możemy t y l k o powiedzieć, że jest właśnie w i e r s z e m o odchodzeniu od zmysłów do słowa, od słowa do niewysłowionego i jako t a k i posiada swoją czwartą nienapisaną część. Cały jest wstępem i w p r o w a d z e n i e m do tego, co niewysłowione. S p r a w i a t o n i e t y l k o f a k t , iż cały wiersz pozostaje o t w a r t y , niezakończony, ale również i to, że g d y weźmiemy pod uwagę ową zasadę rządzącą wierszem, to zobaczymy j a k w w y d z i e ­ lonej przez nas części I I I powraca t a sama „sytuacja wyjścia", co w I części ( I : porzucenie d o m u , u w a l n i a n i e się oczu od p r o g u — I I I : „oczy t w e czule odłączają się od niego..."). W zakończeniu odzywa się t u początek. I t a k , j a k po I części (po porzuceniu d o m u , u w o l n i e n i u się oczu od progu) następuje część I I (zobaczenie drzewa, świata, słowa), t a k po części I I I , która jest końcem wiersza (gdzie znów „oczy czule odłączają się od niego...") spodziewać się należy kolejnego początku. Wiersz nie t y l k o w swojej b u d o w i e realizuje formułę, ale i odsłania d l a świadomości tę prawdę, iż początek jest końcem, koniec jest począt- �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 45 k i e m . Dlatego też możemy powiedzieć, że wiersz t e n jest w i e r s z e m o „jest" i „nie j e s t " śmierci. Rozpatrując m o t y w d r z e w a w świetle u t w o ­ rów i c y k l i w i e r s z y Rilkego moglibyśmy w sposób bardziej p r z e k o n y ­ wający wykazać, j a k opisane w n i m czyste doświadczenie poetyckie jest również przezwyciężaniem i p o k o n y w a n i e m śmierci. Moglibyśmy w s k a ­ zać na to, co podkreśla M . J a s t r u n , „Rilke w b r e w pozorom jest piewcą istnienia. I s t n i e n i a , które obejmuje również śmierć jako jeden z w a ­ runków ziemskiego b y t u , wiecznej m e t a m o r f o z y " . To przecież w za­ kończeniu pierwszej Elegii Duinejskiej padają owe znamienne słowa poety: 5 0 51 „Czyż jest n a pierwsza darmo nieśmiała legenda, muzyka że w t r e n a c h po L i n o s i e przemogła drętwą martwotę [...] t a , która dziś n a s p o r y w a , p o c i e s z a w s p o m a g a . " (a w „pomyślanych jako epitafia d l a W e r y Ouckama K n o o p " Sonetach, do Orfeusza — bodźcem do i c h powstania była śmierć młodej d z i e w ­ czyny) „śpiew t o i s t n i e n i e " . Bez dotarcia do t e j najgłębszej sfery znaczeniowej Wstępu nasze porównanie fenomenologii do poezji nie byłoby pełne. Istnieją b o w i e m wątpliwości — podnoszone częstokroć przez krytyków fenomenologii — w j a k i m s t o p n i u zadania, które fenomenologia stawia sobie, są możliwe do spełnienia, i w j a k i e j mierze cele, które w i d z i przed sobą, są do osiągnięcia. Czy cele te i zadania n i e przekraczają granic rozsądku, czy są sensowne. W j a k i m s t o p n i u jest możliwe owo dochodzenie do „po raz p i e r w s z y " rzeczy, przedmiotów poznania, czy też mówiąc słowami n a ­ szego porównania: czy możliwa jest owa poezja niemetaforyczna i p r e ­ zentacja p r z e d m i o t u w strefie, w j a k i e j się go poznaje, t z n . m . i n . w j a ­ k i e j mierze jest możliwe zachowanie ciągłości pomiędzy przeżyciem a rzeczywistością, czy nie grozi ono zagubieniem się w s u b i e k t y w i z m i e ; czy owo dążenie do p r e c y z j i słowa, owo „odchodzenie od zmysłów do słowa" — zgodnie z t y m , co podpowiada t u pewne idiomatyczne r o z u 52 N a i n n y m m i e j s c u R i l k e odsłania tę samą p r a w d ę , w której moglibyśmy szukać k l u c z a do z r o z u m i e n i a z a s a d y i formuły, w e d l e której Wstęp został n a p i ­ sany: 5 0 „Pragnij metamorfozy. O zachwyć się płomieniem, gdzie u m y k a c i r z e c z , co się p y s z n i z p r z e m i e n n e j n a t u r y [...] K t o się j a k światło r o z l e w a tego p o z n a j e p o z n a n i e i w z a c h w y c i e p r o w a d z i p r z e z pogodę s t w o r z e n i a co często początkiem kończy i końcem z a c z y n a swój kształt". R . M . R i l k e , Poezje wybrane, K r a k ó w 1974, tłum. M . J a s t r u n . 51 Tamże, 5 2 P o r . Sonety posłowie M . J a s t r u n a , s. 498. do Orfeusza, s. I , I I I , I X . go �46 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ mienie — nie p r o w a d z i do swego rodzaju obłędu językowego i e t y m o ­ logicznego (ten o s t a t n i zarzut d o t y k a najczęściej filozoficznych r o z p r a w Heideggera), w j a k i m s t o p n i u owa postawa fenomenologiczna nie p r o ­ w a d z i do oderwania się od świata, od rzeczywistości i nie wiedzie do nadmiernego estetyzowania, czy t a k a postawa na gruncie f i l o z o f i c z n y m może być i m p u l s e m d l a wartościowych p r o p o z y c j i i koncepcji etycz­ nych? Są to p y t a n i a nie obojętne chyba również d l a a n t r o p o l o g i i , której o s o b l i w y m p r z e d m i o t e m poznania jest człowiek, krąg życia ludzkiego manifestujący się w r o z m a i t y c h w y t w o r a c h k u l t u r y . N i e uprzedzając odpowiedzi, które wyłonią się w części p r a c y dotyczącej fenomenolo­ gicznych badań n a d istotą s y m b o l u , r e l i g i i i k u l t u r y , m u s i m y poprzestać na t y c h , które częściowo już t u padły, i na t e j , której udziela Wstęp oraz w y b r a n a przez nas przykładowo poezja Rilkego, w której doświad­ czenie poznawcze t a k głęboko splecione jest z doświadczeniem śmierci: „Jesteśmy t u może t y l k o po to, b y powiedzieć: d o m , most, studnia, b r a ­ ma, dzbanek, owocowe drzewo, okno — najwyżej: k o l u m n a , wieża [...] A l e powiedzieć, zrozum, o, powiedzieć t a k , j a k n a w e t s a m y m rzeczom nie marzyło się n i g d y " . T y l k o n a gruncie ustawicznej świadomości oporu, j a k i stawia to, co niewysłowione, t y l k o w m r o k u owej ostatecznej, ponadczasowej, u n i w e r s a l n e j s y t u a c j i człowieka jesteśmy w stanie zrozumieć wagę odpo­ w i e d z i wobec w s z y s t k i c h t y c h wątpliwości, j a k i e j udziela fenomenologia w s w y c h próbach. Użyjmy t u raz jeszcze słów Rilkego: „Wysławiać pomimo... A j e d n a k wysławiać (dennoch preisen)". Zbigniew Benedyktowicz ON S O M E A S P E C T S O F P H E N O M E N O L O G I C A L METHOD A P P L I E D IN S T U D I E S ON S Y M B O L , R E L I G I O N AND CULTCJRE Part I S u m m a r y T h e t e x t p r e s e n t e d is t h e f i r s t p a r t of t h e s t u d y b y Z . B e n e d y k t o w i c z w i t h a p p l i c a t i o n of p h e n o m e n o l o g i c a l dealing m e t h o d to r e s e a r c h e s of s y m b o l , r e l i g i o n a n d c u l t u r e . ( C l a s s i c s of t h i s a p p r o a c h a r e C . G . J u n g , R . Otto, M . E l i a d e . G . v a n d e r Leeuw). T h i s p a r t of Z. B e n e d y k t o w i c z ' s s t u d y p r e s e n t s t h e h i s t o r i c a l - p h i l o s o p h i c background r e f l e c t i n g t h e essence of p h e n o m e n o l o g i c a l is here phenomenology a specific approach of Edmund to the w o r l d and psychologism approach. Departing interpreted by Roman to the p o l e m i c of E d m u n d H u s s e r l a n d h i s opposition against point Ingarden a n d a s p e c i f i c t e c h n i q u e s of l a n g u a g e s e n t i n g r e s u l t s of r e s e a r c h - R e f e r r i n g positivism Husserl contemporary as in pre­ against philosopy a n d for a c t i v e p h i l o s o p h i z i n g , t h e a u t h o r e m p h a s i z e s t h a t p h e n o m e n o l o g y , u s u a l l y considered between as a method, contains a philosophical surplus. Here is a s i m i l a r i t y p h e n o m e n o l o g y a n d some o l d e r a t t e m p t s of b u i l d i n g of p h i l o s o p h y based �O on NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH intuition (Descartes, ditions St. Augustin) e m p h a s i z i n g the v a r i e t y of reason", "order of METODY as well as FENOMENOLOGICZNEJ some epistemological other philosophical experience h e a r t " , " t h e m a t h e m a t i c a l sense a n d 47 tra­ (Pascal, "order natural acumen") of which c a n n o t be r e d u c e d to o n l y one t y p e of e x p e r i e n c e . T h e v a l u e of e x p e r i e n c e is h e r e understood of not i n a n a r r o w p s y c h o l o g i c a l - e m p i r i c a l sense b u t concentrating attention i n experience wisdom (this i s t r a d i t i o n , e s p e c i a l l y i n t h e books this reason phenomenology evident as a m e t h o d i c i n the Old act Testament of E c c l e s i a s t e s a n d E c c l e s i a s t i c u s ) . F o r i s r a t h e r c o n s i d e r i n g t h e e s s e n c e of m a t t e r t h a n prov­ i n g of s o m e t h i n g . I t ' s t a s k is not to b u i l d up d e f i n i t i o n s but to d e m o n s t r a t e how an object exists; it searches "what" through "how" of the given object. T h e a u t h o r r e f e r s to t h e d i s p u t e c o n c e r n i n g t h e s c i e n t i f i c c h a r a c t e r of graphy (two ethno­ v a r i o u s t e n d e n c i e s : c l a s s i f i c a t i o n of s c i e n c e as e x a c t s c i e n c e s c a l l i n g for l e g i t i m a t i o n i n n a t u r a l s c i e n c e s a n d s c i e n c e s of a r t s a n d l e t t e r s r e l a t e d to a r t , or Dilthey's d i s t i n c t i o n of natural and humanistic sciences). I n the author emphasizes the tendency i n phenomenology v o t e d c a r e for l a n g u a g e ; for this reference precision and its t h i s is c h a r a c t e r i s t i c of v a r i o u s types of T h i s t e n d e n c y to p r e c i s i o n w e f i n d i n the t e x t s to E d m u n d H u s s e r l on phenomenology", and language then i n phenomenology (Heidegger, M e r l a u dealing w i t h phenomenology ing", Pascal "Man phenomenology help Ponty) without some as w e l l God", "Man common periences i n the phenomenology with as i n writings God"); the "pure experience, existence of philosophers of f a i t h ( K i e r k e g a a r d " E i t h e r or", " F e a r a n d of r e l i g i o n of R u d o l f to d i s c o v e r of e p i s t e m o l o g i c a l de­ phenomenology. last ones trembl­ precede the Otto, C a r l G u s t a v J u n g , M i r c e a E l i a d e , a n d marks in understanding the epistemological ex­ of H u s s e r l . T h e a u t h o r a n a l y s e s the a b o v e m e n t i o n e d t e x t s p a y i n g h i s a t t e n t i o n to stages of t h e p h e n o m e n o l o g i c a l well as of cause and given phenomenon nomenology different procedure effect, then (epoché, of etc.) I n t h i s w a y s u s p e n s i o n of p r o b l e m explanations i t m i g h t be reducing from approach of sciences based on f o r m a l i z e d it a l s o doesn't K i e r k e g a a r d i n his opposition is a n and demonstrate experience. To a n a l y s i s of a p o e m by R a i n e r M a r i a in the view of the models scien­ is e x p e r i e n c e a n d w o r d . to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e r e poetical phe­ Phenome­ use is l e s s m e t a p h o r i c t h a n e x a c t A l l t h e s e motifs a s w e l l as a s i m i l a r i t y of p h e n o m e n o l o g y dition, especially expressed by as the completely positivistic traditions. languages; nor schemes. F o r this reason phenomenology ces. T h e o n l y tool of p h e n o m e n o l o g y on of clearly demonstrated that is a i m i n g at a t y p e of p r e c i s i o n a n d e x a c t e n e s s w h i c h is nology doesn't put i t s hope represents true-false, the essence analogy between this phenomenological observation Rilke. T h i s poem author the purest and romantic t r a ­ against Hegel the author lead approach gives an u n d e r the title " E i n g a n g " type of non-metaphoric and d i a l o g i c a l poetry. T r a n s l a t e d by Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fd1f413e92e58fc55774b0d7ae5cff8.pdf 6044f5a775665955f03a1873283b915f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:985 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:906 Title A name given to the resource O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.205-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH I D E N T Y F I K A C J I KULTUROWEJ W PROCESIE POROZUMIEWANIA SIĘ * Problemy tożsamości, jak słusznie zwraca uwagę E. H . Erikson jakiejkolwiek sfery życia dotyczyłyby, dadzą się sprowadzić do jednego zasadniczego pytania: „kim jestem?" Poszukiwanie odpowiedzi na to py­ tanie w sferze osobowości, seksu, świadomości etnicznej czy świadomości kulturowej może być nie tylko wyrazem fundamentalnej potrzeby sa­ mookreślenia się, ale także symptomem kryzysu tożsamości. Temat przyjęty przez konferencję, z którego wyłaniają się dwa pro­ blemy: a) identyfikacji kulturowej, b) komunikowania się różnych grup, może być dobrym przykładem owej fundamentalnej potrzeby samookre­ ślenia się i jej znaczenia w procesie porozumiewania się, ale t a k ż e świadectwem kryzysu, jakiemu w dzisiejszym świecie podlegają obie te sfery. Poniższe refleksje nie stanowią skończonych rozstrzygnięć teoretycz­ nych, są one raczej rejestracją i skatalogowaniem zagadnień ważnych dla teorii identyfikacji kulturowej i jej roli w procesie porozumiewania się. Katalogowi temu będą towarzyszyć uwagi o charakterze krytycznym i życzeniowym, wynikające z istoty podjętego tematu, jak i z przekona­ nia, iż ludzkie pragnienia i dążenia mogą stać się potężnymi czynnikami sprawczymi w tworzeniu wizji przyszłego świata, w kształtowaniu pro­ cesów uczenia się, doświadczania i rozumienia innych tradycji kulturo* Opracowanie niniejsze stanowi tekst referatu przedstawionego na I V konfe­ rencji World Future Studies Federation, która odbyła się w Kairze w dniach 16-19 września 1978. Temat konferencji brzmiał: Communication and cultural identity in an interdependent world. W referacie tym wykorzystano fragmenty przygotowywa­ nej przez Z. Benedyktowicza rozprawy doktorskiej pt. Kategoria „swój — obcy" a niektóre problemy identyfikacji etnicznej i kulturowej, a także fragmenty przy­ gotowywanego przez D. Markowską studium pt. Uniwersalizm i partykularyzm w kulturze a problemy globalne. E . H . E r i k s o n , Childhood and Society, New York 1950 i 1964; t e n ż e , The Concept of Identity in Race Relations: Notes and Querries, „Daedalus", vol. 95: 1965, s. 145-171; t e n ż e , Identity. Youth and Crises, Londyn 1968. 1 �206 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wych, w kształtowaniu — wreszcie odpowiedniego nastawienia, bez któ­ rego trudno sobie wyobrazić, by proces komunikowania się osiągał po­ żądany wymiar wzajemnego zrozumienia. PROBLEM IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ Problem identyfikacji kulturowej był zawsze sprzężony z problemem identyfikacji etnicznej. Posługiwano się przy t y m takimi pojęciami, jak „duch narodu", „dusza narodu", „charakter narodowy", „duch (ducho­ wość) Wschodu i Zachodu", zastępując je z biegiem czasu niby bardziej precyzyjnymi pojęciami, takimi jak np. „wzór, kulturowy Wschodu i Za­ chodu", czy pojawiającym się w nowszej literaturze przedmiotu poję­ ciem ethnicity. Problem identyfikacji kulturowej rozpatrywany był różnie przez et­ nografię, socjologię, antropologię kulturową. Znajduje on w języku psychologicznej teorii potrzeb swój przylegający odpowiednik w pojęciu integracji osobowości i potrzebie afiliacji. Chcemy przypomnieć refleksje etnografa i socjologa Józefa Obręb­ skiego, które wnoszą — naszym zdaniem — wiele cennych spostrzeżeń do teorii identyfikacji kulturowej. Wyrosły one również na gruncie pro­ blematyki etnicznej (teorii grup etnicznych, świadomości etnicznej). Wybiegają jednak znacznie dalej i wiążą się pośrednio z zasadniczymi pytaniami należącymi do identyfikacji kulturowej. Chodzi t u o pytania: 1) jakie elementy kultury służą do identyfikacji etnicznej? 2) w jakich elementach kultury ludzie odnajdują swą identyczność, tożsamość, spe­ cyfikę, autentyzm? Warto przy t y m powiedzieć o rozróżnieniu dwóch sposobów podej­ ścia do zagadnień identyfikacji etnicznej (kulturowej), które zapoczątko­ wało i ukształtowało koncepcję Obrębskiego. Pierwszy sposób podejścia rozwijany był na gruncie nauk szczegółowych (etnografii, językoznaw­ stwa, dialektologii, archeologii, demografii — moglibyśmy rozszerzyć tę listę o nie wspomniane, przez Obrębskiego nauki społeczno-ekonomiczne, psychologię i socjologię), których w y n i k i w postaci syntez w nieupraw­ niony sposób przenoszono w obszar problematyki etnicznej, co prowa­ dziło częstokroć do nieuzasadnionych i niesłusznych wniosków. Cechuje go spojrzenie badacza z zewnątrz. Identyfikacji dokonuje się t u za po­ mocą tzw. „kryteriów obiektywnych", wyselekcjonowanych, zebranych, czy też ustalonych (częstokroć arbitralnie) przez badacza. Drugi spo­ sób — sposób dynamiczny — polega na poszukiwaniu „subiektywnych kryteriów", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości etnicznej (kulturowej) członków danej grupy. Można go nazwać spojrzeniem od wewnątrz. Badacz stara się t u dotrzeć do wewnętrznych kategorii sfor­ mułowanych i uznanych przez członków danej grupy za znaczące w pro­ cesie identyfikacji. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI 207 KULTUROWEJ Wskazane wyżej wyróżnienie J. Obrębskiego zostało zainspirowane — jak zresztą wszystkie jego refleksje w omawianej t u kwestii — przez badania i obserwacje konkretnej grupy etnicznej na Polesiu w latach 30-tych. Ludność ta podczas Spisu Powszechnego w miejsce oczekiwanej deklaracji przynależności narodowej podawała odpowiedź: „tutejszy", a na pytanie o język — „po prostemu". Zdaniem Obrębskiego, takie i podobne postawy prowadzą nas do odkrycia podstawowego dla procesu identyfikacji kryterium: poczucia swojskości i obcości. W t y m ujęciu „własna grupa etniczna to ta ekstensja jednorodności własnego otocze­ nia, z którą jednostka może się nigdy nie zetknąć, lecz w której pewna jest, że zastanie takie same warunki, do której dostosowane są jej wszystkie lub przynajmniej wszystkie społecznie ważne wzory osobiste. Jest to najszersza sfera adekwatności kulturalnej, w której czynności społeczne jednostki natrafiają na ten sam oddźwięk, w której nie doznaje ona inhibicji kulturalnych; grupa etniczna dla jej członka to ten krąg potencjalny czy rzeczywisty, w k t ó r y m jego sposób mówienia, bycia i działania nie razi, gdzie oceniany jest pozytywnie, i gdzie [...] wszystko co się dzieje w otoczeniu jest pozbawione cech obcości i dziwaczności" . Badania J. Obrębskiego na Polesiu ukazują, że poczucie swojskości jest czymś oczywistym, nie wymagającym refleksji. Nie jest ono wyra­ żane explicite — to co jest podkreślane to nie własne cechy, ale cechy grup sąsiednich, obcych. Wizerunek grupy własnej jest negatywem tych wszystkich obrazów, w których ujmuje się rzeczywistość innych grup etnicznych. Wizerunek ten jest skomponowany m. i n . z takich elemen­ tów, jak strój (wygląd zewnętrzny) i język („swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych for­ muł, którzy reagują na słowa rozmówcy według zwyczajowego kodeksu komentarzy i wykrzykników, którzy używają tych samych przekleństw i amities, posługują się tą samą techniką żartów, których język wresz­ cie, niezależnie od różnic lokalnych, jest eufoniczny — to znaczy brzmią­ cy zgodnie z systemem właściwym rozmówcy, nie wywołujący śmiesz­ nych asocjacji, nie nastręczający nieporozumień i zahamowań w reakcji słuchacza. Cudzy to ci, którzy tych warunków nie spełniają" ). Dalej w skład wizerunku wchodzą: wyobrażenie o typie fizycznym oraz w y ­ obrażenie o cechach psychicznych i właściwościach kulturalnych (w k t ó ­ rych uwydatnione są takie cechy, jak towarzyskość, gościnność, uczci­ wość, lenistwo lub pracowitość, światowość, zaściankowość, uzdolnienia 2 3 * J . O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10: 1936, nr 1-2, s. 3; t e n ż e , Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", nr 6: 1936; t e n ż e , Dzisiejsi ludzie Polesia, tamże; t e n ż e , The Sociology of Rising Nations, U N E S C O , „International Social Science Bulletin", t. 3; 1951, nr 2. О J . Obrębskim patrz A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 111-122. * O b r ę b s k i , Problem etniczny Polesia..., s. 8. �208 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA lub brak uzdolnień, różnice w typie gospodarki, stopie życia, formach rekreacji, zwyczajach małżeńskich itp.). Wizerunek nie jest wiernym odbiciem rzeczywistości — zwłaszcza. dwa ostatnie komponenty są pro­ jekcją wyobrażeń o innych grupach — projekcją wyolbrzymiającą róż­ nice, a pomijającą podobieństwa. Wizerunek taki to po prostu stereotyp. Potwierdzenie ważności wskazanych przez Obrębskiego komponentów wizerunku grupy odmiennej znajdujemy w wielu materiałach etnogra­ ficznych ukazujących opinie danej grupy o innych. Jak wskazują bada­ nia prowadzone na terenach zróżnicowanych kulturowo (pogranicza et­ niczne, regionalne), wizerunki te nabierają szczególnego znaczenia w procesie identyfikacji. Lista cech w ramach wymienionych t u czterech komponentów — szczególnie w ostatnim z nich — może ulegać rozsze­ rzeniu w zależności od kontekstu historyczno-lokalnego. Podobnie i głę­ bia oraz wnikliwość w określaniu i podnoszeniu cech grupy odmiennej może ulegać zmianie. STEREOTYP Problem stereotypów i sposobów ich istnienia, sposobów ich funkcjo­ nowania, ich trawałości i odporności na zmianę posiada swoją rozległą l i t e r a t u r ę . Wspomnieć t u należy Waltera Lippmana z jego pracą Pu­ blic Opinion (1922), k t ó r y odegrał czołową rolę w sformułowaniu socjo­ logicznej teorii stereotypu. Stereotyp stał się na dobre przedmiotem badań socjologii, psychologii społecznej, logiki, teorii poznania. Mimo różnych ujęć i różnych dróg kontynuacji wysuwają się na czoło dwa zasadnicze nurty rozważań za­ początkowanych przez Lippmana. Pierwszy koncentruje się wokół za­ gadnień miejsca i roli stereotypów w procesie postrzegania i poznawa­ nia, jak i w ogóle stosunku ludzkiej strukturalizacji rzeczywistości do rzeczywistości samej. Drugi zaś — funkcjonowania stereotypów, ich miejsca i roli w ideologiach grup społecznych, w kształtowaniu postaw i działań opartych na wyobrażeniach i mistyfikacjach (analiza public opinion), miejsca i roli stereotypów w praktyce propagandowej. W związku z tradycją, jaką zapoczątkowało studium Lippmana, to, co podnoszone było i akcentowane przy posługiwaniu się pojęciem „ste4 4 Patrz np. D. К a t z, K . B r a l y , Racial Stereotypes of One Hundred College Studentes, „Journal of Abnormal and Social Psychology", nr 28: 1933, s. 280-290; W. B u c h a n a n , H . C a n t r i l l , How Nations see Each Other, Urbana 1953; W. R. L a m b e r t , O. K l i n e b e r g , A Pilot Study of the Origin and Development of Na­ tional Stereotypes, „International Social Science Journal", nr 2: 1959; T. Newc o m b , Social Psychology, Nowy Jork 1959; G. W. A l i p o r t , The Nature of Prejudice, Nowy Jork 1958; P. H o f s t a t t e r . Das Denken in Stereotypen, Getynga 1960; E . V i n a e k e , Stereotypes as Social Concepts, „Journal of Social Psychology", nr 46: 1957, s. 229-243. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 209 reotyp", to takie jego cechy, jak: zdolność do mechanicznej, seryjnej powtarzalności i odradzania się; duża trwałość; absurdalność; niedorzecz­ ność, przerost elementu emocjonalnego' i irracjonalnego, jego uprzedniość w stosunku do poznania rozumowego, intelektualnego, doświad­ czalnego. Wszystkie te akcentowane cechy sprawiały, iż pojęcia stereo­ typu używano częstokroć wymiennie z pojęciem przesądu, a jednym z głównych aspektów w badaniu stereotypów stała się kwestia ich zgod­ ności lub niezgodności z rzeczywistością, ich prawdziwości. Ten aspekt stereotypu przesłonił inne. Widać to najlepiej w referowanej za Lippmanem definicji stereotypu, jaką znajdujemy we współczesnej encyklopedii nauk społecznych. Mówi się tam o stereotypie, że: — jest raczej prosty niż złożony lub zróżnicowany; — jest raczej błędny niż dokładny; — kształtuje się raczej na gruncie wtórnych przekazów niż w bezpo­ średnim doświadczaniu rzeczywistości, którą ma przedstawiać; — jest odporny na modyfikacje, jakich dostarczać mogłyby nowe do­ świadczenia . Nieliczne natomiast studia nad stereotypem, tak jak zreformo­ wane badania J. Obrębskiego, ukazywały znaczenie, jakie może po­ siadać stereotyp w procesie identyfikacji i komunikacji. Godne pod­ kreślenia w studiach Obrębskiego jest to, iż odpowiedź na pytanie: k i m jestem? zawarta jest w obrazie obcych — jest możliwa dzięki Innym, jest refleksem obrazu Innych. W t y m sensie proces identyfikacji jest częścią procesu komunikacji. Odpowiedź przychodzi niejako z zewnątrz. Samorozpoznanie, odkrywanie swej identyczności, tożsamości zawdzię­ czamy innym. Poczucie własnej identyczności jest rezultatem konfron­ tacji, porównania z innymi. Oczywiście nie wszystkie stereotypy o obcych spełniają t ę rolę iden­ tyfikacyjną. Nie zawsze mamy do czynienia z prostym odbiciem polega­ jącym na t y m , że cechy przypisywane bądź postrzegane i uwydatniane w obrazie innych po mechanicznym odwróceniu dadzą obraz tych cech, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości danej grupy. Niektó­ rzy badacze byli skłonni przyznać wartość identyfikacyjną tylko takim stereotypom, które wyrosły na gruncie rzeczywistych kontaktów spo­ łecznych, brali nadto pod uwagę fakt występowania zderzenia odmien­ nych systemów wartości lub jego braku . Wydaje się, że perspektywa socjologiczna, w której dotychczas roz­ patrywano zjawisko stereotypu, jest stanowczo za wąska i zubażająca. Widać to w przesadnym akcentowaniu wymiaru pragmatycznego stereo­ typu i sprowadzaniu jego funkcji do stricte społecznych. To rozpatry5 6 5 International Encyclopedia oj the Social Science, vol. 15, Nowy Jork, s. 259. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Kwartalnik Socjolo­ giczny", nr 2-4: 1930/31. 6 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �210 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wanie stereotypu w wąskiej perspektywie stosunków społecznych, zwią­ zanych z nimi postaw i działań ludzkich daje się śledzić nie tylko w stu­ diach socjologicznych czy psychologiczno-społecznych, ale również na gruncie logiki i teorii poznania. Przykładem t u może być fragment roz­ ważający relacje między stereotypem a pojęciem: „... stereotyp nie jest kategorią myślowo-logiczną, lecz myślowo-pragmatyczną, tzn. związaną z działaniem ludzkim w warunkach, w których zaangażowane są nie tylko funkcje poznawcze człowieka, lecz również jego emocje, wola itp. Właśnie dlatego posiadamy pojęcie i stereotyp członka wrogiego lub własnego narodu, wrogiej lub własnej klasy, lecz posiadając np. pojęcie liczby „cztery" nie posiadamy jej stereotypu. (Stereotyp liczby cztery) jest wyrażeniem pustym, a nie jest nim np. (stereotyp N i e m c a ) " . I n ­ nym przykładem takiego rodzaju wąskiego rozpatrywania, ze wspom­ nianą już tendencją do podnoszenia problematyki prawdziwości stereo­ typów, może być hipoteza „jądra prawdy" sformułowana przez O. Klineberga, według której cechy danej grupy określane zgodnie w świado­ mości różnych — a często i konfliktowych — grup społecznych nie od­ biegają od rzeczywistych właściwości tej grupy (np. stereotyp pracowi­ tego Niemca) . Wydaje się, iż analiza stereotypu w interesującym nas aspekcie iden­ tyfikacji i komunikacji wymaga zupełnie innego podejścia. Dla poszuki­ wania dróg i mechanizmów dochodzenia własnej tożsamości, dla poszu kiwania elementów kultury, wokół których krystalizuje się poczucie swojskości i obcości, należałoby objąć refleksją i analizą możliwie wszystkie wyobrażenia o innych, zawieszając tymczasowo zagadnienia takie, jak: a) czy wyobrażenia te powstały na gruncie bezpośrednich styczności społecznych, czy bez takich styczności, b) jak wpływają te wyobrażenia na przebieg rzeczywistych kontaktów społecznych, c) jak dalece są one wiernym odzwierciedleniem czy też zafałszowaniem rze­ czywistości. Podejście takie wymagałoby zatem przyjęcia wprost przeciwnego za­ łożenia do poszukiwań O. Klineberga. Należałoby mianowicie przyjąć hipotezę, iż stereotypy mówią nam niewiele o tych, których dotyczą, bardzo wiele natomiast — nawet jeśli nie w sposób bezpośredni — o tych, którzy je wytworzyli. Zauważmy, że wyrosła z konkretnych badań terenowych definicja grupy etnicznej Obrębskiego jest niezwykle szeroka. Pod pojęcie „grupa etniczna" można bowiem podstawić wiele innych, jak np. grupa zawo­ dowa, grupa towarzyska, rówieśnicza itp. Przeciwstawienie „swoi — obcy" ma charakter kontekstualny. Przeciwstawienie „swoi — obcy" jest 7 8 tt 7 A. S c h a f f , Szkice z filozofii języka, Warszawa 1967, s. 116-117. O. K l i n e b e r g , Tensions Affecting International Understanding: of Research, „Sociál Science Council Bulletin", nr 62: 1950. 8 A Survey �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 211 bardziej kategorią aniżeli pojęciem klasyfikacyjnym. Przeciwstawienie „swoi — obcy" może pełnić funkcje klasyfikacyjne tylko dzięki znacze­ niom, jakich udzielić mu może konkretny kontekst społeczno-kulturowy. Z uwagi na możliwość różnorakiej kontekstualizacji kategorii „swój — obcy" najodpowiedniejszą perspektywą badawczą byłoby — naszym zda­ niem — szerokie historyczno-etnologiczne spojrzenie. Dokonując prze­ glądu wyobrażeń o obcych moglibyśmy nie tylko wyodrębnić z nich lis­ tę elementów kultury, wokół których kształtuje się poczucie tożsamości i odrębności, ale również ocenić ich charakter i znaczenie dla kształto­ wania się różnych wariantów mechanizmu identyfikacji kulturowej. Do­ świadczenia etnologii byłyby t u t y m bardziej przydatne, ponieważ po­ magają nam wniknąć w istotę tego, czym jest stereotyp. Podejście etnologiczne z jego doświadczeniem czytania i interpretowania myśli symbo­ licznej powracałoby t u do wątku zapomnianego w późniejszych studiach socjologicznych nad stereotypem, mianowicie do najbardziej lapidarnego sformułowania Lippmana, mówiącego, iż „stereotypy to obrazy w na­ szych głowach". W sformułowaniu t y m nasuwa się istotne podobieństwo stereotypu do symbolu. Stereotyp, podobnie jak symbol, nie należy w y ­ łącznie do porządku myślenia (dyskursywnego, krytycznego, analityczne­ go) ani wyłącznie do porządku emocjonalnego (przeżyć i doznań). Jest połączeniem obu. Jest próbą ogarnięcia, uporządkowania, wyrażenia przeżyć i doznań w terminach pojęciopadobnych. Stereotyp, analogicz­ nie jak symbol, k t ó r y jest znakiem , zastępuje sobą coś, czym sam bez­ pośrednio nie jest. Stereotyp podlega t u pewnemu prawu, do którego odkrycia doszli badacze myśli symbolicznej, a mianowicie; stereotyp tak jak symbol dąży do bycia t y m , na co sam tylko w przybliżeniu wska­ zuje, co przedstawia, co wyobraża.-^Znaczy to, że istnieje taka tendencja w traktowaniu przez ludzi symbolu, która prowadzi do mylenia i utoż­ samiania wyobrażenia z tym, co wyobrażone. Natura stereotypu — po­ dobnie jak symbolu — jest dwoista. O tej dwoistości w odniesieniu do symbolu pisze C. G. Jung: „Symbolowi przysługuje podwójny charakter: realności i nierealności. Nie byłby on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, które nie mogłoby być symboliczne. A symboliczne być może tylko to, co w jednej rzeczy obej­ muje jeszcze inną. Gdyby zaś symbol był nierealny, to byłby tylko czymś pustym i wyimaginowanym, nie odnoszącym się do żadnej rze­ czywistości, wskutek czego nie byłby symbolem" . 9 10 9 Posługujemy się tu takim rozumieniem symbolu, w jakim ujmują go C . G. Jung i M. Eliade oraz hermeneutyczne stanowisko P. Ricoeur. Na temat cech istotnych symbolu, wyodrębnienia go od znaku i alegorii, od sensu nadawanego mu przez logikę symboliczną patrz P. R i c o e u r , Symbol donné á penser, „Esprit", nr 3: 1959. 1 0 C. G. J u n g, Archetypy i symbole, [w:] Pisma wybrane, l w s t ę p e m poprzedził J . Prokopiuk, Warszawa 1976, s. 330. wybrał, przełożył �212 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Ze względu na podobieństwa stereotypu do symbolu, za jedną z dróg badania stereotypów można by przyjąć taką, która jest znana i stoso­ wana w studiach nad symbolem. Chodzi tu o tradycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M . Eliade) „rozumienia symbolu przez symbol", wydoby­ wania treści symbolu przez umieszczanie go na tle innych symboli, ukazywania go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bar­ dziej niż on rozległej, tworzącej system, pewien całościowy zespół m y ­ śli symbolicznej, pewien całościowy cykl symboliczny. Chodziłoby zatem o ukazanie stereotypu na tle innych wyobrażeń o świecie (wszechświe­ cie, kosmosie) — wyobrażeń i wypowiedzi należących do najszerzej po­ jętej sfery religijno-mitologicznej. Pozwoliłoby to na określenie i roz­ ważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wzajemnych powiązań i rela­ cji, które od dawna narzucały się obserwacji badaczy zajmujących się stereotypem. Do tego wątku jeszcze powrócimy. „MY I ONI" Prześledźmy tymczasem pewne znaczące przykłady składowych ele­ mentów stereotypów o obcych, jakich dostarczają nam materiały etno­ graficzne. Przeciwstawienie „swoi — obcy" uzyskuje t u ekspresję „ludzie — nieludzie". Spostrzegamy to w- nazwach plemiennych, gdzie członkowie danej grupy nazywają siebie „Ludźmi" czy „Prawdziwymi ludźmi". Ta­ kie znaczenie ma nazwa plemienia australijskiego Narrinyeri, nazwa Innuit, którą nadają sobie Eskimosi zamieszkujący Grenlandię, nazwa Tlinkit u Indian Północnej Ameryki czy nazwa Hotentotów afrykań­ skich Khoin-Khoin. Według H . Vambery'ego plemiona tureckie miały w przeszłości specjalny wyraz na oznaczenie pojęcia homo, mianowicie wyraz Turk, od Tóruk lub Türük, który znaczył „stworzenie", „czło­ wiek w ogóle", by ograniczyć się do zacytowania drobnego fragmentu z opracowanego przez Stanisława Ciszewskiego obszernego zestawienia nazw plemiennych . Opozycja „ludzie — nieludzie" posiada swoje odpowiedniki histo­ ryczne w takich przeciwstawieniach, jak obywatele imperium rzym­ skiego i znajdujący się poza limes barbarzyńcy, czy jak w przypadku cesarstwa chińskiego, gdzie ludzie zamieszkali poza granicami „ P a ń ­ stwa Środka" (w t y m także Europejczycy) nazywani byli „zamorskimi diabłami", „zamorskimi gośćmi". Hastings podaje tłumaczenie tego chiń­ skiego odpowiednika dla greckiego barbaros, łacińskiego barbarus przez foreign devils . n 12 1 1 S. С i e s z e w s к i, Prace etnologiczne, t. 4, przygotowała do druku A. Kutrzebianka, Warszawa 1936, s. 75. H. Vembery cytowany za Ciszewskim. " Encyclopaedia oj" Religion and Ethics, J . Hastings (ed.), Edynburg 1920, s. 884 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI 213 KULTUROWEJ Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" rozwijane bywa w opozycji „ludzie — zwierzęta". Tak na przykład starożytni Chińczycy w celu od­ dania na piśmie różnych mechińskich plemion zamieszkujących teryto­ rium chińskie używali specjalnego rodzaju znaków złożonych z bardziej prostych jednostek, posiadających takie znaczenie, jak pies, szakal, ro­ bak, zwinięta w kłębek gadzina . Przypominają się t u średniowieczne relacje o obcych ludach, w których podnoszony i akcentowany był ele­ ment zwierzęcy. Taka jest np. mityczna relacja z X I I w. o królestwie popa Jana, umiejscawianym w Centralnej Azji, która przedstawia ten kraj jako pełen ludzi z rogami, jednookich, z oczyma z przodu i tyłu, centaurów, faunów, olbrzymów, cyklopów . W folklorze polskim, funk­ cjonującym po dziś dzień w tradycji ustnej, znajdujemy przysłowia mówiące o ślepo rodzącym się Mazurze — tak jak szczenię. Z analo­ gicznymi przysłowiami spotykamy się w języku niemieckim, gdzie taką właśnie ślepotę przypisuje się mieszkańcom Hesji, Szwabii i Westfalii . Przeciwstawienie „ludzie — nieludzie" bywa też rozwijane w opo­ zycji „posiadający mowę — nie mówiący". Wyraziście ukazuje to ety­ mologia nazwy własnej „Słowianie" — jako ludzi władających „słowem" w opozycji do obcych — „Niemców", t j . niemych. Początkowo określe­ niem t y m obejmowano wszystkich posługujących się niezrozumiałym dla Słowian językiem, potem nazwa ta utrwaliła się w języku polskim na określenie zachodnich sąsiadów. Stereotypowe określanie obcości operowało też skojarzeniem ze stro­ jem. W folklorze polskim diabeł przedstawiany jest w stroju niemiec­ kim, natomiast Ukraińcy ubierają go w strój polskiego szlachcica. Takie skojarzenie stroju z obcym przybywającym z zewnątrz, z zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym sensie da się wyczytać w interpretacji rzeźby przedstawiającej władcę krainy umarłych Yamę w Indii. „W roku 1235 Wiranarasimhadewa z dynastii Hojsalów każe w swej rezydencji wznieść świątynię. Budowano ją lat przeszło 70. Jeden z anonimowych rzeźbiarzy, któremu polecono wykonanie posągu Yamy, ubrał go w europejski płaszcz z klapami, spodnie właściwe euro­ pejskiej garderobie owych czasów i bardzo nieindyjskie nakrycie głowy. Może więc Yama wyrzeźbiony został na kształt Marco Polo, który do Indii zawitał w roku 1288 i natchnął rzeźbiarza swym wyglądem" . Mity o pochodzeniu z zaświatów obcego znajdujemy w tradycji afry­ kańskiej. „Afrykanie pierwotni pierwszy raz zetknąwszy się z człowie13 u 15 18 ł 3 C i s z e w s k i , op. cit., s. 77. Patrz J . St. В y s t r o ń Megalomania narodowa, Warszawa 1935, s. 59. „... die Westfalen sind wie die Hunde neun Tage b l i n d , sobald sie aber zu sehen angefangen haben, gucken sie durch ein eichenes Brett — wenn es ein Loch hat" (F. S e i l e r , Deutsche Spriehworterkunde, Monachium 1922, s: 297-301). M . K . B y r s k i , Upadek Wiśwamitry, [w:] Obrazy świata Białych, pod red. A. Z a j ą c z k o w s k i e g o , Warszawa 1973, s. 14. 1 4 1 5 1 6 �214 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA kiem białym dojrzeli w nim gościa z zaświatów, Afrykanina jak oni, który przez śmierć własną zbielał i po wskrzeszeniu został zesłany w nieznanej misji na czarny padół. Jaka miała to być misja? Na to pytanie mity plemienne różną dają odpowiedź — pełną nadziei lub trwogi — różnie w szczegółach formułowana bywa koncepcja genezy człowieka białego. Ale w koncepcji tej jeden element powszechnie się powtarza, genetyczny związek człowieka białego ze światem eschatolo­ gicznym" . Drastyczne testowanie obcego, jakie nastąpiło w zetknięciu się Bia­ łych z Indianami w początkach X V I w., opisuje i komentuje z właściwą sobie lekkością i skłonnością do pikanterii C. Lévi-Strauss. Pisze on: 1 7 „... komisja m n i c h ó w zakonu Ś w . Hieronima jest wzruszająca zarówno z po­ wodu skrupulatności [...] jak i dlatego, że rzuca światło na postawy u m y s ł o w e epoki. W trybie prawdziwej ankiety psycho-socjologicznej, budowanej w e d ł u g naj­ bardziej nowoczesnych kanonów, zadano kolonizatorom pytania zmierzające do ustalenia, czy ich zdaniem, «Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie w i e ś n i a k ó w w Kastylii». Wszystkie odpowiedzi były negatywne: «W ostateczności może ich wnukowie; lecz tubylcy są tak występni, że można w to wątpić [...] I j a ­ ko jednomyślny wniosek: Jest lepiej dla Indian, aby stali się niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolnosci» [...] W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich po­ dlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przy­ rodniczych; i gdy biali głosili, że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod u w a g ę jednakową niewiedzę, postę­ powanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" i . 18 1 Nacisk, jaki kładziono w interpretacji na takie elementy wizerunków obcych, jak cechy zwierzęce czy demoniczne oraz na związane z t y m reakcje obrzydzenia, wstrętu, lęku, unikania, usuwał z pola widzenia drugi biegun złożonego stosunku do obcych, gdzie pozostawali oni kimś z zewnątrz, ale bywali utożsamiani z istotami boskimi, istotami boskiego pochodzenia lub zwiastunami bogów. Ludzie z plemienia Orang-Ot z Borneo spotykając się z obcymi od­ wracają się do nich plecami, kucają na ziemi i zasłaniają sobie twarze. Tłumaczą to zachowanie tym, że wzrok obcych powoduje u nich zawrót głowy i atakuje ich oczy jak światło słoneczne . Takie reakcje na obcego nieodparcie narzucają skojarzenia z opo­ wieściami o relacjach: ludzie — zwiastunowie bogów — bogowie. 19 1 7 łych, 1 8 W. L e o p o l d , A. Z a j ą c z k o w s k i , Czarni patrzą, s. 138. C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, s. 69-70. Encyclopaedia of Religion..., s. 884. 19 [w:] Obrazy świata Bia- przeł. A. Steinsberg. Warszawa 1964, �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 215 „I stało się, gdy zstępował Mojżesz z góry Synaj, a dwie tablice świadectwa miał w ręku Mojżesz, gdy zstępował z góry, że nie wiedział Mojżesz, iżby się lśniła skóra twarzy jego, gdy Pan m ó w i ł z nim. I ujrzeli Aaraon i wszyscy syno­ wie izraelscy Mojżesza, a oto lśniła się skóra twarzy jego, i bali się j ^ z y s t ą p i ć do niego [...] A póki Mojżesz m ó w i ł z nimi, m i e w a ł na twarzy swojej zasłonę; aie gdy wchadzał Mojżesz przed twarz Pańską, aby rozmawiał z nim, odejmował zasłonę, póki nie wyszedł; a wyszedłszy, mówił do s y n ó w izraelskich, co mu było rozkázané. Widzieli tedy synowie izraelscy, że lśniła się skóra twarzy Mojżesza; i kładł zaś Mojżesz zasłonę na twarz swoją póki nie wszedł, aby mówił z nim" (Exodus 34, 29-35). Opisane przez etnologów reakcje wobec obcych ujawniają zatem przeplatanie się poczucia lęku, a nawet grozy z fascynacją i dążeniem do zbliżenia, przyciągania z odpychaniem... Stosunek do obcych przy­ pomina stosunek do świętości, wykazuje podobieństwo do wielu elemen­ tów doświadczenia numinotycznego, którego s t r u k t u r ę badał Rudolf O t t o . W jego koncepcji symbol religijny jest próbą ujęcia doznania irracjonalnego w formuły racjonalne. Tu ujawnia się różnica pomiędzy symbolem a stereotypem. W strukturze doświadczenia numinotycznego dominuje nastrój powagi. Bóstwo jest dziwne i niepojęte, i to wyznacza granice penetracji symbolu. Natomiast stereotypy o obcych nie znają takich granic. Jednym z ich charakterystycznych rysów jest podkreśla­ nie durnowatości, dziwaczności, nienormalności obcych. Używaniu stereo­ typów towarzyszy często nastrój śmiechu: 20 „I Grabarz: Było to tego dnia, kiedy młody Hamlet przyszedł na świat; ten sam, co zwariował i został w y s ł a n y do Anglii. Hamlet: Czy tak? A dlaczegóż on został w y s ł a n y do Anglii? I Grabarz: Dlatego właśnie, ż e zwariował. Ma on tam rozum odzyskać; ale cho­ ciażby go nie odzyskał, nie będzie tam o to kłopotu. Hamlet: Dlaczego? I Grabarz: Bo tam tego nie dostrzegą nawet; tam wszyscy wariaci, tak jak on" (Szekspir: Hamlet, Akt V, scena I, przełożył Józef Paszkowski) Wróćmy jednak do owego lapidarnego określenia: „Stereotypy to obrazy w naszych głowach". Samo pojęcie stereotypu wiąże się z tech­ niką drukarską. Pozostając przy t y m technicznym znaczeniu możemy uwydatnić różnicę pomiędzy symbolem a stereotypem. „Stereotyp to drukarska matryca — jak podaje słownik — stanowiąca odbicie składu typograficznego lub kliszy; służy do druku wielkich nakładów". Stereo­ typ zaś, o k t ó r y m wciąż mówimy, przypomina bardziej ów ostateczny produkt procesu drukowania: odbitkę. I t y m się różni od symbolu. Ste­ reotyp jest bardziej płaskim obrazem pozbawionym przestrzenności i głę­ bi symbolu. Stereotyp integruje różne elementy rzeczywistości bardziej wszerz aniżeli w głąb — jak to czyni symbol. 2 0 R. O 11 o, Świętość, elementóle racjonalnych, elementy irracjonalne w pojęciu tłum. B. Kupis, Warszawa 1968. bóstwa i ich stosunek do �216 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A S F E R Y K U L T U R Y , W KTÓRYCH D O K O N U J E SIĘ I D E N T Y F I K A C J A W dokonanym przeglądzie cech podkreślanych (uwydatnianych) w stereotypach o obcych ujawniają się te sfery kultury, wokół których ogniskują się potoczne wrażenia obcości w bezpośrednich kontaktach. Są to: język, strój, pożywienie, religia (te dwie ostatnie pominęliśmy przy omawianiu stereotypów z braku miejsca, posiadają one jednak swe znaczące rozwinięcie w stereotypach w postaci ośmieszających opinii). a. J ę z y k . Zwróćmy uwagę na jego dwa zasadnicze aspekty: i n ­ strumentalny i semiotyczny. Ten drugi akcentowała wyrosła z konkret­ nych badań terenowych — socjologiczna w swej istocie — definicja grupy etnicznej Obrębskiego. Zbiega się ona z semiotycznym rozumie­ niem wspólnoty historyczno-kulturowo-językowej, „... gdzie zdarzeniom przypisuje się znaczenie: t e k s t zdarzeń j e s t c z y t a n y przez zbio­ rowość [...] Odpowiedni «język» z jednej strony łączy daną zbiorowość, umożliwia komunikację między jej przedstawicielami i warunkuje iden­ tyczną reakcję na zachodzące zdarzenia. Z drugiej strony determinuje samą informację, determinując wybór znaczących faktów i ustanawia­ jąc między nimi określone związki. To, co nie jest opisane w t y m «języku», w ogóle nie jest odbierane przez społecznego adresata; wypada z jego pola widzenia" . Do tego wymiaru najtrudniej jest dotrzeć osobom z zewnątrz danej społeczności. Język jest niezwykle ważnym elementem identyfikacji. Potwierdzeniem tej jego roli może być zjawisko tworzenia się, w obrę­ bie jednorodnej z punktu widzenia kryterium lingwistycznego grupy językowej, specyficznych języków na poziomie subkultur młodzieżowych, zawodowych, a więc języków profesjonalnych, slangu, żargonu grup przestępczych, czy też różnic w językach klas i warstw społecznych. Język używany w swej warstwie instrumentalnej rzadko dociera do tych semiotycznych wymiarów historyczno-kulturowej tradycji, która udziela znaczeń i swoistych głębszych sensów używanym słowom. Od istnienia języka zależy istnienie danej grupy, a także kontynua­ cja własnej kultury, dająca poczucie tożsamości. b. St r ó j . Przykładów identyfikacyjnej roli stroju, a także jego głębi symbolicznej, dostarczają badania prowadzone w różnych kulturach tra­ dycyjnych. Oto jeden z nich, omawiany przez M . Eliade'go w świetle znaczeń symbolicznych jadeitu w Chinach: 21 „Posiada on (jadeit) wartość języka symbolicznego w tym sensie, że liczba, ko­ lor, układ kamieni z jadeitu, noszonych przez jakąś osobę, nie tylko wiąże ją z kos­ mosem i porami roku, ale ponadto wskazuje na tożsamość tejże osoby i określa ją: czy jest to panna, czy osoba zamężna, czy też wdowa; czy należy do takiej czy in­ nej klasy społecznej lub rodziny; czy pochodzi z danej okolicy i czy jej narzeczony lub mąż jest w podróży itd. Podobnie i na wyspie Jawie symbolika r y s u n k ó w i kos l B. U s p i e n s k i , Historia sub specie semioticae, „Teksty", nr 2: 1976, s. 120. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 217 lorów batiku wskazuje na płeć osoby i na jej stanowisko społeczne, na porę roku i «okazje», w jakiej jest on noszony itd. [...] Analogiczne systemy występują często w całej Polinezji [...'l Z tego punktu widzenia symbolika stroju ukazuje się nam jako «język», którym posługują się wszyscy członkowie danej gminy i który jest niedostępny dla obcych, ale zawsze jest to «język», który wyraża zarówno stano­ wisko społeczne, historyczne i psychiczne cechy osoby noszącej symbol, jak i jej stosunek do społeczeństwa i do kosmosu (niektóre jadeity lub batiki nosi się na wio­ snę, w przeddzień prac rolnych, w dniu przesilenia lub zrównania słonecznego itd.). S ł o w e m , symbolika ubraniowa wiąże z jednej strony człowieka z kosmosem, a z drugiej — ze społecznością, do której należy, wskazując bezpośrednio k a ż d e m u z członków społeczności, jaka jest istotna jego tożsamość" . 22 Ta emblematyczno-identyfikacyjna funkcja stroju widoczna jest — bez odsyłania do głębszego planu tradycji symbolicznej — na przykład w dzisiejszej subkulturze młodzieżowej, żeby wspomnieć tylko takie ruchy, jak Hippies, Rockers, Punk. c. R e l i g i a . Jest to najbardziej trudno dostępna sfera, w potocz­ nym doświadczaniu odmienności otoczona stereotypami, powierzchowną wiedzą o przekonaniach, wierzeniach, obrzędach obcych, wiedzą zatrzy­ mującą się na warstwie zewnętrznej religijności. A przecież od tej sfery zależą różne widzenia świata, różny stosunek do czasu, do wielu war­ tości. Przykładem mogą być tak powszechnie podnoszone różnice pomiędzy związanymi z religijnością Wschodu i Zachodu wzorami kulturowymi — między zachodnią „orientacją horyzontalną", kładącą akcent na p r a k t y k ę społeczną a wschodnią „orientacją w e r t y k a l n ą " , widzącą człowieka jako element wszechświata, jako człowieka kontemplacji czy modlitwy. Te różnice odczuwane są zresztą także w obrębie tego samego systemu re­ ligijnego — przez wschodnich i zachodnich chrześcijan. Te odmienne widzenia świata owocują w różnych konkretnych wzo­ rach kulturowych i częstokroć w spłaszczonych wzorach-sloganach. W powszechnym odczuciu Zachód traktuje czas jako czas jednostkowego istnienia — jako pewien odcinek liniowy wyznaczony przez narodziny i śmierć człowieka. Jest to odcinek poznaczony niby drogowskazami z wypisanymi zadaniami do wykonania (w-behawioralnym sensie działa­ nia), określającymi dobra i pozycje społeczne, które należy osiągać. Jed­ nostkowe życie jest t u rodzajem carte blanche do zapisania wykonanymi zadaniami i osiągnięciami. Wiążą się z t y m takie hasła-pojęcia, jak run­ ning society, economic growth, achievement patterns, personal growth itp. Z kolei Wschód kojarzy się z przewagą kontemplacji, z dążeniem do zachowania struktur i wartości. Czas traktuje się t u jako nosiciela ponadhistorycznych lub słabo historycznie kontekstualizowanych prawidło- 12 M. E 1 i a d e, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 444. �218 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA wości ludzkiego losu, czas niejako zapisuje się w jednostkowej biografii, a nie jest przez nią wyznaczony. Odmienny jest też stosunek do słowa. Zachód akcentuje rolę komu­ nikacji werbalnej i dąży do precyzji logiczno-semantycznej słowa. Wschód wyznacza wysoką rangę komunikacji niewerbalnej, dąży do wnikliwości ontologicznej słowa — do ontologicznego przeżywania słów. Religia j a k o ' najtrudniej dostępna sfera i najtrudniej przekładalna wymaga odpowiedniej drogi dla poznawania odmiennych przekonań i wierzeń. Wzajemne porozumienie możliwe jest na drodze poszukiwa­ nia nie tyle objawów, co istoty odmiennych przekonań i wierzeń. W i ­ dzimy t u zatem ogromną rolę, jaką mogą spełniać w wychowaniu i nauczaniu te dyscypliny, które poszukują odpowiedzi na pytanie: „co nas łączy i różni?", a więc historia, etnologia, antropologia kulturowa, socjologia kultury, religioznawstwo porównawcze. „JA — T Y " V E R S U S „MY I O N I " Tak jak własną identyczność odnajdujemy w obcowaniu i konfronta­ cji z innymi, tak i zrozumienie oraz doznawanie kultury innych ludzi zakłada głęboką identyfikację z własną k u l t u r ą i świadomy stosunek do własnej przeszłości. „Znajomość przeszłości jest nieodzowna dla zrozu­ mienia życia zarówno obecnie, jak w przyszłości, nie ze względu na po­ wtarzanie się historii — historia nigdy dokładnie się nie powtarza —• to przeszłość wcielona jest we wszystkie, przejawy teraźniejszości i przez to warunkuje przyszłość" — pisze René Dubos. Drogowskazem dla wzajemnego rozumienia się ludzi o różnych tra­ dycjach kulturowych może być zgłębienie etymologii angielskiego słowa under-standing, co skłania do stawiania siebie poniżej tego, co pragniemy poznać. Wymaga to starannego programu wychowania i nauczania, gdzie re­ akcja na odmienność zaczynałaby się od zdziwienia gotowego do akcep­ tacji, gdzie poznawanie nie byłoby jednorazowym aktem, lecz nieusta­ jącym odkrywaniem. Byłoby dialogiem. Kształtowanie takiej postawy oznaczałoby uchylenie podejścia „My i oni" na rzecz nastawienia „ J a — Ty". Jest to t y m bardziej nagląca potrzeba, jeśli przyznamy rację diag­ nozie, jaką stawia M . Eliade: „Nieustająca desakralizacja człowieka współczesnego wypaczyła treść jego życia duchowego nie niszcząc jed­ nak wzorców jego wyobraźni: w strefach wymykających się kontroli trwa i żyje cała zdegradowana mitologia" . 2 3 2 4 2 3 R. D u b o s , Tyle człowieka co zwierzęcia, przeł. H . Wasylkiewicz, Warszawa 1973, s. 54-55. M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 39. 2 4 �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ ODMIENNOŚCI K U L T U R O W E J A K O P O D S T A W A 219 KOMUNIKACJI W tradycyjnych społecznościach postawa wobec obcego była z jednej strony podobna do stosunku wobec sacrum, z drugiej zaś obwarowana została stereotypami, stanowiącymi rodzaj muru obronnego, a zarazem apoteozę własnej kultury. Można by powiedzieć, iż w t y m połączeniu warstwa mityczno-religijna stanowiła o głębi tego stosunku, natomiast stereotypy były „zracjonalizowaną" warstwą zewnętrzną, łatwo przekładalną na konkretne wzory zachowań. O tym, które z elementów składowych stereotypu staną się motorem działań i jakich działań, decyduje nie tyle ich treść, co realia konkretno-historyczne. Złożoność postawy wobec obcych, ambiwalencja treści tego stosunku czynią tę sferę podatną na wpływy i manipulacje. Obcy mający cechy zwierzęce mógł być długo tolerowany, lecz w razie kon­ fliktu odmienności kulturowe bywały interpretowane jako groźne i uspra­ wiedliwiały wrogie przedsięwzięcia. Ogromna jest ilość studiów terenowych i teoretycznych ukazujących mechanizmy przekształcania się poczucia obcości w postawy wrogości. Są one tak powszechnie znane, iż nie będziemy ich tu przytaczać. Wiele jest też studiów nad symbiozą odmiennych systemów społeczno-kulturo­ wych, co inspirowało m.in. A . L . Kroebera do sformułowania jego kon­ cepcji „part society and part culture" . Chcemy wskazać na takie sytuacje, gdy odmienności kulturowe m i ę ­ dzy grupami społecznymi bywały wręcz podtrzymywane i kultywowane jako dogodna okoliczność wymiany i kontaktów. Zamieszkująca Bałkan Trojański ludność góralska pozostawała przez wieki w takich właśnie układach z mieszkańcami sąsiedniego obszaru nizinnego. W obu tych grupach za pewnik uchodziło, iż tylko w górach przygotować można pewien rodzaj pikantnej słoniny, stanowiącej pożywienie zimowe, a tak­ że, że tylko na obszarach nizinnych udaje się ulubiony w obu grupach gatunek wina. Sprzedaż tych produktów, ich wymiana w formie darów odbywały się w czasie ważnych świąt i miały na wpół rytualną oprawę. Nawiązywano przy t y m kontakty, rodziły się przyjaźnie. Kiedy w la­ tach 50-tych, w okresie kolektywizacji rolnictwa bułgarskiego, agrono­ mowie i zootechnicy stwierdzili ponad wszelką wątpliwość, iż na obu tych obszarach można produkować zarówno ulubioną słoninę, jak i ce­ nione wino i próbowano skłonić mieszkańców obu terenów do podjęcia takich prób, spotkało się to z kategorycznym sprzeciwem członków obu tych grup. Pozbawiałoby to ich bowiem quasi-ekonomicznej specyfiki — odmienności kulturowej, która łączyła . I jeszcze jeden przykład. Bał­ kańscy pasterze-nomadzi, którzy od wczesnego średniowiecza aż po lata 25 26 2 5 A. L . К r o e b e r, Anthropology, New York 1948, s. 277. Niepublikowane materiały terenowe D. Markowskiej z retrospektywnych ba­ dań terenowych prowadzonych w Bułgarii w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. 2 6 �220 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA 50-te naszego stulecia przemierzali ze swymi stadami olbrzymie obszary rolno-leśne (zwani w Albanii Sarakaczanami, a w Bułgarii — Karakaczanami) pozostawali w godnych uwagi powiązaniach z osiadłą ludno­ ścią r o l n i c z ą . Stada przepędzano po uzgodnionych szlakach, co za­ pewniało nawożenie pól. Nomadzi opłacali się wprawdzie rolnikom za prawo przepędu, ale opłaty bywały zastępowane darami. Koczowiska no­ madów stawały się na pewien czas miejscem atrakcyjnych spotkań, gdzie podległa feudalnej władzy i przypisana do ziemi ludność rolnicza wysłuchiwała opowieści pasterzy o szerokim, wolnym świecie. We wsiach leżących wzdłuż szlaków wędrówek pasterskich przez wieki nie wytwa­ rzano pewnych gatunków sera i przedmiotów skórzanych, by je naby­ wać od nomadów. A pasterze nabywali u rolników łatwe do wykonania przedmioty drewniane codziennego użytku. A n i niedostępność surowca, ani brak odpowiednich umiejętności technicznych nie tłumaczy podtrzy­ mywania tych odmienności. Dadzą się one wyjaśnić jedynie potrzebami natury społeczno-towarzyskiej, które skłaniały do kultywowania specy­ fiki w wytwarzaniu. Współczesne procesy osiedlania nomadów doprowa­ dzają do ich upodabniania się do ludności osiadłej — do unifikacji k u l ­ turowej. Maleje przy tym wzajemna atrakcyjność, ubożeje treść kon­ taktów. Gdyby poddać odpowiedniej reinterpretacji źródła historyczno-etnograficzne można by zapewne znaleźć jeszcze wiele tego rodzaju wymow­ nych przykładów. We wszystkich takich sytuacjach odmienność obcej grupy poszerzała horyzonty doświadczeń grupy własnej, zaspokajała po­ trzebę zdziwienia i fascynacji, prowadziła do wymiany Л atrakcyjnych kontaktów. Słowem — odmienność była warunkiem, a nie przeszkodą w procesie komunikacji. To doświadczenie historyczne poucza, iż podnoszone dziś przez wraż­ liwych intelektualistów hasło: „Uczyńmy świat bezpiecznym dla różnic kulturowych", nie jest osiągnięciem naszych dni. 27 IDENTYFIKACJA KULTUROWA PRZYPISANA A WYBIERANA Jak już powiedzieliśmy, identyfikacja kulturowa była dawniej pra­ wie równoznaczna z identyfikacją etniczną. Owo subiektywne poczucie przynależności odwoływało się do konkretnego substrátu ludzkiego (kla­ nu, plemienia, społeczności lokalnej, grupy regionalnej, narodu) i do 2 7 Patrz np. D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 6: 1962, s. 226-239; J. P e t e r a , Wędrówki pasterzy Aromunów w Albanii, t a m ż e , s. 192-201; B. U r ­ b a ń s k a , Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, t a m ż e , s. 202-225. Wykorzystano tam t a k ż e niepublikowane m a t e r i a ł y terenowe D. M a r k o w s k i e j z ba­ d a ń przeprowadzonych w ś r ó d K a r a k a c z a n ó w w Starej Pianinie w I960 r. (złożone w a r c h i w u m ó w c z e s n e j K a t e d r y Etnografii i Socjologii U J w K r a k o w i e ) . �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 221 określonego terytorium przez tę zbiorowość zajmowanego. Wiązanie po­ czucia tożsamości z wydzieloną przestrzenią odnajdujemy we wszelkich społecznościach ludzkich, także u pasterzy-nomadów wędrujących po obszarach rolniczych, którzy za „swoją ziemię" uważali zagwarantowane przez prawo lub obyczaj szlaki przepędu zwierząt i okresowe past­ wiska . Jednostka mogła się utożsamiać z mniejszymi lub większymi zbiorowościami, lokalizować „swoich" na węższych lub rozleglejszych obsza­ rach, mniej lub bardziej precyzyjnie określać granice grupy własnej, ale zawsze odnosiła siebie do konkretnego substrátu ludzkiego i określonego terytorium. Słowem — identyfikacja kulturowa jednostki nie bywała „exterytorialna". Ponieważ zaś takie odniesienie wynikało z jej urodze­ nia, z k t ó r y m związane było dziedziczenie pozycji społecznej, więc można powiedzieć, że identyfikacja kulturowa nosiła znamiona przypi­ sania. M . Mead pisze: 28 „Dziś centralnym problemem jest [...] pytanie, z jaką przeszłością, teraźniejszo­ ścią i przyszłością może się utożsamiać młody człowiek szukający ideałów? Tak rozumiana identyfikacja nie stanowiła najmniejszego problemu dla prymitywnego człowieka nie znającego kultury słowa pisanego. B y ł tym, czym był — jednym ze swojego ludu, który bardzo często miał specjalne określenia dla rodzaju ludzkiego i odnosił je wyłącznie do w s p ó ł p l e m i e ń c ó w i nikogo poza tym [...] Zdarzało się, że jednostka b y w a ł a odrzucana przez grupę. W w y j ą t k o w y c h okolicznościach mogła być zmuszona do ucieczki [...] W niektórych częściach świata mogła być nawet do­ prowadzona do samobójstwa, popychana przez rozpacz lub gniew. Nie mogła jednak zmienić swej identyfikacji. Była tym, kim była — nie podlegającą wyobcowaniu jednostką, bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie z w y c z a j ó w od chwili urodzenia aż do ś m i e r c i " . 29 Taki mechanizm pozyskiwania poczucia tożsamości przez przypisanie odnajdujemy w tradycyjnej kulturze chłopskiej Europy — i to nie tylko średniowiecznej, ale nawet jeszcze początków naszego stulecia. 'Tożsamość kulturowa nie jest zjawiskiem statycznym, lecz dyna­ micznym. Jednostka nie posiada poczucia identyczności kulturowej, lecz zdobywa je w procesie wychowania i społecznego uczestnictwa. W tra­ dycyjnych kulturach proces pozyskiwania tożsamości uwarunkowany był nie tyle indywidualnymi właściwościami jednostki, co wzorami k u l ­ turowymi, regulującymi porządek pełnionych przez nią ról i kolejne etapy „wtajemniczenia" — w ład społeczny, moralny, etykietę, wiedzę o obcych, umiejętności praktyczne . 30 2 8 Por. pozycje cytowane w przypisie 27. M. M e a d , Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, przeł. J . Hołówka, Warszawa 1978, s. 3-4. Patrz np. D. M a r k o w s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964; t e j ż e , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, ,[w:] Kurpie — Puszcza Zielona, t. 3, pod red. A. Kutrzeba-Pojnarowej, Wrocław 1965, s. 95-161. 2 9 3 0 �222 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Możliwości identyfikacji kulturowej na innej zasadzie niż przypisa­ nie dane były tylko nielicznym: elicie duchowieństwa tych wyznań, k t ó ­ re tworzyły wielkie systemy ponadnarodowe. Jak można sobie wyobra­ zić, średniowieczny zakonnik znad Wisły czuł się zapewne bardziej „u siebie" w klasztorze tej samej reguły nad Loarą niż na dworze pol­ skiego szlachcica czy w chłopskiej chacie, a w łacinie — nie w polszczyźnie — wyrażał sprawy najważniejsze. Ale — jak już powiedzieliś­ my — taka identyfikacja wynikająca z wyboru idei i skojarzonej z nią roli, a nie z urodzenia, dana była tylko nielicznym. XIX-wieczna Europa stała się widownią zarówno procesów narodotwórczych, jak i ruchliwości społeczno-przestrzennej, która niosła ze so­ bą kryzys dawnej tożsamości wynikającej z przypisania oraz możliwości identyfikacji kulturowej z wyboru. Podczas gdy w Europie konsolido­ wały się grupy etniczne w organizmy państwowo-narodowe, w Ameryce Północnej kształtował się twór swoisty: państwo wieloetniczne, o k t ó r y m sądzono, że stanie się „ojczyzną obywateli". Losy identyfikacji kulturo­ wej mieszkańców Stanów Zjednoczonych okazały się jednak daleko bar­ dziej złożone niż głosiła to owa prosta formuła . Ruchy migracyjne — zarówno na Starym Kontynencie, jak i za Oce­ anem — stwarzały jednostce możliwość wyboru grupy nowej, wrastania w nią, „naturalizowania się" — jak to określano, bezwiednie akcentu­ jąc, iż tradycyjna tożsamość kulturowa zdeterminowana była przez fakt urodzenia. Proces kształtowania się nowych identyfikacji kulturowych w Ameryce Północnej ma swój wymiar historyczny (kolejne generacje) i stratyfikacyjny (elity — plebs). Oba te wymiary skojarzone były z po­ chodzeniem etnicznym. W t y m tyglu różnorodności powstawały nowe stereotypy o „obcych" i nowe formuły na określenie „swoich". Tak po­ wstał — jakże amerykański — skrót WASP (White Anglo-Saxon Pro­ testant) określający elitę tego nowego społeczeństwa. Tak też powstał pogardliwy skrót PIGS (Poles, Italians, Greeks, Slavs) na określenie nie mówiących po angielsku imigrantów, którzy przeważali wśród warstwy robotników tego kraju . Upłyną lata nim pojawi się świadoma dążność do integrowania pochodzenia etnicznego z poczuciem obywatelskiej przynależności do nowego społeczeństwa. A wówczas René Dubos za­ dedykuje swoją książkę Tyle człowieka co zwierzęcia w taki oto sposób: „Niebiosom Ile de France i doliny rzeki Hudson" i powie: 31 32 „Napisałem tą książką w przekonaniu, że ż y w e doświadczenia człowieka można opracować w sposób naukowy. Zespolenie mego francuskiego dziedzictwa z bogatym d o ś w i a d c z e n i e m ż y c i o w y m w Ameryce jest dla mnie źródłem przeświadczenia,, że każdy z nas ma możność ś w i a d o m e g o budowania swej osobowości i w ł a s n e g o udziału 3 1 Patrz np. J . C h a ł a s i ń s k i , Kultura amerykańska. narodowej w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Warszawa Oddalający się kontynent, Warszawa 1978, B r a t k o w s k i , op. cit., s. 169 i 181. 3 2 Formowanie się kultury 1963; S. B r a t k o w s k i , �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 223 w przyszłości, że należy wykorzystać to, co świat współczesny ma do zaofiarowania, w celu przetworzenia swej dziedzicznej i doznaniowej przeszłości w ż y w ą rzeczy­ wistość ,[...] Człowiek staje się w pełni człowiekiem dzięki umiejętności mądrego wy­ boru" 3 8 Ale takiej pogodnej harmonii w integrowaniu dziedzictwa etnicznego z doświadczeniem życia amerykańskiego nie znajdziemy np. u Jamesa Baldwina. W wywiadzie udzielonym miesięcznikowi „Lui" na pytanie: „Czy posługując się angielskim miał pan poczucie, że posługuje się «bro­ ma wroga»?" Baldwin odpowiedział: „Upłynęło sporo czasu zanim zdałem sobie sprawę, że w rzeczywistości nie m ó ­ w i ł e m głosem moich panów. A zwłaszcza z tego, że oni nie rozumieją mojej mowy ani zresztą mowy mego ojca. Nie rozumieją naszych piosenek, naszej muzyki, Louisa Armstronga; nie rozumieją absolutnie nic. Ludzie, którzy czytają tylko «Timesa» i «Life» nie mogą zrozumieć tego, co m ó w i m y my, Czarni" i dalej powie: „Byłem dumny, gdy w Afryce ludzie pytali mnie, z jakiego plemienia jestem, z jakiego kra­ ju Afryki Wschodniej pochodzę. Bardzo mnie to wzruszyło {...] coś płynącego z bar­ dzo mocnego prądu energii, który mnie podtrzymywał, a nawet dosłownie kazał mi «być>; [...] B y ł to prąd prawie mistyczny" . 34 Zwróćmy uwagę na inny nurt możliwych dziś identyfikacji k u l t u ­ rowych z wyboru. Chodzi mianowicie o osoby zaangażowane bądź to w wielki międzynarodowy business, bądź w działalność w organizacjach międzynarodowych, w ruchy religijne i ideologiczne o zasięgu świato­ wym czy w rozwiązywanie spraw, które przez K l u b Rzymski określone zostały jako „problématique humaine". Osoby takie spędzają życie w równych miejscach globu, zajmując wszędzie niewiele różniące się od siebie mieszkania, przebywają w otoczeniu ludzi — podobnie jak oni sami — zaangażowanych w wybrane problemy o najszerszym zasięgu, rozmawiają znacznie częściej po angielsku niż w swych językach naro­ dowych. Ale i dziś są to różnorakie elity: finansowo-menadżerskie, i n ­ telektualne, moralno-intelektualne ... Ogromna większość mieszkańców świata rozważa zarówno swe oso­ biste sprawy, jak i sprawy międzynarodowe poprzez pryzmat swej przy­ należności narodowej czy nawet etnicznej. O ważności narodu jako takiego układu odniesienia mówią w y n i k i międzynarodowych badań prównawczych nad obrazami świata roku 2000. W konkluzjach obszer­ nego opracowania autorzy piszą: „Stwierdzono znacznie w i ę c e j zróżnicowań pomiędzy narodami niż w e w n ą t r z społeczności narodowej [...] To nie jednostka jest aktorem, lecz naród — a co naj­ mniej: tak ludzie sądzą. P o w a ż n e problemy, takie jak pokój czy wojna, uznane są za kwestie m i ę d z y n a r o d o w e j polityki, a g ł ó w n e problemy przyszłego rozwoju — jako należące do p o l i t y k ó w na szczeblu narodowym. Postawieni wobec zagadnień o skali 8 8 D u b o s, Tyle człowieka..., s. X V I . Nasz język — blues. Rozmowa z Jamesem Baldwinem, stycznia 1976 г., z czasopisma ,,Lui" przełożyła B. Janicka. 34 „Kultura" z dnia 25 �221 ZBIGNIEW BENKDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA globalnej [...] ludzie m y ś l ą i w y p o w i a d a j ą się o sytuacji, w jakiej — jak sądzą — znajduje się ich w ł a s n y naród. Ś w i a d o m i e lub podświadomie dokonują projekcji odczucia miejsca w ł a s n e g o narodu na świat i jego przyszłość. I nie są to błędne percepcje. Świat jest w ten sposób ustrukturyzowany ,[...] Jeśli chodzi o ważkie pro­ blemy przestrzeni, pokoju czy wojny, to.wyniki naszych badań wskazują, że naród prawdopodobnie długo pozostanie pierwszoplanowym aktorem" . 35 Wyniki cytowanych badań nie odpowiadają na pytanie: jak świado­ mość pozycji własnego narodu w układzie międzynarodowym wpływa na proces identyfikacji narodowej. Inaczej mówiąc: jaki jest związek pomiędzy tradycją kulturową danego narodu a jego zaangażowaniem w tzw. problemy globalne — i z kolei: jakie nowe elementy i mecha­ nizmy identyfikacji narodowej stwarza owo zaangażowanie. Kwestia ta nie była przedmiotem badań. Wydaje nam się ona na tyle ważna dla dzisiejszego i jutrzejszego świata, iż pozwalamy sobie wyrazić pewne refleksje. DZIEDZICTWO KULTUROWE — P O Z Y C J A N A R O D U W E WSPÓŁZALEŻNYM ŚWIECIE — NOWE E L E M E N T Y I D E N T Y F I K A C J I N A R O D O W E J We współczesnym świecie wskazać można na dwa doniosłe — czasem równoległe, a czasem wzajemnie warunkujące się — procesy: a) klasyfikowanie społeczeństw według rozmaitych kryteriów, b) artykułowanie potrzeb i dezyderatów oraz ustalanie programów działania w kwestiach uznanych za wspólne dla wszystkich miesz­ kańców globu. Klasyfikowanie społeczeństw odbywa się wprawdzie na podstawie ich aktualnego stanu, lecz ma wyraźne odniesienie prognostyczne i pla­ nistyczne. Jest to dobitnie czytelne w stosowanej terminologii. Społe­ czeństwa świata zostały sklasyfikowane przede wszystkim z uwagi na ich sytuację ekonomiczną, polityczną i demograficzną. I tak: — z uwagi na rolę polityczną w skali globalnej mówi się o supermo­ carstwach, mocarstwach, niemocarstwach; — z uwagi na stosunki i procesy demograficzne wyróżnia się kraje przeludnione, kraje o zrównoważonych procesach ludnościowych i niedoludnione (czy wyludniające się); — z uwagi na przyjęty syndrom wskaźników ekonomicznych i technicz­ nych wyróżnia się kraje rozwinięte i rozwijające się; 8 5 Badaniami tymi objęto reprezentatywne zbiorowości osób w wieku 15-40 lat w następujących krajach: Czechosłowacja, Finlandia, Hiszpania, Holandia, Indie, Japonia, Jugosławia, Norwegia, Polska, Republika Federalna Niemiec i Wielka B r y ­ tania. Cytowany fragment patrz J . G a l t u n g , H . O r n a u e r , H . W i b e r g , Con­ clusions, [w:] Images of the World in the Year 2000, H . Ornauer, H . Wiberg, A. S i cinsky, J . Galtung (eds), Haga — Paryż 1976, s. 574 i 577. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 225 — przyjmuje się też syndrom wskaźników na określenie miejsca kon­ kretnego kraju na skali: ubóstwo — zamożność, precyzując standard ubóstwa (poverty standard), standard zadowalający, (modest but-adequa­ te standard) oraz dolną granicę standardu zamożności. Większość tego rodzaju klasyfikacji służyć ma za orientację w prak­ tyce programowania zmian. W drugim raporcie do K l u b u Rzymskiego autorzy dzielą świat na 10 regionów, krzyżując kilka kryteriów, stosu­ ją analizę wieloczynnikową i proponują alternatywne „scenariusze or­ ganicznego wzrostu" w miejsce dotychczasowego — nie różnicującego. Autorzy raportu wielokrotnie stwierdzają, że odmienności kulturowe — różne wartości lub odmienne manifestacje tych samych fundamental­ nych wartości — odgrywają i nadal odgrywać będą bardzo istotną rolę we współzależnym świecie. Niestety, w przeprowadzonej przez nich analizie wieloczynnikowej nie znalazł się ani jeden „wskaźnik" w ścis­ łym tego słowa znaczeniu k u l t u r o w y . W świadomości — nie tylko uczonych i polityków, ale i coraz szer­ szych kręgów opinii społecznej — krystalizuje się i utrwala rozumienie nieodwracalności i siły wzajemnych powiązań wszystkich społeczeństw globu. Wydłuża się lista „problemów globu", a termin „globalistyka" przestał być innowacją językową. Jest w t y m upowszechniającym się poczuciu współzależności i wspólnoty zarówno determinizm, jak i opcja moralna. Autorzy wspomnianego raportu piszą: 36 „W przeszłości społeczność świata była jedynie zbiorem autonomicznych w isto­ cie części. W takich warunkach każda z tych części mogła się rozwijać — na dobre lub złe — jak jej to dogadzało. W nowych warunkach, których egzemplifikacją jest syndrom globalnych kryzysów, społeczność świata przekształciła się w zbiorowość funkcjonalnie powiązanych i współzależnych składowych. Każda część tej całości — czy to będzie region świata, czy grupa narodów — w n o s i ć musi swój w ł a s n y w k ł a d w organiczny rozwój ludzkości: surowce, technologię, potencjał ekonomiczny, k u l ­ turę itp. W takim bowiem systemie rozwój jakiejkolwiek części uzależniony jest od rozwoju lub braku rozwoju p o z o s t a ł y c h " . 87 Wiele rozstrzygnięć, wiele rezolucji i programów odwołuje się wprost do tych konieczności. Inne apelują do ogólnoczłowieczej solidarności i powołują się na podstawowe prawa człowieka. Forum, na k t ó r y m toczą się dyskusje i formułowane są rezolucje, jest przede wszystkim Organizacja Narodów Zjednoczonych z jej wyspecjalizowanymi agen­ dami, ale także takie organizacje międzynarodowe, jak Czerwony Krzyż czy Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa. To właśnie przeszłość historyczna — obok aktualnych procesów — określa miejsce, jakie w poszczególnych klasyfikacjach przypada dane3 6 M. M e s a r o v i e , E . P e s t e l , Mankind Report to the Club of Rome, Nowy Jork 1974. Tamże, s. 5. 3 7 IS — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 at the turning Point. The Second �226 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA mu narodowi: to czy jest on industrialny, średniozamożny i niedoludniony czy też preindustrialny, ubogi, o zrównoważonych procesach lud­ nościowych itp. Dziedzictwo kulturowe współokreśla również rozumie­ nie tzw. problemów globalnych: sposób ich artykułowania, rodzaj preferowanych rozwiązań. Tradycja kulturowa może t u przejawić się przejrzyście jako kontynuacja, bądź też ujawnić swą siłę drogami po­ k r ę t n y m i — w próbach odżegnania się od niej. Za taką przejrzystą kontynuację uznać można neutralność polityczną i pacyfizm Szwedów. Bywa jednak inaczej: aktualne pokolenie nie chce się utożsamiać z dzie­ dzictwem przeszłości, czuje się przez nią napiętnowane i właśnie z po­ wodu tego stygmatu zdecydowanie opowiada się za pewnymi w a r t o ś cimi, uczestniczy w określonych ruchach, faworyzuje pewne rozstrzyg­ nięcia. Przykładem takiej motywacji m o ż e . b y ć uczestnictwo młodych Niemców w międzynarodowym ruchu antyfaszystowskim. Mówi o t y m wprost P. Ripken we wprowadzeniu do pracy o apartheidzie . Zwróćmy też uwagę, iż brak akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej własnego narodu może wzmacniać orientację k u przyszłości. Zdają się za t y m przemawiać w y n i k i wspomnianych już badań nad obrazami świata roku 2000. Okazało się bowiem, iż najbardziej „przy­ szłościowo zorientowani" spośród 11 badanych zbiorowości są młodzi ludzie z Republiki Federalnej Niemiec i z Japonii. Komentując taki wynik badań autorzy stwierdzają, iż nie da się go wyjaśnić wyłącznie „wysokim wskaźnikiem wzrostu ekonomicznego". Przywołują więc dla eksplikacji takie fakty, jak całkowicie nowy start po zakończeniu woj­ ny, odbudowa materialna i gruntowna zmiana instytucji społecznych, szybki rozwój itp. Taki zespół zjawisk był — ich zdaniem — charak­ terystyczny właśnie dla RFN i Japonii. I prawdopodobnie dlatego, po­ stawy wobec przyszłości młodzieży obu tych krajów są tak podobne . Interpretacja tego w y n i k u wydaje nam się nietrafna, a co najmniej niepełna, jakkolwiek na pewno jest ambitniejsza niż wiązanie „przy­ szłościowej" orientacji młodzieży z wysokimi wskaźnikami wzrostu go­ spodarczego. Gruntowna odbudowa materialna i zasadnicza zmiana ustro­ jowa nastąpiła przecież także w zniszczonych wojną europejskich kra­ jach socjalistycznych, takich jak Polska, a jednak w y n i k i tychże badań stwierdzają, że młodzież polska zachowuje silne poczucie tożsamości historycznej i jednocześnie orientuje się k u przyszłości. Narzuca się więc hipoteza, że brak moralnej akceptacji dla niedawnej przeszłości historycznej RFN i Japonii rodzi u młodzieży tych krajów silniejszą niż gdzie indziej orientację przyszłościową. Przytoczymy t u jeszcze je38 39 8 8 P. R i p k e n , Zur Einjuhrung, [w:] A. S a c h s , H . B e r n s t e i n , Die Gesetze der Apartheid, Bonn 1976, s. 1-2. " T. K u t s c h , H . O r n a u e r , Replication on Nation. The Federal Republic of Germany, [w:] Images of the World..., s. 173. �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 227 den — naszym zdaniem bardzo wymowny — w y n i k cytowanych badań. Zbiorowość młodych ludzi z R F N znalazła się pośród trzech najbardziej zaangażowanych w sprawę, pokoju na świecie. Wprawdzie opinie i posta­ w y w konkretnych kwestiach nie poddają się jednoznacznie klarownej interpretacji, ale w odpowiedzi na pytanie: „Co jest konieczne dla utrzymania pokoju" otrzymano odpowiedzi, które autorów badań upo­ ważniły do stwierdzenia, iż „armie narodowe, bloki militarne, a nawet strzegące pokoju siły ONZ, zostały uznane za niewłaściwe rozwiązanie i zanegowane silniej niż przez inne badane zbiorowości m ł o d z i e ż y " . Powiedzieliśmy, że dziedzictwo kulturowe współokreśla nie tylko pozycję społeczno-polityczną danego narodu we współzależnym świecie, ale także jego wybory moralne i uczestnictwo w sprawach globu. Z ko­ lei miejsce zajmowane przez dany naród w owym współzależnym świe­ cie, a przede wszystkim — jak chcemy wierzyć — jego opcje moralne tworzą nowe kryteria i nowe mechanizmy identyfikacji narodowej. Jak dowodzą obserwacje międzynarodowych spotkań, na poczucie tożsamości narodowej współczesnego Fina składa się zarówno jego prze­ szłość historyczna, jak i świadomość, że jest członkiem małego liczebnie społeczeństwa, które odgrywa ważną rolę w polityce pokoju i porozu­ mienia na świecie, że kraj jego jest wprawdzie najuboższy na Półwyspie Skandynawskim, ale cieszy się wielkim prestiżem między narodami, że jest to kraj prowadzący politykę pronatalistyczną, a jednocześnie respektujący podstawowe prawa człowieka, a więc nie sięga do środ­ ków restrykcyjnych w sferze planowania rodziny i t d . Taką lub podobną „ s t r u k t u r ę " współczesnej identyfikacji narodowej można by zapewne odkryć w postawach członków wielu innych społecz­ ności narodowo-państwowych. 40 ETNIZM — GLOBALIZM Dokonany uprzednio przegląd elementów, które służą identyfikacji kulturowej, dowodzi, iż krystalizowały się one wokół potrzeb o funda­ mentalnym znaczeniu dla egzystencji człowieka. Co więcej, dziś te same sfery, w których człowiek od dawna odnajdował swą identyczność w mniej lub bardziej wąskich grupach społecznych, traktowane są jako ważne w perspektywie globalnej. W istocie rzeczy wszystkie te sfery zyskują niejako podwójny wymiar: uniwersalny — przylegający lub przykładany do wszystkich mieszkańców globu oraz specyficzny — w y ­ rosły i utrzymywany w obrębie własnej grupy etnicznej. Nie miejsce t u na szersze rozwijanie i dokumentowanie tej obserwacji. Poprzestanie­ my więc na k i l k u przykładach, odwołujących się do powszednich do­ świadczeń. <• Tamże, s. 181. �228 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA Podkreślaliśmy, jak ważną sferą identyfikacji kulturowej jest język. Otóż wraz z postępującym procesem wielorakich powiązań społeczności globu, język angielski awansował do roli języka uniwersalnego, w k t ó ­ r y m porozumiewają się mieszkańcy odległych od siebie części świata. Nie jest jednak dziełem przypadku, iż temu procesowi dominacji an­ gielszczyzny towarzyszy rozróżnienie na British i American English, a co najbardziej znamienne — wyodrębnienie się tzw. United Nations English. Ogarniająca glob angielszczyzna natrafia bowiem na wyraźną barierę ekspresywności: nie sposób w niej wyrazić wielu odczuć i m y ś ­ l i , ocen, niuansów nastroju, które bez trudu komunikujemy członkom naszej własnej grupy w lapidarnych powiedzonkach, w odpowiedniej intonacji słowa, w umownych przekształceniach wyrazów itp. W obszarach jednojęzycznych członkowie poszczególnych narodów lub grup regionalnych odczuwają przecież swoistość własnego języka — a zatem i odrębność innych, co z łatwością można zaobserwować w kon­ taktach mieszkańców niemieckojęzycznych kantonów Szwajcarii z A u ­ striakami. Jeśli nawet „ten sam język" używany przez wydzielone spo­ łeczności o wspólnym pniu etnicznym nastręcza trudności w procesie komunikacji, to o ileż poważniejsze muszą one być w przypadku, gdy język angielski służy za środek komunikacji np. między mieszkańcem A f r y k i Centralnej a Japończykiem. Można chyba przyjąć za pewnik, iż angielszczyzna międzynarodowa będzie się nadal rozwijała i upowszechniała jako język globu, jako i n ­ strument komunikacji i artykulacji uzgodnień, a jednocześnie trwać będą i rozwijać się języki narodowe, w których ludzie odnajdują swą tożsamość. Przykładem tego są działania podejmowane w obronie czys­ tości języków rodzimych, jak słynne swego czasu piętnowanie „la langue franglaise" przy jednoczesnym zachęcaniu Francuzów do nauki języka angielskiego. Osoby czynne w międzynarodowych organizacjach świadome są tej językowej dwoistości. W czasie seminarium Międzynarodowej Federacji Planowanego Rodzicielstwa Europejskiego Regionu, jakie odbyło się w czerwcu 1978 r. w Istambule, grupa robocza zajmująca się moral­ nymi aspektami wychowania seksualnego i rodzinnego umieściła w ra­ porcie z dyskusji znamienny passus: „Zgodzono się, iż termin sex education powinien - być używany w pracach i dokumentach Federa­ cji — wówczas gdy posługują się one językiem angielskim, a także z powodu jego skrótowości. Ale każda organizacja narodowa powinna stosować najlepsze w jej rodzimym języku określenie, biorąc pod uwagę względy lingwistyczne i taktyczne" . 41 41 Regional Council Seminar IPPF Europe Region, of Discussion Group D, s. 2. M a t e r i a ł y powielane. Istanbul 3 June 2978. Report �O NIEKTÓRYCH PROBLEMACH IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 22& Nie sądzimy, by rola międzynarodowego angielskiego w sposób ko­ nieczny redukować się miała do takich umownych określeń. Sądzimy, iż upowszechnianie się angielszczyzny jako języka globu przy jedno­ czesnym rozwoju języków narodowych to proces wzajemnie warunku­ jący się o dwukierunkowych wpływach. A jednak nawet najpiękniejszy przekład wiersza nie jest w stanie oddać smaku dźwiękonaśladowczych fraz. Rozpatrzmy interesującą nas dwoistość również na przykładzie po­ żywienia, wokół którego — jak powiedzieliśmy — kształtuje się po­ czucie tożsamości. Od wieków pożywienie było zróżnicowane w po­ szczególnych społecznościach ludzkich, a skład menu, pory przyjmowa­ nia pokarmów i ich społeczno-obrzędowa oprawa, sakralizacja jednych potraw, negacja i odrzucanie innych, zakaz — tabu wokół nich, nakazy co do okoliczności i sposobów spożywania pokarmów — tworzą intere­ sującą mozaikę. Analiza sposobów odżywiania wskazuje na to, iż wszę­ dzie dążono do dostarczania organizmowi podstawowych składników po­ trzebnych mu z fizjologicznego punktu widzenia, a wiele nakazów i zakazów motywowanych względami obyczajowymi, magicznymi, re­ ligijnymi — ma u podłoża racjonalność diety. Współczesna fizjologia ustala zarówno normy pożywienia dostatecz­ nego, jak i dopuszczalne granice odżywiania s i ę . Za wykładnię tych zunifikowanych norm żywienia uznać można dietetykę, która przekłada je z języka składników na nazwy i ilości potraw, zaleca określone spo­ soby ich przyrządzania i spożywania. Operuje więc zarówno zunifiko­ wanymi normami, jak i specyficznym doświadczeniem kulturowym da­ nego kraju czy regionu. Programy modernizacji czy reorientacji żywienia muszą się liczyć z tradycjami danej grupy i z faktem, że pożywienie ma w każdej k u l ­ turze wielowarstwowe znaczenia. Specyfika pożywienia ńie tylko nie zanika, ale wręcz przeciwnie — kontakty między przedstawicielami różnych kultur, rozwój międzyna­ rodowej turystyki — wszystko to podnosi jej rangę. Sięga się nawet po dawne, zarzucone już receptury, by potrawom nadać smak oryginalny i niepowtarzalny. W przewodnikach turystycz­ nych pochwały national dishes wymieniane są tuż obok zachęty do zwiedzania sławnych zabytków kultury. A w każdym kraju przeciętne gospodarstwo domowe podtrzymuje — mniej lub bardziej świadomie — tradycję specyfiki pożywienia. Tak więc i w t y m zakresie stwierdzamy dwoistość: unifikacja norm żywienia, a także upowszechnienie się pew­ nych produktów żywnościowych w skali całego świata (np. Coca-Cola) współwy stepuje z narodowymi, regionalnymi, a nawet lokalnymi oby­ czajami żywieniowymi. Wspomnijmy jeszcze, że specyfika żywienia 4 2 4 2 Patrz na ten temat: kolejne raporty F A O . �230 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA utrzymuje się także w potrawach obrzędowych, których sens sakralny i symboliczny wprost ujawnia nam mechanizmy identyfikacji kulturo­ wej. Analogicznie można by rozważać strój, ukazując rozprzestrzenianie się w pewnym okresie — mimo różnic klimatycznych — wyrobów z tworzyw sztucznych, następnie zaś dżinsów obok tzw. oficjalnego stro­ j u męskiego noszonego na całym świecie. Można by wreszcie przypo­ mnieć podobną wszędzie odzież zawodową: strój lekarza, pielęgniarki, lotnika itd. A przy t y m strój narodowy lub jego najbardziej odświętne czy też uznane za atrakcyjne odmiany, jest wszędzie manifestacją przy­ należności do określonej kultury, nawet jeśli ta manifestacja ma wyłącz­ nie wymiar ludyczny. Wydawać by się mogło, że tak ważna sfera identyfikacji kulturowej, jaką jest religia, stwarza nieprzekraczalne bariery dla odczucia wspól­ noty i wzajemnego porozumienia. Unifikacja — rzecz jasna — nie jest t u możliwa, jednakże głębokie wzajemne rozumienie odmienności w tej sferze wydaje się już dziś — wprawdzie nie masowym, lecz wyraźnie obserwowalnym zjawiskiem. Nie mamy t u na myśli postawy biernej to­ lerancji, lecz próby wnikania w istotę religijności innych ludzi. Może się to nawet wyrażać w trosce o zachowanie tożsamości innych w ich włas­ nej sferze religijno-etycznej. Przypomnijmy t u bohatera powieści Bolla Zwierzenia klowna. W jednym ze swych wewnętrznych dialogów z Ma­ rią, której już przy nim nie ma, zadaje on sobie i jej pytanie, czy inny partner dbałby tak bardzo o to, by ją obudzić w niedzielę rano i w y ­ prawić do kościoła . Dążenia do wzajemnego rozumienia przejawiają się nie tylko w sto­ sunkach pomiędzy wyznawcami różnych religii, ale także w relacjach: wierzący — niewierzący. Ci ostatni odkrywają w wierzeniach i posta­ wach religijnych inną ekspresję swoich własnych pytań i poszukiwań sensu życia, lub też odnajdują w obrzędach religijnych wartość i uży­ teczność psychoterapeutycznego wsparcia . Z drugiej strony — otwiera się wykładnia systemów religijnych na rozumienie świata niewierzących, na poszukiwanie Boga w życiu duchowym i działaniach osób niewie­ rzących. 43 44 „MY I ONI" D Z I S I A J Współczesne „racjonalne" społeczeństwa wyzbywają się dawnej sa­ kralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereo­ typów. Żyją one często nadal, oderwane od podłoża, o p u s t o s z a ł e . 45 4 8 H . B o l i , Zwierzenia klowna, przeł. T. Jętkiewicz, Warszawa 1974. Takie badania prowadzone są m. in. przez Institut de Psychiatrie L a Rochefoucault, Centre de Medicine Psychosomatique Déjerine w Paryżu. Być może reminiscencje sakralizacji (demonizacji obcego dałoby się odnaleźć w psychologicznych prawidłowościach procesu powstawania bliskich związków, 4 4 4 5 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 231 Stosunki miądzygrupowe: pomiędzy grupami etnicznymi czy narodami lub grupami narodów, pozostają obszarem funkcjonowania wielu daw­ nych i wielu nowo tworzonych stereotypów. Ich płycizna jest ewiden­ tna, toteż naukowcy starają się je obalać za pomocą wyników badań, a publicyści i dziennikarze — przy użyciu środków masowego przekazu. Nie brak w tej działalności ani dobrej woli, ani rzetelnego wysiłku, nie jest ona jednak wolna od pewnych łatwizn. Jeśli wiedza naukowa i jej popularyzacja służyć mają wzajemnemu zrozumieniu i komunikowaniu się ludzi różnych kultur, to same muszą wyzwolić się od wielu stereo­ typów wyrosłych i utrwalonych w kręgu kultury euro-amerykańskiej, jak np. stereotyp redukujący proces poznawania do jego intelektualnych aspektów, jak stereotyp człowieka racjonalnie działającego, „pełnego" itp. Bardzo często bowiem zwalczając płytkie stereotypy o dziwaczności, śmieszności czy niższości ludzi innych kultur bezwiednie dążymy do wykazania, że w gruncie rzeczy działają oni podobnie jak my albo że z łatwością zdolni są przyswoić sobie nasze wzory zachowań. Zwróćmy uwagę, iż większość reportaży o tzw. Trzecim Świecie uka­ zuje wprawdzie tradycje kulturowe tych społeczności, ale obrazy współ­ czesnego życia każą nam się cieszyć wartkim nurtem modernizacji tech­ nicznej, z lubością prezentują „tubylca" obsługującego maszynę, parku­ jącego samochód, korzystającego lub dążącego do korzystania z analo­ gicznych do naszych urządzeń cywilizacyjnych. W efekcie pozostaje obraz dawnej egzotyki i oderwany od korzeni historycznych proces mo­ dernizacji, co do której wierzymy, że upodobni te społeczności do nas. A w dążeniu do zrozumienia powinniśmy skupić się na t y m , co w dro­ dze życiowej tych społeczności odmienne, co ujawnia prawdę o człowie­ ku, co skłonić może do refleksji nad naszą własną drogą. Sama wiedza naukowa, nawet najbardziej rzetelna, nie prowadzi prostą drogą do kształtowania postawy „ J a — Ty". Odkrywanie w dia­ logu wspólnoty fundamentalnych wartości człowieka, nierzadko bardzo odmiennie manifestowanych — wydaje się warunkiem kształtowania postawy „Ja — Ty". Jak dotychczas, zarówno sposób formułowania tzw. problematyki globalistycznej, jak i działalność w skali międzynarodowej nie wyzwo­ liły się z podejścia wyrosłego w dawnym świecie partykularyzmów — „My i oni". Można to odczytać w wielu programach międzynarodowej polityki społecznej i w postawach wielu policy makerów tej skali. Mniej lub bardziej świadomie, mniej lub bardziej wyraźnie hierarchizuje się odmienności różnych narodów, społeczności, krajów. Do niedawna ofi­ cjalnie używane określenia: „kraje rozwinięte" i „kraje niedorozwinięte" jest tego brutalnym przykładem ukazującym, iż my — z naszą cywili­ zacją techniczną — uważamy się za niepodważalny układ odniesień poa w i ę c w przyjaźni, miłości, m a ł ż e ń s t w i e pomiędzy przedstawicielami bardzo od­ miennych kultur. �232 Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z , DANUTA M A R K O W S K A równawczych dla innych, obcych. Eleganckim złagodzeniem, nie zmie­ niającym wszakże istoty rzeczy, jest zastąpienie tych określeń przez: „kraje rozwinięte" i „kraje rozwijające się", bo nadal oznacza, że „oni" podążają „naszą" drogą, by stać się do nas podobni. To prawda, że świat współczesny pełen jest różnic drastycznych i nie sposób wartościować inaczej niż in minus istnienia stref niedożywienia i głodu. To prawda, że niekontrolowany przyrost ludności nie może być oceniany pozytywnie. Ale w poszukiwaniu środków zaradczych można stosować działania bliższe formule „Ja — T y " bądź też mieszczące się w podejściu „My i oni". Międzynarodowa Federacja Planowanego Rodzicielstwa jest od lat widownią ścierania się tych dwu podejść. Uczestnicy odbywającego się w przededniu Roku Ludności 1974, w czasie konferencji w Brighton (22—27 X 1973) byli świadkami ostrych kontrowersji pomiędzy zwolen­ nikami wychowania w duchu odpowiedzialnego rodzicielstwa a entu­ zjastami technicznej koncepcji kontroli urodzeń. Oficjalne sprawozdania nie odzwierciedlają całego dramatyzmu dyskusji . Piętnowano między innymi potężne międzynarodowe centrale, które dostarczają Indii nie­ wątpliwie potrzebnych tam środków antykoncepcyjnych, a także przy­ gotowują propagandowe plakaty. Jeden z nich był demonstrowany. Pod wizerunkiem noworodka widniał napis: „Rodząc się zabiłeś swego bra­ ta". Takie stygmatyzowanie nowo narodzonego byłoby z oburzeniem od­ rzucone przez opinię społeczną kraju, w k t ó r y m plakat wyprodukowano. „Czy biedni w Indii nie są istotami ludzkimi w takim stopniu jak my?" — pytano. „Używamy podwójnych standardów moralnych" — pa­ dały oskarżenia. Owym „używaniem podwójnych standardów moralnych" zajmowano się również w toku Seminarium Międzynarodowej Federacji Planowa­ nego Rodzicielstwa w Istambule — w 1978 r. Jedna z grup roboczych pracująca na podstawie referatu i pod kierownictwem Thorstena Sjóvalla (szwedzkiego psychiatry) sformułowała znamienne uwagi. W swym referacie Sjóvall pisze: „Szwedzkie środki masowego przekazu ostro protestują przeciwko upowszechnianiu w tzw. rozwijających się krajach takich środków antykoncepcyjnych, które nie zostały zaakceptowane w naszym kraju [...] W zeszłym roku toczyła się w szerokich kręgach bardzo krytyczna dyskusja spowodowana tym, iż w krajach rozwijają­ cych się upowszechniano pewien substytut naturalnego pokarmu dla niemowląt, za produkcję którego pewna szwedzka firma została wprost o s k a r ż o n a " . Wspomniana grupa robocza w swym raporcie pisze: 46 47 4 6 D. Markowska uczestniczyła w tej konferencji jako ekspert jednej z grup ro­ boczych. "^46 Ethics and Planned Parenthood. Some Viewpoints and Experiences of the Swedish Association for Sex Education. IPPF Europe Region Seminar, Istanbul 1978. Materiał powielany. 47 �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 233 „... postanowiliśmy zająć s i ę sprawami, które nazywamy «kronika wypadków» O m a w i a l i ś m y trzy takie sprawy. Pierwsza dotyczy prostaglandin pessaries. Raport w «People Magazine* sprzed 18 miesięcy m ó w i o bardzo ograniczonych co do liczeb­ ności próbach klinicznych przeprowadzonych w Szwecji nad tym środkiem wywo­ ł u j ą c y m poronienia. I zachęca w y n a l a z c ó w tego środka do przeprowadzenia prób na zbiorowości 2000 kobiet pragnących przerwać ciążę w jednym z rozwijających się krajów. Szerokie zastosowanie tego niesprawdzonego jeszcze środka uważa się za usprawiedliwione tym, że szpitale w owym rozwijającym się kraju nie dysponują wystarczającą liczbą łóżek. Druga sprawa dotyczy badań naukowych nad immunizacją przeciwciążową. Dr Stevens, który pracował w tej dziedzinie i prowadził ba­ dania laboratoryjne w Stanach Zjednoczonych, dowiedział się ku swemu n a j w y ż s z e ­ mu zdumieniu, iż dr Talwar w Indii przystąpił już do e k s p e r y m e n t ó w klinicznych. Czasopismo «New Scientist» rozprawiło się krótko z dylematem etycznym w taki oto sposób: «Talwar przytłoczony został przez 600 m i l i o n ó w osób. Stevensa przytło­ czyła Food and Drug Administration*. Czy wymogi co do badań klinicznych m o g ą być inne w biednych niż w bogatych krajach? Trzecia sprawa jest bardziej złożona. Medroxyprogesterone acetate to środek, który powoduje schorzenia rakowe u pew­ nego gatunku suk. Pigułki antykoncepcyjne zawierające ten składnik zostały wyco­ fane w krajach rozwiniętych. A tymczasem przed dwoma miesiącami, akurat kiedy American Food and Drug Administration odrzuciła Depo-Provera — zastrzyk anty­ koncepcyjny zawierający tę substancję, został on w wielkich ilościach podarowany krajom biednym przez Międzynarodową Federację Planowanego Rodzicielstwa" . 48 Podejście „My i oni" jest też widoczne wewnątrz społeczności naro­ dowych w postawach polityków wobec problemu chłopskiego. Bardzo wymowny i nie wymagający dalszych komentarzy jest tytuł piątej czę­ ści pracy zbiorowej pt. Peasants and peasant societies. Brzmi on mia­ nowicie: „Oni" — chłopstwo jako obiekt polityki w nowoczesnym pań­ stwie. We wprowadzeniu czytamy, iż pomieszczono tam studia traktu­ jące o t y m , jak słabe jest rozumienie społeczności i kultury chłopskiej przez tych, którzy przygotowują i przeprowadzają reformy r o l n e . Być może utrzymywanie się podejścia „My i oni" w programach rozwoju globalnego spowodowane jest między i n n y m i faktem, iż roz­ strzyganie problemów przyszłościowych zostało oddane w „pacht" elitom. Jak sugerują w y n i k i międzynarodowych badań porównawczych nad obrazami świata roku 2000, przeciętny człowiek zaabsorbowany jest przede wszystkim wydarzeniami i sprawami bieżącymi. Autorzy badań sądzą, że istnieje coś takiego, jak średnia skala spraw, która znajduje się pod kontrolą ludzi. Natomiast problemy przyszłości uważane są za należące do najwyższej skali i ... traktowane jako odległe. Być może jest t u rodzaj sprzężenia zwrotnego: przyszłość jest oddana w ręce elit, ponieważ uważana jest za coś odległego, z kolei fakt, iż zajmują się 49 48 Ethical A spects of Promotion and Distribution oj Planned Parenthood Me­ thods, Regional Council Seminar IPPF Europe Region, Report of Discussion Croup B, s. 2, Istambuł 1978. Materiał powielany. Penguin Modern Sociology Readings, T. Shanin (ed.), Londyn 1971, s. 367-422, cytowany fragment s. 367. 49 �234 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA t y m i problemami elity, powoduje, iż przeciętny człowiek uważa je za odległe od siebie . Pragniemy zreferować t u jeszcze jedną uwagę autorów cytowanych badań, która — naszym zdaniem — pozostaje w bliskim związku z do­ tychczasowym tokiem rozważań. Autorzy badań piszą: 5 0 „Ważna implikacja tkwi w systemie m i ę d z y n a r o d o w y m . Truizmem jest stwier­ dzenie, iż w obrębie tego systemu poszczególne narody nie mają jednakowych moż­ liwości. Najsilniejsze i najbardziej uprzywilejowane przejawiają skłonność do w y ­ znaczania c e l ó w i w z o r ó w życia. Pewien szczególny aspekt tej kwestii znalazł w y ­ raz w wynikach naszych badań. Chodzi tu o to, że tzw. słabiej rozwinięci dążą do n a ś l a d o w a n i a bardziej rozwiniętych, może nawet czerpią optymizm z naśladowania tych, którzy stali s i ę już pesymistami, gdyż znaleźli s i ę znacznie bliżej przysłowio­ wego wąskiego gardła. Wydaje się w i ę c , że przyszłość ludzkości będzie bardziej okre­ ślana przez ó w międzynarodowy system niż przez ludzkie potrzeby i potrzeby globu jako c a ł o ś c i " . 51 Nie trzeba dowodzić, iż przyszłość ludzkości, która byłaby określana bardziej przez s t r u k t u r ę międzynarodowego systemu niż przez ludzkie potrzeby i rozumienie spraw globu jako jedności świata ludzkiego i przyrody — to obraz świata, w k t ó r y m trwałoby podejście „My i oni". Dlatego też stwierdzenie to chcemy traktować jako ostrzeżenie, a nie jako prognozę. Zwróćmy jeszcze uwagę na inne postawy,- które z pozoru stanowią przezwyciężenie skostniałych stereotypów o innych i wydają się być przełamaniem podejścia „My i oni". Chodzi t u o pewien swoisty rodzaj tolerancji. Wyrasta ona najczęściej z żywej negacji wobec różnego r o ­ dzaju uprzedzeń i płytkich stereotypów o innych, lecz jej program po­ zytywny bywa zazwyczaj bardzo wątły. Opiera się na deklaracji egali­ taryzmu ludzi: ras, kultur, segmentów społeczeństwa, a wyraża się w praktyce w nieingerencji, w obojętności. Jest w tej postawie wiele z asekuracji moralnej. Na pewno nie jest to droga prowadząca do dia­ logu, do kształtowania postawy „ J a — Ty". Partykularyzm, podział na „swoich i obcych", podejście „ m y i o n i " bywał — jak dowodzi historia i obserwacja współczesnego świata — źródłem wrogości i zniszczeń. Tolerancja skojarzona z zasadą nieinge­ rencji nie jest wprawdzie konfliktorodna ani niszcząca, ale też nie buduje więzi między ludźmi, nie poszerza horyzontów człowieka rozumie­ niem odmienności innych ludzi. Współczesny świat powiązany jest wieloma nieodwracalnymi k o niecznościami. Jeśli więc przyszły ład społeczno-moralny globu ma b y ć określany ludzkimi potrzebami, a nie s t r u k t u r ą międzynarodowego syste5 0 G a 11 u n g, Ornauer, s. 576-577. Tamże. и Wiberg, Conclusions, [w:] The Images of the World..., �O NIEKTÓRYCH P R O B L E M A C H IDENTYFIKACJI KULTUROWEJ 235 mu, to prowadzi do tego droga trzecia: dialogu, wzajemnego odkrywania się i rozumienia, kształtowania podejścia „ J a — Ty". Ta formuła za­ pewnia bowiem urzeczywistnienie modelu jedności w pluralizmie. Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Markowska ON S O M E P R O B L E M S O F C U L T U R A L I D E N T I F I C A T I O N IN T H E PROCESS O F COMMUNICATION Summary The article contains the text of the paper presented at the I V Conference of the World Future Studies Federation held in Cairo on 16-19 September 1978 on the subject of "Communication and cultural identity in an interdependent world". The authors survey the literature on aspects of anthropology, sociology and ethnography connected with the problem of ethnic, cultural and group identification starting with the thought expressed by E . H . Erikson that all questions concerning the fee­ ling of one's own identity (ethnic, cultural, personal and group identity) may be reduced to one fundamental question: "Who am I ? " . The fact that this question is being asked in many areas of human experience as well as the contemporary renascence of a considerable number of anthropological studies connected with pro­ blems of "Culture Identity" ("Ethnic Identity", "Ethnicity", "Personal Identity", "Sex Identity"), may be taken as an evidence, not only, of a universal need for a self-definition, but also as a symptom of an identity-crisis in the modern world. The authors review, further, the studies of the region of Polesie by J . Obrębski where the ethnic self-identification of the local population was taking place on the basis of contraposition of "our" — "foreign/alien" i.e. national consciousness and a sense of national "belonging" were unknown and replaced by a feeling of self"homeliness". The basis for the sense of one's own cultural and group identity was provided by the image (stereotype) of the foreign/alien groups in which their otherness received primary emphasis. Further, it is characteristic that the sense of one's own identity is not a matter to be reflected upon but, rather, is self-evident within a particular group and, usually, does not need and does not receive any articulation; instead, the image of foreign groups is placed first. The image of one's own group is a photo-negative (frequently a "silent" one) of the image of foreign groups. Deserving an emphasis in studies by J . Obrębski of the mechanism, of identification in a traditional peasant culture and, requiring further development in the light of Ericson's thought, is the fact that the answer to the question "Who am I ? " is contained in the image of strangers/foreigners, is possible thanks to them and represents a reflected image of others. I n this sense, the process of identification is, by its very nature, part of the process of communication. The answer comes, as it were, from outside. Self-recognition and discovery of one's own identity are owed to others. The sense of one's own identity is the result of a confrontation, of comparison with others. I n making a critical survey of the ap­ proach, so far, to problems of the stereotypes in the fields of sociology, psychology, logic, the theory of cognition and particularly, of the approach representing the positivistic tradition of overstressing the cognitive value of the stereotype, the que­ stion of its truth or falsehood, the empirical extent of their social circulation, the authors propose a different perspective for studies which,- in their opinion, would reveal the most significant features of the confrontation "ours" — "foreign/alien". The features include, specifically, the fact that the contraposition "ours" — "fore- �236 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DANUTA MARKOWSKA ign/alien" has a contextual character and represents a category rather than a clas­ sification concept and further, that the contraposition of "our" — "foreign/alien" may serve as a clasification only in result of the meaning with which it is endowed by a concrete socio-cultural context. Since the category "our" — "foreign/alien" may be placed in many differnt contexts and also because of the nature of the re­ lationship which the authors have studied between stereotypes ("Pictures i n our heads" as Walter Lippman succinctly called them) and the symbol, the authors pro­ pose the adoption of a wide, historical and ethnological perspective which would avail itself of the experience and phenomenological traditions of studies, of the symbolic thought, of the tradition of reading and interpreting a symbol through another symbol and of understanding concepts through other concepts. By revie­ wing, i n this way, in the anthropological literature the evolution of the category "our" — „foreign/alien" with reference to such contrapositions as "humans — non-humans", "humans-animals", "Capable of talk — dumb" and i n the light of tenden­ cies to ascribe to "foreigners/aliens" daemonic and devilish attributes, to associate them with the subterranean realm and the world of the dead or, alternately, with representatives or harbingers of gods and with prophets, it becomes possible to uncover, i n full, the roots of the stereotype of strangers/foreigners/aliens in the deepest strata of language and of the mythological, and religious experience. Such approach would lead to the perception of the deep, cognitiev values of imagery about strangers/foreigners/aliens when it operates in the appropriate to it context of symbolic thought which, in traditional cultures, orders the vision of the world. The authors point to the danger associated with empty, stripped of their natural context, concepts of foreigners/aliens which, in a camouflaged guise frequently appear in international programs for the solution of world's problems, in the pro­ cesses of communication in the contemporary, interdependent world and, thus, make permanent the approach based on the division "Us — They". I n observing new events in the field of identification in the modern world such as, among others, the phenomenon of cultural identification (whether imposed or consciously chosen), by pointing to the richness of the experience of traditional cultures i n the field of identification and in processes of communication (e.g. conscious main­ tenance of own identity in mutual, exchange and in communication), i n opposition to the approach "Ourselves — Them", the authors set one based on "Me — You". Similarly as one's own identity is found in contacts and in confrontations with others, the understanding and the experience of the culture of other people po­ stulates a deep identification with one's own culture and an awareness of its past. A n approach of this kind requires a well chosen program of upbringing and edu­ cation in which the reaction to otherness would begin with amazement and read­ iness to accept, where learning would not be a single, isolated act but, rather, a ceaseless discovery or, better still, a continuing dialogue. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176895ff307697848a19b88491500da7.pdf 0526cec648e93b1177bbb64ee9c955b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1544 Title A name given to the resource Rodzina Szulców / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.125-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii I A E PAN, Poznań R O D Z I N A SZULCÓW Dzieje rodziny Szulców są doskonałym przykładem procesów polonizacyjnych zachodzących na terenie Wielkopolski od końca X V I I I w. do lat między­ wojennych. Polski patriotyzm tego rodu spowodował, iż wielu jego członków swoimi czynami i postawą wpisało się na stałe w historię Poznania. Zaangażo­ wani w sprawy miasta, dzięki swej działalności, mieli wpływ na sprawy poli­ tyki, przemysłu, organizacji wolnościowych, sztuki, głównie muzyki. Tworzyli różne instytucje w odrodzonej Polsce. Ich aktywność była ważna dla współ­ obywateli i oceniana przez nich wysoko. Władze Poznania i jego mieszkańcy dawali temu wyraz, zarówno w czasie zaborów, jak i w wolnej Polsce. Powo­ ływano ich na wysokie stanowiska w organizacjach rzemieślniczych, handlo­ wych, związkowych, a także w administracji państwowej. Najstarsze ślady rodu Szulców sięgają śląskiego Wołowa, leżącego w po­ bliżu Brzegu Dolnego. Tam, w rodzinie krawca Jana Krzysztofa (Johann Christopher) i Anny Sauer, urodził się w 1757 r. pierworodny syn Franciszek (Franz). Jako młody chłopak uczył się rzemiosła szewskiego. W 1787 r. został obywatelem Poznania, choć przybył tu z pewnością kilka lat wcześniej. M u ­ siał być cenionym rzemieślnikiem już w chwili nadania mu obywatelstwa miasta, skoro zaledwie trzy lata później (1790) został wybrany cechmistrzem . Franciszek był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żona Kunegundą (Kunegunde) Dannert miał córkę Marię Teresę. Jej dzieje nie są znane. Tadeusz Szulc w swoich wspomnieniach pisze, że „jakoby zaginęła" (Szulc 1995, s. 17). Nie odnalazłem jej śladu także wśród dokumentów archiwalnych. Nieznana jest nawet data ślubu Franciszka z Kunegundą i narodzin ich córki. 1 2 1 Pogrubioną czcionką zaznaczam imiona członków rodziny, którzy stanowią jej główną linię. Sprawa obrania Franciszka cechmistrzem nie jest w świetle dostępnych mi dokumentów zupełnie jasna. W Protokóle Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś. Woyciecha (Archiwum Państwowe w Poznaniu, sygn. AP 466) z lat ok. 1760-1800 znajdują się notatki dotyczące Jana Schutza lub pisanego w odmianie: Szyca, Szytza, Szyia, Siczą, Na przykład: „Za starszeństwa Sławetnych Jana Felsch у Jana Szyca". Drugie imię Franciszka nie jest znane. Być może też dokumenty, do których dotarłem nie są tymi, na które powoływała się rodzina jeszcze w początkach X X w. Faktem jest jednak bezspornym, iż nawet jeśli przytoczone przeze mnie fragmenty zapisów nie odnoszą się do rodziny Szulców, to wskazują jak zmienną w tym czasie była pisownia nazwisk. 2 �126 RAFAŁ BESZTERDA Wraz ze śmiercią żony, i przypuszczalnie równocześnie ze śmiercią córki, kończy się w zasadzie okres niemieckiej tożsamości narodowej Franciszka. Drugą jego żoną była Polka, Eleonora Wiśniewska. Dokumenty rodzinne (por. Sokolnicki 1974), wskazują na dwa zasadnicze czynniki postępującej poloniza­ cji Franciszka: pierwszy to przyjaźń z szewcem Janem Stanisławem Libeltem, ojcem Karola, wybitnego filozofa (por. Wielkopolski Słownik Biograficzny 1981, s. 420-421), a drugi to właśnie małżeństwo z urodziwą Polką. Całe następne pokolenie nosiło jednak nadal nazwisko Schultz. Mieli trójkę synów: Józefa, Franciszka Ksawerego i Jana Nepomucena. Józef zmarł bezpotomnie w 1822r. Linia rodowa Franciszka Ksawerego, z zawodu czapnika, była kontynuowana aż do początków X X w. Ostatni jej męski przedstawiciel, Józef, został księdzem. Tadeusz Szulc (1995, s. 16) wspomina, że wspólnie uczęszczali do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, ale nie utrzy­ mywali ze sobą stosunków rodzinnych. Wtedy już pisownia nazwisk Józefa i Tadeusza stanowiła opozycję Schultz - Szulc. Jedynie potomkowie najmłodszego z braci - Jana Nepomucena (ur. 1802) mieszkają w Poznaniu do dziś. Jan Nepomucen ożenił się z Marią Heyn (ur. 1809) i mieli dziesięcioro dzieci: Teofila, Stanisława, Bronisława, Jana, Annę, i Bertę, które zmarły bezpotomnie, a ponadto Karola, Teodora, Włady­ sława i Teofila Waleriana. Ich ojciec Jan Nepomucen był kupcem i mistrzem rymarskim. Podobno na szyldzie jego sklepu mieszczącego się przy Nowym Rynku (obecnie PI. Kolegiacki) widniało nazwisko rodowe w obu pisowniach, według ówczesnego zwyczaju. Jednakże w dokumentach znajdujących się w posiadaniu Archiwum Państwowego w Poznaniu, odnoszących się do naro­ dzin syna Teofila Waleriana, ojciec zapisany jest jako Schulz(tz) Johann . Dowodzi to z jednej strony, iż pisownia nazwiska stopniowo się zmieniała, lecz przeczy jednocześnie sugestii Tadeusza Szulca zawartej w cytowanych wspomnieniach, że Jan Nepomucen podpisywał się „Szulc", co było prawnie usankcjonowane. Pisownia nazwiska wprawdzie nie jest bezpośrednią wykład­ nią poczucia tożsamości narodowej, ale stanowi ważny czynnik świadomoś­ ciowy, szczególnie w przypadku omawianej rodziny i późniejszego procesu z władzami pruskimi, który dotyczył właśnie zapisu nazwiska. Jan Nepomucen był mieszczaninem o rozległych stosunkach, cenionym przez znane osobistości takie jak: Tytus Działyński, Hipolit Cegielski, Karol Libelt, Jędrzej Moraczewski czy Karol Marcinkowski (por. Wielkopolski Słownik... 1981). Byli oni wszyscy (z wyjątkiem przedwcześnie zmarłego K . Marcinkowskie­ go) współtwórcami Towarzystwa Czytelni i Dobrej Rady, które przemianowano na Towarzystwo Przemysłowe w Poznaniu (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. I , s. 363). Stanowili elitę poznańskich organiczników walczących o zachowa­ nie polskości pod zaborem pruskim, których można uznać za prekursorów wielkopolskiego pozytywizmu. Ciekawostką jest fakt, iż znajomość Szulców z rodziną Libeltów trwała już drugie pokolenie. Zachowała się też metryka 3 3 Wpis pochodzi z 1849 r. (karty ewidencyjne ludności z X I X w.). �127 RODZINA SZULCÓW kościelna świadcząca, że Karol Libelt był ojcem chrzestnym najmłodszego syna Jana Nepomucena: Teofila Waleriana. Warto podkreślić, że minęło zaledwie 90 lat od chwili urodzenia Franciszka w Wołowie do momentu, w którym Jan Nepomucen współtworzył najpotrzebniejszą wtedy Polakom w zaborze pru­ skim organizację. Wielką dbałość o sprawy społeczne przekazał swoim synom, których dalsze losy potwierdzają umiłowanie przez nich nowej ojczyzny i nie­ zwykłe wręcz wyczulenie na sprawy dotyczące kultury Poznania. Najstarszym synem Jana Nepomucena był Karol (ur. 1841), z zawodu złotnik. Niestety, zmarł w młodym wieku nie pozostawiając potomstwa. Kolejny syn, Teodor (ur. 1843) związany był przez całe życie z Poznaniem. Prowadził zakład litograficzny i drukarnię przy ul. Wrocławskiej. Udzielał się we władzach Towarzystwa Przemysłowego, a następnie został jego członkiem honorowym. Wydał własnym nakładem m. in. kilka druków skierowanych do młodzieży. Dwa najbardziej popularne to: Wizerunki Królów Polskich i Sławni Mężowie Polacy. Pod koniec X I X w. były to wydawnictwa unikatowe. Teodor ożenił się z Bronisławą Adamską (siostrą żony najmłodszego z braci Teofila Waleriana - Stanisławy). Niestety, ta gałąź rodziny Szulców wygasła. Teodor dożył 81 lat i zmarł po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Trzeci syn - Władysław (ur. 1846), był księgarzem. Przeniósł się do War­ szawy i prowadził tam sklep do 1916 r. Zachowane wspomnienia rodzinne mówią, iż utrzymywał żywy kontakt z braćmi w Poznaniu i obdarowywał ich dzieci wydawnictwami nieosiągalnymi w zaborze pruskim. Sam zmarł bez­ potomnie w Warszawie. Dopiero najmłodszy z braci Teofil Walerian (ur. 1849 r.) utrzymał ciągłość rodu. Ożenił się ze Stanisławą Adamską. Mając zaledwie dwadzieścia trzy lata założył bardzo cenioną wkrótce firmę zegarmistrzowską, a potem sklep z ze­ garkami, mieszczący się w ośrodku polskości - Bazarze Poznańskim . Przez wiele lat był prezesem Towarzystwa Przemysłowego a także znanym działa­ czem społecznym. Współtworzył Radę Nadzorczą Związku Przemysłowców, działał w Kole Śpiewackim i w Związku Sokołów Wielkopolskich (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. 1, s. 366). W pracy złotniczo-zegarmistrzowskiej za­ słynął poprzez umiejętne wprowadzanie do swych wyrobów elementów patrio­ tycznych. Były to ornamenty, bądź miniatury emalierskie przedstawiające sławne, polskie postacie historyczne. Jako pierwszy nawiązał też współpracę ze szwajcarską firmą „Patek Philippe", co uczyniło z Poznania prawdziwą 4 4 Bazar Poznański skupiał najbardziej światłych przedstawicieli życia kulturalnego, handlo­ wego i przemysłowego miasta i regionu. Lata jego trwania udowodniły, że idea Bazaru jako centrum polskości w zaborze pruskim była ważna, a sam Bazar był świadkiem najistotniejszych dla Wielkopolski wydarzeń historycznych od połowy X I X wieku. Powstał ze składek akcjonariu­ szy. Jednym z inicjatorów utworzenia Spółki Akcyjnej Bazar Poznański (od 1838 r.) był Karol Marcinkowski. W okazałym budynku znalazły swe miejsce sklepy, hotel, restauracja i sale konferencyjno-bankietowe. Budowany w latach 1838-1841 stał się jednym z symboli miasta (por. Trzeciakowscy 1987, s. 34). �128 RAFAŁ BESZTERDA stolicę handlu wyrobami zegarmistrzowskimi spod tego znaku. Zmarł wcześnie, w 1901 г., osierocając szóstkę dzieci. Ostatecznym ciosem był dla niego przegrany proces z władzami pruskimi o polską pisownię rodzinnego nazwiska. Rodzina Szulców zaskarżyła bowiem do sądu decyzję administracyjną na­ kazującą zmianę pisowni ich nazwiska na szyldzie sklepowym lokalu miesz­ czącego się w Bazarze Poznańskim. Proces ten stał się swojego czasu bardzo głośnym w Poznaniu, a dzięki sprawozdaniom prasowym - także w całym za­ borze pruskim. Członkowie omawianej gałęzi rodu używali pisowni Szulc już przynajmniej od jednego pokolenia. We wspomnieniach Tadeusz Szulc nad­ mienia, że on sam podpisywał się Szulc nawet przy wypełnianiu dokumentów niezbędnych do podjęcia studiów medycznych we Wrocławiu i nikt takiej pisowni nie kwestionował (Szulc 1957, s. 147). W przypadku tej rodziny pi­ sownia nazwiska była zróżnicowana. Jak podawałem wcześniej, jeszcze Teofil Walerian zapisany był w magistracie jako Theofil Walerian Schulz(tz). Nie wiadomo kiedy wśród członków rodziny utrwaliła się spolszczona wersja na­ zwiska. Być może już za życia Jana Nepomucena, chociaż brak na to dowo­ dów. Najprawdopodobniej administracja pruska w 1901 r. zwróciła uwagę na znaną rodzinę kupiecką i sprawdziła dokumenty znajdujące się w rejencji poznańskiej. Wynikało z nich, iż nikt nie zezwolił urzędowo na zmianę nazwis­ ka, wobec czego zażądano przywrócenia jego pierwotnego brzmienia. Taka decyzja władz zaborczych doprowadziła do wystąpienia rodziny posiadającej polską tożsamość na drogę sądową. Obie strony poszukiwały dowodów na poparcie swojego stanowiska. Odnalezione przez Teodora i młodego Tadeusza księgi Bractwa Szewckiego potwierdziły, iż nazwisko pradziada Franciszka wpisane było do niej w brzmieniu niemieckim. Nie ujawnili tego faktu w trak­ cie przewodu sądowego. Strona pruska nawet nie powołując się na tak dawne zapisy nakazała usunięcie szyldu z polskim nazwiskiem Szulc z zakładu zegar­ mistrzowskiego i zastąpienie go innym, z nazwiskiem Schultz . To, że sklep znajdował się w Bazarze Poznańskim, owym symbolu polskości, miało dla Niemców ogromne znaczenie. Rodzina początkowo zignorowała postanowie­ nie sądu. Po kilku tygodniach szyld zdjęli pracownicy administracji pruskiej w asyście policji. Przez kilka kolejnych miesięcy firma funkcjonowała, ku uciesze poznaniaków, bez żadnego szyldu. Dopiero w końcu 1901 Szulcowie zostali zmuszeni do umieszczenia na widocznym miejscu „nowej" nazwy fir­ my: W. Schultz. Prawo do noszenia nazwiska Szulc przywrócono rodzinie 22.10.1919 г., na podstawie jej wniosku skierowanego do rejencji poznańskiej. Teofil Walerian i Stanisława Adamska mieli szóstkę dzieci: Tadeusza, Bro­ nisława, Helenę, Stanisława, Zdzisława i Janusza. Najstarszy syn Tadeusz (ur. 1881) od lat gimnazjalnych związany był z tajnymi organizacjami samokształceniowymi i wolnościowymi. W murach gimnazjum św. Marii Magdaleny były to: kółko im. Tomasza Zana i Czer5 5 Nie udało się odnaleźć szczegółowych akt procesowych, a tym samym prześledzić rodzaju argumentacji użytej przez obie strony w trakcie postępowania. �RODZINA SZULCÓW 129 wona Róża. Po ukończeniu szkoły średniej studiował medycynę we Wroc­ ławiu, Monachium i Gryfii (w Poznaniu nie było wtedy uniwersytetu). W 1905 r. uzyskał doktorat nauk medycznych na uniwersytecie w Gryfii. Następnie odbywał obowiązkową, wojskową praktykę lekarską i w 1907 r. opuścił szeregi wojska pruskiego jako oficer rezerwy. Został lekarzem miejs­ kim w poznańskiej dzielnicy Wilda, a ponadto lekarzem fabrycznym zakładów metalowych H . Cegielskiego. Od swych młodych lat uczestniczył czynnie w ży­ ciu miasta. Kiedy tylko powstało polsko-niemieckie Stowarzyszenie Zawo­ dowe Lekarzy Poznańskich (było ono organizacją zbliżoną do związku zawo­ dowego), objął w nim funkcję członka zarządu, który składał się z sześciu Niemców i sześciu Polaków. Pełnił w nim obowiązki skarbnika. Urząd ten złożył faktycznie dopiero po I wojnie światowej. Uznanie kolegów i społeczeń­ stwa miasta zdobył dzięki aktywności na Wydziale Lekarskim Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie redagował „Nowiny Lekarskie" i w la­ tach 1908-1912 był ich sekretarzem. Ze względu na zdolności muzyczne został także członkiem zarządu towarzystwa „Lutnia", które dzięki osobie dyry­ genta, ks. W. Gieburowskiego, miało znaczne poważanie wśród poznańskich melomanów. Pracował także w sekcji kulturalnej organizacji „Straż". Był dodatkowo w zarządzie Towarzystwa Higieniczno-Społecznego i innych orga­ nizacji, mniej istotnych ze względów historycznych. Oprócz tego szeregu zajęć i funkcji w organizacjach zawodowych i społecznych zaakceptowanych przez administrację pruską, należał do organizacji konspiracyjnych. Najważniejszą z nich była „Obrona Narodowa" (podporządkowana „Lidze"), która swą działalnością obejmowała cały obszar zaboru pruskiego. Tadeusz Szulc z du­ mą wspominał, iż był także jednym z niewielu członków samej „Ligi" (Szulc 1957, s. 7). Była to organizacja narodowo-demokratyczna, bardzo ważna dla poznańskiego życia politycznego. Od 1907 r. współpracował z nowo powstałym dziennikiem „Kuryerem Poznańskim" jako recenzent muzyczny. W tej dziedzinie zasłynął również jako dobry organizator przygotowując rozmaite koncerty okolicznościowe. Za naj­ większe dokonania można uznać poznańską premierę oratorium „Quo Vadis" Feliksa Nowowiejskiego i premierowe wykonanie dzieł Karola Szymanow­ skiego. Jego celne recenzje muzyczne ukazywały się aż do 1918 г., z przerwą w trakcie I wojny światowej. Z obszerniejszych tekstów muzycznych jego autorstwa należy przypomnieć broszurę o F.Chopinie wydaną w 1910r. i szkic o muzycznym Poznaniu w latach 1870—1939, napisany wspólnie z wybit­ nym historykiem sztuki G. Chmarzyńskim. Swoje artykuły podpisywał także pseudonimem „Iatros" lub ,,-z,-z". Nie były to jedyne nurty zainteresowań Tadeusza. W swej działalności przejawiał wielokrotnie troskę o fizyczny rozwój młodzieży. Napisał na ten temat szereg artykułów i broszur. Pierwszą wojnę światową przeżył jako lekarz armii pruskiej w stopniu porucznika a później kapitana. Dwukrotnie podczas wojny przez kilka mie­ sięcy przebywał w Poznaniu jako rekonwalescent po przebytych chorobach. �130 RAFAŁ BESZTERDA Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r. zastało go w Poznaniu, gdzie z początku utrzymał dotychczasowe stanowisko lekarza dowódcy Głównego Szpitala Fortecznego. Odradzające się władze polskie zaproponowały mu kierow­ nictwo Instytutu Higienicznego i Lekarza Powiatowego. Został także poproszony 0 prowadzenie zajęć z anatomii na tworzącym się Uniwersytecie Poznańskim. Powszechne zaufanie społeczne i wybitne cechy organizatorskie zaowoco­ wały propozycją objęcia funkcji członka Magistratu poznańskiego. Jako radca pracował tam od 1925 do 1936 г., a jako Naczelnik Wydziału Zdrowia Pub­ licznego do 1938 r. (wydział ten został przez niego stworzony od podstaw). Ceniony przez zwierzchników był w latach 1934-1936 zastępcą Prezydenta Miasta Poznania - Cyryla Ratajskiego. Najobszerniejszym tekstem dotyczącym rodziny Szulców są wspomnienia Tadeusza. Liczą one około 900 stron maszynopisu, którego fragmenty zostały wydane drukiem w 1995 r. Żal, iż wyboru dokonano przede wszystkim pod kątem opisywanej przez niego działalności lekarskiej. Nie opublikowano części rozważań natury ogólnej, czasami o charakterze filozoficznym, czy w końcu obszernej części ciekawostek z życia dawnego Poznania. Tekst ten daje wgląd w osobowość jednego z Szulców żyjącego na przełomie wieków, a ponadto pozwala uchwycić różne odcienie mentalności poznańskiego mieszczaństwa 1 epoki. Opisuje on na przykład ciekawą kwestię ceł miejskich: Bardzo charakterystyczną rzeczą dla dawnego Poznania, mieszczącego się w obrębie wałów fortecznych i jego ekskluzywności wobec gmin zewnętrznych była sprawa ceł. Miasto miało swoje własne cła wwozowe, szczególnie na mięso. Jeżeli ktoś np. kupił mięso zwykłe, drób lub dziczyznę poza murami fortecznymi, np. na Rynku Jeżyckim, musiał przy wejściu do miasta uiścić od­ powiednie cło. U bram szczególnie u najwięcej frekwentowanej Bramy Berlińskiej patrolowali miejscy, zielono umundurowani celnicy i wychwytywali podejrzanych o zamiar przemytu mięsa. W miejscu, gdzie dzisiaj stoi tzw. „Hotel Royal" , stał podówczas mały parterowy miejski urząd celny. Tam to trzeba było się udawać z mięsem, tam je odważano i obliczano wysokość cła. Każdy tramwaj konny, który szedł z dworca ku miastu musiał się liczyć z tym, że celnik wejdzie do wnętrza i zapyta, czy kto ma coś do oclenia. Również istniało cło mostowe na moście Chwali szewskim, który łączył ulicę Chwaliszewo z dzisiejszą ulicą Wielką (wówczas Szeroką). Po godzinie dziesiątej wieczorem do którejś godziny rannej musiał każdy, kto przejeżdżał przez most wozem lub czymś podobnym, zatrzymać się przed budką celnika stojącą w bliskości krzyża, skąd celnik dla wygody przejeżdżających wysuwał łopatkę o bardzo długim trzonie, tak, że przejeżdżający mógł nie wysiadając opłacić cło za każdą osobę wiezioną w wysokości kilku fenigów od osoby (Szulc 1957, s. 37-38). 6 Nie wszyscy ze współczesnych mieszkańców Poznania zdają sobie sprawę, że zaledwie sto lat temu obszar miasta był dalece ograniczony wybudowanymi przez władze pruskie fortyfikacjami. Ich częściowe wyburzenie i włączenie do Poznania dodatkowych obszarów spowodowało rozszerzenie granic miasta dopiero w ostatnim dziesięcioleciu X I X w. Zniesiono wtedy także nakaz wznoszenia budynków techniką muru pruskiego w pasie przyfortecznym (por. 6 Hotel o niezmienionej nazwie stoi w Poznaniu do dziś przy ul. Św. Marcin, naprzeciwko wylotu ul.Gwarnej. �RODZINA SZULCÓW 131 Trzeciakowscy 1987, s. 29). Wielokrotnie spotkać można w cytowanych wspom­ nieniach opis problemów, z jakimi borykała się młoda administracja polska po 1918 г., której decyzjami Poznań zmieniał swoje oblicze terytorialne (Szulc 1957, s. 509-511). Inną ciekawostkę historyczną zawarł Szulc przy okazji opisu mobilizacji podczas I wojny światowej: W mieście panował niezwykły, nerwowy ruch. Plakaty obwieszczające mobilizację, rozlepione na słupach całego miasta, ukazały się - rzecz nie do uwierzenia - także w języku polskim. Teraz, gdy chodziło o własną skórę, nawet władze wojskowe pruskie uważały za właściwe odezwać się do Polaków w ich języku ojczystym i nawoływać do spełnienia „obowiązku wobec ojczyzny" nie­ mieckiej (Szulc 1957, s. 336). Wspominałem, że Tadeusz Szulc był stałym recenzentem muzycznym „Kuryera Poznańskiego". Przebywając na froncie tęsknił za wiadomościami z ro­ dzinnego miasta, toteż, jak pisał: zaabonowałem „Kuryera Poznańskiego", którego mi następnie przez cały czas mego pobytu na froncie pod opaską przysyłano. W ten sposób byłem w stałym i dość ścisłym kontakcie z Po­ znaniem i mogłem na ogół dobrze się orientować, co dzieje się w kraju i w Poznaniu mając stałe informacje z polskiej strony. Listy od żony i rodziny dopełniały reszty. I z frontu można było pisywać listy polskie w zamkniętych kopertach, tylko w samych początkach wolno było pisywać jedynie otwarte karty i to po niemiecku, nie podając jednak miejsca wysyłki, a tylko formację (Szulc 1957, s. 350). W obszernym tekście wspomnień znalazło się miejsce na nowinki dotyczą­ ce zmiany czasu na letni. Niemcy wprowadzili taką zmianę po raz pierwszy podczas I wojny (Szulc 1957, s. 404). W innym miejscu autor celnie scharakteryzował sytuację frontu antypruskiego na ziemiach wielkopolskich i prasę ugodową: Wewnątrz społeczeństwa poznańskiego i zaboru pruskiego była sytuacja w stosunku do zwalczających się kierunków pozostałych zaborów na ogół jasna i nie powikłana. Rozbieżności wewnętrznych w zasadzie nie było, ani politycznych ani społecznych, a front antyniemiecki poza garstką nieuleczal­ nych prusofilów, próbujących akcję swą prowadzić na łamach poznańskiej w tym celu do życia powołanej „Gazety Narodowej" pod redakcją Ignacego Żnińskiego, był zwarty. [...] W czasie pierwszej wojny przyjął [mowa o Ignacym Żnińskim - przyp. R.B.], zaofiarowane mu przez ugodowców pruskich stanowisko redaktora owej „Gazety Narodowej", która jednak żadnego nie wywierała wpływu i nie była zdolna, podobnie jak w tym samym celu uruchomiony w Lesznie „Kraj", osłabić front antyniemiecki. Poza tymi dwoma organami w Wielkopolsce jeszcze „Gazeta Gru­ dziądzka" Wiktora Kulerskiego i „Godzina Polski", zwana powszechnie „Gadzina Polski", pod kierownictwem Adama Napieralskiego w Częstochowie usiłowały oddziaływać, lubo bezskutecznie, na społeczeństwo zaboru pruskiego na rzecz państw centralnych (Szulc 1957, s. 418-419). Kilka stron maszynopisu poświęcił Szulc dość powszechnemu w Wielko­ polsce, niechętnemu stosunkowi do Józefa Piłsudskiego. Objętość niniejszego artykułu nie pozwala na przytoczenie całości jego rozważań. Poza cytowanymi fragmentami T.Szulc zwraca uwagę na specyfikę zaboru pruskiego i wynika­ jące stąd różnice w ocenie postaci marszałka: �132 RAFAŁ BESZTERDA Co skłoniło do tego kroku Piłsudskiego i jego popleczników z P.P.S. i kazało mu w konflikcie [fragment dotyczy czasów I wojny światowej - przyp. R.B.], zaraz u jego początku szafować krwią polską, już wtenczas, gdy wyniku zmagań nikt nie mógł nawet w przybliżeniu przewidzieć, trudno z całą pewnością jeszcze dzisiaj powiedzieć. Czy wchodziły tam w grę jakieś osobiste pobudki uczuciowe, czy też opierał Piłsudski swój plan na jakichś rachubach politycznych, nie można nawet teraz po tylu latach stwierdzić na pewno bez bliższych danych. Czy kierowała nim tylko nienawiść wyłącznie socjalisty do caratu - a pochodził z Litwy - czy była mu motywem osobista ambicja odegrania jakiejś wybitniejszej roli, czy pragnął tylko po raz pierwszy od 1831 r. powołać do życia polską regularną jednostkę zbrojną, choćby małą, było có najmniej dla zaboru pruskiego, wtenczas, w czasie I wojny zupełnie rzeczą nie jasną. Może łudził się, że tworząc tę jednostkę równocześnie stworzy ośrodek zbrojny, który rozrastając się i wzmacniając ochotnikami spod zaboru rosyjskiego stanie się czynnikiem reprezentującym militarny czyn i polityczną myśl polską. [...] W każdym razie powiedzieć można, że wystąpienie Piłsudskiego i jego zwolenników - bez względu, z jakich powstało motywów - w czasie czteroletniej wojny w niczym nie zaważyło, szczególnie w sensie dodatnim, na rozwoju sprawy polskiej i obojętnym było w gruncie rzeczy, czy legiony Piłsudskiego, od których zresztą „legion wschodni" wnet odpadł i swoją poszedł drogą, istniały w ogóle czy nie. Zaważył Piłsudski na losach Polski dopiero po pierwszej wojnie. Rozwój wypadków w czasie wojny dowiódł nadto, że Piłsudski stanął po fałszywej stronie, co też - choć późno - sam pewnie musiał uznać poznawszy bliżej Niemców i przekonać się, że przelewanie krwi polskiej ochotniczo już w pierwszej fazie wojny było błędem (Szulc 1957, s. 419a-d). Chociaż przytoczone tu słowa są jedynie wyjątkiem, nie zapominajmy, że autor był w chwili ich pisania podpułkownikiem W.P. i jego poglądy jako żołnierza były zazwyczaj wyważone. Potrzeba działań wojennych nie była mu obca. Nie zgadzał się jednak z decyzjami politycznymi Piłsudskiego i jego obozu. Wyrażał w ten sposób poglądy bliskie wielu Wielkopolanom. Pry­ watny stosunek T. Szulca do tej kwestii był zresztą znany Prezydentowi Mia­ sta Poznania, Cyrylowi Ratajskiemu, który nakłonił go do pracy samorządo­ wej i objęcia funkcji zastępcy prezydenta. Przy okazji opisu dotyczącego początkowych faz tworzenia polskich sił zbrojnych w Wielkopolsce autor wspomnień przytoczył znamienną sytuację charakteryzującą ten proces: 7 Polaków z wyższym wykształceniem wojskowym w Poznaniu wówczas nie było. [...] Wybór padł na generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. [...] Dowbor zjechał niezwłocznie do Poznania i około połowy stycznia 1919 r. objął naczelne dowództwo wojsk wielkopolskich. Wprowadził niebawem jednolite mundury polskie barwy popielatej. Pokrycie głowy stanowiły czapki kształtu wysokiej rogatywki. [...] Z dawniejszych niemieckich oficerów zawodowych znaleźli się w wojsku wielkopolskim w stopniach obecnie generalskich Polacy Kazimierz Raszewski i Grudzielski. Szereg oficerów wyższych przywiózł ze sobą z byłych formacji polskich w Rosji Dowbór-Muśnicki. W początkach były trudności pewne z polską komendą, której nikt nie znał. Używano więc zrazu komendy niemieckiej z konieczności. Szybko się to jednak zmieniło i język polski zapanował w wojsku niepodzielnie tak, że, gdy po kilku tygodniach na wezwanie Lwowa wyruszyły mu pierwsze bataliony poznańskie na odsiecz przeciw oddziałom ukraińskim, szły tam już pełne zapału formacje w każdym calu polskie (Szulc 1957, s. 441). Był też Tadeusz Szulc pomysłodawcą i osobą odpowiedzialną za urządze­ nie „dziecińca" na łąkach dębińskich. Powstał on na wzór ogrodów jordanow- 7 Tadeusz Szulc pisał omawiane wspomnienia pod koniec życia, zmarł w 1957 r. �RODZINA SZULCÓW 133 skich. Od chwili powstania (lata dwudzieste) do dzisiaj zachował się układ przestrzenny tego miejsca wraz z ulicą Jordána (Szulc 1957, s. 511-512). Wiele miejsca Tadeusz Szulc poświęcił we wspomnieniach wynalazkom technicznym, ich przyjmowaniu i następstwom, jakie wywoływały w życiu codziennym Wielkopolan oraz w szerokiej skali Polski i Europy. Z perspek­ tywy dwóch wojen światowych, które przeżył, dał m. in. wyraz swojemu sto­ sunkowi do samolotu, rozważając jego użyteczność pod wieloma względami: W tych to pełnych zgrozy chwilach przeżytych w Warszawie i częściowo już przedtem w rodzin­ nym Poznaniu uwidoczniła się w całej swej jaskrawości różnica między pierwszą wojną światową a już nawet początkiem drugiej. [...] Co za rozpiętość między jej siłą niszczycielską [bombą atomową - przyp. R.B.], a owymi „niewinnymi" strzałkami spuszczonymi przygodnie z samolo­ tów w r. 1914 we Francji, które miałem sposobność oglądać, jak pisałem, pod Verdun. A wszystko to stało się możliwe dzięki - genialnemu skądinąd - wynalazkowi samolotu. [...] Póki samolot, jak było jeszcze prawie zasadniczo w I wojnie światowej, służył celom wywiadowczym lub dzięki zrzucanym ulotkom celom propagandowym, był na usługach celów pozytywnych. Z chwilą jed­ nak, gdy technicznie wydoskonalony, stał się - i to z czasem, coraz więcej - środkiem transpor­ towym i tym samym roznosicielem śmiercionośnych pocisków, przemienił się wkrótce w ruchomą bazę dla oręża zaczepnego, przed którym nikt w świecie i nigdzie nie jest bezpieczny. Odtąd nie ma zakątka na ziemi, gdzieby można się ukryć i prawie zaryzykować można twierdzenie, że bezpieczniej było w pierwszej wojnie na froncie, niż w drugiej w domu. [...] A co ma ludzkość w zamian za to? Jakie pozytywne korzyści przyniósł wynalazek samolotu ludzkości jako całości? Prawie żadnych. W stosunku do kolosalnych strat w krwi i mieniu oraz niebywałej udręki nerwowej w czasie wojen, które ludzkość zawsze nawiedzały i nawiedzać będą, są zyski czy to w podczas ich trwania czy w razie pokoju tak nikłe, że prawie żadne. [...] Zyskiwanie na czasie jest zdobyczą bardzo względną, ma znaczenie tylko głównie i prawie wyłącznie wtenczas, gdy się chce ubiec współzawodnika, konkurenta, przeciwnika. Przecież gdy on nie posiada możności tej szyb­ kiej zmiany miejsca, natenczas i mnie jest ona niepotrzebną a ludzkość chroni się w ten sposób od pożerającego ją i wyczerpującego ją ciągłego pośpiechu, który ją wiedzie coraz więcej do rozstroju oraz upadku i nie przynosi - absolutnie biorąc - żadnej korzyści. [...] Ten wynalazek samolotu był wszak początkiem i poniekąd źródłem wojen totalnych, w których zaczęto walczyć poza armią także z ludnością cywilną. [...] Tak to okazało się tutaj, jak pewnie nigdy przedtem, że genialność wynalazczości ludzkiej zeszła niestety znów na bezdroża i zamieniła nieprzewidzianie najszlachet­ niejsze niewątpliwie zamierzenia w następstwa straszliwe (Szulc 1957, s. 696a-b). Powróćmy do dziejów Tadeusza Szulca i założonej przez niego rodziny. Ożenił się z Anną Mann i miał trójkę dzieci: Bogdana, Wacława i Urszulę. Bogdan był sędzią. Ożenił się z Benigna Dudzianką (1947), lecz zmarł przedwcześnie i bezpotomnie w Gorzowie Wielkopolskim. Jego brat Wacław także wybrał prawo jako swój zawód. Był przez wiele lat sędzią Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu i sędzią Sądu Najwyższego w Warsza­ wie. Ożenił się z Aliną Karasińską. Miał z nią dwójkę dzieci: Annę i Jerzego. Jerzy ożenił się z Bożeną Walczak. Mają oni syna Michała, który jest jednym z dwóch żyjących męskich potomków rodziny Szulców w siódmym pokoleniu. Anna wyszła za mąż za Witolda Kozaka i ma trójkę dzieci: Wojciecha, Jerzego i Elizę. Urszula, absolwentka Akademii Handlowej, wyszła za mąż za Leona Gattnera, profesora WSE w Poznaniu, z którym miała piątkę dzieci: Grażynę, Włodzimierza, Andrzeja, Ryszarda i Ewę. Rodzeństwo Tadeusza Szulca, który był najstarszym synem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej, to: Bronisław, Helena, Stanisław, Zdzisław. �134 RAFAŁ BESZTERDA Bronisław zmarł w dzieciństwie. Helena wyszła za mąż za Edwarda Winklera. Był on nauczycielem gimna­ zjalnym w Warszawie. Dlatego też małżeństwo na długo zamieszkało z dala od Poznania. Dopiero po 1945 r. Edward Winkler został wykładowcą w Politech­ nice Poznańskiej i małżonkowie powrócili do stolicy Wielkopolski. Najmłodszy brat - Janusz, przez czas jakiś kierował filią rodzinnego przed­ siębiorstwa kupieckiego w Bydgoszczy. Razem z braćmi brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim. Bracia Stanisław i Zdzisław wymagają szczególnego omówienia ze względu na ich wkład w rozwój poznańskiego kupiectwa i kultury. Stanisław, podobnie jak jego starszy brat Tadeusz, uczęszczał do gimnazjum św. Marii Magdaleny. Jednakże nie było mu dane je ukończyć. Wraz ze śmiercią ojca (1901 г.), a podczas studiów medycznych Tadeusza, na niego właśnie spadł ciężar pro­ wadzenia wraz z matką rodzinnej firmy zegarmistrzowskiej. Został wysłany na praktyki do Królewca i Szwajcarii. Pod wpływem Stanisława firma przekształ­ ciła się stopniowo we wzorcowy zakład jubilerski. Po latach okazało się, że wybór Stanisława na następcę ojca, dokonany poniekąd z konieczności, dla całej rodziny był szczęśliwy. Młodzieniec od początku przejawiał spore talenty kupieckie i artystyczne. Podobnie jak bracia, włączył się czynnie w organizację ruchu zawodowego organizując Ogólnopolskie Zjazdy Złotników i Jubilerów. Pracownię złotniczą przeniósł w latach dwudziestych z Bazaru na PI. Wol­ ności 5 (budynek ten do dzisiaj pozostaje w rękach rodziny). Swoje prace przedstawiał m.in. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r. i Międzynarodowej Wystawie Rzemiosł w Berlinie w 1938 r. Był długoletnim prezesem Zjednoczenia Zegarmistrzów i Złotników Miasta Poznania, radcą Izby Rzemieślniczej oraz członkiem zarządu Cechu Zegarmistrzów i Złotni­ ków Miasta Warszawy. Nawet po 1945 r. dalej działał w zarządach rzemieśl­ niczych. Był m.in. wiceprezesem Poznańskiej Izby Przemysłowo-Handlowej. Poza pracą związaną z wykonywanym przezeń zawodem działał od mło­ dych lat w organizacjach narodowościowych i samokształceniowych. Był pre­ zesem „Ogniwa", organizacji młodzieżowej mającej na celu nauczanie historii i literatury polskiej w zaborze pruskim, a także czynne występowanie przeciw władzom zaborczym. Ponadto, był członkiem Straży Ludowej i uczestnikiem powstania wielkopolskiego. Opiekował się również młodzieżą w okresie między­ wojennym jako Kurator Towarzystwa Uczniów Handlowych w Poznaniu. Podzielał poglądy polityczne braci i dlatego w tym samym okresie był przewod­ niczącym Koła Mieszczańskiego BBWR. Okupację spędził w Warszawie, gdzie prowadził zakład jubilersko-zegarmistrzowski i własną pracownię złotniczą. Pomagał finansowo Szarym Szeregom. W 1945 r. powrócił do Poznania i otwo­ rzył ponownie własny zakład. Równolegle do 1950 r. funkcjonował jego sklep w Warszawie. Powojenna rzeczywistość zmusiła go do przekształcenia zakładu poznańskiego w spółdzielnię pracy. Co prawda, jeszcze do 1954 r. był człon­ kiem zarządu hurtowni zegarmistrzowsko-złotniczej „Zegarhurt" i założycielem przewodniczącym rady nadzorczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu Złotników �RODZINA SZULCÓW 135 i Zegarmistrzów w Poznaniu. Napisał też kilka szkiców dotyczących złotnictwa artystycznego zamieszczonych w Kronice Miasta Poznania. Kolejną z jego pasji było kolekcjonerstwo rzadkich wyrobów złotniczych, przeważnie sreber. Ten unikatowy zbiór (zawierający nawet srebra powstałe w pracowni Odiota - nadwornego złotnika Napoleona) przetrwał powstanie warszawskie i choć mocno uszczuplony znalazł się po wojnie w Poznaniu (Sokolnicki 1974, s. 17). Rodzina ofiarowała go Muzeum Rzemiosła, nowo powstałemu w Poznaniu Oddziałowi Muzeum Narodowego. Wśród wspania­ łych dzieł sztuki znajdował się puchar srebrny, wykonany przez Stanisława, z miniaturą ratusza poznańskiego na wieku, którym prezydent Poznania Cyryl Ratajski wznosił toast na cześć prezydenta Ignacego Mościckiego przeby­ wającego w Poznaniu z okazji otwarcia PWK w 1929 r. Także z inicjatywy Stanisława i w jego pracowni udało się zrekonstruować insygnia rektorskie Uniwersytetu Warszawskiego. Darował poza tym komplet insygniów rektor­ skich i prorektorskich Akademii Handlowej w Poznaniu. Żonaty był z Ireną Wilhelmi i miał dwójkę dzieci: Danutę i Andrzeja. Dzieci zaangażowały się w kampanię wrześniową jako harcerze, później były żołnie­ rzami Szarych Szeregów. Andrzej był żonaty z Barbarą Chwiłkowską i miał z nią córkę Alinę. Zginął w 1941 r. w trakcie napadu rabunkowego na sklep ojca w Warszawie. Siostra Danuta wyszła za mąż za Jerzego Sokolnickiego i zamiesz­ kała w rodzinnym Poznaniu. Ich jedyna córka Katarzyna wyszła za mąż za Michała Męczyńskiego. Mieszkają w Poznaniu. Danuta, po śmierci brata i po­ wrocie z Warszawy do Poznania, prowadziła ojcowską firmę. Ukończyła studia historii sztuki i zdobyła dyplom mistrzowski w zakresie złotnictwa. Po upaństwo­ wieniu zakładu była kierownikiem artystycznym Spółdzielni „Rytosztuka". Najmłodszym dzieckiem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej był Zdzisław Szulc. Nie mógł wiele pomóc rodzinie po śmierci ojca, gdy bowiem jego brat Tadeusz studiował, a Stanisław zajął się firmą złotniczą, on sam miał zaledwie sześć lat. Jak bracia, ukończył gimnazjum św. Marii Magdaleny. Ze starszym bratem Stanisławem brał udział w demonstracjach antypruskich. Jako młody człowiek wziął udział w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko - sowieckiej w 1920 r. W tych wydarzeniach historycznych brała też udział jego przyszła żona Maria Wysocka. Oboje małżonkowie zostali uhonorowani Wielkopolskimi Krzyżami Powstańczymi a Zdzisław dodatkowo Krzyżem Walecznych za udział w wojnie 1920 r. Zdzisław kontynuował zawodowe tradycje rodu i został kupcem. Zajmo­ wał się handlem zbożem. Prowadził duże przedsiębiorstwo do dnia wybuchu I I wojny światowej i był przedstawicielem duńskiej firmy Pingwin, produkują­ cej słynne lody. W czasie ostatniej wojny wraz z żoną został wysiedlony z Poznania, ale wrócił zaraz po oswobodzeniu miasta. Od młodych lat jego życie zawodowe było podporządkowane dwóm pasjom: tenisowi ziemnemu i kolekcjonerstwu instrumentów muzycznych. Zdzisław był więc kolejnym z rodzeństwa, który dbał o rozwój tej dziedziny sztuki, jaką jest muzyka. Świadczyć to może o szczególnej atmosferze panującej w rodzinnym domu �136 RAFAŁ BESZTERDA Szulców. Żadne istotne wydarzenie muzyczne w Poznaniu w trakcie kilku­ dziesięciu lat nie minęło przecież bez ich udziału organizatorskiego, czy choćby komentarza prasowego. Bracia popierali każdą ideę, jeśli dotyczyła ona spra­ wy niepodległości ojczyzny lub muzyki. Zdzisław wszystkie środki, jakimi rozporządzał przeznaczał na zakup instrumentów muzycznych. Jego kolekcja była imponująca i należy podkreślić, iż tylko dzięki wyrozumiałości żony - muzykologa i pianistki, zbiór ten, przechowywany w prywatnym miesz­ kaniu, wciąż się powiększał. Ponoć wszyscy goście, którzy odwiedzali ich dom za każdym razem byli porażeni rozmiarami kolekcji Zdzisława. Każdy kąt, każde miejsce na ścianach zajęte było przez instrumenty, czasami bardzo pokaźnych rozmiarów. Zdzisław wielokrotnie podróżował po krajach Europy i Egipcie przywożąc stamtąd starannie wybrane instrumenty. Jerzy Sokolnicki w swoich wspomnieniach przytacza anegdotyczną historię z czasów okupacji, kiedy to kolekcja Zdzisława była schowana za masywnymi, mahoniowymi szafami wystawy sklepu jubilerskiego brata przy dzisiejszym PI. Wolności (Sokolnicki 1974, s. 21-22). Pewnego razu, w godzinach otwarcia sklepu pękła jedna ze strun harfy, czyniąc przy tym potworny hałas. Pracownicy wytłuma­ czyli niemieckiemu kierownikowi, że to wynik rozsychania się drewna maho­ niowego jednej z szaf. Nie wiadomo do dzisiaj czy uwierzył, ale tak schowane instrumenty przetrwały całą wojnę. Zdzisław już przed wojną był znanym specjalistą zajmującym się naukowo pochodzeniem instrumentów, w tym ludowych. Dowodził m . i n . polskiego rodowodu skrzypiec, napisał kilka rozpraw na temat instrumentarium ludo­ wego. Do najważniejszych jego prac należy Słownik Lutników Polskich (1953). Po wojnie jego prywatne zbiory znalazły się w Muzeum Wielkopolskim a póź­ niej w Muzeum Narodowym. Dzięki staraniom Zdzisława odrestaurowano jedną z kamieniczek na poznańskim Starym Rynku i przeznaczono ją na siedzibę Muzeum Instrumentów Muzycznych. Zdzisław został jego pierwszym kustoszem. Zapoczątkował kilka trwających do dzisiaj tradycji: przede wszyst­ kim zainicjował Koncerty Sylwestrowe w M I M i międzynarodowe Konkursy Lutników w Poznaniu. Założył też Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników i był jego pierwszym prezesem. Zdzisław popularyzował także tenis ziemny. Był inicjatorem budowy pierw­ szych kortów i prezesem założycielem Polskiego Związku Lawn-Tenisowego w 1921 r. (miał wówczas 26 lat!). Zaledwie w cztery lata później wydał pierwszy polski podręcznik zasad gry w tenisa. Małżeństwo Zdzisława i Marii Wysockiej miało trójkę dzieci: Olgierda, Mirona i Aleksandrę. Miron zmarł mając zaledwie kilka dni. Olgierd skończył studia na poznańskiej WSE i pracował w banku. Ożenił się z Hanną Garstecką. Przedwcześnie zmarł pozostawiając trójkę dzieci: Wojciecha, Marię i Agnieszkę. Wojciech ożenił się z Haliną Urban i mają syna Olgierda. Jest on drugim obok Michała, syna Jerzego i Bożeny, kontynuatorem rodu Szulców. Siostra Olgierda (seniora), Aleksandra, ukończyła po I I wojnie studia muzykologiczne i pracowała w tym zawodzie. �RODZINA SZULCÓW 137 Przedstawiając dzieje tak znaczącego rodu należy nie tylko zwrócić uwagę na jego wkład w rozwój kulturalny miasta, a tym samym w kulturę polską, ale zastanowić się nad fenomenem tak szybkiej asymilacji. Nie powierzchownej, ale głęboko przenikającej, w pełni uświadomionej i akceptowanej. W ciągu sześciu pokoleń, ich przedstawiciele wykazali wiele zrozumienia dla potrzeb kraju, który uznali za swą ojczyznę. Spolonizowani w krótkim czasie, nie pozostawali na uboczu wobec problemów dotyczących społeczności, w której żyli i zaakceptowali ją jako swoją. Życie każdego z nich wpisało się w historię miasta i regionu. Niestety, wielu członków tej rodziny odeszło w zapomnienie i nawet poznaniacy ich nie znają. Ten stan rzeczy wynika z niewłaściwej edukacji oraz braku efektywnych działań na rzecz upowszechniania lokalnych tradycji. Ta mieszczań­ ska rodzina od początku swego osiedlenia się w Poznaniu utrzymywała kontakty z liderami życia kulturalnego i społecznego miasta. Sama tę elitę współtworzyła. W przeciwieństwie do niektórych Polaków od początku była wyczulona na sprawy ważne dla Wielkopolan. Trudno znaleźć w ciągu dwustu lat ich zamieszki­ wania w Poznaniu istotną historycznie inicjatywę społeczną, której Szulcowie nie poparliby czynnie. Ojcowie rodziny pozostawili po sobie pokolenia nie tylko wykształcone, ale także obdarzone talentami organizatorskimi. Przedstawione w tym artykule osoby pogodziły pracę zawodową ze społeczną i wieloma innymi zajęciami, w których zawsze sprawy polskiej kultury, gospodarki oraz życia społecznego były najważniejsze. Pragnąc uczcić choć jednego z członków tej rodziny władze Muzeum Narodowego i krewni postanowili ufundować tablicę pamiątkową poświęconą Zdzisławowi Szulcowi. Znalazła ona swoje miejsce w pobliżu wejścia do Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu. Uro­ czystość odsłonięcia odbyła się w marcu 2000 r. ŹRÓDŁA Archiwalia Karty ewidencyjne ludności Poznania. Archiwum Państwowe w Poznaniu (lata ok. 1800-1900). Protokół Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś.Woyciecha. Archiwum Państwowe w Poznaniu (sygn. AP 466). Wywiady przeprowadzone w latach 1998-1999 z pp. Urszulą Gattner i Katarzyną Męczyńską (zapisy - w archiwum Pracowni Etnologii I A i E PAN w Poznaniu). Czasopisma Odpisy notatek prasowych z „Dziennika Poznańskiego" i „Kuryera Poznańskiego" z lat 1900-1910. Literatura Dzieje Poznania 1994, J. Topolski, L . Trzeciakowski (red.), Warszawa-Poznań, t. 2, vol. 1. S o k o l n i c k i J . 1974, Rodzina Szulców, tekst odczytu dla Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania, maszynopis. S z u l c T. 1957, W Poznaniu i wkoło niego, maszynopis. - 1995, W Poznaniu i wkoło niego. Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. Wielkopolski Słownik Biograficzny. 1981, Warszawa-Poznań. �138 RAFAŁ BESZTERDA RAFAŁ BESZTERDA T H E SZULC F A M I L Y Summary The oldest traces of the history of the family Szulc reach back to the place called Wołów in Silesia, where in 1757 Franciszek was born as the first son of the tailor Jan Krzysztof. In the 1780s Franciszek came to Poznań and since then on the history of that, primarily German, family became connected with the capital of the region of Wielkopolska. Six generations of the lineage felt responsibility for the needs of the country which their ancestors had chosen as their own. They soon became polonized, accepted Poland as their homeland and never held themselves aloof to the problems of their community. Life of each of the members of the Szulc family became in some way involved in the history of the town and of the region. From the very beginning they were in touch with representatives of local social and cultural elite and soon they joined the elite themselves. Not all autochtonous Polish families were so sensitive to the problems important to the province of Wielkopolska as the members of successive generations of the Szulc family. Within the recent two centuries it is hardly possible to find any important social enterprise which would not be actively supported by the Szulcs. The forefathers of the family were followed by numerous generations of descendants who were not only well-educated people but also revealed considerable organizational skills. In the article the author presents some of the outstanding members of that unusual family who were always able to join professional success with social activity, for whom the cause of Polish culture and economy was always of greatest importance. In order to honour at least one of that extraordinary family, Zdzisław Szulc, a commemorat­ ing plaque has been founded by the National Museum together with the relatives. The ceremony took place in March 2000. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25a92b385a0aac04d09dcd066a8c280f.pdf c55f5a78db69b83abd207a4f3a8e17c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1525 Title A name given to the resource Rodzina Holtzerów / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.121-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Poznań RODZINA HOLTZERÓW Artykuł ten jest wynikiem badań archiwalnych i wywiadów prowadzonych w celu uzupełnienia dokumentacji dotyczącej dziejów znanych rodzin poznań­ skich o pochodzeniu niemieckim. W obszarze zainteresowań znalazły się rody Holtzerów, Szulców i Arnoldów. Zgromadzone materiały pozwolą na opublikowanie rękopiśmiennych pamiętników wraz z komentarzem, a także krótkich tekstów prezentujących stan badań przedmiotowych. Wśród wielu rodzin zasłużonych dla Wielkopolski Holtzerowie zajmują ważne miejsce. Ich niemiecko-austriacki rodowód jest mało znany mieszkań­ com Poznania. W Wielkopolskim Słowniku Biograficznym znaleźć można jedy­ nie wzmiankę dotyczącą Stanisława Emila Holtzera, który powszechnie koja­ rzony jest z działalnością lekarską i społeczną na uchodźstwie w okresie poprzedzającym powstanie wielkopolskie i po powrocie do kraju. Uderzające jest skojarzenie obco brzmiącego nazwiska z działalnością narodowego Towa­ rzystwa Gimnastycznego „Sokół". Co sprawiało, że przedstawiciele tej rodzi­ ny tak żarliwie opowiadali się czynnie za polskością, nie tracąc przy tym świadomości własnego pochodzenia? Prawdą jest bowiem, iż żyjący Holtze­ rowie nie mają wątpliwości co do swojej polskości. Nie przeszkadza im to równocześnie pamiętać o swoim rodowodzie i podtrzymywać jego znajomość wśród najmłodszych członków rodziny. W omawianym przypadku świado­ mość pochodzenia nie łączy się w żaden sposób z utrzymywaniem kontaktów z przedstawicielami rodziny pozostającymi poza granicami Polski. Zostały one zaniechane w okresie bezpośrednio poprzedzającym I I wojnę światową, głów­ nie ze strony członków rodziny zamieszkującej na terenie Niemiec. Dane genealogiczne, którymi dysponuje rodzina pochodzą w głównej mie­ rze z zapisków dokonanych w języku niemieckim przez przedstawicielkę wtór­ nie zniemczonej gałęzi rodziny - Helenę Zagrodzka. Dzięki kontaktom z Ireną Czarnecką zostały one przetłumaczone w 1937 r. na język polski i obok foto­ grafii należą dzisiaj do najcenniejszych dokumentów rodzinnych. Swoje wspomnienia spisał także pod koniec życia Bogdan Józef Holtzer. Niestety nie zdążył dokończyć dzieła przed śmiercią. Informacje o jego pierwotnym, roz­ budowanym zamyśle znajdujemy w spisie rozdziałów. Wiadomości zostały spisane po I I wojnie światowej i obejmują przede wszystkim lata 1902-1945. �RAFAŁ BESZTERDA 122 Najwcześniejsze ślady dziejów rodu Holtzerów sięgają połowy X V I I I w. Pierwszy znany protoplasta o niewiadomym imieniu był cesarsko-królewskim radcą nadwornym w Wiedniu. Ożenił się najprawdopodobniej około 1785 r. z córką aptekarza - Anną Brunner, pochodzącą ze Śląska . Oboje małżon­ kowie byli wyznania rzymskokatolickiego. Mieli jedynego syna - Sylwestra. Chłopiec został bardzo wcześnie osierocony. Jego rodzice zmarli w 1796 г., stając się ofiarami epidemii cholery. Sylwester Holtzer urodził się w Wiedniu w 1789 lub 1790 r. Po śmierci rodziców wychowywany był przez stryja w majątku Ober Pritsch pod Wschową. I tu zaczynają się dzieje wiążące do dziś rodzinę z Wielkopolską. Kształcił się we Wschowie i został agronomem. Przez czas jakiś pomagał stryjowi w prowadzeniu folwarku, a w latach późniejszych wykupił tartak i dzierżawił jeden z folwarków należących do księcia Turn-Taseis w powiecie krotoszyńskim. Ponoć już we wczesnych czasach szkolnych zakochał się w córce protestanckiego superintenden­ ta -Augusta von Sachtleben. W tradyq'i rodzinnej przypisywano Sachtlebenom posiadanie tytułu barona. Ślub Sylwestra z Karoliną Matyldą von Sachtleben odbył się we Wschowie w 1815 r. Kochające się małżeństwo miało jedenaścioro dzieci: Natalię, Agnieszkę, Teofilę, Antoninę, Konstanq'e, Ferdynanda, Roberta, Paulinę, Ludwika, Serafinę, Adolfa. O niektórych z nich wiadomo niewiele. Fakty te jednak mają znaczenie dla dalszych dziejów rodziny. Najstarsza córka Natalia (zm. 1840), nie pozostawiła potomstwa. W historii rodziny zapisano jedynie, iż była kulawa. Agnieszka również była do śmierci panną i nie miała potomstwa. Urodzona w 1817 r. przeżyła w samotności długie życie. Pamięć rodzinna mówi o zawiedzionej miłości młodzieńczej, której pozo­ stała wierna aż do śmierci w 1891 r. Swe dni spędziła we Wschowie. Teofila (ur. 1818), podobnie jak starsze siostry, była bezdzietna i umarła samotnie w Buku w 1898 r. Dorosłe swe życie poświęciła nauczaniu dzieci . Kolejna siostra - Antonina połączyła jako pierwsza dzieje rodziny z Po­ znaniem. Urodzona w 1820 г., wyszła za mąż za nauczyciela gimnazjalnego z Krotoszyna - Karola Czarneckiego. W latach pięćdziesiątych X I X w. był on nauczycielem i jednym z dyrektorów (?) Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . Antonina umarła w Poznaniu w 1858 г., pozostawiając czwórkę dzieci: Emila, Stanisławę, Józefę i Bolesława. 1 2 3 4 5 1 Wzmianka dotyczy miejscowości Trappau lub Frappau. Dotychczas nie udało mi się ustalić, jaka miejscowość kryje się za tą nazwą. Możliwe, iż jest to nazwa majątku ziemskiego nie mającego dzisiejszego odpowiednika. Pogrubioną czcionką zaznaczam osoby tworzące główną Unię genealogiczną rodu. Dostępne źródła nie są wystarczające, by stwierdzić czy we wspomnianym przypadku super­ intendenta można uważać za biskupa. Dotychczas nie znaleziono potwierdzenia tego faktu w archiwach szkolnych w Buku. Po konsultacjach z p. Adamem Białobłockim, przygotowującym do druku monografię poświęconą nauczycielom wzmiankowanego Gimnazjum, wypada stwierdzić, iż Karol Czarnecki nie był naczelnym dyrektorem nawet przez krótki czas. W interesującym mnie okresie nie funk­ cjonował oficjalny tytuł zastępcy czy też zastępców dyrektora. W tym przypadku zatem pamięć rodzinna jest nieprecyzyjna. 2 3 4 5 �123 RODZINA HOLTZERÓW Emil Czarnecki został profesorem w gimnazjum męskim w Krotoszynie a później w Grodzisku Wielkopolskim. Był żonaty z Seweryną Gąsiorowską (zm. 1936). Mieli jedynego syna - Sylwestra, który chcąc uchylić się od obo­ wiązkowej służby w wojsku niemieckim zażywał narkotyki. Nadszarpnęło to poważnie zdrowie młodego człowieka, który doznał śmiertelnego zawału serca podczas kąpieli w Puszczykowie w 1911 r. W ten sposób zakończyła się linia Czarneckich. Z pozostałej trójki rodzeństwa Emila Stanisława była wychowa­ wczynią w zakładzie dla panien w Krotoszynie (zm. 1876), Józefa - wychowy­ wana przez dziadków Holtzerów we Wschowie - i Bolesław, który pracował jako początkujący aptekarz zmarli na gruźlicę w Poznaniu w 1878 r. Piąte dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben - Kon­ stancja, wyszła za mąż za wdowca, burmistrza Wolsztyna J. Schmidta . Mieli trójkę dzieci. Pierworodny syn Adam umarł jako dziecko u swoich dziadków Holtzerów. Podobnie zmarł kolejny męski potomek, którego imię pozostaje nieznane. Trzeci syn, Karol, był nauczycielem w Wąsowie pow. Grodzisk Wlkp. Ożenił się z Lydią Kropf, pochodzącą z Ostrowa Wlkp. Schmidtowie mieli piątkę dzieci: Luizę, Almę, Wiktora, Georga i Hansa. Wychowywane przez matkę w wierze protestanckiej zamieszkały po I wojnie światowej na terenie Niemiec. Do chwili wybuchu I I wojny utrzymywały kontakty z przedstawicielami rodziny pozostałymi w Polsce. Dalsze ich losy nie są znane . Szóstym z kolei dzieckiem był Ferdynand vel Frantz. Jeszcze w latach trzydziestych X X w. rodzina Holtzerów była w posiadaniu jego listu, który potwierdzał, iż dosłużył się on przynajmniej rangi porucznika w wojsku polskim u boku Napoleona. Dzisiaj wiadomo jedynie, że zaginiony list pisany był w języku niemieckim i pochodził z 1807 r. Ferdynand osiadł później jako rezydent w majątku hr. Potworowskiego w Kossowie, gdzie zmarł jako kawaler w 1883 r. Robert zachował się w pamięci rodziny ze względu na swój podobno wyjątkowo szlachetny charakter i niesienie pomocy w trudnych chwilach całej rodzinie. Pozostał w stanie bezżennym aż do śmierci w 1883 r. Trudnił się z powodzeniem kupiectwem. Starość spędził w majątku swego brata Ludwika w Kurzej Górze. Paulina (ur. 1826) zapoczątkowała kolejną boczną gałąź rodziny. Wyszła za mąż za lekarza powiatowego z Babimostu - Maksymiliana Zagrodzkiego. 6 7 8 9 6 Sylwestra Holtzera i Karolinę Matyldę von Sachtleben. Inicjału nie udało się rozszyfrować. Wydaje się, że przynajmniej w przypadku omawianej rodziny identyfikacja narodowa jest ściśle połączona z wyznawaną wiarą. W domu Sylwestra i Matyldy dzieci płci męskiej były katolikami a żeńskiej protestantkami. Z materiałów, którymi dysponuję wynika, iż taki podział nie pozostał bez wpływu na ich dalsze koleje. Należy jednak dodać, że popularny pogląd jakoby mężczyźni byli bardziej skłonni do spolszczenia się poprzez żony Polki i katoliczki, a z kolei kobiety do utrzymywania niemieckości (ściślej germańskości) poprzez mężów protestantów i naj­ częściej Niemców nie jest uzasadniony. Dzieje rodzin rozpatrywane w szerokiej perspektywie nie dają się podporządkować tak prostym schematom. W dokumentach będących w posiadaniu p. Jacka Holtzera z Poznania znajdują się wzmian­ ki, które pozwalają na odnalezienie ich śladów na terenie Niemiec. 7 8 9 �124 RAFAŁ BESZTERDA Wiadomo, iż ich dzieci były wychowywane w wierze katolickiej. Małżeństwo to miało dziesięcioro dzieci. Szóstka z nich (trzech chłopców i trzy dziew­ czynki) zmarła we wczesnym dzieciństwie i nieznane są z imienia. Czwórką dzieci, które dożyły wieku dojrzałego były córki: Zofia, Bronisława, Helena i Maria. Wiadomo o nich niewiele choć ich rola w kształtowaniu świadomości rodzinnej jest bezcenna . Zofia pozostała panną i długi czas prowadziła razem z siostrą Marią (najmłodszą) gospodarstwo rolne koło Buku. Oprócz tego nauczała w pobliskiej szkole powszechnej. Obie siostry umarły w latach dwu­ dziestych X X w. Nie wiadomo dlaczego Zofia zmarła na terenie Westfalii, a Maria w Buku. Bronisława wyszła za mąż za naczelnika stacji kolejowej w Berlinie Zoo - Antoniego Białego. Do śmierci obojga w 1932 r. mieszkali w Berlinie. Mieli dwójkę dzieci: Lizę i Leona, które całkowicie się zniemczyły. Ich wychowanie w „niemieckości" było przedmiotem wielokrotnych sporów pomiędzy Stanisławem Emilem Holtzerem (ojcem Bogdana Józefa i Ireny) a Antonim Białym. Ten ostatni pochodził z Kongresówki. Zamieszany w dzia­ łalność konspiracyjną związaną najprawdopodobniej z powstaniem stycznio­ wym, wyemigrował do Berlina, gdzie był pod stałą obserwacją miejscowej policji. Obawy przed represjami wobec rodziny, „utrata posady, lub też jakieś inne jeszcze okoliczności wpływały na to, że wujostwo wychowywali dzieci -jeżeli nie w duchu niemieckim - to w każdym razie w mowie niemieckiej. Za naszych czasów kuzynostwo już zupełnie nie znali polskiej mowy i posługiwali się tylko niemieckim językiem" . Pomimo sporów wśród dorosłych, czwórka dzieci bardzo się lubiła i odwiedzała się często. Starsza córka Białych - Liza wyszła za inżyniera chemika Waltera Benedicta; do I I wojny mieszkali w Duisburgu. Brak informacji o ich dzieciach. Leon był kupcem i ożenił się z Ruthi Weinberg. Z notatek Heleny Zagrodzkiej, spisanych w 1937 г., wiado­ mo tylko, że mieli jedynego syna i zamieszkiwali w Hamburgu. Z kuzynost­ wem Irena i Bogdan utrzymywali już z Polski rzadki kontakt listowny. Doszło nawet do spotkania z Lizą na krótko przed wybuchem I I wojny światowej, kiedy Irena wracała z wypoczynku w Szwajcarii. Podczas zwierzeń „kuzynka Liza w pewnym momencie wypowiedziała - podobno z odczuwalnym pewnym smutnym akcentem takie charakterystyczne słowa: «Jak nasze życie się nieraz dziwnie układa. Jestem przecież z krwi i kości Polką. Mam z domu piękne polskie nazwisko i właściwie więcej krwi polskiej posiadam niż Ty, która masz nazwisko niemieckie. A teraz cóż. Ty jesteś Polką, aja Niemka!»" . O Leonie słuch zaginął w czasie I I wojny światowej: „W pierwszych miesiącach wojny pisałem do niego list, w którym bez osłonek, nie zdając sobie sprawy z tego na co siebie, a może nawet jego narażam, opisałem jaką gehennę przechodzimy pod okupacją hitlerowską, i oczywiście nie otrzymałem od Herr Leo von Biały 10 11 12 1 0 Helena Zagrodzka spisała podstawowe wiadomości o dziejach rodziny Holtzerów i w 1937 r. przesłała je do Polski. Rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Oryginał w posiadaniu Jacka Holtzera. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. Brulion pt. „Czasy berlińskie". Brak paginacji. 11 1 2 �RODZINA HOLTZERÓW 125 żadnej odpowiedzi. Może bał się, a może sam już był zdeklarowanym hitle­ rowcem, bo jak mi wiadomo był on, czy jest jeszcze typem kierującym się w życiu zasadą: «j.w.w.» - jak wiatr wieje" . Helena ( z d. Zagrodzka, siostra Bronisławy) dożyła samotnie początku I I wojny w Zakładzie dla Pań w Freienwalde nad Odrą. Jest ona autorką krótkich notatek o historii rodziny Holtzerów, które - aczkolwiek skąpe -pozwalają odtworzyć fragmenty dziejów w sytuacji braku innych dokumentów. Ludwik, dziewiąte z kolei dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben, urodzony około 1830 г., był rolnikiem. Ożenił się z Marią Kapczyńską w 1860 r. w Piotrowie. Mieli trójkę dzieci: Stanisława Emila, Stefanię i Marię. Najmłodsza wyszła za mąż za kupca Antoniego Barciszewskiego w Poznaniu, ale pozostała bezdzietna. Umarła w Poznaniu w 1915 r. Stanisław Emil jest bodaj najsławniejszy z Holtzerów. Urodzony w Poznaniu w 1864 г., wykształcony lekarz, praktykował w Poznaniu, a po wczesnej śmierci żony Izabeli Trąmpczyńskiej (zm. 1901) - w Berlinie, Bohum i Oberhausen. Był prezesem-założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i organizatorem zlotów „Sokoła" na emigracji (m.in. w Berlinie i Wynterswyck w Holandii). Na początku powstania wielkopolskiego powrócił do Poznania, gdzie pracował jako lekarz wojskowy w szpitalu na terenie dzielnicy Łazarz. Udzielał się społecznie na rzecz bezdomnych i biednych aż do śmierci w 1931 r. We wspomnieniach syna Bogdana jawi się on jako najtroskliwszy ojciec aż do przesady kochający dzieci. Silną ręką trzymał całą rodzinę, ponieważ „matka zajmowała się dziećmi tylko w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, a później obowiązek ten sprawował ojciec. [...] Matka, Izabela z Trąmpczyńskich [w latach 1894-1900 wiceprzewodnicząca Towarzystwa Kobiet „Warta" - przyp. R.B.], pochodziła ze starej, znanej rodziny, rozsianej w różnych zakątkach Wielkopolski. Ponoć już jeden z [...] praszczurów po kądzieli brał udział w bitwie pod Grunwaldem. [...] Pradziad Hypolit Trąmpczyński prze­ szedł nawet do historii jako dowódca oddziału Kórnickiego, który podczas Wiosny Ludów wpadł do Poznania ze zamiarem opanowania Cytadeli Poznań­ skiej. Zamach, jak wiadomo, nie udał się. Powstańcy wpadli w zasadzkę wojsk pruskich [...]" v Syn Hipolita Trąmpczyńskiego - Władysław także miał chwa­ lebną przeszłość wojskową. Brał udział w powstaniu styczniowym jako porucz­ nik w oddziale Taczanowskiego. „Kiedy już jako oficer pruski w I wojnie światowej odwiedziłem dziadka [wspomina Bogdan Józef Holtzer - przyp. R.B.], który ostatnie lata życia spędzał u swego kuzyna Henryka Lutomskiego w majątku Staw w powiecie wrzesińskim, długie nieraz wieczory spędzaliśmy na pogawędkach o owym nieszczęsnym powstaniu. [...] Niezmiennie kończył swoje gawędy proroczym zdaniem: «Twoje pokolenie jest szczęśliwsze. Ty wrócisz z tej wojny jako oficer polski. Chciałbym Cię jeszcze widzieć w polskim mundurze». Niestety! Proroctwo dziadka się spełniło co prawda, wróciłem 13 14 1 3 1 4 Tamże. Tamże. �126 RAFAŁ BESZTERDA z I wojny światowej w szeregach armii gen. Hallera, ale dziadek już nie żył. Kilka dni przed Wielkanocą 1919 r. otrzymał ode mnie wiadomość z Francji, że jestem żołnierzem polskim. Podobno bardzo się wzruszył tym listem. W dru­ gim dniu świąt wielkanocnych zmarł nagle po obiedzie, bez żadnych poprze­ dnich objawów chorobowych. [...] Został jako pierwszy powstaniec pochowany z honorami wojskowymi we Wrześni" . Dlaczego sędziwy Władysław Trąmpczyński dożywał swych dni u swego kuzyna? Z dawnej świetności domu nic już wtenczas nie pozostało: „Dziadek mając w opinii prusaków «zabazgrana» przeszłość polityczną nie mógł marzyć o błyskotliwej karierze życiowej. O daw­ nych majątkach ani śladu. Albo stracone, albo drogą mariażów w innych rękach, jak Lutomskich lub Skrzydlewskich [...]" . Dziadkowie (Władysław i Józefa z Sikorskich) mieli czworo dzieci: Izabelę, Zbigniewa, Halinę i Wie­ sława. „Niestety wszystkie dzieci były wątłego zdrowia i umarły - chyba na gruźlicę - w kwiecie wieku, przed trzydziestym rokiem życia. Wpierw moja matka [Izabela - przyp. R.B.], mając zaledwie 26 lat, po 5-letnim pożyciu małżeńskim, potem Halina, zaręczona za ziemianina Reichsteina na Kuja­ wach, Zbigniew referendarz na Mazurach i Wiesław, agronom i administrator majątków hr. Zollarskiego (?). Krótko po śmierci najmłodszego syna zmarła także i babcia [Józefa - przyp. R.B.] tak, że [...] dziadek został na starość zupełnie sam, przelewając całą swoją czułość na nas, jedynych wnuków, cóż, kiedy przebywających aż do końca I wojny na Zachodzie". 15 1<s 17 Powróćmy do głównej linii rodziny Holtzerów. Stanisław Emil i Izabela z domu Trąmpczyńska mieli trójkę dzieci: Irenę Mariannę, Bogdana Józefa, autora cytowanych pamiętników i Mariana Ludwika (umarł jako dziecko ). Irena Marianna wyszła za mąż za Zygmunta Czarneckiego - nadleśniczego w Marzelewie pow. Września. Byli bezdzietni. Bogdan Józef (ur. 1898) był jedynym męskim potomkiem rodziny Holtzerów. Po bardzo wczesnej śmierci matki Izabeli (Bogdan miał wówczas niepełne trzy lata) wychowywany był wraz z siostrą Ireną przez siostrę matki - Halinę. Dzieci spędziły czas jakiś w majątku Sierakówko na Kujawach aż do nagłej śmierci ciotki. Później przebywały u babci Marii z Kapczyńskich w Poznaniu (ojciec w tym czasie praktykował w Berlinie). „Babcia w czasie, gdy wróciliśmy z Sierakówka, mieszkała [...] przy ulicy Strzeleckiej, w tym samym miejscu gdzie obecnie jest gmach Politechniki, a nieco później przy św. Marcinie" [...] . Dzieci rozpoczęły edukację, a po roku ojciec 18 19 1 5 Tamże. Tamże. Zapiski Bogdana Józefa są w tym miejscu nieprecyzyjne. Bezsprzecznie Halina z d. Trąmp­ czyńska umarła bardzo wcześnie, ale na innym miejscu wspomina, że była ona już zamężna. W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę - ziemianina Reichsteina z Kujaw, posiadającego majątki Mierosławice i Sierakówko. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: Izabela i Adam, które zmarły wkrótce po narodzinach. Wbrew informacji zamieszczonej w Wielkopolskim Słowniku Biograficznym (s. 256), który przypisuje Emilowi Holtzerowi i Izabelli Trąmpczyńskiej jedynie dwójkę dzieci. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. 1 6 1 7 1 8 1 9 �127 RODZINA HOLTZERÓW zabrał je do Berlina i Bochum. W napisanych przez siebie wspomnieniach Bogdan wielokrotnie przywołuje czasy szkolne i towarzyszące im próby upoko­ rzenia go przez niemieckich nauczycieli. Pomimo, iż opanował język niemiecki w stopniu doskonałym (znajomość i „literackość" jego niemieckiej mowy nauczyciele wykorzystywali podczas różnorakich wizytacji), nigdy nie pozbył się „piętna" Polaka. Od 1915 г., przed ukończeniem gimnazjum , wcielony do armii niemieckiej w stopniu podporucznika, a później porucznika został wzięty do niewoli francuskiej w 1917 r. Wstąpił do armii gen. Hallera, z którą przybył do Wielkopolski w 1919 r. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. i jako ochotnik w I I powstaniu śląskim. W 1933 r. ożenił się z Janiną Szreybrowską . W sierpniu 1939 r. oddelegowany został z Poznania do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Ciechanowie. Tam, zaskoczony przez początek działań wojennych, został podczas ewakuacji wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Odesłany z czasem do Wielkopolski spędził wraz z rodziną okupację hitlerowską początko­ wo we Wrześni, a później w Golinie. Od 1942 r. pracował tamże jako kierownik filii przedsiębiorstwa zbożowego. Mimo wielokrotnych namów nie przyjął propozycji podpisania Volkslisty. Po I I wojnie światowej pracował jako pełno­ mocnik rządu polskiego na Pomorzu Zachodnim. Po okresie zamieszkiwania w Koszalinie, Kamieniu Pomorskim i w Szczecinie powrócił z żoną do Poznania. Mieli jedynego syna - Jacka Stanisława Ludwika, ur. w 1940 r. we Wrześni. W 1969 r. Jacek Stanisław ożenił się z Krystyną Jaroszek. Ukończył studia Politechnikę Poznańską i od 25 lat pracuje w biurach projektów. Jest kierowni­ kiem zespołu w Biurze Projektów „Energoprojekt" w Poznaniu. Prowadzi także działalność gospodarczą w zakresie projektowania i nadzorowania budów. Jednym z jego największych osiągnięć ostatnich lat było kierownictwo budowy kompleksu handlowego „Castorama" w Poznaniu. Dziećmi Jacka Holtzera i Krystyny Jaroszek są: Izabella Małgorzata Victoria (ur. 1970) Piotr Maciej (ur. 1972). Izabella wyszła za Józefa Lwa i mają syna Brajana, a Piotr Maciej ożenił się z Iwoną Kalek i także mają syna - Jana Jacka . 20 21 22 Stefania, siostra Stanisława Emila, wyszła za mąż w Poznaniu za Stani­ sława Promieńskiego. Mieli córkę Ludwikę. Była ona nauczycielką przyrody w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . 23 2 0 Uczniom z przedostatniej klasy gimnazjum (wyższej primy) udzielano wcześniejszej matury (tzw. matura wojenna). Była to zazwyczaj suwerenna decyzja gimnazjalisty, który mógł wstąpić do wojska i w ten sposób wcześniej zakończyć naukę w gimnazjum. Na kartach wspomnień Bogdana Józefa ta decyzja nosi miano „przymusu". Z zachowanych materiałów archiwalnych nie sposób odpowiedzieć na pytanie czy Bogdan Józef zgłosił się na ochotnika do armii niemieckiej. Przema­ wia za tym rodzinna tradycja wychowania mężczyzn, na co zresztą skarży się on, nazywając swój wybór zawodu wojskowego „życiową pomyłką". Z opowiadań i fragmentów zapisków rodzinnych wynika, iż o życie i zdrowie Bogdana Józefa modlili się wszyscy członkowie rodziny. Nawet wśród notatek Heleny Zagrodzkiej znajduje się zapis: „Ostatni potomek polskiej linii Holtzerów i dotychczas bezdzietny". Jan Jacek jest „nadzieją" Holtzerów na trwanie rodu. Konsultacje z p. Adamem Białobłockim świadczą, iż najprawdopodobniej była jedynie praktykantką w tymże gimnazjum. Dalsze jej losy nie są znane. 2 1 2 2 2 3 �128 RAFAŁ B E S Z T E R D A Serafina pozostała panną. Zajmowała się aż do śmierci w 1874 r. wychowy­ waniem sierot po siostrach - Antoninie Czarneckiej i Konstancji Schmidt. Najmłodszy syn Adolf był nadleśniczym w Sierakówku u hr. Platera. We wspomnieniach rodzinnych zachowała się historia jakoby kłusownicy pewnego razu tak go poturbowali, że zmienił zawód i został naczelnikiem poczty w Ra­ koniewicach. Ożenił się późno z Emmą Berhardini, która była protestantką. Ich dzieci: Franciszek, Józef, Maria i Luiza również pozostały w tej wierze. W tej linii Franciszek (zm. 1922) pozostał bezdzietny. Według opinii rodzi­ ny, miał dobre serce, ale był lekkomyślny. Pracował na poczcie. Wyrzucony ze służby za notoryczne opuszczanie dyżurów wyemigrował do Stanów Zjed­ noczonych. Mieszkał w Pittsburghu. Jedyny raz odwiedził Europę i Polskę w 1908 r. Wspomnienie z jego wizyty zanotował Bogdan Józef w swoich zapiskach. Bezdzietny i majętny wuj chciał nawet adoptować chłopca i zabrać ze sobą do Stanów Zjednoczonych, ale Stanisław Emil nie wyraził zgody. Ponoć żałował tego w chwili, gdy jedynego syna wcielono później do wojska niemieckiego podczas I wojny światowej. Józef miał dwóch synów, którzy zginęli na tej wojnie jako żołnierze armii niemieckiej. Maria wyszła za mąż za Eckhardta . Ich jedynak - Rudolf poległ w powstaniu śląskim 1922 r. jako żołnierz niemiecki. Luiza wyszła za mąż za Quasta . Mieli syna Hansa i córkę Margaretę. Hans był inżynierem, ożenił się z Margareta Ruthenberg i zamieszkał z nią w Dreźnie. Losy wojenne ich jedynego syna Petera nie są znane. Siostra Hansa Margareta wyszła za mąż za Ericha Gramera. Mieli dwójkę dzieci: Erikę i Helmutha, które do czasu wybuchu I I wojny żyły we Wrocławiu. Dalsze ich losy są nieznane. Zasygnalizowane tu dzieje jednej z gałęzi rodu Holtzerów są doskonałym przykładem asymilacji w środowisku polskim, pracy dla dobra polskiej ojczyz­ ny i istotnego wkładu w jej rozwój. Jednocześnie stanowią wzór polskiego patriotyzmu tak znamienny dla wielu rodzin o korzeniach niemieckich za­ mieszkałych od pokoleń w Wielkopolsce. Istotne jest, że nawet w nader skąpym zbiorze informacji dotyczących najdawniejszych dziejów rodzinnych postaci pradziadka Sylwestra i jego żony Matyldy jawią się jako scalające trójpokoleniową rodzinę na obcym gruncie. W chwili, gdy ich zabrakło wielu członków rodziny staje się skłonnych do przyjęcia niewątpliwych profitów, które niosło ze sobą opowiedzenie się za niemieckością . Dopiero Stanisław Emil Holtzer daje oczywisty przykład pol­ skiej świadomości narodowej w najtrudniejszych czasach. Polskość staje się nadrzędną wartością, którą zachowała część rodziny zamieszkała w Polsce 24 25 26 2 4 Jego imię i dzieje pozostają nieznane. Imię i miejsce zamieszkania są nieznane. Temat „niemieckości" i „polskości" jest stale obecny na kartach wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Różnorakie rozważania i wyrażane przez niego poglądy znajdują w tym szkicu jedynie fragmentaryczne miejsce ze względu na ich sporą objętość i sygnalny charakter prezen­ towanego tu tekstu. 2 5 2 6 �R O D Z I N A HOLTZERÓW 129 pomimo oczywistych nacisków ze strony niemieckich władz administracyjnych a później okupacyjnych. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć o świado­ mości korzeni, dzięki której rodzina nie pozwoliła na zmianę pisowni nazwi­ ska, przeciwstawiając się w ten sposób naciskom władz polskich po 1945 r. Obie te decyzje wydają się charakterystyczne dla trwale ukształtowanej świa­ domości rodzinnej i zasługują na najszczerszy szacunek. PODSTAWOWE ŹRÓDŁA: Zbiory Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu. Wielkopobki Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa - Poznań 1981. Wywiady z p. Jackiem Holtzerem. Zapis wywiadów przeprowadzonych przez autora z lat 1998/99 przechowywany w bibliotece Pracowni Etnologii I A E PAN Oddział w Poznaniu. Dokumenty i pamiątki znajdujące się w posiadaniu rodziny Holtzerów, w tym rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. RAFAŁ B E S Z T E R D A THE HOLTZER FAMILY Summary The history of the Holtzer family is based on archival documents (manuscripts, old memoirs and diaries) and interviews. The author's purpose was to complete data telling about eminent families of German background from Poznań and their contribution to the development of Polish culture. The Holtzers have lived in the western province of Poland since the 18th century. Many of them actively showed their Polish national identity together with clear consciousness of their German roots. In spite of that consciousness they have avoided, since the years preceding World War II any contacts with their relatives in Germany, the German family ceased the contacts themselves. Genealogical data which the family in Poland dispose of now come from two sources: the record written in German by Helena Zagrodzka who came from that branch of the family who returned to German nationality, and the memoirs (the manuscript) by Bogdan Józef Holtzer. The history of the Holtzer family makes a good example of the assimilation of German families in Poland, whose contribution in Polish culture was considerable. Polish patriotism was characteristic for many families whose German ancestors had once settled in Wielkopolska (part of ethnic Poland, in the 19th century incorporated to Prussia). Remarkable are the figures of the couple of ancestors - Sylwester and Matylda who kept the extended family together. After their death many of their descendants declared for the German nationality, since it was more profitable in that time. In the next generations Stanisław Emil Holtzer gave an example of keeping to Polish national consciousness. For many members of the family Polish identity was a real value in spite of the pressures of German authorities. On the other hand they had a strong sense of their German ancestry and that is why, after 1945 they refused to change the German form of their name to Polish spelling, resisting Polish official pressures. It seems that both decisions prove their strong sense of self-identity and both deserve respect. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f381a4047e5bd682c4ca770aea0da9f.pdf 4dfbd04d2e0ffe885f1b1e98ea3dcedb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5254 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Mołdawia - świadomość historyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4877 Title A name given to the resource U nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia... / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.105-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biczyk, Malgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MAŁGORZATA B I C Z Y K U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW MOŁDAWSKIEJ WSI ŁAPUSZNA WPROWADZENIE Wieś Łapuszna leży około 60 kilometrów na południowy zachód od obec­ nej stolicy Republiki Mołdawii Kiszyniowa, w rajonie Hinczeszti, dawniej Kotowskim. Jej malownicze położenie na licznych pagórkach oraz gospodarstwa ukryte za wysokimi żelaznymi bramami mogą powodować u nowoprzybyłego gościa uczucie wielkiego zagubienia. Tym bardziej, że jest to wieś stosunkowo duża - zamieszkuje j ą około siedmiu tysięcy Mołdawian. Niegdyś sąsiadowali oni z wieloma rodzinami żydowskimi. Po wydarzeniach drugiej wojny świato¬ wej, a następnie licznych migracjach, pozostało po tym sąsiedztwie zaledwie jedno gospodarstwo. We wsi znajduje się primaria , obejmująca również po­ bliskie osady: Ruska i Anień. W okresie powojennym na tym terenie utworzono trzy kołchozy. Obecnie, podobnie jak w całej Mołdawii, dziś już prywatne gospodarstwa powoli pustoszeją, natomiast średnia wieku osób spotykanych na ulicach wciąż wzrasta . W centralnej części wsi widnieje biała, murowana wieżyczka cerkwi, wybudowanej w 1818 roku. Nieopodal stoi zniszczony budy¬ nek, niegdyś szpitalny. Dziś mieści się tam już tylko przychodnia. Na najwyż¬ szym pagórku wznosi się królująca nad łapuszniańskim krajobrazem szkoła. Opi¬ sując mołdawską wieś nie można nie wspomnieć o otaczających j ą i ciągnących się aż po horyzont winnicach. 1 2 3 Prezentowany tu artykuł jest wynikiem badań przeprowadzonych podczas trzech wyjazdów do Łapusznej w kwietniu, październiku i listopadzie 2003 roku. Z historykami i archeologami rozmawiałam o historii wsi w Muzeum Narodowym w Kiszyniowie. Wybrałam tę wieś jako miejsce swoich badań zaintrygowana 1 W latach 1998-2003 Mołdawia dzieliła się na 9 powiatów zwanych po rumuńsku judete. Reforma z 2003 roku przywróciła nazewnictwo rosyjskie. Obecnie w Mołdawii są 32 rejony, które składają się z gmin. Odpowiednik polskiego urzędu gminy. Według oficjalnych statystyk, prowadzonych co roku w organizacji Agenda Locala 2 1 , działającej z ramienia UNDP (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju), w poszukiwaniu pracy wyjechało z Łapusznej za granicę około 20% mieszkańców. Najpopularniejszymi miejscami docelowymi emigracji zarobkowej są: Hiszpania, Włochy, Portugalia i Turcja. 2 3 �106 MAŁGORZATA BICZYK opowieściami o jej bogatej przeszłości. Została mi przedstawiona jako najstarsza historyczna osada w Mołdawii. Tę relację usłyszałam od Polaka podróżującego po Mołdawii w sprawach służbowych. Jechałam zatem do „mojej" wsi z zamia¬ rem zajęcia się lokalną historią miejsca, które w oczach mieszkańców uchodzi za pierwszą stolicę kraju. Interesowałam się opowieściami o przeszłości, bliskiej i dalekiej. Szybko jednak stało się oczywistym, że niemożliwe jest prowadzenie w Mołdawii rozmów o historii bez śledzenia ideologicznych przemian ostatnich lat. Nie pozostawały one bez wpływu na lokalne postrzeganie przeszłości. Początkowo zamierzałam rozmawiać z osobami najstarszymi. Sądziłam, że najwięcej będą pamiętały i znajdą dla mnie choć trochę czasu. Sytuacja zastana zmusiła mnie do zmiany planów. We wsi dominuje język mołdawski. Nie pozo¬ stało to bez wpływu na zbierany przeze mnie materiał oraz dobór rozmówców. Okazało się, że rozmowy ze starszymi kobietami, powszechnie cenionymi ze względu na talent narratorski, były dla mnie w większości nieosiągalne. Panie nie posługiwały się językiem rosyjskim, a ja mołdawskim. W pewnym stopniu znajomość tę posiadali starsi mężczyźni, najczęściej dzięki odbytej służbie w armii radzieckiej. Dużo łatwiej było mi porozumieć się z osobami z pokolenia średniego, które pracując w kołchozie nauczyły się biegle władać językiem rosyjskim. Dużo też było wśród moich rozmówców nauczycieli, również emery¬ towanych. Odsyłano mnie do nich, „bo na pewno coś wiedzą". Dotarcie do „zwykłych" mieszkańców Łapusznej było dla mnie początkowo pewnym problemem. Mieszkałam u miejscowego primara , pasjonata historii wsi. Z jednej strony powszechne poważanie, jakim się cieszył, otwierało przede mną większość drzwi, z drugiej zaś nikt przy nim nie czuł się „kompetentny" w rozmowach o historii. Z reguły po krótkiej kurtuazyjnej rozmowie odsyłano mnie do mojego gospodarza lub miejscowych nauczycieli historii. Na pytania o legendy, np. o początek wsi, odpowiedzią były opowieści o mitycznym założe¬ niu Mołdawii oraz o jasnowidzącym jagniątku Muarita. 4 RYS HISTORYCZNY Łapuszna uważana jest przez mieszkańców za kolebkę państwa mołdawskie¬ go. Pierwszy dokument dotyczący tej wsi, według Sowieckiej Encyklopedii Moł¬ dawii, pochodził z 1429 roku (Dron 1998, s. 67). Pewne jest, że widnieje na nim data 10 kwietnia. Według niektórych historyków jest to jedno z licznych prze¬ kłamań w Encyklopedii. Inne źródła podają lata 1430-1431 (Dron 1998, s. 67). W tym czasie Łapuszna jest wymieniana jako rozwinięta osada, co pozwala przy¬ puszczać, że istniała już w drugiej połowie X I V wieku. Wiadomo, że była cen¬ trum wojskowo-administracyjnym oraz ważnym punktem handlowym. Leżała na przecięciu szlaków targowych wiodących z Rzeczypospolitej i Transylwanii w kierunku Morza Czarnego i Krymu (Dron 1998, s. 66). W wydanej niedawno 4 Odpowiednik polskiego wójta. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 107 Historii Mołdawii autorstwa Vasile Stati hasło „Łapuszna" pojawia się w kontekś­ cie pierwszych dokumentów wzmiankujących o podziałach administracyjnych (w latach 1430-1431 wymieniany jest judete Łapuszna), lub określających wy­ sokość podatków drogowych i myt (Stati 2002, s. 31, 41). W polskich opracowa¬ niach historycznych widnieją wzmianki dotyczące Łapusznej z racji pomniej¬ szych buntów anty-bojarskich pod koniec X V I wieku (Demel 1970, s. 167, 171). W latach 1990. prowadzone były badania historyczne, wykonywane na zlecenie ówczesnych władz wsi . W Łapusznej znajdowało się również pierwsze otwarte w niepodległej Mołdawii stanowisko archeologiczne. Z historią wsi związana jest postać Aleksandra Łapusznianu. Niewątpliwie jego przydomek pochodzi od nazwy Łapuszna. Aleksander uważany jest za nie¬ ślubnego syna wojewody Bogdana I I I Krzywego (Demel 1970, s. 169; Stati 2002, s. 139). Aleksander wstąpił na mołdawski tron jako wojewoda dzięki polskiemu poparciu. Pełnił tę funkcję dwukrotnie. Po raz pierwszy od roku 1552 do 1561, kiedy to wygnany został przez bojarów wspieranych przez Habsburgów. W cza¬ sie owego pierwszego panowania zasłynął jako dobry władca. Zbudował wiele cerkwi, rozkazał spisywać kronikę (latopis Ewfimia). Mołdawia w tym czasie rozwijała się pod względem ekonomicznym. Prowadził też stabilną politykę zagraniczną. Jednak stopniowo wzrastające tendencje autorytarne wywołały bunt bojarski. Po krótkim panowaniu „wojewody-despoty" Jakuba Heraklita, sułtan przywrócił na tron Aleksandra (1564-1568) (Stati 2002, s. 140). Na temat tego drugiego okresu panowania krążą niepochlebne opinie. Przyczynić się do nich mogła bardzo krytyczna w stosunku do Aleksandra popularna nowela historyczna Costacha Negruzziego . 5 6 7 Tyle wiadomo na temat panowania Łapusznianu. Dziś postać Aleksandra trak¬ towana jest jako ważny symbol. Miejscowe elity przyczyniają się do propagowa¬ nia wizerunku wojewody jako bohatera i dobrego władcy, który uczynił z Łapusznej stolicę. Wobec dość skąpych informacji dotyczących zarówno wsi, jak i związanej z nią postaci wojewody Aleksandra, tym bardziej ciekawe wydają się wyobra¬ żenia jej mieszkańców na temat własnej przeszłości. Przekonani są oni o dawnej wielkości Łapusznej - stolicy państwa mołdawskiego. W niej miał przyjść na świat Aleksander, przedstawiany jako jedyny władca Mołdawii urodzony w jej dzisiejszych granicach, między Prutem a Dniestrem. Taka charakterystyka postaci Aleksandra kłóci się z wielokrotnym podkreślaniem przez moich rozmówców, iż 5 Książka o historii wsi jest już napisana i czeka na wydanie. Nie wiadomo, kiedy to nastąpi w związku z brakiem funduszy. Walka o wpływy pomiędzy Królestwem Węgier, Królestwem Polskim i Imperium Osmań­ skim związana była z wysuwaniem własnych kandydatów na mołdawskich władców. Negruzzi Costache (1808-1868). Rumuński pisarz oraz członek Rumuńskiej Akademii Nau­ kowej. Od 1840 dyrektor Teatru Narodowego w Jassach. Wieli zwolennik romantyzmu. Współ­ pracownik pisma Dacia Literara. Badacz folkloru narodowego. Autor tomu wierszy lirycznych Pacatele Tineretelor (1857), poematu epickiego Aprodul Purice (1837), noweli historycznych, m.in. Alexandru Lapu$neanul (1840). 6 7 �108 MAŁGORZATA BICZYK 8 granica zachodnia Mołdawii nie jest wytyczona przez rzekę Prut . Historyczna kraina mołdawska rozpościera się na dużo szerszych terytoriach niż dzisiejsza Republika Mołdawii. Obejmuje również rumuńską część Mołdawii oraz leżące na północy i południu terytoria należące obecnie do Ukrainy. NARRACJA I ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA W trakcie badań interesowała mnie wiedza rozmówców o przeszłości najbliż¬ szej okolicy i państwa, w którym żyją. W jakim stopniu jest ona wynikiem prze¬ kazu pokoleniowego, a w jakim edukacji (radzieckiej lub współczesnej). Zasta¬ nawiałam się również nad wartościowaniem kolejnych epok i wydarzeń oraz przyczyną oceniania ich w taki, a nie inny sposób. W niniejszym artykule zamierzam prześledzić relacje narracji historycznej i narracji pamięci. Pragnę przedstawić świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej, wyodrębniając w jej ramach owe dwa rywalizujące ze sobą typy opo¬ wieści historycznej. Początkowo miałam problemy z określeniem czym jest „świadomość histo¬ ryczna". Określenie to, w jego potocznym rozumieniu, wydawało mi się niefor¬ tunne ze względu na swoją nieostrość. Nie byłam również pewna, czy świado¬ mość może podlegać badaniom etnograficznym. Jednak w znaczeniu nadawanym jej przez Gerarda Kloskę jako „właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i są¬ dów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania wer¬ balne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114) staje się ona adekwatna do sytuacji zastanej w Łapusznej. To, co ważne dla mnie w tej definicji, to powiązanie prze¬ szłości z zachowaniami współczesnymi. Również Paul Ricoeur w swojej definicji świadomości historycznej, opisanej w trzytomowym dziele Temps et Recit, zaznacza uwikłanie teraźniejszości w prze¬ szłość, które dokonuje się poprzez, używając jego słownictwa, „trawersację dystansu temporalnego" (por. Bugajewski 2002, s. 22). Termin ten oznacza po¬ znawcze „przybliżanie się", zarówno przeszłości do teraźniejszości, jak i teraź¬ niejszości do przeszłości. Częścią składową koncepcji poznania historycznego jest u Ricoeura teoria świadomości historycznej. Dotyczy ona dziejów ujmowanych w całości: prze¬ szłości, określanej jako „przestrzeń doświadczeń", przyszłości, której figurą jest „horyzont oczekiwań" oraz teraźniejszości, w największym skrócie oznaczającej działanie, moment akcji. „Narracje historyczne przyczyniają się do kształtowania przestrzeni doświadczenia" (Bugajewski 2002, s. 41), konkurując tym samym z alternatywnymi wyobrażeniami, których dostarczają narracje pamięci (i opowia¬ dania fikcyjne). Oznacza to, że świadomość historyczna (dotycząca przeszłości) jest wynikiem rywalizacji pomiędzy narracją historyczną a narracją pamięci 8 Dzisiejsze państwo mołdawskie obejmuje w zasadzie Besarabię, która była jedynie częścią historycznej Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 109 o wizerunek społecznie akceptowalnych wyobrażeń przeszłości. W odbiorze nar¬ racji następuje moment, w którym czytelnik musi podjąć decyzję, na podstawie której z nich (narracji historycznej czy pamięci) kształtuje przestrzeń doświad¬ czenia (Bugajewski 2002, s. 40-41). Moment ten nazywa się re-figuracją i jest ostatnim etapem procesu mimetycznego, który oznacza „proces kształtowania językowych artykulacji czasowości" i warunkuje „transformację czasu ontycznego w temporalność intersubiektywnych relacji" (Bugajewski 2002, s. 92). Z jednej strony bowiem narracja historyczna jest częścią wpływającą na kształtowanie świadomości historycznej, z drugiej zaś myślenie w kategoriach historycznych nie byłoby możliwe, gdyby świadomość ludzka nie była „ustrukturowana temporalnie, zgodnie z dialektyką przestrzeni doświadczenia i horyzontu oczekiwań" (Bugajewski 2002, s. 43). Gdyby relacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości nie były częścią świadomości, nie zaistniałyby cechy temporalne języka. Proces mimetyczny przekształca zatem czas pierwotny w czas ludzki, społeczny. Dzieje się to w trakcie trzech operacji nazywanych kolejno mimezis I , I I , I I I . Pierwsza z nich oznacza przednarracyjną artykulację działań ludzkich (prefigurację). Druga - ujmowanie ludzkich działań w ramy narracji historycznej lub fikcyjnej (konfigu¬ racja). Mimezis III jest natomiast momentem recepcji owej narracji. W wyniku lektury narracji historycznej następuje refiguracja wizji świata. Jest to moment kształtowania przestrzeni doświadczenia oraz horyzontu oczekiwań. Lektura przekształca się w praktykę społeczną (Bugajewski 2002, s. 22, 44, 88-92). Rea¬ sumując: Narracja historyczna przybliża czas pierwotny do teraźniejszego, jest swoistym pośrednikiem między nimi. Podstawową cechą narracji historycznej, a zatem również świadomości historycznej, jest zmniejszanie dystansu, co ozna¬ cza, że w teraźniejszości kształtują się wyobrażenia o przeszłości i przyszłości. Świadomość historyczna „oznacza zespół mimetycznych (narracyjnych) i nienarracyjnych artykulacji przeszłości, przyszłości i teraźniejszości - konstruowa¬ nych w sytuacji zapośredniczonej przez aktywność interpretacyjną presji wywie¬ ranej przez przekaz przeszłości" (Bugajewski 2002, s. 202). Świadomość historyczna dotyka w Łapusznej równocześnie owych dwóch rodzajów narracji. Jest ona wynikiem działania pewnych mechanizmów pamięci charakterystycznych dla przekazu oralnego, takich jak opisywana przez Waltera Onga homeostaza. Pojęcie to dotyczy zakorzenienia w teraźniejszości opowieści, która ulega zmianom dyktowanym przez współczesność. Zmiany te przebiegają bez śladu, są nieuświadamiane przez opowiadającego (Ong 1992, s. 73-74). Innymi cechami narracji pamięci są: periodyzacja, opierająca się na silnej selekcji wydarzeń ważnych dla pamięci społecznej oraz mityzacja wydarzeń historycz¬ nych (Hastrup 1997, s. 24). Te lokalne narracje pamięci definiuję dla potrzeb artykułu jako specyficzny rodzaj wiedzy potocznej, wyłaniający się z powszech¬ nie znanych przez mieszkańców opowieści, które wyrwane z kontekstu tego miejsca przestają być zrozumiałe. W narracjach tych ważną rolę grają opowieści o przeszłości. Konstruowanie ich jest przesiane przez filtr teraźniejszych wyda¬ rzeń, wiedza o przeszłości jest odbiciem teraźniejszości (Hastrup 1997, s. 24). Dawid Lowenthal napisał wręcz, że „pamięć nie zachowuje przeszłości, lecz �110 MAŁGORZATA BICZYK dostosowywuje j ą do obecnie panujących warunków" (za: Hastrup 1997, s. 24). Starcy, których funkcja społeczna, według Maurica Halbwachsa, polega na pamiętaniu i udostępnianiu wspomnień, przekazują zniekształcony obraz prze¬ szłości, bowiem „nie mają zbyt bezstronnego poglądu" na nią (Halbwachs 1969, s. 160). Przeszłość zaś nie pozostaje bez wpływu na teraźniejszość. W Łapusznej nawet przestrzeń, wciąż znaczona nazwami historycznymi, świadczy o tym i nie pozwala zapomnieć o minionych dziejach. Równocześnie mołdawska historiografia oficjalna, czyli historia znarratywizowana, wpływa na wyobrażenia mieszkańców Łapusznej o przeszłości. Wiedza o historii narodu bywa wykładnią polityki danego państwa. Kształtują j ą pod¬ ręczniki i komunikaty oficjalne. Wydawałoby się, że opowieści legendarne, ze względu na swój lokalny charakter, powinny się oprzeć takim czynnikom. W Mołdawii tak nie jest. W ciągu ostatnich 15 lat trzykrotnie zmieniała się ofi¬ cjalna wykładnia historyczna, historiografia i nauczanie historii. Ricoeur, pisząc 0 narracji historycznej jako „historiograficznym opowiadaniu o przeszłości", za¬ znacza, że to właśnie dzięki narratywizacji wydarzeń z przeszłości (konfiguracja, operacja mimezis II) i wdrażaniu owej narracji w życie społeczne (refiguracja, mimezis III) zmniejsza się odległość pomiędzy teraźniejszością a przeszłością 1 oba te wymiary czasowe zaczynają na siebie oddziaływać. Oznacza to w prak¬ tyce, że zmiany w historiografii, wynikające z przyczyn ideologicznych, nie mogą pozostawać bez wpływu na stan wiedzy historycznej mieszkańców wsi. TRADYCJA I N A C J O N A L I Z M Niewątpliwy wpływ na moje rozważania o świadomości i narracji historycz¬ nej miała praca Erica Hobsbawma (1992), który na podstawie transmisji radio¬ wej obchodów świąt Bożego Narodzenia na dworze królewskim w Wielkiej Bry¬ tanii przedstawia swoje refleksje na temat tradycji wynalezionej. Jest to, według niego, zbiór praktyk o charakterze rytualnym lub symbolicznym, który ma za zadanie wdrażanie treści lub norm. Potrzeba tworzenia tradycji staje się istotna, gdy następują gwałtowne zmiany niszczące stare wzorce społeczne. Hobsbawm uściśla, iż cechą tradycji jest niezmienność. Zwyczaj natomiast odnosi się do pewnego stanu, w jakim znajduje się społeczność. To upadek zwyczaju prowadzi do zmian tradycji. Nowa tradycja może być zaszczepiona w starej i nawiązywać do niej. Niezbędne dla jej funkcjonowania jest posiadanie cech ciągłości, które można uzyskać na przykład poprzez powtarzalność nowych zwyczajów. Także nowe grupy, nie posiadające historycznych korzeni, mają potrzebę powoływania się na ciągłość tradycji. Wynajdowanie następuje wówczas poprzez swego ro¬ dzaju fałszerstwa, odwoływanie się do symboli lub postaci fikcyjnych, czy histo¬ rycznych. Tak jak tradycja pierwotna wiąże się z praktykami integrującymi grupę, tak tradycja wynaleziona ma za zadanie przywiązanie członków grupy, wytwo¬ rzenie poczucia przynależności, patriotyzmu. Niewątpliwie Mołdawia, jako pań¬ stwo młode i usiłujące określić dziś swoje miejsce w Europie, lawirując między �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 111 Rumunią i Rosją, wymaga konsolidacji społeczeństwa. Miejscem, w którym tra­ dycja wynaleziona funkcjonuje, jest przede wszystkim przestrzeń publiczna. Mimo to tradycja taka nie jest tworem ludu. Florian Znaniecki traktuje genezę narodu nie jako proces historyczny, ale kul¬ turowy, którego inicjatorem jest niewielka grupa intelektualistów (Znaniecki 1990). Tworzenie społeczeństw o kulturze narodowej „rozpoczyna się od stosun¬ kowo niewielkiego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo rozszerza się i w końcu obejmuje miliony ludzi" (Znaniecki 1990, s. 44). Forma organizacji społecznej rozwija się na zasadzie przodownictwa. Przodownikami mogą być historycy, etnografowie, pisarze, artyści, społecznicy. Ważna dla istnienia narodu jest też świadomość wspólnej przeszłości. Również Benedict Anderson twierdzi, że „przypisywanie sobie długich dzie¬ jów było w pewnym momencie historycznym nieuchronną konsekwencją «nowości»" (Anderson 1997, s. 12). Jego zdaniem nacjonalizm jest ruchem stosun¬ kowo młodym, zmusza jednak nowo powstałe narody do odwoływania się do starożytnych korzeni. Autor podkreśla również kulturowy aspekt kształtowania się nacjonalizmu. To dzięki drukowi, umożliwiającemu łatwe upowszechnianie idei, oraz dzięki roli języka miały szansę powstać specyficzne wspólnoty wy¬ obrażone - narody. W koncepcji prezentowanej przez Ernesta Gellnera interesowała mnie przede wszystkim rola oświaty w kształtowaniu nacjonalizmu. Jego zdaniem narody za¬ częły się wykształcać w epoce industrialnej, co w dużej mierze związane było z faktem upowszechnienia standardów wykształcenia. Sekretem nacjonalizmu jest fakt, iż kultura wyższa „ogarnia całe społeczeństwo, zaczyna być jego wyz¬ nacznikiem" (Gellner 1991, s. 29) i podstawą prestiżu. W takim ujęciu to oświata i kultura dźwigają państwo. Refleksje przytoczonych autorów tworzą kontekst moich rozważań. Pozwa¬ lają również lepiej zrozumieć analizę przedstawianych przeze mnie opowieści, na których kształt wpływały zmiany oficjalnej historiografii mołdawskiej w cią¬ gu ostatnich lat. HISTORIA „OFICJALNA" Łapuszniańska wizja historii różni się nieco od wersji podręcznikowej (mimo że ta też podlega zauważalnym zmianom). Wydaje się być oczywiste, że w rela¬ cjach rozmówców daty, fakty czy nazwiska, poza tymi naprawdę istotnymi, poja¬ wiają się rzadko. Pamięć zbiorowa selekcjonuje fakty, pozostawiając najważniej¬ sze puszcza w niepamięć te nieistotne dla życia społeczności. Jest to jedna z cech kultur niepiśmiennych oraz posługujących się narracjami słownymi. Ponadto, jak napisał Lowenthal, „narracje słowne wydłużają się i zmieniają kolejność po¬ szczególnych segmentów przeszłości zgodnie z przypisywanym znaczeniem" (za: Hastrup 1997, s. 24). Takie podejście do przeszłości pozwala zrozumieć łapuszniańską „chronologię". Nie może zatem dziwić fakt, że historia jest przez �112 MAŁGORZATA BICZYK mieszkańców dzielona na epoki, wyznaczane okresami niepodległości lub obcego panowania, nie zawsze ściśle pokrywające się z tymi udokumentowanymi. - Tak! I Turcy tu byli. [...] A po Turkach kto tu był? - Po Turkach przyjechali Rumuni, Stefan cel Mare, święty wielki, on wziął Mołdawię, wygnał Turków z Mołdawii i z Rumunii [...] Potem była wojna, przy­ szli Rosjanie (Ł, M , 63) . Również w ujęciu Ricoeura przestrzeń doświadczenia, czyli przeszłość, kreo¬ wana przez świadomość, charakteryzuje się „niechronologicznymi właściwoś¬ ciami temporalnymi" (Bugajewski 2002, s. 41). Nikt nie pragnie zapełniać sobie pamięci zbędnymi faktami. Pamięta się tylko najważniejsze, w tym przypadku związane ze specyfiką mołdawskiej historii. Są to doświadczenia kolejnych najaz¬ dów i wojen. Zatem to, co miało bezpośredni wpływ na życie ludzi. Takie pojmo¬ wanie przeszłości mieści się w zestawie cech, które Ricoeur przyporządkowywuje myśleniu potocznemu. Należy do nich rozumienie wydarzeń poprzez relację przed/po oraz redukcja trzech wymiarów temporalnych (Bugajewski 2002, s. 76). Niewielu spośród moich rozmówców wspominało o geto-dackich korze¬ niach dzisiejszych Mołdawian. Jeżeli pojawiały się takie uwagi, to najczęściej towarzyszyła im informacja o szkolnych podręcznikach, z których tę wiedzę za¬ czerpnięto. Historię Mołdawii przedstawiano mi w następujący sposób: najpierw były czasy przedpaństwowe, plemienne, a potem państwowe, kiedy rządzili woje¬ wodowie, a jednostkami administracyjnymi były ujezdy ijudiete. Te dwa ostatnie terminy pojawiały się jedynie w rozmowach z bardziej wykształconymi osobami lub tymi, które interesowały się historią uzupełniając luki w edukacji. NajczꜬ ciej na pytania o czasy dawne padała odpowiedź: Turcy, czasy „tureckie" (czyli w Mołdawii okres wpływów Imperium Osmańskiego od X V I do X I X wieku). Przedstawiane były jako krwawe i odciskające silne piętno na miejscowej lud¬ ności. Z okresem tym wiązano wiele legend i opowieści. Natomiast podczas pytań o przedział czasowy pojawiała się kategoria „dawności", zamierzchłych czasów. 9 10 11 W kilku przypadkach najazd turecki wiązano z X V wiekiem. Wydaje mi się jednak, że była to gra skojarzeń, bowiem wspomniane lata 1429-1430 często pojawiały się w przestrzeni życia lokalnego, choćby na ulotkach z okazji odbywa¬ jącego się we wsi festiwalu. Sądzę, że mogło tu dojść do wpływu przekazywanej przez działaczy wiedzy na pojawianie się w zwyczajowej chronologii nowych informacji. Kojarzenie wyróżniających się dat z obecnością turecką na tych zie9 W dalszej części stosowany jest taki zapis danych rozmówców. Na początku podaję miejsce, w którym przeprowadziłam rozmowę: Ł - Łapuszna, K - Kiszyniów, G - Grigorówka. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Na końcu podany jest wiek. Getowie i Dakowie należeli do plemion trackich. W okresie lateńskim (połowa pierwsze­ go tysiąclecia do 100 r.p.n.e) zamieszkiwali obszar dunajsko-karpacki. Od I wieku n.e. tereny te obejmowała prowincja rzymska Dacja (dziś część terytorium Rumunii). Wieki od V do I I I p.n.e. wiążą się z silnymi wpływami greckimi i scytyjskimi na Geto-Daków zamieszkujących południową Mołdawię i Nizinę Wołoską. Historyczne duże okręgi administracyjne. 1 0 11 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 113 miach jest, zdaniem jednego z moich rozmówców, archeologa z Kiszyniowa, cechą charakterystyczną mołdawskich narracji. Sądzi on, że: To jest historyczna pamięć. Jedyne, co najmocniej utkwiło w pamięci Mołdawian to, że Mołdawianie najlepiej pamiętają obecność Turków na tej ziemi. [...] To ostatnie, co się u nich wydarzyło takiego jaskrawego, wyraźnego. A starsza pamięć [starszych czasów] w zasadzie nie funkcjonuje u ludzi, ona bardzo szybko się zaciera (K, M , 50). Wielokrotnie w czasie jego pracy zawodowej zdarzało się, że ludzie znajdo¬ wali coś w ziemi i bez względu na to, co to było, czy stare gliniane naczynia, czy fragmenty budowli z czerwonej cegły, zawsze sugerowali tureckie pochodzenie. Dopiero po raz pierwszy w zeszłym roku, w czasie wykopalisk: [...] pierwsze, co usłyszałem to, że niemieckie, gliniane. A miejscowi ludzie od razu powiedzieli, a my wiemy, że tu Niemcy coś budowali (K, M , 50). Archeolodzy zawsze znajdowali coś ciekawego we wskazanych miejscach, rzadko jednak pochodzenie przedmiotu pokrywało się z osądami miejscowej lud¬ ności. Tak silna pamięć o okresie tureckim związana jest z długotrwałym zagro¬ żeniem ze strony Imperium Osmańskiego. Dłuższym niż faktyczne panowanie. Już w połowie X I V wieku Turcy rozpoczęli swe europejskie podboje. Początko¬ wo wiązało się to z licznymi najazdami dziesiątkującymi miejscową ludność. Później, od połowy X V wieku, zaczęły się przejściowe zależności lenne, związane z płaceniem haraczu, a czasem też posyłaniem zakładników do Konstantynopola , co nie mogło pozostać bez wpływu na wysokość pańszczyzny. O pełnej utracie niezawisłości można mówić dopiero od X V I wieku. Wojewodowie obsadzani byli wówczas na tronach przez znienawidzonych Turków. Strzegąc interesu Imperium Osmańskiego i podwyższając pańszczyznę przyczyniali się do zubo¬ żenia społeczeństwa (Demel 1970, s. 104-161). 12 Późniejsze wydarzenia różnie zapisały się w pamięci mieszkańców. Wyraźnie wyodrębniały się dwie wersje. Niektórzy rozmówcy wiedzieli, że to działania carskiej Rosji wyparły Turków z tych terenów. Tylko kilka osób wiązało to wy¬ darzenie z jakąś datą, którą najczęściej był rok 1812 . Określano to jako oswo­ bodzenie Rumunii od Turków (Ł, K, 45) lub też jako początek okupacji rosyj¬ skiej. Różnica w postrzeganiu przyłączenia Besarabii do Rosji wynikała z różnych interpretacji tego faktu przez historyków radzieckich i współczesnych, mołdawskich (więcej: Solonari 2002, s. 421, 428). Dużo częstsze jest jednak zu¬ pełne pomijanie faktu zwierzchnictwa carskiej Rosji, co też może być związane z historiografią radziecką, która przedrewolucyjną historię traktowała pobieżnie. Z relacji rozmówców można wywnioskować, że pewne elementy posiadanej przez nich wiedzy należały do tradycji przekazu ustnego. Kontekst cesarstwa 13 1 2 Mowa o pierwszym przypadku zależności, związanym z kapitulacją Aleksandra Aldea w 1432 r. Mołdawia znajdująca się w sferze wpływów Turcji, Polski i Węgier wielokrotnie zmie­ niała sojuszników. Rok aneksji przez Rosję ziem pomiędzy Prutem a Dniestrem. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Warto dodać, że najczęściej pamiętanymi przez rozmówców datami był wspomniany rok 1812 oraz 1918, kiedy to Besarabia została zjednoczona z Rumunią. 1 3 �114 MAŁGORZATA BICZYK rosyjskiego pojawiał się przy okazji informacji o dobrych warunkach do osiedla¬ nia się na żyznej i mało zaludnionej mołdawskiej ziemi. Taka polityka Rosji carskiej przyciągała przedstawicieli różnych narodowości. Niektórzy rozmówcy wnioskowali, że dawniej, również przed wojną, Mołdawia musiała być częścią Rosji, gdyż ich ojcowie lub dziadkowie słynęli we wsi ze znajomości języka rosyjskiego, nabytej w carskiej armii. Były to jednak bardziej wspomnienia wy¬ wołane dopytywaniem się o to, „co było przed Rumunami", niż jasno sprecyzo¬ wana wiedza na temat historii besarabskiej części guberni odeskiej, którą była wtedy ta część Mołdawii. Kolejnym okresem historii, o który pytałam, były czasy rumuńskie (1918-1941). Nastąpiło wtedy dobrowolne przyłączenie się do Rumunii, w wyniku akcesu zgłoszonego przez Radę Kraju w 1918 roku. Okres ten jest jednak często wspo¬ minany jako okupacja rumuńska. Niewątpliwie jest to pokłosie radzieckiej pro¬ pagandy antyrumuńskiej, choć nałożyć się na to mogły też inne przyczyny. Z pewnością wielkim osiągnięciem ówczesnych władz rumuńskich była walka z analfabetyzmem. We wspomnieniach rozmówców jawiła się jako prowadzona bardzo brutalnymi środkami, z biciem i zmuszaniem miejscowej ludności do cho¬ dzenia do szkoły. Część osób wskazywała także na złe traktowanie ze strony urzędników administracji państwowej, którzy uważali Mołdawian za gorszych od Rumunów. Należy pamiętać, że w XX-leciu międzywojennym w Rumunii ideologia nacjonalistyczna cieszyła się dużą popularnością. Można więc sądzić, że negatywne postrzeganie tego okresu to, z jednej strony, wynik radzieckiej propagandy, a z drugiej osobistych doświadczeń ludzi. W przypadku okresu powojennego, w pamięci rozmówców wyraźnie wy¬ różniają się pierwsze lata komunizmu: agitacja, rozkułaczanie, kolektywizacja, represje i wywózki. Okres Mołdawskiej SSR postrzegany jest natomiast jako współczesność. NARRACJA PAMIĘCI W czasie kilku pierwszych dni spędzonych w Łapusznej dziwiło mnie, że jej mieszkańcy nie mają dużej wiedzy o własnej historii. Nie potrafili również przywołać zbyt wielu legend. Barwny i pełen historii obraz Łapusznej, z którym zapoznałam się w Polsce, nie przystawał do zwykłej rzeczywistości rolniczej osady. Dopiero po wnikliwszych poszukiwaniach okazało się, „jak" i „gdzie" szukać funkcjonujących tam opowieści lokalnych. Poznawałam je, wypytując o elementy krajobrazu, czy też przyczyny nazewnictwa przestrzeni wiejskiej. Kiedy już zdobyłam minimalną wiedzę na temat miejscowych legend, mogłam używać jej jako „haczyka" do wydobywania z rozmówców dalszych informacji. Z przeprowadzonych badań wynika, że gros z owego „historycznego" wizerunku wsi związane jest nie tylko z krążącymi tu opowieściami, ale też z ich wykorzy¬ stywaniem przez miejscowe elity i promocją wizerunku Łapusznej jako najstar¬ szej historycznej osady w Mołdawii. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 115 Chciałabym teraz przywołać kilka opowieści, które rozmówcy przedstawiali mi jako legendy lub autentyczne historie. Te wyobrażenia na temat przeszłości podlegają procesom typowym dla narracji słownej bądź ulegają mityzacji w zna¬ czeniu, jakie nadał temu zjawisku Roland Barthes, czyli przekształcaniu, a nie ukry¬ waniu rzeczywistości (Barthes 1970, s. 39). Opowieści te w powszechnie uzna¬ nej, czyli przetworzonej i zracjonalizowanej pod kątem współczesności wersji, wpisują się w retorykę państwową i obowiązującą wykładnię historiograficzną. Wyobrażenia początku Na pytania o legendy o powstaniu wsi odpowiadano mi opowieściami o po¬ czątkach państwa mołdawskiego lub etnogenezie współczesnych Mołdawian. Pół-legendarni Geto-Dakowie są dziś częścią wiedzy podręcznikowej i rozmówcy rzadko się na nich powoływali. W opowieściach pojawiały się dwa podania, okreś¬ lane jako legendy: o założeniu państwa mołdawskiego przez Dragosza i o jasno¬ widzącym jagniątku Muarita. Obie są bardzo żywymi elementami folkloru całej ziemi rumuńskiej i jako takie ulegają dostosowaniu do lokalnych warunków. ...u nas była już ta wieś i nikogo nie było, pustynia i jeden chłopak stamtąd przy¬ jechał z Rumunii i stamtąd gonił za jeleniem, strzelał do niego i on upadł i upadł tu. Wieś nasza starsza jest niż Kiszyniów i dla Boga, ileś lat (Ł, M , 63). Ów chłopak to Dragosz, a jeleń, czy raczej tur, to ten sam, którego głowa zdobi mołdawskie godło i łapuszniański herb. Cała legenda natomiast brzmi na¬ stępująco: ...no, jest mit taki, że Mołdo, Mołdova, pochodzi od nazwania jednej rzeczki, nad którą zdechł pies gospodarza, nie gospodarza a jego syna, jednego z bojarów, który żył za Karpatami. On szukał ziemi dla siebie i przeszedł Karpaty, na ziemie moł­ dawską przyszedł i tam upadł jego pies, który gonił [jelenia - przyp. M.B.]. Psa nazywali Mołda. On utonął w tej rzeczce i od jego imienia nazwano rzeczkę... mówią, że on przeszedł tę rzeczkę i za rzeczką postanowił, że to będą jego ziemie, tam się zatrzymał. Iswoje terytoria nazwał od rzeczki Mołda, a potem Mołdawianie. Prawda, nie prawda? Nie wiadomo. Ale to jakby pierwsze... nazwanie (Ł, M , 50). Łapuszna jawi się jako legendarne centrum Mołdawii. Trudno powiedzieć skąd się wzięła ta myśl u moich rozmówców. Z oficjalnej wersji legendy nie da się wywnioskować, gdzie naprawdę leży rzeka Mołda . Osoby znające ze szkoły „oficjalną" wersję legendy (dzieci, młodzież i nauczyciele), nie umiejscawiały jej akcji w pobliżu Łapusznej, wiejscy dziadkowie i babcie natomiast uważali, że wspomniany jeleń pasł się właśnie tam. Nie jest to jedyny przypadek podkreśla¬ nia centralnego charakteru wsi. W innych opowieściach znajdowały się podobne informacje o pradawnym charakterze wsi i jej ogromnym znaczeniu dla mołdaw¬ skiej państwowości. Podobnego zdania był także jeden z moich rozmówców, miejscowy amator historii. Możliwe więc, że nastąpiła tu kontaminacja wiedzy 14 1 4 W okolicach Suczawy, w rumuńskiej części Mołdawii, płynie rzeka Moldova, ale trudno mi powiedzieć czy i w jakim stopniu związana jest z legendą. �116 MAŁGORZATA BICZYK czerpanej z różnych źródeł. Motyw wyciągnięty z innych opowieści o ważnej, odległej przeszłości i centralnej roli Łapusznej przeniesiony został na miejscową odmianę legendy należącej do folkloru wszystkich ziem rumuńskich. Legendzie tej poświęcił artykuł Mircea Eliade. Nie próbował on znaleźć hi¬ storycznych powiązań, lecz zajmował się leżącą u jej podstaw mitologią. Roz¬ różniał w związku z tym podaniem trzy różne rzeczywistości: założenie księstwa mołdawskiego, tradycję zanotowaną i zinterpretowaną przez pierwszych histo¬ riografów oraz mit o założeniu, który w wersji pełnej obejmuje „ściganie tura przez grupę myśliwych, przejście gór, uśmiercenie zwierzęcia i decyzję o osiedle¬ niu się we właśnie odkrytym regionie" (Eliade 2002, s. 136). Mit ten z perspek¬ tywy historii religii określany jest jako łowy rytualne. Muarita, czyli owieczka posiadająca dar jasnowidzenia, jest bohaterką innej, bardzo popularnej, rumuńskiej legendy ludowej. Postanowiłam napisać o niej, albowiem opowieść ta jest częścią zarówno mołdawskiej kultury wysokiej, jak i folkloru ustnego Mołdawii, w tym także Łapusznej. Akcja legendy dzieje się w czasie redyku. Bohaterami są przedstawiciele różnych ziem rumuńskich: Moł¬ dawii, Multan (czyli Wołoszczyzny) i Transylwanii. Występuje w niej też jasno¬ widząca owieczka (słowo muarita oznacza owieczkę, jagniątko). W podaniu tym dwaj bracia umawiają się, że zabiją trzeciego i podzielą się jego owcami i psami pasterskimi. Oczywiście, ofiarą ma być Mołdawianin. Muarita ostrzega w nocy młodego pasterza, ten jednak zamiast uniknąć niebezpieczeństwa decyduje się poddać losowi i dyktuje owieczce swoją ostatnią wolę. Pragnie być pochowany koło swoich stad, by mógł słyszeć ukochane owce i psy. Prosi też, by nie mówiono o jego śmierci inaczej jak o weselu, na którym księżyc i gwiazdy trzymały koronę, a góry były kapłanami. Matce pasterza owieczka miała przekazać, jak to ujął w swoim poemacie Vasile Alecsandri : 15 16 Powiedz jej czule, Powiedz jej mową Cichą a rzewną, Żem się ożenił Z rajską królewną (Biedrzycki 1935, s. 130-131). Wiedział, że zbierają się przeciw niemu, mogą i chcą go zabić, ale nie chciał się sprzeciwić. A po prostu zostawił wszystko takjak jest. Żeby nie mówili mamie, że on umarł, tylko po prostu gdzieś chodzi ze swoimi owcami, ożenił się, dlatego nie wraca, no żeby mamy nie zasmucać. Jeśli zabiją, to znaczy zabiją, ale żeby samemu podnieść rękę na brata, to nie chciał... (G, K, 54). 1 5 W wersjach przedstawianych m i przez Łapusznian nie zawsze zawierał on wszystkie ele¬ menty opisywane przez Eliadego. Alecsandri Vasile (1821-1890), pisarz i polityk rumuński. Związany z romantyzmem, uwa­ żany za twórcę nowoczesnej literatury rumuńskiej ijednego z najwybitniejszych jej przedstawi­ cieli w X I X w. Walczył o zjednoczenie hospodarstw rumuńskich wjedno państwo. Uczestniczył wrewolucji 1848. W latach 1885-1890 ambasador we Francji. Należał do grupy tzw. paszoptystów, podtrzymujących tradycję narodową i folklor oraz postulujących rozwój współczesnej literatury rumuńskiej. 1 6 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 117 O wielkiej popularności i aktualności legendy świadczyć mogą jej liczne warianty, dostosowywanie do warunków miejscowych, zmiany nazw geograficz¬ nych, a nawet nazw postaci oraz języka ballady, który nie przejawia cech archa¬ icznych, jest uwspółcześniony. Nie przytaczam legendy pasterskiej przypadkowo. Jej znajomość wśród Mołdawian na pewno jest w jakimś stopniu wynikiem edukacji. Alecsandri jest dziś w czołówce sztandarowych poetów narodowych i chyba nawet radzieckie władze nie mogły osłabić jego pozycji. Tej ballady, napisanej w roku 1850, uczą się dzieci w szkołach do dziś, a w Łapusznej widnieje kilkumetrowy wizerunek autora na ścianie starej, rozpadającej się księgarni. Muarita jest żywa również w opowieściach ludowych. Dlatego też wypada zgodzić się z Eliade i z tradycją „interpretacji miorytycznej" traktującej o charakterze ludu rumuńskiego. Według Eliadego, śmierć nie była dla pasterza końcem życia, a połączeniem się z naturą. Najgłębszym przesłaniem tego podania jest wola pasterza, by zmienić swoje przeznaczenie, by przekształcić zwykłą śmierć w mistyczne zaślubiny, „gody miorityczne o strukturze kosmicznej" (Eliade 2002, s. 238). Motyw jasnowidzą¬ cego jagniątka, jak i alegorie śmierci, spotykane są często w poezji pasterskiej. Od czasów Alecsandri toczy się debata narodowa wokół Muarity i wielu intelek¬ tualistów podejmowało próby interpretacji „zjawiska miorytycznego". Nie będę tu (za Eliade) przytaczać przeróżnych postaw reprezentowanych w ramach tego sporu. Wszystkie one w jakiś sposób krążyły dookoła archaicznego motywu zaślubin pośmiertnych, śmierci utożsamianej z małżeństwem. Pojawiały się też głosy, że historia jasnowidzącej owieczki jest wyrazem „tęsknoty za śmiercią" odziedziczonej po trackich przodkach (Eliade 1998, s. 80; 2002, s. 220). Ba¬ dacze „sensu egzystencji" ballady dopatrywali się w niej takich cech narodu rumuńskiego jak: bierność, rezygnacja, godzenie się na swój los. Eliadego nie dziwi „zbiorowa «adhezja» ludu i intelektualistów" do tego dramatu. Jego zda¬ niem wyczuwali oni tajemne pokrewieństwo pomiędzy swoim rumuńskim przeznaczeniem, a losem pasterza, który nie przeciwstawiając mu się zamienił „osobiste wydarzenie «historyczne»" w „misterium sakramentalne". „Narzucił więc sens samemu absurdowi" (Eliade 2002, s. 239). W rozmowach o przeszłości wielokrotnie pojawiały się właśnie pokora, uniżenie i pochylone głowy jako nieodłączne atrybuty „mołdawskości". Również w pamięci Łapusznian wciąż istnieje obraz najeźdźcy, tureckiego ciemiężyciela, o czym przy¬ pominają archeologiczne pozostałości w samym centrum wsi, interpretowane przez mieszkańców według wzoru, który wcześniej przedstawiłam. Pokrętne losy historii były przez rozmówców interpretowane jako przyczyna dzisiejszych zachowań. Kto nie przyszedł tu do Mołdawii i żył, my zawsze milczeliśmy. [... ] My już przywykliśmy, żeby głowa była niżej niż u innych. Nie wiem czemu, u nas wychowanie takie, że trzeba dać, a nie wziąć. Wielu też bierze, ale my dajemy, od nas (Ł, K, 35). Na pytanie o genezę takich a nie innych cech mołdawskiego charakteru, od¬ powiadano zazwyczaj, że są przekazywane z pokolenia na pokolenie, dosłownie wysysane z mlekiem matki. �118 MAŁGORZATA BICZYK Według rozmówców, to owe cechy narodowe były przyczyną takiego, a nie innego rozwoju dziejów. Czym tłumaczyli fakt, iż tak wiele narodowości osie­ dlało się na ich terytorium? Przyczyną, w oczach Łapusznian, była naturalnie przebogata, żyzna ziemia oraz... dobry i gościnny mołdawski charakter. Wśród moich rozmówców żywa jest pamięć o przeszłości, a także pewien rodzaj tłumaczenia własnego charakteru „narodowego" jako pokłosia wydarzeń dawnych, co widać w przytoczonych cytatach. W wielu rozmowach przekony¬ wano mnie, że Mołdawianin jest dokładnie taki jak w legendzie - pokornie zga­ dza się na wszystko. Dzięki narracji pamięci zmniejsza się ricoeurowski dystans temporalny. Sądzę, że wyraźnie widać to w przypadku zaprezentowanych w po­ wyższych cytatach postaw. Czas pierwotny poniekąd przybliża się do teraźniej¬ szego poprzez funkcjonowanie w świadomości wyobrażeń o przeszłości, tłuma¬ czących zachowania współczesne. Świadczy o tym nie tylko selektywna pamięć historyczna, ale także objaśnianie przez rozmówców teraźniejszości przy pomocy przeszłości. Moim zdaniem, doświadczenie historyczne związane z podporząd¬ kowaniem władzy uświadamiane jest przez rozmówców tylko w okresie mierzo¬ nym do początku lat 1990. Niewiele osób było w stanie jasno powiedzieć, że dziś, przy „własnej", mołdawskiej władzy, żyje im się lepiej. W wielu nie zare¬ jestrowanych rozmowach o życiu i codzienności pojawiało się zwykłe ludzkie narzekanie na dole i niedole ich losu. Z wypowiedzi tych wynikało, że za czasów Związku Radzieckiego było lepiej pod względem ekonomicznym, czasy niepod¬ ległe natomiast dały im jedynie bezużyteczną wolność słowa. Równocześnie władze dzisiejszej republiki w podobny sposób, jak było to robione w czasach Mołdawskiej SRR, usiłują wywierać wpływ na stan wiedzy i postrzeganie faktów historycznych. Chwyty propagandowe, tworzenie sym¬ boliki, odwoływanie się do korzeni wynalezionych, tworzenie nowej tradycji - pozostają często nieuświadomione przez obywateli. Oczywiste są zmiany takie, jak stawianie nowych pomników w miejsce starych, czy wprowadzenie historii narodu mołdawskiego do programu szkolnego. Niezauważalnym pozo¬ staje kolejne narzucanie sposobu myślenia. Sytuacje taką Vladimir Tismaneanu opisuje jako odmówienie jednostce prawa do odmiennego zdania, będące jedną z istotnych cech postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Odnosi się to zarówno do poziomu państwowego, jak i lokalnego. M o i roz¬ mówcy negatywnie wartościowali czasy Związku Radzieckiego ze względu na przeinaczanie historii o podłożu politycznym, nieświadomi mechanizmów dzia¬ łania obecnej władzy. Równocześnie w ocenie sytuacji ekonomicznej i pozio¬ mu życie byli bardzo krytyczni w stosunku do młodej Republiki. Z nostalgią wspominali dawne czasy. Aleksander Łapusznianu Jak już wspomniałam, najważniejszą postacią i symbolem historycznym Łapusznej jest wojewoda Aleksander Łapusznianu. W stosunku do rangi tego bohatera funkcjonowało we wsi nieadekwatnie mało opowieści lokalnych na �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 119 jego temat. Było to dziwne tym bardziej, że zdaniem władz Łapusznej w ciągu ostatnich 10 lat stał się on jedną z ważnych postaci w oficjalnej historiografii. W związku z powyższym próbowałam dowiedzieć się czy tworzenie symboli jest choć trochę odpowiedzią na potrzeby ludzi, czy tylko efektem wysiłków działaczy politycznych nowych czasów, jak przedstawia to większość autorów. Tismaneanu wspomina, że funkcją postkomunistycznych mitologii jest jedno¬ czenie dyskursu publicznego i „dostarczanie obywatelowi łatwo rozpoznawalne­ go wyznacznika tożsamości" tak, by każdy mógł czuć się członkiem wspólnoty etnicznej (Tismaneanu 1998, s. 21). Dziś o Łapusznianu wiedzą chyba wszyscy we wsi. Trudno mi ocenić skalę tego zjawiska w odniesieniu do okresu ZSRR, w rozmowach natomiast prosiłam rozmówców o podanie źródła wiedzy na temat Łapusznianu: Wtedy zaczęli uczyć w szkole prawdziwej historii, a nie prosowieckiej, proruskiej historii. My trochę jej poznawaliśmy, ale tylko to, co było związane z Rosjanami (Ł, K, 52). Z rozmów można było wywnioskować, że przekazywana niegdyś wiedza była skąpa i selekcjonowana przez władze. Były jednak sposoby, aby j ą zdobyć, jeśli oczywiście ktoś wykazywał zainteresowanie. W tamtych, radzieckich, latach funkcjonowała również opowieść o Aleksandrze: No Traktor, bufet taki. Tam przychodzili ci kupcy, którzy przyjeżdżali, wy­ jeżdżali z Łapusznej. Oni przychodzili wypić, zakąsić cokolwiek. Gospodynią tego przedsiębiorstwa była bardzo piękna dama. Aleksander, właściwie ojciec Aleksandra, kim on był ona mi nie powiedziała, on spłodził z nią to dziecko, z gospodynią tego zakładu. Jakby z nieprawego łoża urodzony syn. Ale wtedy panowie, jeśli mieli nieślubne dzieci to je zabierali i wychowywali sami, rozu¬ miesz, on się go nie wypierał, to, co tam żona chce, albo nie chce to nie miało żadnego znaczenia. Dziecko pana, z kogo by nie był urodzony, wychowywało się w domu pana. I on jego wychował. Oni żyli gdzieś tam w Bukareszcie, a nie wiem gdzie, ale jakby te ziemie, które należały się jemu, on jego zrobił kniaziem tutaj i dał jemu nie swoje imię, ponieważ ona nie powiedziała jak go nazywali, a dał mu imię Aleksander, a nazwisko Łapusznianu, od nazwania tej miejscowości i dlatego on został księciem Aleksandrem Łapusznianu (Ł, K, 45). Wspomnianym panem był prawdopodobnie wojewoda Bogdan I I I , który spło¬ dził z karczmareczką dziecię. Podarował on Aleksandrowi włości, a historia przy¬ domek, pochodzący od nazwy wsi. Przytoczony cytat to część legendy zasłysza¬ nej przez pięćdziesięcioletnią obecnie rozmówczynię w latach młodości od starowinki posługującej w cerkwi. Można się doszukiwać pewnych prób nazna¬ czenia przeszłości cechami lokalnymi. Historia mówi, że to przydomek Łapusznianu pochodzi od nazwy Łapuszna. Fakt, że opowieść ta przechowała się w pamięci mieszkańców świadczy o identyfikacji z osobą wojewody. Władca całej Mołdawii, który jako jedyny pochodził z jej obecnego terytorium, a urodzony został przez miejscową kobietę, może być powodem do dumy. Zresztą wątek ten był często podkreślany przez osoby dobrze wykształcone. W podobnych kate¬ goriach myśli Tismaneanu, który uważa, że sięganie do korzeni jest jedną z cech �120 MAŁGORZATA BICZYK postkomunistycznego nacjonalizmu (Tismaneanu 2000, s. 20). Na poziomie tej opowieści jednak wydaje się raczej być wyrazem czysto ludzkiej potrzeby „uświęcenia", wyróżnienia zamieszkałej przestrzeni. Taki przodek nobilituje lo¬ kalną społeczność. W tej sytuacji Łapusznianu nie mógł zaistnieć w ludzkiej świadomości jako zły człowiek. Jeden z miejscowych liderów , odpowiedzialny za rozpropagowanie wizerunku wojewody, powiedział, że wprawdzie wie, że był on złym człowiekiem, ale należy mu to wybaczyć, bo władca powinien być sil¬ ny. Epizod rzezi bojarów, znany z historii i literatury, nie odbił się żadnym echem w wyobrażeniach rozmówców. Celowo też nie został przekazany do szerokiej wiedzy publicznej w ostatnich latach. Inicjatywy lokalne propagujące postać Łapusznianu, takie jak festyny, inscenizacje historyczne, na ten temat milczą. Sądzę, że postać Łapusznianu podlegała procesowi ideologizacji i to po¬ dwójnej. Z jednej strony, niektóre fakty dotyczące jego życia zostały pominięte, a te, które przetrwały w pamięci zbiorowej są cechami „dobrego władcy". Prze¬ szedł do pamięci mieszkańców wsi jako legitymizacja jej centralnej i ważnej pozycji oraz symbol dawnej świetności. Z drugiej strony, stał się elementem mitu politycznego, rozumianego za Henrym Tudorem jako „narzędzie, jakim lu¬ dzie się posługują, by dojść do ładu z rzeczywistością" (za: Tismaneanu 2000, s. 37). Proponowana interpretacja relacji jako mitycznej „nie ze względu na ładunek prawdy, jaki zawiera, ale na podstawie faktu, że wierzy się w jej praw¬ dziwość, a przede wszystkim na podstawie udramatyzowanej formy, jaką się jej nadaje" (Tismaneanu 2000, s. 37), pasuje idealnie do sytuacji zastanej w Łapusznej. Używane dziś argumenty takie, jak wspomniany wyżej fakt naro¬ dzin wojewody w miejscowości leżącej w granicach dzisiejszej Republiki Moł¬ dawii, są ewidentnie przykładami retoryki nowych ideologów narodowych i wy¬ najdywania tradycji, do których należy „tworzenie sfery symbolicznej związanej z określoną przeszłością historyczną" (Smyrski 2003, s. 321). Nowy symbol wsi, Aleksander Łapusznianu, upowszechniany jest w wieloraki sposób. Główna ulica, do niedawna nosząca wdzięczną radziecką nazwę, dziś jest już ulicą Aleksandra Łapusznianu. W urzędzie wiejskim, liceum oraz w Agenda Locala wisi stworzona na zamówienie miejscowego primara podobizna Aleksandra i jego żony Roksany. Widniejące poniżej wizerunków daty panowania nie spo¬ wodowały nagłego przypływu wiedzy mieszkańców na ich temat. W powszech¬ nym mniemaniu, w dalszym ciągu, żyli oni dawno. Promocja samej postaci wojewody zyskuje coraz to nowsze wymiary. W dniu chramu, czyli patronac¬ kiego święta miasta, zorganizowano przedstawienie, w którym przebrani za Aleksandra i Roksanę łapusznianie w towarzystwie swej świty przejechali konno przez wieś, karząc, ku uciesze gawiedzi, przypadkowych gapiów za rzekomo nie płacone podatki. Dziś Łapusznianu staje się częścią wyobraźni zbiorowej 17 18 1 7 Primar Łapusznej. Wielki fascynat historii wsi. Zainicjował m.in. badania archeologiczne we wsi, zorganizował lokalny festyn historyczny, wystąpił o nadanie wsi herbu, a także zamówił książkę o historii wsi. Biuro organizacji działającej w ramach projektu UNDP (Program Narodów Zjednoczo¬ nych ds. Rozwoju). 1 8 �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 121 jako postać „wywoływana" z zamierzchłych dziejów dla określonych celów młodej państwowości, poszukującej symboli związanych z inną przeszłością, niż radziecka czy rumuńska. Łapuszna wielka i dawna Trudno jednoznacznie określić, kiedy powstała Łapuszna. Według jej miesz¬ kańców, Dragosz miał tu skończyć swoje łowy, a w momencie wejścia na scenę polityczną Aleksandra Łapusznianu dzisiejsza wieś istniała jako duże miasto na mapie księstwa mołdawskiego. Kolejnym ciekawym tematem do interpretacji są wyobrażenia mieszkańców o wielkiej i ważnej roli, jaką ich wieś odegrała w dziejach Mołdawii. Są one częścią pamięci zbiorowej i równocześnie narzę¬ dziem w rękach lokalnych ideologów. My wiemy, że żyjemy w starej wsi. Nawet pewnego razu mówili, że ta wieś ma więcej niż 700 lat. To było przy sowieckiej władzy, kiedy zaczął się ten przewrót, to odrodzenie uczuć patriotycznych, a potem na podstawie źródeł ustanowili, że wieś jest wymieniona w starych dokumentach w 1430 roku (Ł, M , 67). Wiek wsi w relacjach rozmówców urasta czasami do rangi praczasów. Do niej zapędził się mityczny Dragosz w czasie polowania, jest starsza niż sam Kiszyniów. Zauważyć tu można jedną z charakterystycznych cech konstrukcji mitów, a mianowicie dopełnianie opowieści o czasach najdawniejszych potwierdzeniem ich w teraźniejszości. Pełni ona „funkcję dowodu prawdziwości całego mitu, czy legendy" (Malewska-Szałygin 1990, s. 175). Dla łapusznian takim potwierdze¬ niem dawnej świetności jest fakt, że reforma administracyjna, przeprowadzona w roku 1998, ustanowiła judiet, którego nazwa pochodzi od nazwy ich miejsco­ wości. Centrum administracyjne pozostawało w większym i bardziej centralnie położonym mieście Hinczesti. Obecna mapa administracyjna Mołdawii uległa zmianie. W reformie z 2003 roku powrócono do dawnego rozczłonkowania na mniejsze jednostki - rajony. Dawny judiet Łapuszna został zmniejszony i prze¬ mianowany na Hinczesti. Mimo to, fakt powołania przez postradzieckie władze judiet Łapuszna jest wspominany przez mieszkańców wsi z dumą. Jednym z punktów odniesienia przy wyznaczaniu wieku wsi jest porównywa¬ nie go z wiekiem miasta Kiszyniów. Przy wjeździe do stolicy stoi wielki pomnik witający podróżnych i informujący, jak stare jest miasto. Widnieje na nim data 1436 rok. W relacjach mieszkańców wsi można spotkać się z sądami, że Łapuszna była od Kiszyniowa dużo starsza i większa. Istniała już w X I I I wieku, lecz zosta¬ ła zniszczona przez Mongołów i Turków, dlatego Kiszyniów musiał przejąć jej stołeczną funkcję. Łapuszna była w owych czasach dobrze prosperującym miastem targowym. O tym, że położone było na przecięciu szlaków handlowych można się dowie¬ dzieć z podręczników do historii. Wiedza na ten temat funkcjonuje też wśród mieszkańców. Szła droga, nazywała się drumun moldowienesc [droga mołdawska], z Polski, po terytorium Mołdawii i u nas we wsi był targ, bo tu zmieniali rzeczy i wama była, płacili wamu [cło]. I dalej do nas do Cetate Albe i do Czarnego Morza (Ł, K, 40). �122 MAŁGORZATA BICZYK Nie sądzę, żeby te informacje należały do wiedzy nabytej przez moich roz¬ mówców w ostatnich czasach, z podręczników do historii, czy z oficjalnych dzia¬ łań popularyzatorskich. Rzeczywiście niegdyś znajdowały się tutaj targ, poste¬ runek celny, a także przebiegał szlak handlowy. Informacje o targu pojawiają się też w legendzie o Aleksandrze Łapusznianu. Starsze osoby wspominały, że sły¬ szały o tym od rodziców. Także znaleziska starych monet w wiejskich ogródkach tłumaczy się istniejącym tu niegdyś targowiskiem bądź pobytem Turków. Jednak najwymowniejszym świadkiem tamtych czasów jest zachowanie się nazw dawnych „dzielnic" w Łapusznej, które odzwierciedlają jej przeszłość. I tak dzisiejsze centrum, okolice cerkwi, to Tamożnia, ponieważ w tej części znajdowała się tamożennaja służba (służba celna). Większość rozmówców twier¬ dziła, że nazwa ta pochodzi jeszcze z okresu istnienia wspomnianego targowi¬ ska. Inne nazwy części wsi to np. Talciok, co oznacza targ, bazar. Jest jeszcze Stadoł, co tłumaczone jest tym, że tam zapewne mieściły się stodoły i stajnie dla zwierząt przybyłych kupców. Z tą nazwą wymiennie używana jest Ciajnia - od stołówki, która była tam w czasach radzieckich. Znakiem historii jest też nazwa jednej z nowszych części wsi: Gagarina. Przytoczone przykłady doskonale obrazują osadzenie przestrzeni lokalnej w przeszłości. Według Tismaneanu mit, również polityczny służy nie opiso¬ wi, lecz „wyobrażeniu rzeczywistości odpowiadającej określonym interesom" (Tismaneanu 2000, s. 25). Prowadzić to może do przeinaczeń. Na przykład nazwę dzielnicy Tamożnia tłumaczono na dwa sposoby. Część rozmówców uwa¬ żała, że pochodzi ona z okresu carskiego, co jest prawdopodobne. Pozostali natomiast twierdzili, że nazwa nawiązuje do tradycji wielkiego targu. Przestrzeń sama w sobie jest częścią narracji. Podczas wnikliwych poszuki¬ wań ujawniają się kolejne znaki jej relacji z przeszłością. W Łapusznej do dziś najbliższe sąsiedztwo kilku okolicznych domów rozpatruje się potocznie jako jednostkę „administracyjną" organizującą przestrzeń i życie mieszkańców. Nosi ona pochodzącą z czasów tureckich nazwę mahal (mahalla). Cóż zatem się stało z wielką Łapuszną? Czemu dziś jest tak... niewielka? Relacje mieszkańców wsi nie zawsze mogły pomóc w ustaleniu faktów: W XVI, XVII wieku tu było wielkie centrum, większe niż Kiszyniów. Przez tych Turków, Mongołów, Tatarów zostało zniszczone. Oni w XIV wieku najechali. Z Polską wojowali na tych ziemiach. Zniszczyli, spalili wszystko, bo domy wtedy były tu drewniane, cerkwie też. Tu wtedy było siedem cerkwi, wszystkie z drewna (Ł, M , 73). Na temat upadku wsi pojawiały się sprzeczne informacje. W niektórych wy¬ powiedziach Łapuszna była targiem i centrum za czasów Aleksandra Łapusznianu, w innych - w wieku X V I I lub później. Nie chodzi jednak o konkretne daty, tylko o tak duże rozbieżności, nawet w wypowiedziach jednej osoby. Wydaje się, że rola wsi i jej znaczenie mogły się kilkakrotnie zmieniać. Mołdawska ziemia nie raz doświadczona była wojenną nawałnicą, więc i wieś mogła na tym ucierpieć kilkakrotnie i kilkakrotnie się odbudowywać. Większość rozmówców wspo¬ minała o jakiejś katastrofie, która mogła pozostawić silniejsze ślady niż pozostałe. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 123 Mogła także nastąpić kontaminacja wspomnień wojennych. Czy był to taki pogrom jak opisywany powyżej? Trudno powiedzieć. Jednak upadek Łapusznej nie miał charakteru powolnego ubożenia czy stopniowej degradacji miasta w wyniku licznych najazdów. Był raczej wynikiem nagłego wydarzenia o cha¬ rakterze kataklizmu. Może to nasuwać z jednej strony myśli o podobieństwie do mitów o złotym wieku, definitywnie zaprzepaszczonej świetności, a z drugiej do mitów kreacyjnych, w których po zniszczeniu następuje odrodzenie (MalewskaSzałygin 1990, s. 174). Dla mieszkańców Łapusznej ważne jest, że wieś, mimo swej minionej świet¬ ności, pozostaje dziś w tyle za Kiszyniowem z powodów niezależnych od nich samych. Przyczyny takiego stanu rzeczy bywają tłumaczone klątwą. Zamieszani są w tę opowieść Turcy, złoto i miejscowa twierdza. Obok młyna, stojącego w centrum wsi, znajdują się duże dziury w ziemi. Jest to pierwsze stanowisko archeologiczne w postradzieckiej Mołdawii. Wykopali¬ ska wykazały, że mieściły się tam najprawdopodobniej piwnice książęce lub ma¬ gazyny do przechowywania towarów. Prowadzący badania archeolog uważa, że może to być tzw. cerkiew książęca, czyli cerkiew przy rezydencji księcia, woje¬ wody. Inni mołdawscy mediewiści podchodzą do tego pomysłu i jego badań dość sceptycznie. Nie to jednak jest najważniejsze. Dużo ciekawsze były naciski ze strony miejscowych działaczy na rozpoczęcie badań. Zostały one rozpoczęte z inicjatywy władz lokalnych. Był to ewidentny przykład „grzebania w prze¬ szłości" w poszukiwaniu własnych korzeni i dawnej świetności. Interesujące jest też, w jaki sposób wspomniane ruiny zostały przetworzone przez ludzką wy¬ obraźnię. Zdaniem mieszkańców pochodzą one z „czasów Turków". Turcy, kiedy przyszli do Mołdawii, tu u nich była fabryka. No tam, na wierchu, gdzie jest muara (młyn), ojciec mówi, tam Turcy zabijali naszych (Ł, M , 63). Różne są tłumaczenia przeznaczenia tej budowli. Czasem przedstawiana była jako część umocnień anty-tureckich, a częściej tureckich. Jak widać z przytoczo¬ nego tu cytatu przestrzeń ta funkcjonuje również jako miejsce kaźni. Zdaniem archeologów z Mołdawskiej Akademii Nauk natomiast w Łapusznej nie mogło być twierdzy czy umocnień, te bowiem rozmieszczone były wzdłuż dużych rzek, których w pobliżu nie ma. Miejscowa ludność dodaje do zabudowań nie tylko wyobrażenia o twierdzy i Turkach, ale i „przeklęte" tureckie złoto. Zdaniem części rozmówców, pod Łapuszną ciągną się długie korytarze, które w razie oblężenia umożliwiały Turkom opuszczenie twierdzy wyjściem znajdującym się kilka kilometrów za wsią. Mogły one również służyć do gromadzenia zapasów, w tym także złota. Krąży nawet opowieść o człowieku, który szedł drogą i zoba¬ czył ogień. Ogień spytał go: „czy dałbyś mi kurę, albo koguta?". Ten się zgodził. Ogień przestał płonąć, okazał się być złotem. Pechowiec schował złoto za pa¬ zuchę i poszedł do domu, a tam: ...żony nie było, martwe dzieci były i potem pomyślał sobie, że oddał kurę, a ta kura to była żona i jej dzieci. Wielu mówi, że to prawda jest, ale dla nas to już legenda. [...] Nam mówią, że to legenda. Wielu tak mówi, ale wielu też mówi, że to prawda, ponieważ wielu tak umarło, że przyszli do domu... (Ł, K, 45). �124 MAŁGORZATA BICZYK Tego typu opowieści nadają całej okolicy charakter wielce tajemniczy. Z jed­ nej strony podziemne korytarze fascynują i kuszą. Z drugiej natomiast odstrasza ciążąca na skarbie klątwa. Oni chcieli wziąć naszą ziemię, bo w Turcji okazuje się, że niedobra ziemia, ja nie wiem jaka u was, ale u nas jest bardzo dobra ziemia, czarna. [...] I dlatego Turcy ją przeklęli, żeby oni... no ja myślę że oni jeszcze przyjdą. Nam potrzebni są architekci, żeby popatrzyli, otworzyli te ziemie. Tam złoto jest ukryte. Ja nie wiem, ale kiedy przyszli Turcy wiele tu było. My sami wiele razy jak byliśmy mali znajdowaliśmy w ziemi monety (Ł, M , 63). Sądzę, że opowieści o złocie można (za Anną Malewską-Szałygin) interpre­ tować jako sen o bogactwie, tęsknotę do lepszego życia (1990, s. 177). Jest to też tłumaczenie się ze swojego losu, z braku odpowiedzialności za biedę i upadek. Ta ziemia jest nadal złota, także w dosłownym sensie, tylko klątwa broni nas przed ponownym bogactwem. Wmieszana w to jest też dzisiejsza nieudolność władz. Zdaniem rozmówców, władza jest winna obecnej niedoli i biedzie miesz­ kańców Mołdawii. Winią oni rząd za to, że nie zgadza się na wizytę prezydenta Turcji. Tylko on, jako spadkobierca Imperium Osmańskiego, jest władny zdjąć klątwę z zakopanych pod mołdawską ziemią skarbów. Ponieważ to złoto już raz skusiło Turków i stało się przyczyną najazdów oraz grabieży, dzisiejsi przy¬ wódcy obawiają się ponowienia tego scenariusza. Istnieje też niebezpieczeństwo, że Turcy zabiorą całe złoto. Pewnym rozwiązaniem byłoby, gdyby Turcy zdjęli klątwę, a Mołdawianie, nie wpuszczając ich, wykopali skarby spod ziemi. Dużo mniej rozbudowaną jest historia zrzucająca odpowiedzialność za upa­ dek wsi na mnichów. Niegdyś w Łapusznej był monastyr prawosławny, którego zakonnicy nie potrafili ułożyć sobie odpowiednio stosunków z miejscową cerkwią. Zdaniem rozmówców, mnisi przeklęli wieś, ponieważ zostali z niej wygnani, bądź też odeszli sami z powodu ludzkiej nieżyczliwości i niegościnności. Herb, hymn... Wyobrażenia łapusznian na temat własnej ważnej roli, prześwietnej prze¬ szłości, są osadzone w narracjach słownych i podlegają charakterystycznym dla nich procesom. Charakter i skalę krążących opowieści uważam jednak za nie¬ wystarczającą do wyjaśnienia, w jaki sposób miejscowe elity, w imię stwarzania tradycji, przetwarzają historię Łapusznej. Oprócz dość przewidywalnych dzia¬ łań, jak wspomniana zmiana nazwy ulicy, stworzono też herb i hymn wsi. Łapuszna jest pierwszą miejscowością, która na początku lat 1990. zgłosiła projekt własnego herbu do nowo powstałej komisji heraldycznej. Nie mogło tu być mowy o przywróceniu dawnego znaku, gdyż nigdy wcześniej takiego nie było. Zaistniała potrzeba stworzenia nowego wzoru. W tym celu ogłoszono we wsi konkurs na propozycję najlepszego herbu. Mogli brać w nim udział wszyscy mieszkańcy, bez względu na wiek i wykształcenie. Sądzę, że władze wsi, anga¬ żując mieszkańców w tworzenie herbu, usiłowały uzyskać legitymizację swoich działań oraz wywołać poczucie identyfikacji z nowo powstającym symbolem. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 125 Sam wzór został później „wygładzony" przez artystę-heraldyka. Pierwotny pro¬ jekt komisja heraldyczna odrzuciła wraz z komentarzem, że tak rozbudowanego herbu nie miał nawet Konstantynopol. To uzasadnienie prezentowane mi było przez osoby zaangażowane w tworzenie herbu z prawdziwą dumą w głosie. Sądzę, że jest to dobry przykład braku „nieśmiałości konceptualnej", opisywanej przez Tismaneanu jako jednej z cech mitu politycznego (Tismaneanu 2000, s. 25). Ostatecznie przyjęty herb jest uproszczoną wersją poprzedniego. Jest on skromniejszy, lecz w dalszym ciągu tak skomplikowany, że nawet wśród osób bezpośrednio zaangażowanych w jego powstawanie znalazłam takie, które nie potrafiły wyjaśnić jego symboliki. Widnieje na nim głowa tura, który padł od strzał Dragosza. Gwiazda pomiędzy jego rogami ma być symbolem narodzenia na tej ziemi Aleksandra Łapusznianu. O tym, że był on władcą świadczą: królewska purpura i sobole oraz ów tur, uważany za szlachetne zwierzę. Tarcza opleciona jest z jednej strony wieńcem dębowym, powszechnie znanym symbolem siły, który ma być, według autorów, nawiązaniem do rzymskiej władzy cesarskiej. Z drugiej strony oplatają j ą liście winne, co jest symbolem ziemi, nie mlekiem, lecz winem płynącej. Za tarczą krzyżują się włócznia św. Jerzego, halabarda i miecz. Z kokardy związującej wieńce dębowe i winogronowe wystają gałązki rośliny zwanej Łapusz, od której, według niektórych podań, ma pochodzić nazwa w s i . Nad tarczą herbową widnieje korona. Pełną symbolikę herbu był w stanie wyjaśnić mi tylko jeden człowiek - inicjator jego powstania. W trakcie rozmowy „pomagał" sobie opisem dołączonym do decyzji o ustanowieniu herbu. 19 Najnowszym wynalazkiem jest hymn, po raz pierwszy uroczyście odśpiewa¬ ny przez dyrektorkę szkoły na festiwalu z okazji święta wsi. Opiewa on piękno tonącej w kwiatach Łapusznej, miejscowych dziewcząt oraz dumę mieszkańców ze swojej wsi. „To jest moja Łapuszna, z nikim się na nią nie zamienię" , głoszą słowa pieśni. Warto zaznaczyć, że wspomniane tu inicjatywy wyszły od nie¬ wielkiej grupy mieszkańców. Można ich uznać za opisywane przez Floriana Znanieckiego, „stosunkowo małe jądro społeczne", które staje się odpowiedzial¬ ne za upowszechnianie idei (1990, s. 44). Tych kilka osób stworzyło herb, hymn, zorganizowało festiwale, drukowało ulotki informacyjne o wsi, itd. Faktem jest też, że działania takie trafiają na podatny grunt, ponieważ wielu mieszkańców pragnie się „doszkalać" i uzupełniać wiedzę. W ten sposób rozprzestrzeniają się idee głoszone przez elity. 20 HISTORIA TWORZONA Sądzę, że sytuacje obserwowane w Łapusznej wpisują się w szersze zjawisko, które ma miejsce na całym obszarze postradzieckim. Szukanie korzeni, odnoszenie się w nowych historiografiach do złotego wieku, tworzenie martyrologii narodo¬ wych - to cechy nowych nacjonalizmów. To „wynajdowanie tradycji" (Hobsbawm 1 9 2 0 Popularne w Polsce rzepy. Tłumaczenie robocze - Jakub Janiszewski. �126 MAŁGORZATA BICZYK 1992), które w Mołdawii przybiera dość specyficzny charakter. Opisanie tego pro­ cesu jest ważne, gdyż na świadomość historyczną mieszkańców Łapusznej wpły­ wa również oficjalna narracja historyczna. W tym kontekście niezbędne wydaje się zarysowanie zmian, jakim wspomniana narracja podlegała w ostatnich latach. Spośród moich rozmówców niewielu uczęszczało do przedwojennych rumuń¬ skich szkół. Zatem rumuńska historiografia nie odcisnęła piętna na ich recepcji historii. Największy wpływ na stan ich wiedzy wywarła edukacja radziecka. Na­ leży pamiętać, że od lat i960., kiedy historia Mołdawskiej SSR stała się, obok historii ZSRR, szkolnym przedmiotem obowiązkowym, w zasadzie nie zmienia¬ no programu nauczania. W związku z tym, wszystkie radzieckie podręczniki, niezależnie od autora lub daty wydania, ujmowały historię Mołdawii w sposób bardzo podobny (np. Mochov 1969; Grosul 1980). Jak ja byłam w waszym wieku, nikt nic nie wiedział o historii Mołdawii. Oni wiedzieli tylko o Związku Radzieckim. Nie wiedzieli o każdym narodzie oddzielnie. Im było tak wygodniej, żeby wiedzieć tylko tyle, że np. w Mołdawii dobra ziemia, gdzieś tam coś tam... To było wygodnie dla Związku Radzieckiego (Ł, K, 70). Dosyć często rozmówcy tłumaczyli w ten sposób skąpą wiedzę na temat włas¬ nej historii. Nie było jednak tak, by o historii Mołdawii nie nauczano w ogóle. Były przecież obowiązkowe lekcje historii Mołdawskiej SRR. Przemianom mołdawskiej historiografii poświęcił swój artykuł Vladimir Solonari (2002). Ana¬ lizuje on historię przedstawianą w podręcznikach szkolnych od lat 1960. aż do dziś. Porównując te same fakty ukazywane przez historiografie różnych okre¬ sów wykazuje, że nie dochodziło w nich do jawnych przekłamań historycznych. Wydarzenia były umiejętnie selekcjonowane zgodnie z ideologią państwową, w świetle utrzymywania dobrych stosunków ze Związkiem Radzieckim. Nie¬ wygodne lub nieistotne z tego punktu widzenia fakty po prostu ignorowano, np. Geto-Dackie pochodzenie Mołdawian (Solonari 2002, s. 421). Rozmówcy wielokrotnie podkreślali, że o etnogenezie Mołdawian dowiedzieli się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Innym przykładem jest przytaczana przez Solonariego interpretacja zajść, któ¬ re miały miejsce w roku 1812, kiedy część historycznej Mołdawii, leżąca pomię¬ dzy Prutem i Dniestrem, dostała się po raz pierwszy pod panowanie rosyjskie. Ziemie te nazwane zostały Besarabią. Punkt widzenia autora znalazł swoje po¬ twierdzenie w wypowiedziach rozmówców. Ale w 1812 roku Rosja anektowała część Mołdawii. [...] żeby... jak oswobo­ dzenie. To paradoks, kiedy zdobywca mówi, że oswabadza (K, M , 50). Aneksja Besarabii była w podręcznikach radzieckich interpretowana w katego¬ riach przyniesienia wolności, oswobodzenia od Turków. Również tematy trudne, takie jak stosunki rosyjsko-mołdawskie czy mołdawsko-rumuńskie, ulegały reinterpretacji. Wobec antyrumuńskiego nastawienia polityki radzieckiej propagan¬ da historyczna usiłowała doprowadzić do poróżnienia Mołdawian i Rumunów. Sądzę, że rozmówcy twierdzili, iż „nie uczyli się historii Mołdawii" nie tylko po to, żeby wykręcić się od kłopotliwych pytań, ale także dlatego, że mieli świa¬ domość nieprawdziwości tej historii, która była im wpajana. �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 127 Kolejnym zwrotem w historii Mołdawii było ogłoszenie niepodległości Re¬ publiki w sierpniu 1991 roku. Luminarze państwowi stanęli wobec faktu kierowa¬ nia narodem ogołoconym z korzeni w wyniku tak, a nie inaczej ukierunkowanej politycznie tradycji historiograficznej. Jak zauważa Gadamer, tworzenie „nowej" świadomości historycznej i tym samym przydatność nauk historycznych, przy pomocy których poszukuje się przeszłości historycznej, ma istotne znaczenie dla kształtowania tożsamości etnicznej i identyfikacji narodowej (za: Smyrski 2003, s. 317). Zmiana ustrojowa spowodowała zatem zmiany oficjalnej historiografii. Ze zdwojoną siłą powrócili do miast i wsi mołdawscy bohaterowie, radzieccy zaś zniknęli z ulicznych tabliczek. W Kiszyniowie do rangi symbolu urosło przesunięcie pomnika Stefan Wielkiego o parę metrów bliżej ulicy, w miejsce, z którego w latach 1960, przestawiono go bardziej w głąb parku, ujmując mu tym samym dotychczasowego prestiżu i powagi. W Łapusznej takim znakiem czasu była np. zmiana nazwy ulicy na Aleksandra Łapusznianu. 21 Po przejęciu władzy w Mołdawii przez Front Narodowy na początku lat 1990. rozpoczęły się zmiany także w programie nauczania. W ujęciu Gellnera, można by to nazwać wypełnieniem zasady nacjonalizmu, który autor rozumie jako powią¬ zanie państwa i kultury, gdzie wykształcenie staje się źródłem tożsamości (1991, s. 49). Wprowadzone zostały podwójne podręczniki, do historii ogólnej i historii Rumunów, która przedstawiana była „z punktu widzenia jej powiązań z mołdaw¬ ską przynależnością narodową" (Solonari 2002, s. 432). W takim ujęciu Rosja w 1812 roku dokonała aneksji Mołdawii, natomiast przyłączenie do Królestwa Ru­ muni w 1918 roku nie było już przedstawiane jako rumuńska okupacja, lecz dobro­ wolny akces dokonany przez Sfatul Tarli (Radę Kraju). Powaga narodu mołdaw¬ skiego została też w podręcznikach dodatkowo podkreślona przez powołanie się na prastare geto-dackie korzenie. Zabiegi te doskonale wpisują się w nurt „wynaj¬ dywania tradycji". „Poszukiwanie antenatów w zamierzchłej przeszłości, apoteoza dawnej wielkości politycznej, wyprowadzenie genealogii z mroków dziejów mają podkreślić dawny i historyczny rodowód poszczególnych grup narodowych [...] Jednocześnie takim działaniom towarzyszy próba ideologicznego udowodnienia, że dana grupa jest najstarsza, jedyna w swoim rodzaju" (Smyrski 2003, s. 312). Zmiany wykładni historycznej, czyli również szkolnych podręczników do nauki historii, były dla moich badań tym bardziej istotne, że w Łapusznej stara¬ łam się zwracać szczególną uwagę na to, jakie jest źródło wiedzy posiadanej przez moich rozmówców. Zdarzało mi się słyszeć od miłych starowinek opowieści np. o dackich przodkach. Miałam czasem cień nadziei, że może funkcjonowały one w sferze narracji pamięci przed początkiem lat 1990. Chwilę później miłe, starsze panie wyjmowały podręczniki szkolne swoich wnucząt, aby pokazać mi skąd czerpały te informacje. Wcześniej z tą wiedzą nie mogły mieć kontaktu. Tylko niektórzy informatorzy mówili mi, że kiedyś rodzice im opowiadali, ale nie myśleli o tym. Myśleli, ale nie znajdowali odpowiedzi (Ł, K, 52). 2 1 Wojewoda mołdawski, obecnie określany jako pierwsza postać, która zjednoczyła ziemie rumuńskie. Jednocześnie jest on najważniejszą postacią współczesnej historiografii mołdawskiej. �128 MAŁGORZATA BICZYK Po dojściu do władzy partii komunistycznej w lutym 2001 nowy prezydent, Władimir Woronin, powołał do życia grupę specjalistów, na której czele stanął Władimir Taranow, dawny dyrektor Akademii Nauk MSRR. Jej zadaniem było opracowanie nowego sposobu nauczania historii. W końcu grudnia 2001 mołdaw¬ ski rząd przyjął ustawę o zastąpieniu historii Rumunii historią Mołdawii. Przygo¬ towywane były podręczniki do historii Mołdawii, w których akcent położony zo¬ stał na samodzielność państwa i narodu mołdawskiego, a nie na związki kulturowe z Rumunią (Solonari 2002, s. 415). Fakt ten był interpretowany przez społeczność międzynarodową jako jeden z elementów polityki odcięcia się od Rumuni i zwrotu w stronę Rosji. Nowa ustawa została oprotestowana przez opozycję w czasie trwa¬ jących trzy miesiące wieców w Kiszyniowie. W końcu, w wyniku nacisku ze stro¬ ny Komisji Europejskiej, władze musiały zmienić kurs nowej polityki historycznej (Solonari 2002, s. 415). W czasie prowadzenia badań (w latach 2001-2003) po¬ wszechna wśród rodziców i nauczycieli była wiedza, że nowe podręczniki do historii Mołdawii niebawem zawitają do szkół. Budziło to silne emocje u moich rozmówców, którym trudno jest zaakceptować zmianę uważaną za niepotrzebną. No zmienili „z góry". My wtedy chcieliśmy zmieniać. Teraz ja nie chcę zmie­ niać, ale wtedy to ja rozumiałam, że trzeba. Nie można uczyć oddzielnie historii Mołdawii. Jak ja będę uczyć historii takiej małej części? Jak to były związki trwające od wieków. To nieszczęście, że ona nie znalazła się w państwie rumuń­ skim. Najwięcej materiałów jest na temat Mołdawii. O innych regionach też uczy¬ my, ale najwięcej o tej części (Ł, K, 50). ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI Podsumowując rozważania chciałabym ponownie odwołać się do teorii po¬ znania historycznego Paula Ricoeura. Twierdzi on, że narracja historyczna osta¬ tecznie zrywa z narracją pamięci. Dzielą je takie czynniki jak: odmienny rodzaj świadectw, na podstawie których konstruuje się opowieść (w przypadku narracji historycznej są to świadectwa pisane, w narracji pamięci natomiast istnieją one tylko w warstwie słownej), inny sposób wyjaśniania zdarzeń (w narracji pamięci jest on bezrefleksyjny). Różni je też inny zasięg oddziaływania. Historia może sobie np. pozwolić na dokonywanie analizy zjawisk zachodzących w obszarze Morza Śródziemnego, zasięg pamięci musi natomiast pozostać lokalny. Ostatnia różnica dotyczy zjawiska opisywanego przez Ricoeura jako „fundamentalna strate­ gia postępowania z przeszłością". Oznacza to, iż narracje pamięci silnie akcentują podobieństwo, „tożsamość wobec teraźniejszości". Powoduje to wysoki stopień przenikania się przyszłości, teraźniejszości i przeszłości - ich zależność. Narra¬ cja historii natomiast bardziej podkreśla odmienność zdarzeń, dystans pomiędzy przeszłością a teraźniejszością (Bugajewski 2002, s. 103-104). Ricoeur pisze, że te dwa odmienne i rywalizujące ze sobą rodzaje narracji spotykają się w pew¬ nym momencie. Jest to czas wspomnianej już refiguracji, operacji mimezis I I I , czyli bezpośredniego wywierania wpływu na zachowania społeczne. Sytuacja ta �U NAS BYŁA JUŻ TA WIEŚ I NIKOGO NIE BYŁO, PUSTYNIA... 129 jest wyraźnie obserwowalna w Łapusznej. Dwa różne typy tworzenia opowieści stykają się na płaszczyźnie praktyki społecznej. Sądzę jednak, że nie ogranicza się do tego ich relacja. Jak zauważyłam i starałam się tu wykazać, oddziaływują one na siebie wzajemnie. Zależność oficjalnej historiografii i narracji pamięci nie kończy się na etapie rywalizacji, a raczej dochodzi do „współpracy" pomię¬ dzy nimi. Historiografia wpływa na sferę pamięci lokalnej, mieszkańcy przyswa¬ jają sobie informacje z podręczników dzieci i wnuków, uczą się na nowo swojej przeszłości i na podstawie tych informacji snują opowieści o początkach wsi czy państwa. Równocześnie lokalne władze Łapusznej do swoich działań, mających na celu kreowanie tożsamości lokalnej, wykorzystują historyczne i symboliczne przykłady zarówno z narracji pamięci, jak z oficjalnej historiografii. W teorii świadomości historycznej Ricoeur wyraża osąd, iż „jednym z aspek¬ tów refiguracji jest kształtowanie tożsamości podmiotu operacji mimesis I I I " (Bugajewski 2002, s. 96). Owa „refigurowana tożsamość" jest wynikiem rywaliza¬ cji konkurujących w procesie jej kształtowania narracji pamięci i historii. Ricoeur twierdzi też, że świadomość historyczna Zachodu znajduje się dziś w stanie głę¬ bokiego kryzysu, będącego wynikiem rozdarcia pomiędzy przestrzenią doświad¬ czeń, a horyzontem oczekiwań. Oczekiwania uciekają w utopię, co powoduje oddalenie się owego horyzontu oczekiwań. Równocześnie przestrzeń doświad¬ czeń zostaje zacieśniona, a tradycja staje się martwa. W wyniku oddalenia prze¬ szłości od przyszłości znika konstytuujące świadomość historyczną napięcie po¬ między nimi. Aby wyjść z tego kryzysu, należy starać się o przywrócenie owego napięcia, przybliżenie przeszłości i przyszłości do teraźniejszości. Dokonać tego można, według zaleceń Ricoeura, poprzez urealnienie tych utopijnych celów, przybliżenie ich, co idzie w parze z przekształceniem przestrzeni doświadczeń, czyli niejako ożywieniem tradycji. Mołdawskie przykłady, zarówno w skali ogólnopaństwowej, na poziomie historiografii oficjalnej, jak i na poziomie lokalnym, wydają mi się być próbą przezwyciężania kryzysu zaniku napięcia pomiędzy przeszłością, a przyszłością. Konstruowanie tożsamości następuje tam właśnie przy pomocy ożywiania tradycji lub, jak twierdzi Hobsbawm, jej wynajdywania. Polega ono na dostosowaniu przeszłości i oczekiwań wobec przyszłości do wy¬ mogów chwili, podyktowanych polityką państwa. LITERATURA A n d e r s o n B e n e d i c t 1997, Wspólnoty wyobrażone, Znak, Kraków. B a r t h e s R o l a d 1970, Mit dzisiaj, [w:] Tegoż, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 25-61. B i e d r z y c k i E m i l 1935, Zarys dziejów literatury rumuńskiej (z antologią poezji), Książnica - Atlas, Lwów. B u g a j e w s k i M a c i e j 2002, Historiografia i czas. Paula Ricoueura teoria poznania, Wy¬ dawnictwo Poznańskie, Poznań. D e m e l J u l i u s z 1970, Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. D r o n I o n 1998, Lapusna, Limba Romana, Nr 9, s. 66-69. E l i a d e M i r c e a 1998, Rumuni. Zarys historii, Wydawnictwo Homini, Bydgoszcz. E l i a d e M i r c e a 2002, OdZalmoksisa do Czyngis-chana, PWN, Warszawa. �130 MAŁGORZATA BICZYK G e l l n e r E r n e s t 1991, Narody i nacjonalizm, PIW, Warszawa. G r o s u l J a k i m 1980, Istorija moldavskoj SSR: Ucebnoeposobe dlja 7-8 klassov, Lumina, Kisinev. H a s t r u p K i r s t e n 1997, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 22-27. H a l b w a c h s M a u r i c e 1969, Społeczne ramy pamięci, PWN, Warszawa. H o b s b a w m E r i c 1992, Introduction: Inventing Traditions, [w:] The Invention of Tradition, E. Hobsbawm, T. Ranger (red.), Cambridge University Press, Cambridge, s. 1-15. K l o s k a G e r h a r d 1979, Świadomość historyczna i jej badanie, Lud, t. 63, s. 113-140. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 1990, Świadomość historyczna mieszkańców Narola, Etno­ grafia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 169-181. M o c h o v N i k o l a j 1969, Formirovanie moldavskovo naroda i obrazovanie moldavskovo gosudarstva, K M , Kisinev. O n g W a l t e r 1992, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo K U L , Lublin. S m y r s k i Ł u k a s z 2003, Na początku był Kain- wizje ukraińskiej historii w kontekście teorii etniczności, [w:] Podole i Wołyń, Szkice etnograficzne, Ł. Smyrski, M . Zowczak (red.), Studia Ethnologica, DiG, Warszawa, s. 311-322. S m i t h A n t h o n y D. 1991, National identity, Penguin Group, New York. S o l o n a r i V l a d i m i r 2002, Narrative, identity, state: History teaching in Moldova, East European Politics and Societies, Vol. 16, No 2, s. 414-445. S t at i V a s i l e 2002, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev. T i s m a n e a n u V l a d i m i r 2000, Wizje zbawienia, Spectrum,Warszawa. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1990, Współczesne narody, PWN, Warszawa. MAŁGORZATA BICZYK THERE WAS ALREADY THIS VILLAGE AND THERE WAS NO ONE, DESERT... HISTORICAL CONSCIOUSNESS OF THE VILLAGERS OF LAPUSHNA Summary The main theme of this article is historical consciousness of the people from a Moldavian village of Lapushna. A narrative of memory and of history are being presented as two types of narrative which shape peoples' historical consciousness. The author discusses relations between them to show how they influence imaginations about the past. She studies also the history of the village and the country, and describes how it is presented by villagers and what determines such imagination of the past. The author traces changes in Moldavian historiography and their impact on local stories. Themes presented in this article also touch upon a few legends: about the genesis of Moldavia and Lapushna, about hidden gold, and about a Turkish tower, as well as the evolution of the image of the Moldavian hospodar (duke) Alexander Lapushneanu, who was born in Lapushna. The author also talks about construction of symbols, examples of which are the village anthem and coat of arms. J.D. Adres Autorki: e-mail: gosia_biczyk@yahoo.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad0da6332ff029b4fa6d90d9612cff08.pdf fe0dfa3ae97586f9af8e2e9a468e4dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1534 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1419 Title A name given to the resource Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) W dniu 6 maja 1993 г., na Starym Cmentarzu Powązkowskim w Warsza­ wie, środowisko etnografów i etnologów polskich żegnało jednego ze swych najwybitniejszych przedstawicieli - Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową, zmarłą po długiej i ciężkiej chorobie 29 kwietnia. W uroczystości żałobnej, która oprócz rodziny w kraju i za granicą zgromadziła liczne rzesze uczniów, współpracowników i przyjaciół, uczest­ niczyły reprezentacje ośrodków etnograficznych - uniwersyteckich, Polskiej Akademii Nauk, muzealnych, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych stowarzyszeń naukowo-badawczych i społeczno-kulturalnych. Słowa pożegnania przy trumnie Zmarłej wygłosili przedstawiciele władz Uniwer­ sytetu Warszawskiego oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej, której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa była wieloletnim pracownikiem, a także Jej bliscy współpracownicy z ośrodków etnologicznych P A N w War­ szawie i bliskiego Jej sercu Krakowa oraz innych placówek naukowo-badawczych. Kreśląc portret Zmarłej mówiono nie tylko o wielostronnych osiągnięciach na obszarach nauk etnologicznych, ale przede wszystkim cha­ rakteryzowano wyjątkowość Jej osobowości promieniującej na otoczenie �6 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA zarówno swym intelektem jak i otwartością na zawiłe problemy świata oraz na zwykłe ludzkie sprawy, wobec których nie przechodziła nigdy obojętnie. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, urodzona dnia 4 maja 1913 r. w Kra­ kowie, należała do pokolenia etnografów polskich, którzy swój start naukowy rozpoczynali w bardzo wczesnym okresie swojego życia pod kierunkiem wybitnych uczonych okresu międzywojennego (historyków, etnografów, socjo­ logów), a także w niezwykle korzystnych warunkach rozwoju intelektualnego swego rodzinnego domu. Była najstarszą spośród trzech córek (Anny, Heleny 1 Magdaleny) Janiny i Stanisława Kutrzebów. Ojciec, Stanisław Marian Kutrzeba - profesor historii ustroju Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim, także rektor tegoż Uniwersytetu, oraz sekretarz generalny, a następnie prezes Polskiej Akademii Umiejętności - należał do wybitnych uczonych polskich o nie kwestionowanym autorytecie moralnym i społecznym. Matka, z domu Domaszewska, wywodząca się z Warszawy, była córką prawnika, sama zaś posiadała wykształcenie polonistyczne uzyskane na warszawskich Wyższych Kursach Naukowych, czyli tzw. „Latającego Uniwersytetu". Rodzice przywiązywali dużą wagę do ksiztałcenia swych dzieci, przy czym szczególna rola przypadła matce, która sama uczyła swoje dzieci w domu, przerabiając z nimi odpowiedni zakres nauki szkolnej. W ten sposób Profe­ sor Anna Kutrzeba-Pojnarowa ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej oraz 2 lata w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Wandy. W tymże gimna­ zjum odbywała dalsze lata nauki normalnie, uzyskując w 1931 r. maturę. Ojciec włączał się również w wychowywanie i właściwe przygotowanie szkolne swych dzieci m.in. także poprzez dostarczanie im odpowiedniej lektury, wymagającej niekiedy bardzo znacznego wysiłku umysłowego. Rozważając w swych ostatnich notach biograficznych problem „drogi", która Ją zaprowadziła na pole badań etnograficznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wiąże ją z ogólnym klimatem panującym w ówczes­ nym Krakowie i zdecydowanie ze swoim gimnazjum, do którego uczęsz­ czała. Wspomina, że wiele zawdzięcza swym nauczycielom gimnazjalnym - Leopoldowi Węgrzynowiczowi, Józefie Bergruen (przyrodniczce), Marii Mrozek-Dobrowolskiej (geografce) oraz Zofii Richter (fizyczce). „ N a okres gimnazjum - pisze - przypada moje pierwsze zetknięcie się ze wsią i jej kulturą. Było ono zrozumiałe w klimacie Krakowa, zauroczonego od czasu Młodej Polski pięknem ludowej sztuki. Bezpośrednim motywem mojej inicjacji etnograficznej było zorganizowanie w moim gimnazjum młodzieżo­ wego K o ł a Krajoznawczego, które włączyło się w akcję zbierania kapliczek wiejskich według kwestionariusza zredagowanego przez Seweryna Udzielę, dyrektora krakowskiego Muzeum Etnograficznego, a ogłoszonego przez Leopolda Węgrzynowicza w piśmie Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkol­ nej «Orlim Locie» w 1928 r. Plonem tej pierwszej penetracji terenowej prze­ prowadzonej w rozległej wsi Zawoi pod Babią G ó r ą (gdzie wraz z rodzi­ cami i siostrami spędzała wakacje szkolne w leśniczówce należącej do lasów Polskiej Akademii Umiejętności) było 49 barwnych rysunków i opisów �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 7 wszystkich kapliczek wiejskich, które stały się podstawą pierwszego mojego artykułu pt. «Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi», wydrukowa­ nego w «Orlim Locie» w 1929 r." Poprzez owe kapliczki i obserwację wsi budzą się dalsze zainteresowania, tym razem dotyczące góralskiego budownictwa. Pisze na ten temat: „Ocza­ rowało mnie piękno i różnorodność rozwiązań architektonicznych, dobre proporcje, przy wielkiej prostocie, solidność wykonania. Rzuciłam się na inwentaryzację, wzorując się na pięknej pracy Władysława Maklakiewicza o budownictwie ludowym Podhala, którą zapewne ojciec przyniósł mi z bi­ blioteki P A U " . Rezultatem zainteresowań architektonicznych stała się pierwsza druko­ wana w 1931 r. książka pt. Budownictwo ludowe w Zawoi wydana nakła­ dem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a jeszcze wcześniej nagrodzona przez Komisję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej. Bo pisząc tę pracę autorka była jeszcze wówczas uczennicą gimnazjalną. Warto przy tym do­ dać, że prof. Kutrzeba, który „patronował" zainteresowaniom etnograficz­ nym córki i Jej badaniom dotyczącym budownictwa ludowego w Zawoi - kategorycznie odmówił swej zgody na propozycję profesora Węgrzynowi­ cza, by pracę tę wprowadzić do planu wydawniczego Polskiej Akademii Umiejętności, której był wówczas generalnym sekretarzem. Charakterystycz­ na była również jego wypowiedź w tej sprawie: „Akademia jest dla uczonych, a nie dla uczennic". Kiedy jednak książka ukazała się w druku pokrył z własnych zasobów koszty związane z jej wydaniem. Nie może zatem budzić żadnej wątpliwości fakt, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa w osobie swego ojca miała głównego orędownika i przewodnika swych pierwszych zainteresowań i prac badawczych. To właśnie przez ojca, już w Zawoi, poznała swego późniejszego profesora Kazimierza Dobrowolskiego, który we wspólnych wędrówkach podbabiogórskich wprowadzał Ją w ogólną problematykę badań kulturowych. Wskazywał na interesujące zagadnienia wpływów niesionych w Karpatach przez kolonizację wołoską i wiążący się z tym problem zderzenia kultury pasterskiej z kulturą wsi rolniczych. W badanej współcześnie rzeczywistości kulturowej poszukiwał bowiem śladów kształtowa­ nia się i trwania stałych i zmiennych cech jej podłoża historycznego. „Ojciec mój - napisała - patronował moim etnograficznym zainteresowaniom. Gdy myślę dziś o nim widzę go, jako uczonego uformowanego w epoce Młodej Polski, tego wielkiego zrywu w literaturze, plastyce i świadomości narodowej. W swym podstawowym dziele: «Historia ustroju Polski» przeciwstawił się, rozpowszech­ nionemu w kraju i za granicą przez tzw. szkołę historyczną krakowską pesymistycznemu poglądowi na nasze zdolności do rządzenia krajem. Głosił trzeźwą ocenę, że dawna Polska miała swój własny styl życia politycznego, łączący j ą z wolnościowymi ustrojami zachodu. Ten ideał należał zdaniem ojca do moralnego jestestwa Polaka, więc zrywać z nim nie należało". Nie obojętny był również stosunek Jej ojca do położenia warstwy chłopskiej. „Wskazując na -nViłcość i piękno naszej państwowości w najlepszych okresach jej istnienia, �8 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA widział jednak ciężki los chłopa, którego «cien» padał na całą naszą przeszłość. Umiał też cenić wśród źródeł w przeszłości te, które oświetlały trudne życie chłopa. Był jednym z tych uczonych uniwersyteckiego środowiska krakow­ skiego, którzy patronowali stworzeniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Nic więc dziwnego, że obserwował z aprobatą moje prace." W przyszłości Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa pogłębi i utrwali swój stosunek do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego. Uczyni to pod znacznym wpływem swojego związku małżeńskiego z Marianem Pojnarem, wywodzącym się ze wsi Trześniów w byłym powiecie brzozowskim na Pod­ karpaciu, a następnie pod wpływem swych 40-letnich, serdecznych powiązań z Jego rodziną i wsią rodzinną. Bo choć Marian Pojnar, jako żołnierz września 1939 r. znalazł się w wojsku polskim na terenie Francji, a następnie w Szwajcarii i tam będąc internowany ukończył rozpoczęte we Lwowie w 1938 r. studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu - to jednak siła związków rodzinnych i przywiązanie do własnego kraju spowodowały, że Jego powrót ze Szwajcarii nastąpił wkrótce po zakończeniu wojny. Swych związków uczuciowych z rodzinną ziemią podkarpacką nigdy nie utracił i kontynuował je nadal wspólnie ze swą żoną, dla której Trześniów stał się swoistą przystanią życiową oraz obiektem pogłębionych obserwacji, badań i uogólniających refleksji na temat rozwoju kulturowego wsi. Mówiąc o cechującym Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową głębokim zaciekawieniu, a może nawet zafascynowaniu kulturą ludową warto wspom­ nieć, że „korzenie wiejskości" tkwiły również w Jej genealogii rodzinnej. Jej dziadek Jan Kutrzeba przybył do Krakowa jako młody rzemieślnik - introligator z Myślenic i tam z czasem dopracował się własnego zakła­ du oprawy i sprzedaży obrazów. W jego zakładzie oprawiali swe obrazy tacy m.in. artyści, jak: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Sichulski, Leon Wyczółkowski oraz Julian Fałat. Ale właśnie matka dziadka Jana Kutrzeby, z domu Waleria Pawlik, pochodziła ze wsi, z rodziny chłopskiej i była przyrodnią siostrą Stefana, Antoniego Pawlika, dyrektora Akademii Rolniczej w Dublanach, a następ­ nie cenionego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej. Trzeba dodać, że również warszawska rodzina matki swymi korzeniami genealogicznymi się­ gała wsi kujawskiej pochodzenia szlacheckiego i mazowieckiej wsi drobnoszlacheckiej. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa miała pełną świadomość znaczenia w Jej życiu środowiska w którym się wychowywała i z którego wyrosła. Pisała bowiem: „Jak najbardziej uznaję wpływ środowiska w którym, spę­ dziło się młodość, na «postawe wobec swiata». Ingeruje ono na długo w nasze nawyki, myślenie, hierarchię wartości. Może też wywołać zasadniczy sprzeciw. Ja miałam szczęście. Byłam w «czepku» urodzona, w Krakowie, przesiąkniętym historią, tradycjami jeszcze Młodej Polski, wysoko inte­ lektualnie stojącej rodzinie. Rodzina ta wywodząca się ze strony ojca z mieszczan i chłopów, w X I X i X X w. torowała sobie drogę z prowincji do �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 9 miasta, by wydać tam kilka wybitnych postaci wyróżniających się w nauce i życiu publicznym." Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła Profesor w latach 1931-1937. Chociaż miała za sobą pierwsze próby prac etnograficznych w Zawoi jeszcze z czasów gimnazjalnych, to jednak wybrała kierunek hi­ storyczny - z nachyleniem ku historii średniowiecza. Była pod urokiem swych znakomitych profesorów historii - Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza, Władysława Konopczyńskiego, Romana Gródeckiego, Stani­ sława Kota i wielu innych. Ale wrodzona skłonność intelektualna do prze­ kraczania barier międzydyscyplinarnych prowadziła ją na wykłady, ćwicze­ nia i seminaria z zakresu historii kultury, archeologii, geografii, historii prawa (wykładanej przez ojca), a także etnografii i socjologii. „Od I roku - pisze - wciągnęło mnie seminarium z etnografii Słowian i wykłady Kazi­ mierza Moszyńskiego, pasjonujące zajęcia z etnografii i socjologii Jana Stanisława Bystronia, następnie Kazimierza Dobrowolskiego." Na zajęciach tych, zwłaszcza u profesora Kazimierza Moszyńskiego, zaprzyjaźnia się z grupą późniejszych znanych z pracy i literatury etno­ grafów: Mieczysławem Gładyszem, Marią Gładyszowa, Jadwigą Klimaszew­ ską, Romanem Reinfussem, Jerzym Langmanem, Józefem Ligęzą. Mimo tych wielu ubocznych zainteresowań pracę magisterską pt. „Vesnica - dani­ na miodowa" przygotowuje z zakresu historii średniowiecza. Dodatnia ocena tej pracy zostaje nagrodzona opublikowaniem jej w 1938 r. przez prof. Franciszka Bujaka w Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodar­ czych. Pod koniec studiów uniwersyteckich Prof. A . Kutrzeba-Pojnarowa kończy również roczne Studium Pedagogiczne dla historyków oraz odbywa praktykę w Gimnazjum Męskim im. Jana Sobieskiego. Ale właśnie związanie się poprzez seminarium profesora K . Moszyń­ skiego z etnografią zrodziło nowe tematy m.in. późniejszej pracy doktorskiej, które wpłynęły również pośrednio na zmianę kierunku dalszych zaintereso­ wań naukowych. Z inicjatywy profesora Moszyńskiego już w 1937 r. przygotowuje edycję I V tomu „Prac Etnologicznych" Stanisława Ciszewskiego, różne artykuły oraz zrealizowaną i obronioną już po I I wojnie w 1947 r. pracę doktor­ ską pt. „Rozwój etnogmfii i etnologii w Polsce". Jej promotorem był prof. Kazimierz Dobrowolski, a egzaminatorami - prof. К. Moszyński i prof. W. Semkowicz. Praca została opublikowana w 1948 r. w wydaw­ nictwie jubileuszowym Polskiej Akademii Umiejętności. Uwieńczeniem starannego wychowania i wykształcenia szkolnego, po­ myślnie ukończonych studiów oraz liczącego się już dorobku naukowego było zaangażowanie Prof. Anny Kutrzeby-Pojnarowej od dnia 1 1 1937 r. w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ, kierowanej przez profesora K . Dobrowolskiego, na etacie młodszego asystenta. Fakt ten był już tylko formalnym przypieczęto­ waniem przejścia z historii na obszary badań etnologiczno-socjologicznych, Wóre były niewątpliwie bliższe Jej psychice skierowanej na poznanie człowieka �10 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA i jego kultury i w obrębie których „przeczuwała" dla siebie szersze możliwości pracy naukowej i dydaktycznej. Nie skorzystała również ze zgłoszonej w nie­ długim czasie propozycji przejścia do Katedry Historii Średniowiecza u prof. J. Dąbrowskiego. W Katedrze Socjologii i Etnologii UJ „przetrwała" z przerwą wojenną - jak sama to odnotowała - do 1 czerwca 1953 r. Następny okres w Jej życiu wiąże się z przeniesieniem do Warszawy i dalszą pracą w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz w Zakładzie Etnografii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N (obecnie Zakład Etnologii I n ­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN). Czas wojny i okupaqi niemieckiej już u samego początku dotkliwie dotknął dom rodzinny Profesor Kutrzeby-Pojnarowej. Już 6 listopada 1939 r. w wielkim aresztowaniu krakowskich uczonych został również zaaresztowany ojciec - prof. Stanisław Kutrzeba, ówczesny prezes P A U i wywieziony wraz z innymi profesorami do więzienia we Wrocławiu, a następnie do obozu w Sachsenhausen koło Berlina, skąd wrócił z grupą starszych profesorów w lutym 1940 r. (po interwencji królowej włoskiej). Profesor Kutrzeba, który - jak wspomina Córka - zaraz po opuszczeniu Krakowa przez polskie władze wojskowe i cywilne zwrócił się do metropolity Adama Sapiehy z inicjatywą powołania w Krakowie Komitetu Obywatel­ skiego - po powrocie z obozu oddał się bez reszty sprawom narodowym i społecznym. Organizował i roztaczał opiekę nad uczonymi wysiedlonymi z Poznania, Lwowa, Warszawy. Wszedł w struktury podziemnego Uniwer­ sytetu, jako dziekan Wydziału Prawa. „Przez nasz dom - pisała - przecho­ dziły dziesiątki osób, szukających oparcia i rady. Krzyżowały się nici różnych ważnych zadań. Przybywali kurierzy z wieściami z Zachodu. Tkwiłam z natury rzeczy w części tych spraw". A dom rodzinny był już w tym czasie bez matki, która zmarła przedwcześnie na serce w 1937 r. W tej nowej sytuacji zachodziła konieczność podjęcia pracy, „gdyż trzeba było zarabiać" - jak sama pisała o tych czasach. „Od stycznia 1940 r. zostałam zatrudniona w centrali Rady Głównej Opiekuńczej, gdzie pracowałam do 18 stycznia 1945 r. w charakterze urzędniczki. Prowadziłam m.in. dział informacji o sprawach prowadzonych przez RGO, wykazy osób - Żydów, które z głębi Rosji chciały wracać do rodzinnego Krakowa, opracowałam (z wyjątkiem pierwszego) wszystkie (37) sprawozdania roczne RGO, kwar­ talne, miesięczne zawierające również ocenę sytuacji gospodarczej Generalnej Guberni itp." Praca w RGO, która dawała wgląd w trudne, czy wręcz tragiczne sytuacje ludzkie, mobilizowała do pomocy, także świadczonej prywatnie. Miało to zwłaszcza miejsce w stosunku do profesorów z innych ośrodków uniwersyteckich oraz członków Akademii, których losem zaj­ mował się ojciec, jak również w stosunku do wysiedlonych z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. „W naszym mieszkaniu - pisała - i w dużym stopniu na naszym utrzymaniu i innych formach pomocy znalazło się w tym czasie kilkanaście osób." �ANNA KUTRZFiBA-POJNAROWA 11 Niezależnie od wymienionych prac tkwiła również głęboko w działalności konspiracyjnej. „Byłam, jak cały dom, wciągnięta w różne roboty podziem­ ne: przekazywania informacji radiowych, starania się o «lewe» papiery dla ukrywających się, ułatwiania różnego rodzaju kontaktów m.in. adresów dla ukrywających się Żydów i t p . " Jej stałe kontakty z pracującą w podziemiu grupą prawników poznańskich z profesorem historii ustroju Polski Uniwer­ sytetu Poznańskiego Zygmuntem Wojciechowskim, przekształciły się z cza­ sem - jak pisze - „w stałe związanie z przygotowywaniem krakowskiego biuletynu informacyjnego dla Departamentu Informacji Delegatury Rządu", którego redaktorem był Stanisław Ziemba ps. Stanisław Szczerbiński (por. S. Ziemba, Czas przełomu). D o biuletynu tego przekazywała odpowied­ nie informacje m.in. także relacje uzyskane od dziewcząt wiejskich zamiesz­ kałych w Krakowie lecz pochodzących ze wsi lasowiackich - okolic K o l ­ buszowej. Pod pozorem badań na temat opóźnionych w rozwoju cywilizacyj­ nym wsi, odnotowywała informacje dotyczące obiektów niemieckich, na których prowadzono doświadczenia z pociskami V-2. Informacje te miały wielkie znaczenie dla polskich, wojskowych służb wywiadowczych. Po przeniesieniu się w 1944 r. redaktora S. Ziemby do Warszawy Profe­ sor Kutrzeba-Pojnarowa sama już montowała ów biuletyn, pisząc go na maszynie biurowej w RGO. „Wiadomości zbierałam sama i otrzymywałam od różnych osób m.in. informacje o sabotażach i katastrofach kolejowych dostarczał mi syn kolejarza, sam urzędnik kolejowy i uczeń gimnazjalny, Stanisław Zaczyk, późniejszy aktor. Imponował pamięcią, z której cytował numery pociągów i wagonów, daty, miejscowości". Punktem kontaktowym dla tej działalności było mieszkanie zaprzyjaźnionej Heleny Heise zamiesz­ kałej na ul. Sebastiana w Krakowie. Dostarczone biuletyny przekazywał dalej Alfred Zaremba, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu wojny Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powraca do przerwanej na okres okupacji pracy w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ. Zarówno jednak dla Niej, jak i rodziny nie był to czas łatwy. „Okres powojenny - napisze później - był ciężki nie tyle z powodu trudności materialnych. Entuzjazm końca wojny i okupacji i zapał do pracy mieszały się ze świadomością dziejących się tragedii. Nie ominęły one naszego domu". Początkowo sprawa dotyczyła tylko ojca - profesora Kutrzeby, który „po usilnych naleganiach z różnych stron zgodził się w 1945 r. stanąć na czele delegacji Polskiej Akademii Umiejętności, biorącej udział w jubileuszu 150-lecia Moskiewskiej Akademii Nauk. W drodze do Moskwy, w Mińsku, zaproponowano mu jednak udział w Komisji Konsultatywnej do reorgani­ zacji Tymczasowego Rządu Polskiego, w myśl postanowienia Konferencji Jałtańskiej. Sięgano w ten sposób do autorytetu uczonego i organizatora nauki polskiej, wielkiego formatu obywatela, który już w latach 1918-1919 był członkiem polskiego Biura Kongresu Wersalskiego. A było to w czasie kiedy w Moskwie toczył się proces przeciwko pol­ n e m u podziemiu. „Ogromne napięcie - pisze - jakie towarzyszyło temu �12 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA posiedzeniu z racji także odbywającego się procesu polskich przywódców podziemia spowodował szok, a następnie chorobę i szybką śmierć" (styczeń 1946 r.) Wysoce nieprzychylnym i wręcz tragicznym okazał się również ten czas dla innych członków rodziny. Pod pretekstem zwalczania działań niele­ galnych, a także w związku z toczącym się procesem organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zostaje aresztowana najmłodsza i już jedyna siostra Magdalena (średnia siostra Helena zmarła w czasie wojny) oraz jej mąż. Wyroki zapadły duże, dzięki amnestii siostra wyszła z więzienia po 2, a jej mąż po 8 latach. Represje nie ominęły również osoby Profesor Kutrzeby-Pojnarowej, która w okresie powojennym działała w Polskim Stronnictwie Ludowym kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka i w związku z tym jeździła do Warszawy w roli bezpośredniego łącznika pomiędzy ojcem a St. Mikołajczykiem. Decyzję zwolnienia Jej z pracy w Uniwersytecie, podpisaną przez ówczesnego rektora UJ, unieważnił swymi wpływami w Ministerstwie Oświaty i Szkół Wyższych etnograf Jan Manugiewicz, ps. Szymon Żołna, przedwojenny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Ło­ dzi, a po wojnie dyrektor odradzającego się Muzeum Kultur Ludowych z siedzibą w Młocinach koło Warszawy (obecnie Państwowe Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie). Jako asystent, a następnie adiunkt Katedry Socjologii i Etnologii Prof. Kutrzeba-Pojnarowa prowadzi teoretyczne i praktyczne zajęcia ze studentami etnografii, socjologii i historii sztuki. Uczestniczy w badaniach Katedry na obszarze regionu krakowskiego, które w przyszłości zaowocowały tzw. mono­ grafiami problemowymi, w tym także Jej indywidualną publikacją książkową o wsi Mnikowie pod Krakowem. Bierze ponadto żywy udział w pracach etnograficznych prowadzonych w skali krajowej w ramach Polskiego Towarzys­ twa Ludoznawczego, które w tym czasie spełniało rolę głównego koordynatora wszelkich poczynań naukowo-badawczych i organizacyjnych. Prowadziła także w Krakowie (w latach 1947-1951) delegaturę Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, której zadaniem było dokonywanie penetracji terenowej w Polsce południowej i skupywanie - głównie przez studentów - eksponatów z zakresu kultury ludowej. Dla wielu studentów znajdujących się w ciężkich warunkach materialnych owe dodatkowe zajęcia były prawdziwym dobrodziejstwem. Oddzielnym i w pierwszym okresie powojennym porywającym tematem zainteresowań badawczych Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej stały się Ziemie Zachodnie. Zrodziły się one pod wpływem spotkań z dawnymi towarzyszami pracy podziemnej, którzy w warunkach powojennych prowa­ dzili względnie współpracowali z redakcjami takich pism jak „Dziennik Zachodni", „Przegląd Zachodni" bądź „Zachodnia Agencja Prasowa". D o tych czasopism, a także do krakowskiego radia pisała odpowiednie artykuły etnograficzne, współpracowała także z instytucjami zajmującymi się pro­ blematyką odzyskanych Ziem Zachodnich. Uwieńczeniem tych zaintereso­ wań był artykuł „Lice ludu" w zbiorowej pracy pt. Ziemia Lubuska pod red. Z. Kaczmarka i M . Zajchowskiej (1950). �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 13 Reforma studiów socjologiczno-etnograficznych na Uniwersytecie, w wy­ niku których zamiast archeologii i etnografii powstało Studium Kultury Materialnej, a w miejsce socjologii Studium Nauk Społecznych, pociągające za sobą konieczniść znacznego przekwalifikowania się zespołu pracownicze­ go spowodowała, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa przyjęła w 1953 r. propozycję profesora Witolda Dynowskiego przeniesienia się do kierowanej przez niego Katedry Etnografii w Warszawie. Z decyzją tą wiąże się nowy okres życia i działalności, początkowo trudny ze względu na ośmioletnie dojeżdżanie z Krakowa i przebywanie w tym czasie w warunkach niemal „polowych", bo we własnym gabinecie zakładowym. Dopiero sprzedaż ro­ dzinnego domu w Krakowie i części biblioteki ojca ułatwiła kupno miesz­ kania spółdzielczego w Warszawie, gdzie zamieszkała wraz ze swym mężem. Mąż, jako prawnik specjalizujący się w zagadnieniach związanych z inwes­ tycjami mieszkaniowymi, pracował w instytucjach, które w dużym stopniu decydowały o prowadzonej w tym zakresie polityce inwestycyjnej m.in. w regionalnej Komisji Planowania, w Krakowskiej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, a w Warszawie w Komisji Planowania przy Radzie Minist­ rów. Przeciwstawiając się bezskutecznie polityce preferowania wielkich in­ westycji przemysłowych na rzecz rozwoju małych miast i osiedli wiejskich skorzystał z przysługujących mu praw kombatanckich i przeszedł na wcześ­ niejszą emeryturę. Decyzja ta ułatwiła mu włączenie się do prac badawczych żony prowadzonych w rodzinnym Trześniowie w charakterze najbardziej wiarogodnego informatora, organizatora oraz eksperta - co ze szczególną wdzięcznością zawsze podkreślała Autorka monografii o tej wsi. Okres „warszawski" stwarzał dla Profesor Kutrzeby-Pojnarowej nowe, wielopłaszczyznowe możliwości pracy dydaktycznej, naukowo-badawczej i naukowo-organizacyjnej. Mała obsada pracownicza Katedry wymagała zwielokrotnienia prowadzonych przez Nią wykładów i zajęć seminaryjnych. Oprócz obowiązujących treści zawartych w programach nauczania należało jeszcze w umiejętny sposób wprowadzać studentów w otaczające środowi­ sko. Bogate, pod względem różnorodności kulturowej „zaplecze" regionalne Warszawy, wymagało stałego pogłębiania wiedzy na temat tych środowisk potrzebnej zarówno dla celów dydaktycznych, jak i badawczych. Bezpośred­ nią znajomość środowisk regionalnych osiągano poprzez Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, praktyki wakacyjne, oraz indywidualne bądź zespoło­ we badania. Nawiązywano kontakty z terenowymi ośrodkami etnograficz­ nymi - muzeami i stowarzyszeniami naukowo-badawczymi. We wszystkich tych poczynaniach Profesor brała żywy udział spełniając oczywiście rolę nauczyciela - zawsze kompetentnego i życzliwego, dzielącego się bezintere­ sownie swoją wszechstronną wiedzą i doświadczeniem. Na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała kolejno stopień naukowy docenta, następnie profe­ sora nadzwyczajnego oraz profesora zwyczajnego. Niezależnie od swego podstawowego zajęcia w Uniwersytecie Warszaw­ o m Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa włączyła się w prace badawcze �14 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Zakładu Etnografii Polski I H K M P A N - początkowo na umowach zleconych, a następnie na połowie etatu (do 1961 r.) jako zastępca, a później kierownik Zakładu (do 1971 r. bez etatu). Z zespołem etnografów I H K M kontynuowała rozpoczęte przez profesora W. Dynowskiego na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych studia nad kulturą ludową regionu kurpiowskiego. Efektem tych badań jest 3 tomowe opracowanie zbiorowe pt. Kurpie Puszcza Zielona (1962-1965) oraz kilka prac monograficznych, których była zarówno kierowni­ kiem, jak i redaktorem. Poważny udział autorski i redakcyjny miała również w zbiorowym opracowaniu 2-tomowej syntezy pt. Etnografia Polska - Przemia­ ny kultury ludowej (1976-1981) oraz innych pracach przygotowywanych w ramach Zakładu Etnografii I H K M . Uczestniczyła również w pracach oraz w redakqach wydawnictw Zakładu - wnosząc niezmiennie wiele swych cennych uwag, ocen i propozycji ulepszeń merytorycznych. W pracy przywiązywała wielką wagę do dyscypliny umysłowej i rzetelno­ ści zawodowej jakie winny cechować pracownika naukowego. Od podej­ mujących nowe tematy badań wymagała zarówno koniecznego przygotowa­ nia teoretycznego, jak i solidnego warsztatu naukowego. Nie tolerowała „łatwych" uogólnień nie popartych dokumentacją źródłową. A źródła uczyła weryfikować - zarówno te „zastane", jak i „wywołane" w trakcie etno­ graficznych badań terenowych. Uczyła także właściwej interpretacji źródeł terenowych - w nawiązywaniu do szerszej myśli teoretycznej. Prowadzone przez Nią seminaria oraz inne zebrania naukowe, np. z wyjaz­ dów zagranicznych, zawsze pełne treści i bogate w interesujące dygresje, zmuszały do refleksji oraz stałego pogłębiania swego stosunku do badanego środowiska społecznego. Poszukiwała partnerstwa w dyscyplinach pokrewnych etnografii, a więc w historii, socjologii, folklorystyce czy historii sztuki. Była jednak bez reszty oddana etnografii i etnologii i o interesy tego kierunku badań naukowych dbała na wszystkich polach swojej działalności - nigdy się im nie sprzeniewierzając. Swój pogląd na etnografię, jako kierunek naukowy o charak­ terze interdyscyplinarnym, wyłożyła i uzasadniła na konferencji zorganizowanej w 1986 r. przez Katedrę Etnografii Słowian UJ z okazji 60-lecia „Krakowskiej szkoły etnograficznej". Mówiąc o wkładzie tej szkoły w rozwój etnografii i etnologii polskiej stwierdziła, że „etnografia była i jest nauką pogranicza między nią a wielu innymi dyscyplinami i nie tylko humanistycznymi... Określając w rozmaity sposób swoje pole badań zawiązywała ona rozmaite sojusze, stając się współpartnerem wielu innych nauk wypełniała treścią nie zapisane karty historii. Inspirowała nowe kierunki badań i sposób rozumienia człowieczego losu". Wydaje się, że takie właśnie rozumienie etnografii może być nadal inspirujące dla współczesnych badaczy kultury. Będąc z prawdziwego zamiłowania i także ze świadomego wyboru bada­ czem kultury wsi polskiej - śledziła zawsze pilnie kierunki rozwoju etnologii europejskiej i światowej. Już przed wojną, po studiach wyjeżdżała dwukrot­ nie z ojcem na Międzynarodowy Kongres Historyków we Francji i Szwaj­ carii. Po wojnie natomiast, jako etnograf uczestniczyła w międzynarodowych �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 15 kongresach antropologów i etnologów w Moskwie, Paryżu, Chicago i Zury­ chu, a także w licznych międzynarodowych konferencjach związanych z dzia­ łalnością Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów oraz pracami redakcyjnymi czasopisma ,,Demos", odbywających się systematycznie w różnych zainteresowanych krajach uropejskich. Z za­ granicznych pobytów naukowych za najważniejszy uważała 4-miesięczny pobyt w Paryżu połączony ze studiami bibliotecznymi, obozem etnograficz­ nym oraz uczestnictwem w zajęciach uniwersyteckich. Z przedstawicielami nauk etnologicznych innych krajów utrzymywała żywe kontakty, ciesząc się nie kwestionowanym autorytetem i przyjaźnią. M i m o nawału zajęć dydaktycznych oraz wielu innych prac i obowiązków zawodowych i społecznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa realizowała konsekwentnie własne, indywidualne plany badawczo-naukowe, zgodnie z Jej zainteresowaniami. Jej prace badawcze - jak sama to ocenia - mieszczą się w czterech podstawowych grupach tematycznych: 1) analizy średnio­ wiecznego źródła historycznego, 2) historii etnografii polskiej i charakte­ rystyki metod przez Nią stosowanych, jej wkładu w rozwój nauki światowej, 3) odtwarzaniu obrazu ginącej na naszych oczach kultury polskiej wsi w jej regionalnym zróżnicowaniu, prawidłowościach ogólnych i procesach zmian, 4) zwrócenia uwagi na osobliwości kultury wsi polskiej i ciężki los chłopa dawniej i obecnie oraz niepewną przyszłość rolnictwa chłopskiego. Stwierdza przy tym, że z 3 grupą tematyczną „przedstawienia kultury konkretnych wsi i regionów, wiąże się cała Jej podstawowa twórczość nauko­ wa na polu etnografii. „Przedstawianiu kultury konkretnych wsi i regionów - pisze - podporządkowałam studia o metodach i źródłoznawcze. Wyszłam od obserwacji wytworów sztuki i rzemiosła we wsi podbabiogórskiej. Po wojnie zainteresowała mnie na krótko powracająca do Polski wieś lubuska i na długi okres przeobrażenia kultury podkrakowskiej wsi Mnikowa, stają­ cej się niemal przedmieściem miasta." (1968) Uważa również, że cała Jej twórczość naukowa okresu warszawskiego dotycząca Mazowsza, Kurpiowszczyzny, Podlasia oraz ich badaczy - po­ przedników, wypełnia konkretną treścią ten właśnie temat. Dotyczy to także prac magisterskich Jej uczniów wprowadzanych przez Nią w proble­ matykę etnograficzną różnych regionów kraju: Mazowsza, Krakowskiego, Karpat i Podgórza. Swój stosunek do podstawowych problemów związanych z etnografią polską i jej badaczami, tradycją i przemianami kultury chłopskiej wyraziła w swoim refleksyjnym i dojrzałym w ocenach opracowaniu Kultura ludowa i jej badacze - Mit i rzeczywistość (1977). Za najdojrzalszy owoc swoich osiągnięć badawczych uznała ostatnią swą książkę pt. Trześniów. Przemiany tradycyjnej kultury wsi (1988). Praca ta będąca wynikiem 40-letniej obserwacji życia mieszkańców wsi wskazuje na warunki rozwoju oraz na trwałe i zmienne cechy tejże społeczności i kultury. Temat referatu pt. „Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości", przygotowany na �16 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA podstawie trześniowskich badań etnograficznych, a wygłoszony w 1984 r. na jubileuszu 90-lecia profesora K . Dobrowolskiego w Krakowie - jest sfor­ mułowaniem ściśle adekwatnym do treści zawartych w opracowaniu książ­ kowym. Dzięki analizie materiałów źródłowych dokonanej w perspektywie historyczno-socjologicznej oraz umiejętnemu zastosowaniu zasady łączenia teorii i opisu - Autorka osiągnęła sukces oddania czytelnikowi książki na temat kształtowania się kultury wsi o wymiarze uniwersalnym, zawierającym również elementy jej prognozowania. W swoich ostatnich nie dokończonych rozważaniach na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i po I I wojnie światowej, widzianej oczyma uczestnika, wnikliwego obserwatora, przede wszystkim zaś człowieka zaan­ gażowanego, poczuwającego się do pełnej odpowiedzialności za poziom, kierunek i w ogóle los polskiej etnografii i etnologii - Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nawiązuje również do oceny swojego w niej miejsca. Stwierdza przede wszystkim, że „sytuacja współczesnej etnologii polskiej jest konsekwencją całej jej historii". Wyróżnia przy tym dwa w niej nurty: 1) opisowy, etnograficzny, przywołujący coraz lepsze sposoby odkrywa­ nia modeli różnych nieznanych (lub mniej znanych) kultur i społeczności oddzielonych od nas czasem lub przestrzenią, 2) teoretyczny, referujący różne stanowiska utrzymujące się lub wy­ suwane obecnie w nauce obcej i poza etnologią. Niekiedy ambitne - wysu­ wające dość rozstrzelone, autorskie propozycje dotyczące sensu i zakresu dyscypliny. W nurcie pierwszym widzi „do pewnego stopnia uwspółcześnioną kon­ tynuację historycznej drogi polskiej szkoły etnologicznej, natomiast nurt drugi prezentują na razie jednostki rekrutujące się przede wszystkim z młod­ szych pracowników uniwersyteckich". D o własnych osiągnięć w etnografii zalicza w największym skrócie: 1) opracowanie biogramów wybitnych po­ staci, 2) badanie i weryfikowanie w empirii założeń teoretycznych, 3) wkład do znajomości historii etnografii i etnologii w Polsce poprzez - wysuwane w szeregu opracowań wnioski teoretyczne, generalizacje historyczne doty­ czące pojęcia chłopa i wsi tradycyjnej, zróżnicowanie tej ostatniej i współ­ zależność pomiędzy procesem współczesnych przemian, a przeszłością wsi i mechanizmów współczesnych przemian. Wspomina przy tym, że największą satysfakcję dała Jej pierwsza książka o budownictwie ludowym w Zawoi i ostatnia - podsumowanie 40-letnich studiów i obserwacji uczestniczących, dotyczących podkarpackiej wsi Trześniowa, „próba stworzenia wzoru dla tego typu wsi i zmieniającej się rzeczywistości widzianej oczami moimi i odczuciami mieszkańców oraz mojego męża". Lapidarnie określa również swoją metodologiczną postawę: „Jestem eklektykiem z krakowskiej szkoły historyczno-socjologiczno-etnologicznej. Co przynio­ słam z tej szkoły, co wniosłam sama niech ocenią moi uczniowie. Wiem, że mi przyznają umiejętność interpretacji źródeł «wywołanych» w szerszych katego­ riach systemów kultury, ich prawidłowości i przekształceń strukturalnych." �17 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Dotychczasowe, najpełniejsze podsumowanie całokształtu działalności i dorobku naukowego Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej zawarte jest w 35 tomie (zeszyt 2) „Etnografii Polskiej" (1991) wydanym z okazji jubi­ leuszu 60-lecia pracy naukowej. Główną pozycję tego tomu stanowią: Jej własne, mądre, proste i wzruszające „Przemówienie do Kolegów i Uczniów", „Refleksje nad życiem i p r a c ą " pióra Zofii Sokolewicz oraz wybór biblio­ grafii prac opublikowanych. Należy żywić nadzieję, że dorobek ten doczeka się pełnej oceny merytorycznej i stanie się dla pokolenia młodych etnografów i etnologów polskich źródłem rzetelnej wiedzy, przekazem doświadczeń i wzorów postępowania, mądrości, a także inspiracji do podejmowania poważnych prac badawczych nad człowiekiem i jego kulturą. Nie można również zapominać, że dorobek ten posiada swój wymiar w sferze wartości społeczno-moralnych, a wskazania z niego płynące pochodzą od człowieka o niezwykle silnej indywidualności i bogatej osobowości - człowieka szla­ chetnego, wrażliwego, zawsze życzliwego dla ludzi, a przy tym nad wyraz skromnego. Nauka i kultura polska, w tym zwłaszcza etnografia i etnologia poniosły bolesną i dotkliwą stratę*. Maria Biernacka * Wspomnienie poświęcone pamięci Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej przygotowano z wykorzystaniem opracowanej przez Nią noty biograficznej oraz innych zapisów typu wspomnieniowego udostępnionych mi przez Męża, Jej publikacji naukowych, a także na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z wieloletniej pracy pod Jej kierownictwem w Zakładzie Etnologii I H K M PAN, a następnie dalszej z Nią współpracy w ramach wymie­ nionego Zakładu i Katedry Etnografii UW. Na gruncie tej długotrwałej współpracy mierzonej Jej zawsze życzliwym i liczącym się wkładem w kierunek prowadzonych badań, przygotowywa­ niem opracowań, w uzyskiwaniu stopni naukowych (była promotorem mojej pracy doktorskiej oraz recenzentem habilitacyjnej i profesorskiej) utrwalały się więzi wzajemnego zrozumienia, zaufania i przyjaźni. Pogłębiał je niewątpliwie zbliżony stosunek do problemów wsi, jako środowiska społeczno-kulturowego. Jej ukochany Trześniów i moja rodzinna wieś Potakówka, położone w tym samym regionie podkarpackim, były podczas naszych przyjacielskich spotkań stałym elementem rozmów i wymiany myśli zarówno na tematy ogólne, jak i wiejskie. Otrzy­ mywane z Trześniowa listy i karteczki, zwykle „nabrzmiałe" trudnymi sprawami życia bieżące­ go jego mieszkańców, świadczyły o pełnym zrozumieniu przez Nią i Jej Męża, problemów nurtujących wieś. W ostatnim okresie Jej ciężkiej choroby - nasze spotkania zastąpiły rozmowy telefoniczne, które były stałe i częste. Kiedy musiała pozostać w szpitalu, łącznikiem był wówczas Mąż, gdyż ja ze względu na długotrwałe obowiązki opiekuńcze w stosunku do bliskiej mi osoby, nie miałam możliwości częstego Jej odwiedzania. Podziwiałam przez cały czas choroby Jej siłę woli w przełamywaniu słabości. Do końca swych możliwości pracowała nad „wypowiedzią" na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i powojennego, ocenianej przez pryzmat Jej własnego w nim udziału i do końca swych dni interesowała się wciąż żywo aktualnym losem etnografii i etnologii. Dotkliwie odczuwam brak obecności Pani Profesor, Jej niecodziennej, stałej gotowości do służenia drugim pomocą i radą, do zawsze wyważonych, mądrych wypo­ wiedzi w sprawach ogólnospołecznych, zawodowych i zwykłych, ludzkich. Myślę ze wzrusze­ niem o Jej szlachetności i wielkiej, bezinteresownej życzliwości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ded92d4b56b272c9a907c98ffb2c1d.pdf bd70aa9cd739293ecbcf490c4f1f1fe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1013 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenie wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.103-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA WSI W LATACH OSTATNIEJ WOJNY I W OKRESIE POWOJENNYM I. T A J N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA NA W S I W L A T A C H O K U P A C J I N I E M I E C K I E J (1939-1945) W latach ostatniej wojny i okupacji niemieckiej działalnością kon­ spiracyjną objęty został cały system oświaty. Początkowe zarządzenie pol­ skich władz oświatowych o uruchomieniu wszystkich szkół zostało przez okupanta zniesione już w listopadzie 1939 r. Pozostawiono tylko szkoły powszechne, jednakże bez możliwości nauczania przedmiotów ojczy­ stych — historii, geografii i literatury polskiej. Zamknięto także wszyst­ kie polskie instytucje kulturalne i naukowe oraz zakazano wydawania prasy i książek. W odpowiedzi na to Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu RP na Kraj (podziemne ministerstwo oświaty) oraz działacze Tajnej Organizacji Nauczycielskiej TON (przedwojennego Związku Nauczycielskiego Polskiego) zorganizowali w skali całego kraju sieć tajnego szkolnictwa w zakresie szkoły powszechnej, średniej i wyż­ szej. Dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury został Czesław Wycech — nauczyciel, działacz ruchu ludowego i młodzieżowego „Wici", a także Związku Nauczycielstwa Polskiego. Czesław Wycech w następu­ jący sposób uzasadniał rozwój konspiracyjnej działalności oświatowej: „Od początków okupacji hitlerowskiej dużo w y s i ł k ó w poświęcono walce z instytucjami kulturalnymi stworzonymi przez Niemców dla społeczeństwa pol­ skiego (gadzinowa prasa, kina, teatry). Jednakże w miarę przedłużania się wojny i okupacji nie mógł wystarczyć program walki z instytucjami okupanta, trzeba było tworzyć własny podziemny system upowszechniania kultury. Oczywiście mu­ siał on być dostosowany do trudnych w a r u n k ó w życia okupacyjnego" . i 1 C . W y c e c h , Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, War­ szawa 1964, s. 118. Por. także J . K r a s u s k i , Tajne szkolnictwo polskie w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1971; T. J a ł m u ż n a , Tajne nauczanie na ziemi łódzkiej, Warszawa 1977; E . P o d g ó r s k a , Oświata i szkolnictwo na �104 MARIA BIERNACKA Zasięg i poziom tajnego nauczania uzależniony był od wielu czynni­ ków i przebiegał różnie dla różnych części podzielonego w czasie oku­ pacji kraju. Tak więc na całym obszarze włączonym do Rzeszy znie­ siono wszystkie szkoły polskie oraz zakazano używania języka polskiego. Jak już wspomniano, w Generalnej Guberni nauczanie odbywać się mo­ gło tylko w zakresie podstawowym, nieliczne zaś szkoły zawodowe zna­ lazły się pod kontrolą okupanta. Wiele budynków szkolnych zamieniono na koszary lub magazyny. Mimo niebezpieczeństw i represji, w akcji tajnego nauczania w szkolnictwie powszechnym wzięło udział w skali całego kraju około półtora miliona osób. Cała ta działalność nie byłaby w stanie przybrać takich rozmiarów, gdyby nie poparcie całego społeczeństwa, które w obliczu totalnego za­ grożenia wykazało niezwykłą jedność i odwagę walki. Szczególną rolę odegrało w tym nauczycielstwo polskie, które z narażeniem życia pro­ wadziło akcję tajnego nauczania w miastach, miasteczkach i we wsiach. Kierownictwo Tajnej Organizacji Nauczycielskiej już w końcu 1940 r. opracowało nowe wskazania pedagogiczne, które ze względów konspira­ cyjnych miały formę odezwy „Do Ojców i Matek". Odezwa ta głosiła: „państwo polskie mimo przegranej kampanii wrześniowej istnieje i walka 0 odzyskanie wolności trwa nadal, nikt nie jest zwolniony od wierności dla p a ń ­ stwa i narodu. Cała młodzież winna b y ć przepojona ideą służby i poświęcenia dla narodu. Ideę tę należy wszczepić młodzieży przez naukę szkolną (powstania na­ rodowe, konspiracje w okresie zaborów, walka o szkołę polską)". Punkt drugi odezwy stwierdzał, że „Okres okupacji jest okresem żałoby narodowej, co winno się wyrazić p o w a ż n y m trybem życia młodzieży (unikać zabaw, kin, teatrów, uro­ czystości). W tym okresie należy pamiętać o tych, którzy giną i cierpią za naród 1 państwo (otaczać opieką groby bohaterów, pamiątki narodowe)". W dalszych częściach odezwy tajne władze oświatowe apelują o po­ stawę narodową nauczycieli i uczniów, a • niepodporządkowywaniu się zarządzeniom władz niemieckich tam, gdzie tylko to jest możliwe, o sa­ botowanie akcji gospodarczych okupanta, jak np. zbieranie grzybów, ziół, hodowla jedwabników czy też gromadzenie odpadków — potrzebnych dla przemysłu niemieckiego. Postulowano także wytwarzanie wśród mło­ dzieży postaw samoobronnych przed niewiarą i utratą świadomości na­ rodowej, przed fascynacją dla wyższości technicznej i organizacyjnej okupantów, a także przed przenikaniem wpływów ideologii faszystow­ skiej. Apelowano, aby w akcji wychowawczej i dydaktycznej ukazywać młodzieży polski dorobek kulturalny, a ponadto zwalczać wszelkie wy­ dawnictwa wydawane w języku niemieckim. W ostatnim punkcie wy­ tyczne głosiły: „należy młodzież uświadamiać, że walka o wolność jest nierozłącznie związana z walką o demokrację, trzeba, ażeby młodzież zrozumiała, że w życiu narodu na czoło w y s u w a j ą się nowe warstwy społeczne (chłopi, robotnicy, pracownicy umysłowi), które podejmują walkę o niepodległość i demokrację" wsi w okresie okupacji hitlerowskiej, szawa 1980, s. 604-636. W y c e c h , op. cit, s. 66-68. ! [w:] Historia chłopów polskich, t. I I I , War­ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 105 Zawarte w tej odezwie zasady pedagogiczne były przekazywane w różnych formach nauczycielom i uczniom zarówno w szkolnictwie le­ galnym, jak i w tajnym. Nauczycielom szkół legalnych zalecono uzupeł­ nianie programów tzw. przedmiotami ojczystymi — wyeliminowanymi przez okupanta — podczas normalnych zajęć szkolnych lub na komple­ tach organizowanych w domach prywatnych. Wymagało to wielkiej ostrożności, jednakże zarówno nauczyciele, jak i całe społeczeństwo — w tym także wiejskie — działalność tę podjęło. Dotyczy to zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Znacznie trudniejsza była praca w szkolnictwie na poziomie śred­ nim. Do tajnego nauczania wykorzystywano zalegalizowane przez oku­ panta kursy zawodowe I i I I stopnia i pod ich szyldem organizowano ze­ społy tajnego nauczania. Inną formą nauczania na poziomie średnim były tajne komplety liczące przeciętnie od 5 do 8 osób, których nauka odbywała się w domach prywatnych. W. organizacji tej dominującą rolę odgrywał Związek Nauczycielstwa Polskiego, który był organizacją najliczniejszą, gdyż na 66 tys. zorga­ nizowanych nauczycieli 52 tys. należało do ZNP, 6,5 tys. do Stowarzy­ szenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, 3 tys. do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i 1 tys. " do Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, które to stowarzysze­ nie w czasie wojny włączyło się do Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Na obszarze Generalnej Guberni TON był organizacją dominującą. Ponieważ Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu liczył w całym kraju 150 pracowników i działał głównie w centrali i woje­ wództwach — Tajna Organizacja Nauczycielska sięgała do najniższych ogniw terenowych i stanowiła podstawowy czynnik w rozwoju tajnego nauczania. Zdaniem Czesława Wycecha „organizacja tajnej oświaty mia­ ła charakter społeczny, kierowali nią miejscowi działacze społeczni i opierała się na dobrowolnej i w dużej mierze bezinteresownej pracy szerokich rzesz nauczycielskich" . W wyniku działalności Departamentu Oświaty Delegatury Rządu oraz Tajnej Organizacji Nauczycielskiej cały kraj był pokryty siecią tajnych placówek oświatowych i kulturalnych. 3 „W każdej legalnie pracującej szkole na terenie G G , a było ich około 8 tysięcy, działał co najmniej jeden mąż zaufania ^podziemnych organizacji oświatowych; z 20 tysięcy pracujących w nich nauczycieli większość należała do T O N i brała udział w tajnym nauczaniu. Obok tych szkół działało konspiracyjnie około 2 ty­ siące tajnych szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych oraz pewna liczba powszechnych. Cała Polska była pokryta gęstą siecią tajnych ośrodków naucza­ nia" . 4 X W miarę przedłużania się wojny zachodziła potrzeba zajęcia się tak­ że dokształcaniem dorosłych. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom De­ partament powołał do życia Wydział Oświaty Dorosłych. Nawiązując do 8 1 Tamże, s. 69. Tamże, s. 70. �106 MARIA B I E R N A C K A przedwojennej działalności w tej dziedzinie Wydział przystąpił do orga­ nizowania bieżących prac możliwych do realizacji w warunkach wojen­ nych i równocześnie podjął działanie przygotowawcze do opracowania przyszłego modelu oświaty i kultury w wyzwolonej Polsce. Na kierow­ nika tego Wydziału został powołany przedwojenny działacz oświatowy Feliks Popławski, później funkcję tę przejął również wybitny działacz oświatowy oraz były kurator Liceum Krzemienieckiego — Eustachy No­ wicki. Ponieważ mieszkał on w Krakowie, faktycznie kierownikiem Wy­ działu Oświaty był do końca wojny" Popławski. W skład zespołu wcho­ dzili Piotr Banaczkowski, Stanisław Maniak, Kazimierz Chorąży i inni . Wszyscy ci działacze związani byli z przedwojennym ruchem ludowym i młodzieżowym, a także tkwili w pracach oświatowych pozaszkolnych. Współpracowali oni również z wybitnymi twórcami kultury powiąza­ nymi ze wsią. Do takich należeli m. in. Maria Dąbrowska, Jerzy Za­ wieyski, Jan Wiktor, którzy docierali do środowisk wiejskich znanych z okresu przedwojennego i nadal służyli im swoją wiedzą. Tak np. Ma­ ria Dąbrowska utrzymywała stały kontakt ze Szkołą Rolniczą w Dąbro­ wie Zduńskiej koło Łowicza, którą prowadzili Leonilda i Kazimierz Wyszomirscy. Z Łowickiem związany był również Jerzy Zawieyski, który przebywał w domu zasłużonej działaczki ludowej Wiktorii Dzierżkowej w Szymanowicach . Działalność Wydziału Oświaty Dorosłych prowadzona była w trzech zasadniczych kierunkach: upowszechniania książek i czytelnictwa, orga­ nizowania tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych oraz organizowania życia kulturalno-artystycznego. Inicjatorzy i organizato­ rzy tajnego nauczania projektując różne formy działalności na pierwsze miejsce wysuwali sprawę bibliotek i czytelnictwa. Pisze więc Wycech: 5 6 „W działalności oświatowej na czoło w y s u w a ł a się sprawa upowszechnienia książki. Zapotrzebowanie na książkę było bardzo duże wobec niszczenia księgo­ zbiorów przez okupanta. Dla prowadzenia tej akcji został powołany zespół w skła­ dzie: Wanda Dąbrowska, Józefa Słomczewska, Eugenia Malinowska i Jadwiga Czarnecka. Zespół działał pod szyldem biblioteki miejskiej «Zakatek». Tworzył we w ł a s n y m zakresie lub przy współpracy z księgarniami spółdzielczymi i pry­ watnymi zestawy książek, które różnymi drogami docierały do najdalszych za­ kątków kraju. Transportem książek kierował Mariański (Marian Jaworski), kie­ rownik szkoły z Garwolina. Do akcji tej zostali wciągnięci kolejarze, którzy prze­ wozili masy książek ukryte w w ę g l u nawet na tereny włączone do Rzeszy. Two­ rzono pięćdziesięciotomowe zestawy książek, do których wchodziły również wy­ dawnictwa tajne i rozsyłano je pod ustalonymi adresami [..Ą. «Nasza Ksiegarnia» w 1941 roku rozprowadziła do ośrodków tajnego nauczania ponad 12 tysięcy ksią­ żek, a w następnych latach kolportaż jej wzrósł" . 7 Tamże, s. 119. Por. L . W y s z o m i r s k a , K . W y s z o m i r s k i , Dąbrowa żyła pracą i pie­ śnią, Warszawa 1965; Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej, Warszawa 1977, s. 52. 5 6 7 Wycech, op. cit., s. 119-120. �107 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA Wydział Oświaty wychodząc na spotkanie dążeniom środowisk wiej­ skich popierał organizowanie przez nauczycieli zespołów dyskusyjno-samokształceniowych oraz samorzutnych młodzieżowych zespołów walki cywilnej. Ponadto Wydział prowadził ośrodki metodyczno-naukowe, któ­ re zajmowały się problematyką oświatowo-kulturalną dla dorosłych. W 1940 r. powstał z inicjatywy działaczy ludowych i robotniczych L u ­ dowy Instytut Oświaty i Kultury, do zadań którego należało prowadze­ nie badań, wydawanie publikacji, kształcenie kadr pracowniczych miast i wsi. W skład zarządu Instytutu wchodzili:' K. Maj, F. Popławski, R. Froelich — dyrektorem był M. Hasiński, a sekretarzem H. Pleszczyńska. Instytut był subwencjonowany przez Departament Oświaty . W ramach Wydziału Oświaty Dorosłych oraz Komisji Oświatowej Ruchu Ludowego podjęta została również inicjatywa przygotowywania jeszcze w warunkach okupacyjnych przyszłych pracowników uniwersy­ tetów ludowych. 8 „Wykorzystując doświadczenia Orkanowskiego Uniwersytetu Ludowego w G a ­ ci, prowadzonego przez Ignacego Solarza — pisał Czesław Wycech •— postanowi­ liśmy przygotować program i kadry pedagogiczne dla u n i w e r s y t e t ó w ludowych w odrodzonej Polsce. Dla wykonania tych zadań w porozumieniu z Komisją O ś w i a t o w ą Ruchu Ludowego powołano zespół kierowniczy, do którego wchodzi­ li: Feliks Popławski, Zofia Mierzwińska i Dyzma Gałaj. Ponadto w opracowy­ waniu poszczególnych części programu i kształcenia pracowników brali udział: Eustachy Nowicki' i Helena Brodowska (historia), Jerzy Zawieyski (literatura), Kazimierz Maj (kultura i historia wsi), Anna Chorążyna i Aniela S i e m i e n i a k ó w n a (przyroda), Zofia Solarzowa (zajęcia artystyczne). Przeprowadzono ogółem ponad dziesięć dwudniowych konferencji ogólnych z udziałem około stu osób, kandy­ datów na pracowników uniwersytetów ludowych [...]. W oparciu o ten dorobek w Polsce Ludowej powstało Towarzystwo U n i w e r s y t e t ó w Ludowych" Organizowanie tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych zyskało w społecznościach wiejskich duże uznanie. Szkoły te powstawały przede wszystkim w środowiskach, gdzie już przed wojną krzewiło się życie kulturalno-oświatowe organizowane głównie przez koła młodzie­ ży. W szkołach dla dorosłych uczyło się w czasie okupacji wiele tysięcy młodzieży. Udział w pracy oświatowej na terenie wsi brali głównie na­ uczyciele wiejscy oraz inteligencja szukająca często na wsiach schronie­ nia przed okupantem. W organizowaniu tajnego nauczania na wsi pięk­ ną kartę zapisali działacze podziemnego ruchu ludowego — Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet, którzy często inicjowali, a na­ stępnie zabezpieczali ośrodki tajnego nauczania. Obok szkolnictwa pod­ stawowego organizowano także we wsiach bardziej światłych i wyro8 J . L a n d у - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961, s. 80-82; W y c e c h , op. cit, s. 118-124. Por. także В. M a t u s o w a - „K w i a tk o w s k a " , Na partyzancki poszły bój. 1939-1945, wyd. I I , Warszawa 1970; Twier­ dzą nam będzie każdy próg. Kobiety ruchu ludowego w walce z hitlerowskim okupantem. Warszawa 1968. W y c e c h , op. cit., s. 123-124. 6 �108 MARIA B I E R N A C K A bionych społecznie — szkolnictwo średnie. Niektóre z tych szkół śred­ nich przetrwały do dni dzisiejszych (Godzianów, Lipiny, Dąbrowa Zduń­ ska). Podziemnymi szlakami doprowadzano do tych ośrodków komplety podręczników, książek, a także broszur szkoleniowych z zakresu historii wsi i ruchu ludowego . Józef Krasuski autor wyczerpującego opracowania na temat tajnego szkolnictwa polskiego stwierdza: 10 „Komplety szkoły średniej p o w s t a w a ł y nawet tam, gdzie przed w o j n ą istniały szkółki o jednym nauczycielu. Ich gęsta sieć oraz częściowa lub całkowita bez­ płatność stworzyły ogromną szansę kształcenia się młodzieży chłopskiej i robot­ niczej. W y d a ć się to może paradoksalne, ale realizacja postulatu rzeczywistej de­ mokracji oświaty zostały zapoczątkowane właśnie w okresie okupacji". Dodaje ponadto, że jest to niewątpliwie najpiękniejsza karta w dzie­ jach nauczycielstwa polskiego, które dało całemu społeczeństwu bardzo wiele, ponosząc przy tym ogromne ofiary. Gwałtownie rozwijające się tajne nauczanie z jednej strony stawało się najbardziej powszechną for­ mą konspiracji, z drugiej zaś — upowszechniając wśród chłopów i ro­ botników komplety szkoły średniej — radykalizowała poglądy tej części społeczeństwa na przyszłą organizację oświaty. „Być może, wyda się to paradoksem — pisze Krasuski — ale właśnie demokratyczny system tajnego nauczania dał szczególnie chłopom możliwość kształcenia swoich dzieci i nic też dziwnego, że możliwości tych nie chcieli stracić w wy­ zwolonej Polsce" . Organizowanie życia kulturalno-oświatowego w warunkach okupa­ cyjnych nastąpiło najwcześniej w dużych ośrodkach miejskich jak War­ szawa, Kraków czy inne miasta. Z czasem formy tego życia upowszech­ niają się także na wsi. W domach prywatnych odbywały się spotkania młodzieży i starszych, podczas których recytowano poezje, śpiewano pie­ śni, czytano wybrane fragmenty z literatury pięknej. W tych okręgach, gdzie działały grupy partyzanckie, utrzymywano z nimi stały kontakt. Tak np. w oddziałach partyzanckich Batalionów Chłopskich dziewczęta z Ludowego Związku Kobiet organizowały wieczornice z programem literacko-artystycznym tzw. „zielone świetlice", aby umożliwić „chło­ pcom z lasu" kontakt z literaturą piękną i sztuką. Urządzano także uro­ czystości z okazji Święta Ludowego, które w ciężkich warunkach okupa­ cyjnych przeradzały się w wielkie manifestacje odbywane pod osłoną partyzantów i często w nocy. Na takie uroczystości w Puławskiem przy­ było do Wandalina 3000 osób, do Karczmisk 2000 osób, a do Koziego Boru na nocny festyn 4000 osób . 11 4 12 1 0 Por. W y s z o m i r s k a , W y s z o m i r s k i , op. cit; J . J a ź w i e c , Narodzo­ na w konspiracji, Opowieść o niezwykłej szkole, („Słowo Wstępne" prof. S. P i ­ goń, Warszawa 1974). Por. K r a s u s k i , op. cit, s. 323, 385-387. S. M a r c z a k - O b o r s k i , Teatr czasu wojny, Warszawa 1966. Por. także S. J a g i e ł ł o , Kryptonim „Telegraf". Z dziejów Batalionów Chłopskich na Kie1 11 1 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 109 Nie trzeba uzasadniać, jak ważną rolą w czasie okupacji spełniała tajna prasa. Była ona podstawowym i wiarygodnym źródłem informacji. Sieć łączności i kolportażu, to najbardziej newralgiczny punkt funkcjo­ nowania całego systemu działalności konspiracyjnej. Od właściwego funkcjonowania łączności zależało powodzenie wielu akcji wojsko­ wych — od treści zawartych w prasie konspiracyjnej zależało w dużym stopniu kształtowanie się postaw patriotycznych, moralnych i politycz­ nych ludności. Kazimierz Banach, członek Komendy Głównej BCh i orga­ nizator tajnej drukarni ludowej tak pisał na ten temat: „Ale na drodze potężnej, twardej organizacji hitlerowskiej, rozporządzającej wszystkimi środkami bestialskiego terroru — stanął obok żołnierza Polski Pod­ ziemnej dziennikarz, drukarz i kolporter prasy konspiracyjnej. S ł o w o drukowane w podziemiach niosło prawdę, napełniało serca • otuchą, dodawało sił do przetrwa­ nia, w ł a s n ą ofiarną służbą uczyło niezłomności i bohaterstwa. Było całkowicie niezależne, sercem i mózgiem pisane, z n a j w i ę k s z y m poczuciem odpowiedzial­ ności za losy i postawę moralną narodu. Groziła przecież za nie w każdej chwili śmierć — i temu, kto pisał, i temu, kto drukował, i temu kto przenosił «gazetke», i temu, kto ją czytał. W tym w s p ó l n y m niebezpieczeństwie zrodziła się jedyna w swoim rodzaju w i ę ź duchowa między piszącym a aeytającym i nigdy jeszcze w swej historii prasa nie pełniła tak doniosłej misji patriotycznej i wychowaw­ czej, jak w okresie wojny pod okupacją niemiecką" . 1S Józef Krasuski podsumowując wyniki swych badań na temat tajne­ go szkolnictwa polskiego w okresie okupacji stwierdza na podstawie do­ stępnych materiałów archiwalnych, wspomnień i opracowań, że tajne nauczanie dało narodowi polskiemu ogromne korzyści, które można spro­ wadzić do trzech podstawowych tez: a) umożliwiło utrzymanie ciągłości szkolnictwa polskiego na wszystkich poziomach mimo pięcioletniej oku­ pacji; b) dzięki powszechności i demokratycznemu charakterowi rozbu­ dziło ono intelektualnie młodzież chłopską i robotniczą; c) uchroniło dziesiątki tysięcy dzieci i młodzieży przed demoralizacją, którą planowo organizował okupant . Najwyższym osiągnięciem kilkudziesięcioletniej działalności oświa­ towej i wychowawczej na terenie wsi polskiej, zapoczątkowanej jeszcze w czasie zaborów a kontynuowanej w okresie Polski niepodległej, był masowy udział chłopów w walce o niepodległość w czasie I I wojny świa­ towej. Wyraził się on przynależnością młodzieży chłopskiej do wszyst­ kich konspiracyjnych organizacji wojskowych, przede wszystkim jednak utworzeniem z inicjatywy podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" pierwszej, dowodzonej przez samych chłopów organizacji wojskowej — Batalionów Chłopskich . 14 1S lecczyżnie, Warszawa 1979, s. 100-109; P. Cz u b a, J . W o j t a 1, Walczyli na ziemi krasny Stawskie j , Warszawa 1979, s. 9-75. K . B a n a c h , Z dziejów Batalionów Chłopskich, Warszawa 1968, s. 73-74. K r a s u s k i , op. cit., s. 385-386. Por. Sprawozdanie komendanta głównego BCh Franciszka Kamińskiego z działalności BCh w okresie okupacji, [w:] Materiały źródłowe do historii pol­ skiego ruchu ludowego, t. I V , Warszawa 1966, s. 481-494; t e n ż e , Przedmowa, 1 8 1 4 1 5 �110 MARIA B I E R N A C K A Stronnictwo Ludowe, największa organizacja polityczna przedwojen­ nej Polski, w okresie okupacji swą nielegalną siatką organizacyjną obję­ ła cały kraj. W tym też czasie doszło do porozumienia między podziem­ nym stronnictwem ludowym a organizacjami młodzieżowymi, w myśl którego Centralnemu Kierownictwu S L „Roch" podporządkowany został Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" oraz części Centralnego Związ­ ku Młodej Wsi. Na gruncie programu S L „Roch" podjęła również dzia­ łalność organizacja inteligencji ludowej pod nazwą Związek Pracy L u ­ dowej „Orka". Osiągnięcia organizacyjne S L „Roch" były bardzo duże: „W niektórych okręgach — jak pisze Jan Nowak — Roch objął organizacją ponad 80% gmin, np. w okręgu (województwie) krakowskim. Były obwody (po­ wiaty), które liczyły ponad 7 tys. członków, zorganizowanych w szeregach kon­ spiracyjnego ruchu ludowego, np. puławski (okręg lubelski), garwoliński (okręg warszawski), pińczowski i stopnicki (okręg kielecki)" . 16 Do koordynacji prac Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego po­ wołało na wszystkich swych poziomach organizacyjnych (okręgach, obwo­ dach, gminach) specjalistyczne komisje, które stały się organami wyko­ nawczymi i miały na celu prowadzenie działalności w warunkach oku­ pacji oraz przygotowywanie projektów do rozwiązań powojennych — na podstawie założeń programowego ruchu ludowego . Były to ko­ misje: programowa, administracyjno-samorządowa, gospodarcza, propagandowo-prasowa oraz oświaty i kultury. W ramach komisji programo­ wej wydana została na przełomie 1943-1944 r. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, która określała program oraz zasady świato­ poglądowe i ideologiczne ruchu ludowego, a także postulowała przebu­ dowę ustroju rolnego . Zgodnie z tymi zasadami komisja gospodarcza opracowała wytyczne pt. „Przygotowania ruchu ludowego do wykonania reformy rolnej w terenie". Działalność komisji administracyjno-samorządowej prowadziła do ustalania różnych form zwalczania zarządzeń okupanta, a także opracowywała zagadnienia dotyczące władz państwo­ wych i samorządowych w przyszłej, wyzwolonej już Polsce. Zadaniem komisji propagandowo-prasowej było organizowanie konspiracyjnych wydawnictw terenowych. Przyjęto zasadę, że oprócz wydawnictw cen­ tralnych „Rocha", wychodzących w Warszawie i dostarczanych w teren siecią kolportażową, należy także wydawać pisemko terenowe w obrę17 18 [w:] W kolportażu i łączności Komendy Głównej Batalionów Chłopskich, Wspom­ nienia, Warszawa 1982, s. 5-20. Materiały źródłowe..., s. 11-12; J . N o w a k , Ruch ludowy w walce z oku­ pantem hitlerowskim, [w:] Ruch ludowy a sprawa niepodległości. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez ZHRL z okazji 50 rocznicy odzyskania niepodle­ głości przez Państwo Polskie, Warszawa, 1969, s. 96-113. Materiały źródłowe..., s. 7-8. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, [w:] Materiały źródło­ we..., s. 245-258. 16 17 18 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 111 bie poszczególnych okręgów czy nawet obwodów. W ten sposób wycho­ dziło ponad 80 tytułów prasy powielaczowej informującej wiejską lud­ ność o przebiegu działań wojennych, o sytuacji politycznej w kraju, a także o sposobach prowadzenia walki z okupantem. Organizacje wiejskie SL „Roch" poświęcały również wiele miejsca sprawom wyżywienia ludności. W miarę możliwości ruch ludowy uda­ remniał plany okupanta zmierzające do wygłodzenia kraju poprzez na­ kładanie kontyngentów zbożowych na wieś oraz przydzielanie głodowych racji żywnościowych dla ludności miejskiej. Ponadto konspiracyjny ruch ludowy organizował pomoc osobom przebywającym w więzieniach, obo­ zach koncentracyjnych, a także ludziom „spalonym", którzy często mu­ sieli szukać schronienia w środowisku wiejskim. Dla tych celów orga­ nizowano specjalne zespoły, których zadaniem było zdobywanie odpo­ wiednich środków materialnych, lekarstw, mieszkań, załatwianie mel­ dunków itp. Mimo trudności okupacyjnych SL „Roch" prowadził szeroką akcję oświatowo-kulturalną. Komisja oświaty i kultury organizowała we wsiach tajne nauczanie w zakresie podstawowym i średnim, zakładała nielegalne biblioteczki, tworzyła zespoły samokształceniowe, a przede wszystkim krzewiła czytelnictwo prasy konspiracyjnej, która miała na celu pod­ trzymywanie ducha narodowego i wiary w zwycięstwo. Podczas okupacji zorganizowano na wsi ok. 800 kompletów tajnego nauczania stopnia gim­ nazjalnego i licealnego, z których po wyzwoleniu powstało ok. 120 szkół średnich. Szczególną przy tym uwagę zwracano na wychowanie młodzie­ ży. Wydział Młodzieży i Oświaty przy Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego prowadził działalność oświatową oraz obywatelsko-wychowawczą. Przygotowywał projekty odrodzenia po wojnie samodzielnego ruchu młodzieży wiejskiej. Organizował konspiracyjne kursy dla przy­ szłych pracowników uniwersytetów ludowych, a także tajne uniwersy­ tety ludowe (m. in. na Kowańcu k. Nowego Targu oraz w Lelowie k. Włoszczowy) . Pod koniec okupacji w okręgu krakowskim powołana została organizacja młodzieżowa „Młody Las", która była kontynuatorką przedwojennego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W działalności oświatowo-kulturalnej konspiracyjnego ruchu ludo­ wego wielką rolę odegrał Ludowy Związek Kobiet . Organizacja ta po­ wołana przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego do walki z oku­ pantem miała również na celu przygotowanie organizacji kobiecej, która w wyzwolonej Polsce będzie stanowić organizację samodzielną, stojącą na gruncie ideologii ruchu ludowego. Organem Ludowego Związku Ko­ biet było nielegalne pismo „Żywią". Wydawano również pisemko dla dzieci pod nazwą „Biedronka". Organizacja ta, zrzeszająca w czasie woj19 20 1 8 Por. N o w a k , op. cit., s. 102; J a g i e ł ł o , op. cit., s. 100-160; P o d g ó r s k a , op. cit., s. 629-633. Materiały źródłowe..., s. 10-11, 487-488. 80 �112 MARIA BIERNACKA ny kilkanaście tysięcy kobiet i dziewcząt wiejskich, włączyła się przede wszystkim do różnych form walki prowadzonej przez Bataliony Chłop­ skie. Szkoleniem sanitarnym prowadzonym przez lekarzy i pielęgniarki objęto znaczne rzesze wiejskich kobiet i dziewcząt. Część z nich speł­ niła swoje zadanie w akcjach zbrojnych prowadzonych przez żołnierzy BCh — jako siostry „Zielonego Krzyża". Bo taką nazwę przyjął Wydział Sanitarny Ludowego Związku Kobiet dla swej działalności podziemnej. Pozostała wielka część przeszkolonych wiejskich sanitariuszek służyła swą wiedzą, umiejętnościami oraz środkami lekarskimi w każdej ludz­ kie potrzebie . „Elzetki", jak popularnie nazywano członkinie Ludowego Związku Kobiet, wykazywały ogromne zaangażowanie i oddanie dla sprawy wy­ zwolenia kraju. Główną rolę wśród nich odgrywały członkinie przedwo­ jennych organizacji młodzieżowych, wychowanki szkół rolniczych, spół­ dzielczych (niektóre z nich działały także w czasie okupacji), uniwer­ sytetów ludowych, a także kół gospodyń wiejskich. Szeregi LZK zasi­ lały też generację dorastających już w czasie wojny dziewcząt. Te ostat­ nie były otaczane szczególną opieką ze strony starszych koleżanek. Cho­ dziło przede wszystkim o wyrównywanie w ich świadomości i wiedzy tych wszystkich braków, jakie wynikały z ogromnych ograniczeń w dzia­ łalności placówek oświatowo-wychowawczych w okupowanym kraju. Z tych pobudek wyrastała troska o dostarczanie tej młodzieży podręcz­ ników, książek i gazetek. Organizowanie różnego rodzaju legalnych kur­ sów z zakresu gospodarstwa domowego, spółdzielczości czy rolnictwa, stawało się również okazją do przekazywania młodym także innych wia­ domości związanych z działalnością konspiracyjną, uświadamiającą na­ rodowo. Szczególną rolę odegrały w tym szkoleniu placówki Związku Spółdzielni Spożywców „Społem", który posiadając uprawnienia do ofi­ cjalnej działalności gospodarczo-handlowej przyzwalał nieoficjalnie na prowadzenie prac konspiracyjnych.^ Główną rolę w tej działalności ode­ grały etatowe instruktorki gospodarstwa domowego zatrudniane przez Oddziały ZSS „Społem". Poprzez organizowanie kursów szycia, goto­ wania, pieczenia itd. docierały do kobiet i dziewcząt zamieszkałych w najbardziej oddalonych miejscowościach i prawie z reguły wiązały tam sieć ogranizacyjną Ludowego Związku Kobiet. Dla instruktorek tych urządzane były z kolei kursy, na których wykładowcami byli wy­ bitni spółdzielcy oraz ludzie tej miary, jak np. Maria Dąbrowska — związana w przeszłości zarówno z ruchem ludowym, jak i spółdzielczym. Instruktorki gospodarstwa domowego stanowiły więc' niezwykle ważne ogniwo w ludowym ruchu konspiracyjnym, gdyż utrzymywały łączność między komórkami centralnymi i terenowymi, a ponadto same tworzyły 21 2 1 wyd. B. M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", Na partyzancki poszły bój 1939-1945, I I , Warszawa 1970; G. C e r g o w s k a , Matki partyzantów, Warszawa 1974. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 113 ośrodki życia konspiracyjnego i zarazem kulturalnego we wsiach. Wbrew trudnościom okupacyjnym Ludowy Związek Kobiet prowadził upartą i konsekwentną pracę nad dokształcaniem swych członkiń. Oprócz pisma centralnego „Żywią" wydawano również w okręgu krakowskim pis*mo „Wiadomości Kobiece", a na obszarze Rzeszowszczyzny pismo terenowe „Chłopka". Były to pisma powielaczowe, które oprócz tematów związa­ nych z działalnością konspiracyjną zawierały problematykę wychowania narodowego, społecznego oraz kulturalno-oświatowego. Zdawano sobie sprawę, że istotą pracy konspiracyjnej jest także przygotowanie mło­ dych kobiet do zadań w życiu powojennym wsi . Z ideą wychowania ku przyszłości związana była również inicjatywa powołania przez Centralne Kierownictwo LKZ tzw. „Uczelni Kore­ spondencyjnej" dla swych zorganizowanych konspiracyjnie członkiń. Wzory do tego działania zaczerpnięto z korespondencyjnych kursów — także spółdzielczych, które przed wojną krzewiły wśród młodzieży wiej­ skiej samokształcenie. Cykl wykładów szkoleniowych opracowywany był przez specjalistów z dziedziny historii narodu, wsi i ruchu ludowego, następnie powielany i rozsyłany w teren poprzez sieć organizacyjno-kolportażową ruchu ludowego. Tematyka wykładów dotyczyła także za­ gadnień wychowania dzieci i młodzieży, reform ustrojowo-gospodarczych, roli kobiet w życiu wsi i państwa. Nadsyłane z terenu wypraco­ wania kobiet były skrupulatnie czytane i oceniane przez odpowiedni zespół osób w Centrali i następnie odsyłane, również pocztą konspira­ cyjną do autorek występujących zresztą pod różnymi pseudonimami. Uzupełnieniem korespondencyjnego szkolenia młodych kobiet były także spotkania organizowane w skali wojewódzkiej i krajowej. Jedna z ta­ kich wojewódzkich konferencji LZK odbyła się wiosną 1944 r. w Niezabitowie k. Puław, druga na Kielecczyźnie, trzecia krajowa w War­ szawie. Wykładowcami na tych konferencjach byli wybitni działacze i działaczki konspiracyjnego ruchu ludowego. 22 „Uczelnia Korespondencyjna" zorganizowana w 1943 r. cieszyła się wielkim powodzeniem i zaczęła spełniać poważną rolę w samokształ­ ceniu i wychowaniu narodowym i obywatelskim młodych wiejskich ko­ biet. Po wojnie wiele z tych dziewcząt z wielkim oddaniem włączyło się w prace społeczne na wsi, inne z powodzeniem podjęły dalszą naukę w szkołach średnich i wyższych . Podstawową działalnością ruchu ludowego w czasie okupacji była jednak walka zbrojna prowadzona przez Bataliony Chłopskie, które dzie­ liły się na oddziały taktyczne — przeznaczone do bezpośredniej walki, oraz terytorialne —• do ochrony ludności przed represjami wroga. Pod koniec okupacji Bataliony Chłopskie liczyły ok. 170 tys. żołnierzy. 23 Por. Twierdzą nam będzie... M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", op. cit. i — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �114 MARIA BIERNACKA W walce z Niemcami zginęło ponad 7 tys. żołnierzy, w tym kilkadziesiąt kobiet. Konspiracyjną działalność Batalionów Chłopskich w następujący sposób ocenia uczestnik tych walk Jan Nowak: „Ofiarny wkład żołnierzy Batalionów Chłopskich i członkiń Ludowego Z w i ą z ­ ku Kobiet w walkę o wyzwolenie narodowe i społeczne należy do szczytnych tra­ dycji współczesnego ruchu ludowego i polskiego narodu; stanowi on niezbity do­ w ó d patriotyzmu i obywatelskiej dojrzałości wsi polskiej" . 24 Postawa ludności wiejskiej w czasie wojny, w tym zwłaszcza poko­ lenia wychowanego w Polsce niepodległej w szkołach i organizacjach społecznych, była wyrazem najgłębszych zmian, jakie dokonywały się w świadomości i osobowości chłopa polskiego. Można by przytoczyć wiele przykładów świadczących o pielęgnowaniu owych postaw naro­ dowych i etyczno-moralnych wśród ówczesnej młodzieży wiejskiej. Przy­ noszą nam je liczne wspomnienia uczestników tamtych walk i działal­ ności, a także opracowania historyków zajmujących się okresem I I woj­ ny światowej . Godne szczególnego podkreślenia są postawy młodzieży wiejskiej wychowanej przed wojną w duchu demokratycznym — w szkołach i organizacjach społecznych. Wyraża je w doskonały sposób „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" albo inaczej „Wychowanie w party­ zantce" — opracowane i pilnie przestrzegane przez tzw. „Zgrupowanie Batalionów Chłopskich na Kielecczyźnie" pod dowództwem Jana Sońty, ps. „Ośka". Zgrupowanie to utworzyli zaraz na początku wojny młodzi gimnazjaliści wywodzący się ze środowisk ludowcowych oraz Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici". Było ono jednym z pierwszych oddziałów BCh, jakie powstały na obszarze Kielecczyzny. Atmosferę, jaka pano­ wała w tym zgrupowaniu, można porównać jedynie do klimatu charak­ terystycznego dla oddziałów harcerskich „Szare Szeregi". Tekst wytycz­ nych „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" lub „Wychowanie w partyzantce" głosi przede wszystkim, że wychowywanie innych należy rozpoczynać od wychowania „samego siebie". Jeżeli się rozpoczyna taką „rzecz wielką", to w jej realizowaniu należy liczyć tylko na własne siły. Warunkiem zwycięstwa jest przede wszystkim uczciwość. Do obo­ wiązków żołnierza zgrupowania należy ścisłe przestrzeganie następują­ cych zasad: 2S „1. Moim pragnieniem w życiu jest uczciwość, ale taka, która wszędzie po­ piera dobro, a na śmierć i życie walczy ze złem. Bo na nic wszystkie ustroje, konstytucje, partie i narody, jeśli w nich na pierwszym planie nie zostanie wysu­ nięta uczciwość. 2 4 N o w a k , op. cit., s. 112. Nie wszystko umiera, Warszawa 1976. Por. także Żelazne kompanie BCh, praca zbiorowa pod redakcją J . Niecki i M. Szczawińskiej, Warszawa 1947, oraz W kolportażu i łączności... 25 �OŚWIATA A SPOLECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 115 2. Dobro rozróżniam takie, które bezinteresownie przynosi ulgę cierpiącemu, to znaczy tym najbiedniejszym, najbardziej wykorzystywanym, tym, za którymi nikit nie chce się upomnieć, lub wstydzi się do nich przyznać, choćbym za to narażał się złej przemocy i m i a ł b y m być prześladowany, a nawet zabity. 3. Zło rozróżniamy takie, które przynosi cierpienie niewinnym. Jeśli to zło pochodzi z nieświadomości, będę się starał je za wszelką cenę nawrócić. Jeśli zaś jest ono świadome, będę zwalczał i niszczył je n a j w y m y ś l n i e j s z y m i środkami, obo­ jętnie, skąd ono pochodzi, ze wsi czy z miasta, z urzędu, czy z prywatnego mie­ szkania, z pałacu, czy z rudery. I im więcej zło uczone jest, tym bardziej będę z nim walczył, uważając w a l k ę tę za cel mojego życia. 4. Pragnę b y ć zadowolony z zadowolenia wszystkich i u w a ż a m to za szczęście prawdziwe. Będę dążył do tego, aby nie było głodnych wśród najedzonych, obdar­ tych wśród ubranych, n i e w o l n i k ó w wśród uprzywilejowanych, wtrącanych w nędzę przez przełożonych i będę walczył przeciwko takiej władzy, która popiera podłość, a niszczy uczciwość, obojętne, czy jest ona odziana w siermięgę chłopską, ubranie robocze, czy mundur wojskowy. 5. Moim celem jest, by z wojny na przyszłość wynikały dwa doświadczenia. By sprawcy wojny przekonali się, że nie przynosi ona im szczęścia, a wszyscy l u ­ dzie, żeby zrozumieli, że nie opłaca się krzywda ludzka. 6. Walka ta dla mnie trwać będzie tak długo, dopóki przy władzy będzie istnieć «nieuczciwość», obojętne jakiej narodowości i pochodzenia, a w a l c z y ł z nią będę aż do śmierci. Inaczej bowiem żyć nie warto. Albo jest miejsce na uczciwość, albo go nie ma. 7. W życiu będę się starał postępować tak, by patrzeć wszędzie szczerze i mieć czyste sumienie wiedząc, że przed wszystkimi władzami mogę się skryć, ale przed wyrzutami własnego sumienia się nie skryję. Pragnę, aby postępowanie moje było bez krzywdy ludzkiej. Nie będę miał żadnych z m y s ł o w y c h nałogów, jak: pi­ jaństwo, niemoralne prowadzenie się, karciarstwo itp., które by przynosiły cier­ pienia otoczeniu. 8. Będę swoim życiem udowadniał każdemu, że opłaca się tylko uczciwość i sprawiedliwość, zarówno dla dobra ludzkości, jak i dla samego siebie. Wszak nie ma mocarza na świecie, który by sobie zdołał zapewnić przyszłość, bo po zgromadzeniu największych zapasów żywności można w końcu umrzeć z głodu, a przy n a j w i ę k s z y m zabezpieczeniu się można zginąć. 9. W walce ze złem będę żołnierzem uczciwości. Cechować mnie będzie roz­ sądek, odwaga, spryt i szczera intencja niszczenia zła. Nagrodą za poświęcenie będzie przemiana podłości w uczciwość, która zawsze znajdzie u mnie opiekę, podobnie jak podłość — karę. Za hańbę będę uważał pobicie słabszego i oszuka­ nie nieświadomego, bo przemoc powinna służyć opiece, a wiedza uświadomieniu. 10. Bratem moim jest każdy człowiek na kuli ziemskiej, postępujący w e d ł u g tych zasad, obojętne, o jakim kolorze skóry i jakiego pochodzenia. Dumny powi­ nien b y ć każdy, kto pozna tę prawdę i kto ją w życiu stale realizuje. Bo są pomazańcy, mający się za uczonych, zmaterializowani, nie znający zadowolenia z uczciwego postępowania, sądzą bowiem, że wystarczy dogadzać tylko swoim za­ chciankom. 11. Zasady te będą dla mnie w s k a z ó w k a m i na całe życie, a tak u siebie, jak i u innych będę uważać tylko takie słowa za ważne, które są zgodne z czynem, bo jeśli ktoś głosi uczciwość, a krzywdzi świadomie bliźnich, jest uosobieniem zła, które należy bezwzględnie niszczyć. 12. Moim celem jest, by w walce ze złem idea uczciwości zwyciężyła i była praktycznie wykonywana. Jako czynny członek Batalionów Chłopskich będę dążył �116 MARIA BIERNACKA do sprawiedliwej Polski Ludowej, opartej na zasadach demokracji, etyki chrze­ ścijańskiej. Wierzę w zwycięstwo i w pomoc Boga dla naszej słusznej sprawy"". Przytoczone w całości „dwanaście przykazań" młodych żołnierzy kie­ leckich charakteryzują dostatecznie postawę tej młodzieży, która riie tylko podjęła walkę z okupantem niemieckim, ale także sformułowała zasady i ideały wychowawcze własnego postępowania. „Dwanaście przyk?zań" obowiązywało wszystkich uczestników „Zgrupowania", które na początku wojny liczyło kilkadziesiąt osób, a pod jej koniec — kilkaset. Jak wynika z relacji wspomnieniowych, zarówno dowódcy, jak i zwykli żołnierze, przez cały czas wojny starali się być wierni zasadom przez siebie wypracowanym i dobrowolnie przyjętym. Postawy takie nie na­ leżały do odosobnionych. Przedwojenni wiciarze, a także młodzież siewowa w programach swych — niezależnie od różnic światopoglądowych oraz orientacji politycznych — wielką wagę przywiązywali do wycho­ wania obywatelskiego i utrwalania wśród swych członków cech uczci­ wości, koleżeństwa i przyjaźni. W duchu takiej przyjaźni wychowywały także uniwersytety ludowe, szkoły rolnicze i spółdzielcze, których wy- ¿ chowankowie spełniali wielką rolę w organizacjach podziemnych. Bechowcy i członkinie Ludowego Związku Kobiet to w swej podstawowej _ warstwie wiciarze i część młodzieży siewowej, która zeszła do podziemia. l_ W życie, które wówczas było stale zagrożone, wnosili ogromne wartości ętyczno-moralne pozwalające trwać i walczyć z godnością i w przy­ jaźni. Uczestnicy i przywódcy konspiracyjnego ruchu ludowego, Bata­ lionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet w swych publikacjach, wypowiedziach i wspomnieniach podnoszą bardzo często problem wiel-*^™ kiej odwagi, ofiarności i odpowiedzialności cechujący członków tego wielkiego ruchu. Powtarza się często, że nie było w nim tzw. „wsyp" — wpadki przypłacano często utratą życia, w niektórych przypadkach od-" bieranego sobie dobrowolnie za pomocą trucizny — byle nie wydać ко-Г lęgów i przyjaciół . .. 27 ř I I . OŚWIATA N A W S I W P O L S C E L U D O W E J Szkolnictwo i oświata dla dorosłych w Polsce okresu powojennego^ zajęły miejsce szczególne, co wiąże się z głębokimi przemianami ustro-^ jowymi, zapewniającymi szkolnictwu i oświacie pozaszkolnej niespoty-? kane dotąd perspektywy rozwojowe. Olbrzymie straty poniesione w czasie okupacji (1939-1945) przede""" wszystkim w kadrze nauczycieli i oświatowców, a następnie w budyń- -kach i wyposażeniu szkół oraz najtrudniejsze do odrobienia zniszczenia^ moralne, nie zahamowały tempa odbudowy szkolnictwa i oświaty doro-^j ^ 2 6 2 7 W. G o ł ą b e к - „В о гу n a", F . K a m i ń s k i , Przedmowa, Bez rozkazu, Warszawa 1966, s. 248-266. [w:] W kolportażu... ? _ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 117 № słych. Sprzyjała temu w pierwszym rzędzie polityka władz oświatowych, realizujących konsekwentnie sprawę pełnego zdemokratyzowania i upowszechnienia oświaty i kultury. W procesie tym wielką rolę ode­ grało również nauczycielstwo oraz działacze oświatowi, którzy często z bezprzykładną energią i bezinteresownością przystępowali do pracy na polu oświaty i wychowania. Działalność tę na terenie wsi ułatwiała po­ stawa społeczeństwa wiejskiego, które w większości swej dojrzało do tego, by w pełni korzystać z historycznej szansy wyrównywania zapóźnień nawarstwionych na tym odcinku w okresach dawniejszych. Przed młodzieżą wiejską kończącą szkoły podstawowe stanęły w zasadzie otwo­ rem wszystkie szkoły ogólnokształcące i zawodowe na poziomie zasad­ niczym, średnim i wyższym. W tym czasie powstało wiele nowych szkół średnich i zasadniczych w małych miasteczkach, osadach, terenowych ośrodkach przemysłowych oraz wsiach. Szkoły te ułatwiały kształcenie się także tej młodzieży wiejskiej, która nie mogła korzystać z wielko­ miejskich ośrodków nauczania. Aby szkolnictwo i oświata dorosłych mogły się rozwijać na miarę wzrastających potrzeb należało podjąć skuteczną walkę z analfabetyz­ mem, który poprzez wojnę i okupację uległ dalszemu pogłębieniu. Józef Półturzycki w swej pracy na temat szkolnictwa dla dorosłych w Polsce Ludowej stwierdza, że trudna jest do ustalenia nawet przybliżona liczba analfabetów bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości. Liczba ta była zmienna ze względu na trwającą ponad dwa lata repatriację oraz pozo­ stawania znacznej liczby młodzieży poza szkołą. Niektórzy autorzy, jak np. Tadeusz Pasierbiński, przyjmują liczbę od 3 do 3,5 miliona, Maksy­ milian Siemieński 4,5 miliona (analfabetów i półanalfabetów), Joanna Landy-Tołwińska 4 miliony, w tym 2 miliony dorosłych w wieku pro­ dukcyjnym (od 18 do 50 lat). W roku 1949 wiceminister oświaty Henryk Jabłoński mówił w sejmie o konieczności objęcia kształceniem 2,5 mi­ lionów osób. Analizując dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia J. Półtu­ rzycki uważa, że na pierwsze lata po wojnie można przyjąć liczbę mie­ szczącą się w granicach 3-3,5 miliona analfabetów i półanalfabetów (naj­ częściej podawaną przez różnych autorów) — natomiast dla końca 1950 r. liczbę tę należy zmniejszyć do 1 144 586. W stosunku do 24 mi­ lionów ludności w Polsce liczba 3 milionów analfabetów stanowiła 18,3°/o ludności powyżej 9 roku życia . Podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu uznano za konieczne już na pierwszym Zjeździe Oświatowym w Łodzi (czerwiec 1945) — co było 2S 2 8 J . P ó ł t u r z y c k i , Rozwój i problemy szkolnictwa dla dorosłych w Pol­ sce Ludowej, Wrocław 1972, s. 23-24. Por. także: J . L a n d y - T o ł w i ń s k i e j , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961; Problemy likwidacji analfa­ betyzmu w Polsce Ludowej, Warszawa 1960; M. S i e m i e ń s k i , Zagadnienia li­ kwidacji analfabetyzmu w Polsce, „Oświata i Kultura", nr 5/6: 1946. \, �118 MARIA B I E R N A C K A także zgodne z programem oświaty wypracowanym w czasie okupacji przez TON i Departament Oświaty i Kultury. Początkowo działalność ta prowadzona była spontanicznie przez sieć szkolnictwa oraz różne instytucje oświatowe. Podstawowym dokumentem w sprawie likwidacji analfabetyzmu było zarządzenie ministra oświaty z roku 1945 (14 lipca) 0 organizowaniu sieci kursów obejmujących nauczanie dorosłych do 45 roku życia, które dały początek oficjalnemu nauczaniu dorosłych analfabetów i półanalfabetów. Przyjmuje się, że działalność w zakresie zwalczania analfabetyzmu przebiegała w 4 okresach: a) od wyzwolenia kraju do 7 kwietnia 1949 r. (daty uchwalenia ustawy sejmowej o likwi­ dacji analfabetyzmu), b) od 7 kwietnia 1949 r. do 21 grudnia 1951 r. (okresu masowej likwidacji analfabetyzmu), c) od 21 grudnia 1951 r. do 1957 r. (stopniowe osłabienie działalności) i d) od 1958 r. do chwili obecnej . W ustawie sejmowej z 1949 r. określone zostało pojęcie analfabety 1 półanalfabety — za analfabetę uznano osobę dorosłą nie umiejącą czytać i pisać, a za półanalfabetę taką, która czyta, ale nie potrafi się podpisać. Obowiązkiem nauczania objęto wszystkich analfabetów i pół­ analfabetów w wieku od 14 do 50 lat. Ustawa wprowadziła także urząd Pełnomocnika Rządu do Walki z Analfabetyzmem, a na stanowisko to powołano Stefana Matuszewskiego. Powstała też Główna Komisja do Walki z Analfabetyzmem, w skład której wchodzili przedstawiciele Rady Państwa, Wydziału Oświaty КС PZPR, przedstawiciele stronnictw politycznych, odpowiedzialni pracownicy Ministerstwa Oświaty i Cen­ tralnej Rady Związków Zawodowych, prezes ZNP, szef Głównego Za­ rządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego, dyrektor Towa­ rzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych oraz wybitni działacze polityczni i społeczni. Zostały także powołane komisje wojewódzkie, po­ wiatowe, gminne, które koordynowały akcję likwidacji analfabetyzmu na swoim terenie. Program likwidacji analfabetyzmu zaplanowano na 3 lata. Przed rozpoczęciem dokonano rejestracji, która była jeszcze uzupełniona w ro­ ku 1951 i wykazała łącznie 1 416 083 osoby bez początkowego wykształ­ cenia. Rocznie organizowano po dwie kampanie kursów i zespołów trwa­ jących po 5 miesięcy. Nauczanie odbywało się na kursach państwowych organizowanych i prowadzonych przez kuratorów okręgów szkolnych. Za zgodą pełno­ mocnika mogły być także organizowane kursy przez zakłady pracy i orga­ nizacje społeczne. W 1949 r. władze wojskowe podjęły również decyzję nauczania analfabetów odbywających służbę wojskową. Ostatecznego podsumowania akcji nauczania analfabetów dokonano w lutym 1952 r. stwierdzając, że w ciągu niespełna 3 lat kursy naucza­ nia początkowego ukończyło 780 549 osób. Jeśli uwzględnić także nau29 2 9 Półturzycki, op. cit., s. 24; L a n d y - T o ł w i ń s k a , op. cit,, s. 83-85. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 119 czanie prowadzone bezpośrednio po wojnie, obejmujące 238 993 osoby, to ogólna liczba ludności objętej akcją nauczania wyniosła 1 019 542. W akcji zwalczania analfabetyzmu uczestniczyło ponad 52 tys. nauczy­ cieli zawodowych i 26 tys. wykonujących swe zajęcie społecznie. Ogólne koszty przeprowadzonej akcji wyniosły 141 617 541 zł, z czego wydat­ kowano 123 639 775 zł (zaoszczędzając kwotę 17 977 766 zł). Przeciętny koszt nauczania jednej osoby (analfabety) wyniósł więc 130 zł, a w nie­ których rejonach 80-90 z ł . Warto dodać, że w roku 1950 akcją nauczania zostali także objęci głuchoniemi i ociemniali, dla których wydano specjalny elementarz autorstwa wybitnych działaczy oświatowych — J. Landy-Brzezińskiej (Tołwińskiej) i W. Tułodzieckiego oraz przewodnik metodyczny dla na­ uczających. Akcją tą objęto łącznie ok. 3000 głuchoniemych i ociemnia­ łych. Prowadzono również nauczanie wśród osób nie objętych ustawą. Tak np. w latach 1949-1951 ukończyło kursy 13 635 osób w wieku po­ wyżej 50 lat. W niektórych rejonach uczono analfabetów o mniejszym stopniu inteligencji (Sulisław, w b. pow. grodkowskim, kursy takie ukończyły 32 osoby — mimo orzeczenia komisji lekarskiej stwierdzają­ cej ich niski stopień rozwoju umysłowego). Z zestawienia osób uczących się na kursach dla analfabetów wynika, że największą liczbę przeszkolono w województwach — warszawskim, kieleckim i lubelskim, w których zapóźnienia sięgały jeszcze czasów za­ boru rosyjskiego. Najmniej absolwentów było (poza miastami Łodzią i Warszawą) w województwach — szczecińskim, zielonogórskim, kosza­ lińskim, olsztyńskim, opolskim i rzeszowskim . Wielka akcja zwalczania plagi analfabetyzmu była po I I wojnie dzia­ łaniem przeprowadzonym na niespotykaną skalę. Mimo ogromnych osiąg­ nięć, jakich w tym zakresie dokonano, sytuacja nie jest w pełni zadowa­ lająca, ponieważ — zdaniem specjalistów — w latach sześćdziesiątych istniały podstawy, aby sądzić, że w niektórych środowiskach występo­ wało zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Chociaż nie posiada ono cech masowości, to jednak nie zwalnia od czujności i zapewnienia stałej opieki osobom zagrożonym wtórnym analfabetyzmem . W rozwoju powojennego systemu oświatowego bardzo ważne miejsce zajmowało szkolnictwo dla drosłych, które cechował duży dynamizm i różnorodność form kształcenia. Szkolnictwo to w okresie międzywojen­ nym stanowiło część składową tzw. „oświaty pozaszkolnej" i nie miało podstaw ustawowych wiążących je z całokształtem polityki oświatowej państwa; nie dysponowało odpowiednimi środkami finansowymi i — jak to stwierdza J. Półturzycki: 30 31 32 8 0 8 1 3 2 P ó 11 u r zу с к i, op. cit., s. 31. Tamże, s. 32-34. L a n d y - T o l w i ń s k a , op. cit., s. 83-109. �120 MARIA B I E R N A C K A I „ograniczało się jedynie do szkolnictwa podstawowego, gdyż szkoły i kursy na poziomie średnim, jak szkoły zawodowe dla pracujących, prowadzone były przez organizacje samorządowe, społeczne i polityczne. W okresie Polski Ludowej całokształtem oświaty i kultury dorosłych zajęło się przede wszystkim państwo, stwarzając prawne i finansowe podstawy rozwoju zarówno szkolnictwa dla do­ rosłych, jak i form pozaszkolnej oświaty ludzi pracy". Kształcenie dorosłych stało się w i ę c jednym z głównych e l e m e n t ó w „wszechstronnego rozwoju obywateli w ramach szerokiego i różnorodnego systemu kultury i oświaty, w którym roz­ wijając się przenikają się wzajemnie nurty aktywności kulturalnej, o ś w i a t o w e j i systematycznego kształcenia" . 3S Pierwsze prawne dokumenty dla szkolnictwa dorosłych wydane zo­ stały jeszcze w czasie wojny oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Naj­ ważniejsze z nich to: okólnik ministra oświaty o opiece i nadzorze w tak zwanych klasach przyspieszonych na kursach dla dorosłych (13 grudnia 1944 г.); zarządzenie w sprawie organizacji kursów repolonizacyjnych na ziemiach zachodnich (6 lipca 1945 г.); zarządzenie o organizacji kur­ sów początkowych — dla analfabetów (14 lipca 1945 г.); okólnik | w sprawie kursów dokształcających i szkół powszechnych dla dorosłych t (nr 43 z 29 sierpnia 1945 г.); okólnik o organizacji gimnazjów i liceów % dla dorosłych (nr 44 z 29 sierpnia 1945 г.). Wszystkie te zarządzenia ' i okólniki wyznaczyły cztery zasadnicze rodzaje szkolnictwa organizo- * wanego przez Ministerstwo Oświaty w pierwszych latach powojennych, i a mianowicie: kursy nauczania początkowego, kursy repolonizacyjne, j . szkoły powszechne i kursy dokształcające na poziomie szkoły powszech- i nej, gimnazja i licea dla dorosłych. | Równolegle z Ministerstwem Oświaty szkolnictwem dla dorosłych * zajmowały się również organizacje samorządowe, związkowe, młodzie- ~ żowe i oświatowe. Były to kursy z klasami przyspieszonymi na poziomie ^ szkoły powszechnej i średniej, kursy i szkoły zawodowe oraz ogólno- * kształcące i zawodowe szkolnictwo korespondencyjne. Ten początkowy " okres powojenny charakteryzował się dynamicznym rozwojem różnych form szkolnictwa i oświaty, a zasadniczym jego akcentem było „wy- ^, równywanie opóźnień spowodowanych wojną i okupacją oraz uzupełnię- . nie wykształceń tych, którzy przed wojną z różnych przyczyn nie mogli go uzyskać". Niemniej ważną sprawą było również podniesienie poziomu * wykształcenia ludności z warstw robotniczych i chłopskich, spośród któ­ rych zaczęła się tworzyć nowa kadra inteligencji. i Działalność w zakresie oświaty dorosłych znalazła pełne zrozumienie wśród przedwojennych działaczy oświatowych oraz tych, którzy ucze- . stniczyli w tajnej działalności oświatowej podczas okupacji niemiec- -\ kiej. Ich bogate doświadczenia w tym zakresie znalazły wyraz w teore- ~ tycznych i metodycznych opracowaniach przygotowujących grunt do ~ przyszłej, powojennej działalności. Tajna Organizacja Nauczycielska 1_ (TON) przy współudziale wybitnych twórców nauki i kultury opraco- * 8 » P ó 11 u r zу с к i, op. cit, s. 8. �121 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA wała bowiem „Podstawy polityki oświatowo-kulturalnej", a Departa­ ment Oświaty i Kultury przygotował materiały i opracowania dotyczące systemu kształcenia, wychowania i upowszechniania k u l t u r y . O roli tych dwóch grup oświatowców (okresu przedwojennego i wojennego) w organizacji życia powojennego napisał Półturzycki: u „wniosły swe bogate doświadczenie, żarliwość i bezkompromisowe oddanie sprawie kształcenia dorosłych. Przekazywały przeważającej liczbie młodej i nowej kadrze nauczycieli szkół dla dorosłych swoje osiągnięcia metodyczne i organiza­ cyjne, o ś w i a t o w e doświadczenia oraz zamiłowanie do tego rodzaju pracy" . 86 Obok Ministerstwa Oświaty w pracy z dorosłymi uczestniczyły tak­ że: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury (LIOK), który powstał w 1940 r. z dawnego Instytutu Oświaty Dorosłych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Instytutu Teatrów Ludowych, Poradni Bibliotecznej Związ­ ku Bibliotekarzy Polskich oraz z Instytutu Oświaty i Kultury im. Sta­ szica. Ludowy Instytut Oświaty i Kultury w czasie wojny prowadził pracę kulturalno-oświatowa, a po wojnie włączył się do realizacji nowych zadań. W zakresie rozwoju oświaty dorosłych działały także Towarzy­ stwo Uniwersytetów Ludowych, Towarzystwo Uniwersytetu Robotni­ czego, Towarzystwo Teatru i Muzyki oraz Towarzystwo Burs i Sty­ pendiów. W tym pierwszym okresie powojennym praca oświatowa krzewiła się bujnie i żywiołowo — pojawiały się liczne inicjatywy oświatowe, organizowano różne placówki oświaty dorosłych, m. in. uniwersytety powszechne, uniwersytety ludowe, koła amatorskiej twórczości artystycz­ nej, zespoły samokształceniowe i czytelnie. Równolegle z tym ukazy­ wały się specjalne wydawnictwa oraz publikacje zamieszczane w takich pismach, jak: „Oświata i Kultura", „Praca Oświatowa", „Biuletyn Za­ rządu Głównego TUR", „Teatr Ludowy", „Rzeczy Ciekawe". Powstała także Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych w Uniwersytecie Jagiel­ lońskim. Na odcinku wiejskim szczególna rola przypadła uniwersytetom l u ­ dowym. Powstanie tych placówek rozpoczęło się po wojnie z żywiołową siłą dzięki temu przede wszystkim, że już w czasie okupacji organizo­ wano tajne kursy dla kandydatów na ich nauczycieli. Akcja tworzenia uniwersytetów ludowych miała charakter samorzutny — były to prze­ cież placówki, które przed wojną zaczęły spełniać wielką rolę w wy­ chowywaniu młodego pokolenia wsi. Realizując projekt oświatowców z czasów okupacji powołano Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych (TUL) i już w dniach od 11 do 13 października 1945 r. zorganizowano w Pabianicach pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. 8 4 Por. C . W y c e c h , Z dziejów tajnej 1984, w tym szczególnie s. 145-280. P ó ł t u r z y c k i , op. cit., s. 11-12. 8 5 oświaty w latach okupacji, Warszawa �122 MARIA B I E R N A C K A Celem tego zjazdu było — oprócz zac¿an organizacyjnych — „poro­ zumienie się organizatorów i pracowników uniwersytetów ludowych w sprawie kierunków i charakteru pracy". W uchwałach stwierdzono: „Uniwersytety ludowe w Polsce powojennej są bezpośrednim dalszym ciągiem pracy przedwojennej; nawiązują do tradycji Solarza i do tradycji uniwersytetu grundtvigowskiego. Są przy tym pracą ż y w ą , mającą twórcze aspiracje kształto­ wania treści swojej w dostosowaniu do współczesnych w a r u n k ó w i potrzeb [...] mają żarliwą postawę w stosunku do potrzeb życia społecznego Narodu, P a ń s t w a i warstwy chłopskiej; swoją rolę widzą w oddziaływaniu na życie polskie przez potęgowanie życia duchowego i rozwój osobowości człowieka [...] są związane z ideałami ruchu ludowego, tematyka tego ruchu stanowi jeden z zasadniczych składników ich programu pracy. Jest to związek z wielkim ruchem społecznym, działającym n a długiej fali [...] nie są uzależnione od żadnej organizacji politycz­ nej nawet w tym wypadku, gdy nauczyciele i uczniowie posiadają określoną przy­ należność polityczną do jednej lub kilku tego rodzaju organizacji" . 8e Dodać trzeba, że w zjeździe tym uczestniczyło 131 osób, w tym wielu wybitnych twórców i działaczy oświaty i kultury. Cała ta spontaniczna działalność oświatowa wśród dorosłych została zahamowana na przełomie lat 1949/1950, kiedy to „krytycznie", ale nie­ właściwie oceniono dorobek lat poprzednich. Przeprowadzono wówczas wiele zmian administracyjnych, m. in. upaństwowienie całego szkolnic­ twa, podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu, rozwinięcie sieci szkół podstawowych i średnich w rejonach kluczowych dla gospodarki naro­ dowej, udostępnienie szkolnictwa podstawowego dla najszerszych rzesz pracujących. „Ogólną pozytywną cechą tych przemian — pisze Półturzycki — było znaczne rozszerzenie demokratyzmu w oświacie i kulturze dorosłych oraz podporządko­ wanie działalności oświatowej gospodarczym potrzebom państwa w okresie reali­ zacji planu sześcioletniego zmierzającego do uprzemysłowienia i podniesienia roz­ woju gospodarki narodowej" . 87 W tym czasie likwidacji uległo szereg instytucji oświaty dorosłych, jak пр.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Towarzystwo Uniwersy­ tetu Robotniczego i Ludowego, Instytut Kulturalno-Oświatowy „Czy­ telnika", wszelkie placówki kształcenia pracujących, poradnie oświato­ we oraz szkoły internatowe na ziemiach zachodnich. Zamarła działalność repolonizacyjna, rozwiązano szkoły pracy społecznej przestały wycho­ dzić pisma oświatowe. Szkolnictwo dla dorosłych zostało ujednolicone na wzór dziecięcego i młodzieżowego przez wprowadzenie nawet tych sa­ mych programów. Całą działalność oświatową zaczęto podporządkowy8 « Por. Uniwersytety Ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Zgromadzenia'członków TUL RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października ku, Warszawa 1946, s. 5-8. Opracowanie to zawiera referaty, głosy w i inne materiały ze zjazdu oraz bibliografię dotyczącą u n i w e r s y t e t ó w w Polsce. P ó ł t u r z y c k i , op cii., s. 13. 8 7 Walnego 1945 ro­ dyskusji ludowych �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 123 wać potrzebom gospodarki, zwłaszcza przemysłowej. W związku z tym wprowadzono „centralnie skoordynowane" zarządzenia dotyczące kształ­ cenia dorosłych, rozbudowy aparatu administracyjnego oraz planowania. W miejsce zlikwidowanych placówek oświatowych powołano Towarzy­ stwo Wiedzy Powszechnej. Wszystkie te zmiany spowodowały, że „cen­ tralnie zarządzana praca oświatowa stała się ogólnikowa, powierzchowna i deklaratywna. Liczyły się efekty propagandowe, pokazowe festiwale, a nie właściwa praca ideowo-wychowawcza". Warto uzupełnić, że rów­ nocześnie następuje osłabienie, a z czasem nawet pełne zahamowanie bujnej działalności kulturalno-oświatowej prowadzonej przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici", który w 1948 r. wszedł w skład Związ­ ku Młodzieży Polskiej — nowo powstałej organizacji, jednoczącej cztery niezależne związki młodzieżowe miast i w s i . Okres odnowy w pracy oświatowej zaczął się w 1956 r. W planach rozwoju gospodarczego kraju poważne miejsce przypadło oświacie. Od tego okresu obserwować można było stały wzrost oświatowej aktyw­ ności środowisk i regionów wykazujących w tym zakresie wiele własnej inicjatywy. Następował nie tylko rozwój placówek oświatowych, ale także podnoszenie jakości pracy dydaktycznej i wychowawczej. Zaczęły się rozwijać różne formy pracy oświatowej, jak uniwersytety powszech­ ne, robotnicze i ludowe, kursy problemowe i formy pozaszkolnej oświaty i kultury dorosłych. Szkolnictwo podstawowe i średnie poszukiwać za­ częło nowych organizacyjnych i metodycznych rozwiązań, dzięki czemu powstawały nowe prace zarówno teoretyczne, jak i metodyczne uogól­ niające doświadczenia nauczycieli. W 1957 r. zaczęto wydawać czaso­ pismo „Oświata Dorosłych", a w 1961 r. powołano w Instytucie Peda­ gogiki Zakład Kształcenia Dorosłych. Działalność naukowo-badawczą rozwija Wydział Pedagogiki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, a następnie inne placówki naukowe. Badania na polu pedagogiki dla dorosłych podjęli profesorowie: Kazimierz Wojcie­ chowski, Maksymilian Siemieński, Włodzimierz Szewczuk, Ryszard Wro­ czyński, Franciszek Urbańczyk oraz rosnąca kadra młodych. Systematycznemu rozwojowi szkolnictwa dla pracujących sprzyjała także polityka władz państwowych i organizacji politycznych. Uchwała Rady Ministrów z 15 grudnia 1956 r. zobowiązała np. wszystkich pra­ cowników w wieku do 35 lat do uzupełnienia podstawowego wykształ­ cenia. Nawiązywała do tego ustawa z dnia 15 V I I 1961 r. o rozwoju oświaty i wychowania, która „z jednej strony zamyka okres żywiołowego kształcenia w latach 1957-1961, a z drugiej ustala perspektywy rozwo38 3 8 Związek Młodzieży Polskiej powstał na zjeździe w r o c ł a w s k i m w lipcu 1948 r. ze zjednoczenia Związku Walki Młodych, Związku Młodzieży Demokratycz­ nej, Organizacji Młod?ipży T U R oraz Związku Młodzieży Wiejskiej R P „Wici". �124 MARIA B I E R N A C K A jowe na lata następne. Normuje i prawnie ujednolica zasadniczy kie­ runek rozwoju nie krępując rozbudowy form i rodzajów kształcenia" . W nurt działalności na rzecz kształcenia dorosłych włączyły się tak­ że po roku 1956 — Centralna Rada Związków Zawodowych, Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Związek Kółek i Orga­ nizacji Rolniczych, Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz ówczesne organizacje młodzieżowe — Związek Młodzieży Socjalistycznej i wyod­ rębniony od nowa Związek Młodzieży Wiejskiej. W tej nowej sytuacji Ministerstwo Oświaty przejęło na siebie rolę wykonawcy oraz koordy­ natora i inspiratora prac. W roku 1959 powołano Centralną Komisję Koordynacyjną do spraw Upowszechniania Kultury, a w 1960 r. Ko­ misję Oświaty Dorosłych przy Ministerstwie Oświaty. Wprawdzie w tym czasie następuje bujny rozwój szkół i kursów dla pracujących (docho­ dzący łącznie do miliona uczących się w szkołach dla dorosłych i pra­ cującej młodzieży), ale równocześnie zmniejsza się zainteresowanie i opieka władz oświatowych, w niektórych dziedzinach następuje regres. Wyraziło się to m. in. w przejściu szkół średnich na programy i pod­ ręczniki szkolnictwa młodzieżowego oraz w zwiększeniu limitów uczniów w oddziałach i klas w szkołach — co wpłynęło poważnie na zmniejszenie liczby szkół i kursów, zwłaszcza na poziomie szkoły podstawowej. Pla­ nowanie sieci szkół, form oświatowych i typów placówek zaczęło być coraz bardziej oderwane od faktycznych potrzeb określonych środowisk. Poważne rysy, jakie zaznaczyły się w całym systemie szkolnictwa, spowodowały, że w roku 1971 powołano Komitet Ekspertów dla opra­ cowania raportu o stanie oświaty w Polsce. Do zadań Komitetu należało również wytyczenie nowych dróg szkolnictwu polskiemu. W tych wy­ tycznych znalazły się odpowiednie sformułowania i ustalenia dotyczące oświaty dorosłych. 39 „Jaskrawa dysproporcja — utrzymująca się niezmiennie między poziomem kwa­ lifikacji zawodowych naszych rolników a stałym narastaniem w y m a g a ń tego działu produkcji do swoich pracowników — pisał Juliusz Poniatowski w opra­ cowaniu dla Komitetu Ekspertów przygotowującego raport o stanie oświaty — staje się przedmiotem troski władz i opinii publicznej. Nie uzgodnione poglądy na realne przyczyny tego zjawiska rodzą w i e l k ą zmienność metod o ś w i a t o w y c h i sprzyjają skrajnej oszczędności w wydatkach na cel «o w ą t p l i w y m e f e k c i e » " . 40 Autor tej wypowiedzi przywiązywał wielką wagę do wyodrębnienia i szczególnego potraktowania kształcenia rolniczego. „Wszędzie, gdzie w odróżnieniu od masowego «urabiania martwego surowca» zachodzi konieczność indywidualnego traktowania jedynego, niepowtarzalnego wy­ padku, naturalna jest preferencja działania o typie «jednosci u m y s ł u i ręki». Głoszący dziś często zapowiedź: «Nowe rolnictwo będzie jak fabryka» — nie 8 9 Por. P ó ł t u r z y c k i , op. cit, s. 15-17. J . P o n i a t o w s k i , Główne problemy i Rolnictwo", nr 4-5: 1974, s. 57. 4 0 masowej oświaty rolniczej, „Wi< �125 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA dostrzegają faktu, że charakter pracy rolnika jest pielęgnacyjny i ochronny wo­ bec ż y w y c h automatów: roślin i zwierząt, które są istotnym producentem wytwo­ rów rolnictwa. Czynność diagnostyczna jest elementem s k ł a d o w y m każdej ludz­ kiej ingerencji w pracę tych automatów, dlatego też i problematyka szkolenia r o l ­ n i k ó w pełna jest osobliwości, gdyż cechy szczególne tego zawodu muszą b y ć trak­ towane jako stałe, a w każdym razie jako mało zmienne w czasie, który bierzemy pod uwagę" . 41 Do cech szczególnych zawodu rolniczego autor wypowiedzi zalicza: trudną specjalizację produkcji rolnej, elastyczność konsumpcyjną i re­ zerwy sił w rodzinnej grupie, powolne tempo przemian opinii na wsi, niedorozwój samorządności i wreszcie konflikty opinii w wyznaczaniu celów oświaty rolniczej . Wśród licznych typów szkół, które po I I wojnie stały się dostępne dla młodzieży wiejskiej, rolę usługową dla wsi i rolnictwa miało spełniać nadal w największym stopniu szeroko pojęte szkolnictwo rolnicze. Szkol­ nictwo to mające za sobą kilkudziesięcioletnią tradycję zostało rozbudo­ wywane w myśl zadań stawianych przed rolnictwem i wsią przez nowe wytyczne polityki rolnej. Pierwszy okres (1945-1949) charakteryzował się spontanicznym i masowym organizowaniem różnych typów szkół rolniczych celem szerokiego upowszechnienia oświaty rolniczej i objęcia nią jak największej części młodzieży wiejskiej. W drugim okresie (19501956) zaznaczyła się pewna stabilizacja na odcinku kształcenia w śred­ nich szkołach rolniczych oraz stosunkowo duże osiągnięcia w rolniczym szkoleniu masowym. Następowała przy tym powolna likwidacja daw­ nego typu szkół jednorocznych zapoczątkowanych w 1900 r. w Pszczelinie, a następnie w Kruszynku. Do najistotniejszych zmian w systemie oświaty po roku 1956 należy zaliczyć wprowadzenie do dawnego systemu szkolnictwa rolniczego za­ sady drożności, istniejącej już wcześniej w systemie szkolnictwa zawo­ dowego, a co znalazło także swój wyraz w ustawie z roku 1961 o roz­ woju systemu oświaty i wychowania . Jest rzeczą niewątpliwą, że w tym nowym okresie szkolnictwo rolnicze znalazło się w sytuacji uprzy­ wilejowanej ze względu na wymogi, jakie stawiane były przed całym rolnictwem. Wprowadzenie zasady drożności spowodowało, że średnie szkoły rolnicze zostały dostosowane do nowych zadań i potrzeb i swoją nadbudowę znalazły także od 1958 r. w 2-letnich policealnych studiach zawodowych oraz w wyższych uczelniach rolniczych. Istnieją jeszcze nadal zasadnicze szkoły rolnicze, ale liczba ich ciągle się zmniejsza. W latach 1945-1973 zasadnicze i średnie szkoły rolnicze ukończyło prze­ szło 616 tys. osób. 42 43 4 1 Tamże, s. 57. Tamże, s. 58-64. S. D e s k a , Dorobek i perspektywy rozwoju oświaty tuacji spoleczno-ekonomicznej (tekst powielony), Warszawa. 4 2 4 3 rolniczej na tle sy­ �126 MARIA B I E R N A C K A Dużą-rolę w kształceniu rolniczym odegrały zaoczne szkoły rolnicze; w 1960 r. uczyło się w nich 8 tys. osób, a w roku 1973/74 blisko 45 tys. Niestety poziom wykształcenia w zawodach rolniczych wykazuje stale duże braki, a ponadto nie jest ciągle dostosowywany do faktycznych po­ trzeb rolnictwa. Okazuje się bowiem, że 50°/o osób zawodowo czynnych w rolnictwie nie posiada wykształcenia podstawowego. W kształceniu zawodowym rolników stale wzrastało znaczenie poza­ szkolnych form doskonalenia i dokształcania osób pracujących w rol­ nictwie. Rolnikom i pracownikom rolnictwa, którzy nie posiadali szkoły podstawowej, szerokie możliwości zapewniała od 1973 r. nowa forma szkolenia, czyli tzw. „podstawowe studium rolnicze", wprowadzone w życie przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania przy współpracy M i ­ nisterstwa Rolnictwa, a ponadto wiele innych jeszcze form dokształ­ cania. Szerokiej rozbudowie systemu szkolnictwa towarzyszyły różnorodne formy oświaty pozaszkolnej. Na skutek upowszechniania się środków masowego przekazu zwielokrotniła się ilość kanałów dostarczających ludfTości wiejskiej nowe treści i informacje, w tym także rolnicze. Główna rola przypada tu przede wszystkim radiu, telewizji, filmowi i prasie. W związku z tym m. in. spada znaczenie wielu dawnych form oświaty pozaszkolnej, które cieszyły się w latach międzywojennych i wcześniej­ szych tak wielkim uznaniem. Instytucje i organizacje, które niegdyś pul­ sowały życiem i propagowały oświatę, posiadają obecnie często charakter czysto formalny. Pomiędzy szeroko rozbudowanym systemem szkolnictwa, w tym zwłaszcza średniego i wyższego, a wymogami i potrzebami zaistniał rozdźwięk, toteż wysokiej rangi specjaliści w zakresie rolnictwa i oświaty rolniczej, jak m. in. Juliusz Poniatowski, podtrzymywali uparcie: „masowe przysposobienie rolnicze — pojmowane jako połączenie elementarnej wiedzy rolniczej z dostateczną zaprawą praktyczną w wykonywaniu codziennych zabiegów w produkcji — stanowi najbardziej zaniedbaną część pożądanego szkole­ nia rolniczego [...] Młodzież wiejska — pisał on — o nie ukończonej szkole pod­ stawowej, nie dopuszczona do żadnej szkoły zawodowej, stanowi bardzo wysoki odsetek corocznej ekipy młodych zasilających rolnictwo. Pomimo słusznego doce­ niania wielkich możliwości oświaty pozaszkolnej — ani liczba, ani kwalifikacje pracowników czynnych w imieniu licznych instytucji, nie odpowiadają potrzebom rolnictwa. Rozbieżność działań szkolnych i pozaszkolnych wnosi jeszcze dodatkowe obniżenie efektywności. Już samo zespolenie w gestii resortu rolnictwa całości szkolnictwa elementarnego i średniego oraz większości aparatu pozaszkolnej o ś w i a ­ ty rolniczej stworzyło niezbędną podstawę celowego powiązania pracy w ł a d z cen­ tralnych i terenowych wokół podniesienia kwalifikacji zawodowych w rolnictwie" . 44 Zdaniem Poniatowskiego podstawowymi instytucjami przygotowu­ jącymi młodzież do zawodu rolniczego powinny się stać środowiskowe placówki oświaty rolniczej. Byłyby to dwuletnie, w zasadzie bezinternaPoniatowski, op. cit., s. 66-67. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 towe szkoły obejmujące młodzież wiejską w wieku 14-15 lat po ukoń­ czeniu szkoły podstawowej, jak i 17-18-letnią młodzież o nieukończonej szkole podstawowej. Ostatnia grupa nie byłaby „spychana" do osobnych klas czy szkół, ale przerabiając program bieżący szkoły winna ona rów­ nocześnie uzupełniać zaległości i składać egzamin ze szkoły podstawo­ wej w trybie przewidzianym dla dorosłych. Praktyczne wdrażanie uczniów do zawodu winno się odbywać poprzez odbywanie praktyk u wytrawnych rolników indywidualnych zaliczanych do rzędu „uzna­ nych praktykodawców". Drugą sieć placówek masowego szkolenia rolniczego stanowiłyby tzw. szkoły wiodące. Szkoły te prowadziłyby systematyczne kursy wiedzy rol­ niczej. „Celem ich byłoby rozwinięcie i pogłębienie teoretycznych wia­ domości wyniesionych przez uczniów ze szkoły środowiskowej oraz spe­ cjalne dokształcanie w gałęziach produkcji wybieranych przez uczniów jako przyszłe pole pracy". Szkoły wiodące wyposażone w internaty i per­ sonel o różnostronnej specjalizacji, mogłyby organizować kursy zimowe, roczne, dwu-, a nawet i trzyletnie dla pracowników szukających spe­ cjalizacji, a porzucających swoje miejsce pracy jedynie na miesiąc „martwego sezonu" jakiejś części roku. Autor rysując perspektywy szkolenia rolniczego widzi trudności w ich realizacji, niemniej stwierdza, że ów „osobliwy splot okoliczności, odmiennych dzielnicowych tradycji i głęboko zróżnicowanych nowych tendencji, może być rozwikłany tylko stopniowo, „przy bacznej obser­ wacji bieżących przemian i znacznej ostrożności w przyjmowaniu pro­ roczych przepowiedni o tym, jaki będzie świat jutrzejszy i jego rol­ nictwo" . Główne cele, jakie na początku Polski Ludowej stawiano przed oświa­ tą dorosłych, to upowszechnienie i demokratyzacja kultury polskiego społeczeństwa. Osiągnięcia, jakie na tym polu uzyskano na przestrzeni ubifegłych lat, były wynikiem zarówno dorobku i doświadczenia wniesio­ nego przez pokolenie wytrawnych, oddanych sprawie żarliwych oświa­ towców, jak i polityki państwa. O ile bowiem w okresie międzywojen­ nym i jeszcze wcześniejszym do głównych organizatorów życia oświato­ wego należały stowarzyszenia i organizacje o charakterze kulturalno-oświatowym i wychowawczym to w warunkach Tolski Ludowej ważną rolę spełniał czynnik państwowy stwarzający zaplecze w postaci szkół dla dorosłych, bibliotek, muzeów, domów kultury — organizujący także różnego rodzaju kursy, konferencje itp. Zdaniem Kazimierza Wojciechowskiego cały system oświaty dla do­ rosłych oparty na czynnikach państwowych i społecznych działa w na­ stępujących organizacyjno-programowych sieciach: szkół dla pracują­ cych, bibliotek, muzeów, uniwersytetów oświatowych, kursów, zespołów iS 4 5 Tamże, s. 66-67. �128 MARIA B I E R N A C K A przysposobienia rolniczego, zakładów pracy, spółdzielni, stowarzyszeń, jednostek wojskowych, instytucji wczasów i uzdrowisk, instytucji spor­ towych i turystycznych oraz internatów (hoteli robotniczych itp.). Sieć tę uzupełniają jeszcze odbiorcy prasy, radia i telewizji, a także Towarzy­ stwo „Polonia", które oddziaływuje na wychodźstwo polskie. Ponadto oświatę dorosłych szerzą także wszystkie stowarzyszenia, czyniąc to na miarę własnych celów i możliwości działania. Do pozytywnych „nama­ calnych" osiągnięć działalności oświatowej zalicza on: stworzenie sieci bibliotek powszechnych, likwidację analfabetyzmu, udostępnienie doro­ słym szkół ogólnokształcących i zawodowych oraz kursów, utrzymywa­ nie 5,5 tys. uniwersytetów powszechnych i kilkuset ośrodków dosko­ nalenia zawodowego. To ostatnie szkolenie odbywa się na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1965 i 1970 г., która dopuściła możliwość wprowadzania obowiązku. dokształcania pracowników w zależności od interesów produkcyjnych poszczególnych resortów i zjednoczeń . Obok osiągnięć notuje się także braki i niedociągnięcia. Brak jest np. współpracy pomiędzy bibliotekami publicznymi podlegającymi resortowi kultury i sztuki a uniwersytetami powszechnymi podległymi resortowi oświaty. Nie wykazują trwałości uniwersytety powszechne. W znacznie trudniejszych warunkach pracuje szkolnictwo dla pracujących, nie mó­ wiąc o wieczornym zmęczeniu przy lekcjach zarówno nauczycieli, jak i słuchaczy. Na kursach, w kłubach bywają zatrudnieni ludzie bez od­ powiedniego przygotowania — zawód bowiem pracownika oświatowego jest ciągle w wielu instytucjach otwarty i nie figuruje w oficjalnych spisach zawodu. A tymczasem oświatowiec działa wśród ludzi o różnych zawodach, poziomach wykształcenia, dużej rozpiętości wieku. Ponadto nauczyciel ma młodzież zobowiązaną do nauki, a oświatowiec musi ją przekonać lub zainteresować, żeby się w ogóle uczyła. Nauczyciel opiera się na ustalonym na dłuższy okres programie, a oświatowiec ma zadanie z reguły zmienne. Poważne trudności istnieją również na odcinku naukowo-badawczym. Brak instytucji, które prowadziłyby badania nad me­ todami prac oświatowych, nad psychologią rozwojową i wychowawczą ludzi dorosłych itp. Przed rokiem 1939 funkcję tę spełniał Instytut Oświaty Dorosłych, powstałe zaś po wojnie takie placówki, jak Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Instytut Kultury i Oświaty „Czytelnik" czy Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych, zostały po 1949 r. niesłusznie zlikwidowane. Niektóre placówki oświatowo-wycho­ wawcze nie wytrzymując „konkurencji" przygotowującej do zawodu utraciły również swój dawny sens oraz możliwość działania. Należą do nich niewątpliwie uniwersytety ludowe, które po wojnie rozwijały się początkowo spontanicznie, tworząc tzw. ruch uniwersytetów ludowych 46 4 6 560. Por. K . W o j c i e c h o w s k i , Wychowanie dorosłych, Warszawa 1973, s. 557- �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 (było ich w Polsce ponad 60), później zaś uległy prawie całkowitej „li­ kwidacji". Odrodzone po 1956 r. (w liczbie ok. 10) borykają się ciągle z * wypracowaniem swego profilu i nowej roli społecznej. A przecież w sąsiadujących z nami krajach skandynawskich placówki te pełnią na­ dal doniosłą rolę oświatowo-wychowawczą . Niepokojące jest również zjawisko „wypadania" młodzieży ze szkół podstawowych i niekończenie ich później w szkołach dla dorosłych. Ilość tych szkół wyraźnie maleje, przy czym zmniejsza się także w nich liczba uczniów. A tymczasem co roku wypada z różnych klas szkoły podsta­ wowej 90 tys. uczniów. Spis ludności w 1960 r. wykazał ponad 7 milio­ nów mieszkańców powyżej 18 roku życia bez pełnej szkoły podstawowej. Obecnie sytuacja kształtuje się podobnie. Zjawisko to w szczególności dotyczy wsi. Do pozytywnych zjawisk należy zaliczyć wzrost wszelkiego rodzaju kursów (szczególnie zawodowych) oraz wzrost liczby osób korzystają­ cych z wczasów dorocznych. W tym czasie zmalała jednak liczba klu­ bów, świetlic, domów społecznych. Lokale tych instytucji zajmowały za­ kłady pracy na użytek niezgodny z ich przeznaczeniem. Obecnie świetli­ ce wykorzystywane są głównie przez młodzież albo rencistów, natomiast brak w nich ludzi w wieku średnim. W propozycjach dotyczących rozwoju oświaty dla dorosłych na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte — zgłaszanych przez wybitnych znaw­ ców tego przedmiotu — na czoło zagadnienia wysuwana jest sprawa czynnika społecznego. Aktywność jednostek, grup ludzkich i stowarzy­ szeń stanowi podstawę rozwoju działalności oświatowo-wychowawczej wśród dorosłych . 47 48 * W odrodzonym po 1918 r. państwie polskim, aż do czasów współ­ czesnych włącznie, w miarę rozwoju szkolnictwa i oświaty oraz uczestni­ czenia chłopów w ruchach politycznych, społecznych i kulturalno-oświa­ towych następowały coraz gruntowniejsze przemiany. — Pogłębiła się więc i w ogromnym stopniu utrwaliła świadomość narodowa warstwy chłopskiej. Egzaminem tej dojrzałości stał się okres II wojny światowej, podczas której ludność wiejska masowo uczestni­ czyła we wszystkich formacjach wojskowych. Niezależnie od tego zorga­ nizowana wieś pod kierownictwem podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" stworzyła własną formację wojskową pod nazwą Bataliony Chłopskie. Znaczenie tego wielkiego ruchu niepodległościowego i jego 4 7 Tamże. Por. także L . T u r o s , Oświata dorosłych w krajach skich, Wrocław 1974, a także Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza chowankowie, Warszawa 1970. W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 561-567. 4 8 » — Etnografia Polska, X X V I I / 2 skandynaw­ i jego wy­ �130 MARIA B I E R N A C K A konsekwencje dla ówczesnej wsi i kraju jest już obecnie przedmiotem wielu opracowań wspomnieniowych, materiałowych i teoretycznych — jest więc nadzieja, że w przyszłości znajdzie ono pełne wyjaśnienie i wszechstronną ocenę . , — Dojrzewała również świadomość społeczna i klasowa chłopów. Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej nowej roli dla przyszłości. Wiedza ta i świadomość kształtowały się na podłożu upowszechnianiającej się szkoły, samokształcenia oraz poprzez udział chłopów w organizacjach społecznych i politycznych. Na tym tle rodziło się poczucie godności i tzw. „honorności" chłopskiej, które wy­ zwalały psychikę chłopską z dawnych naleciałości pańszczyźnianych, z poczucia niższości wobec warstw wyższych. —• Zmienił się stosunek do własnej chłopskiej kultury. Z postaw wyrażających często negację dla wartości reprezentowanych przez tra­ dycyjną kulturę ludową wyrosło z czasem poszanowanie dla jej piękna przejawiającego się w sztuce, zwyczaju, obrzędzie oraz obyczaju spo­ łecznym. Równocześnie nastąpił zanik wielu postaw wypływających z myślenia mistyczno-magicznego. Pod wpływem wiedzy racjonalnej zburzeniu ulegał „świat" tradycyjnej wiedzy i wierzeń. —• Z biegiem czasu ujawniła się zdecydowanie podatność ludności wsi na wprowadzanie wszelkiego rodzaju innowacji w gospodarstwie rolnym i domowym, w budowie i urządzaniu domów, w stroju i poży­ wieniu. Stało się to również na skutek przemian dokonanych w psychice chłopskiej, którą w dawnych czasach cechował swoisty tradycjonalizm, a nawet niekiedy konserwatyzm. —• Z wielością zmian i oddziaływań, które przyniósł dla wsi okres powojenny (ustrojowych, demograficznych, gospodarczo-społecznych, strukturalno-zawodowych, wynikających z upowszechnienia szkoły, oświaty, kultury, systemu komunikacji, nowych wzorów zachowań i war­ tości) kształtuje się niewątpliwie nowy typ stosunków wiejskich i nowy typ człowieka wsi. Przebieg wymienionych procesów nie na wszystkich obszarach kraju jest jednakowy. Trudno jest również wyodrębnić i określić dokładni rozmiary i granice wpływów niesionych na wieś przez różne kanały oświaty. Przemiany kulturowo-społeczne są bowiem procesem wysoc" złożonym, uwarunkowanym zarówno dawnym podłożem kulturowym jak i różnorodnością oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych. 49 4 9 S. Ż ó ł k i e w s k i , Model polskiej konspiracyjnej kultury literackiej, [w: Literatura wobec wojny i okupacji. Studia, ppd red. M. G ł o w i ń s k i e g o i J . S ł a w i ń s k i e g o , Wrocław, s. 30-34 i inne. ; �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 МарияБернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И СОЦИАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ ПРЕОБРАЖЕНИЯ ДЕРЕВНИ В ГОДЫ ПОСЛЕДНЕЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕВОЕННЫЙ ПЕРИОД Резюме В годы второй мировой войны и германской оккупации (1939-1945) подпольной деятель­ ностью была охвачена вся система просвещения. Первоначальное распоряжение польских школьных властей о приступлении к работе всех школ было отменено оккупантами. Были оставлены только начальные школы, однако они лишались возможности обучать отечествен­ ной истории, географии, литературе. При*таких условиях учителя-деятели довоенного Со­ юза Польских Учителей, организованные во времявойны в подпольной Тайной Учительской организации, а также руководство Отдела по просвещению и культуре эмиграционного правительства (подпольное министерство просвещения), организовали в масштабе всей страны сеть начальных, средних и высших подпольных школ. По мере того каквойна за­ тягивалась, тайным просвещением были охвачены также и взрослые. Объем и уровень тай­ ного обучения находились в зависимости от многих факторов, вместе с тем оно протекало по-разному в разных частях разделенной страны. Несмотря на опасность и репрессии, в деле тайного обучения только при начальном образовании участвовало в масштабе всей страны около полутора миллионов человек. Эта деятельность оказалась возможной благодаря огромной самоотверженности и патриотизму польских учителей и поддержке всего поль­ ского общества, которое, оказавшись перед лицом тотальной опасности, проявило необы­ чайное единство и мужество в этой борьбе.Большую роль при организации подпольного обучения в польской деревне сыграло подпольное крестьянское движение и его боевая ор­ ганизация Крестьянские Батальоны, представлявшие собой продолжение довоенной дея­ тельности Крестьянской партии, Союза сельской молодежи „Вили" и Центрального союза польской молодежи „Сев". Школы и просвещение длявзрослых в Польше послевоенного периода занимают осо­ бое место, что явилось результатом глубоких социальнополитических и экономических перемен, обеспечивших просвещению еще не встречавшиеся до сих пор перспективы раз­ вития. Понесенные во время оккупации громаднейшие потери в учительских кадрах, по школьным зданиям и снабжению не приостановили темпов восстановления сети школ и про­ свещения для взрослых. Была предпринята прежде всего —сначала по собственному по­ чину и стихийно, а затем и организованно, государством — крупная кампания по ликви­ дации безграмотности и полутрамотности. Число без-и полуграмотных составляло 3-3,5 миллиона человек. Кампания была завершена в 1952 году и были созданы условия для об­ разования молодежи в средних и высших учебных заведениях, чем в большой мере восполь­ зовалась также и деревня.Широкое развитие получили школы и просвещение длявзрослых. Это касается также профессиональных школ и разных других каналов просвещения, посту­ пающего в деревню через общественные и культурнопросветительные организации, в том числе различные общества и ассоциации. В течение всего послевоенного периода школы и просвещение для взрослых переживали периоды как большого подъема, так и иногда замедленного развития. Влияние просвещения на ход социальнокультурных преображений в польской деревне было весьма большое. Трудно определить точно размеры и диапазон влияния поступающего различными каналами просвещения. И б о социально-культурные преображения —чрезвычайно сложный процесс, обусловленный как прежней культурной почвой, так и разнородностью внутренних и внешних воздействий. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24e0bc21d2dedddea08ac4477f3f4e0.pdf bb3c1e924a4b9d404b4a9813a344cf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:424 Title A name given to the resource Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.261-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA Z BADAŃ NAD WSPÓŁDZIAŁANIEM GEOMADZKIM WE WSI P O T A K Ó W K A , POW. J A S I E L S K I E G O (w okresie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia do czasów obecnych) P o d s t a w o w y m celem i z a ł o ż e n i e m prac badawczych p r o w a d z o n y c h w P o t a k ó w c e b y ł o p r z e ś l e d z e n i e na p r z y k ł a d z i e ściśle o k r e ś l o n e g o terenu — w t y m w y p a d k u jednej w s i — p r o b l e m u t r a d y c y j n e j pomocy s ą s i e d z k i e j oraz w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego w okresie ostatnich s i e d e m d z i e s i ę c i u l a t , c z y l i od l a t d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h u b . stulecia do c z a s ó w o b e c n y c h . W m y ś l t y c h z a ł o ż e ń praca niniejsza jest p r ó b ą przedstawienia t y c h s t o s u n k ó w gospodarczych, s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h wsi w o m a w i a n y m okresie, k t ó r e — j a k s ą d z ę — s p r z y j a j ą d o k o n a n i u na i c h t l e analizy p r o b l e m u w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y s ą s i e d z k i e j celem w y k r y c i a p r a w i d ł o ­ w o ś c i szeregu zjawisk i ukazania c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na r o z w ó j , p o d t r z y m y w a n i e , albo t e ż zanik f o r m t r a d y c y j n e j p o m o c y s ą s i e d z k i e j i współdziałania gromadzkiego . 1 2 ГЛа przeprowadzenia t a k p o m y ś l a n y c h b a d a ń w y b r a n o wieś Potak ó w k ę , k t ó r a na przestrzeni u b i e g ł y c h p i ę ć d z i e s i ę c i u l a t z m i e j s c o w o ś c i w y j ą t k o w o biednej i zacofanej p o d w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m s t a ł a się p r z o d u j ą c ą nie t y l k o w n a j b l i ż s z e j o k o l i c y , ale nawet w powiecie. P o t a k ó w k a jest p o ł o ż o n a w odległości 3 k m od l i n i i kolejowej J a s ł o — Sanok, na pograniczu p o w i a t ó w jasielskiego i k r o ś n i e ń s k i e g o . W i e ś , 1 Podstawowe źródła niniejszej pracy stanowią: a) materiały z badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii U.Ł. w 1949 roku; b) materiały z własnych badań indywidualnych, zebrane w latach 1955—1956; c) protokoły z zebrań Koła Młodzieży w Potakówce; d) życiorys działacza wiejskiego P. Wiśniowskiego (rękopis); e) kronika szkolna odtworzona przez kierownika szkoły Piotra Biluta po 1945 r. z ocalałych podczas frontu resztek dawnej kroniki; f) literatura; g) obserwacja i do­ świadczenia autorki, pochodzącej z Potakówki i utrzymującej z nią stałe kontakty. Badania etnograficzne nad współczesną problematyką współdziałania w za­ kresie pomocy sąsiedzkiej na wsi prowadzono zespołowo (w latach 1946— 1950), w skali ogólnopolskiej w Zakładzie Etnografii IT.Ł. pod kierunkiem prof, dr K. Zawistowicz2 �262 MARIA BIERNACKA 3 o o g ó l n y m obszarze 272 ha, liczy 117 d r o b n y c h gospodarstw r o l n y c h , k t ó r y c h ziemia orna o p o d ł o ż u g l i n i a s t y m , zaliczana p r z e w a ż n i e do k l a ­ sy I I I , nadaje się p o d u p r a w ę ż y t a , pszenicy, a nawet b u r a k ó w cukro­ w y c h . Eozdrobnienie gospodarcze zmusza l u d n o ś ć (ponad 500 m i e s z k a ń ­ ców) do szukania zajęć pozarolniczych, k t ó r e z n a j d u j ą g ł ó w n i e w oko­ l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h ( n a f t o w y c h i i n n y c h ) . W e wsi znaj­ duje się 5-klasowa s z k o ł a podstawowa, D o m L u d o w y , sklep G m i n n e j S p ó ł d z i e l n i „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " . N a j b l i ż s z y m o ś r o d k i e m , gdzie miesz­ c z ą się g r o m a d z k a r a d a narodowa, stacja k o l e j o w a , poczta, k o ś c i ó ł para­ f i a l n y , G m i n n a S p ó ł d z i e l n i a „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " , jest oddalona o 3 k m s ą s i e d n i a wieś Tarnowiec. 1. OKRES POITWŁASZCZENIOWY W ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t X I X w i e k u P o t a k ó w k a n a l e ż a ł a do w s i , w k t ó r e j o g ó l n a sytuacja g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n a b. G a l i c j i z n a l a z ł a p e ł n e odbicie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej s y t u a c j i t ó przede w s z y s t k i m nie­ z w y k ł e rozdrobnienie gospodarstw, b ę d ą c e w y n i k i e m u s t a w y u w ł a s z c z e ­ niowej n a d a j ą c e j p r a w o w ł a s n o ś c i nawet n a j m n i e j s z y m posiadaczom Adamskiej. Podsumowaniem powyższych badań jest zbiór opracowań monograficz­ nych i materiałów zawartych w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8 —9, Łódź — Lublin 1951 r. W ramach dalszych zainteresowań tym problemem prowadzone były również prace indywidualne, zmierzające do wszechstronnego opracowania tego zagadnienia w jednej konkretnej miejscowości. W trakcie owych poszukiwań poszerzono również samą problematykę badawczą. Oprócz pomocy sąsiedzkiej, przez którą, autorzy prac rozumieli pomoc, okazywaną wzajem przez członków tej samej gromady wiejskiej (K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych,, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", t. 8 — 9, s. 11 i odb.), uwzględniono również formy tzw. współdziałania gro­ madzkiego, czyli zbiorowej działalności wsi w zakresie takich czynów społecznych, jak budowa dróg, mostów, szkół, domów ludowych, kościołów, boisk sportowych itp. Ponieważ samorzutność inicjowania i wykonania zespołowej działalności jest istotą tej współpracy, badania nie obejmowały zbiorowych prac wykonywanych przez wieś wyłącznie na zlecenie władz państwowych, lub nawet samorządowych (szarwarki itp.). Struktura gospodarcza wsi na podstawie zestawień gromadzkich z roku 1950: 3 pow. gospodarstw (ha) ilość 0 -0,5 0,5-1 1,0-2 2,0-3 3,0-8,7 9 18 56 22 12 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 263 ziemi, z a r z ą d z e n i e z e z w a l a j ą c e na p o d z i a ł gospodarstw ( „ s z a c h o w n i c e p ó l " ) , dalsze u t r z y m y w a n i e w i e l k i c h i l i c z n y c h o b s z a r ó w d w o r s k i c h oraz n i e m o ż n o ś ć o d p ł y w u l u d n o ś c i wsi do p r z e m y s ł u . W t y c h w a r u n k a c h P o t a k ó w k a p r z e d s t a w i a ł a t y p biednej i zacofanej pod w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m wsi. P o d s t a w ą u t r z y m a n i a b y ł o gospodarstwo rolne, p r y m i t y w n e t a k p o d w z g l ę d e m jego organi­ zacji, j a k i t e c h n i k i . Z z a j ę ć pozarolniczych p r a k t y k o w a n y b y ł przez nie­ k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w w y r ó b drewnianych wideł i . m i o t e ł brzozowych, sprzedawanych na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h . L u d u o ś ć biedniejsza poszuki­ w a ł a z a r o b k ó w w p o b l i s k i c h d w o r a c h , plebaniach w z g l ę d n i e w w i ę k s z y c h gospodarstwach c h ł o p s k i c h . W s t r u k t u r z e s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ó w c z e s n e j wsi z a r y s o w y w a ł y się cztery t r a d y c y j n e kategorie l u d n o ś c i : kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y . Gospodarstwa kmiece i zagrodnicze b y ł y j u ż w o w y m cza­ sie podzielone, t o t e ż z d a r z a ł o się d o ś ć c z ę s t o , że c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y b y l i posiadaczami niewielkich k a w a ł k ó w ziemi. W t y m okresie we wsi b y ł y k u r n e jednoizbowe c h a ł u p y z g l i n i a n ą p o d ł o g ą , zamieszkiwane nie t y l k o przez liczne r o d z i n y , ale t a k ż e k u r y i k r ó l i k i . Z i m o w ą m r o ź n ą p o r ą z p o w o d u k i e p s k i c h o b ó r sprowadzano do izb t a k ż e k r o w y i p r o s i a k i . Zjawisko to w y s t ę p o w a ł o szczególnie w ro­ dzinach biedniejszych. B a r d z o ubogo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa odzienia. K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i nosili u b r a n i a konopno-lniane w ł a s n e j r o b o t y , i to z a r ó w n o l a t e m , j a k i z i m ą . Ciepłą z i m o w ą odzież, s k ł a d a j ą c ą się g ł ó w n i e z k o ż u c h ó w , posia­ d a ł y t y l k o r o d z i n y z a m o ż n i e j s z e . Ш е b y ł o t a k ż e dostatecznego obuwia. Najgorzej p r z e d s t a w i a ł o się odzienie dzieci, z w ł a s z c z a w okresie z i m o w y m . Odpowiednio do m i e s z k a ń i odzienia w y g l ą d a ł o r ó w n i e ż w y ż y w i e n i e , a szczególnie na p r z e d n ó w k a c h . Najstarsi p a m i ę t a j ą jeszcze, j a k uboga l u d n o ś ć wiejska o d ż y w i a ł a się n a j c z ę ś c i e j s u s z o n ą r z e p ą , z i e m n i a k a m i i t z w . k w a s ó w k ą , c z y l i p o l e w k ą g o t o w a n ą na kwasie z k a p u s t y . Liche urodzaje z b ó ż p o w o d o w a ł y , ż e b r a k chleba odczuwano j u ż od przeprowa­ dzenia s i e w ó w jesiennych. S ł a b e b y ł y r ó w n i e ż urodzaje z i e m n i a k ó w . Podczas wiosennych p r z e d n ó w k o w y c h d n i gotowano z u p y z lebiody, a nawet ze ś w i e ż y c h p ą k ó w i liści c z e r e ś n i . 4 5 4 Według miejscowych tradycji pełne gospodarstwo kmiece, tzw. rola, liczyło 60 morgów (polskich) ziemi, zagrodnicze 30 morgów. Chałupnicy i komornicy dawniej zupełnie bezrolni (z tym jednakże, że pierwsi posiadali własne chałupy, a drudzy mieszkali „na komornym") w tym czasie są już niekiedy posiadaczami małych skraweczków ziemi. Relacje podaje się na podstawie materiałów terenowych, znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (AZE, nry inw. 779, 1119), 5 �264 MARIA B I E R N A C K A P r y m i t y w n e m u ż y c i u gospodarczemu t o w a r z y s z y ł analfabetyzm. .Jeśli j a k i ś c z ł o w i e k p o s i a d a ł u m i e j ę t n o ś ć czytania i pisania, t o z o s t a w a ł pisa­ r z e m g m i n n y m na k i l k a , czy nawet k i l k a n a ś c i e w s i . Dopiero p o d koniec ostatnich l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h n b . stulecia z P o t a k ó w k i w y r u s z y ł a pierw­ sza w i ę k s z a g r o m a d k a m ł o d z i e ż y do s z k ó ł k i w T a r n o w c u . Ż y c i e s p o ł e c z n e w s i w t y m okresie k s z t a ł t o w a ł o się na podstawie t r a ­ d y c y j n i e u z n a n y c h w z o r ó w i n o r m s p o ł e c z n o - p r a w n y c h . P o d s t a w ą więzi s p o ł e c z n y c h b y ł y przede w s z y s t k i m rodzina i r ó d , a n a s t ę p n i e t a k ż e s ą s i e d z t w o oraz gromada wiejska. Poza r o d z i n ą bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł w t e j ż e s p o ł e c z n o ś c i r ó d . T r a d y c j ę pochodzenia i s o l i d a r n o ś ć r o d o w ą p o d t r z y m y w a ł y najmocniej r o d z i n y kmiece i zagrodnicze. K o d y te w y k a z u j ą nie t y l k o d u ż ą ekskluz y w n o ś ć , ale t a k ż e tendencje do p e ł n i e n i a w ł a d z y i uznania s p o ł e c z n e g o . S o l i d a r n o ś ć r o d o w a o b j a w i a ł a się szczególnie p r z y w y b o r a c h do r a d y g m i n n e j l u b w r ó ż n y c h sporach w i e j s k i c h . Stosunek k m i e c i i zagrodni­ k ó w do p o z o s t a ł y c h k a t e g o r i i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i b y ł p o g a r d l i w y . N a z y w a n o i c h po p r o s t u „ d z i a d a m i " . S ą s i e d z t w o o b e j m o w a ł o nie t y l k o k r ą g n a j b l i ż s z y c h w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w , ale t a k ż e s ą s i a d ó w p ó l . W i ę ź s ą s i e d z k a w y r a ż a ł a się z a r ó w n o 'w d r o b n y c h ś w i a d c z e n i a c h i u s ł u g a c h , j a k r ó w n i e ż we w z a j e m n y m odwiedzaniu się i w s p ó ł ż y c i u na c o d z i e ń . O c z y w i ś c i e nie ś w i a d c z y t o , aby nie b y ł o w t y m czasie z a d r a ż n i e ń i k ł ó t n i s ą s i e d z k i c h . Izolacja w s i od w p ł y w ó w pozawiejskich oraz u t r z y m y w a n i e się gospo­ d a r k i c h ł o p s k i e j na s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i s p r z y j a ł o dalszemu pogłębianiu i zachowywaniu w e w n ę t r z n e j więzi gromadzkiej. J a k o zjawisko charakterystyczne p o d k r e ś l i ć n a l e ż y k s z t a ł t o w a n i e się r ó ż n y c h p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h na skutek t a k i c h l u b i n n y c h z a l e ż n o ś c i gospodarczych. K m i e ć czy zagrodnik w c h o d z i ł bardzo c z ę s t o w z w i ą z k i k u m o t e r s k i e z c h a ł u p n i k i e m l u b k o m o r n i k i e m , k t ó r y u niego p r a c o w a ł . W w a r u n k a c h t a k zarysowanej s p o ł e c z n o ś c i w s i z ostatnich d z i e s i ą t ­ k ó w l a t u b i e g ł e g o stulecia znajdujemy r ó w n i e ż i n s t y t u c j ę w s p ó ł d z i a ł a ­ nia, g ł ó w n i e j e d n a k j a k o z w y k ł ą , t r a d y c y j n ą pomoc s ą s i e d z k ą . Pomoc t a w y s t ę p o w a ł a t u p r z y w i e l u pracach p o l n y c h , ł ą k o w y c h oraz inwesty­ c y j n y c h . S p o ś r ó d t y c h f o r m w y r ó ż n i a ł a się s z c z e g ó l n a odmiana po­ m o c y s ą s i e d z k i e j zwana tłuką, k t ó r a p o l e g a ł a na z e s p o ł o w y m w y k o n a n i u przez m ł o d z i e ż o k r e ś l o n e j p r a c y w j e d n y m z a m o ż n i e j s z y m gospodarstwie za p o c z ę s t u n e k i z a b a w ę . Tłuka o d b y w a ł a się n o c ą p r z y k s i ę ż y c u i zawsze 6 7 6 Ród oznacza t u pokrewieństwo rodzin ze strony ojca lub matki. Bardziej ceniono pokrewieństwo ze strony ojca. Do 1935 r. obowiązywała ustawa o gminach jednostkowych. Każda wieś była gminą z radnymi i wójtem. 7 �WSPÓŁDZIAŁANIU G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 265 p o s i a d a ł a dwa a s p e k t y : pracy i zabawy z p o c z ę s t u n k i e m . Sama zabawa nosiła t a k ż e n a z w ę tłuki . Bardzo ż y w e b y ł y r ó w n i e ż f o r m y d a r ó w o b r z ę d o w y c h , s k ł a d a n y c h przez zaproszonych gości podczas u r o c z y s t o ś c i r o d z i n n o - o b r z ę d o w y c h , j a k na p r z y k ł a d wesela czy chrzciny. C h a r a k t e r y s t y c z n y b y ł t u zwyczaj chodzenia po wilku, p r a k t y k o w a n y przez ubogie d z i e w c z ę t a w y c h o d z ą c e za m ą ż , k t ó r e o d w i e d z a ł y b l i ż s z e i dalsze wsie, p r o s z ą c o d a r y na wesele ( z b i e r a ł y p r z e w a ż n i e z b o ż e ) . Poza t y m w okresie Ś w i ą t B o ż e g o N a r o ­ dzenia i Nowego B o k u k o l ę d u j ą c y m i s k ł a d a j ą c y m ż y c z e n i a dzieciom (głównie b i e d n y m ) darowywano szczeponki i szczodraki ( k o ł a c z e , p l a c k i lub pieniądze). W s p ó ł d z i a ł a n i e g r o m a d y na rzecz w s p ó l n e g o dobra nie b y ł o w ó w c z a s znane. B r a k b y ł o we wsi s z k o ł y i d o m u ludowego. M i e s z k a ń c y nie w y k a ­ z y w a l i t r o s k i o drogi, c h o c i a ż b y ł y one w t a k beznadziejnym stanie, że z w ł a s z c z a w i o s n ą i j e s i e n i ą grzęźli na n i c h z k o r i m i i w o z a m i . F o r m ą ze­ s p o ł o w e g o gospodarowania b y ł t y l k o n i o w i o l k i obszar lasu (5 m o r g ó w ) , pastwisko g / v i m d z k i c (ok. 30 m o r g ó w ) i wr/rta nocna w s i , p e ł n i o n a ko­ lejno przez p o s z c z e g ó l n e gospodarstwa. 6 2. OKRES K A P I T A L I Z A C J I WSI P r z e ł o m w i e k u X T X i X X staje się dla wsi m a ł o p o l s k i e j okresem p r z e z w y c i ę ż a n i a starego systemu feudalno-rodowego oraz p o w o l n y m przechodzeniem wsi do n o w y c h f o r m ż y c i a i gospodarowania. Okres t e n c h a r a k t e r y z u j ą wielkie p r z e m i a n y gospodarcze, s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i k u l ­ turalne. W P o t a k ó w c e p r z e m i a n y te z n a l a z ł y wyraz w licznej emigracji zarob­ k o w e j , p o w s t a n i u s z k o ł y , s i l n y m w p ł y w i e r u c h u ludowego, p o w s t a n i u k ó ł k a rolniczego i wreszcie w w y r o ś n i ę c i u w z w i ą z k u z t y m i n o w y m i n u r t a m i ż y c i a wiejskiego jednostek p r z o d o w n i c z y c h — d z i a ł a c z y , k t ó r z y j u ż w t e d y w y w i e r a l i w p ł y w na r o z w ó j ż y c i a nie t y l k o swojej wsi. P o c z ą t e k potakowskiej e m i g r a c j i sięga l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia. N a j p i e r w emigrowano na W ę g r y do Budapesztu. Stosunkowo bliska o d l e g ł o ś ć od ó w c z e s n e j granicy w ę g i e r s k i e j u m o ż l i w i a ł a dostanie się na W ę g r y pieszo, po 6 godzinach w ę d r ó w k i . E m i g r a c j a ta n i g d y nie p r z y b r a ł a d u ż y c h r o z m i a r ó w , a n i t e ż nie w y w a r ł a w i ę k s z e g o w p ł y w u t a k na ż y c i e P o t a k ó w k i , j a k i okolicznych w s i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł a dopiero emigracja do S t a n ó w Zjednoczonych. U d z i a ł w niej b y ł masowy przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż y i t r w a ł aż do 8 Tłuka występowała przy żniwach, koszeniu siana, ubijaniu glinianej podłogi w nowo wybudowamym domu oraz przy robieniu kiesek ze słomy do poszycia dachów. Zabawa odbywająca się po ubiciu glinianej podłogi nosiła nazwę tłuki lub udeptowin. �266 МАША B I E l i N A C K A Т w o j n y ś w i a t o w e j w ł ą c z n i e . E m i g r a c j a t a w p ł y n ę ł a d o d a t n i o przede w s z y s t k i m na o d c i ą ż e n i e bardzo przeludnionej w s i , p r z y n o s z ą c w efekcie podniesienie w a r u n k ó w b y t u t a k dla r o d z i n e m i g r a n t ó w , j a k i reemigran­ t ó w , k t ó r z y d o k u p y w a l i z i e m i ę , b u d o w a l i d o m y , l i k w i d o w a l i s p ł a t y ro­ dzinne i t p . Ш е bez znaczenia b y ł o r ó w n i e ż w y j ś c i e w i e l u m i e s z k a ń c ó w poza o p ł o t k i w ł a s n e j wsi i poznanie szerszego ś w i a t a . W p r a w d z i e w p ł y w po­ w r a c a j ą c y c h e m i g r a n t ó w na r o z w ó j ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o pochodzili, b y ł znacznie mniejszy a n i ż e l i m o ż n a b y ł o teoretycznie z a k ł a d a ć , niemniej j e d n a k część zdomiejszych o s ó b po powrocie do k r a j u w y b i j a ł a się ua czoło ż y c i a wsi. D r u g i m z k o l e i c z y n n i k i e m p o s t ę p u s t a ł a się s z k o ł a t a r n o w i e c k a , w k t ó r e j p r a c o w a ł o kolejno d w ó c h nauczycieli, o f i a r n y c h d z i a ł a c z y oświa­ t o w y c h . Pierwszy z n i c h b y ł przede w s z y s t k i m budzicielem ducha naro­ dowego, d r u g i (podobno syn c h ł o p s k i ) b y ł d z i a ł a c z e m l u d o w y m . P i e r w s i potakowscy uczniowie s z k o ł y w y n i e ś l i z niej nie t y l k o u m i e j ę t n o ś ć czy­ t a n i a i pisania,.ale t a k ż e d z i ę k i obcowaniu n a d a l z nauczycielami d ą ż e n i e do w y ż s z e g o p o z i o m u ż y c i a . G r u n t do t y c h z a i n t e r e s o w a ń p r z y g o t o w a n y b y ł r ó w n i e ż przez r o z w i j a j ą c y się w G a l i c j i r u c h l u d o w y . W T a r n o w c u j u ż w 1888 r o k u p o w s t a ł pierwszy w G a l i c j i p r z e d w y b o r c z y k o m i t e t w ł o ­ ś c i a ń s k i . P o t a k ó w k a z n a j d o w a ł a się w k r ę g u o d d z i a ł y w a n i a o w y c h po­ s t ę p o w y c h . r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , k t ó r e z y s k u j ą w niej coraz więcej z w o l e n n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś o w ą g r o m a d k ę pierwszych u c z n i ó w s z k o ł y . Dociera t u prasa l u d o w a , n a j p i e r w ks. S t a n i s ł a w a Stojałowskiego „Wieniec i P s z c z ó ł k a " , później J. Stapińskiego „Przyjaciel L u d u " . Z u d z i a ł e m S t a p i ń s k i e g o o d b y w a j ą się wiece ludowe, na k t ó ­ rych w y s t ę p u j ą już jako m ó w c y pierwsi działacze potakowscy. 9 1 0 1 1 N a f a l i z a i n t e r e s o w a ń p o l i t y c z n y c h szło przez wieś g a l i c y j s k ą h a s ł o z a k ł a d a n i a K ó ł e k E o l n i c z y c h . W l a t a c h 1901—1902 p o t a k o w i a n i e z a ł o ­ ż y l i K ó ł k o Eolnicze, k t ó r e z o r g a n i z o w a ł o u s p o ł e c z n i o n y sklepik i p r o w a ­ dziło r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą i r o l n i c z ą . P r z y K ó ł k u t y m zorgani­ zowana z o s t a ł a pierwsza biblioteczka, z k t ó r e j po raz pierwszy z a c z ę t o w y p o ż y c z a ć k s i ą ż k i do d o m ó w . W l o k a l u K ó ł k a c h ł o p i c z y t a l i g ł o ś n o gazety rolnicze. „ K ó ł k o w c y " r ó w n i e ż p o d j ę l i w a l k ę z n a g m i n n y m p i j a ń ­ s t w e m k a r c z e m n y m , w p r o w a d z a j ą c m i ę d z y i n n y m i wieczorne spotkania przy winie. 9 Mowa o nauczycielach J. Kamińskim i Orłowskim. K. D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956, s. 91. Pierwszym prenumeratorem pisma „Wieniec i Pszczółka" był w Potakówce Jan G-oleń. 10 1 1 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 267 Propagowanie h a s e ł podniesienia poziomu r o l n i c t w a znajduje t u swój w y r a z w przeprowadzeniu melioracji p ó l , z a k u p y w a n i u ulepszonych n a r z ę d z i (siewniki, m ł y n k i , sieczkarnie), w p r o w a d z e n i u d o b r y c h g a t u n k ó w z b ó ż i p r a w i d ł o w s z e g o p ł o d o z m i a n u . Proces ulepszania w r o l n i c t w i e p o s t ę p u j e jednak m i m o wszystko powoli ze w z g l ę d u na p r z e w a g ę drob­ n y c h gospodarstw c h ł o p s k i c h . T a k i e maszyny, j a k m ł y n k i czy siewniki, k u p o w a l i t y l k o z a m o ż n i e j s i gospodtv-ze, i t o do s p ó ł k i . I d ą c e u ś w i a d o m i e n i e s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e w y z w a l a ł o n o w ą , nie z n a n ą dotychczas na wsi e n e r g i ę t w ó r c z ą . P o t a k o w i a n i e w r o k u 1908 w ł a s n y m w s p ó l n y m w y s i ł k i e m z b u d o w a l i d o m g r o m a d z k i dla t y c h potrzeb, k t ó ­ r y c h k i l k a n a ś c i e l a t wstecz ivies z u p e ł n i e nie o d c z u w a ł a . O d 1910 r o k u w d o m u t y m z n a l a z ł a pomieszczenie 1-klasowa s z k o ł a powszechna, miesz­ kanie nauczyciela oraz sklep K ó ł k a Rolniczego, k t ó r y uprzednio mieścił się w w y n a j ę t e j komorze. 1 2 B u d o w a d o m u . gromadzkiego zainicjowana przez miejscowych, w y ­ b i j a j ą c y c h się d z i a ł a c z y b y ł a w y r a z e m i c h d u ż e j d o j r z a ł o ś c i s p o ł e c z n e j oraz w y r a z e m gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a dla w s p ó l n e j sprawy. Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a z a s t a ł a P o t a k ó w k ę na drodze k i l n o w e m u ż y c i u . Zerwane z o s t a ł y w i ę z y z a m y k a j ą c e j ą w ramach t r a d y c y j n e j spo­ łeczności wiejskiej — wieś w e s z ł a na szeroki gościniec dziejowy. 3. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y P o t a k ó w k a nie w y s z ł a o b r o n n ą r ę k ą z okresu pierwszej w o j n y świa­ t o w e j . D o r o b e k w y p r a c o w a n y w czasach przedwojennych z o s t a ł p o w a ż ­ nie uszczuplony. Z a b r a k ł o w i e l u dzielnych l u d z i . Z m a r n o w a ł się dorobek sklepu K ó ł k a Bolniczego. W i e ś b y ł a s k ł ó c o n a p o l i t y c z n i e , co się jeszcze mocniej p o g ł ę b i ł o na skutek i s t n i e j ą c y c h we wsi d w ó c h u g r u p o w a ń poli­ t y c z n y c h : P S L - L e w i c y i PSL-Piast. W s y t u a c j i gospodarczej w s i z a r y s o w a ł y się p o w a ż n e t r u d n o ś c i ; zo­ s t a ł a w s t r z y m a n a emigracja zamorska, co p r z y c z y n i ł o się do dalszego r o z d r o b n i e n i a gospodarstw. N a , około 100 gospodarstw zaledwie 3—4 p r z e k r a c z a ł o w i e l k o ś c i ą 10 m o r g ó w (nie o s i ą g a j ą c liczby 15 m o r g ó w ) , reszta gospodarstw p o s i a d a ł a p r z e c i ę t n i e d z i a ł k i od 2 do 3 m o r g ó w . Z a m o ż n i e j s i c h ł o p i w p r o w a d z a j ą w p r a w d z i e pewne ulepszenia w tech­ n i c z n y m w y p o s a ż e n i u swych gospodarstw, ale u w i ę k s z o ś c i nadal n a j w a ż ­ niejsze funkcje gospodarcze s p e ł n i a p ł u g , sierp, cepy i ż a r n a . T a k b y ł o od pierwszych l a t po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j . Z a z n a c z a j ą c y się w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o s t ę p w podnoszeniu p r o d u k c j i rolnej b y ł 1 3 12 1 3 Meliorację, zwaną tu drenarką, przeprowadzono w latach 1907 — 1910. J. Faber, Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935, t. 1, s. 675. �268 MARIA B I E R N A C K A w y n i k i e m nie t y l e upowszechnienia nowoczesnych n a r z ę d z i gospodarczych, ile d u ż e g o w k ł a d u p r a c y l u d z k i e j . N a t a k i w k ł a d m o g ł a sobie p o z w o l i ć przeludniona w i e ś m a ł o p o l s k a . Pewne m o ż l i w o ś c i zarobkowe d a w a ł wsi r o z w ó j p r z e m y s ł u naftowego w s ą s i e d n i c h wsiach. B e z p o ś r e d n i o po wojnie część m ł o d z i e ż y p r a c o w a ł a p r z y budowie osiedli i r a f i n e r i i n a f t y w J e d l i c z u i e l e k t r o w n i w M ę c i n c e . Nieliczna część m ę ż c z y z n z n a l a z ł a s t a ł e zatrudnienie p r z y w y d o b y w a n i u r o p y naftowej. T a praca n i e a t r a k c y j n a dla c h ł o p ó w przed 1914 r o k i e m w l a t a c h n a s t ę p n y c h z n a l a z ł a w i e l u z w o l e n n i k ó w i m ł o d z i e ż d o r o s ł a za­ b i e g a ł a o t o , aby p r a c ę t ę u z y s k a ć . S t a ł a się ona awansem dla m ł o d z i e ż y chłopskiej. Znaczne pogorszenie s y t u a c j i materialnej wsi z a r y s o w a ł o się na tle o g ó l n e g o k r y z y s u w l a t a c h 1929—1931. K i e d y więc przed 1930 r o k i e m , z j a w i ł y się pewne m o ż l i w o ś c i emigracji do F r a n c j i i K a n a d y , przelud­ niona wieś skwapliwie z n i c h k o r z y s t a ł a , ale na skutek o g r a n i c z e ń wyje­ c h a ł o zaledwie 11 o s ó b . E ó w n i e ż w 1938 r o k u w r o b o t a c h sezonowych do Niemiec wzięło u d z i a ł t y l k o 14 o s ó b . T a k emigracja, j a k i praca w p r z e m y ś l e w n i e w i e l k i m procencie r o z w i ą z y w a ł a k w e s t i ę przeludnienia wsi i u k r y t e g o w niej bezrobocia. T r a d y c j a p r a c y o ś w i a t o w e j i s p o ł e c z n o politycznej j u ż p r z e d r o k i e m 1914 oraz fala r u c h u m ł o d z i e ż o w e g o i d ą c e g o przez wieś p o l s k ą s p o w o d o w a ł y , że w 1925 r o k u p o w s t a ł t a k ż e w Pota­ k ó w c e Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y L u d o w e j , b ę d ą c y S e k c j ą M a ł o p o l s k i e g o To­ w a r z y s t w a Bolniczego. K o ł o M ł o d z i e ż y bardzo szybko s t a ł o się o ś r o d k i e m ż y c i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o w s i . O d 1928 r o k u , to jest od czasu w y o d ­ r ę b n i e n i a się Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej В . P. z organem „ W i c i " , ra­ d y k a l n a m ł o d z i e ż zorganizowana w p o t a k o w s k i m K o l e toczy nieprze­ r w a n ą w a l k ę ze starostwem p o w i a t o w y m w J a ś l e o l e g a l i z a c j ę „ W i c i " ; w powiecie uzyskano zezwolenie dopiero po dziesięciu l a t a c h , t j . w 1938 roku. 1 4 1 5 Obok organizacji m ł o d z i e ż o w e j , s k u p i a j ą c e j na przestrzeni okresu m i ę d z y w o j e n n e g o — poza r z a d k i m i w y j ą t k a m i — m ł o d z i e ż całej wsi, dzia­ ł a ł y t u jeszcze inne organizacje, j a k : S t r o n n i c t w o L u d o w e , Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a , z r e a k t y w o w a n e K ó ł k o Bolnicze i K o ł o T o w a r z y s t w a S z k o ł y L u d o w e j . D z i a ł a l n o ś ć K o ł a , w y k a z u j ą c e g o d u ż e o ż y w i e n i e , prowadzona była w kierunku oświatowo-wychowawczym, rolniczym i samorządowym. Praca p o z o s t a ł y c h organizacji s p r o w a d z a ł a się do i c h specyficznych z a d a ń . W s z y s t k i e organizacje w s p ó ł p r a c o w a ł y ze s o b ą , a n a j e ż y n n i e j s i 14 G-dy pierwszy raz we wsi robotnik z kopalni nafty J. Muroń werbował chłopów do pracy, to początkowo żaden z nich nie chciał iść do takiej „brudnej roboty" (AZE, nry inw. 779, 1128). AZE, nry inw. 779, 1154. 15 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 269 i c h c z ł o n k o w i e s p o t y k a l i się w swej d z i a ł a l n o ś c i na terenie s a m o r z ą d u wiejskiego. W w y n i k u r o z w o j u ż y c i a s p o ł e c z n o - o r g a n i z a c y j n e g o p o d n o s i ł się po­ z i o m k u l t u r a l n y w s i i jej m i e s z k a ń c ó w . P r a c ę c e c h o w a ł a s a m o d z i e l n o ś ć m y ś l i i c z y n ó w . K s z t a ł t o w a ł a się nowa, w y ż s z a e t y k a p o s t ę p o w a n i a , k r y s t a l i z o w a ł się ś w i a t o p o g l ą d m ł o d z i e ż y i starszych, z r y w a j ą c y z prze­ s ą d e m i zacofaniem. M ł o d z i p o s z u k i w a l i n o w y c h d r ó g p r z e b u d o w y ż y c i a wsi. B i b l i o t e k a , ś w i e t l i c a , zebrania, u r o c z y s t o ś c i o k o l i c z n o ś c i o w e b y ł y d o s k o n a ł y m n a r z ę d z i e m w y c h o w a w c z y m . W i e ś u t r z y m y w a ł a ścisłe k o n ­ t a k t y z s ą s i e d n i m i o ś r o d k a m i r u c h u robotniczego PPS, a szczególnie T U B oraz z d z i a ł a c z a m i k o m u n i s t y c z n y m i . Z r a d y k a l i z o w a n i e r u c h ó w s p o ł e c z n y c h sprowadza na wieś, na jej d z i a ł a c z y ostre a t a k i ze s t r o n y władz państwowych. Praca s p o ł e c z n a K o ł a i i n n y c h organizacji wiejskich w y r a z i ł a się r ó w ­ nież szeregiem k o n s t r u k t y w n y c h o s i ą g n i ę ć . J u ż w p i e r w s z y m okresie istnienia K o ł a M ł o d z i e ż y z i n i c j a t y w y p r z o d u j ą c y c h c z ł o n k ó w z o s t a ł a we wsi z a ł o ż o n a s z k ó ł k a drzewek o w o c o w y c h . W c i ą g u 20 l a t jej istnienia z o s t a ł o upowszechnione we w s i i okolicy sadownictwo. W s z y s t k i e prace z w i ą z a n e z zaprowadzeniem s z k ó ł k i na d a w n y m g r o m a d z k i m p a s t w i s k u w y k o n a l i bezinteresownie „ K o ł o w c y " . Pracowano n o c a m i p r z y z w ó z c e drzewa z lasu, o p a r k a n i a n i u s z k ó ł k i oraz p r z e k o p y w a n i u ziemi. Sadzenie drzewek, szczepienie, p i e l ę g n a c j ę w p i e r w s z y m okresie w y k o n y w a n o r ó w ­ nież bezinteresownie. P r z y c z y n n y m udziale „ K o ł o w c ó w " — c h o c i a ż z i n i c j a t y w y starszych p o s t ę p o w y c h gospodarzy — z o s t a ł y oczyszczone pastwiska gromadzkie, p o z o s t a j ą c e w stanie d z i k i c h n i e u ż y t k ó w . P ó ź n i e j w y d z i e r ż a w i o n o je p o s z c z e g ó l n y m gospodarzom i w miejscach d a w n y c h wierzb, na terenach d o s t ę p n y c h , K o ł o z a s a d z i ł o drzewka owocowe. Praca o d b y w a ł a się ze­ s p o ł o w o i bezinteresownie. N a j w y ż s z y m o s i ą g n i ę c i e m tej k o n s t r u k t y w n e j d z i a ł a l n o ś c i b y ł a w la­ t a c h 1934—1935 b u d o w a D o m u Ludowego. P r z y budowie w s p ó ł d z i a ł a ł y wszystkie i n s t y t u c j e i organizacje wiejskie. P r a c ą k i e r o w a ł K o m i t e t B u d o w y p o d p r z e w o d n i c t w e m s o ł t y s a , dawnego c z ł o n k a K o ł a M ł o d z i e ż y . G ł ó w n y c i ę ż a r finansowania b u d o w y ( m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h i m a j s t r ó w ) s p o c z y w a ł na m i e j s c o w y m s a m o r z ą d z i e , K ó ł k u R o l n i c z y m i K o l e Mło­ d z i e ż y . Wszelkie z w ó z k i , pomoc p r z y b u d o w i e i t p . w y k o r i y w í l f j cafe wieś. S z k o ł a m i e ś c i ł a się w s t a r y m b u d y n k u g r o m a d z k i m , k t ó r y nie odpo­ w i a d a ł e l e m e n t a r n y m p o t r z e b o m h i g i e n i c z n y m . Z tego p o w o d u w ł a d z e z a p o w i a d a ł y z a m k n i ę c i e s z k o ł y . M i m o l i c z n y c h s t a r a ń miejscowego spo1 6 16 Współpraca z PPS i TUR w Brzozówce oraz działaczem komunistycznym Janem Kapała z Jasła. �270 MA HI A B I E R N A C K A łeczeristwa nie uzyskano ż a d n e j p o m o c y na b u d o w ę s z k o ł y ze strony p a ń s t w a . W tej s y t u a c j i wieś w ł a s n y m i s i ł a m i p o d j ę ł a t r u d b u d o w y D o m u Ludowego, . p r z e z n a c z a j ą c go tymczasowo na pomieszczenie dla s z k o ł y . Z b u d o w a n o go kosztem 12 t y s i ę c y z ł o t y c h i we w r z e ś n i u 1935 r o k u uro­ c z y ś c i e przekazano szkole. Wiele jeszcze w y s i ł k u w ł o ż y ł a wieś, a szczególnie m ł o d z i e ż , w w y r ó w ­ n y w a n i e ogrodu szkolnego, p r z e s u n i ę c i e d r o g i wiejskiej b i e g n ą c e j obok szkoły i i n . Bezinteresowność w pracy cechowała zresztą całą ówczesną działal­ n o ś ć K o ł a . P o c z ą w s z y od przekazywania swych k s i ą ż e k do b i b l i o t e c z k i „ K o ł o w e j " poprzez b e z p ł a t n e s p r z ą t a n i e ś w i e t l i c y , p r z y g o t o w y w a n i e p r o w i z o r y c z n y c h scen do a m a t o r s k i c h p r z e d s t a w i e ń , dekorowanie sal czy u k ł a d a n i e desek p o d z a b a w ę t a n e c z n ą na w o l n y m p o w i e t r z u l u b p i e l ę g n o w a n i e o g r ó d k a k w i a t o w e g o p r z y d o m u g r o m a d z k i m do niezli­ czonej ilości czasu w ł o ż o n e g o w p r z y g o t o w a n i e p r z e d s t a w i e ń , d o ż y n e k oraz i n n y c h imprez „ K o ł o w y c h " . N a t l e w a l k i prowadzonej przez r a d y k a l n y r u c h l u d o w y o w ł a d z ę i o nowe lepsze w a r u n k i b y t o w a n i a całej w s i polskiej w y t w a r z a ł o się w ze­ spole p o t a k o w s k i c h d z i a ł a c z y poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za całość ż y c i a g r o m a d y . W t y c h w a r u n k a c h k s z t a ł t o w a ł a się we w s i t a k a opinia spo­ ł e c z n a , k t ó r a bez specjalnego nacisku m o b i l i z o w a ł a do p r a c y z e s p o ł o w e j dla dobra wsi nawet t y c h l u d z i , k t ó r z y nie b r a l i u d z i a ł u w ż y c i u organi­ zacyjnym. P r z y k ł a d e m tego, j a k w p o s t ę p o w e j i ś w i a d o m e j społecznie gromadzie t r a d y c y j n a pomoc s ą s i e d z k a nabiera nowego c h a r a k t e r u , m o ż e b y ć r ó w ­ nież f a k t u j ę c i a w n o r m y s t a t u t o w e dawnej p o m o c y wzajemnej. W Po­ t a k ó w c e zorganizowano w l a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h w ł a s n ą i n s t y t u c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą gospodarzy na w y p a d e k s t r a t y poniesionej w i n w e n ­ t a r z u (bydle). I n s t y t u c j a t a , zwana S a m o p o m o c ą , w d o s k o n a ł y s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a ó w p r o b l e m , z a p e w n i a j ą c c z ł o n k o m nie t y l k o p e ł n y z w r o t poniesionej s t r a t y , ale r ó w n i e ż k o s z t y l e c z e n i a . Fundusze na t e n cel c z e r p a ł a Samopomoc z ubezpieczeniowych s k ł a d e k c z ł o n k o w s k i c h oraz z organizowanych na t e n cel i m p r e z . Z r z e s z a ł a prawie wszystkie gospo­ darstwa, b ę d ą c s z c z e g ó l n y m dobrodziejstwem dla gospodarstw najbied­ niejszych, k t ó r e k a ż d ą s t r a t ę n a j d o t k l i w i e j o d c z u w a ł y . W zorganizowany s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a w ó w c z a s wieś spraw- u t r z y ­ m a n i a swych b i e d n y c h s a m o t n y c h l u d z i , z n a j d u j ą c y c h się bez ż a d n e j 17 17 Statut „Samopomocy" opracowała grupka chłopów pod kierunkiem działa cza F. Wiśniowskiego. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 271 o p i e k i (3 w y p a d k i ) . W m y ś l u c h w a ł g r o m a d z k i c h zapewniono i m miesz­ kanie, w y ż y w i e n i e , o n i z a ś odwzajemniali się w m i a r ę swych sił, n p . ro­ bieniem m i o t e ł . B y ł o to w l a t a c h , k i e d y poprzez wsie codziennie w ę d r o ­ w a l i „ p o p r o ś b i e " b i e d n i ludzie. B ó w n i e ż w s p o s ó b zorganizowany po­ m a g a ł a wieś r o d z i n o m w y s i e d l o n y m przez N i e m c ó w w czasie ostatniej wojny. W o j n a 1939—1945 p r z e r w a ł a n o r m a l n ą s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z ą dzia­ ł a l n o ś ć wsi. Pewne prace na o d c i n k u gospodarczym, c h o ć w bardzo ogra­ n i c z o n y m zakresie, prowadzono m i m o o k u p a c j i . W miejsce dawnego K ó ł k a Bolniczego z a ł o ż o n o w 1941 r o k u S p ó ł d z i e l n i ę S p o ż y w c ó w „ P r z e d ­ w i o ś n i e " , k t ó r a na ó w c z e s n e w a r u n k i r o z w i j a ł a się p o m y ś l n i e . Część m ł o d z i e ż y k o ń c z y w t y m czasie s z k o ł y i k u r s y s p ó ł d z i e l c z e . W e wsi, po­ dobnie j a k i w powiecie, r o z w i j a się d z i a ł a l n o ś ć k o n s p i r a c y j n a B a t a l i o ­ n ó w C h ł o p s k i c h i Ludowego Z w i ą z k u K o b i e t , b ę d ą c a k o n t y n u a c j ą prac p r z e d w o j e n n y c h „ W i c i " . N i e k t ó r z y wiciarze p r z e j ś c i o w o utrzymywali k o n t a k t y z o ś r o d k a m i i d z i a ł a c z a m i P P B w powiecie. N a j c i ę ż s z y m okresem dla wsi b y ł k i l k u m i e s i ę c z n y f r o n t w o j s k o w y w 1944—1945 r o k u , p o ł ą c z o n y z e w a k u a c j ą i zniszczeniami. i. OKRES POWOJENNY Okres p o w o j e n n y z a z n a c z y ł się we wsi bardzo p o w a ż n y m i przeobra­ ż e n i a m i s t r u k t u r a l n y m i , s p o w o d o w a n y m i przede w s z y s t k i m przez znaczny o d p ł y w l u d n o ś c i do z a j ę ć w o k o l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , w y ­ j a z d na s t a ł e do miast i na Ziemie Zachodnie oraz masowy o d p ł y w m ł o ­ d z i e ż y do wszelakiego r o d z a j u szkół i w y ż s z y c h uczelni (zjawiska nie znane wsi m i ę d z y w o j e n n e j ) . T a k w i ę c w 1956 r o k u na 117 gospodarstw (506 miesz­ k a ń c ó w ) z r o l n i c t w a u t r z y m y w a ł o się 3 1 , a z r o l n i c t w a i r z e m i o s ł a (kowale, stolarze, blacharze) 10 gospodarstw. N a t o m i a s t z 76 gospodarstw r o l ­ n y c h 102 m i e s z k a ń c ó w b y ł o z a t r u d n i o n y c h na s t a ł e poza r o l n i c t w e m (po 1—2, a nawet t r z y osoby z jednego d o m u ) . Miejscem p r a c y dla w i e l u jest p r z e m y s ł (ponad 50 % ) , s a m o r z ą d , spółdzielczość, b u d o w a sieci elek­ t r y c z n y c h i t p . D o d a j m y , że w l a t a c h p o w o j e n n y c h na s t a ł e o p u ś c i ł o wieś 59 o s ó b (wszystkie samotne). Z j a w i s k i e m p o z o s t a j ą c y m bez precedensu w dziejach P o t a k ó w k i jest masowe k s z t a ł c e n i e się m ł o d z i e ż y w r ó ż n e g o t y p u s z k o ł a c h . O ile na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u l a t do 1939 r o k u w ł ą c z n i e szkołę ś r e d n i ą (han­ d l o w ą , r o l n i c z ą , s e m i n a r i u m nauczycielskie, o g ó l n o w y d z i a ł o w ą ) u k o ń ­ c z y ł o zaledwie 17 o s ó b , to obecnie sprawa t a przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : s z k o ł y zawodowe zasadnicze 33 osoby; s z k o ł y ś r e d n i e o g ó l n o k s z t a ł c ą c e i zawodowe 38 o s ó b (bez u w z g l ę d n i e n i a t y c h , k t ó r z y jej nie s k o ń c z y l i ) ; �272 MAKIA BIERNACKA s z k o ł y w y ż s z e u k o ń c z y ł o l u b k o ń c z y ÍO o s ó b . Obecnie w s z k o ł a c h zawo­ d o w y c h uczy się 14, a w s z k o ł a c h ś r e d n i c h 11 u c z n i ó w . Możliwości t a k szerokiego k o r z y s t a n i a m ł o d z i e ż y z n a u k i zapewnia wsi b l i s k o ś ć szkół w J e d l i c z u (3,5 k m ) , J a ś l e i K r o ś n i e . Najmniejsze z m i a n y z a z n a c z y ł y się w samej s t r u k t u r z e gospodarstw r o l n y c h . Z r e f o r m y rolnej tarnowieckiego f o l w a r k u o t r z y m a ł o k i l k a o s ó b p ó ł h e k t a r o w e d z i a ł k i . Ze w z g l ę d u na o d p ł y w m ł o d z i e ż y do szkół, miast i p r z e m y s ł u proces rozdrabniania z o s t a ł zahamowany. N a t o m i a s t mechanizacja r o l n i c t w a p o s t ę p o w a ł a stosunkowo szybko, i t o g ł ó w n i e poprzez o ś r o d k i maszynowe. D l a p r z y k ł a d u m o ż n a p o d a ć , że m ł o c a r n i a w y p i e r a zdecydowanie cepy, ale obok kosy sierp p e ł n i jesz­ cze do ostatnich c z a s ó w s w ą f u n k c j ę ś c i n a n i a z b o ż a w w i e l u gospodar­ stwach. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m i z m i a n a m i w P o t a k ó w c e z a z n a c z y ł się na w i e l u odcinkach p o w a ż n y wzrost stopy ż y c i o w e j w stosunku do okresu przedwojennego. D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m t y c h m i e s z k a ń c ó w , k t ó ­ r y m podstawowe ś r o d k i ż y w n o ś c i zapewnia gospodarstwo rolne, a do­ d a t k o w e z a r o b k i s ł u ż ą na podniesienie p o z i o m u u b r a n i a czy w y ż y w i e n i a . S ą t o r o d z i n y t a k z w a n y c h c h ł o p ó w - r o b o t n i k ó w . W rodzinach t y c h gospodarstwem r o l n y m z a j m u j ą się g ł ó w n i e p o z o s t a ł e w d o m u k o b i e t y i d o r a s t a j ą c e dzieci, a m ę ż o w i e p o m a g a j ą i m dorywczo po powrocie z pracy. W t y c h w a r u n k a c h w y d a j n o ś ć z i e m i nie ulega o b n i ż e n i u pewnie dlatego, że gospodarstwa są bardzo m a ł e , a k u l t u r a rolna w tej okolicy jest na d o b r y m poziomie. D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n ą w s i do 1949 r o k u w ł ą c z n i e c e c h o w a ł d u ż y d y ­ n a m i z m . D o czynnego ż y c i a w b u d o w a n i u gospodarki p a ń s t w o w e j , samo­ r z ą d o w e j i spółdzielczej p r z y s t ę p u j ą p r z e d w o j e n n i d z i a ł a c z e , p e ł n i ą c wiele odpowiedzialnych f u n k c j i w gminie i w powiecie. Starsi z r z e s z a j ą się w Polskiej P a r t i i Eobotniczej (najliczniej), S t r o n n i c t w i e L u d o w y m i Pol­ skiej P a r t i i Socjalistycznej. Część m ł o d z i e ż y organizuje Z w i ą z e k W a l k i M ł o d y c h , w i ę k s z o ś ć n a w i ą z u j e do t r a d y c j i i w ł ą c z a się do p r a c y w Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej „ W i c i " ( m ł o d z i e ż Z W M przechodzi w k r ó t c e do „Wici"). P o c z ą t k o w y w y s i ł e k s p o ł e c z e ń s t w a idzie w k i e r u n k u zatarcia znisz­ c z e ń w o j e n n y c h ; prawie c a ł k o w i t e m u zburzeniu uległ stary d o m gro­ m a d z k i , rcmizi-j s t r a ż a c k a , częściowo t a k ż e s z k o ł a . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m doprowadzono n a j p i e r w szkołę do stanu u ż y w a l n o ś c i . O b o k n a u k i od­ b y w a ł y się w niej zebrania, wieczory ś w i e t l i c o w e , k u r s y d o k s z t a ł c a j ą c e i r ó ż n e wiejskie u r o c z y s t o ś c i . Ścisła w s p ó ł p r a c a k i e r o w n i c t w a s z k o ł y z m ł o d z i e ż ą p o z a s z k o l n ą daje p o w a ż n e r e z u l t a t y . 1 8 Dane statystyczne do tego okresu zebrano w latach 1955 — 1956. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 273 W l a t a c h 1945—1946 gromada p r z y s t ę p u j e j e d n a k do b u d o w y D o m u L u d o w e g o . N a j w i ę k s z y w k ł a d finansowy w b u d o w ę d a ł o K o ł o „ W i c i " . Eobocizna niefachowa z o s t a ł a w y k o n a n a j a k i dawniej w r a m a c h w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego. D o m t e n nie zaspokaja j e d n a k p e ł n y c h potrzeb ż y c i a s p o ł e c z n e g o w s i , dlatego t e ż w 1956 r o k u p r z y s t ą p i o n o do jego r o z b u d o w y . D o i n n y c h prac w y k o n a n y c h w t y m czasie z e s p o ł o w o n a l e ż y odbu­ dowa r e m i z y s t r a ż a c k i e j , w y k o p a n i e i u r z ą d z e n i e stawu (basenu) dla ce­ l ó w p r z e c i w p o ż a r o w y c h , u r z ą d z e n i e boiska sportowego. Poza t y m szereg prac mniejszych, j a k sadzenie drzewek o w o c o w y c h w z d ł u ż d r o g i p r o w a ­ d z ą c e j przez wieś, b u d o w a s c h o d ó w oraz w p r a w i a n i e p o d ł ó g w b u d y n k u szkolnym. Ten i n t e n s y w n y r o z w ó j ż y c i a w s i ulega z a h a m o w a n i u w l a t a c h 1949 — 1954. Organizacje i i n s t y t u c j e s p o ł e c z n e i s t n i e j ą t y l k o f o r m a l n i e , g d y ż f a k t y c z n i e nie w y k a z u j ą prawie ż a d n e j d z i a ł a l n o ś c i . D o t y c z y t o z a r ó w n o starszych, j a k i m ł o d z i e ż y . W i e ś w p r a w d z i e o t r z y m u j e r ó ż n e n a g r o d y za w y n i k i z d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, ale nie w p ł y w a t o wcale na u a k t y w n i e n i e sił s p o ł e c z n y c h . Obserwuje się r ó w n i e ż z a n i k dawnego w s p ó ł ż y c i a s ą s i e d z k i e g o , ludzie m n i e j się o d w i e d z a j ą , nie c h c ą u c z e s t n i c z y ć w zebraniach, a nawet w t y c h u r o c z y s t o ś c i a c h wiejskich (np. d o ż y n k i ) , k t ó r e k i e d y ś c i e s z y ł y się naj­ w i ę k s z y m uznaniem. P r ó b a o ż y w i e n i a z a m a r ł e g o ż y c i a w s i n a s t ę p u j e w 1955 r o k u . Starsi z a c z y n a j ą a p e l o w a ć do m ł o d z i e ż y , b y w z n o w i ł a s w ą p r a c ę w organizacji m ł o d z i e ż o w e j . P i ę c i o o s o b o w a g r u p k a gospodarzy p r z y s t ę p u j e do zorga­ nizowania Z e s p o ł u U p r a w y Z i e m i na 12 ha r e s z t ó w k i podworskiej w Tar­ n o w c u . W t y m ż e r o k u p o d j ę l i p o t a k o w i a n i e wraz ż m i e s z k a ń c a m i są­ siedniej w s i W r a c a n i a i n i c j a t y w ę z e l e k t r y f i k o w a n i a swych osiedli. Kosz­ t e m wielkiego n a k ł a d u finansowego i ochotniczej p r a c y o b y d w u w s i — p r z y częściowej p o m o c y p a ń s t w a — p r o j e k t t e n z o s t a ł zrealizowany w g r u d n i u 1956 r o k u . A n a l i z a e l e m e n t ó w gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a przeprowadzona w jednej w s i , p o s i a d a j ą c e j t r a d y c j e p o m o c y s ą s i e d z k i e j , pozwala na usta­ lenie p e w n y c h o g ó l n y c h s t w i e r d z e ń o d n o ś n i e do jego f o r m i t r e ś c i w s p ó ł ­ działania. . 1 9 2 0 19 Ogólny koszt budowy wynosił ponad 60 000 zł (oprócz bezpłatnej robocizny), z czego Koło Młodzieży „Wici" pokryło 47 000 zł, Związek Walki Młodych 1900 zł, subwencja z Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie wynosiła 10 000 zł i zbiórka we wsi 989 zł. Ogólny koszt elektryfikacji wsi wynosił ponad 600 000 zł w pieniądzach i robociźnie. Pomoc państwa wynosiła 50 000 zł. 20 Etnografia Polska, t. I V *8 �274 MARIA BIERNACKA Pierwsze z n i c h wskazuje, że pomoc s ą s i e d z k a z w y k ł a , oparta na w z a j e m n o ś c i ś w i a d c z e ń , jest c h a r a k t e r y s t y c z n a z a r ó w n o dla k o ń c a ubieg­ łego stulecia, k i e d y p r z e w a ż a jeszcze gospodarstwo samowystarczalne, j a k i dla c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Wiele z n a n y c h i p r a k t y k o w a n y c h f o r m tej pomocy ulega p r z e o b r a ż e n i o m , n i e k t ó r e c a ł k o w i t e m u z a n i k o w i (np. tłuka). A s p e k t z a b a w o w o - o b r z ę d o w y , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a n i e k t ó r y c h f o r m z e s p o ł o w e j pracy, t r a c i w a g ę ze w z g l ę d u na inne m o ż l i w o ś c i roz^ r y w k o w e m ł o d z i e ż y . Te f o r m y zabaw p r z y p o m o c y z e s p o ł o w e j , k t ó r e niejednokrotnie i n t e r p r e t o w a n o j a k o zabiegi magiczne (np. przewracanie się podczas sadzenia z i e m n i a k ó w , aby dobrze r o s ł y ) wraz z podniesieniem się o g ó l n e g o p o z i o m u o ś w i a t y t r a c ą r ó w n i e ż swoje znaczenie. Z w ł a s z c z a z m i a n y w technice gospodarowania w y w o ł u j ą te swoiste p r z e o b r a ż e n i a . T a k w i ę c pojawienie się we wsi k o s i a r k i , maszyny parowej do m ł ó c e n i a i i n n y c h u r z ą d z e ń p o t r z e b u j ą c y c h do o b s ł u g i w i e l u osób s p o w o d o w a ł o nawet ustalenie się p r z y tej p r a c y z w y c z a j u wzajemnej pomocy, k o ń ­ czącej się z r e g u ł y t a k ż e s u t y m p o c z ę s t u n k i e m . J e ż e l i chodzi o f o r m y w s p ó ł p r a c y gromadzkiej na rzecz całej w s i , to w P o t a k ó w c e w y s t ę p u j e ona dopiero w t y c h czasach, k i e d y wieś prze­ z w y c i ę ż a s w ą i z o l a c j ę , c i e m n o t ę i p r y m i t y w n e gospodarowanie. Powstanie jej t o w a r z y s z y n a j w y r a ź n i e j procesowi u o b y w a t e l n i e n i a się c h ł o p ó w , k t ó r z y s t a j ą się nie t y l k o w ł a ś c i c i e l a m i k a w a ł k a ziemi, ale p r a g n ą b y ć w s p ó ł g o s p o d a r z a m i z a r ó w n o swojej w s i , j a k i c a ł e g o k r a j u . D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n a p o t a k o w i a n , w y r a ż a j ą c a się w przedstawionych p o w y ż e j czynach k o n s t r u k t y w n y c h , nie n a l e ż a ł a do zjawisk w y o d r ę b ­ n i o n y c h . B y ł a ona odbiciem t y c h n u r t ó w s p o ł e c z n y c h , j a k i e w o k r e ś l o n e j epoce historycznej o d d z i a ł y w a ł y na w i e ś , a w a r u n k i miejscowe n a d a w a ł y jej pewne cechy o d r ę b n e , w ł a ś c i w e tej okolicy. E m i g r a c j a , s z k o ł a , r u c h l u d o w y , r u c h m ł o d z i e ż o w y , przechodzenie l u d n o ś c i do prac w p r z e m y ś l e , proces socjalizacji w s i — to zjawiska o b e j m u j ą c e s w y m z a s i ę g i e m prawie całą Polskę. Maria Biernaoka R E C H E R C H E S SUR L E P E O B L E M E D E L A C O L L A B O E A T I O N COMMUNALE DANS L E V I L L A G E POTAKÓWKA, DISTR. D E JASŁO Resume L'auteur a entrepris á titre d'essai 1'analyse du probleme du service déjá traditionnel de bon voisin et de la collaboration communale telle, qu'elle se pratique dans les villages en Pologne depuis environ 1890 jusqu'a l'heure actuelle. Ce fut un des villages particulierement progressiste en ce qui concerne la cooperative �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 276 rurale qui lui servit d'exemple; elle consulta de meme les sources historiquee disponibles en classifiant ses observations propres et les matériaux réunis au terrain. Les resultáis obtenus ont été intéressants, car ils mettent parfaitement bien en evidence la diversité des formes que prend le service de bon voisin et la cooperative communale, surtout si on les considere sous un aspect plus large des changements généraux économiques, sociaux et culturaux survenus dans les villages de la Pologne Méridionale au eours de la période en question. ч � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce50ab6dee5eb9f73f08b837b373888.pdf e34766ddc36c4a72fd47254d9f4776cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:658 Title A name given to the resource Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.41-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 MARIA BIERNACKA RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J BUŁGARSKIEJ WSI GRAMADA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA BADAWCZE I LITERATURA PRZEDMIOTU Atrakcyjność naukowa tematu, obejmującego współczesne przeobra­ żenia rodziny chłopskiej w Bułgarii, polega przede wszystkim na możli­ wości odniesienia kształtujących się obecnie form i stosunków rodzin­ nych do okresu z przełomu X I X i X X wieku (a nawet wcześniejszego), w k t ó r y m w sposób naturalny funkcjonował jeszcze system pokrewień­ stwa, zawierający wiele form i cech, nawiązujących niekiedy bezpośred­ nio do tradycyjnych wspólnot rodowych i rodzinnych, a zwłaszcza tzw. południowosłowiańskiej zadrugi '. Podstawowym założeniem badawczym, dotyczącym systemu pokre­ wieństwa, a zwłaszcza stosunków rodzinnych w Gramadzie, było prze­ śledzenie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat (od przełomu X I X i X X w.) procesu rozwoju tej instytucji, zarówno od strony jej struk­ tury i funkcji, jak również od strony jej powiązań z całokształtem życia społeczno-gospodarczego i kulturalnego wsi. Celem badań było ukazanie nie tylko obrazu, ale także mechanizmu i sił napędowych dokonujących się przemian w warunkach dwu podstawowych systemów gospodarczo1 K. Z a w i s t o w i с z-A d a m s к a Słowiańszczyźnie traktuje nie w tradycyjną przyjęte jest i gospodarczej, rozumiemy żyjącą ich w zadrugę — sposób pisze ludzką stały — braterskich, zaś z synowskich (o dwóch, czym materialnych więzami zadrugi j a k o ruchomych prowadzoną pod trzech i Z rodzinną na Wrocław 1970,. powszech­ rodzinnej (najogólniej rzecz pokrewieństwa (niekiedy kolei krewniacze wspólnoty współ­ generacji w wspól­ generacji w wspól­ czterech) przez wspólnotę gospodarczą grupy, o g r a n i c z o n ą wspólnym stanem nieruchomych, zwierzchnią nade władzą wszystko naczelnika biorąc) naturalnego, s i ę co n a j m n i e j z d w ó c h niżej). gospodarkę tejże Systemy w i e l k i e j rodziny. „Jeśli określenie i składającą notach dóbr pracy uwarunkowaniu, jako odpowiednik ona złączoną notach gospodarką, swej to t y m s a m y m p r z e z w s p ó l n o t ę grupę miemy wspólną w historyczno-społecznym ziemi, tejże rozu­ posiadania objętej tą wspólnoty na zasadzie w s p ó l n o t y ś r o d k ó w produkcji i s p o ż y c i a z mniej lub w i ę c e j w y r a ź n y m wy­ k l u c z e n i e m w ł a s n o ś c i i n d y w i d u a l n e j . J e s t to w p e w n y m sensie t y p idealny..." P o r . s. 55. �42 MARIA BIERNACKA -społecznych i ustrojowych, a mianowicie kapitalizmu i socjalizmu. Ostatni zwłaszcza okres dostarcza obszernego materiału świadczącego 0 głębokich, istotnych i bardzo szybko postępujących przeobrażeniach w życiu rodziny wiejskiej. Ponieważ przemiany te są bardziej niż kiedykolwiek wynikiem świa­ domego i planowanego oddziaływania ośrodków władz centralnych, re­ alizujących w skali ogólnokrajowej określony program ustroju socjali­ stycznego, szczególnie interesujące wydaje się śledzenie problemu, jak w konkretnej społeczności lokalnej przełamują się procesy o charakte­ rze ogólnym. Niemniej interesujący wydaje się również problem, czy i w jakim stopniu specyfika kulturowa systemu krewniaczego w Bułgarii, opartego na tradycji różnego rodzaju wspólnot rodowych i rodzinnych, warun­ kowała szybszą akceptację i realizację programu socjalistycznej prze­ budowy wsi. W badaniach zakładano ponadto, że materiał dotyczący przemian ro­ dziny bułgarskiej może stanowić podstawę do szerszych uogólnień, a na­ stępnie porównań przede wszystkim w obrębie krajów o podobnej socja­ listycznej strukturze ustrojowej oraz innych, o odmiennych gospodar­ czo-społecznych i ustrojowych systemach. A zatem punktem wyjścia do badań nad współczesną rodziną chłop­ ską w Gramadzie było odtworzenie jej obrazu z okresu przełomu ubieg­ łego i obecnego stulecia, a punktem dojścia charakterystyka głównych cech rodziny współczesnej. Podstawową bazę źródłową dla tych badań stanowiły przede wszystkim indywidualne wywiady terenowe, przepro­ wadzane na podstawie kwestionariuszy, ankieta, materiały statystyczne 1 archiwalne władz oraz instytucji miejscowych i okręgowych, a także literatura przedmiotu . Zanim zostaną omówione konkretne wyniki badań w Gramadzie warto zaznaczyć, że systemy pokrewieństwa w krajach południowosłowiańskich, a zwłaszcza charakterystyczna forma tzw. z a d r u g, już w X I X w. pa­ sjonowały wielu naukowców, głównie etnografów, socjologów, history­ ków i prawników. Autorzy ci nie tylko upowszechniali wiedzę o tej inte­ resującej formie zespołowego, rodzinnego gospodarowania, ale także szukali wyjaśnień dla jej genezy, obszaru występowania, różnorod­ ności form i funkcji przez nią spełnianych oraz współzależności w sto­ sunku do takich form pokrewieństwa, jak mała rodzina, ród czy ple2 2 W y w i a d y terenowe w czyły zarówno 1968 r. p r o w a d z o n e rodziny, j a k i gospodarstwa wspólnie rolnego. z Ireną Nizińska W opracowaniu ponadto m a t e r i a ł y t e r e n o w e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u b a d a w c z e g o i bułgarskiego. doty­ wykorzystano — polskiego �43 RODZINA N A TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ mię. Nie zrezygnowali oni również z oceny wartości i przydatności tej instytucji dla innych, nowych układów społecznych. Jeśli chodzi o obszar Bułgarii, to do najważniejszych pozycji z tego okresu należą niewątpliwie opracowania D. Marinowa , I . E. Geszowa , B. Grabowskiego oraz szczególnie cenna pozycja Bogiszicza , który swój zbiór materiałów o zadrugach oparł na wypowiedziach ankieto­ wych, nadesłanych z terenu wówczas, kiedy mogły istnieć jeszcze żywe tradycje tak zwanej klasycznej formy zadrugi, występującej na obszarze krajów południowosłowiańskich. Zainteresowania problematyką rodzinnych wspólnot zadrużnych trwa­ ły również w początkowym okresie X X w., o czym świadczą między innymi wybitne prace S. S. Bobczewa . W okresie międzywojennym i po I I wojnie światowej problematykę t ę uwzględniał również w swych licznych opracowaniach znany etnograf bułgarski Ch. Wakarelski . Ostatnio ukazują się również opracowania z tego zakresu, w których autorzy dokonują nowych analiz i interpretacji, posługując się metodą materializmu historycznego. Na szczególne wyróżnienie zasługują t u prace R. Peszewy , W. Frolca , T. Kolewy i L . Markowej . Proble­ m a t y k ę rodzinną wsi bułgarskiej z okolicy Sofii uwzględnia również w swej pracy I . T. Sanders 3 4 5 G 7 8 9 10 1 1 12 1 3 3 D. 4 I. E . G e s z o w , 5 B. Grabowski, 6 W. Bogiszicz, M a r i n o w, 1874; Prawni 7 obiczalji 8 Sofija starina, Zadruga Zbornik R. Sofija sadosnjih Peszewa, Bałgarskata Bitá, czeljadna i naczałoto i Kompleksni na XX w., na i semeen 235 - I I . 1 1 F r o 1 e c, 1 2 Т. 1 3 T. Zagreb i minałoto Markowa, otnoszenija w ekspedicii semejstwoto Sielskaja SSSR w s. Raženo i [w:] Sanders, K949. Pierwyj Balkan sredno- w Bałgarija Bałgarija, w krają jejo żiliszcze Konare, w Płowdiwsko, zapadnoj Bołgarii, t. 8: kand. „So- 40-58. rodzinne obszczina 1966 g}. Soobszczienija w zapadną i na roda bit „Trudy tiendiencii małoazijskite na Etnografskija Institut i Muzej", i stosunki sborník, i 1965. nauczni Rodzina — 1 IX I. segaszno na, trakijskite P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 431-451. rajonow Lexington, Slowena, w Wrocław К olewa, etnograficzeskij 26 VIII siemija n r 3: 1965, s. 1958, s. 6-109; Niekotoryje nych i jeziká „Etnografia L . W. wianskij Bolszaja Etnografija", dopskich, jużnich semejno-rodswenite „Izwestija 1965, s. 107-115; Semejstwo W. u zadruga Bułgarii, Semejstwoto [w:] d i s e r t . a r c h i w . n a E J M ,№ 1 0 1886. W a r s z a w a 1889. obiczaja .[w:] Bita 1961, s. 511-577; Struktura wietskaja 1892 i 1896. Sofija Z a g r e b 1867. 1935; Etnografia Bałgarija, na XIX Bałgarija, 1906-1907. cz. I , S o f i j a zapadna zapadną i Bulgarowie, u Slowena, Ch. W a k a r e l s k i , Bałgari, kn. I I i I V , Ruse w Bulgarya S. S. В o b с z e w, wreme, 9 Żiwa w u społeczności Bołgar Instituía kultury kongries bałkańskich Village, The XIX Etnografii razwitija Sowietskoj w Bułgarów Uniwersity [w:] A N SSSR", i byta diełegacii, w., Bołgar roSlat. 52: jugozapad- issledowanij (Sofija, M o s k w a 1966, s. 1-17. of Kentucky Press �MARIA BIERNACKA Okolicznością sprzyjającą przeprowadzeniu szerszych uogólnień w za­ kresie współczesnych badań nad wspólnotami rodzinnymi typu zadrużnego jest to, że w ostatnich latach tematykę tę kontynuują bądź podej­ mują od nowa etnografowie innych krajów. Należałoby tu przede wszyst­ kim wymienić prace dotyczące obszarów Jugosławii, prowadzone między innymi przez M . Gavazziego , N . Pawkowicza , J. M . Halperna , k t ó ­ rzy do ostatnich jeszcze czasów mieli możność obserwowania funkcjo­ nowania wspólnot typu zadrużnego. Prace te rzucają wiele nowego świat­ ła na tradycyjną i współczesną organizację systemu pokrewieństwa w t y m kraju. Niemniej interesujące są w y n i k i badań nad zespołami rodzinnymi na obszarze Słowacji, gdzie S. S v e c o w á przeprowadzała studia nad klasyfikacją zespołowych form rodzinnych wśród ludności słowackiej, a O. N a h o d i l wśród tamtejszej ukraińskiej ludności łemkowskiej. Na obszarze Rumunii gruntownej analizy systemu wspólnot dokonał Henri H. S t a h l . W ZSRR tematyka wspólnot występuje przede wszystkim w fundamentalnych pracach M . O. Koswiena . Z innych prac należy wymienić interesujące studium A. I . Višniauskajté , dotyczące rozwoju rodziny wsi litewskiej. к 15 ie 17 18 i9 20 21 V l M. G a v a z z i, Schriften", 1 5 N. F. maljskoig zgrade u t. 6: u S. Š v e c o v á , żeny v javy příbuzenských O. rodině, 1 9 1958, H. 2 0 ranija and u culture Warszawa А. Moskwa „Glasnik i 1962, change a in s. Ze- priwredne i obiczajno-prawne ¡oriem vztáhov dwoch ustanowe 117-139. Serbian Village, Co­ v w slovenskom vztahy v R . X V : 1967 endogamných materiali, Čičmanach z. 3, s. obcíach a posta- 321-385; na Pre- Slovensku, z. 3, s. 145-154. К problemu rozkladu 1: 1955 Contribuía К o s w i e n, swiedienij VII Polju, Pokuczstwo Sarajewu", rodinných la velkorodiny n. 2, s. 147-163. sludiul satelor Sowieroruskoje „Sowietskaja и východoslovenských. devalmase o patronimii peczyszcze, Etnografija", i strukturie rominesti, I. 1955, Siemíejnaja V y š n i a n s k a i t é , Międzynarodowy Ł964. oraz Kongres Razuňíie Nauk ukrainskije 1950, roda, E t n o g r a f i i A k a d i e m i i N a u k S S S R " , t. 13: 2 1 па Muzeja Národopis", Stahl, dworiszcze, wotnej, „Siidosteuropa- t. 1: 1959. M . О. russkoje tut H. Balkan, u Liwanjskom 187-202; Kucza, „Slovensky „ P h i l o s o p h i c a " , vol. t. 2: s. z. 2, s. 85-89; Příbuzenské 1967 N a h o d i l Ukrajinců, Social Klasifikácia 1966 „ Č e s k ý L i d " , R . 54: 1 8 dem 1956. „ Č e s k ý L i d " , R . 53: venie i zadruga 1961, Zemaljskog Halpern, lumbia Uniwersity, 1 7 auf t a m ż e , s. 73-97, oraz Drusziene „Glasnik M. Grossjamilie Selo Sarajewu", u Imljanima, J. L o s der P a w к o w i с z, Muzeja Imljanima, 1 6 Das 1964. z. 2; „Kratkije 1951, siabry Programma Soobszczenija", s. 20-31; Historia obszczina htowskoj i i dla patronimija, kríestjansko] Antropologicznych i biaiosobi„Insti­ kultury pier­ Moskwa 1961. siemii. Ref. Etnograficznych, �45 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Warto t u również zasygnalizować pracę K. Zawistowicz-Adamskiej, dotyczącą systemów krewniaczych na Słowiańszczyźnie i ich historycz­ no-społecznego uwarunkowania - . Autorka, opierając się przede wszyst­ k i m na współczesnych wynikach badań, podejmuje w niej próbę syste­ matyki różnych form wspólnot rodzinnych, rodowych i terytorialnych (występujących na obszarze całej Słowiańszczyzny) według ścisłych i ujednoliconych kryteriów. Wychodząc z założenia, że w l i ­ teraturze naukowej z tej dziedziny używa się szeregu nie dość ściśle sprecyzowanych pojęć i terminów, zestawia i rozgranicza podstawowe różnice, stanowiące o odrębności dwóch systemów opartych na po­ krewieństwie, a określanych w do­ tychczasowej literaturze wymiennie terminem wspólnota rodowa i wspólnota wielkorodzinna (lecz nie wspólnota pierwotna). Uzasadnia przy t y m tezę, że wspólnoty typu zadrużnego należą do systemu po­ krewieństwa rodzinnego, a nie ro­ dowego . 2 23 Ponadto autorka dokonuje etno-socjologicznej analizy obszernego materiału historycznego (opracowa­ nego przez wybitnych specjalistów, głównie z zakresu historii ustroju i prawa), uzasadniając również tezę uwarunkowań historycznych dla powstania i utrzymania się różne­ R y c 1. M i k o G i c o w P o p ó w u r . 1843, z m . 1942 (por. s c h e m a t n r 1) go rodzaju wspólnot. Tym samym Fot. z portretu M . Biernacka, 1968 ustosunkowuje się do wciąż jeszcze kontrowersyjnego problemu genezy wspólnot krewniaczych. Autorka wyraża bowiem pogląd, że znane sze­ roko na obszarze krajów słowiańskich, a także i pozasłowiańskich wspól2 2 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Systemy 2 3 Podstawowe różnice p o m i ę d z y wspólnotą krewniacze... rodową a wielką rodziną chłopską według K . Zawistowicz-Adamskiej: „1. W i e l k a r o d z i n a c h ł o p s k a jest więc z reguły zamkniętą grupą krewniaczą, s k u p i a j ą c ą z a z w y c z a j k r e w n y c h w l i n i i prostej z s t ę p n e j l u b r o d z e ń s t w o : b r a c i z ż o ­ n a m i i d z i e ć m i , niekiedy także siostry, natomiast r ó d o b e j m u j e ponadto krewnych �46 MARIA BIERNACKA noty rodzinne czy rodowe mogły powstawać w różnych okresach histo­ rycznych, w zbliżonym lub t y m samym układzie stosunków gospodar­ czych, społecznych i kulturowych. Tezy autorki, dotyczące zarówno rozgraniczenia wspólnot rodowych od wielkorodzinnych, jak również uwarunkowań historycznych dla wszel­ kiego rodzaju wspólnot, stanowią także niewątpliwie wkład w badania systemu rodzinnego w Bułgarii. 2. P O D S T A W O W E C E C H Y SYSTEMU POKREWIEŃSTWA W BUŁGARII Dla tradycyjnej wsi bułgarskiej charakterystyczne były dwa pod­ stawowe systemy pokrewieństwa: rodowy i rodzinny. Badacze bułgarscy są na ogół zgodni co do tego, że zadruga, występująca jeszcze w swej klasycznej formie na początku X I X w., stanowiła podstawowy składnik systemu rodowego . Ponadto, że obok zadrugi występowała również mała rodzina indywidualna. S. S. Bobczew -— autor wyczerpującej pracy na temat bułgarskiej rodzinnej zadrugi — odcinając się w sposób zdecydowany od teorii do­ tyczących genezy rodziny i społeczeństwa pisał, że badania swe rozpo­ czyna od czasów historycznych, kiedy zaistniały już dowody na to, „że ludzie żyli w bardziej czy mniej licznie zorganizowanych grupach". „Ważne jest skonstatować — pisał — z czym zgadza się olbrzymia więk24 z l i n i i b o c z n y c h (owa p r z y s ł o w i o w a d z i e s i ą t e g o pokolenia) oraz j e d n o s t k i u n a s „ d z i e s i ą t a w o d a po p r z y j ę t e z z e w n ą t r z rodu. kisielu", czyli do 2. W i e l k a r o d z i n a s t a n o w i w s p ó l n o t ę g o s p o d a r c z ą i t e r y t o r i a l n ą , gdy t y m c z a ­ s e m r ó d jest p r z e s t r z e n n i e r o z s i a n y , w s p ó l n o t a g o s p o d a r c z a z a z w y c z a j nie i s t n i e j e , m a j ą t k o w a z a ś b ą d ź nie i s t n i e j e , b ą d ź ( j e ś l i m o ż e s i ę z d a r z y ć ) j e s t r e d u k o w a n a przez i n d y w i d u a l n ą g o s p o d a r k ę i indywidualne p r a w a m a j ą t k o w e p o s z c z e g ó l n y c h współrodowców. 3. W i e l k a r o d z i n a posiada z a z w y c z a j n a c z e l n i k a o w ł a d z y p a t r i a r c h á l n ě j , s t a ­ n o w i s k o to t r a c i z n a c z e n i e l u b w r ę c z z a n i k a w o w y c h szeroko r o z s i a n y c h r o d a c h . 4. P o d s t a w ą w i ę z i s p o ł e c z n e j w w i e l k i e j r o d z i n i e s ą z w i ą z k i k r w i i w s p ó l ­ nota gospodarcza, w r o d z i e — nade w s z y s t k o t r a d y c j e o w s p ó l n y m pochodzeniu od tego samego protoplasty i poczucie s o l i d a r n o ś c i w s z y s t k i c h współrodowców, decydujące o wzajemnych zobowiązaniach. 5. W i e l k a r o d z i n a m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w z a m k n i ę t e j s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j , r ó d w s p ó ł u c z e s t n i c z y w ż y c i u p u b l i c z n y m i f u n k c j e jego m a j ą z a s i ę g szerszy". W e d ł u g a u t o r k i „ W y m i e n i o n e k r y t e r i a k w a l i f i k a c y j n e nie o b e j m u j ą wszystkich m o ż l i w o ś c i , jakie m o g ą p o w s t a ć w skomplikowanych konfiguracjach ż y c i a spo­ ł e c z n e g o , w ł ą c z n i e z w i e l k i e g o t y p u i n s t y t u c j a m i k r e w n i a c z y m i " . P o r . s. 43-45. l -' P o r . Ž. Natan, Istorija ekonomiczeskogo rozwitija Bułgarii, Moskwa 1961, s. 32-33 ( t ł u m . z b u ł g a r s k i e g o ) o r a z M . O . K o s w i e n , Siemiejnaja obszczina i patronimija, M o s k w a 1963, s. 4, k t ó r z y z a d r u g ę u w a ż a j ą z a p o d s t a w o w ą k o ­ m ó r k ę patriarchalno-rodowego społeczeństwa. �47 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ szość historyków i socjologów, że przed współczesną indywidualną ro­ dziną istniały większe zgrupowania krewniacze tzw. »zadrużne rodziny* [czeladij, że rodzina kolektywna poprzedzała indywidualną podobnie, jak własność kolektywna poprzedzała własność p r y w a t n ą " . Autor dodaje jednak, że niemniej bezsporne są fakty „poświadczone przez dokumenty z najwcześniejszych okresów, stwierdzające istnienie zarówno indywi­ dualnej, jak i zbiorowej rodziny". Przy pomocy zaś hipotez, analogii i porównawczo-socjologicznych środków, „ośmielamy się twierdzić — pisał Bobczew — że zadruga jest bardzo starą formą rodzinnego i r o d o w e g o współżycia... U podstaw zadrugi leży bowiem pokre­ wieństwo rodowe, pochodzenia od jednego przodka — założyciela rodu" . O wzajemnym stosunku obu podstawowych grup krewniaczych — zadrugi i rodu pisał, że „zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, właka (genos, klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadni­ cze — »dworiszte«... ród miał szersze terytorium, w wielu wypadkach zajmował przestrzeń całej wsi, która nosiła imię założyciela rodu" . R. Peszewa wypowiadając się w tej kwestii twierdzi, że jeszcze na początku X I X w. każda zadruga stanowiła składnik wielkiej grupy ro­ dowej. Wyrazem tej łączności była z jednej strony rodowa własność łąk oraz laisów, z drugiej zaś społeczna i „ideologiczna jedność rodu". Owa społeczna i ideologiczna jedność rodu manifestowała się między i n ­ nymi w rodowym osadnictwie i nazwach, w rodowej egzogamii, w uzna­ waniu patronów rodu i składaniu ofiar na ich cześć, w podtrzymywaniu świąt rodowych, w solidarności rodowej wyrażającej się wzajemną po­ mocą gospodarczą oraz honorem rodowym. Rodowcy mieli nawet od­ dzielne kwatery na cmentarzach. Dopiero w trakcie dalszego rozwoju społecznego, w warunkach utrwalającego się systemu kapitalistycznego nastąpiło zerwanie tej jedności i zarysowało się wyraźne rozgraniczenie pomiędzy dalekim i bliskim pokrewieństwem, tzn. pomiędzy rodem, włdką, bractwem, a mniejszą grupą krewniaczą (ograniczoną do czwar­ tego lub piątego pokolenia), która na zachodzie Bułgarii przyjęła nazwę familii. W familiach tych utrzymywała się nadal więź krewniaczą w y ­ rażająca się we wzajemnej pomocy gospodarczej, rodowej solidarności, obronie oraz innych cechach rodowych, ale już w ramach grupy mniej­ szej. Familie te, zdaniem autorki, stanowiły niejako podgrupy dawnego zespołu rodowego i były charakterystyczne dla etapu przejściowego od ustroju feudalnego do kapitalistycznego. Formą rodzinną związaną z tym etapem była już nie klasyczna zadruga, a rodzinny zespół gospodar25 26 2 5 2 6 Bobczew, Bobczew, Balgarskata czeljadna op. cit., s. 192, 193. zadruga, s. 192. �48 MARIA BIERNACKA Ryc. 2. Ewdokija Kamenowa Nenkowa (por. s c h e m a t n r 2) Fot. M . Biernacka czy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych braci . Autorzy zajmujący się problematyką wspólnot rodzinnych, w t y m także zadrug, są na ogół w swych poglądach zgodni na temat ich go­ spodarczo-społecznego charakteru, struktury, funkcji oraz roli spełnianej w społeczności wiejskiej. Kontrowersje budzą natomiast kwestie doty­ czące ich powstania, miejsca zajmowanego w procesie rozwojowym spo­ łeczeństwa ludzkiego, wzajemnych stosunków zachodzących pomiędzy małą a wielką rodziną, rodem oraz wspólnotą terytorialną itp. S. Bobczew, dokonując analizy bułgarskiego systemu krewniaczego, próbował zdefiniować instytucję z a d r u g i r o d z i n n e j i ukazać jej podstawowe cechy. Według niego zadruga ta jest zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców. Zespół ten posiada ogólny, niepodzielny majątek, na k t ó r y m wszyscy wspólnie pracują, zarabiają dla wszystkich oraz razem mieszkają. Kieruje nimi przedstawiciel ze­ społu zwany domakinem. Jeśli członkowie zespołu nie są połączeni w ę ­ złami k r w i z naczelnikiem rodu, mogą tworzyć najrozmaitsze typy za­ drug, ale wówczas nie będą to już zadrugi rodzinne (czeladne). 27 P e s z ę w a, Struktura na semejstwoto i na roda..., s. 110-111. �49 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Zadrugi rodzinne dzielił Bobczew na dwa typy: p r o s t e i z ł o ż o n e. Według autora rodzinna zadruga prosta swym składem „fizycz­ nym" niczym się nie różniła od zwykłej, małej rodziny składającej się z rodziców i dzieci. Posiadała ona jednak inny „zadrużny charakter" polegający na tym, że głowa gospodarstwa nie uważała siebie za w y ­ łącznego władcę, właściciela i zarządzającego majątkiem rodzinnym. „W naszych wsiach — pisał on — podobnie, jak i w wielu osiedlach oraz miastach, rodziny mające zadrużny charakter są p r o s t y m i , zadrużnymi rodzinami... Sędzia nie mógłby tego ignorować przy rozpatry­ waniu jakiejś prośby w związku z majątkiem ani prawodawca przy tworzeniu stosunków majątkowo-prawnych" . Za pełną, tzw. z ł o ż o n ą zadrugę rodzinną autor uważał taką, która składała się z dwóch albo więcej rodzin. Mogła ona być nieliczna albo złożona z większej liczby osób i wówczas nosiła nazwę w i e l k i e j r o d z i n y . U podstaw zadrugi leżało zawsze rodowe pokrewieństwo oparte na pochodzeniu od wspólnego przodka. Oceniając ilościowy stosunek zadrug do rodzin małych autor stwier­ dza, że w Bułgarii na początku X X w. przeważały rodziny małe . R. Peszewa analizując instytucję rodziny i rodu stwierdza, że na początku X I X w. istniały w Bułgarii dwa typy rodzin. Pierwszy typ to wielkoosobowa rodzina, czyli zadruga, składająca się z czterech do sześciu pokoleń, wywodząca się od ojca w linii prostej i bocznej, uzna­ jąca swe pochodzenie od wspólnego przodka-założyciela. W tym typie zadrugi panował duch wspólnoty, wyrażający się w zespołowej włas­ ności, we wspólnej pracy, w sprawiedliwym podziale dóbr oraz w har­ monijnych stosunkach rodzinnych. Jeśli nawet głowa takiej rodziny była prawnym właścicielem ziemi, to dysponować nią według obyczaju można było dopiero za zgodą pozostałych członków zadrugi. Ten typ zadrug występował głównie na obszarach zachodniej Bułgarii oraz w innych górskich okolicach kraju. Związany był ściśle z naturalnym charakterem gospodarki wiejskiej. Drugi typ rodziny charakteryzował się przede wszystkim tym, że była to rodzina mała i cały jej majątek stanowił osobistą własność ojca. Ten typ występował przeważnie we wschodniej i staropłanińskiej części kraju, gdzie wcześniej zaczęły roz­ wijać się stosunki towarowo-pieniężne, oparte o utrwalający się ustrój kapitalistyczny. W drugiej połowie X I X w. charakter zadrug zmienił się zarówno „w prawie, jak i w obyczajach". Majątek zadrugi stanowił już pry­ watną własność założyciela wspólnoty lub głowy zadrużnego gospo1 28 29 Bobczew, Balgarskata Bobczew, op. cit., s. 4 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 czeljadna 192. zadruga, s. 43, 44, 190. �50 MARIA BIERNACKA darstwa. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej, nie bocznej. Zadruga zrzeszała najwyżej cztery pokolenia i nie prze­ kraczała liczby 30 osób. W pracy i podziale obowiązywał jeszcze „duch wspólnoty", ale w stosunkach rodzinnych umacniała się władza patriarchalna ojca jako głowy rodziny, właściciela ziemi i pozostałego majątku zadrużnego. Na początku X X w. liczebność zadrug uległa dalszemu zmniejszeniu i obejmowała tylko rodzinę ojca i dwóch albo trzech jego synów. Daje się przy t y m zauważyć wzrost władzy ojcowskiej polegający na pod­ porządkowaniu synów, a zwłaszcza synowych. Przedstawiony powyżej typ zadrug z okresu przejściowego pomiędzy feudalizmem a kapitaliz­ mem R. Peszewa nazywa rodzinno-zespołowym gospodarstwem, nato­ miast W. Frolec określa je jako rodzinną wspólnotę gospodarczą. Obie nazwy wyrażają ten sam sens i mogą być wymiennie używane. Należy tu dodać, że również dla K . Zawistowicz-Adamskiej reprezentacyjnym typem wielkiej rodziny może być tylko tradycyjna zadruga południowosłowiańska, a nie jej odmiany lokalne, których istnienie notowane było i jest jeszcze ostatnio w J u g o s ł a w i i . „Te rodzinno-zespołowe gospo­ darstwa — pisze Peszewa — dzielą się na niewielkie rodziny i pozostają w kolektywach w zależności od warunków socjalnych i ekonomicznych. Przetrwały one do lat czterdziestych obecnego stulecia" . 30 31 Jak wynika z przytoczonych wypowiedzi oraz innych współczesnych opracowań z zakresu problematyki krewniaczej, wielkorodzinne wspól­ noty bułgarskie przetrwały najdłużej na zachodnich obszarach kraju oraz w górskich rejonach Rodopów. Kiedy bowiem w drugiej połowie X I X w. wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, a zwłaszcza po wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego (w 1878 г.), wystąpiło zjawisko masowego rozpadu wspólnot wielkorodzinnych, to proces ten postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury trady­ cyjnej. Wprawdzie i tu druga połowa X I X i początek X X w. przy­ noszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji wspólnot wielko­ rodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały w wie­ lu wypadkach do okresu I I wojny światowej, a niekiedy nawet do pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi bułgarskiej w latach 1949-1957. Warto zaznaczyć, że uczeni bułgarscy już w końcu X I X w. roz­ ważając w swych badaniach problem zadrug oświetlali go nie tylko od strony poznania naukowego, ale także pod kątem walorów natury ekonomicznej i społeczno-moralnej. W okresie utrwalania się kapitaliz3 0 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , 3 1 Peszewa, S t r u k t u r o na siemię Systemy jstwoto krewniacze..., i na roda..., s. 40. s. 113, 107-108. �51 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J mu, kiedy proces proletaryzacji ludności wiejskiej przybierał na sile, a reformatorzy społeczni propagowali i upowszechniali różne formy spółdzielczości, uczeni bułgarscy wysuwali konieczność podtrzymania lub reaktywowania rodzimych form współdziałania w zadrugach. Re­ formator i badacz wspólnot bułgarskich, I . W. Geszow, podnosząc wyż­ szość zespołowego gospodarowania w zadrugach podkreślał, że gwaran­ towały one swym członkom właściwy podział pracy i specjalizację za­ wodową oraz zapewniały sprawne kierownictwo, ponieważ władza spo­ czywała z reguły w rękach „najważniejszego i najdostojniejszego spośród mężczyzn". Twierdził ponadto, że duże gospodarstwo zadrużne posiada najlepsze warunki do zastosowania w nim maszyn rolniczych. Rozpatrując kwestię „nie­ szczęść socjalnych" związanych z proletaryzowaniem się ludności głosił, że prawo każ­ dego członka zadrugi do części wspólnego majątku i uzyski­ wanego dochodu chroni lud­ ność wiejską przed nędzą i głodem. Jego bowiem zda­ niem zadruga posiadała możli­ wość zabezpieczenia warun­ ków życiowych nie tylko pra­ cującym, ale również dzie­ ciom, ludziom starym i cho­ rym. Na czoło społeczno-moralnych walorów zadrugi Geszow wysuwał przede wszystkim dbałość o honor rodu. Każdy członek zadrugi zmuszony był do postępowania zgodnie z ogólną opinią pozostałych jej członków. Uważał przy tym, że członkowie zadrugi przez sam fakt udziału w ży­ ciu i pracy wspólnoty, będą­ cej formą „autonomicznego / Ryc. 3. W a s i l Sawów * Stojków (por. schemat n r 3) Fot. M . Biernacka, 1968 stowarzyszenia", uczyli się samorządności i odpowiedzialności — cech obywatelskich nieodzownych dla przyszłego ustroju parlamentarnego. Sądził również, że oparcie wychowania na poszanowaniu tradycji utrwa­ la porządek społeczny i gwarantuje ciągłość dziedzictwa kulturowego. �52 MARIA BIERNACKA I . E. Geszow dostrzegał również ujemne przejawy życia w zadrugach, a mianowicie: ograniczanie inicjatywy i zmniejszanie aktywności indywidualnej, ograniczenie możliwości wszechstronnego przygotowania się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu zadrugi (na skutek podziału pracy i jednostronnej specjalizacji zawo­ dowej w zadrugach) oraz zmniejszanie się dbałości o jakość wykony­ wanej pracy, jak również utrwalanie się swoistego prymitywizmu wa­ runków bytowych, wynikających między innymi ze współżycia w jed­ nym domu ludzi nie należących do jednej rodziny, a w dodatku różnej płci. Mimo to Geszow uważał, że cechy dodatnie zadrugi przeważają zdecydowanie nad ujemnymi i jedynie zła wola, niewłaściwe kierow­ nictwo, czy jeszcze inne przyczyny prowadziły niekiedy zadrugi do różnego rodzaju wypaczeń. Twierdził więc Geszow, że zadrugi bułgar­ skie mogłyby się nadal utrzymywać i rozwijać, gdyby im państwo za­ gwarantowało większą swobodę działania . Podobnie formułował również swoją koncepcję reformatorską Bob­ czew. Pisał, że wówczas kiedy dla zapobieżenia „agrarnemu złu", sze­ rzącemu się w bliskich i dalszych państwach (proletaryzaeja wsi, roz­ pad wspólnot rodzinnych i innych wspólnot wiejskich) formy spół­ dzielcze uznano za najwłaściwsze dla rozwiązywania trudności gospo­ darczych, to i w Bułgarii w tej sytuacji nie należy również rezygnować z podtrzymywania zadrug. „Nie ma bardziej naturalnej rzeczy — pisał on — jak zwrócić się ku zadrudze — owej tradycyjnej, rodzinno-spółdzielczej drużynie i »zapytać«, czy i ona również nie mogłaby służyć (równolegle z innymi środkami) podniesieniu dobrobytu rolniczych i robotniczych klas" . Podobnie również oceniano w tym czasie rolę rodzinnych wspólnot gospodarczych w rozwoju ruchu spółdzielczego w północno-zachodniej Bułgarii. Autor opracowania monograficznego dotyczącego wsi Gramady — B. Bonczew, informuje, że już w latach 1874-1877 w wydawa­ nym w Widmie czasopiśmie „Stupán" nawoływano do szerzenia we wsiach oświaty, propagowano zasady demokracji oraz zachęcano do pod­ trzymywania starych rolniczych zadrug jako zalążków spółdzielczej gospodarki . W wypowiedziach powyższych odczuwa się niewątpliwie odbicie rozwijających się podówczas w Europie ruchów odrodzeńczych, m. in. 32 33 3 i 3 2 3 3 3 4 G e s z o w , Zadruga w zapadną Balgarija. Bobczew, Balgarskata czeljadna zadruga, B . B o n c z e w , Prinos W i d i n 1957 ( m a s z y n o p i s ) , s. kam 217. istorijata na s. 194. s. Gramada (Kulska okolija), �53 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ także ruchu spółdzielczego. Reformatorzy społeczni w krajach słowiań­ skich, związani ideowo z tymi prądami społecznymi, próbowali nawią­ zać do rodzimych tradycji zespołowego działania i w oparciu o nie pragnęli również przekształcać stosunki społeczno-gospodarcze w swych krajach w duchu demokracji i sprawiedliwości społecznej. Można t u dodać, że nie przypadkowo również zamieszczony został w 1936 r. na łamach polskiego czasopisma „Społem" (wydawanego przez Związek Spółdzielni Spożywców) artykuł jugosłowiańskiego prof. dr. V. Totemianza pod znamiennym tytułem Zadruga jako poprzedniczka spół­ dzielni . Autor daje m. in. przegląd wartości reprezentowanych przez zadrugę. Można zresztą znaleźć wiele innych przykładów na przepro­ wadzenie analogii pomiędzy postępowymi ruchami gospodarczo-społecz­ nymi Polski i krajów południcwosłowiańskich . 35 3G Cała ta działalność na rzecz spółdzielczości szukającej swego rodo­ wodu również w starych rodzimych formach współdziałania odnosiła pewne sukcesy. Jak bowiem wiadomo, ruch spółdzielczy w krajach południowosłowiańskich znalazł bardzo licznych zwolenników i przybrał szerokie rozmiary (por. art.' W. Paprockiej). W Bułgarii ze spółdziel­ czością sprzęgnięta była również działalność postępowych organizacji politycznych na wsi, jak np. Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopów i Bułgarskiej Partii Komunistycznej. R. Peszewa, ustosunkowując się do przedstawionych powyżej kon­ cepcji reformatorskich wsi bułgarskiej z końca X I X i X X w., zwraca uwagę na cechującą te wypowiedzi „narodnikowską" idealizację wspól­ not rodzinnych. W pracach swych na ten temat, dotyczących zwłaszcza okresu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi, ukazuje siły od­ środkowe, które nieuchronnie rozkładały zadrużne wspólnoty. Zalicza do nich przede wszystkim utrwalenie się osobistej własności (ziemi i pozostałego majątku) i władzy w rękach ojca rodziny i wypływającą stąd dysharmonię pomiędzy interesami rodziny ojca, a rodzinami wcho­ dzącymi do wspólnoty rodzin synów, czy też rodzin braci. W epoce kapitalistycznej coraz bardziej zarysowywały się również różnice po35 p r o f (j ł e m " , n r 3-4: 3 6 r w. T a k np. w Wiejskiej, w T o t e m í a n z¡ 1936, s. — jako poprzedniczka spółdzielni, „Spo­ okresie m i ę d z y w o j e n n y m powstał Słowiański Związek Młodzieży skład k t ó r e g o wchodzili przedstawiciele Bułgarii, C z e c h o s ł o w a c j i , g o s ł a w i i i Polski. W Z w i ą z k u tym garię Zadruga 11-12. Zemedelski łaczy wiciowych Mładeżki P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł Z M W R P („Wici"), a Sojuz. Można i zarazem s p ó ł d z i e l c ó w również dodać, że — K . Wyszomárskiego z inspiracji dzia­ i I. Solarza, prze­ niesiona została z J u g o s ł a w i i na grunt polski forma w i e j s k i c h s p ó ł d z i e l n i P i e r w s z a tego r o d z a j u p l a c ó w k a cutem. Jak wiemy, służby zdrowia. spółdzielnie powstała zdrowia w 1933 r. w e uzupełniają i wsi dziś Ju­ Buł­ Markowa sieć zdrowia. pod placówek Łań­ naszej �54 MARIA BIERNACKA między wspólnotami rodzinnymi silnymi pod względem ekonomicznym i wskutek tego odgrywającymi zasadniczą rolę w lokalnej społeczności wioskowej, a wspólnotami rodzinnymi słabymi, stanowiącymi margines tej społeczności. Taki układ sił we wspólnotach tego okresu był już daleki od tak zwanej klasycznej zadrugi, realizującej ideę równości i spra­ wiedliwości wśród swych członków ' . ; 7 3. T R A D Y C Y J N E FORMY POKREWIEŃSTWA W GRAM ADZIE Dokonując rekonstrukcji obrazu tradycyjnego systemu rodzinnego wsi Gramady z przełomu X I X i X X stulecia, aż do wojny bałkańskiej i I wojny światowej włącznie, należy podkreślić, że wieś tego okresu w swej podstawowej masie stanowiła społeczność lokalną zamkniętą. Kontakty wsi z tzw. „szerszym światem" były ograniczone. Oddalenie najbliższych miast (Kuła — 15 km, Widin — 32 km), brak dobrych dróg, prymitywne środki lokomocji — utrudniały wymianę wsi z t y m i ośrodkami. Jeden ze starych mieszkańców opowiada, że w 1895 r. jako 10-letni chłopiec swój pierwszy wyjazd z ojcem do Widina odbywał drewnianym wozem zaprzężonym w woły i bawoły. Pamięta też, że kobiety, często nawet z dziećmi, drogę do Widina odbywały pieszo. Wprawdzie Bonczew twierdzi, że Widin był silnym ośrodkiem od­ działywania gospodarczego, kulturalnego i politycznego — to jednak można sądzić, że nie obejmował on w tamtych czasach zbyt szerokich kręgów ludności. Największą okazję do spotkań ludności o zasięgu szerszym stanowiły jarmarki oraz panairy, (tradycyjne jarmarki odpustowe), na które przy­ jeżdżali m. in. kupcy z Serbii, Czech, Rumunii, Węgier, Rosji i Austrii dla dokonywania transakcji handlowych, głównie zaś zakupu zwierząt domowych. Nieodzowną część takich jarmarków, a zwłaszcza panairów, stanowiła zabawa z muzyką, śpiewem, tańcami i poczęstunkiem (por. art. В. Jaworskiej i W. Paprockiej). Mężczyźni mieli na ogół więcej okazji do wyjścia poza wieś i krąg spraw wyłącznie wiejskich. Sprzyjała temu choćby służba w wojsku, wyjazdy zarobkowe z końmi do młocki na tereny naddunajskie, angażo­ wanie się — jak pisze Bonczew do odtransportowywania bydła zakupio­ nego przez kupców bułgarskich lub zagranicznych. 3 7 Peszewa, Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 512. P o r . t a k ż e podobnie k r y t y c z n ą w y p o w i e d ź w tej k w e s t i i — Markowa, Selskaja obszczina u Bołgar w XIX w., s. 9-10. W y p o w i e d z i n i e k t ó r y c h s t a r y c h i n f o r m a ­ t o r ó w ze w s i G r a m a d y p o t w i e r d z a j ą i s t n i e n i e o s t r y c h k o n f l i k t ó w zachodzących p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i rodzinnymi z e s p o ł a m i gospodarczymi, z w ł a s z c z a z a ś po­ m i ę d z y familiami jako zespołami krewniaczymi. �55 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 4. B a b c i a z w n u c z k a m i Fot. M . Biernacka, 1969 Starzy mieszkańcy wspominają również o licznych kontaktach z są­ siednią Serbią. Serbowie przenikali na te tereny najczęściej w charak­ terze wędrujących rzemieślników, głównie budowniczych domów. Wspo­ mina się jednak również o serbskich imigrantach — nauczycielach, prowadzących wśród Bułgarów akcję narodowouświadamiającą . Poważnym ośrodkiem oddziaływania na Gramadę i całą zresztą za­ chodnią Bułgarię była szkoła pedagogiczna dla nauczycieli, zorganizo­ wana przy klasztorze w Rakowicy jeszcze w pierwszej połowie X I X w. Według Bonczewa do szkoły tej uczęszczali także niektórzy gramadzcy popi oraz kmetowie (sołtysi) . Do nawiązywania łączności wsi z kręgami ponadlokalnymi przyczy­ niała się również działalność wybitniejszych jednostek, wyrosłych spo­ śród mieszkańców samej Gramady oraz oddziaływanie na wieś osób z zewnątrz, jednakże pozostających z wsią w stałych lub nawet doryw­ czych kontaktach. W tradycji miejscowej utrzymuje się więc przekona­ nie o ważnej roli spełnianej dla dobra wsi przez niektórych kmetów (zwanych również knezami) jeszcze w czasach niewoli tureckiej, a na­ stępnie także w okresach późniejszych. Dla przykładu warto podać, że 38 39 3 8 nowe taktów Bonczew, AZEPow. Prinos Bonczew zachodzących kam podjął pomiędzy istorijata, próbę Bonczew, op. cit, 89-90, Widynem a Gramada Gramady. 3 9 s. s. 192, 193. 191-192, przedstawienia oraz możliwie materiały tere­ wszystkich kon­ na przestrzeni całej historii �56 MARIA BIERNACKA żywa jest wciąż tradycja mówiąca o udziale kmeta gramadzkiego Petko Marinowa Baszlijskiego, zwanego później — pasza Petko w powstaniu zachodniobułgarskim przeciw Turkom w latach 1849-1850 . Do wybitniejszych postaci na przełomie X I X i X X w. należał rów­ nież nauczyciel ludowy, kmet, rolnik oraz miejscowy działacz społeczny Miko Gicow, który po wyzwoleniu Bułgarii był przez 4 kadencje depu­ towanym do Zgromadzenia Narodowego . Ośrodkami informacji w zakresie spraw wiejskich i pozawiejskich dawnej wsi były również karczmy. W karczmach, które były własnością prywatną, gromadzili się mieszkańcy wsi (znajomi, przyjaciele, krewni) w zasadzie po to, „żeby można było smaczniej zjeść i wypić". W karcz­ mach jednakże przyjmowano ponadto różnych urzędników państwo­ wych (np. poborców podatkowych), wędrujących kupców, a niekiedy także przybyszów z „szerokiego świata" — emisariuszy spraw ogól­ nych. Kiedy po wyzwoleniu Bułgarii wśród mieszkańców wsi zaczynają się budzić zainteresowania życiem politycznym, to głównym oparciem dla agitatorów działających partii (liberalnej i konserwatywnej) była instytucja karczmy. W każdej dzielnicy Gramady znajdowały się 1 lub 2 karczmy, a ich właściciele b y l i nie tylko handlowcami, ale często także kmetami, którzy utrzymywali kontakty z przywódcami tych partii, niekiedy nawet wystawiali swe kandydatury na deputowanych do Zgromadzenia Narodowego. 40 41 W karczmie znajdującej się w dzielnicy Nowa Machała zebrała się w 1915 r. grupka chłopów, którzy założyli ludową organizację „Země­ dělská Drużba", dając t y m samym początek istnieniu we wsi partii ludowców, która nosi obecnie nazwę BZNS (Bułgarski Zemedelski Naroden Sojuz). Warto dodać, że wstępne spotkanie organizatorów odbyło się na panairze w Widmie. Mówiąc o roli karczmy w dawnej społeczności wiejskiej nie należy zapominać, że zdarzali się często karczmarze, którzy uprawiali zwy­ czajny wyzysk ludności, wykorzystując jej biedę, nałóg pijaństwa lub nieporadność życiową. Zdarzali się nawet tacy, którzy współpracowali z bandami złodziei lub złodziejami — poborcami podatkowymi. Na­ zywano ich też nie darmo „biczem bożym" . Tak więc różnorodność funkcji spełnianych przez wiejskie karczmy pozwala zaliczyć je z jednej strony do instytucji mieszczących się w ramach dawnej społeczności lokalnej, z drugiej zaś, zwłaszcza w no­ wej fazie rozwoju wsi, każe widzieć w nich instytucję rozsadzającą tradycyjny układ społeczny. 42 4 0 4 1 4 2 B o n c z e w , op. cit., s. ,99-101, 129, A Z E P o w . 365. B o n c z e w , op. ciť., s. 113 oraz A Z E P o w . n r 206, 207, B o n c z e w , op. cit., s. 93, 101, 102, 104, 108. 347. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 57 Podstawową rolę w przełamywaniu izolacji zamkniętej społeczności lokalnej Gramady odegrała jednakże szkoła, a następnie dopiero sto­ sunkowo wcześnie zorganizowana wiejska świetlica, organizacje spół­ dzielcze, rzemieślnicze oraz partie polityczne. Pierwsza szkoła świecka otwarta została według relacji Bonczewa ok. r. 1860, ale już wcześniej prowadzone było nauczanie przy cerkwi (wybudowanej ok. 1830 г.). W początkowym okresie szkoła obejmowała swą działalnością pedagogicz­ ną tylko nieliczną grupę męskiej młodzieży Gramady i wsi sąsiednich. W niedługim czasie obowiązek uczenia stawał się coraz bardziej po­ wszechny, tak że już w 1908/1909 r. liczba uczniów wynosiła 40, w t y m 22 uczniów pochodziło z Gramady, a pozostali ze wsi Makresz, Medeszewcy, Car Sziszmanowo i Wodna. Wśród uczniów znajdowały się 2 dziewczynki, co w ówczesnych warunkach było wydarzeniem dużej miary Upowszechnienie się szkolnictwa potwierdza fakt wzniesienia przez wieś już ok. 1875 r. specjalnego budynku szkolnego (w którym jeszcze obecnie znajdują swe pomieszczenie internat szkoły podstawowej i przed4 3 R y c . 5. G r u p a s ą s i a d ó w z d z i e l n i c y N o w a M a c h a ł a Fot. M . Biernacka, 19694 3 AZEPow. n r 347 o r a z inne. �.58 MARIA BIERNACKA szkole). Dzięki działalności szkoły zanika stopniowo analfabetyzm wśród mieszkańców wsi, a umiejętność czytania i pisania stwarza warunki powoływania we wsi nowych instytucji i organizacji. I chociaż po­ czątkowo działalność ta była inspirowana przez ludzi spoza społeczności miejscowej (często popów lub nauczycieli), to w końcu wciągała coraz szersze grono wybitniejszych osób i ukazywała im nowe możliwości życia gospodarczego i społecznego. Taką rolę spełniały we wsi przed I wojną światową — podobnie, jak na terenie całej Bułgarii •— przede wszystkim stowarzyszenia czytelnicze „Probuda", spółdzielnia kredyto­ wa „Sztastie" czy cech rzemieślniczy . W zawartości dawnego układu stosunków wiejskich w Gramadzie poważnego wyłomu dokonał masowy udział mężczyzn w wojnach bał­ kańskich i I wojnie światowej. W licznych wypowiedziach ludności dotyczących tamtego okresu przewija się konsekwentnie twierdzenie, że mężczyzn, którzy wrócili z frontów wojennych lub z niewoli, cecho­ wała znaczna indywidualizacja postaw i dążności. Gwałtownie w . t y m czasie rozpadają się rodzinne gospodarstwa zadrużne, młodzi szukają dla siebie określonego miejsca zarówno w zespole krewniaczym, jak i w społeczności całej wsi. Budzą się zainteresowania dla spraw ogól­ nych, wzrasta dążenie do zapewnienia sobie i swym dzieciom lepszych w a r u n k ó w bytowych. Wkradająca się coraz wyraźniej dysharmonia po­ między światem wyobrażeń o innym lepszym życiu a możliwościami jego realizacji w warunkach ogólnokrajowych trudności powojennych aktywizuje społeczność wiejską Gramady, a zwłaszcza jej jednostki przodownicze. Vl W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady omawianego okresu istniał szeroki wachlarz form prowadzących od charakterystycznej for­ my rodziny wielopokoleniowej, zwanej najczęściej golema familia lub welike semejstwo — do tzw. rodziny małej, złożonej z rodziców i dzieci . Jeśli przyjąć klasyfikację tradycyjnych form rodzinnych w Bułgarii środkowo-zachodniej za R. Peszewą (prowadzącą na tym obszarze bada­ nia terenowe w latach 1956-1969), to formą wyjściową była tu kla45 4 4 czew, 4 5 Materiały op. cit., ot Okrążeń Darżawen Archiw s. 207-211 oraz A Z E P o w . gr. Widin n r 277/11, s. 1-99; Bon­ W G r a m a d z i e d l a o z n a c z e n i a r o d z i n n e g o z e s p o ł u gospodarczego u ż y w a s i ę m i ę d z y innymi w w t e r m i n ó w , j e d n a k ż e przy s z c z e g ó l n y m w y j a ś n i a n i u ich z n a ­ c z e n i a s t a r z y i n f o r m a t o r z y b a r d z o w y r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą , ż e f a m i l i a nie s t a n o w i ł a w s p ó l n o t y g o s p o d a r c z e j . F a m i l i a to p o k r e w i e ń s t w o r o d o w e , a r o d z i n n y z e s p ó ł g o s p o d a r c z y to w i e l k a r o d z i n a {welike semejstwo). Termin zadruga w Gramadzie nie b y ł z n a n y . W s p ó l n o t y te o k r e ś l a s i ę j e s z c z e t a k i m i t e r m i n a m i , j a k ż y c i e za jedno, u kup, obszto. �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ 59 syczna zadruga, oparta na społecznej własności środków produkcji, wspólnym zaspokojeniu potrzeb wszystkich jej uczestników, władzy sprawowanej przez przedstawiciela ogółu członkowskiego oraz poczuciu przynależności do rodziny i rodu, wywodzącego się od swego protoplasty i wyznaczającego linię pokrewieństwa w linii ojcowskie] zarówno pro­ stej, jak i bocznej. Forma ta uległa zasadniczym przekształceniom jesz­ cze w epoce feudalnej, głównie na skutek rodzenia się elementów pry­ watnej własności. W następnej fazie rozwoju, w okresie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu, panującą formą stawało się rodzinno-zespołowe gospodar­ stwo, oparte jednakże nie na wspólnej (jak to miało miejsce w kla­ sycznej zadrudze), ale prywatnej — ojcowskiej własności ziemi i po­ zostałych środków produkcji. W fazie rozwoju kapitalizmu, zwłaszcza w drugiej połowie X I X w., forma rodzinno-zespołowego gospodarstwa uległa dalszym przekształ­ ceniom, polegającym przede wszystkim na zmniejszeniu zadrużnego zespołu, sprowadzającego się do liczby 10-15 członków i obejmującego z reguły jedynie rodzinę ojca oraz 2 albo 3 rodziny jego synów. Wzra­ sta władza ojca. Siłą jednoczącą zespół staje się już nie idea zespołowej pracy poszczególnych rodzin, a konieczność istnienia w zespole, w y ­ nikająca z nierówności majątkowej, a tym samym i niemożliwości usamodzielnienia się w oddzielne gospodarstwa. Tendencje odśrodkowe działały jednak nadal i spowodowały, że w X X w. typ zmniejszonych już rodzinno-zespołowych gospodarstw podlegał dalszemu rozpadowi tworząc niewielkie rodziny, które niekiedy pozostawały jeszcze we wspólnotach w zależności od swych socjalnych i ekonomicznych warun­ ków. Według R. Peszewy w zespołach tych wyraźnie występowały jed­ nak elementy nierówności i kapitalistycznego wyzysku. Dotyczyło to zwłaszcza gospodarstw zamożnych i częściowo średnich, ,,w których zakazy i prawa obowiązujące były bardzo silne". W rodzinach biedniej­ szych stosunki te nie były tak drastyczne z tego względu, że nie w y ­ stępowało w nich zjawisko tak wyraźnych różnic pomiędzy rodziną ojca a rodzinami synów. Zespoły rodzinno-gospodarcze bogatych skła­ dały się w t y m czasie z ok. 3-4 rodzin, natomiast biedniejsze prawie z reguły nie przekraczały 2 rodzin . m Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii miało również swe odbicie w Gramadzie. Przede wszystkim należy przyjąć, że wymienione w 1892 r. przez D. Marinowa zadrugi nie były już kla­ sycznymi zadrugami, a specyficzną formą zespołowego gospodarowania 4 6 P e s z e w a, O rozwarstwieniu stosunki rodzinne Semejstwoto i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s. 551-554. k l a s o w y m w e w s i b u ł g a r s k i e j i r z u t o w a n i u tego p r o c e s u n a por. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, s. 240-242, 245-246. �60 MARIA BIERNACKA rodzin spokrewnionych w linii ojca i przez niego z reguły kierowanych. Liczba ich nie była zresztą duża i wynosiła 47 jednostek Przyjmując za Bonczewem, że w 1875 r. było w Gramadzie 330 domów, a w parę lat później, bo bezpośrednio po wyzwoleniu ok. 50 zadrug, widzimy, że tzw. gospodarstwa zadrużne stanowiły ok. 15°/a wszystkich gospodarstw . Z zestawienia Mannowa można również wnioskować, że zadrugi te nie należały już wówczas do jednostek liczebnie dużych. Na ogólną bowiem liczbę 47 zadrug w całej wsi było 20 zadrug 10-osobowych, 12 — 11-osobowych, 6 — 13-osobowych, 1 — 14-osobowa, 2 — 15-osobowe, 2 — 17-osobowe i 1 zadruga — 19-osobowa. Przeciętnie więc wypadało na 1 zadrugę 11,5 osób. Ten spadek liczebności wspólnot jest bardzo wyraźny jeśli się weź­ mie pod uwagę, że jeszcze na początku X I X w. zadrugi bułgarskie obej­ mowały 4-6 pokoleń wywodzących się od ojca w l i n i i prostej i bocznej i liczyły od 60-100 osób, a nawet sięgały liczby 150 i 250 osób. W po­ łowie X I X w. zadrugi obejmowały już najwyżej 4 pokolenia (w za­ chodniej Bułgarii 5 pokoleń) i z reguły nie przekraczały 30 osób . Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii i w Gra­ madzie wiąże się ściśle z ówczesną strukturą gospodarczo-społeczną i zawodową ludności wsi, na które zresztą rzutowała ogólna sytuacja kraju. Jest to więc okres utrwalania się kapitalizmu, w k t ó r y m — jak pisał Bonczew — społeczność Gramady odczuwała skutki zmian, jakie nastąpiły bezpośrednio po wyzwoleniu kraju. Zmiany te, to przede wszystkim szybki rozpad wielkich zadrug liczących od 50 do 100 ha oraz przejście od typu gospodarki hodowlano-pasterskiej do rolniczej. Wskutek zaistniałych podziałów oraz zmiany kierunku gospodarowania, nowo powstałe gospodarstwa, liczące już przeciętnie od 8 do 10 ha, nie dysponowały zarówno dostateczną ilością ziemi, jak również sprzętu oraz gospodarskiego inwentarza. Zubożenie ludności doprowadzało do tego, że „członkowie starych zadrug opuszczali masowo wieś i prze­ nosili się do miast", zubożałe zaś gospodarstwa popadały najczęściej w zależność ekonomiczną od miejscowych karczmarzy i lichwiarzy . 48 49 50 4 7 P o r . D . M a r i n o w , Żiwa starina, k n . 2, R u s e 1892, s. 250-251. N a l e ż y z a ­ z n a c z y ć , ż e w y k a z D . M a r i n o w a m o ż e z a w i e r a ć p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i . T a k np. i n f o r ­ matorzy z rodziny Strigaczowych podają, że ich rodzina, choć w y k a z a n a przez M a r i n o w a j a k o z a d r u g a , n i e n a l e ż a ł a do w i e l k i e j , t y l k o l i c z n e j w i e l o d z i e t n e j m a ł e j rodziny. 4 8 Bonczew, P ř i n o s kam istorijata..., 4 Я P o r . M a r i n o w , Żiwa starina, i semejno-rodstwenite otnoszenija..., s, żiliszcze w zapadnoj Bolgarii, s. 43. 5 0 Por. B o n c z e w , P ř i n o s kam s. 196. k n . 2, 512-513; istorijata..., s. 182; P e s z e w a , SemejstwotoF r o 1 e c, Bolszaja siemija i jejos. 7, 60. �61 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J R y c . 6. P r z e d s z k o l a c y Fot. M . Biernacka, 1966 W tych warunkach Gramada, podobnie jak i inne wsie tego regionu, wchodziła w orbitę stosunków towarowo-pieniężnych. Odbijało się to najbardziej jaskrawo na sytuacji małorolnych lub „wypadających" z zespołu rodzinnego i usamodzielniających się rodzin chłopskich, które zmuszone były szukać wszelkich możliwych źródeł utrzymania. Ponie­ waż zagadnienia te omawiane są w opracowaniach dotyczących struk­ tury zawodowej' wsi i rolnictwa, wystarczy tylko zaznaczyć, że na ogół z ubogich kategorii ludności wywodzili się najemnicy dużych gospo­ darstw, sezonowi robotnicy zarobkujący we wsi i poza wsią, rodziny odnajmujące ziemię u zamożnych gospodarzy na zasadzie tzw. izpolicy (przeważnie za połowę plonów), emigranci do Ameryki i Niemiec czy też nawet niektórzy rzemieślnicy . Mimo zasygnalizowanego powyżej procesu rozwarstwiania klasowego wsi, prowadzone w Gramadzie w ciągu ostatnich 3 lat badania terenowe wykazują, że prawie do I wojny światowej włącznie, w tamtejszym gospodarstwie chłopskim przeważały jeszcze ciągle elementy gospodarki samowystarczalnej, stanowiącej pozostałości poprzedniego systemu rodowo-feudalnego. Wynikało to być może z charakteru gospodarki w większym stopniu nacechowanej tradycjonalizmem. Jak bowiem w y 51 Por. materiały terenowe AZEPow. I. Nizińskiej z 1967 r. �62 MARIA BIERNACKA nika z badań terenowych oraz zestawień statystycznych dokonanych przez Bonczewa, okręg widyński, a zatem i Gramada, należały jeszcze w drugiej połowie X I X w. do centrum hodowlanego. Hodowla i pa­ sterstwo stanowiły podstawowe zajęcie ludności Gramady, o czym świad­ czą również — jak można sądzić — filialne gospodarstwa chłopskie, przeważnie o charakterze hodowlanym, które znajdowały się poza osadą wiejską i nazywane były kolibami . Wprawdzie przyjmuje się, że prze­ łom w gospodarce wiejskiej na korzyść rolnictwa nastąpił po wyzwole­ niu Bułgarii, niemniej jednak elementy „starego" trwały w niej nadal, sprzyjając większemu tradycjonalizmowi nie tylko w gospodarce, ale także w stosunkach społecznych oraz ogólnym poziomie kulturalnym ludności. Dotyczyło to szczególnie pracującej na kolibie młodzieży, zwłaszcza w okresie, kiedy nie obowiązywała jeszcze powszechność nauczania w szkole. Izolacja od życia toczącego się we wsi i zajęcia głównie typu hodowlano-pasterslkiego stwarzały sytuację, którą ilustruje 92-letni mieszkaniec Gramady opowiadając, że kiedy w wieku lat 23 wracał z koliby (przed wyjazdem do wojska), to wówczas dopiero pierw­ szy raz zobaczył pieniądze. W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady obowiązywało po­ krewieństwo zarówno ze strony ojca, jak i matki — „po basztina familia" i „po majczina familia" — jednakże przynależność do pod­ stawowych jednostek ustroju rodzinno-rodowego, takich jak familia, wielka rodzina (również w jej zmodyfikowanych formach) i mała rodzi­ na, wyznaczone były przez pokrewieństwo patrylinearne w linii prostej i bocznej. W związku z tym wymienione jednostki systemu rodzinnego posiadały charakter patriarchalny i patrylokalny. W linii ojcowskiej dziedziczone były również nazwiska. A zatem gramadzką familię podobnie jak familię na obszarach środ­ kowej i zachodniej Bułgarii — co stwierdza w swych badaniach R. Pe­ szewa — należałoby zaliczyć do instytucji rodowej, a nie wielkorodzinnej. Problem ten wymaga jednak dalszych, pogłębionych badań. W j ę ­ zyku potocznym gramadzkiej ludności używa się często wymiennie ter­ minu familia i rodzina, zwłaszcza wielka rodzina. Znaczenie tych termi­ nów jest jednak zasadniczo różne. Jeśli przyjmiemy zaproponowaną przez K. Zawistowicz-Adamską klasyfikację rodu, to stwierdzimy, że gramadzką familia odpowiada tej klasyfikacji, gdyż jest zespołem rodzin przestrzennie rozsianych, nie powiązanych prowadzeniem wspólnego gospodarstwa, opartym na tradycji wspólnego pochodzenia od tego samego przodka, a przy tym powiązanym więzią i solidarnością rodową. 52 5 2 Bonczew, AZEPow. Priinos kam istorijata..., s. 92-93, oraz materiały terenowe �63 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Wielka rodzina natomiast jest rodzinną wspólnotą gospodarczą i tery­ torialną składającą się z kilku pokoleń z linii ojcowskiej, kierowanej najczęściej przez ojca, posiadającego władzę patriarchalną. Na różnice te zwracają uwagę starzy mieszkańcy wsi, którzy mocno podkreślają, że familia to krewni z linii ojca. I chociaż nie prowadzą wspólnego gospodarstwa, nie mieszkają razem, to jednak łączy ich „jedna krew" i jeden „swetec" (patron). Nic więc dziwnego, że daw­ niej członkom jednej familii nie wolno było żenić się między sobą aż do 5 stopnia pokrewieństwa (powój а) . Tradycje przynależności rodzin do określonych familii są wciąż jeszcze bardzo żywe, a w przeszłości były znacznie silniejsze. Stary system pokrewieństwa familijnego zawierał wiele zwyczajowych i oby­ czajowych norm, według których regulowane było postępowanie jed­ nostek i rodzin przynależnych do określonej familii. Nic więc dziw­ nego, że w tradycji ustnej mieszkańców wsi zachowały się liczne prze­ kazy mówiące o przeszłości poszczególnych familii zwłaszcza tych, które swą więź rodową mocno podtrzymywały, a ponadto wyróżniały się w sposób dodatni w życiu wsi. B. Bonczew zgromadził sporo materiału od najstarszych osób we wsi, dotyczącego miejsca pochodzenia oraz okresu przybycia na te tereny ważniejszych gramadzkich familii . Jeśli nawet informacje te nie są dość ścisłe pod względem historycznym, to jednak potwierdzają fakt przywiązania ludności do ich własnej tradycji. 53 S4 Familie nie stanowiły jednak najwyższej formy pokrewieństwa, na co również zwracała uwagę R. Peszewa w swych opracowaniach do­ tyczących Bułgarii środkowo-zachodniej. Materiały terenowe dają po­ twierdzenie tego, że w przeszłości (a niekiedy także obecnie) określone grupy familii przynależały jeszcze do szerszych, tradycyjnych grup 0 charakterze rodowym. Ujawniało się to szczególnie w obrzędowości 1 obyczajowości rodzinno-rodowej, której przegląd i analizę przedstawia w swym opracowaniu Tatjana Kolewa. Trzeba dodać, ż e w Gramadzie i wsiach sąsiednich zachowały się również tradycje osiedli patronimicznych, w których zamieszkiwało po5 3 AZEPow. 5 4 Bonczew, Więzi „te długie nach z 352, 353 kam zwraca i inne. istorijata..., również szeregi p o k r e w i e ń s t w a bardziej są s. więzi 242. uznawania w 60-61 Ch. tradycjami, kuzynów — dużych i wielkie który przeważnie aniżeli w bratowczedi M B ] , Por. zwraca również rodzinach i 57-76. N a Wakarelski, zapamiętać [odgałęzień — R. P e s z e w a rodzinnej s. uwagę można konsekwentnymi przypadki a n a w e t i 15 p o w o j ó w " Bułgarii, szej 349, Prinos krewniaczych rodzinie..., nia, nr w małej dużych Wakarelski, uwagę zamożnych. na występowanie Rodziny otnoszenija..., s. 547. że rodzi­ indywidualnej z czwartego pokole­ Etnografia silniej­ średniozamożne i biedne z m n i e j s z ą l i c z b ą o s ó b c e c h o w a ł a s ł a b s z a w i ę ź rodzinna. Por. to i semejno-rodstwenite znaczenie podkreśla, Semejstwo­ �64 MARIA BIERNACKA kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rodzin, spokrewnionych po­ między sobą. Obecnie istnieją 4 duże dzielnice wsi tzw. machały (Marenska, Tabaszka, Brankowska i Nowa Machała), lecz w przeszłości było ich więcej, o czym wspomina również w swej pracy Bonczew (wymie­ niając następujące: Butanska, Drakata, Pajeszka, Parcał, Dernek) . Ten skomplikowany system wzajemnych uzależnień i powiązań krewniaczych jest wynikiem długotrwałego procesu historycznego, zwią­ zanego na t y m terenie niewątpliwie w największym stopniu z istnie­ 55 R y e . 7. P o w r ó t z pola Fot. M . Biernacka, 1968 niem wspólnoty zadrużnej. W wspólnotach tych bowiem dokonywał się stały proces wyodrębniania (segmentacji lub pączkowania) nowych ro­ dzin — indywidualnych lub złożonych, które po pewnym czasie stawały się znów pełnymi wspólnotami rodzinnymi, dojrzałymi do nowych po­ działów. W stadiach wcześniejszych, kiedy wspólnoty zadrużne były duże, wydzielały się z nich na ogół jednostki złożone z 2-3 rodzin, w okresie późniejszym wydzielone jednostki to najczęściej indywidualne rodziny. Z rozradzających się w ten sposób rodzin zadrużnych lub roz­ padających się rodzinnych wspólnot gospodarczych (zadrug) powstawały najczęściej owe spokrewnione osiedla patronimiczne . 5G 6 5 Na rodzinny charakter m a c h a ł w s k a z u j ą r ó w n i e ż prace P e s z e w y, op. cit., s. 548-551. 5 e O patroraimiach j a k o g r u p a c h segmentacji sobą lub p o d z i a ł u więź obszczina krewniacze..., gospodarczą, i patronimija, s. 83-93. jednej społeczną s. 4, spokrewnionych wielkiej rodziny, i ideologiczną 102-103; rodzin p o w s t a ł y c h które — nadal w zachowują por. К o s w i e n, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , wyniku między Siemiejnaja Systemy �65 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J Życie w rodzinnych wspólnotach gospodarczych określano w miej­ scowej gwarze jako golema familia, welike semejstwo, drużyna, życie — u kup, za jedno lub obszio. W początkowym okresie X X w. wśród istniejących rodzinnych wspólnot gospodarczych w Gramadzie zaryso­ wują się trzy podstawowe typy. Najbardziej powszechnym typem jest rodzinna wspólnota złożona z rodziny ojca, jego żonatych synów i wnu­ ków. Była ona z reguły trzypokoleniowa, niekiedy zaś nawet czteropokoleniowa, jeśli we wspólnocie żyli jeszcze pradziadkowie. Drugim typem była wspólnota rodzinno-gospodarcza, w skład której wchodzili również krewni w linii męskiej bocznej w generacji ojca, a więc stryj lub stryjowie ze swymi rodzinami. Była to także rodzina składająca się z trzech lub czterech pokoleń. Zdarzało się niekiedy, że do zespołu wielkorodzinnego wchodzili również wujowie. Zjawisko to występowało rzadko (zanotowano dwa przypadki), zwykle wówczas, gdy gospodarstwo było duże i córka głowy rodziny, wychodząc za mąż, pozostawała w do­ mu rodzinnym razem z bratem. O przyżenionym do gospodarstwa ko­ biety mężczyźnie mówiło się „zet na kasta" (zięć w domu), a jego los był określony jako „czarny, czarniejszy niż kruk, a więc najczarniejszy". Do trzeciego typu zaliczyć można braterski typ wielkiej rodziny, w której pozostali po śmierci ojca synowie nie rozdzielali się, lecz nadal prowadzili wspólne gospodarstwo wraz ze swymi dziećmi i wnu­ kami. Decyzje prawne dotyczące ich rodzin oraz prowadzonego wspól­ nie gospodarstwa były podejmowane za obopólną zgodą. W pozostałych typach rodzin do podejmowania decyzji uprawniony był przede wszyst­ k i m właściciel całego majątku rodzinnego, a więc ojciec (po: urodzeniu wnuków występujący już jako dziadek, stąd często w ogóle określany mianem dziadka). Wydzielone typy wspólnot nie wyczerpują zapewne wszystkich jej wariantów, jakie mogły występować w różnych sytuacjach życiowych rodzin. Są one jednak najtypowsze i znajdujemy potwierdzenie ich w y ­ stępowania jeszcze w latach ostatnich na obszarach Jugosławii i Sło­ wacji . Jak wynika z relacji terenowych liczba członków gramadzkich wielkich rodzin wahała się przeciętnie od 10 do 15 i na ogół nie prze­ kraczała 20 osób (poza j e d n ą ' r e l a c j ą , odnoszącą się do końca X I X w., gdzie we wspólnocie żyło razem 28 osób). Wspólnoty gramadzkie zrze­ szały przeciętnie dwie — trzy rodziny, niekiedy jednak pięć, a nawet sześć rodzin. 57 5 7 łów na Typy rodzinnych terenowych wspólnot AZEPow. obszarach J u g o s ł a w i i m. perna oraz n a obszarze gospodarczych Podobne typy określono zanotowane na zostały podstawie w materia­ ostatnich in. p r z e z M . G a v a z z i e g o , N . F . P a v k o v i č a , J . M . Słowacji 5 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 p r z e z S. Švecova i O. Nahodila. latach Hal- �66 MARIA BIERNACKA Wielkość gospodarstw pozostających we wspólnocie nie była jedna­ kowa i wahała się od 5 do 30 ha. Większość wspólnot rodzinnych po­ siadała poza wsią swoje koliby, na których prowadziła przede wszyst­ k i m gospodarstwo hodowlane. W rodzinnej wspólnocie gospodarczej obowiązywał ścisły podział pracy. Władza miała charakter patriarchalny i sprawował ją ojciec, zwany domakin, baszta lub czasami gfioumtor. Ojciec zarządzał, ale często korzystał z rady swej żony albo dorosłych synów. On dyspono­ wał także kasą domową i w wypadku potrzeby poczynienia zakupów dla członków rodziny ustalał osobiście konieczność ich realizacji. Za gos­ podarstwo domowe była odpowiedzialna matka — majka. Ojciec i matka rozdzielali pracę pomiędzy całą załogę produkcyjną, tzn. wielką rodzinę: ojciec pomiędzy mężczyzn, a matka pomiędzy kobiety. Przydział pracy otrzymywały również dzieci. Filialny system gospodarowania (z koliba­ mi) powodował, że część załogi rodzinnej, zwłaszcza męskiej, przeby­ wała na kolibie prawie okrągły rok. Kobiety, a zwłaszcza matka i małe dzieci, pozostawały najczęściej w domu. Dzieci szkolne dzieliły czas między dom, szkołę i kolibę. Na kolibie zarządzał zwykle przebywający tam prawie stale dziadek. W czasie nasilenia prac na kolibie załodze tam pozostającej zanoszono obiady z domu. W okresie letnim przeważnie gotowały tam kobiety, ale zimą najczęściej przygotowywał strawę dziadek. Dziadek co pewien czais wracał z koliby do domu i wówczas w domach skłóconych, jak opowiadał stary mieszkaniec Toszewiec, następował „sądny dzień". Dzia­ dek bowiem rozsądzał powaśnione, i nawzajem oskarżające się przed nim rodziny — nierzadko nawet laską. W sprawach rodzinno-domowego współżycia był on bowiem również najwyższym autorytetem. Jak wynika z badań, rodzinne wspólnoty gospodarcze, które do­ trwały do okresu I I wojny światowej, a nawet dłużej, stanowiły już bardzo zmodyfikowane formy zespołowej gospodarki. Panującą formą gospodarowania w okresie międzywojennym było gospodarstwo indy­ widualne, składające się z rodziców, dzieci i wnuków. Przy rodzicach pozostawał zwykle najmłodszy syn, który był następcą swego ojca. Można przypuszczać, że podtrzymywane przez niektóre rodziny formy zespołowego gospodarowania dyktowane były prostą koniecznoś­ cią ekonomiczną. Uderzający jest bowiem fakt, że na ogół najwcześniej rozpadały stię wspólnoty duże i małe, a pozostawały średnie, które nie były w stanie zapewnić swym członkom właściwych w a r u n k ó w do wyodrębnienia ze wspólnoty. Członkowie małych wspólnot rodzinnych łatwiej się proletaryzowali, szukając dodatkowych źródeł dochodu. Po­ dobnie oświetlają problem ten niektórzy informatorzy twierdząc, że wspólnoty z okresu X X w. miały raczej charakter przejściowy, gdyż �67 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J rodzice na ogół zabiegali o to, aby swe dorosłe dzieci jak najprędzej usamodzielnić . Wielka rodzina, podobnie zresztą jak występująca obok niej w t y m czasie rodzina mała, spełniała na ogół wszystkie funkcje, wynikające z podstawowych zadań przed nią stawianych, a mianowicie zadań pro­ kreacyjnych i socjalizacyjnych. Dla wykonania swych funkcji ekonomiczno-zabezpieczających cały zespół wielkorodzinny podporządkowany był interesom gospodarstwa, które wprawdzie zapewniało wszystkim utrzymanie, ale żądało również lojalności i dostosowania się do ogólnych potrzeb zespołu i dyrektyw właściciela całego majątku. W ten tylko sposób wspólnota mogła zapewnić odpowiednie warunki bytowe dla swych członków na co dzień, a w odpowiednich momentach musiała być gotowa do wyposażenia odchodzących z domu zamężnych córek, do wybudowania i wyposażenia domów oddzielających się rodzin braci czy synów, do zapewnienia warunków dzieciom, osobom chorym, dotkniętym złym losem lub starzejącym się. Przy takim układzie stosun­ ków różne decyzje rodzinne, np. doboru małżonków, nie mogły być tylko udziałem młodych. Głos decydujący mieli w nich również starsi, zainteresowani w tym, jaki miraż (posag w ziemi i w dobytku) lub cziz (wyprawę) przyniesie młoda bulka (mężatka) do domu swych swekrów (teściów). Zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwie powodowało, że małżeństwa zawierano we wczesnym wieku, przy czym dziewczyna była często starsza od chłopca. Zainteresowany w t y m był również gospodarz domu, któremu chodziło o jak najwcześniejsze pozyskanie pełnej siły roboczej — właściwie wówczas, kiedy syn był jeszcze zbyt młody do udziału w ciężkiej pracy. Podobnymi względami kierował się ojciec przy podziale ziemi i ma­ jątku pomiędzy dzieci. Regułą był taki podział ziemi, który zabezpie­ czał jej trwanie w obrębie „familii ojcowskiej". Z tego względu córki otrzymywały na ogół tylko niewielką część ojcowskiej ziemi (ostatnio przeważnie /s ogólnego areału) natomiast w pozostałym majątku party58 1 5 8 społów Do n a j w a ż n i e j s z y c h p r z y c z y n p r z y s p i e s z a j ą c y c h l i k w i d a c j ę rodzinnych ze­ gospodarczych starsi m i e s z k a ń c y Gramady i wsi sąsiednich zaliczają: a) w z r a s t a j ą c e p o t r z e b y c z ł o n k ó w r o d z i n w z a k r e s i e p o z i o m u ż y c i a , k t ó r e s i ę rodziły z p o s t ę p e m czasu i p r z y s p i e s z a ł y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw ludzi m ł o d y c h ; b) stałe kłótnie, które wybuchały zwłaszcza pomiędzy kobietami c) w i e l k ą liczebność niektórych jednostek rodzinnych w n u k i z a c z ę ł y s i ę ż e n i ć , to b y ł ostatni „ s y g n a ł " do dużych rodzin; powodującą, że kiedy podziału gospodarstwa; d) p r z e j ś c i e od e k s t e n s y w n e g o g o s p o d a r s t w a h o d o w l a n o - r o l n e g o do i n t e n s y f i k a c j i p r z e d e w s z y s t k i m p r o d u k c j i r o l n e j (co p o k r y w a s i ę z o g ó l n y m p o g l ą d e m e t n o ­ l o g ó w , ż e ekstensywna gospodarka hodowlana s p r z y j a ł a w i e l k i m rodzinom). �68 MAKIA BIERNACKA R y c . 8. Panair (jarmark wiejski) Fot. M . Biernacka, 1969 cypowały z reguły po równej części. Oczywiście, że w sytuacjach szcze­ gólnych (np. córka jedynaczka) odchodzono niekiedy od tych zasad. Dla zabezpieczenia sobie starości rodzice przy podziale ziemi po­ zostawiali część majątku dla siebie. Ziemię tę przejmował ten syn, przy którym pragnęli spędzić stare lata. Najczęściej był to syn najmłodszy, ale mógł być i inny, jeśli wykazywał cechy gwarantujące większą dla nich życzliwość i opiekę '. W rodzinnych zespołach gospodarczych, typowych przede wszystkim dla tzw. społeczności lokalnych zamkniętych, funkcje przekazywania młodzieży całego dziedzictwa kulturowego przypadały prawie wyłącznie środowisku rodzinnemu. Opiekę nad małymi dziećmi sprawowały prze­ ważnie kobiety — babka i matka. Gdy podrosły, chłopców do pracy wdrażali przede wszystkim dziadek i ojciec, a dziewczynki nadal w y ­ chowywane były przez kobiety. Wpajane przez rodziców i dziadków oraz pozostały zespół rodzinny i rodowy (familijny) treści kulturowe dotyczące przeszłości rodziny i rodu, stosunku do ziemi i do- pracy, postaw etyczno-moralnych i religijnych, a więc całego systemu wartości — posiadały moc wiążącą. Wielka rodzina i ród oraz społeczność lokalna zamknięta stwarzały system kontroli społecznej, w ramach którego 59 5 9 Por. opracowanie B . Jaworskiej, która r ó w n i e ż omawia zagadnienia z f u n k c j a m i z a b e z p i e c z a j ą c y m i rodziny. związane �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 69 postępowanie jednostki musiało być zgodne z ogólnie usankcjonowanymi normami. A zatem siłą jednoczącą tradycyjną społeczność Gramady była więź społeczna rodzinno-rodowa i lokalna. Więź ta zapewniała wewnętrzną spójność zbiorowości, która w warunkach ustroju kapitalistycznego nie mogła być i nie była jednolita. Rodzinno-rodowa więź społeczna wyrażała się również w licznych formach wzajemnej pomocy gospodarczej, nazywanej między innymi tłaką, zaredą, spregą Szczególne nasilenie form pomocy wystąpiło po okresie rozpadu rodzinnych zespołów gospodarczych. Wyodrębniające się wówczas małe jednostki gospodarcze zmuszone były korzystać z pomocy najbliższych krewnych lub sąsiadów. Pomoc ta dotyczyła zarówno prac polowych (orka, żniwa, koszenie łąk, zbiór słonecznika), jak i budowla­ nych (budowa domów i obiektów gospodarczych), a ponadto szeregu innych zajęć gospodarskich, jak np. młocka, łuszczenie kukurydzy czy przędzenie wełny. Pomoc ta obejmowała w największym stopniu kręgi krewniacze, które wskutek osadnictwa patronimicznego dość często po­ k r y w a ł y się także z kręgami sąsiedztwa. W warunkach tych więź rodzinno-rodowa dominowała wyraźnie nad sąsiedztwem nie spokrew­ nionym i. więzią ogólnowioskową. Wyrażała się także w uroczystościach i obrzędach rodzinnych i familijnych (rodowych), a więc w uczestni­ ctwie w chrzcinach, weselach, pogrzebach oraz innych różnego rodzaju zwyczajach o charakterze rodowym czy rodzinnym (por. opracowanie T. Kolewy). Wyrazem więzi społecznej ogólnowioskowej było zbiorowe użytko­ wanie wspólnot wioskowych połączone z troską o ich zabezpieczenie (pastwiska i lasy), budowa dróg, mostków, studni, a z czasem i innych, większych obiektów o charakterze publicznym (szkoły), fundacje doko­ nywane przez niektóre zamożniejsze rodziny w zakresie drobnych wiej­ skich obiektów lub urządzeń, często o charakterze sakralnym. Charakter ogólnowioskowy posiadały również spotkania towarzyskie, zwane sedenkami, oraz zabawy młodzieżowe często nawet z udziałem osób starszych, zwane chora. Dzięki więzi społecznej zbiorowość gramadzką funkcjono­ wała sprawnie, choć w ramach ustalonych przez istniejący system spo­ łeczny . * 61 6 0 K . Z a w i s t o w i c z - A d a r n s k a ł ą c z y w ł a ś n i e nasilenie form w z a j e m n e j pomocy g o s p o d a r c z e j z r o z p a d e m r o d z i n n y c h z e s p o ł ó w g o s p o d a r c z y c h . P o g l ą d ten w y d a j e się b y ć w p e ł n i uzasadniony i n a obszarze w s i b u ł g a r s k i e j z n a j d u j e r ó w n i e ż swe potwierdzenie. 6 1 A n a l i z ę f u n k c j o n o w a n i a b u ł g a r s k i e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j w p r z e j ś c i u od s y s t e m u f e u d a l n o - r o d o w e g o do k a p i t a l i s t y c z n e g o p r z e d s t a w i a p r a c a M a r k o w e j , Sielskaja obszczina u Bołgar w XIX w. W i e l e m a t e r i a ł u n a ten temat z a w i e r a r ó w n i e ż p r a c a W a k a r e l s k i e g o , Etnografia Bułgarii, s. 241—245. �70 MARIA BIERNACKA Wyniki badań terenowych pozwalają również stwierdzić, że okres pomiędzy I i I I wojną światową stanowi ważny etap w gospodarczo-społecznych przeobrażeniach Gramady. Datujące się już z okresów wcześniejszych przenikanie do gospodarki wiejskiej elementów kapita­ lizmu narasta coraz silniej po I wojnie. W gospodarstwach chłopskich zjawiają się w znacznie większym stopniu nowe narzędzia rolnicze (pługi, brony, siewniki, młockarnie itp.), postępuje coraz bardziej upo­ wszechnienie wiedzy rolniczej, między innymi także poprzez rolniczą szkołę dopełniającą oraz czytelnictwo prasy zawodowej. Nie bez znacze­ nia pozostają także wpływy emigracji do Francji i Niemiec; nade wszystko jednak rozwój oświaty na poziomie szkoły podstawowej i progimnazjum pod koniec okresu międzywojennego likwiduje w ogrom­ nym stopniu panujący w okresach poprzednich analfabetyzm. Wielka rola przypadła w t y m zakresie nauczycielom wiejskim, którzy niejedno­ krotnie włączali się także do działalności społecznej pozaszkolnej ' , i to zarówno oświatowej, jak i gospodarczej. f 2 6 2 P o r . B o n c z e w , P ř i n o s kam istorijata, s. s t ę p o w e j r o l i n a u c z y c i e l i w l a t a c h 1920-1944 w i e ś i komunistów. 205, k t ó r y pisze, ż e d z i ę k i p o ­ była objęta ideologią l u d o w c ó w �71 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ Poważną działalność administracyjno-gospodarczą i społeczną pro­ wadził także w t y m okresie samorząd wiejski. B. Bonczew, w swym monograficznym opracowaniu o Gramadzie, daje szeroki przegląd prac wykonywanych przez instancje samorządowe oraz ukazuje ciekawe syl­ wetki osób, które pełniąc we wsi odpowiedzialne funkcje przyczyniły się poważnie do poddźwignięcia jej mieszkańców na wyższy poziom oświaty i kultury. Dotyczy to przede wszystkim budowy szkół w cen­ trum wsi i Nowej Máchale, porządkowania dróg, organizowania pla­ cówek handlowych, usługowych oraz innych prac. Postępowi działacze gospodarczy i polityczni zabiegali zawsze o zdobycie odpowiedniej więk­ szości w organach samorządu, by t y m sposobem wpływać na bieg w y ­ darzeń w życiu wsi. W okresie międzywojennym zaznacza się także dalszy rozrost organizacji gospodarczych, społecznych i politycznych, które aktywizują społeczność wiejską Gramady. Powstają zalążki ludo­ wych i komunistycznych organizacji młodzieżowych oraz organizacji zawodowej rolników, Zemědělská Zadruga . Wiąże się to oczywiście z ogólnokrajowym wzrostem aktywności społecznej chłopów bułgar­ skich, którzy już w roku 1923 masowo uczestniczyli w powstaniu przy­ gotowywanym przez wybitnego przywódcę chłopskiego B. Stambolijskiego, a w którym ludność wsi Gramady brała również udział. 63 64 4. K I E R U N K I WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN W RODZINIE Najbardziej gruntownym przemianom uległo życie mieszkańców Gramady w wyniku socjalistycznej przebudowy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego po roku 1944. W miejscowych warun­ kach oznaczało to przede wszystkim pełną kolektywizację rolnictwa, możliwość odpływu części ludności do zajęć w miastach, wzrastające stale zapotrzebowanie na siłę roboczą w produkcji i usługach poza­ rolniczych, szeroki dostęp młodzieży do szkół ogólnokształcących i za­ wodowych stopnia średniego i wyższego oraz „zadomowienie" się we wisi szeregu instytucji i organizacji o charakterze ponadlokalnym, stwa6 3 (RMS W czasie I I wojny —• R o b o t n i c z e s k i światowej Mładeżki wybitny Sojuz) działacz Miko młodzieży Ninow — w W i d i n i e , z o s t a ł w r a z ze s w y m i t o w a r z y s z a m i a r e s z t o w a n y Wieś Gramada rodzinnym nadanie 6 4 która Zemědělská osiągnęła pamięć pamiątek, miejscowej ubezpieczenie — uczciła izby spółdzielni Zadruga ogromną Miko Ninowa wzniesienie w była organizacją między jego wsi w 1937 r. — 258, a w pomnika w jego domu bohatera oraz imienia. zawodową innymi s p o ł e c z n e d l a r o l n i k ó w . I n s t y t u c j a ta w 33 c z ł o n k ó w , gimnazjum i r o z s t r z e l a n y (1943 г . ) . zorganizowanie centrum produkcyjnej liczebność przez komunistycznej absolwent chłopów dlatego, że bułgarskich, wprowadzała Gramadzie liczyła w 1947 r . — 2460 członków. 1936 r . �72 MARIA BIERNACKA rzających pomost pomiędzy wsią a centralnymi ośrodkami zarządzania. Skolektywizowana wieś bułgarska została więc wciągnięta w orbitę ośrodków uprzemysłowionych oraz poddana ogólnemu procesowi urba­ nizacji. Następstwem tych gruntownie zmieniających się obiektywnych wa­ runków życia mieszkańców wsi stały się również przemiany w zakresie systemu stosunków krewniaczych. Wraz z kolektywizacją pełnej l i k w i ­ dacji uległy również formy rodzinnych wspólnot gospodarczych. Wspól­ noty rodzinne, podobnie jak i gospodarstwa indywidualne, wniosły swą ziemię oraz podstawowy inwentarz żywy i martwy do spółdzielni pro­ dukcyjnej. T y m samym w rodzinach chłopskich dokonał się zasadniczy przełom, polegający na oddzieleniu rodzinnego gospodarstwa domowego od warsztatu produkcyjnego, składającego się z własnej ziemi oraz i n ­ wentarza żywego i martwego. Działka przyzagrodowa (wynosząca ok. 0,5 ha), do której każda rodzina ma prawo, nie stanowi i nie może stanowić w t y m zakresie pełnej rekompensaty. A zatem uległo zmianie to, co było najistotniejszą cechą rodziny chłopskiej, a mianowicie jej związek z gospodarstwem. T y m sposobem zmienił się również jej do­ tychczasowy specyficzny charakter oraz zakres wykonywanych funkcji. Rodzina chłopska przestała więc być załogą produkcyjną małego przed­ siębiorstwa, utraciła swą autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb oraz ograniczyła znacznie zakres swych różnorodnych funkcji, zwłaszcza go­ spodarczych, zabezpieczających i częściowo także wychowawczych. W nowych warunkach dominującą formą rodzinną stała się rodzina mała złożona z rodziców i nieżonatych dzieci. Niezależnie od tego w y ­ stępuje jednak typ rodziny większej, najczęściej trzypokoleniowej, złożonej z rodziców, dzieci i dziadków. Dość często się na ogół zdarza, że owe rodziny trzypokoleniowe poza tym, że zamieszkują w jednym domu, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Dziadkowie, dysponujący emeryturą oraz w ogromnym procencie dorabiający przy różnego rodza­ j u pracach w miejscowej spółdzielni produkcyjnej (wiek emerytalny dla kobiet 55, a dla mężczyzn 60 lat) przy dopisującym i m zdrowiu, są na ogół samowystarczalni i jeszcze bardzo często odkładają zaoszczędzone pieniądze dla swych dzieci, a przede wszystkim wnuków. Pomoc t ę okazują głównie tym, którzy się uczą w szkołach lub rozpoczynają pracę w mieście, gdzie początkowo nie mogą liczyć na duże zarobki, zdobycie mieszkania i w ogóle na dobre usytuowanie się w nowych wa­ runkach. Główną podstawą utrzymania dla współczesnych rodzin stała sie praca w spółdzielni produkcyjnej oraz innych zakładach pracy, jak spółdzielnie zaopatrzenia, usługowe, urzędy czy szkolnictwo (por. opra­ cowanie na ten temat W. Paprockiej). Występuje przy t y m specjalizacja �73 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J zawodowa członków rodzin, zwłaszcza pokolenia średniego i młodzieży. Pod t y m względem wymowny może być przegląd specjalizacji zawodo­ wej ludności, dokonany na przykładzie młodzieży wstępującej w związki małżeńskie w latach 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967, prowadzący prawie od stuprocentowego zawodu rolnika w 1900 r. do bardzo zróżnicowanej struktury zawodowej w 1967 r. W 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa tylko 1 mężczyzna był handlarzem, dla 2 brak było danych, pozostałe zaś osoby zarówno kobiety, jak i mężczyźni legitymowali się zawo­ dem rolnika. W 1920 r. na 120 mał­ żeństw było 3 małżeństwa nauczy­ cieli, 2 kobiety bez zawodu, a pozo­ stali wszyscy rolnicy. W 1940 r. sy­ tuacja nie uległa większej zmianie, bo na 127 było 122 małżeństwa rol­ ników, a w pozostałych 5 małżeń­ stwach występowały zawody poli­ cjanta, nauczyciela, murarza, studen­ ta, urzędnika i robotników. Inny zupełnie okazał się skład zawodowy kandydatów na małżonków w 1960 r. Na 58 zawartych małżeństw było 14 mężczyzn i 27 kobiet z zawodem rolnika, 13 kobiet z zawodem gospo­ dyni domowej, a pozostałe 62 osoby posiadały zawody nauczycieli, tech­ R y c . 10. M a r i a D e k a ł s k a ników, urzędników, inżynierów. przy p r z ę d z e n i u w e ł n y W 1967 r. na 40 zawartych mał­ Fot. M . Biernacka, 1966 żeństw tylko 6 mężczyzn i 4 kobiety posiadało zawód rolnika, 25 kobiet zawód gospodyni domowej, reszta zaś w liczbie 45 osób legitymowała się różnymi zawodami technicznymi od inżyniera do robotnika włącznie. Postępująca specjalizacja zawodowa członków rodzin wiąże się ściśle ze stałym podnoszeniem poziomu wykształcenia. I w t y m zakresie bar­ dzo charakterystyczne są dane z lat 1900—1967. O ile w 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa było wśród mężczyzn 38 analfabetów, a wśród kobiet 60, toi w 1940 r. (dla 1920 r. brak danych) wszyscy mężczyźni i kobiety byli piśmienni. W 1960 r. wśród wstępujących w związki 0 5 6 5 Opracowano na podstawie pozycji miejscowej obsztinski naroden rady savet ksiąg metrykalnych ślubów, pozostających w narodowej pt. Registar za żenitbite na dys­ gramadskijat w w y b r a n y c h l a t a c h 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967. �74 MARIA BIERNACKA małżeńskie były osoby z ukończoną nie tylko szkołą podstawową, ale także średnią i wyższą. Stan wykształcenia pracującej ludności wsi w latach ostatnich ilustruje tabela I . W nowoczesnej rodzinie wsi Gramada zmniejszył się zdecydowanie przyrost naturalny ludności, a co za t y m idzie i stan liczebny rodzin. Proces ten zapoczątkowany już w okresie przed I I wojną światową c 6 Tabela I Wiek 18-25 Rodzaj wykształcenia męż­ kobiet czyzn analfabeci początkowe I - I V podstawowe V-VII średnie 1 pracujących 36-45 26-35 męż­ kobiet czyzn — — męż­ 46-60 kobiet czyzn męż­ kobiet czyzn — 5 7 14 3 22 5 35 pełne ogólne 20 10 35 22 69 71 85 69 6 11 7 18 8 6 2 — — — 3 — — 3 5 1 niepełne 18 19 18 średnie wyższe 15 — 2 niepełne 4 1 4 wyższe 2 4 — — 5 średnie techniczne 1 1 1 1 6 1 — — — spotęgował się znacznie w latach powojennych, co jest zresztą zjawi­ skiem występującym w skali ogólnokrajowej. Przeciętna liczba dzieci w rodzinie waha się od 1 do 2 i jedynie rodziny Cyganów przekraczają zdecydowanie tę normę. Pod t y m względem są również wymowne liczby zaczerpnięte z ksiąg urodzeń za lata 1920, 1940, 1960 i 1967 (dla roku 1900 brak danych). Ogólna liczba urodzin w parafii w 1920 r. wyniosła 252, a w 1940 r. — 195 osób. W 1960 r. liczba urodzeń dla obszaru 4 wsi, wchodzących w skład gramadzkiej rady narodowej i liczących ok. 6000 mieszkańców, wyniosła 66, a w 1967 r. tylko 25 o s ó b . Spadek ten staje się dla Bułgarów zjawiskiem bardzo niepokojącym (por. opra­ cowanie B. Jaworskiej). Trzeba podkreślić, że w związku z poważnym odpływem młodzieży do szkół, a następnie do prac w innych zawodach pozarolniczych zloka­ lizowanych przeważnie w miastach, występuje tu wyraźne zjawisko starzenia się ludności wsi. Istnieje wielki procent rodzin składający się z ludzi starszych, często już niezdolnych do pracy, których dzieci prze67 6 8 Registár za żenibite warte w tablicy dotyczą prób lematyka...). 6 7 Registár za rażdenijata na gramadskijat obsztinski naroden sáwet. 25°/o c a ł e j z b i o r o w o ś c i ' (por. J a w o r s k a , Wieś na gramadskijat obsztinski naroden Dane za­ Gramada, sáwet. �75 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ R y c . 11. S z k o ł a p o d s t a w o w a w c e n t r u m w s i Fot. M . Biernacka, 1966 szły do miast, a oni pozostali we wsi, utrzymując się z emerytury, działki przyzagrodowej oraz dodatkowych zajęć w spółdzielni produk­ cyjnej. Problem ten będzie wymagał niewątpliwie nowych rozwiązań, i to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i pozaekonomicznych. Starzy ludzie pozostają bowiem często bez opieki, zdani w przeważają­ cej mierze na pomoc swych sąsiadów. Dla ilustracji tego zjawiska warto przytoczyć dane zestawione z ksiąg meldunkowych wsi za okres od 1956 do 1969 roku . Wykazują one, że w Gramadzie na 1050 zamieszkałych domów tylko w 633 do­ mach znajdują się dzieci i młodzież w wieku od lat 10 do 25. I tak na 340 domów posiadających dzieci w wieku od 10 do 15 lat aż w 193 domach jest tylko po 1 dziecku, w 131 po 2 dzieci, w 13 po 3 dzieci, w 2 poi 4 i w 1 domu 5 dzieci. Podobnie jest z młodzieżą. Na 429 domów z młodzieżą od 16 do 25 lat w 277 domach znajduje się tylko po 1 osobie z tej kategorii wieku, w 131 domach po 2 osoby, w 20 po 3 i tylko w 1 domu 4 młode osoby. Ogółem w 1969 r. było we wsi 507 dzieci w wieku od 10 do 15 lat i 603 młodzieży w wieku od 16 do 25 lat. Dalszą ilustracją zjawiska zmniejszania się wielkości rodzin jest 68 6 8 Registar naselenieto..., n a s. G r a m a d a 1956-1969. �76 MARIA BIERNACKA zestawienie liczby osób przypadających na jeden dom. Liczby te w od­ niesieniu do ogólnej ilości 1050 zamieszkałych domów kształtują się następująco: 66 domów po 1 osobie, 236 po 2 osoby, 186 po 3, 189 — 4, 167 — 5, 148 — 6, 40 — 7 i 18 domów po 8 osób. Podkreślić przy t y m należy, że mieszkańcami domów o małej licz­ bie osób (od 1 do 2) są przede wszystkim ludzie starsi, pozostający na emeryturze, natomiast mieszkańcami domów licznych są przeważ­ nie rodziny cygańskie . W ostatnim okresie przesuwa się również wiek osób wchodzących w związki małżeńskie. Dotyczy to szczególnie wieku mężczyzn. W 1900 r. największa liczba małżeństw zawierana była przez mło­ dzież w wieku do lat 21, przy czym dość często występowało zjawi­ sko, że wiek kobiet przewyższał wiek współmałżonka. W latach ostat­ nich wiek kobiet wchodzących w związki małżeńskie utrzymuje się w granicach podobnych jak dawniej, ale przesuwa się wyraźnie w górę wiek zawierających małżeństwa mężczyzn. Zjawisko to ilustruje tabel­ ka I I opracowana na podstawie ksiąg metrykalnych, dotycząca wieku współmałżonków zawierających małżeństwa w latach 1900, 1920, 1940 i 1960. m Tabela I I Wiek zawierających Ilość Rok zawartych zawarcia małżeństwa do 21 lat małżeństw męż­ w ciągu roku czyzn ! małżeństwa od 22 do 25 lat kobiet 1 _ _ męż­ czyzn i jkobiet 1 1900 63 30 : 37 19 1920 120 65 ! 70" 36 i 1940 127 77 1 94 22 1960 58 6 1 34 31 p o n a d 25 męż­ lat kobi czyzn 16 21 10 30 2 3 I 14 28 19 i 1 4 21 10 Materiały z ksiąg metrykalnych wykazują ponadto, że w 1900 r. kobiety przewyższały swym wiekiem mężczyzn w 20 małżeństwach, w 1920 т. w 49, w 1940 r. w 38, a w 1960 r. w 10 małżeństwach. Największa rozpiętość wieku w tego typu małżeństwach wynosiła 16 lat, na ogół jednak wahała się od 1 do 3 lat Warto również podkreślić, że w latach 1900, 1920, 1940 domino­ wały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi, a ostatnio zwięk­ szył się znacznie procent małżeństw mieszanych, dobieranych z róż6 9 7 0 Registar Registar za naselenieto... żenitbite... �77 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J nych wsi i z różnych miast. Zjawisko to, które jest również wynikiem współczesnych przemian społeczno-gospodarczych i demograficznych ilustruje tabelka I I I . Przy zawieraniu małżeństw zaznacza się również postępująca laicy­ zacja życia wiejskiego. Według ksiąg ślubów do 1948 r. małżeństwa za­ wierane były wyłącznie w cerkwi. W latach 1949-1950 występują mał7 l Tabela I I I Rok zawarcia małżeństwa Ogólna i l o ś ć za­ wartych W tym m a ł ż e ń s t w zawartych tej s a m e j |(Urbamał­ ,Mede- M i l Gra­ B r a n - ¡ bincy) Wod­ żeństw i szew- czyna i kowceToszena mada w ciągu I cy Łąka wcy roku 1 1900 63 36 8 1920 120 64 9 2 6 1940 127 53 17 8 1060 58 18 1967 40 15 — — — 7 1 Registar wewnątrz wsi za żenitbite.. — — 16 — — i W tym mał­ żeństw „mie­ s z a n y c h " dobie­ Sracimirowo ranych z róż­ nych miejsco­ wości 17 41 15 3 39 25 �78 MARIA BIERNACKA żeństwa mieszane cerkiewne i cywilne. Po roku 1950 notowane są małżeństwa wyłącznie cywilne. Trwałość małżeństw była dawniej niewątpliwie silniejsza, ale roz­ wody w cerkwi prawosławnej były dopuszczalne i w gramadzkiej pa­ rafii miały również swoje miejsce. Wprawdzie w analizowanych mał­ żeństwach zawartych w latach 1900 i 1920 nie zanotowano żadnego rozwodu, ale za to na 127 małżeństw zawartych w 1940 r. rozwód otrzymano 6, w t y m 5 do 1944 r. włącznie, a tylko jedno małżeństwo w 1960 r. Ostatni rozwód udzielony był przez sąd okręgowy w W i ­ dmie, poprzednie natomiast przez episkopat widyńskiej cerkwi prawo­ sławnej. Należy przypuszczać, że w istniejącej już dawniej możliwości uzyskania rozwodu poprzez episkopat cerkiewny t k w i źródło większej niż u nas tolerancji dla instytucji rozwodu. Zdaniem wielu informa­ torów z Gramady, rozwody wśród ludności wiejskiej są obecnie zja­ wiskiem znacznie częstszym niż dawniej i występują zwłaszcza wśród młodszej generacji zamieszkującej już w m i e ś c i e . Warto również wspomnieć o przyjętym ostatnio zwyczaju przyjmo­ wania przez kobiety zawierające małżeństwa prawie z reguły nazwisk rodowych (familijnych) swych mężów. Według ksiąg ślubów z roku 1960 na 58 zawartych małżeństw aż w 51 wypadkach kobiety przy­ jęły nazwiska rodowe swych mężów, w 2 ich „basztinstwo" (nazwa wywodząca się od imienia teścia), 4 pozostały przy swoim dawnym nazwisku, a tylko w jednym małżeństwie pozostała przy nazwisku własnym i „basztinstwie" męża. W 1967 r. na 40 zawartych małżeństw w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwiska rodowe mężów, w 2 „basz­ tinstwo", a tylko w jednym kobieta pozostała przy w ł a s n y m . Doskonałą ilustracją przemian dokonywujących się w rodzinach wiejskich na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat są schematy 3 ro­ dzin chłopskich z uchwytnymi jeszcze do dziś generacjami w linii o j ­ cowskiej . Schematy te dotyczą a) rodziny rolników Gicowych, po­ siadających w swym rodowodzie tradycje popowskie, b) rodziny rolni72 73 74 7 2 Registar za 7 3 Registár za gach ślubów) 7 4 w urodzenia zawsze byli posiada stemu roku i 1968 śmierci w jednak i nego do 1969. na stanie ściśle je ilustracja dokonujących rodzinnego, z tym przejścia które się socjalistycznego. dokonały relacji możliwość członków ustalić. okresów brak W członków drobnych (w księ­ wykresach się przemian w tych zakresie zawodów, przejścia od w datach informatorzy zasadnicze do i n n y c h g r u p s p o ł e c z n y c h etapie zainteresowanych odchyleń rodzin, p o n i e w a ż wykonywanych na danych nazwisk. podstawie Istnieje poszczególnych pokrewieństwa (miasto), wcześniejszych przyjmowania opracowano cenia i z w i ą z a n e g o wych Dla dotyczących Wykresy rodzin żenitbite... żenitbite... struktury i stopnia oraz ustroju nie znaczenie sy­ wykształ­ środowisko­ kapitalistycz­ �RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 79 ków i zarazem rzemieślników-stolarzy Kamenowych oraz c) rodziny uboższych rolników-wyrobników Stójkowych. W rodzinie Gicowych, którzy w najlepszych latach swego powodzenia (kiedy Miko G i cow był przez 4 kadencje de­ putowanym do Zgromadzenia Narodowego) posiadali przej­ ściowo ok. 100 ha ziemi, uka­ zane są cztery generacje. Ro­ dzina ta wywodząca się od po­ pa Stefana, a następnie popa Miłosza już w pierwszej gene­ racji, sięgającej drugiej poło­ w y X I X w., posiadała w swym składzie zawodowym 4 rolni­ ków, ale ponadto urzędnika, handlarza oraz wspomnianego powyżej Miko Gicowa — nau­ czyciela, działacza społecznego i zarazem rolnika w jednej osobie. Jest to niewątpliwie R y c . 13. C z e s z m a ( s t u d n i a w i e j s k a ) z b u d o w a n a w c z y n i e s p o ł e c z n y m w 1923 r. rodzina stojąca wysoko w hie­ Fot. M . Biernacka, 1969 rarchii społecznej wsi. W tra­ dycji jej występują również formy rodzinnego zespołowego gospoda­ rowania, które przetrwały do r. 1927 (por. schemat 1) oraz forma f i ­ lialnego gospodarstwa hodowlano-rolniczego, prowadzonego na kolibie. W drugiej generacji tej rodziny notuje się obok rolników również popa i handlarza, natomiast w trzeciej generacji, której wiek dojrzewania przypadał już na lata po I I wojnie światowej wszyscy członkowie ro­ dziny uzyskują wykształcenie średnie lub wyższe i zdobywają zawody pozarolnicze w miastach. Członkowie czwartej generacji to obecnie młodzież ucząca się w szkołach podstawowych i średnich (por. sche­ mat 1 i 4). Przemiany w rodzinie rzemieślniczo-rolniczej Kamenowych przed­ stawione są również w czterech generacjach, na przestrzeni lat od koń­ ca X I X w. do czasów obecnych. Według relacji Ewdokii Kamenowej (lat 68 — na podstawie której został opracowany załączony schemat rodzinny) wszyscy mężczyźni w tej rodzinie, aż do ostatnich czasów włącznie, zajmowali się stolarstwem, uprawiając jednocześnie ziemię. �Schemat 1 s p o r z ą d z o n y w g relacji J . G i c o w a obejmuje generacje w s p ó ł c z e s n e i d w i e poprzednie z daty u r o d z e n i a i ś m i e r c i , z a w o d u oraz w y k s z t a ł c e n i a uwzględnieniem �RODZINA N A ТЬЕ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 81 Dziad męża informatorki (również stolarz) był posiadaczem 20 ha go­ spodarstwa, które później zostało podzielone na mniejsze. W pierwszej i drugiej generacji tej rodziny wykształcenie jej członków ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, ale zdarzali się wśród nich także analfabeci. W generacji trzeciej (po I I wojnie) znaczna część przedsta­ wicieli rodziny Kamenowych osiągnęła inne zawody, uwarunkowane zdobyciem wykształcenia zawodowego średniego, a nawet w jednym wypadku wyższego. Mieszkają oni przeważnie w miastach. Generacja czwarta to dzieci uczące się i młodzież (por. schemat 2 i 5). Rodzina Wasyla Sawowa-Stojkowa (lat 75) należała do uboższych. Dziad Sawa Stojków Czirenski był rolnikiem, ale ojciec posiadał tylko 8 ha gospodarstwo. W pierwszej i drugiej generacji występowali w niej rolnicy będący równocześnie rzemieślnikami lub wyrobnikami. W y ­ kształcenie ich ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, wielu jednak było analfabetami. Rodzina była ruchliwa, niektórzy jej człon­ kowie szukali zajęć poza wsią. Według relacji ojciec informatora był pierwszym mężczyzną, który zarzucił tradycyjny biały strój na rzecz czarnego (fabrycznego) ubrania. Brak w t y m gospodarstwie wyraźnych tradycji zespołowego rodzinnego gospodarstwa, gdyż dorastająca mło­ dzież przy usamodzielnianiu się na ogół odchodziła z rodzinnego domu. Podział gospodarstwa rodziców nastąpił w 1923 r. W trzeciej i czwar­ tej generacji tej rodziny, przypadającej na czasy współczesne, widocz­ ne jest podniesienie się poziomu wykształcenia części jej członków do zakresu szkół średnich i w dwóch wypadkach do wyższych. Wpły­ nęło to niewątpliwie na dalsze zróżnicowanie zawodowe członków ro­ dziny (nauczyciele, księgowi i inni), niemniej jednak należy stwier­ dzić, że w rodzinie Stójkowych stosunkowo dużą liczbę wśród jego żonatych dzieci i w n u k ó w stanowią zwykli robotnicy. Start członków tej rodziny odbywał się bowiem w warunkach trudniejszych i nie mógł osiągnąć takiego poziomu, jak np. w rodzinie Gicowych. Więk­ szość członków generacji drugiej i trzeciej (a zatem i czwartej) ro­ dziny Stójkowych przebywa także w miastach (por. schemat 3 i 6). Warto jeszcze zauważyć, że wszyscy dziadkowie wymienionych ro­ dzin — Gicowych, Kamenowych i Stójkowych, mieszkają obecnie sa­ motnie, gdyż dzieci ich i wnuki żyją w miastach lub innych wsiach. Wyjątek stanowiła do niedawna rodzina Kamenowych, w której ro­ dzice prowadzili wspólne gospodarstwo z rodziną syna pracującego w miejscowej spółdzielni pracy, ale ostatnio i wśród nich nastąpił podział, gdy syn wybudował sobie oddzielny dom, w k t ó r y m zamiesz­ kał z żoną i swym synem. Przejście od obowiązującego wzoru rodziny tradycyjnej do współ­ czesnej zaznacza się nie tylko w jej strukturze, ale i funkcjach. Dawna 6 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �82 MARIA BIERNACKA rodzina wiązała swych członków gospodarstwem produkcyjnym, przy­ sposabiając zwłaszcza młode pokolenie męskie do prowadzenia gospo­ darstwa oraz podtrzymywania tradycji ojcowskiego rodu. Dziewczęta były również przysposabiane do prac gospodarskich, ale już pod k ą t e m odejścia do gospodarstwa i familii swego męża. Rola, jaką tradycyjna rodzina wyznaczała swym młodym następ­ com, mieściła się wyraźnie w ramach istniejącego systemu gospodar­ czo-społecznego i zamykała się w konkretnej społeczności wioskowej. Młodzież na ogół nie przekraczała wyznaczonych jej granic, gdyż była uzależniona całym splotem czynników ekonomicznych i pozaekono­ micznych, które wspierały decyzje ojców, zespołu krewnych czy też ca­ łej społeczności lokalnej. Współczesna rodzina nie stanowi więc jedynej i wyłącznej instancji wychowawczej dla młodego pokolenia, współczesna młodzież bułgarska wychowywana jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowiska poza­ rodzinne i pozawiejskie, środki oddziaływania masowego oraz orga­ nizacje społeczno-polityczne. Instytucje przysposabiająjące dzisiejszą młodzież wiej­ ską do życia w kręgu pozaroA = 0 dowym i pozarodzinnym, a także ponadlokalnym, wpro­ wadzają ją równocześnie w świat szerszy, obejmujący Ó swoim zasięgiem sferę proble­ mów i wartości ogólnonarodo­ wych i państwowych. Wskutek tych, między i n ­ л nymi, przyczyn obserwuje się S c h e m a t 4 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i J. G i c o w a , rodzinach wiejskich załamylat 75. G o s p o d a r s t w o 23 h a — 12 c z ł o n k ó w wanie się autorytetu dziadków, rodziny babek, rodziców i innych krewnych, którzy tak ważną rolę odgrywali w systemie dawnych rodzin, zwłaszcza wielkiej rodziny. Nie znaczy to oczywiście, że młodzi ludzie nie liczą się z ich zdaniem lub tracą z nimi związki uczuciowe. Bo chociaż zmniejsza się zakres funkcji wychowawczych rodziny, to jednocześnie wzrasta świadomość wychowawcza rodziców. Staje się to dzięki ogólnemu podniesieniu po­ ziomu wiedzy rodziców oraz nawiązywaniu coraz bliższej współpracy po­ między rodzicami a szkołą. Rodzice czują się bardzo odpowiedzialni za właściwe wychowanie swych dzieci i za ich przyszły los. Tak więc w y ­ bór szkoły, kierunku studiów, miejsca i stanowiska pracy to nie tylko WIELKA RODZINA M I K O GICOWA i r p k u 1927 _ przed p o d z i a ł e r r Gicow w �HODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 83 sprawa dzieci, ale i rodziców, których głos doradczy zawsze się liczy. Zainteresowanie losem młodzieży potęguje się obecnie jeszcze z tego względu, że liczba dzieci w rodzinie tak bardzo zmalała. Siła związków rodzinnych wyraża się szczególnie wówczas, kiedy dzieci lub najbliższe rodzeństwo przenosi się na stałe do innych miej- R y c . 14. R o d z i n a przy „ w s p o m i n k o w e j " u c z c i e ż a ł o b n e j Fot. M . Biernacka, 1969 scowości. Kontakty rozdzielonych rodzin pozostają nadal żywe. Okazją do odwiedzin rodzin pozostałych we wsi są wakacje, urlopy, wszelkie uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny, pogrzeby, dni wspominania �84 MARIA BIERNACKA zmarłych — por. opracowanie Т. Kolewy) czy też uroczystości ogólnowioskowe (panairy) lub państwowe. Bardzo często się zdarza, że dzieci miejskie w wieku przedszkolnym przebywają przez dłuższy okres u swych dziadków czy innych krewnych na wsi. Kontakty pomiędzy rodzinami pozostającymi na wsi i w mieście wyrażają się także odwie­ dzinami krewnych w miastach. Okazje ku temu bywają również częste. Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również, a szcze­ gólnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi rodowej i familijnej, a nawet częściowo rodzinnej na rzecz innych nowych powiązań. Są to przede wszystkim więzi przyjaźni zawarte w miejscu pracy we wsi lub w zakładzie, do którego się codziennie do­ jeżdża. Najbardziej charakterystyczne są t u powiązania powstałe na bazie działającej we wsi spółdzielni produkcyjnej, w obrębie „zwenów" i „brygad", które się pokrywają na ogół terytorialnie z grupą sąsiedzką i dzielnicową. „W tym układzie naszych badań lokalną. Jeśli w obrębie jeszcze wa ze wielkiej dawne sobą więzi, w pokrywającą Tak więc rozbicia zawodowych" 7 e w grupach w pisała i gospodarcza wydzielanych, sąsiedzkich, skład zwena, produkcyjnej na sąsiedzka rzecz — wzmocnienia tj. — w jaką przyczyniła obecnej dzielnica sąsiedzkiej i rozgry­ jednostki z kolei dzielnica powiązań — na brygada, lokalnej na się sąsiadujących pro­ tworzą wsi, s i ę do r o z l u ź n i e n i a , intensyfikacji (zweno), jest społeczność zachowujących najmniejszej zwena uczestniczka zamykała ale chwili M. В.], terytorialną, spółdzielni rodowej a tworzy społeczna rodzinach się z jednostką więzi krewniaczej, zamkniętą kooperatywa lokalnej. T w o r z y ją grupa m i e s z k a ń c ó w praca w rodzina — grupa więzi — w [spółdzielni brygadę, mała lub wchodzących TKZS społeczno-gospodarczych — działalność rzadziej społeczności domostw 7 5 wszelka rodziny machała. wręcz Nizińska dawniej s i ę ona w dukcyjnej stosunków Irena czyli niekiedy płaszczyźnie: do osłabienia bazie kontaktów . 11 Nie są to jedyne powiązania. Wiele z nich wyznacza także szkoła , organizacje społeczno-polityczne i gospodarcze oraz różne sytuacje życio' 5 Wszyscy działki i posiadają przyzagrodowej charakter pracy przyzagrodowa. się wokół jącym, roślinnej i domowym, cenie zwierzęcej. dodatkowym Dochody z i działki są niebagatelną opuszczających wsi bułgarskiej, dom Studia pozwala­ produkcji w budżecie zaś na I. działka koncentruje często pozycją rodzinny". „Łódzkie warsztat jednoczy nadwyżek domowe, g ł ó w n i e znaczenia na rodziny utrzymania, sprzedaż temat więc wszystkich źródłem na Na względu zainteresowań potrzeb, się je na inwestycje dzieci „Bez rodziny, wysiłków własnych wyposażenie wykształ­ Nizińska, Etnograficzne", 104. 7 8 Por. Nizińska, 7 7 Tak np. na jest skolektywizovjanej t. 10: 1968, s. że Działka zaspokojeniu i emerytury. Nizińska: członków wspólnych a przeznacza oraz Badanie przyzagrodowe Irena pozostałych Ciężar niej. po działki pisała Więź imieniny, op. cit., zawodowa chrzciny czy s. 104. środowiska inne nauczycielskiego spotkania towarzyskie wyraża zaprasza się się w tym, swych �85 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J 7 8 w e . Wiąże się to również z wejściem części społecz­ ności wiejskiej i znów przede A wszystkim pokolenia młod­ szego w życie społeczne i k u l ­ turalne ogólnowiejskie. ЛтО Organizacją życia kultu­ •O ralnego mieszkańców wsi, a przede wszystkim młodzie­ Л ży, zajmuje się kierownictwo miejscowego domu kultury oraz nauczyciele wiejscy, tworząc zespoły czytelnicze, S c h e m a t 5 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i E . K a m e n o śpiewacze, taneczne, teatral­ w e j N e n k o w e j , l a t 68. G o s p o d a r s t w o 20 h a — 16 c z ł o n k ó w r o d z i n y ne itp. (por. także art. В. Ja­ worskiej). Udział ten nie zawsze jest czynny i dla wielu stanowi raczej formę rozrywki lub bier­ nego odbioru (korzystanie z kin, teatrów, objazdowych zespołów amator­ skich oraz klubów) niemniej jednak obejmuje swym zasięgiem coraz szer­ sze kręgi zarówno młodzieży, jak i starszych. Ma to ogromne znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do kobiet, które dawniej w minimalnym stopniu uczestniczyły w życiu społecznym poza rodzinnym. Wspominane już niejednokrotnie zjawisko narastania w czasach obec­ nych więzi sąsiedzkiej zasługuje na szczególne podkreślenie. Więź ta zawsze odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców wsi, ale wówczas — kiedy istniały bardzo silne związki krewniácze, zwłaszcza, kiedy naj­ bliżsi krewni poprzez rozradzanie się rodzin zamieszkiwali obok siebie (charakterystyczne również dla Gramady patronimie) — nie była ona tak pierwszoplanowa, jak obecnie. Sąsiedztwo krewnych już w latach międzywojennych malało ze względu na to, że część ludności zakupy­ wała działki z gminnej wspólnoty i przenosiła się na krańce wsi (por. art. M . Pokropka). W latach po I I wojnie rozmiary przemieszczeń l u d WIELKA RODZINA K A M E N A NENKOWA КАЛЛЕ NOWA г roku 1923 - p r z e d podziaterr Nenko Miło ttescl Utryj) 1?0? л przyjaciół czaj, zawodowych ż e w czasie wego 9 w r z e ś n i a się śpiewem organizują i 7 8 w skwer organizują Warto dodać, nauczyciele technikum Przyjął niedzielę nauczyciele tańcem. oddzielnie miejscowego •— n a u c z y c i e l i . P r z y j ą ł najbardziej uroczyście szkół się znajomości charakterystyczny obecnie (składkowy) ż e o w e uroczyste podstawowych i święta zwy­ państwo­ obiad, k t ó r y kończy spotkania towarzyskie oddzielnie nauczyciele rolniczego. spotyka się najczęściej w sobotę „ n a u l i c y " , to z n a c z y w c e n t r u m w s i , gdzie z krzewami, klombami k w i a t ó w zawiera wspólny 1907 się • także obchodzonego s i ę np. zwyczaj, ż e m ł o d z i e ż wieczorem 190b i przyjaźnie. i pomnikiem albo znajduje s i ę Miko Ninowa. T a m również �86 MARIA BIERNACKA ności wzrosły i jeszcze moc­ niej podważyły sąsiedztwem A t O krewnych. Potrzeba „sąsiedz­ kiej wyręki" istnieje jednak stale i odwoływanie się do niej na co dzień jest najreal­ A=o niejsze. Tworzenie sąsiedzkich „zwen" przez brygady spół­ dzielni produkcyjnej znakomi­ cie utrwala te związki wśród ludzi zdolnych do pracy. Mo­ Schemat 6 sporządzony w g relacji W. S a w o w a gą oni nie tylko wspólnie pra­ S t o j k o w a , l a t 75. G o s p o d a r s t w o 8 h a — 15 cować, ale także razem odby­ c z ł o n k ó w rodziny wać codzienną drogę do miej­ sca pracy. Poza tym razem odpowiadają za poziom wykonywanej wspól­ nie pracy. Nic więc dziwnego, że obecnie podczas urządzania rodzin­ nych uroczystości (wesel, chrzcin, imienin i innych) sąsiedzi zapraszani są równolegle z rodziną, a niekiedy — jak mówili informatorzy — stają się nawet gośćmi pierwszoplanowymi. Na sąsiedztwie oparte są również w wielkim stopniu stosunki pomiędzy pokoleniem ludzi starych, zwłasz­ cza osamotnionych rodziców czy dziadków. Pokreślają oni bardzo silnie znaczenie tych sąsiedzkich związków, które gwarantują i m nie tylko po­ moc w razie potrzeby, ale także towarzystwo i wymianę myśli. W związku z rozbudową wsi i pracami w brygadach spółdzielni pro­ dukcyjnych słabną natomiast kontakty pomiędzy ludnością poszczegól­ nych dzielnic, czyli „machał". Pokolenie starsze znało mieszkańców wszystkich dzielnic wsi, pokolenie młodsze pochodzące z tych dzielnic — bardzo często nie zna się nawet z widzenia . Krąg ich pracy, interesów, okazji do spotkań jest inny. Wiąże się to niewątpliwie z przekształce­ niami dokonującymi się w dawnej, zintegrowanej społeczności wiejskiej, w której działały takie motory integracji, jak wspólnoty wiejskie i ro­ dzinne, różne formy wzajemnej pomocy, opinia publiczna, system kon­ troli społecznej, a ponadto silne poczucie wewnętrznej spójności i odręb­ ności w stosunku do otoczenia, wywołane między innymi ograniczonymi możliwościami kontaktowania się ze środowiskami pozawiejskimi. Więź społeczno-ogólnowioskowa nadal istnieje, choć inne są pod­ stawy jej istnienia i funkcjonowania. Siłą integrującą obecną społeczność wiejską Gramady jest nowa organizacja życia społeczno-gospodarczego WIELKA RODZINA SAWY 3T03K0WA CZIREN5KIEG0 z roku 1723 - przed p o d z i a ł e m SfOjkO* ó A• A 79 7 9 76-letni mniejsza swą mieszkaniec i wówczas pracą zawodową wsi opowiada, znali się wszyscy. związani są że Teraz w czasie natomiast z poszczególnymi jego młodości młodzi nie dzielnicami wieś znają była s i ę , bo (AZEPow. 368). �87 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J H • R y e . 15. „ W s p o m i n k o w a " u r o c z y s t o ś ć ż a ł o b n a p r z y grobie m a t k i Fot. M . Biernacka, 1969 i kulturalnego w dużym stopniu zinstytucjonalizowanego, powiązanego siecią kontaktów i uzależnień zarówno od władz nadrzędnych, jak i są­ siednich jednostek wiejskich objętych organizacją administracyjną oraz działalności spółdzielni produkcyjnej (tzw. wsie satelitarne: Toszewcy, Wodna i Bojanowo). Ludność Gramady zainteresowana jest w tym, żeby wieś nadal rozwijała się pomyślnie i mogła stanowić centrum gospo­ darcze i kulturalne dla okolicznych wsi. Nowa organizacja życia ułatwia miejscowym władzom i działaczom społecznym podejmowanie szeregu inicjatyw o charakterze ogólnym, w które społeczność wsi włącza się na zasadzie dobrowolności. Drogą tzw. „czynów' społecznych" popiera­ nych przez państwo finansowo, ale przy dużym nakładzie dni roboczych i opłat pieniężnych miejscowej ludności, wykonano w Gramadzie wiele fundamentalnych prac, takich jak budowa dróg, instalacja wodociągów i sieci elektrycznej, budowa szkoły, domu kultury, łaźni i innych obiek­ tów. Owe inicjatywy i prace społeczne wymagają zarówno określonego poziomu świadomości społecznej mieszkańców, jak i prawdziwego za­ interesowania swym terenem . 80 8 0 Wśród przynależnych do Gramady wsi na czoło wysuwają z t r a d y c j a m i ż y w e g o r u c h u s p o ł e c z n e g o i politycznego. T a m r ó w n i e ż się Toszewcy przeprowadza �88 MARIA BIERNACKA Pełną konsolidację wysiłków zmierzających do postawienia wsi w rzędzie nowoczesnych osad ułatwia niewątpliwie to, że w Gramadzie oprócz spółdzielni produkcyjnej koncentrują swe siedziby i działalność wszystkie inne instytucje i organizacje wiejskie (administracyjne, gospo­ darcze, oświatowo-kulturalne, wychowawcze i polityczne), których istnie­ nie ułatwia podejmowanie szeregu decyzji dotyczących zarówno Grama­ dy, jak i wsi satelitarnych. Dzięki temu szybciej niż w innych wsiach dokonuje się tu proces urbanizacji życia wiejskiego, tak bardzo charak­ terystyczny dla przeobrażeń związanych w krajach socjalistycznych z uprzemysłowieniem i kolektywizacją wsi. Maria Biernacka THB FAMILY AND T H E LOCAL VILLAGE COMMUNITY OF THE BULGARIAN GRAMADA S u m m a r y T h e a u t h o r a t t e m p t e d to s t u d y the p r o g r e s s of c h a n g e of f a m i l y a n d k i n s h i p institutions, t h e i r s t r u c t u r e , functions, and relationships with the whole of s o c i a l , e c o n o m i c a n d c u l t u r a l life of the v i l l a g e G r a m a d a , s i n c e the b r e a k of the c e n t u r i e s up to the present. T h e task w a s to p r e s e n t the image of it, a n d to r e v e a l t h e m e c h a n i s m s a n d f o r c e s u n d e r l y i n g t h e c h a n g e s w i t h i n the two- b a s i c s o c i o - e c o n o m i c a n d p o l i t i c a l s y s t e m s , i.e., c a p i t a l i s m , a n d , s i n c e the e n d of t h e World W a r I I , socialism. In a b r i e f s u r v e y of l i t e r a t u r e p e r t a i n i n g to B u l g a r i a n forms of k i n s h i p , the a u t h o r d e s c r i b e s its t r a d i t i o n a l f o r m s i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y , a n d t h e n i n G r a m a d a itself. I t can be s e e n t h a t t r a d i t i o n a l f o r m s of f a m i l y a n d k i n s h i p , w i t h t h e g e n e r a l l y f a m i l i a r f o r m of s o u t h e r n S l a v o n i c zadruga, have survived i n B u l g a r y for the longest t i m e i n t h e s o c i a l l y a n d e c o n o m i c a l l y b a c k w a r d regions, a n d a m o n g t h e m i n t h e N o r t h a n d M i d d l e - W e s t . T h e r e a r e t w o b a s i c s y s t e m s of k i n s h i p t y p i c a l for the B u l g a r i a n c o u n t r y ­ side: j o i n t - a n d f a m i l y . B u l g a r i a n s c h o l a r s g e n e r a l l y agree that the zadruga, or the lineage f a m i l y , w h i c h could be m e t i n its c l a s s i c f o r m as late a s the b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , f o r m e d the b a s i c e l e m e n t of the l i n e a g e s y s t e m , a n d that alongside w i t h it a s m a l l f a m i l y of p a r e n t s a n d c h i l d r e n existed. C o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n r e s e a r c h e s h a v e p r o v e d t h a t d u r i n g the t r a n s i t i o n f r o m feudalism to c a p i t a l i s m , the a n c i e n t zadruga a s s u m e d a specific f o r m d e s c r i b e d as t h e j o i n t - f a m i l y economic team. T h i s f o r m ( w h i c h r e m a i n e d p a t r i a r c h a l , p a t r i l i n e a r , a n d p a t r i l o c a l ) w a s m a r k e d b y a c c u m u l a t i o n of s o i l a n d other p r o p e r t y b y the h e a d of a f a m i l y , r e d u c t i o n of its size to a n a v e r a g e of 3 or 4 generations a n d its i n n e r p o l a r i z a t i o n c a u s e d b y i n c o m p a t i b l e i n t e r e s t s of the p a r t i c u l a r n u c l e a r f a m i l i e s , się wiele inicjatyw z zakresu c z y n ó w społecznych. W Wodnej, a zwłaszcza w B o j a n o w i e — w s i a c h m n i e j s z y c h , d z i a ł a l n o ś ć ta p r o w a d z o n a j e s t n a m n i e j s z ą skalę. �89 RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ a n d p a r t i c u l a r l y those of the f a t h e r a n d h i s m a r r i e d sons or b r o t h e r s . with this, called tribal the massive has of t h e m a few have been weakened and limited to a Alongside narrower circle, familia. Most country links disintegration been have even liberated of from survived, though to the Bulgarian Turkish zadruga occupation i n modified occured (1878), but f o r m s , u p to the W o r l d the W o r l d W a r I I . So it w a s after a fair W a r I, and i n G r a m a d a , w h e r e at t h e e n d the 19th c e n t u r y , 15 p e r c e n t of f a m i l i e s belonged to j o i n t - f a m i l y e c o n o m i c In the has later periods, and radically decreased. team za as golema jedno or familia, obšío. This related by a network conditions, parents, they were the World W a r I in v e r n a c u l a r dialect veliké semejstvo, form was and tied with its a the a n d those c o n s i s t i n g most frequent, particular, describes life the by closed of k i n s h i p , t r i b a l , n e i g h b o u r small families, which after The the- number their number family the local of teams. economic phrases u community, kup,, inter­ and village relations. I n such of parents, children, and grand­ remained patriarchal in character, and s t r i c t l y o b s e r v e d t r a d i t i o n a l n o r m s of b e h a v i o r . The most radical change in the life of Gramada s o c i a l i s t r e c o n s t r u c t i o n of the p o l i t i c a l s y s t e m i n the s h a p e occured has begun. after 1944, I t f o u n d its of k i n s h i p r e l a t i o n s , too. W i t h c o l l e c t i v i z a t i o n when expression of a g r i c u l t u r e , i n d i v i ­ d u a l f a r m s , belonging to n u c l e a r f a m i l i e s a n d to the f e w r e m a i n i n g j o i n t - f a m i l y e c o ­ nomic teams, d i s a p p e a r e d . T h u s a peasant's f a m i l y h o u s e h o l d h a s been r a d i c a l l y s e p a ­ rated from This has h i s p r o d u c t i o n w o r k s h o p , i.e., f r o m h i s s o i l a n d l i v e a n d d e a d been recompensed to some extent a c r e , but the b a s i c s o u r c e of i n c o m e in n e a r - b y factories of a f a m i l y , a n d the Predominating and is other scope of now a by a household plot of stock. about has become the w o r k in a collective institutions. This its economic, small family the structure security and educational functions. of has transformed onefarm, parents and children, while the b i r t h - r a t e h a s d e c r e a s e d s i g n i f i c a n t l y , d o w n to a n a v e r a g e of one or t w o c h i l d r e n in a family. I t is c h a r a c t e r i s t i c for from its reaching even at a c o n t e m p o r a r y s m a l l f a m i l y t h a t it h a s old k i n s h i p , a n d n e i g h b o u r various outside relationships, the v i l l a g e . K i n s h i p opportunities, but for the in favor a n d lineage young and of new emancipated links, links are still middle generation, other ference groups a r e g a i n i n g i m p o r t a n c e , s u c h as w o r k , neighbour, school, groups, etc. Links with w h o s e c h i l d r e n h a v e left neighbours for are local community, munity, realizing still the numerous for old village about a disintegration Gramada enterprises is now cultural one economic life, largely formal, o r g a n i s m , the people involving of the older a fairly integrated the whole village a w i d e r r e g i o n . T h e i n t e g r a t i n g f o r c e is the n e w o r g a n i z a t i o n of s o c i a l , and re­ interests town. Though m a n y factors have brought of particularly important often manifested, held collective together farm. by one administration type com­ or even economic and by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90229e582d9cceed704256f6c4c611e3.pdf 778a8f5c03015f81eb55dabaafbbfa16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:999 Title A name given to the resource Oswiata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie międzywojennym (na przykładzie wybranej społeczności) / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.111-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polski", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 I i i MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA W S I W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM ( N A P R Z Y K Ł A D Z I E W Y B R A N E J SPOŁECZNOŚCI) I. Z A R Y S D Z I A Ł A L N O Ś C I W I E J S K I E G O S Z K O L N I C T W A P O W S Z E C H N E G O R O L N I C Z E G O I OŚWIATY P O Z A S Z K O L N E J Odzyskanie niepodległości w r o k u 1918 postawiło przed młodym pań­ s t w e m p o l s k i m t r u d n e i odpowiedzialne zadania na w s z y s t k i c h o d c i n ­ k a c h życia, w t y m także na polu oświaty i w y c h o w a n i a . Obszarem n a j jaskrawszych zapóźnień c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r a l n y c h była w t y m czasie wieś polska. A l e już u p r o g u swego istnienia Polska niepodległa zagwa­ rantowała pod względem f o r m a l n o - p r a w n y m równe i ' powszechne p r a w o wyborcze dla w s z y s t k i c h o b y w a t e l i i t y m s a m y m wprowadzała całą wieś polską w obręb politycznego życia narodu. Rząd l u d o w y w L u b l i n i e , który w d n i a c h l i s t o p a d o w y c h 1918 r. ogłosił manifest zapowiadający szerokie r e f o r m y gospodarczo-społeczne (ośmiogodzinny dzień pracy, r e ­ formę rolną, upaństwowienie ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej) postulował także wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego, bezpłat­ nego oraz średniego nauczania. M i n i s t e r oświaty K s a w e r y Prauss zapo­ wiedział wprowadzenie 7-letniej, obowiązkowej i bezpłatnej szkoły p o w ­ szechnej, pozostającej pod świeckim nadzorem państwowym, a także u d o ­ stępnienie dalszego kształcenia w s z y s t k i m z d o l n y m dzieciom. P o s t u l a t y te rozwinął i uzupełnił ogólnopolski zjazd nauczycielski w 1919 r. Podjęto n a n i m uchwałę, że "zasadą u s t r o j u szkolnego p o w i n ­ na być j e d n o l i t a 7-klasowa szkoła powszechna i na n i e j oparta 5-letnia szkoła średnia". Stwierdzono również, że zachodzi potrzeba prowadzenia konsekwentnej w a l k i z analfabetyzmem oraz szerokiej działalności oświa­ t o w e j pozaszkolnej, którą p o w i n n i kierować odpowiednio p r z y g o t o w a n i i n s t r u k t o r z y oświatowi. Ta pozaszkolna działalność oświatowa przybrała w naszym k r a j u imponujące r o z m i a r y i była udziałem w i e l u w y b i t n y c h Polaków. W y r a z e m poglądów ówczesnych działaczy oświatowych odnośnie r o l i i znaczenia oświaty w życiu polskiego społeczeństwa może być odezwa �I MARIA 112 BIERNACKA " K o m i t e t u propagandy c z y t e l n i c t w a " , która w y d a n a została p r z y współ­ udziale różnych organizacji oświatowych ze Związkiem B i b l i o t e k a r z y P o l s k i c h na czele. Tekst t e j odezwy głosił: "Niepodległość P o l s k i pchnęła naprzód życie całego N a r o d u . py | : społeczeństwa, które za czasów n i e w o l i żyły w światło d n i a i stanęły do zbiorowej Olbrzymie zastę­ m a r n o c i e i zastoju, wyszły n a p r a c y n a d budową odrodzonego życia p a ń s t w o ­ wego. Praca w niej ta jednak przewodnika, toczy dzieła. T y m brakującym c y , jest książka. W Książka się b a r d z o któryby wielkie przewodnikiem, książce u t r w a l o n e roznieca w powoli myślach i w wśród wielu siły twórcze n a r o d u niepowodzeń. przeistoczył w Brak udatne tą pomocą niezastąpioną w życiu i zostały n a w i e k i w i e c z n e W i e d z a d u c h u światło, które p o z w a l a nam w pra­ i Sztuka. rozumny sposób zorganizować do p r a c y naszą wolę twórczą i n a s z e zdolności. Kto wzgardzą obcowaniem z książką, ten zarabia sobie na najstraszniejsze j a r z m o , j a r z m o c i e m n o t y , która pociąga za sobą w s z y s t k i e i n n e postacie niewoli. M u s i m y pokryć siecią bibliotek i czytelń całą Polskę. ; ji ! ; Niech ; I: książka leży n a drodze każdego — n i e c h n i k t n i e może się wymówić, że do niej t r u d n o trafić. Otwórzmy jej szeroko drzwi naszych domów, naszych gmin, stowarzyszeń i szkół. : Z a t e m w s z y s c y , którzy s t a n o w i m y społeczeństwo i pomyślnie o d b u d o w a n e P a ń - jI s t w o P o l s k i e , stańmy do w a l k i o zwycięstwo książki" K li |l J ! i ! T a k więc w odrodzonym państwie p o l s k i m wszystkie postępowe siły społeczeństwa przystąpiły do odrobienia zaniedbań powstałych n a o d c i n k u oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Tempo z m i a n było początkowo szybkie, dzięki czemu już w 1927/28 naukę w szkołach pobierało 9 2 , 7 % ogółu dzieci. Równolegle z t y m prowadzono akcję pod¬ noszenia stopnia organizacyjnego szkół powszechnych zmierzając do p o ­ szerzenia s z k o l n i c t w a 7-klasowego. Przeorganizowywano także szkoły 1-klasowe (zwłaszcza w b. Królestwie), które w miarę możliwości za­ mieniano na pełne szkoły 7-klasowe. Kształcono konsekwentnie n o w y c h nauczycieli, których liczba w ciągu l a t 1921-1931 wzrosła z 50 do 70 t y ¬ sięcy. T e n stosunkowo duży rozmach zmierzający do u z d r o w i e n i a polskiego s z k o l n i c t w a już w latach 1928/29 zaczynał p o w o l i ulegać załamaniu, a j e ­ go następstwem było to, że pod koniec okresu międzywojennego poza szkołą znajdowało się ponad m i l i o n dzieci. Szczególnie opłakany był s t a n szkolnictwa na w s i . Dotyczyło to zarówno sieci i s t r u k t u r y szkół, j a k również stopnia i c h wyposażenia. Poważną bolączką systemu szkolnictwa polskiego było od samego początku niepodległości to, że nie posiadało ono c h a r a k t e r u jednolite¬ go. Obok 7-klasowej szkoły powszechnej istniała 8-klasowa szkoła średn i a , ale p r o g r a m y o b u t y c h szkół n i e były do siebie dostosowane i u t r u d niały młodzieży przejście ze stopnia niższego do wyższego. . jj li i !' !! j • i ] j | j j j ! • 1 |; !• 1 " S i e w " , n r 21: 1927, s. 2. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUHOWE 113 PRZEOBRAŻENIA Przeprowadzona w 1932 r. reforma szkolna wprowadzała zasadę j e d ­ nolitości, jednakże t r z y s t o p n i o w a organizacja szkół powszechnych u t r u d ­ niała przejście do szkół średnich młodzieży ze stopnia pierwszego (od klasy I do I V ) . Szkoły powszechne stopnia drugiego (od I V do V I ) i t r z e ­ ciego (od I do V I I ) gwarantowały młodzieży przejście do szkół średnich, ale było i c h za mało, co również w w i e l k i e j mierze wpływało n a odcię­ cie młodzieży od możliwości dalszego kształcenia się. Dotyczyło to znów przede w s z y s t k i m młodzieży w i e j s k i e j . Na temat t e n pisał w 1937 r. B. Suchodolski: "gdy w roku najwyższego natomiast 1934/35 w m i a s t a c h 89,9»/ 0 (szkoły siedmioklasowe), 51,1«/» w i e j s k i c h dwuklasówki, co o z n a c z a , należy do najuboższego łami, a będących na szkół p o w s z e c h n y c h w s i tylko szkół p o w s z e c h n y c h iż trzy czwarte typu jedno- przeważnie, siedmioklasówek, stanowiły jednoklasówki, a 24,2"/» szkół dostarczających i dwuoddziałowych mimo należało d o t y p u 4,2»/» było heroicznych oświatę instytucji, zwanych wysiłków nauczycielstwa, ludowi szko­ miej­ s c e m nieporozumień i złudzeń d l a rodziców, dzieci i społeczeństwa" *. I n n y m poważnym u t r u d n i e n i e m dla wiejskiego s z k o l n i c t w a powszech­ nego było liczbowe przepełnienie klas. Mówią o t y m c y f r y podane przez B. Suchodolskiego: " w r o k u 1934/35 n a 12 725 jednoklasówek t y l k o w 554 l i c z b a uczniów n i e osiąg­ nęła 40, n a t o m i a s t w 2787 w a h a ł a się o n a między 41-60, w w 4962 — między 81-120, a w 164 szkołach sięgała c y f r ły o dwóch n a u c z y c i e l a c h b y ł y p o n a d 4511 — między 61-80, 121-140. A n a l o g i c z n e szko­ wszelką wątpliwość przepełnione i n a 5933 t a k i c h szkół 1976 miało 121-140 uczniów, 1328 od 141-160 uczniów, a 597 liczyło po 161-180. W t a k i c h w a r u n k a c h — pisał dalej S u c h o d o l s k i — »kształci się« połowa d z i e c i w i e j s k i c h , gdy b o w i e m w m i a s t a c h 96,9»/o p o b i e r a naukę w s i e d m i o k l a s o w y c h szko­ łach p o w s z e c h n y c h , to n a w s i t y l k o 1 5 , 3 % c i e s z y się z tego r o d z a j u p r z y w i l e j u . 51,1»/» ... D a l s z e drogi oświatowe t y c h d z i e c i są zamknięte, ponieważ przedostać się do g i m n a z j u m skazana jest n a wieloletnią wegetację moż­ na zwa­ (pomijając materialne względy) w tylko jedno z dobrej nego drugiego stopnia, a pozostanie w r o d z i n n e j pomnienie zaszczepionej wiedzy, i dwuklasówkach nierzadko szkoły p o w s z e c h n e j , w s i o z n a c z a najczęściej nawet powrót do tak rychłe z a ­ analfabetyzmu" . 1 Poważne niedomogi, j a k i e występowały w systemie szkolnictwa powszechnego n a w s i , nie podważają f a k t u , że rola tego s z k o l n i c t w a w w i e j s k i m życiu k u l t u r a l n y m była w i e l k a . Dobrze funkcjonująca szko­ ła oddziaływała poprzez upowszechnianie umiejętności czytania i pisa­ nia, popularyzację książek, organizowanie różnych i m p r e z k u l t u r a l n y c h i wreszcie przez bezpośrednie oddziaływanie ówczesnych nauczycieli, którzy byU ludźmi żarliwymi i o d d a n y m i sprawie podnoszenia ogólnej k u l t u r y całego n a r o d u . Stan t e n charakterystyczny był zwłaszcza dla pierwszego okresu niepodległości, w czasie którego entuzjazm dla o d b u - 4 B. S u c h o d o l s k i , Warszawa 1937, s. 27-29. » Tamże. 8 — Etnografia Polska X X V I I / ! Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, �114 MARIA BIERNACKA d o w y P o l s k i udzielał się całemu społeczeństwu. Wieś także w coraz szerszym zakresie interesowała się nie t y l k o i s t n i e n i e m szkoły, ale rów­ nież j e j dobrą pracą i oddziaływaniem na miejscowe środowisko. Można b y przytoczyć wiele przykładów z l i t e r a t u r y , czasopism, pamiętników, a także z badań terenowych, które świadczą o w i e l k i m zaangażowaniu chłopów w s p r a w y s z k o l n i c t w a wiejskiego. Działalność s z k o l n i c t w a powszechnego na w s i w okresie międzywo­ j e n n y m to także sprawa prowadzenia w a l k i z analfabetyzmem. Już na p i e r w s z y m zjeździe nauczycielskim w 1919 r. wysunięto postulat w a l k i z analfabetyzmem, t r a k t o w a n e j jako "konieczność dziejowa". N i e z w y k l e owocne okazały się pod t y m względem doświadczenia, uzyskane jeszcze w czasach zaborów przez s t a r y c h oświatowców i niepodległościowców, którzy już w 1905 r. zorganizowali pierwsze Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Stowarzyszenie to głosiło, że celem jego jest "praca n a d k u l t u r a l n y m podniesieniem upośledzonych w a r s t w n a r o d u " . Działalność swą rozwijało w Warszawie oraz na p r o w i n c j i i w krótkim czasie uzyskało liczbę ok. 3000 członków. Znaczenie t e j działalności b y ­ ło w i e l k i e i — j a k stwierdza J . Landy-Tołwińska — " b r z e m i e n n e w s k u t ­ k i dla dalszych pokoleń oświatowców przez to, że położyło f u n d a m e n t y pod dydaktykę kształcenia dorosłych... Do dziś n i e straciły na a k t u a l ­ ności poglądy K o m i s j i N a u k o w e j Stowarzyszenia na psychikę dorosłego ucznia, na wynikające stąd metody i środki nauczania, na postawę i p r z y ­ gotowanie nauczyciela-oświatowca" *. W Polsce niepodległej tradycję d o r o b k u oświatowego z czasów za­ borów przejęła Sekcja Kursów dla Dorosłych i B i b l i o t e k Powszechnych Wydziału Oświecenia. Główną formą w a l k i z a n a l f a b e t y z m e m były k u r ­ sy organizowane w miastach, na w s i i w w o j s k u przez: placówki oświa­ t y pozaszkolnej w pionie M i n i s t e r s t w a Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświece­ n i a Publicznego, samorządy miejskie, organizacje społeczne oraz j e d n o ­ s t k i wojskowe. Bezpośrednio po I w o j n i e nasilenie i zasięg przestrzenny zjawiska analfabetyzmu w Polsce były mocno zróżnicowane. N a ziemiach za­ chodnich i północnych (b. zabór p r u s k i ) było średnio 4 , 2 % analfabetów, natomiast w Polsce południowej (b. zabór austriacki) średnia analfabe­ tów wynosłia 31,5%, w c e n t r a l n y c h (b. Królestwo Polskie) 31,7%; a w e wschodnich aż 64,7°/o, W t y m czasie w 1921 r. średni p r o c e n t analfabe­ tów wynosił w całej Polsce 33,1 %> w stosunku do ogółu ludności, z t y m 4 J. L a n d y - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w 1961, s. 54. N a temat oświaty dorosłych por także: Pamiętniki 1935; J. Chałasiński, miętniki towej samouków, w Polsce. Warszawa Młode Warszawa Przewodnik 1947 oraz Oświata B r o d o w s k a ] , W a r s z a w a 1979. pokolenie chłopów, 1968; H . R a d l i ń s k a , oświaty dorosłych, i kultura wsi Warszawa Warszawa Warszawa 1938, t. 1-4; Z przeszłości Warszawa polskiej świecie, chłopów, pracy 1928; Oświata Wybór pism Pa­ oświa­ dorosłych, [Wstęp Helena �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 115 PRZEOBRAŻENIA że w miastach osiągał on 18,7%, a na w s i aż 3 8 , 1 % analfabetów . W y n i k i podjętej przez oświatowców pracy n a d l i k w i d o w a n i e m a n a l ­ f a b e t y z m u zaznaczyły się już w p i e r w s z y m dziesięcioleciu istnienia państwa polskiego. Jeśli w 1921 r. 1/3 ludności nie posiada umiejętności czytania i pisania, w t y m ok. 3 0 % w w i e k u 10-14 l a t i ok. 2 4 % w w i e ­ k u 15-19 l a t , to w 1931 r. liczba ta zmniejszyła się do 1/4 ludności i obejmowała 5 0 % ludności w w i e k u ponad 50 l a t , 6 , 6 % w w i e k u 10-14 lat oraz 1 2 % o d 15 do 19 l a t . Osiągnięcia te były w y n i k i e m zarówno intensywnego r o z w o j u s z k o l n i c t w a powszechnego, j a k i szerokiej a k c j i oświatowej prowadzonej wśród dorosłych. Ze względu na pogarszający się stan s z k o l n i c t w a w następnych l a ­ tach okresu międzywojennego działalność ta zmalała i , j a k to ocenia J . Landy-Tołwińska, można było wówczas jedynie łagodzić "niedomaga­ nia oświaty". W latach 1937-1938 ogólna liczba uczących się dorosłych analfabetów i półanalfabetów wynosiła 89 410 osób, w t y m : n a k u r s a c h p r z y szkołach wieczorowych 14 646, na kursach dla przedpoborowych 54 764 i w początkowych szkołach żołnierskich 20 000 osób. L i c z b y te, j a k zaznacza J . Landy-Tołwińska, nie są ścisłe, ponieważ akcja naucza­ nia prowadzona była przez różne i n s t y t u c j e i organizacje, j a k n p . Polska Macierz Szkolna, związki młodzieżowe, koła gospodyń, a przede w s z y ­ s t k i m wojsko, które przejęło znaczny ciężar w a l k i z analfabetyzmem realizując uchwałę sejmową z 1919 r. " O p r z y m u s o w y m nauczaniu w W o j s k u P o l s k i m " «. Działalność oświatowa w w o j s k u miała duże zna­ czenie dla r o z w o j u k u l t u r a l n e g o w s i , ponieważ wracający do życia c y ­ wilnego żołnierze przysposabiani b y l i do korzystania z dóbr k u l t u r y , które przed t y m były d l a n i c h niedostępne. 5 W przemianach gospodarczych i społeczno-kulturalnych w s i okresu międzywojennego ważną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze i spółdziel­ cze. Przed s z k o l n i c t w e m r o l n i c z y m , które posiadało tradycje sięgające jeszcze czasów zaborów, otwarły się z miejsca duże możliwości. Zapew­ niła je u s t a w a sejmowa z 1920 r. głosząca powołanie w ciągu 20 l a t 528 szkół r o l n i c z y c h , a więc stworzenie t a k i e j sieci, ażeby w każdym powiecie była czynna szkoła rolnicza męska i żeńska. W p r a w d z i e pełnej realizacji t e j u s t a w y sejmowej n i g d y nie osiągnięto, ale samo j e j u c h w a ­ lenie świadczyło o znaczeniu, j a k i e przywiązywano do szkolnictwa r o l n i ­ czego. Już w 1921 r., przystąpiono do ujednolicenia programów szkół rolniczych, w okresie poprzednim b o w i e m różniły się one n i e k i e d y 5 Landy-Tołwińska, czeństwo w drugiej Oświata i szkolnictwo polskich, Warszawa pa polskiego, op. cit, Rzeczypospolitej, na wsi w okresie 1973, s. 156-161; E . P o d g ó r s k a , międzywojennym, [w:] 1980, t. 3, s. 389-440; W. B r o n i k o w s k i , W a r s z a w a 1934. • Landy-Tołwińska, Społe­ s . 61. P o r . także J . Z a r n o w s k i , Warszawa op. cit., s . 66-67. Historia Drogi chłopów postępu chło­ �116 MARIA BIERNACKA w sposób i s t o t n y . W t y m zakresie w y k o r z y s t a n e zostały w największym stopniu osiągnięcia " z a r a n i a r s k i c h " szkół r o l n i c z y c h z t e r e n u b. Króle­ stwa Polskiego. Zaprojektowano 3 t y p y szkół: a) szkoły i n t e r n a t o w e , najczęściej 11 miesięczne, a także 11/2 roczne oraz 2 i 3-letnie; b) szko­ ły średnie (lecz nie gimnazja) dla gospodarstw r o l n y c h t y p u średniego oraz c) szkoły dla instruktorów r o l n y c h . Zarówno uchwała sejmowa, j a k i reforma programów szkolnych opracowane zostały p r z y znacznym udziale J a d w i g i Dziubińskiej. Rozwój s z k o l n i c t w a rolniczego nie prze­ biegał łatwo. W latach 1936-1937 było na terenie całej P o l s k i zaledwie 128 szkół rolniczych. Największym uznaniem cieszyło się s z k o l n i c t w o rolnicze t y p u 11-miesięcznego i ono też odegrało jedną z ważniejszych ról w przeobrażeniach k u l t u r o w y c h polskiej w s i okresu międzywojenne­ go. Wyrosłe z d a w n y c h , początkowych szkółek r o l n i c z y c h , które miały n a celu przede w s z y s t k i m budzenie świadomości narodowej wśród mło­ dzieży w i e j s k i e j — szkoły te w niepodległej Polsce podnosiły swój po­ ziom organizacyjny, d y d a k t y c z n y i wychowawczy. Było to zasługą n a u ­ czycieli oraz uczniów wywodzących się z młodzieży w i e j s k i e j , którzy b y l i coraz lepiej p r z y g o t o w a n i w zakresie wiedzy podstawowej i coraz mocniej angażowali się w prace n a d społeczno-gospodarczym i k u l t u ­ r a l n y m rozwojem w s i i k r a j u . Przodujące miejsce pod t y m względem uzyskały szkoły rolnicze: w Dąbrowie Zduńskiej, na B l i c h u obok Ł o w i ­ cza, w K r a s i e n i n i e pod L u b l i n e m , w A l b i g o w e j koło Łańcuta i w i e l u jeszcze i n n y c h Specyficzny charakter t y c h szkół, wypróbowane m e t o d y nauczania oraz atmosfera wychowawcza panująca zarówno w zakładzie s z k o l n y m , j a k i w internacie powodowały, że placówki te łączyły w sobie elemen­ t y skandynawskiego u n i w e r s y t e t u ludowego i czeskiej szkoły rolniczej. Niezależnie od wpływu wychowawczego na uczniów działalność i c h p r o ­ mieniowała również na najbliższe środowisko społeczne. W p ł y w t y c h szkół na wsie okoliczne był znaczny jeszcze i dlatego, że prowadziły one doświadczalne gospodarstwa rolne. Specyfikę w y c h o w a n i a w jednej ze szkół prowadzonych przez Leonildę i K a z i m i e r z a W y s z o m i r s k i c h t a k charakteryzuje D y z m a Gałaj: "Czytając patriotyczne, wspomnienia głęboko tezy, że f o r m y ogromny pracy wychowawczej społecznej — w Zduńskiej w nich Wyszomirska, K. Wyszomirski, 1965; Wspomnienia zurowa], 1974; S . I n g 1 o t, Zarys Warszawa Albigowej Dziubińskiej, (1896-1958), Przemyśl o Irenie na daje Dąbrowa rozwoju boru. młodzież szkoły jako D ą b r o w i e Zduńskiej Kosmowskiej 1958; Pamięć mądre, p r a c y zespołu należy widzieć główny w a l o r nauczania i wychowania — potwierdzenie szkole wywierały w s i łowickiej. Działalność szkoły w i pieśnią, W a r s z a w a w Dąbrowie znajdujemy stosowane Dąbrowie Zduńskiej k u m e n t u j e tezę, że p r o g r a m 'L. szkoły w wspomnienia w p ł y w . Właśnie w o w y c h f o r m a c h s z k o l n e j i p o z a s z k o l n e j nauczycielskiego w instytucji absolwentek ludzkie do­ t y m lepsze w y n i k i , i m Zduńska żyła prasą [opracowała Z . M a ­ Żeńskiej Szkoły Wspomnienia [red. Z . M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1968. o Rolniczej Jadwidze �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE pełniejsze jest zaangażowanie placówki w społecznym życiu własnego społecznego. N i e z w y k l e ścisły związek dąbrowieckiej łecznym mógł się rozwijać t y l k o idei w pełni wychowawczych szkoły 117 PRZEOBRAŻENIA środowiska szkoły ze środowiskiem dlatego, że istniała całkowita ze społeczno-politycznymi dążeniami jej środowiska. Dążenia te wyrażał p r o g r a m ówczesnego r u c h u ludowego — S t r o n n i c t w a go, a zwłaszcza Związku Młodzieży W i e j s k i e j rolnictwa i hodowli, Ludowe­ » W i c i « . Była to szkoła, która g o s p o d a r s t w a domowego, p r a c y w m i e j s c o w e j spo­ zgodność ucząc spółdzielni spo­ żywców, w k o l e gospodyń w i e j s k i c h , ukazując piękno dzieł s z t u k i m a l a r s k i e j , pieśni ludowych, tańca, słowa polskiego wartości r o d z i n y patriotyzmu, — uczyła z a r a z e m p o c z u c i a chłopskiej wynikającej ofiarności, umiejętności chłopskiej ze s t o s u n k u tej r o d z i n y współżycia i współpracy godności, do p r a c y , we uczyła własnym śro­ d o w i s k u społecznym" . 8 W szkole prowadzonej przez W y s z o m i r s k i c h wielką rolę spełniały spotkania z w y b i t n y m i przedstawicielami świata k u l t u r y , j a k n p . z M a ­ rią Dąbrowską, Stefanem Jaraczem, W i n c e n t y m B u r k i e m , Jędrzejem C i e r n i a k i e m , J e r z y m Z a w i e y s k i m , Wojciechem Skuzą, Stanisławem Młodożeńcem czy H e n r y k i e m Ładoszem. Spotkania te stwarzały dosko­ nałą okazję do współdziałania szkoły z m i e j s c o w y m środowiskiem, w t y m zwłaszcza z młodzieżą wiejską, która brała w n i c h bardzo liczny i ży­ w y udział. Budziły one wśród ludności w i e j s k i e j potrzebę obcowania z literaturą i sztuką. Osiągnięcia szkolnictwa rolniczego w okresie międzywojennym z a m k ­ nęły się następującymi liczbami: 7 liceów i 11 gimnazjów r o l n i c z y c h z 1700 u c z n i a m i ; 160 niższych szkół r o l n i c z y c h z 6700 uczniami oraz 12 500 zespołów przysposobienia rolniczego ze 120 000 uczestników W systemie zawodowego s z k o l n i c t w a wiejskiego mieściło się również szkolnictwo spółdzielcze. Powstawanie t y c h szkół było następstwem co­ raz intensywniejszego r o z w o j u r u c h u spółdzielczego na w s i , w t y m zwłaszcza r u c h u spółdzielczości spożywców. Szkoła spółdzielcza dla do­ rosłych w Nałęczowie koło L u b l i n a oraz druga podobna do n i e j w W a r ­ szawie należały do szkół i n t e r n a t o w y c h , wychowujących przede w s z y ­ s t k i m młodzież pochodzenia wiejskiego. M e t o d y nauczania i w y c h o w a ­ n i a stosowane w t y c h szkołach zbliżone były do m e t o d stosowanych w szkołach r o l n i c z y c h i u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Wychowankowie szkół spółdzielczych p r a c o w a l i z reguły na w s i l u b w małych miastecz­ kach, stając się organizatorami oraz p r a c o w n i k a m i spółdzielczych p l a ­ cówek. Młodzież tę cechowała ideowość, solidność w pracy oraz poważne zaangażowanie społeczno-obywatelskie. Działalność szkół spółdziel­ czych prowadzona była także w okresie ostatniej w o j n y . Wzrosła w ó w - 8 W y s z o m i r s k a, W y s z o m i r s k i, op. cit, s. 6-7. Dorobek » S. D e s k a , cji społeczno-ekonomicznej, Rozwój skiego, wiedzy rolniczej Warszawa c z o r e k , Historia i perspektywy Warszawa i jej rozwoju oświaty polaryzacja, [w:] Z a r y s 1980, t. 3, s. 231-264; P o d g ó r s k a , szkół rolniczych rolniczej na tle sytua­ 1975, s. 3. P o r . także J . D y d o w i e z o w a , w Polsce, historii gospodarstwa wiej­ op. cit., s. 408-411; T . W i e ­ W a r s z a w a 1969. �MARIA 118 BIERNACKA czas i c h .liczba, choć działalność ta prowadzona była w bardzo ciężkich warunkach okupacyjnych . Należy podkreślić, że zarówno działalność szkół r o l n i c z y c h , j a k i spół­ dzielczych o charakterze w i e j s k i m związana była najściślej z p o l i t y c z ­ n y m r u c h e m l u d o w y m oraz Związkiem Młodzieży W i e j s k i e j RP ( " W i c i " ) . " Działalność oświatowa wśród dorosłych, zwana inaczej działalnością pozaszkolną l u b andragogiką, odegrała w życiu ludności w i e j s k i e j n i e ­ z w y k l e istotną rolę. Zapoczątkowana już w końcu X I X w . prowadzona była przez różnego rodzaju organizacje i stowarzyszenia kulturalno¬ -oświatowe, społeczne i gospodarcze, które przeniknięte były ideą odro­ dzenia polskości i dążeniami do odzyskania pełnej niepodległości. W o d ­ rodzonej już Polsce działalność oświatową na w s i prowadziły n i e k i e d y te same l u b zreorganizowane i n s t y t u c j e i organizacje, funkcjonujące w n o w y c h w a r u n k a c h w s k a l i całego k r a j u . Prócz tego powstawały n o ­ we i n s t y t u c i e i organizacje wywołane potrzebami życia społeczno-go¬ spodarczego i politycznego w s i , a także ogólną polityką oświatowo-kult u r a l n a państwa polskiego N i e m n i e j należy stwierdzić że n u r t oświaty pozaszkolnej w t y m zwłaszcza z p i e r w s z y c h l a t międzywojennych n a ­ wiązywał do' najlepszych t r a d y c j i oświatowych z okresu w a l k i o' o d ­ zyskanie niepodległości. 10 Ośrodkiem postępowej myśli oświatowej początkowego okresu mię­ dzywojennego stał się I n s t y t u t Oświaty i K u l t u r y i m . Staszica, założo­ n y z i n i c j a t y w y J a d w i g i Dziubińskiej, I r e n y K o s m o w s k i e j , H e l e n y R a d ­ lińskiej oraz i n n y c h w y b i t n y c h działaczy l u d o w y c h . I n s t y t u t t e n p r z y ­ czynił się do r o z w o j u i upowszechnienia demokratycznej oświaty w i e j ­ s k i e j . Oddziaływał on na usamodzielnienie się Centralnego Związku K ó ­ łek Rolniczych i n a powstanie p r z y n i m wydziału oświaty, współpraco­ wał z wydziałami oświaty pozaszkolnej p r z y M i n i s t e r s t w i e Wyznań Re­ l i g i j n y c h i Oświecenia Publicznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego Szkół Powszechnych oraz p r z y C e n t r a l n y m Związku Młodzieży W i e j ­ skiej. Współpracę z t y m i i n s t y t u c j a m i i organizacjami nawiązały także: Związek Teatrów L u d o w y c h Związek B i b l i o t e k a r z y Związek Soółdzieln i Spożywców "Społem" oraz T o w a r z y s t w o U n i w e r s y t e t u Robotniczego W działalności tej duża role odegrały ludowe u g r u p o w a n i a polityczne' organizacje młodzieżowe oraz i n s t y t u c i e oświatowe i gospodarcze i a k n o C e n t r a l n y Związek Kółek Rolniczych I z b y Rolnicze Towarzystwo Szkoły L u d o w e j oraz Polska Macierz Szkolna. ' W początkowych latach okresu międzywojennego czołowe miejsce w działalności oświatowo-kulturalnej i społecznej zajmował C e n t r a l n y Związek Młodzieży W i e j s k i e j (jako sekcja młodzieżowa Centralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego) z organem p r a s o w y m " S i e w " , będący przedłuZ . O 1 s z a k o w s k a - G 1 a z e r o w a, W szkole spółdzielczej na [w:] Twierdzą nam będzie każdy próg, W a r s z a w a 1968, s. 460-478. 1 0 nie, Lubelszczyź- �ł OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 119 PRZEOBRAŻENIA żeniem działalności r u c h u młodzieżowego zapoczątkowanego w 1912 r. przez organizatorów pisma młodzieżowego "Drużyna" oraz młodzież zaraniarką skupioną p r z y piśmie "Świt — Młodzi idą" (dodatku do pisma " Z a r a n i e " ) . W 1928 r. na s k u t e k p o l i t y c z n y c h nacisków ówczesnych władz zmierzających do uzależnienia działalności tego Związku o d Cen­ tralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego nastąpił k r y z y s , który po b u r z l i w y c h , trwających w i e l e miesięcy dyskusjach ideologicznych, doprowadził do rozłamu, w w y n i k u którego znaczna część działaczy i młodzieży opowie­ działa się za samodzielnością ideową i organizacyjną, tworząc odrębną organizację pod nazwą Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z organem p r a s o w y m " W i c i " . Związek ten, aczkolwiek nie po­ siadał c h a r a k t e r u politycznego, to jednak w istocie był organizacją mło­ dzieżową związaną ideowo ze S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , powstałym w 1931 r. ze zjednoczenia trzech głównych s t r o n n i c t w l u d o w y c h — P S L " P i a s t " , P S L " W y z w o l e n i e " i S t r o n n i c t w a Chłopskiego. Należy także dodać, że w działalności r u c h u wiciowego i politycznego r u c h u l u ­ dowego b r a l i żywy udział studenci pochodzenia chłopskiego zrzeszeni w Polskiej A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j ( P A M L ) — z organem p r a ­ s o w y m "Młoda Myśl L u d o w a " « . Na terenie w s i działały ponadto jeszcze inne organizacje młodzieżo­ we, m. i n . C e n t r a l n y Związek Młodej W s i (o zmienionej po rozłamie w 1928 r. nazwie), Związek Młodzieży L u d o w e j , K a t o l i c k i e Stowrzyszenie Młodzieży i Związek Strzelecki. Niezależnie o d celów p o l i t y c z n y c h i m e t o d w y c h o w a w c z y c h , wszystkie one poprzez swą różnorodną dzia­ łalność w większym l u b m n i e j s z y m stopniu wpływały j e d n a k na prze­ m i a n y społeczne i k u l t u r a l n e zapóźnionej w s w y m r o z w o j u w s i p o l ­ skiej i . W p r o g r a m a c h organizacji młodzieży w i e j s k i e j czołowe miejsce zaj­ mowały prace kulturalno-oświatowe. W " S i e w i e " w 1927 r. czytamy: 2 "z potrzeb oświatowe k o n i e c z n y c h w s i wyrósł i k u l t u r a l n e , chęć w y j r z e n i a nasz Związek. Głód wiedzy, zaniedbanie za opłotki w i e j s k i e n a s z e r s z y świat d l a zrównania się z i n n y m i ludźmi, żyjącymi p o d t y m s a m y m słońcem — powołały n a s do życia. A ogrom p r a c y stanął p r z e d n a m i w i e l k i , j a k w i e l k i e są k r z y w d y i za­ n i e d b a n i a kulturalno-oświatowe n a w s i a c h n a s z y c h " . 1 8 Prace kulturalno-oświatowe prowadzone n a w s i cechowała różnorod­ ność stosowanych f o r m , gdyż ambicją każdej organizacji stało się w p r o ­ wadzanie własnych treści i d e o w y c h oraz stosowanie najwłaściwszych m e t o d działania. T a k więc Związek Młodzieży W i e j s k i e j R P " W i c i " , P o r . Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. dokumenty, [red. S . M a l a w s k i ] , W a r s z a w a 1974. 1 1 Relacje, materiały, A . L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Acta Universitatis L o d z i e n s i s , S e r i a I , n r 39, Łódź 1976. 1 2 1 8 "Siew" organ Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, nr 45: 1927. �120 i! ¡1 li || MARIA BIERNACKA k o n t y n u a t o r Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j , sformułował w okresie międzywojennym nie t y l k o demokratyczne zasady ideowe, ale także wypracował bardzo skuteczne f o r m y pracy oświatowo-wychowaw­ czej. Należały do n i c h : a) różnego rodzaju k u r s y dla dorosłych, na któ­ r y c h wykładowcami b y l i w y b i t n i działacze społeczni i oświatowi ( n a u ­ czyciele, p r a c o w n i c y n a u k o w i , agronomowie, lekarze itp.). Dużą rolę spełniała w t y m zakresie wykształcona l u b kształcąca się w szkołach średnich i wyższych młodzież w i e j s k a związana ideowo z r u c h e m l u d o ­ w y m , b) b i b l i o t e c z k i wiejskie stałe l u b w y m i e n n e ; c) t z w . "świetlice" organizowane w domach l u d o w y c h , w szkołach, a często także w domach p r y w a t n y c h — na których czytano wspólnie prasę, książki, dyskutując n a d i s t o t n y m i p r o b l e m a m i życia wiejskiego; d) zespoły samokształceniow e ; e) amatorskie zespoły artystyczne (chóry, t e a t r y , o r k i e s t r y ) ; f) ob­ chody związane ze świętami: n a r o d o w y m i , l u d o w y m i , r o b o t n i c z y m i oraz dorocznymi; g) dożynki, zabawy i inne i m p r e z y r o z r y w k o w e . Działalność artystyczna nie miała wyłącznie c h a r a k t e r u r o z r y w ­ kowego. Organizatorzy świadomie nawiązywali do treści i f o r m zaczerp­ niętych z bogactwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j . Wielką rolę pod t y m względem spełnił Związek Teatrów L u d o w y c h i czasopismo " T e a t r L u ­ d o w y " oraz I n s t y t u t Teatrów L u d o w y c h (1929-1939) prowadzony przez w y b i t n e g o i zasłużonego działacza k u l t u r y , w i z y t a t o r a oświaty poza­ szkolnej w M i n i s t e r s t w i e Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświecenia P u b l i c z n e ­ go — Jędrzeja Cierniaka, pochodzącego ze w s i Zaborów k/Brzeska. Ten k i e r u n e k działalności prowadzony przez specjalistów oraz u s t a l e n t o w a n y c h amatorów z dziedziny t e a t r u , tańca i m u z y k i l u d o w e j , znajdo­ wał szeroki oddźwięk wśród w i e j s k i e j społeczności młodzieżowej *. 1 W kształtowaniu się nowej osobowości młodego pokolenia w s i o k r e ­ su międzywojennego podstawowe znaczenie wychowawcze zaczęły speł­ niać u n i w e r s y t e t y ludowe. Ojczyzną t y c h placówek oświatowo-wycho­ wawczych była Dania, a twórcą i c h koncepcji " j a k o uczelni mającej zapewnić przede w s z y s t k i m ogólny rozwój, pobudzać do r e f l e k s j i , do samokształcenia, ułatwiać zdobywanie własnego światopoglądu" — M i ­ kołaj G r u n d t v i g . Realizatorem idei G r u n d t v i g a w postaci u n i w e r s y t e t u ludowego był Christen K o l d . Przeniesienie na g r u n t P o l s k i wzorów oświaty i w y c h o w a n i a r e p r e ­ zentowanych przez duńskie u n i w e r s y t e t y ludowe dokonane zostało za sprawą grona d e m o k r a t y c z n y c h oświatowców wywodzących się ze Związku Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j i Centralnego Związku Kółek Rolniczych. W 1924 r. P o r . B . N y c z , Instytut Teatrów Ludowych 1929-1939, "Przegląd H i s t o r y c z no-Oświatowy", n r 2: 1967, s. 31-57; Zaborowska nuta, [Opracował J . Z a w i e y s k i ] , W a r s z a w a 1956; Żródla i nurty polskiego teatru ludowego, [Opracował i wstępem opatrzył A . O l c h a ] , W a r s z a w a 1963; Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, [Wybór i o p r a c o w a n i e Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1981. 1 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 121 PRZEOBRAŻENIA zorganizowano U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a , którego k i e r o w n i k i e m został Ignacy Solarz — chłop z pochodzenia, a inżynier r o l n i k z wykształcenia. Przez 15 l a t swej działalności n a j p i e r w w Szy­ cach a później w Gaci koło Przeworska — Ignacy Solarz w r a z ze swą żoną Zofią i g r o n e m najbliższych współpracowników zdołał w y p r a c o ­ wać własny, p o l s k i m o d e l u n i w e r s y t e t u ludowego. Dzięki niezwykłym zaletom umysłu i c h a r a k t e r u , w r o d z o n y m u z d o l ­ n i e n i o m pedagogicznym, w i e l k i e m u przywiązaniu do w s i i w y c z u w a n i u j e j najżywotniejszych potrzeb — Ignacy Solarz stworzył placówkę w y ­ chowawczą o w i e l k i e j sile oddziaływania społecznego. Związany ideowo z r u c h e m młodzieży w i e j s k i e j " W i c i " , znajdował w n i m zaplecze d l a swej p i o n i e r s k i e j działalności. Zapożyczonym w z o r o m szkoły g r u n d t v i gowskiej nadał n o w y kształt i dostosował do potrzeb życia polskiego i polskiej w s i . U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza był placówką, która w w a ­ r u n k a c h życia internatowego, trwającego od 4 do 6 miesięcy, w a t m o ­ sferze r o d z i n n e j , w zespole kilkudziesięciu osób (oddzielne k u r s y d l a dziewcząt i oddzielne dla chłopców) wychowywała młodzież wiejską, napływającą z różnych s t r o n P o l s k i . N i e była to szkoła, której zada­ n i e m miało być przekazywanie w y c h o w a n k o m s u m y określonej p r o g r a ­ m e m wiedzy. U n i w e r s y t e t l u d o w y poprzez właściwe m u metody p r a ­ cy — wykład, dyskusje, zespołowe czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe współdziałanie z najbliższą wsią i okolicą — budził i utrwalił te cechy, które w w a r u n k a c h d o m o w y c h wychowanków mogłyby się n i g d y nie ujawnić. Przez i n t e r n a t jako instytucję w y c h o w a n i a Solarz r o z u ­ miał "wspólnotę życia" oraz: "bliskość, prostotę, bezpośredniość i ciepło, które zbliża ludzi, o s w a j a , wyzwa­ l a swobodę i naturalność, a łamie konwencjonalność, maskę, pozór, sztywność. J e s t to n a u k a życia z i n n y m i , u z n a w a n i a i c h , w i d z e n i a siebie w społecznym z w i e r c i a d l e i n n y c h , własna kontrola, hamowanie p r a k t y c z n e egoizmu c z y przerosłego indywi­ d u a l i z m u , to szkoła odpowiedzialności, wzajemności i c z y n n e j pomocy, szkoła p r a k ­ t y c z n a społecznego życia n i e w z n a c z e n i u f o r m a l n y m , a l e i s t o t n y m " « . W okresie międzywojennym działało w Polsce kilkanaście u n i w e r s y ­ tetów l u d o w y c h powstałych z i n i c j a t y w y różnych środowisk oświato­ w y c h i społecznych, jednakże żaden z n i c h n i e odegrał t a k i e j r o l i , j a k u n i w e r s y t e t Solarza. O wyjątkowości t e j placówki, która zdaniem peda­ gogów społecznych i socjologów zdołała wypracować jedną z najbardziej interesujących koncepcji w y c h o w a w c z y c h (nazwaną również "pedagogi­ ką wiciową") zadecydowała niewątpliwie w y b i t n a indywidualność jego twórcy i realizatora Ignacego Solarza. I chociaż powstanie u n i w e r s y t e ­ t u ludowego w Szycach było poprzedzone zorganizowaniem o k i l k a l a t « Ignacy Solarz i jego uniwersytet F . Popławski i S . Dyksiński], W a r s z a w a ludowy 1965, s. 79. 1924-1939 [Wybór i opracowanie �122 MARIA BIERNACKA wcześniej podobnej placówki w D a l k a c h koło Gniezna, to za w z o r c o w y uznano u n i w e r s y t e t Ignacego Solarza « . W y c h o w a n k o w i e uniwersytetów l u d o w y c h po powrocie do s w y c h środowisk wyróżniali się swą postawą społeczną, szerokością zaintere­ sowań, stosunkiem do swego najbliższego i dalszego otoczenia. B y l i z r e ­ guły k r z e w i c i e l a m i postępu w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Potwierdza­ ją to w pełni badania pedagogów przeprowadzone po I I w o j n i e świato­ w e j wśród byłych wychowanków t y c h placówek. D o głównych osiąg­ nięć w y c h o w a w c z y c h uniwersytetów l u d o w y c h zaliczone zostały: a) a k ­ tywność społeczna, wyrażająca się w czynnej postawie w s t o s u n k u do przejawów życia ogólnospołecznego, j a k : budowa szkół, domów k u l t u ­ r y , dróg i t p . ; b) aktywność umysłowa rozbudzająca zainteresowania h i ­ storią świata i własnego narodu, dziejami ruchów społecznych na w s i , a zwałszcza r u c h u ludowego; c) postawa gotowości do modernizacji go­ spodarstwa rolnego i domowego; d) wrażliwość na k r z y w d y ludzkie; e) odwaga samookreślenia się po stronie ruchów l e w i c o w o - d e m o k r a t y c z n y c h ; f) podnoszenie moralności i e t y k i wśród młodzieży; g) rozwój zain­ teresowań p r o b l e m a m i ogólnokrajowymi«. Podobnie j a k u n i w e r s y t e t y ludowe, wychowywały szkoły rolnicze i spół­ dzielcze, a także organizacje młodzieżowe, niektóre stowarzyszenia gosspodarcze i k u l t u r a l n e oraz postępowe u g r u p o w a n i a polityczne. Był to t y p nowego obywatela w s i i państwa, charakteryzujący się uspołecznie­ n i e m , "otwartością" na wiedzę zdobywaną głównie poprzez stałe do­ kształcanie się, skłonności do podejmowania i n i c j a t y w przebudowują­ c y c h życie swego najbliższego i dalszego otoczenia, a równocześnie ce­ niącego i utrwalającego najlepsze wartości swej rodzimej k u l t u r y chłop­ s k i e j . Ten n o w y t y p obywatela stawał się "wiodącym" t y p e m , cieszącym się a u t o r y t e t e m i promieniującym n a całą społeczność wiejską. Dążnoś­ c i społeczne, ambicje i dalekosiężne cele ówczesnej młodzieży chłopskiej, żyjącej jakże często w ciężkich w a r u n k a c h b y t o w y c h , najwierniejsze s w o j e odbicie znalazły w pamiętnikach zamieszczonych w Młodym po­ koleniu chłopów. Ukazują one bowiem, j a k w psychice młodzieży w i e j ­ s k i e j okresu międzywojennego dokonywał się proces w i e l k i c h przeobra­ żeń, prowadzących do j e j pełnego u o b y w a t e l n i e n i a i "wejścia w naród". « P o r . Kultura wsi. Biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagad­ nieniu kultury wiejskiej w Polsce, W a r s z a w a 1930; Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświatowej poświęconej sprawie uniwersytetów lu­ dowych, W a r s z a w a 1939; L . T u r o s, Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, Warszawa 1970; t e n ż e , Oświata dorosłych w krajach skandy­ nawskich, W r o c ł a w 1974; R . W r o c z y ń s k i , Pedagogika społeczna, Warszawa 1979; J . D y b i e c , Kształtowanie się polskiej wiedzy o duńskich uniwersytetach ludowych-, [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIIIXX w., W a r s z a w a 1977, s. 265-282. 1 7 Turos, Uniwersytet... �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 123 PRZEOBRAŻENIA Na temat wychowawczego r u c h u młodzieży w i c i o w e j i p o k r e w n y c h ruchów młodzieżowych pisał J . Chałasiński: "Idea człowieczeństwa wspólnota młodzieży idea w a r s t w y i poprzez zespołów P r z y s p o s o b i e n i a rodzinnego wawcze człowieka i w ruchu oparciu w podporządkowana chłopskiej j a k o współgospodarza wartości, i d e a w y c h o w a n i a prace odkrywanie chłopskiej, narodu i pokrewnych n a działkach w ruchów pedagogiczny, stanowi najważniejszy i przez konkursowe ramach — gospodarstwa oto e l e m e n t y młodzieży wiejskiej dorobek pedagogiki polskiej dorobku w wycho­ w wspaniały d o r o b e k d z y w o j e n n y c h . I t a k j a k w i e l e innego najważniejszego ludzkości, i strażnika j e g o m o r a l n y c h o sąsiedzką społeczność wiejską wiciowego społeczno-moralna narodu warsztat pracy, realizowana Rolniczego Można też powiedzieć, że r u c h ten, przedstawiający i chłopie, ideałowi Polsce. społeczny l a t a c h mię­ pedagogicznego, t a k i t e n zrodził się i rozwinął poza u n i w e r s y t e c k i m i ośrodkami pedagogiki i p s y c h o l o g i i pedagogicznej. Uniwersytecka pedagogika wiła żadnego z a i n t e r e s o w a n i a sadnicze znaczenie z p u n k t u i t e c h n i k i pedagogicznej. d l a niego, widzenia Pedagogika znaczenie, j a k i e d l a w y c h o w a n i a połączonej z w a r s z t a t e m p r a c y " 18 n i e zauważała mimo naukowej wiciowa tego r u c h u i n i e p r z e j a ­ że r u c h t e n miał o l b r z y m i e problematyki wykazała ogólnej między i n n y m i i za­ pedagogiki olbrzymie mieć może oparcie go n a społeczności sąsiedzkiej, . II. DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA W SPOŁECZNOŚCI G A C K I E J ! Analizę p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h , d o k o n y wających się w społecznościach w i e j s k i c h pod wpływem działalności oświatowej, przeprowadzono na przykładzie trzech w y b r a n y c h miejscowości położonych w różnych obszarach naszego k r a j u — o d czasu o d zyskania niepodległości w 1918 r. także w obrębie różnych zaborów. Ze względu n a ograniczone możliwości wydawnicze w a r t y k u l e n i n i e j szym p r o b l e m t e n przedstawiono t y l k o w jednej z w y b r a n y c h w s i , a m i a n o w i c i e w Gaci koło Przeworska. Wieś ta s t a n o w i b o w i e m interesujący przykład p r z e m i a n zachodzących od końca X I X w . n a obszarze w s i małopolskich w związku z r o z w o i e m n i e z w y k l e intensywnego żvcia sr>oleczno-gospodarczego, politycznego i oświatowo-kulturalnego» pokolenie i wychowanie, grafii IHKM w Warszawa 1948, s. 275. chłopów. Materiały dotyczące w s i Gać zgromadzono 1 9 prowadzonych nego Społeczeństwo J. Chałasiński, 1 8 P o r . t e n ż e , Młode badań t e r e n o w y c h prze­ w l a t a c h 1977-1978 — znajdują się one w a r c h i w u m Zakładu Etno­ PAN G a c i oraz w Warszawie. z archiwum podczas K o r z y s t a n o także Wiejskiego się p o d opieką T a d e u s z a B e m b n a w z materiałów Urzędu Uniwersytetu Gaci — wychowanka Ludowego Gmin­ znajdującego U L , gackiego działacza w i c i o w e g o i l u d o w e g o oraz zbiorów W ł a d y s ł a w a Fołty i Józefa Puchały. Z l i t e r a ­ tury wykorzystano: szawa W. 1956; t e n ż e , Ruch tenże, ludowy Fołta, Wieś w z a m i e s z c z a n e n a łamach społeczne łalność i zmagania Gać — 100-lecie Przeworskiem, ludowych wiciarzy, społeczno-wychowawczo, W a r s z a w a 1973. Wspomnienia z walk Kasy Warszawa młodzieży Spółdzielczej, 1975 oraz chłopskiej, i n n e jego artykuły c z a s o p i s m . P o r . także J . B o r k o w s k i , Warszawa Warszawa 1966; J . K o w a l , "Wici" 1964; Z. S o l a r z o w a , War­ W a r s z a w a 1969; powstanie Mój Wizje dzia­ pamiętnik, i j ! j i j \ j 1 1 �I III f l' I ' i¡1 I lii ¡11 || U li | I III ¡1 l i II II fi II | I I II III i || ||| | I I j 1 I U lii lij • 124 MARIA BIERNACKA Wieś Gać położona w odległości 12 k m na płd. zachód od P r z e w o r ­ ska znana była szeroko w Polsce okresu międzywojennego przede w s z y ­ s t k i m ze względu na działający t a m od 1932 r. W i e j s k i U n i w e r s y t e t O r k a n o w y , prowadzony przez w y b i t n y c h wychowawców i działaczy spo­ łecznych — Ignacego i Zofię Solarzów. A l e nie t y l k o u n i w e r s y t e t l u d o ­ w y przyczynił się do popularności t e j w s i . Działalność społeczno-wychowawcza prowadzona przez Solarzów od 1924 r. w U n i w e r s y t e c i e L u d o ­ w y m w Szycach koło K r a k o w a mogła być k o n t y n u o w a n a w regionie p r z e w o r s k i m dzięki t e m u , że środowisko gackie było już wówczas na t y l e oświecone i społecznie dojrzałe, iż mogło w bardzo t r u d n y m , k r y ­ z y s o w y m okresie stworzyć w a r u n k i do powstania i działania t e j placów­ k i . N i e stało się to p r z y p a d k o wo — wieś Gać posiadała b o w i e m bardzo dawne i piękne t r a d y c j e czytelnictwa, działalności różnych i n s t y t u c j i i organizacji, które przyczyniały się do podnoszenia poziomu w i e d z y ludności oraz w y c h o w a n i a nowego człowieka w s i . Wieś Gać l i c z y 466 domów, 592 gospodarstwa oraz 1598 mieszkańców. Ogólny j e j obszar w y n o s i 1075 ha, stąd n a 1 k m przypada 132 osoby (według d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h z 1978 r.). Ilość domów i liczeb¬ ność mieszkańców wskazuje, że Gać należy do w s i dużych, podobnie j a k sąsiadujące z nią bezpośrednio M a r k o w a (licząca ok. 1000 domów i 5000 ludności) oraz Sietesz. Tereny, do których należy Gać, są rolnicze o gię­ bach t y p u lessowego (bielice), nadające się pod u p r a w y pszenno-buraczane. W a r u n k i k l i m a t y c z n e są także n a ogół korzystne. S t r u k t u r a gospodarstw w Gaci charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem. Przeciętna wielkość gospodarstwa w y n o s i 1,5 ha, ale w e w s i znajduje się 511 gospodarstw poniżej 0,5 ha. Na terenie g m i n y wieś ta należy do najbardziej rozdrobnionych. Główną podstawą u t r z y m a n i a ludności jest r o l n i c t w o i częściowo zajęcia uboczne. Do pracy w najbliższych ośrodkach m i e j s k i c h ( w P r z e w o r s k u , Łańcucie i Rzeszowie) dojeżdża ok. 200 osób. Część mieszkańców u t r z y m u j e się z pracy dodatkowej w miejscowych placówkach a d m i n i s t r a c y j n y c h , spółdzielczych, w szkolnictwie, a także w rzemieślniczych p u n k t a c h usługowych. W całej g m i n i e jest zarejestrowanych 38 rzemieślników i n d y w i d u a l n y c h . Poziom k u l t u r y r o l n e j w e w s i jest w y s o k i , gdyż zdecydowana większość rodzin u t r z y m u j e się z r o l n i c t w a oraz h o d o w l i i j e d y n i e duża wydajność w t y c h gałęziach p r o d u k c j i może zapewnić mieszkańcom właściwy poziom życia. W 1978 r. było w Gaci 11 gospodarstw specjal i s t y c z n y c h , w t y m 6 mlecznych oraz 5 h o d o w l a n y c h . Istniały także 2 zespoły p r o d u k c y j n e rolników i n d y w i d u a l n y c h prowadzących n a w i e l ¬ ką skalę hodowlę k u r oraz 1 zespół h o d o w l i trzody chlewnej, S t r u k t u r a u p r a w roślinnych jest w e w s i zróżnicowana, u p r a w i a się wszystkie rodzaje zbóż i okopowych, w t y m także rzepak, kukurydzę 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 125 oraz b u r a k i c u k r o w e i koniczynę. Dużym powodzeniem cieszy się u p r a ­ w a w a r z y w . Rozwinięte jest również na dość dużą skalę sadownictwo. G m i n a Gać, do której należy jeszcze 5 w s i sąsiednich (Białoboki, Ostrów, M i k u l i c e , W o l i c a i Dębów), posiada stosunkowo dobrze r o z b u ­ d o w a n y system usług. G m i n n a Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" p r o ­ w a d z i więc bazę magazynowo-składową, piekarnię, restaurację, 3 s k l e ­ p y spożywcze i branżowe oraz p u n k t y usług: r a d i o w o - t e l e w i z y j n y , m a ­ l a r s k i , e l e k t r y c z n y , ślusarski. Spółdzielnia Kółek Rolniczych dysponuje dużym p a r k i e m maszyno­ w y m złożonym z 26 traktorów, 39 przyczep, 10 snopowiązałek, 4 V i s t u l , 14 młocarni, 16 silników s p a l i n o w y c h , 6 rozsiewaczy nawozów, 3 rozrzutników do obornika, 9 opryskiwaczy oraz i n n y c h d r o b n y c h sprzętów związanych z uprawą gleby. Na obszarze g m i n y znajduje się 3 ośrodki zdrowia: w Białobokach, Dębowie i M i k u l i c a c h . Odczuwa się jednak b r a k gabinetów specjali­ stycznych oraz a p t e k i . W zakresie stomatologii działają 2 gabinety. Wieś posiada stosunkowo niezłe połączenia k o m u n i k a c y j n e : dobrze rozbudowaną i zmodernizowaną sieć dróg oraz bezpośrednie połączenie l i n i a m i P K S z P r z e w o r s k i e m i Łańcutem. Do Gaci i sąsiedniej w s i B i a ­ łoboki jest doprowadzona sieć wodociągowa, czynione są także starania o przeprowadzenie gazyfikacji. We w s i istnieje 8-klasowa szkoła zbiorcza — j a k twierdzą ludzie — za mała na miejscowe potrzeby. Poza szkołą działa jeszcze G m i n n y Ośrodek K u l t u r y , G m i n n a B i b l i o t e k a Publiczna posiadająca 4 f i l i e b i ­ blioteczne w pozostałych wsiach g m i n y . Stosunkowo dobrze jest rozbudowana opieka n a d dziećmi w w i e k u p r z e d s z k o l n y m — działają 3 ogniska przedszkolne i 3 przedszkola. B r a k n a t o m i a s t dostatecznych urządzeń s p o r t o w y c h dla dzieci starszych i d l a młodzieży (stadionu i boiska). Są t y l k o 2 prowizoryczne boiska p r z y szkołach. Poziom wykształcenia mieszkańców w s i przedstawia się następująco: wyższe rolnicze — 2 osoby, średnie rolnicze — 8 osób, zasadriicze szko­ ły rolnicze — 45 osób, zasadnicze zawodowe — 12 osób, k u r s y w y k w a l i ­ fikowanego r o l n i k a — 55 osób. Wykształcenie podstawowe pełne posia­ da 281 osób, a niepełne 102 osoby. Organizacje społeczne i polityczne w e w s i to: Koło Gospodyń W i e j ­ s k i c h — 113 członkiń zorganizowanych w 2 zespołach; Ochotnicza Straż Pożarna — 32 członków; Polska Zjednoczona P a r t i a Robotnicza — 74 członków; Zjednoczone S t r o n n i c t w o L u d o w e — 53 członków; Związek Socjalistyczny Młodzieży Polskiej — 35 członków. O d 1981 r. działa koło Związku Młodzieży W i e j s k i e j . Wieś zamieszkują wyłącznie Polacy. Do okresu ostatniej w o j n y miesz­ kało k i l k a r o d z i n żydowskich oraz r o d z i n y pochodzenia ukraińskiego, �126 MARIA BIERNACKA od dawna już spolonizowane. Wszyscy mieszkańcy w s i są rzymskokatolickiego. We w s i jest kościół i siedziba p a r a f i i . wyznania * Początki c z y t e l n i c t w a w Gaci przypadają n a połowę X I X w . Według najstarszych i n f o r m a c j i u s t n y c h w t y m czasie zaledwie t y l k o k i l k a osób posiadało umiejętność czytania i pisania. P i e r w s z y m człowiekiem umiejącym czytać i pisać był Robert Kuźniarski, który został wykształ­ cony przez miejscowych właścicieli d w o r u , a następnie " n o b i l i t o w a n y " do w a r s t w y szlacheckiej. P i e r w s z y m i nauczycielami chłopów gackich były osoby wywodzące się z różnych środowisk społecznych. Na uwagę zasługują głównie t r z y s y l w e t k i nauczycieli. Pierwszy z n i c h to ksiądz Zieliński sprawujący w Gaci obowiązki duszpasterskie z r a m i e n i a urzędu parafialnego w K a ń ­ czudze. Spowodował on oddanie " d o szkół" młodego wiejskiego chłopca Sebastiana Polaka. Jako uczeń g i m n a z j a l n y przystąpił Polak do p o w ­ stania styczniowego, a po jego u p a d k u ukrywał się aż do ogłoszenia amnestii wśród swoich gackich rówieśników — pastuchów, ucząc n i e ­ których spośród n i c h czytania i pisania. W t e n sposób "wychował" o n zdolnego i zapalonego gackiego samouka i b i b l i o f i l a — A n d r z e j a S k u ­ pienia. Następnym nauczycielem był kwestarz k l a s z t o r u Bernardynów z Przeworska, który przebywając często w Gaci nauczył Michała So­ chackiego s z t u k i czytania i pisania. Sochacki to także późniejszy b i b l i o ­ f i l i jednocześnie a r t y s t a i n t r o l i g a t o r . Trzeci nauczyciel to Tomasz Skwarczyński — powstaniec z 1863 r., który przybył do Gaci ze w s i Pawłosiów koło Jarosławia, gdzie przebywał jako uchodźca z K o n g r e ­ sówki. J e d n y m z jego pierwszych uczni był 2 4 - l e t n i Wojciech Brożbar, późniejszy w i e l o l e t n i wójt gacki, działacz społeczny oraz organizator k a ­ sy Stefczyka i Kółka Rolniczego. Stałym ośrodkiem nauczania była w e w s i szkoła l u d o w a , która zo­ stała o t w a r t a dnia 1 g r u d n i a 1863 r. dzięki s t a r a n i o m księdza Zielińskie­ go. Początkowo była to szkółka parafialna — zimowa, prowadzona przez organistę i nauczyciela w jednej osobie — Tomasza Skwarczyńskiego. W 1875 r. szkółkę parafialną przekształcono na szkołę ludową 1-klasową i 4-oddziałową o j e d n y m nauczycielu, u t r z y m y w a n y m przez Radę S z k o l ­ ną Krajową w e L w o w i e . W 1898 r. wzniesiono w e w s i b u d y n e k s z k o l ­ n y m u r o w a n y i od tej p o r y realizowano p r o g r a m szkoły 2-klasowej o 6 oddziałach z 3-letnią nauką dopełniającą. W szkole t e j pracowało dwóch nauczycieli. W latach międzywojennych 1918-1939 Szkoła P o w ­ szechna w Gaci realizowała p r o g r a m szkoły 7-klasowej o 6 siłach n a u ­ czycielskich. Dużą rolę w upowszechnianiu czytelnictwa wśród starszej młodzieży spełniała szkoła l u d o w a w latach 1890-1914. Czyniła t o głównie przez 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 tzw. " c z w a r t k i " , na które uczęszczała młodzież dorastająca (14-17 l a t ) na tzw. naukę dopełniającą. Podstawą do n a u k i była książka w y d a n a przez Radę Szkolną w e L w o w i e , która składała się z 3 tomów (dla każ­ dego rocznika i n n y t o m ) . Zawartość tematyczna t e j książki była nastę­ pująca: c z y t a n k i i opowiadania moralno-wychowawcze, wiadomości 0 k r a j u , t j . G a l i c j i i A u s t r i i , n a u k i rolnicze, porady praktyczne d o t y ­ czące urzędów i p r a w o b y w a t e l i . Z d a n i e m informatorów książka ta kształtowała postawę i określała miejsce człowieka w życiu, dając n i e ­ j e d n e m u młodemu człowiekowi nastawienie na całe życie. Początkowe zainteresowania czytelnicze w Gaci sprowadzały się głównie do czytania książek do nabożeństwa. Książki te szybko się roz­ powszechniały wśród t y c h wszystkich, którzy opanowali sztukę c z y t a ­ nia. Znane były w e w s i książki do nabożeństwa o formacie dużym 1 zwykłe małe. Ponadto k u p o w a n o " k a n t y c z k i " zawierające zbiory k o ­ lęd oraz książeczki z pieśniami p a s y j n y m i — śpiewanymi powszechnie w okresie Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Świąt W i e l k a n o c n y c h . Z czasem obok książek do nobożeństwa zaczynają się pojawiać książ­ k i świeckie. I n s p i r a t o r a m i tego czytelnictwa b y l i w s p o m n i a n i już gacanie — samoucy, późniejsi b i b l i o f i l e Michał Sochacki — kmieć na 24 morgach oraz A n d r z e j Skupień — zagrodnik na 8 morgach. W r o k u 1885 nawiązali oni k o n t a k t z Księgarnią Katolicką w Poznaniu, która po n i ­ skich cenach umożliwiała i m n a b y w a n i e (tzw. " w y p i s y w a n i e " ) książek. Jak informują starsi czytelnicy początkowo w b i b l i o t e k a c h i c h znajdo­ wały się takie pozycje, j a k : Biblia ks. Wujka, Bolesna Męka Jezusa Chrystusa, Stworzenie Świata opowiedziane wierszem, Żywoty Świę­ tych, a także Kazanie Sejmowe ks. Piotra Skargi. O b y d w a j " w y p i s y ­ w a l i " i p r e n u m e r o w a l i również czasopisma tygodniowe d l a l u d u k a t o ­ lickiego, j a k n p . " P r a w d a z B o g i e m " . Zestaw t y c h książek i czasopism zostaje wkrótce poszerzony o książki i czasopisma świeckie sprowadzane przez Michała Sochackiego z księgarni Kaspra W o j n a r a w K r a k o w i e i z Macierzy Szkolnej w e L w o w i e . C i p i e r w s i gaccy czytelnicy i b i b l i o f i l e g r o m a d z i l i l a t a m i książki i czasopisma, które skrzętnie czytali, a następnie o p r a w i a l i w grube rocz­ n i k i i p r z e c h o w y w a l i . Po śmierci Sochackiego w 1918 r. ludność rozebra­ ła jego liczne książki i kalendarze. Po A n d r z e j u S k u p i e n i u zachował się do czasów współczesnych zbiór 90 pozycji, które znajdują się u jego syna Józefa Skupienia. Z r o z w o j e m działalności r u c h u ludowego zapoczątkowanym na t e r e ­ nie p r z e w o r s k i m przez ks. Stanisława Stojałowskiego upowszechnia się w Gaci w latach 1890-1900 czytelnictwo w y d a w a n y c h przez niego — "Wieńca" i "Pszczółki" oraz kalendarzy '''Wieńca". Do zwolenników i czytelników pism Stojałowskiego należeli m . i n . : Tomasz Tonią, W o j ­ ciech Poszywak, Józef Pudełko, J a k u b T r o j n a r , Joachim Wąsacz, T o - �128 MARIA BIERNACKA masz Fołta. Pisma te szerzące oświatę, walczące o niezależność p o l i t y c z ­ ną r u c h u ludowego i o dopuszczenie jego przedstawicieli do udziału w Sejmie K r a j o w y m , a przede w s z y s t k i m budzące poczucie świadomo­ ści narodowej — przyczyniały się w w i e l k i m s t o p n i u do powstania w e w s i zalążków r u c h u ludowego oraz zorganizowania C z y t e l n i i B i b l i o t e ­ k i Kółka Rolniczego (ok. 1887 r.). W h i s t o r i i w s i Gać była t o pierwsza b i b l i o t e k a i czytelnia, gdzie każdy mógł czytać oraz wypożyczać książki i gazety. C z y t e l n i a i B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego abonowała oprócz "Wieńca" i "Pszczółki" jeszcze inne czasopisma, j a k n p . : " N i e d z i e l a " , "Chata", "Nowiny", G w i a z d k a Cieszyńska", Światło", Przewodnik Kółek R o l n i c z y c h " , "Głos N a r o d u " . Niektóre z t y c h czasopism abonow a n o także p r y w a t n i e : " N o w i n y " — T . R y z n a r i Tonią, "Chatę" — J a n Bemben, "Niedzielę" — M . Sochacki. B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego posiadała ponadto t a k ie pozycje, j a k : " R o l n i k W z o r o w y " — w y d a w n i c t w o Macierzy Polskiej w e L w o w i e oraz opowiadania z h i s t o r i i polskiej, n p . L . Siemińskiego Wieczory pod lipą, czy też W. L . Anczyca różne opowiadania historyczne. Bibliotekę tę p r o ­ w a d z i l i k o l e j n o — W i n c e n t y Skwarczyński, Szymon Adamczak, J a n Brożbar. Jak stwierdza W. Fołta, czasopisma te "szerzyły poczucie polskości, p a t r i o t y z m u oraz upowszechniały postęp ogólny, a przede w s z y s t k i m w u p r a w i e r o l i i roślin oraz chowie zwierząt gospodarskich". Na przełomie X I X i X X w . w społeczności gackiej rozpowszechnio­ ne były różnego t y p u kalendarze kupowane u k r a m a r z y j a r m a r c z n y c h i odpustowych (np. Kalendarz powszechny, Kalendarz przyjaciela żoł­ nierza, Kalendarz mariański, które, j a k mówi W. Fołta, dewaluowały bardziej wartościowe kalendarze "Wieńca" i "Pszczółki", " N i e d z i e l i " , " M a c i e r z y P o l s k i e j " oraz " R o l i " . Kalendarze K a s p r a W o j n a r a , j a k n p . Kalendarz powszechny, Kalendarz Polaka, Kalendarz gospodarza, za­ wierające różne opisy historyczne, porady rolnicze, nowele i opowiada­ n i a literackie — oceniane były przez światlejszych gospodarzy jako w y ­ d a w n i c t w a patriotyczne i postępowe. Upowszechnianie c z y t e l n i c t w a książek odbywało się w t y m czasie n i e t y l k o poprzez bibliotekę, ale także p r z y okazji organizowania w e w s i i okolicy uroczystości n a r o d o w y c h , szkolnych i i n n y c h . T a k n p . w 1898 r., w 100-lecie u r o d z i n A d a m a M i c k i e w i c z a rozprowadzano książeczki mówiące o jego życiu i twórczości. Ponadto w l a t a c h 1885¬ 1914 jako nagrody pilności wręczano d o b r y m uczniom na zakończenie r o k u szkolnego książeczki oprawne w czerwone płótno, z tłoczonymi złotymi napisami na okładce, w y d a w a n e w e L w o w i e w t z w . K o m i t e c i e Dziełek L u d o w y c h . Fundusze na zakup książek — nagród brano z m i e j ­ scowej K a s y Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W książeczkach t y c h u k a ­ zane były w sposób dostępny s y l w e t k i w y b i t n y c h Polaków, j a k np.: o żołnierzu tułaczu — rzecz o Józefie Bemie, o Stefanie C z a r n i e c k i m , �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 0 Janie Z a m o y s k i m , o W a l e r y m Wąsiku — bohaterze chłopskim z od­ działów piechoty w y b r a n i e c k i e j Stefana Batorego, o b i t w i e pod G r u n w a l ­ dem. Drugą biblioteką, która odegrała w h i s t o r i i w s i Gać znaczną rolę, była b i b l i o t e k a założona przez kształcącego się w g i m n a z j u m , a następ­ nie na uniwersytecie — P i o t r a Brożbara. Chociaż była biblioteką p r y ­ watną, to faktycznie pełniła f u n k c j e publiczne — służyła b o w i e m miesz­ kańcom Gaci i okolicy. P i o t r Brożbar, student Wydziału P r a w a U n i ­ w e r s y t e t u i m . Jana Kazimierza w e L w o w i e , s y n najzamożniejszego kmiecia, a zarazem najpoważniejszego społecznika w e w s i Wojciecha Brożbara — zaznaczył się także w środowisku g a c k i m jako działacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich oraz Drużyn Bartoszowych. B i b l i o t e k a P i o t r a Brożbara powstała około 1911 r. i czynna była od 1924 r. Według zachowanej jeszcze książki i n w e n t a r z o w e j (znajdującej się w rodzinie Brożbarów) oraz relacji d a w n y c h czytelników, księgo­ zbiór t e n w 1923 r. zawierał ok. 700 pozycji, w t y m : dzieła M i c k i e w i ­ cza, Słowackiego, Wyspiańskiego, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, K o n o p n i c k i e j , Tetmajera, Rodziewiczówny, Korzeniowskiego, a także Szekspira, H . G. Wellsa, A. Dumasa i jego syna oraz i n n y c h . W b i b l i o ­ tece Brożbara znajdowały się także w y d a w n i c t w a B i b l i o t e k i " T y g o d n i ­ k a I l u s t r o w a n e g o " oraz k o m p l e t roczników tegoż pisma. Pokaźny był zestaw książek i broszur o treści dotyczącej r u c h u niepodległościowe­ go, w t y m również socjalistycznego. Z tej właśnie b i b l i o t e k i czytał W. Fołta książkę o L . Waryńskim jako bohaterze " P r o l e t a r i a t u " . Po śmierci P i o t r a Brożbara, który jako żołnierz został r a n n y na w o j ­ nie jesienią 1914 r. i zmarł w s z p i t a l u k r a k o w s k i m , b i b l i o t e k a jego u l e g ­ ła częściowo rozproszeniu. Książki uratowane znalazły się w posiada­ n i u r o d z i n y i sąsiadów. Wśród czytelników gackich panuje zgodna o p i ­ nia, że b i b l i o t e k a Brożbara odegrała ważną rolę zarówno w Gaci, j a k 1 okolicy. Wychowała ona młodych działaczy i społeczników t a k i e j m i a ­ r y , j a k : Tadeusz Brożbar (brat Piotra), P i o t r Świetlik z Sieteszy, któ­ r z y s t a l i się w przyszłości organizatorami i działaczami Związku Mło­ dzieży W i e j s k i e j " W i c i " i Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego w Gaci. Pierwszą organizacją młodzieżową, która w r a m a c h działalności oświatowej podjęła w 1913 r. próbę stworzenia własnej b i b l i o t e c z k i w i e j s k i e j , były Drużyny Bartoszowe. Niepodległościowy charakter t e j organizacji wyznaczał w p e w n y m sensie p r o f i l księgozbioru, który był k o m p l e t o w a n y ze zbiorów b i b l i o t e k i Kółka Rolniczego oraz n o w y c h p o ­ z y c j i z a k u p y w a n y c h z własnych funduszów Drużyny. B i b l i o t e k a r z e m Drużyny został rozmiłowany w c z y t a n i u s y n w y r o b n i k a — Tadeusz H o ­ łub, sąsiad głównego organizatora Drużyn Bartoszowych — P i o t r a Broż­ bara. B i b l i o t e k a ta działała niepełne 2 lata, gdyż uległa częściowemu zniszczeniu podczas I w o j n y światowej. Z opowiadań czytelników w y n i ­ ka, że księgozbiór t e n liczył 25 pozycji i zawierał głównie książki h i 9 E t n 0^1*3 f i s P o l s k s 3C3CVII/1 �130 MARIA BIERNACKA storyczne, dotyczące dziejów naszego n a r o d u (m. i n . w y d a n i e j u b i l e u ­ szowe Krzyżaków, Trylogię i Quo vadis — Sienkiewicza oraz dzieła Kraszewskiego). Z czasopism abonowano " D z w o n " — główny organ Drużyn oraz t y g o d n i k " R o l a " , który przed I wojną światową był p o w ­ szechnie w Gaci czytany. W działalności oświatowej i k u l t u r a l n e j młodzieży gackiej najważ­ niejszą rolę spełniała jednakże b i b l i o t e k a Koła Młodzieży, która działa­ ła od 1916 r. Początkowo mieściła się na t z w . organistówce (1916-1925), później w d o m u g m i n n y m (1926-1931), w d o m u p r y w a t n y m Leona M a c h niaka (1931-1932), aż wreszcie w d o m u Koła Młodzieży W i e j s k i e j " W i c i " (1932-1939). B i b l i o t e k a K M W powstała ze zbiorów b i b l i o t e c z n y c h Kółka Rolniczego i Drużyn Bartoszowych, które po rozproszeniu znajdowały się u czytelników. J e d n y m ze współzałożycieli t e j b i b l i o t e k i był ks. Jó­ zef U l a n o w s k i proboszcz p a r a f i i Gać, który ofiarował n a t e n cel 22 książ­ k i . W 1921 r. b i b l i o t e k a Koła Młodzieży została zasilona częścią ksią­ żek ze w s p o m n i a n y c h zbiorów P i o t r a Brożbara. W latach 1931-1932 biblioteka prowadziła wymianę książek z biblioteką K M W " W i c i " w M o k r e j . Jej księgozbiór wahał się od 100 do 301 pozycji. Część z n i c h zaginęła l u b celowo została wycofana, j a k n p . stare r o c z n i k i czasopism (ok. 30 pozycji). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży była corocznie uzupełniana n o w y m i pozy­ cjami. I t a k w 1919-1920 zakupiono 154 t o m y , wśród których p r z e w a ­ żały zdecydowanie książki o treści historycznej (historia Polski) oraz przyrodniczo-geograficznej. Były ponadto powieści obyczajowe, p o r a d ­ n i k i rolniczo-gospodarskie, a także s z t u k i teatralne. W 1925 r. b i b l i o t e ­ k a liczyła 183 pozycji (dokupiono 18). W latach 1926-1928 Koło Mło­ dzieży zakupiło większość dzieł W. Reymonta, S. Żeromskiego, sporo broszur r o l n i c z y c h łącznie ze s k r y p t a m i r o l n i c z y c h kursów korespon­ d e n c y j n y c h i m . S. Staszica. W latach t r z y d z i e s t y c h sprowadzono książ­ k i A. Świętochowskiego, M . Dąbrowskiej, L. K r u c z k o w s k i e g o , W. O r k a ­ na, S. T h u g u t t a . W 1932 r. na 301 pozycji było 35 książek r o l n i c z y c h , 50 t e a t r a l n y c h i 27 roczników czasopism. Przez cały czas swojego istnienia b i b l i o t e k a Koła Młodzieży abonow ą ł a wiele czasopism i gazet, które często k o m p l e t o w a n o w r o c z n i k i i oprawiano. W różnych latach okresu międzywojennego p r e n u m e r o w a ­ no następujące czasopisma młodzieżowe: "Młodzież P o l s k a " (1918), " P r z y j a c i e l Młodzieży" (1920), "Drużyna", "Nasza Drużyna" (1920-1921), " S i e w " (1922-1928), "Młoda P o l s k a " (1920-1928), " O r k a " (1926-1927), " W i c i " (1928-1939), " Z n i c z " (1930-1939), "Młoda Myśl L u d o w a " 1930¬ 1939), "Chłopskie Życie Gospodarcze" (1935-1937). Z pism r o l n i c z y c h p r e n u m e r o w a n o : " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " (1918-1926), ze spół­ dzielczych "Spólnotę" (1934-1939), z p o p u l a r n o n a u k o w y c h i społecznołiterackich: "Twórczość Młodej P o l s k i " (1924-1925), "Wiedzę i Ż y c i e " (1926-1939) i "Nową W i e ś " (1935-1936). Z p i s m p o l i t y c z n y c h — " P i a s t " �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 (1918-1925), " P r z y j a c i e l L u d u " (1924-1925), "Gazeta Chłopska" (1926¬ 1930), " Z i e l o n y S z t a n d a r " (1931-1939). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży współdziałała w o k r e s o w y m u r u c h o m i e n i u c z y t e l n i Kółek Rolniczych, czynnej zimą t r z y razy w t y g o d n i u i posia­ dającej w 1925 r. następujący zestaw czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Gazeta Grudziądzka" (3 razy w t y g o d n i u ) oraz t y g o d n i ­ k i — " P i a s t " , " W o l a L u d u " , " P r z y j a c i e l L u d u " , " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " , " P o r a d n i k Gospodarstw W i e j s k i c h " . Podobną czytelnię wiciową prowadzono zimą 1933-1934, również t r z y razy tygodniowo, lecz z o d m i e n n y m nieco zestawem czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Naprzód" "Tydzień R o b o t n i k a " , " Z i e l o n y Sztandar", " P i a s t " , " W i c i ' , "Zjednoczenie", "Czasopismo Spół­ dzielni R o l n i c z y c h " , " P r z e w o d n i k Gospodarski". W ciągu 22 l a t działalności b i b l i o t e k i Koła Młodzieży j e j k i e r o w n i ­ k a m i b y l i w różnych latach m . i n . : Józef Puchała (1918), Tomasz Hołub (1919-1920), J a n T r o j n a r (1922-1923), Jan Siuta (1924-1925), A n d r z e j Rydz (1926-1927), Franciszek Fołta (1928), P i o t r T r o j n a r 1929-1930), A n ­ t o n i M i a r a (1931-1932), Jan Fołta (1933-1934), Józef Rydz (1935-1936). B i b l i o t e k a ta była prowadzona wyłącznie przez Koło Młodzieży, które na j e j rozwój czerpało fundusze głównie z przedstawień t e a t r a l n y c h i zabaw. W p i e r w s z y m okresie międzywojennym była jedną z najważ­ niejszych placówek służących szerzeniu oświaty i k u l t u r y wśród mło­ dzieży. W 1933 r. w Gaci została zorganizowana nowa, o r y g i n a l n a i n s t y t u ­ cja — Spółdzielcza Książnica Gacka. Powstała z i n i c j a t y w y k i e r o w n i k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego — Ignacego Solarza. B i b l i o t e k a Koła Młodzieży prowadzona była raczej pod kątem młodzieży i n i e zaspokajała potrzeb całej w s i , a szczególnie starszego c z y t e l n i k a oraz wiejskiego a k t y w u ludowego i spółdzielczego. Udziałowcy Książnicy w n o s i l i jednorazowo opłaty w wysokości 5 zł oraz uiszczali groszowe opłaty za wypożyczenie książki. Z udziałów, opłat oraz dotacji K a s y Stefczyka i Kółka Rolniczego t w o r z o n y był fundusz na zakup n o w y c h książek. I c h t e m a t y k a dotyczyła problemów polskiej w s i , chłopów w l i ­ teraturze i n n y c h krajów, zagadnień ekonomiczno-ustrojowych i t p . Książ­ nica liczyła 50 udziałowców oraz posiadała 150 książek. Były wśród n i c h m . i n . takie pozycje, j a k : Uptona Sinclaira — Boston i Król Wągier; J . Bojera — Ostatni wikingowie; K. Hamsuna — Błogosławieństwo Zie­ mi; B. P i l n i a k a — Wołga wpada do Morza Kaspijskiego oraz Sobowtó­ ry; M . Szołochowa Cichy Don; J . Erenburga Zapałczany król. W latach 1938-1939 Książnica przejęła bibliotekę Koła Młodzieży, a j e j członkowie s t a l i się udziałowcami Książnicy. Przed wrześniem 1939 r. zbiory Książnicy liczyły 500 tomów. Podczas o k u p a c j i księgo­ zbiór rozprowadzono po w s i , wiele pozycji oddano dla potrzeb tajnego nauczania. Pożyczano również książki członkom konspiracyjnego S t r o n - �132 MARIA BIERNACKA n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet. Po w y z w o l e n i u r e a k t y w o w a n o Spółdzielczą Książnicę Gacka w 1951 r. w ramach wydziału społeczno-wychowawczego Spółdzielni RolniczoH a n d l o w e j "Chłop". W 1946 r. b i b l i o t e k a liczyła 467 czytelników. Spół­ dzielcza Książnica Gacka w latach 1946-1951 rozpoczęła k o m p l e t o w a ­ nie książek z zakresu h i s t o r i i chłopów i r u c h u ludowego, spółdzielczoś­ ci, r o l n i c t w a , geografii gospodarczej i ustrojów społecznych. Ponadto gromadziła książki dla dzieci i młodzieży, książki z zakresu n a u k ścisłych oraz l i t e r a t u r y pięknej. W latach bezpośrednio powojennych Książnica opracowała a m b i t n y plan prowadzenia g r u p samokształceniowych, zorganizowania w i e j s k i e ­ go a r c h i w u m , w y d a w a n i a b i u l e t y n u , ogłaszania d r u k i e m prac dotyczą­ cych Gaci oraz organizowania zebrań poświęconych d y s k u s j i n a d prze­ c z y t a n y m i książkami. W 1950 r. Książnica powiększyła się o bibliotekę Koła Związku Samopomocy Chłopskiej oraz bibliotekę koła Związku Młodzieży Polskiej — podarowane przez władze wojewódzkie t y c h orga­ nizacji. W ramach reorganizacji w 1951 r. Książnica, która liczyła wów­ czas 600 pozycji książkowych, została przejęta przez Gminną Bibliotekę Publiczną w M a r k o w e j i stała się t y l k o p u n k t e m b i b l i o t e c z n y m . Spośród gackich b i b l i o t e k do największego księgozbioru i znaczenia doszła b i b l i o t e k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego. Działała w l a ­ tach 1933-1951. Do w y b u c h u w o j n y służyła przede w s z y s t k i m słuchaczom Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego, w czasie o k u p a c j i szkole spół­ dzielczej (1941-1945), a po w o j n i e znów w y c h o w a n k o m wznowionego U n i w e r s y t e t u Ludowego i m . Ignacego Solarza (1946-1951). Z b i b l i o t e ­ k i tej również korzystała Gać oraz wsie sąsiednie, a szczególnie dzia­ łacze r u c h u ludowego, wiciowego i spółdzielczego. B i b l i o t e k a ta powsta­ ła z darów, później jednak była stale powiększana i we wrześniu 1939 r. liczyła ok. 1500 pozycji. W styczniu 1940 r., po aresztowaniu przez N i e m ­ ców Ignacego Solarza, b i b l i o t e k a została rozlokowana po domach p r y ­ w a t n y c h w Gaci i okolicy. Z książek t y c h korzystała wówczas młodzież objęta t a j n y m nauczaniem. W k w i e t n i u 1946 r. po r e a k t y w o w a n i u Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego ogłoszono rewindykację książek należących do t e j placówki. Udało się wówczas zebrać ok. 5 0 % p r z e d ­ wojennego księgozbioru, reszta uległa rozproszeniu. W t y m czasie po­ spieszyli z pomocą n o w i ofiarodawcy — m . i n . Stanisław K o j d e r z Grzęsk i przekazał bibliotece W U O pełny zbiór w y d a w n i c t w o k u p a c y j n y c h S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " i Batalionów Chłopskich. W okresie p o w o j e n n y m działała w Gaci G m i n n a B i b l i o t e k a P u b l i c z ­ na, która początkowo mieściła się w l o k a l u Gromadzkiej R a d y Narodo­ w e j , a od 1961 r. przeniesiona została na t z w . "Janklówkę" — do b u ­ d y n k u stanowiącego przed wojną własność żydowską. O d 1969 r. b i ­ b l i o t e k a ta znalazła stałe pomieszczenie w n o w y m D o m u K u l t u r y . �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 133 PRZEOBRAŻENIA B i b l i o t e k a znajdująca się p r z y gackiej szkole podstawowej służy p r a w i e wyłącznie dzieciom s z k o l n y m . Działalność oświatowa w Gaci, podobnie j a k się to działo w niektórych i n n y c h wsiach pow. przeworskiego, łańcuckiego i rzeszowskiego, zwią­ zana była bardzo silnie z rozwojem w i e j s k i c h organizacji gospodar­ czych, p o l i t y c z n y c h i społeczno-kulturalnych. Na znaczenie t y c h c z y n ­ ników zwraca uwagę J a n Szczepański w s w y c h rozważaniach dotyczą­ cych oświaty i w y c h o w a n i a : "Zgodnie z wynikami analizy i kształcenia p r z y j m u j e m y , instytucjami, które wości obywateli wkład tych wnoszą naszego natury i złożoności programu wychowania że p o l i t y k a oświatowa m u s i kierować t y m i w s z y s t k i m i s p e c y f i c z n y wkład kraju. w s z y s t k i c h źródeł Trzeba w więc i kanałów, ostateczne kształtowanie zdefiniować którymi system do o b y w a t e l i osobo­ oświaty dociera jako wiedza n a u k o w a , treści ideologiczne, wartości i w z o r y postępowania. Są t o : r o d z i n a , s z k o l ­ nictwo, organizacje młodzieżowe, zakłady pracy, środki masowego przekazu, i n ­ s t y t u c j e u p o w s z e c h n i a n i a k u l t u r y , t e a t r u , k i n a , sportu i t u r y s t y k i , także i n s t y t u c j e w y m i a r u sprawiedliwości i te w s z y s t k i e i n s t y t u c j e państwowe, które regulują w y o b y w a t e l i i zaspokajają i c h p o t r z e b y " 20 spra­ . Do pierwszych organizacji gospodarczych, które powstawały na t y m terenie, należały kółka rolnicze. W Gaci kółko rolnicze założyli w 1885 r. czytelnicy gazety ks. Stojałowskiego "Wieniec — Pszczółka", która b y ­ ła organem S t r o n n i c t w a Chrześcijańsko-Ludowego. Przewodniczącym kółka został społecznik gacki i wójt g m i n y — Wojciech Brożbar, który już w 1889 r. uczestniczył w zjeździe okręgowym t y c h organizacji w e L w o w i e . Głównym celem organizacji było podniesienie na wyższy po­ ziom oświaty, w t y m szczególnie oświaty rolniczej, i- t y m s a m y m popie­ ranie dotychczasowego s t a n u gospodarowania. W ciągu długich l a t swo­ jej działalności Kółko Rolnicze w Gaci przyczyniło się w a l n i e do g r u n ­ t o w n y c h przeobrażeń w dziedzinie gospodarstwa rolno-hodowlanego i sadowniczego, zaopatrzenia (własny sklep) oraz warunków b y t o w y c h . Podstawową rolę w zakresie oświaty odegrał jednak p o l i t y c z n y r u c h l u d o w y , a następnie r u c h młodzieżowy, w t y m zwłaszcza Związek Mło­ dzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " . W p o b l i s k i m Rzeszowie n a zjeździe w 1895 r. powstało S t r o n n i c t w o L u d o w e , które w 1903 r. zmieniło swą nazwę na Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e . Organizatorzy i przywódcy tworzącego się r u c h u ludowego, j a k n p . S. Stojałowski, J . Stapiński, cieszyli się wielką popularnością i m i e l i w P r z e w o r s k i e m i Gaci swoich zwolenników. W y ­ b i t n y działacz młodzieżowy i l u d o w y , autor w i e l u opracowań dotyczących życia społeczno-politycznego swej rodzinnej w s i Gaci oraz b. pow. prze­ worskiego i łańcuckiego — Władysław Fołta pisze: "pierwszymi ludowcami nisława Stojałowskiego w Przeworskiem ok. 1880 r. b y l i zwolennicy ks. S t a ­ ... Stojałowszczycy n a w s i p r z e w o r s k i e j b y l i p i o n i e r a m i r u ­ c h u ludowego, p i e r w s z y m i społecznikami troszczącymi się n i e t y l k o o swoje 2 0 J. Szczepański, Refleksje nad oświatą, Warszawa 1973, s. 45-46. spra- �134 wy, MARIA a l e . także Głównym o ogólnowiejskie i c h łącznikiem była BIERNACKA i krajowe oraz gazeta. Abonując o ogólnonarodowe i czytając — «Wieńca — polskie ... Pszczółką* c z y «Przyjaciela L u d u » b y l i n a w s i podstawową komórką rodzącego się r u c h u l u ­ dowego. Wokół prenumeratorów Gazetki uświadamiały c y c h gazetki l u d o w e gazetek ludowych i c h p o l i t y c z n i e , oświatowo, skupiali się gospodarczo. ich zwolennicy. Spośród czytają­ w y r a s t a l i chłopi wyróżniający się w s w o i c h środowiskach o d ­ wagą, ofiarnością, inicjatywą. Wokół n i c h g r o m a d z i l i się i n n i s y m p a t y c y r u c h u " " . Znaczenie działalności Stojałowskiego wśród chłopów galicyjskich n a j t r a f n i e j wyraził n a d jego grobem W i n c e n t y Witos: "dokonał w i e l k i e ­ go w y n a l a z k u , którego n i k t przed n i m nie dokonał, obudził l u d . Obudził l u d , którego s e t k i l a t usypiano, zbudził m i l i o n y o b y w a t e l i do życia n a ­ rodowego i społecznego, a więc n o w y c z y n n i k dziś tętniący życiem na­ r o d o w y m dał k r a j o w i , dał ojczyźnie" . Wszystkie w y d a r z e n i a społeczne i polityczne dokonujące się w o k r e ­ sie międzywojennym w s k a l i k r a j o w e j znajdowały odbicie także w Gaci, gdzie uformowała się grupa ludowców coraz wyraźniej określających swoje oblicze polityczne i ideowe. Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), k i e d y w P r z e w o r s k i e m zaczęło także działać Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e " W y z w o l e n i e " oraz S t r o n n i c t w o Chłopskie, wówczas obie te organizacje miały również w Gaci swoich zwolenników. I t a k n p . w w y b o r a c h do s e j m u w 1928 r. na P S L " W y z w o l e n i e " głosowało w e w s i 20 osób (na 800 u p r a w n i o n y c h do głosowania), większość natomiast złożyła swe gło­ sy na S t r o n n i c t w o Chłopskie, które cieszyło się w całym pow. przewors k i m znaczną popularnością. K i e d y w 1931 r. nastąpiło w s k a l i całego k r a j u połączenie trzech s t r o n n i c t w l u d o w y c h w jedną polityczną orga­ nizację pod nazwą S t r o n n i c t w a Ludowego — wydarzenie to zostało uznane przez ogół ludowców za duże osiągnięcie. W P r z e w o r s k i e m de­ cyzję tę przyjęto również z dużym zadowoleniem. P o t w i e r d z a to w y ­ powiedź W. Fołty: 22 "Ugruntowaniem SL w i ZMW domu «Wici» Koła n o w e g o pojęcia zorganizowana Młodzieży W i e j s k i e j r u c h u l u d o w e g o była «Wici» w G a c i . Wzięło w legatów z kół S L i « W i c i » z powiatów: P r z e w o r s k się ideologią, historią konferencji i rozwojem S o l a r z powiedział konferencja przez Z P S L w P r z e w o r s k u m. i n . : Z a d a n i e m niej działaczy 1933 r o k u udział 200 d e ­ i Łańcut ... k o n f e r e n c j a r u c h u l u d o w e g o ... W w i n n a być p r a c a n a d s t w o r z e n i e m j e d n e j 2 lutego podsumowaniu zajęła wyników r u c h u l u d o w e g o i młodzieży wspólnej wiary — idei po­ ludowej"". W r o z w o j u życia społecznego w Gaci ważną rolę odegrały również organizacje młodzieżowe. Już przed I wojną światową zaczęła t a m dzia­ łać wojskowa organizacja Drużyny Bartoszowe, której i n i c j a t o r e m i d u ­ c h o w y m przywódcą był w s p o m n i a n y P i o t r Brożbar — student p r a w a w e L w o w i e i uczestnik kursów w o j s k o w y c h w latach 1910-1911. D r u » F o 11 a, Ruch ludowy..., 2« Tamże, s. 19-20. " Tamże, s . 83-84. s . 17. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 135 PRZEOBRAŻENIA żyna liczyła w e w s i 23 członków. Drużyniacy o d b y w a l i ćwiczenia w o j s ­ kowe, a także p r o w a d z i l i działalność kulturalno-oświatowa. S t w o r z y l i zespół muzyczno-śpiewaczy, który w 1912 r. chodził po domach śpiewa­ jąc patriotyczne pieśni i kolędy. Za zebrane d a t k i pieniężne drużyniacy z a k u p i l i k a r a b i n , czapki r o g a t y w k i z orzełkami oraz książki do własnej biblioteki. Działalność drużyniaków przyczyniała się do k r z e w i e n i a p a t r i o t y z m u wśród mieszkańców w s i . Niemałe znaczenie spełniały pod t y m wzglę­ dem uroczyście obchodzone święta narodowe, m . i n . rocznica powstania listopadowego i styczniowego. Najstarsi pamiętają, że podczas t y c h u r o ­ czystości, które odbywały się w kościele, na środku kościoła ustawiono k a t a f a l k z symboliczną trumną, a na niej składano złożone na krzyż dwie szable. Wspominają o n i również, że w 1913 r. drużyniacy urządzi­ l i we w s i podniosłą uroczystość poświęconą rocznicy K o n s t y t u c j i 3 m a ­ j a — połączoną z w i e l k i m pochodem i wiecem ludności. N a uroczystoś­ ci tej okolicznościowe patriotyczne przemówienie wygłosił Wojciech Adamczak z Gaci — ówczesny student p r a w a na Uniwersytecie Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e . Drugą z k o l e i organizacją młodzieżową w Gaci było Koło Młodzieży P o l s k i e j , działające p r z y Małopolskim T o w a r z y s t w i e R o l n i c z y m . Koło to powstało w Gaci już w 1916 r. i było p i e r w s z y m kołem na terenie całej G a l i c j i . W 1920 r. Koło Młodzieży wydało z i n i c j a t y w y swego działacza Tadeusza Brożbara gazetkę p t . " W i c i " , która została powielona w ilości 40 egzemplarzy. Pod nazwą " W i c i " widniał napis: " Z żywymi trzeba naprzód iść po życie sięgać n o w e " . Koło Młodzieży w działaniu s w y m przejawiało wszystkie najlepsze t r a d y c j e prac oświatowych i k u l ­ t u r a l n y c h zapoczątkowanych w e w s i jeszcze w czasie zaborów. W dzia­ łalności swej nie było zresztą odosobnione, gdyż na całym terenie przeworsko-łańcuckim w żywiołowy sposób rozwijał się r u c h młodzieżowy. K i e d y zaś w r o k u 1928 nastąpiło wyodrębnienie się Związku Młodzieży Wiejskiej RP " W i c i " działacze młodzieżowi z Gaci i o k o l i c y w y r a ­ z i l i swoje poparcie dla tej s p r a w y i już w 1929 r. d o p r o w a d z i l i do p o ­ wstania Powiatowego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " w P r z e ­ w o r s k u . D o władz p o w i a t o w y c h Z M W " W i c i " weszli także gacanie — Tadeusz Brożbar i Władysław Fołta . 2i 25 W długoletniej, bardzo ożywionej działalności Koła Młodzieży w G a ­ ci znalazły wyraźne odbicie wszystkie te treści i f o r m y pracy, j a k i e w ciągu okresu międzywojennego zdołał wypracować cały r u c h w i c i o - " Na podstawie informacji a równocześnie samorodnego k o p i s oraz obrazy oraz opracowań o t e m a t y c e drużyniackiej się w e własnych z b i o r a c h J . Puchały). * działacza ludowego i m a l a r z a J . Puchały z G a c i : Drużyny z notatek i opracowań J . Puchały. przez niego malowane wiciowego, Bartoszowe — (rę­ znajdujące �136 MARIA BIERNACKA w y — zwłaszcza w zakresie w y c h o w a n i a nowego pokolenia w s i . Koło Młodzieży w Gaci należało do przodujących, a sama wieś Gać była t y m ośrodkiem, gdzie odbywały się różnego rodzaju zebrania, zjazdy i k u r ­ sy młodzieżowe o zasięgu p o w i a t o w y m i wojewódzkim. W Gaci mieś­ cił się sekretariat Z M W " W i c i " na w o j . l w o w s k i e . W Gaci działał rów­ nież w latach 1932-1939 U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza dzięki t e m u właśnie, że w y r o b i o n a społecznie i ideowo młodzież tej w s i i oko­ l i c y zaprosiła Solarzów, by na tej ziemi k o n t y n u o w a l i swą pracę w y ­ chowawczą. Było to w t y m czasie, k i e d y władze zamknęły prowadzony przez niego U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a . W i e l k a ofiarność i dojrzałość społeczeństwa gackiego, j a k i najbliższych okolic spowodowała, że U n i w e r s y t e t L u d o w y k i e r o w a n y przez Solarza p r o ­ wadził nadal swą działalność choć w bardzo t r u d n y c h w a r u n k a c h l o k a l o ­ w y c h i równocześnie podjął decyzję b u d o w y w czynie społecznym włas­ nego d o m u na tzw. Gackiej Górce. Wpływ w y c h o w a w c z y U n i w e r s y t e t u Ludowego na środowisko w i e j ­ skie w Polsce okresu międzywojennego znany jest specjalistom z za­ kresu pedagogiki, socjologii w y c h o w a n i a oraz w i e j s k i m działaczom społecznym, zmierzającym do przebudowy życia społeczno-gospodarcze­ go i duchowego w s i . Wpływ U n i w e r s y t e t u Ludowego w Gaci na środo­ w i s k o miejscowe i najbliższych okolic był również w i e l k i , przede w s z y ­ s t k i m ze względu na bezpośrednią styczność z nieprzeciętną i n d y w i ­ dualnością Ignacego Solarza oraz zespołu jego najbliższych współpra­ cowników. Chcąc wskazać na najważniejsze r e z u l t a t y działalności oświatowej prowadzonej w Gaci na przełomie X I X i X X stulecia, a zwłaszcza w okresie międzywojennym, należy stwierdzić, że były one w i e l o s t r o n ­ ne i według o p i n i i samych Gacan wyraziły się: — poważnym wzrostem uświadomienia ogólnego całego społeczeństwa oraz w y s o k i m poziomem i n t e l e k t u a l n y m i w y r o b i e n i e m społecznym t y c h jednostek, które w życiu ogólnowiejskim i k r a j o w y m z w i e l k i m zaangażowaniem uczestniczyły, — p r z o d o w n i c t w e m w s i Gać w działalności gospodarczej, a szczególnie w społecznej i k u l t u r a l n e j wśród t y c h okolicznych miejscowości, które nie zdołały u siebie rozwinąć większej aktywności, — dojrzałością obywatelską społeczeństwa, która nakazywała również młodzieży w i e j s k i e j brać pełną odpowiedzialność za ogólne s p r a w y wsi, swojego najbliższego regionu, a także całego k r a j u , — postawą patriotyczną ludności, co się szczególnie zaznaczyło w cza­ sie I I w o j n y , k i e d y to p r a w i e cała świadoma część ludności w i e j s k i e j należała do podziemnego r u c h u ludowego ( S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku K o b i e t ) , — poszukiwaniem wartości w e własnej k u l t u r z e , a także coraz szerszym uczestnictwie w k u l t u r z e ogólnonarodowej, �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 137 PRZEOBRAŻENIA — znacznym podniesieniem poziomu gospodarowania w rolnictwie i h o d o w l i — co było w y n i k i e m czytelnictwa, konkursów przyspo­ sobienia rolniczego, kształcenia młodzieży w szkołach r o l n i c z y c h męskich i żeńskich, różnego rodzaju doświadczeń gospodarskich i t p . , — podnoszeniem poziomu wyposażenia wnętrz mieszkalnych, i c h este­ t y k i , a także osobistej higieny mieszkańców, — racjonalniejszym sposobem odżywiania się, — wrażliwością na l u d z k i e nieszczęścia, n p . organizowanie jeszcze przed wojną, głównie przez młodzież, pomocy dla l u d z i chorych, samotnych i s t a r y c h , a także organizowanie o p i e k i n a d małymi dziećmi (letnie dziecince), — poprawą stosunków międzyludzkich we własnej w s i (zanikały kłót­ nie, bójki) oraz pomiędzy sąsiadującymi z sobą w s i a m i , — powstawaniem n o w y c h więzi społecznych, o p a r t y c h nie t y l k o na pokrewieństwie i sąsiedztwie, ale także wynikających ze wspólnych ideałów, dążeń i pragnień, — znacznym podniesieniem r o l i i znaczenia kobiet, które w ogólnym ży­ ciu społeczno-gospodarczym i p o l i t y c z n y m zaczęły uczestniczyć razem z mężczyznami, — w y r a s t a n i e m wśród mieszkańców w s i niewątpliwych talentów spo­ łecznikowskich, a r t y s t y c z n o - l i t e r a c k i c h i organizatorskich. Życie w s i zostało wzbogacone wartościową pracą dla dobra ogółu w i e l u w y ­ b i t n y c h jednostek, a także całych wyróżniających się uzdolnienia­ m i rodzin Brożbarów, Bembnów, Fołtów, Puchałów, Trojnarów i w i e ­ lu innych, — obudzeniem zainteresowań oraz ofiarności na rzecz spraw p u b l i c z ­ n y c h — ogólnopolskich i ogólnonarodowych. Na t y m t l e rodziły się nowe i n i c j a t y w y , powstawały nowe instytucje, j a k n p . zaofiarowanie siedziby dla przeniesionego z Szyc pod K r a k o w e m U n i w e r s y t e t u L u ­ dowego i udział w budowie jego nowego d o m u , zawiązanie Spółdziel­ czej Książnicy Gackiej, zorganizowanie spółdzielni zrzeszającej k o ­ szykarzy, organizowanie czynów społecznych dla b u d o w y d o m u Koła Młodzieży spółdzielczego i t p . Ukazanie najważniejszych t y l k o wyników działań oświatowych p r o ­ wadzonych w jednej z najbardziej uspołecznionych w s i w Polsce po­ twierdzają uogólniające sformułowania J . Szczepańskiego, dotyczące ogólnego procesu wychowawczego, dokonywającego się poprzez różne f o r m y kształcenia. "Procesu wychowania jącej celowo — pisze on — j a k o działalności i n t e n c j o n a l n e j osobowość w y c h o w a n k a kształtu­ według przyjętego ideału w y c h o w a w c z e g o do­ k o n u j e się więc n i e t y l k o w szkole, ale także w rodzinie, o r g a n i z a c j a c h młodzieżo­ wych, organizacjach obywatel społeczno-politycznych, w zakładzie pracy, a ponadto każdy w t o k u całego życia, przystosowując się i biorąc udział w działaniu i ży­ c i u różnych form aktywności rowościach, u c z y się, podlega społecznej, w różnych i n s t y t u c j a c h , g r u p a c h i z b i o - w p ł y w o m , które mogą poważnie modyfikować r e z u l - �138 MARIA taty celowego w y c h o w a n i a . wychowania wę Chcąc więc celowo i kształcenia, d l a o p t y m a l i z a c j i z i c h złożoności, a równocześnie i efektywnie kierować pracami i c h w y n i k ó w , t r z e b a zdać sobie ustalić, chociażby b a r d z o wstępnie, w a g ę działania każdej z t y c h i n s t y t u c j i i BIERNACKA w osiągnięciu finalnego e f e k t u spra­ względną wychowaw­ czego. P o n a d t o t r z e b a przyjąć j a k o tezę oczywistą s t w i e r d z e n i e , że człowiek w łeczeństwie wychowania współczesnym jest procesem jest ukształtowany ciągłym i polityka i w y c h o w a n i e m n i e może się ograniczać t y l k o Map™ przez całe życie, oświatowa że zatem kierującą spo­ proces kształceniem do s z k o l n i c t w a " *>. EepHauica nPOCBEIUEHME M OElUECTBEHHO-KyjlbTypHblE B ME/KflyBOEHHblft nEPMOfl (HA IIPMMEPE IlPEOBPA>KEHMiI flEPEBHH M3BPAHHOrO OBIUECTBA) PesiOMe B He33BHCMMOH nojibiue, B aTMoaJiepe B 0 3 p o * f l e H H o r o B 1918 r. rocyaapcTBa, Bee n p o r p e c CHBHwe C H J I W o 6 m e c T B a CTpeMHjmcb HaBepcTaTb OTCTaBaHHe, B03HHKiuee B o 6 n a c T H n p o c B e i u e HHH H BOcnmaHHH. B nepBOft Mac™ ceJibCKHx HaiajibHbrx H CBOSH pa6oTM a B T o p npeflCTaBJiseT npo(J>eccnoHajibHbix IUKOJI H n e p T a x pa3BHTHe B O6UIHX BHeuiKOJibHoro o 6 y i e H H H B nepaofl 1918-1939 r . B pecbopiuax H ycoBepmeHCTBOBaHHsx 3 T o r o n e p n o f l a crpeMHJmcb rnaBHWM o 6 p a 3 0 M poBaTb H c a e n a T b B c e o 6 m e H CHCTeMy uiKOJibHoro o6pa30BaHH» n o Bceii TeppHTopHH yHH<j)HiiHo6i,eflHHeH- H o r o n o c n e T p e x pa3aejiOB nojibCKoro r o c y f l a p c T B a . 3 T H nonbiTKH He 6biJiH ocyiuecTBJieHbi B n o n H O M o 6 b e M e BcvrencTBHe npeatae B c e r o SKOHOMHHecKoro nojioaceHHH T o r a a u m e r o 3aTO n o umpoKOMy pycjiy pa3BepHyjiacb BHeuiKonbHaa npocBeTHTejibHaa rocyaapcrBa. H BOcnHTaxe/ibcKaa jjenxe^bHOCTb, HBJiHBuiaacH nponojiMceHHeM jiyiumx nonbCKHX TpaaHUHfi, B T O M MHCJie o c o 6 e H H o — npeabmymMX JieT. B 3 T O H fleaTenbHocTH y i a c T B O B a j i a MOJio/ieacb, KOTopaa Hepe3 nocpeflCTBO AeHTejibHOCTH pa3nnHHbix yipe>KfleHHH H opraHH3aijHH C03flaBajia pa3Hbie C J W P M M BaHHa. Oco6eHHyio p o n b B STOT n e p n o f l c T a n H n r p a T b HapoflHwe ymiBepcHTeTbi — caMoo6pa30npocBeTHTejib- CKHe qeHTpbi, nepeHeceHHbie Ha nojibcicyio n o i B y H 3 CKaHjxHHaBCKHx CTpaH. Bo B T o p o B naCTH p a 6 o T b i npHBJieKaeTca npHMep npocBeraTejibHOH a e a T e n b H o c T H B aepeBHe TaHb 6 J I H 3 n u i e a o p c K a (nepeMbrunibCKoe BoeBoacTBo). 3 T a aepeBHst, o6na.aaiomasi 6 o r a T b i M K TpaaHUMHMH npOCBeTHTe/lbCKOH fleHTeJIbHOCTH, BOCXOflHmHMH eme B O BTOpOfl noJIOBHHe X I X B . , B MeiKflyBoeiiHbifi nepnoa OKa3anacb B a B a H r a p a e nonbCKHX aepeBeHb, ao6HBHinxc5i B 3 T O H a e s T e a b H o c T H saMenaTeJibHwx pesyabTaTOB. Eonbwyio pojib H r p a j i T a K * e pa6oTaiomHH TaM C 1932 r . CenbCKHfi yHHBepcHTer OpicaHa, pyKOBOflHMbift BbiaatoujHMCH BoenHTaTeJieM MrHauH COJIH- » e M . Bca 3Ta aeareabHOCTb KopeHHbiM o6pa30M cnoco6cTBOBajia ray6oKHM o6inecTBeHHO- yjibK TypHbiM npeo6pa»ceHHHM T O M ace cpeaw. Szczepański, op. cit., s. 44-45. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d5b38b424e9300288427f4e2fe66b2.pdf 226b916c3d2cc796d8dde01aa76186a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:990 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przemiany tradycyjnej społeczności wiejskiej od końca XIX w. do odzyskania niepodległości / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.129-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ OD KOŃCA X I X W I E K U DO ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI Problematyka dotycząca roli czynników zewnętrznych w przemia­ nach tradycyjnej społeczności wiejskiej i jej kultury narastała w miarę rozwoju różnych dyscyplin wiedzy o wsi, a także w miarę usprawniania i pogłębiania metod badawczych. Początkowa fascynacja kulturą wsi jako wartością oryginalną, trwałą, niezależną od jakichkolwiek wpływów z zewnątrz, ustępowała z czasem rzetelnemu poznawaniu naukowemu. 'Znaczenie czynników zewnętrznych w formowaniu się polskiej kultury ludowej bardzo mocno podkreślał badacz i teoretyk kultury Jan Stani­ sław Bystroń, wykazując różnorodność wpływów przenikających na wieś poprzez kościoły, dwory, miasta, a także ruchy migracyjne. W k r ę ­ gu zwolenników tzw. „czystości" i „samorodności" kultury chłopskiej teoria ta wywoływała zastrzeżenia, a nawet sprzeciwy. Obecnie, kiedy aktualną rzeczywistość kulturową traktujemy jako ogniwo ogólnego procesu historycznego, badanie przemian kulturowych należy do podsta­ wowych zadań stojących także przed etnografami i historykami k u l ­ tury. Wśród wielu czynników warunkujących kierunek przemian społecz­ no-kulturowych na polskiej wsi w ciągu ostatniego stulecia niezwykle ważna rola przypada oświacie. Utrata niepodległości państwowej spo­ wodowała, że naród polski, żyjąc prawie półtora wieku w ramach trzech odrębnych organizmów państwowych, nie mógł kształtować i rozwijać jednolitego, na wysokim poziomie postawionego ogólnokrajowego syste­ mu oświaty i wychowania. Stan ówczesnego zróżnicowania naszego kra­ j u spowodowany rozbiorami pogłębiała jeszcze różnorodność etnicznonarodowościowa, wyznaniowa oraz społeczno-kułturowa. Zrozumiałe jest, że prowadzenie w tych warunkach działalności oświatowej na obszarze polskich ziem napotykało duże trudności. Społeczeństwo polskie w tym okresie podlegało zarówno wpływom oficjalnej oświaty szkolnej, jak i wpływom różnorodnych form tajnego kształcenia i tajnej działalności społeczno-kulturalnej prowadzonej przez polskich patriotów na obszarze ziem dawnej Rzeczypospolitej. Э — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2П 2 �130 MARIA BIERNACKA Wielkie zapóźnienia, jakie jeszcze pod koniec X I X i na początku X X w. występowały w poziomie wykształcenia wśród ludności wiejskiej wszystkich ziem polskich, zwłaszcza ziem zaboru rosyjskiego, nie tylko hamowały i opóźniały, ale w niektórych środowiskach wręcz uniemożli­ wiały prowadzenie szerokiej działalności uświadamiającej i niepodległoś­ ciowej. Wskutek tego wszystkie działania gospodarcze, społeczne i k u l ­ turalne inicjowane i prowadzone wśród chłopów przez działaczy patrio­ tycznych łączone były w sposób umiejętny z poczynaniami oświatowymi, uświadamiającymi narodowo i społecznie. W związku z t y m koniec X I X i pierwsze dziesięciolecia X X w. stały się okresem intensywnego budzenia się wśród warstwy chłopskiej świa­ domości społecznej i narodowej, a t y m samym narastania i utrwalania się wśród tej warstwy poczucia obywatelskiego — podejmowania współ­ odpowiedzialności za losy zarówno własnych środowisk, jak i całego kraju. W okresie tym rozpoczął się proces emancypacji całej warstwy chłopskiej w Polsce, zaczęło się kształtować nowe oblicze jej osobowo­ ści. Potwierdzenie tego znajdujemy w najnowszych badaniach dotyczą­ cych tamtego okresu. Stwierdza to B. Suchodolski w swych rozważa­ niach dotyczących wpływu nauki na upowszechnianie w społeczeństwie polskim oświaty: „Zarówno dzieje towarzystw naukowych, jak dzieje różnorodnych placówek mających wspomagać działalność naukową, wska­ zują na bardzo ścisłe więzi między nauką i społeczeństwem w Polsce X I X wieku". Kontynuując swą myśl pisze dalej, że nie było wówczas ostrych granic między ludźmi nauki i miłośnikami nauki, między dzia­ łalnością badawczą i działalnością upowszechniającą, gdyż oba te zada­ nia „splatały się w organizacji i aktywności towarzystw naukowych, jak biblioteki i muzea, będąc warsztatami pracy badawczej, stawały się równocześnie ogniskami publicznego oświecenia. Chodziło zawsze o to, by nauka mogła uzyskać wpływ na rozszerzenie i upowszechnienie oświaty w narodzie — jak to sformułowano w statucie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1848" . Zdaniem Suchodolskiego tendencja ta była zgodna z tradycjami Pol­ ski oświecenia, „w której odrodzenie nauk następowało równocześnie ze wzrostem ich społecznego znaczenia". W tradycji tej zaś poważną rolę odgrywały trzy główne elementy: nauka jako czynnik narodowego od­ rodzenia i patriotyzmu, nauka jako czynnik gospodarczego i społecznego postępu oraz nauka jako oręż najbardziej skuteczny w walce antyfeudalnej. Społeczeństwo polskie wieku X I X „przyjęło to wielorakie dziedzi­ ctwo rozwijając je w nowych warunkach politycznego życia w sposób, na jaki ono pozwalało i którego wymagało. Działalność popularyzująca 1 1 B . S u c h o d o l s k i , Nauka, [w.] Polska X I X wieku. stwo, kultura, Warszawa 1977, s. 421-422. Państwo, społeczeń­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 131 naukę bywała czasami i częściowo jawna, niekiedy musiała zstępować w podziemie" . W działalności tej istniało swoiste sprzężenie zwrotne polegające na tym, że nauka miała służyć społeczeństwu swymi osiąg­ nięciami, a zapotrzebowanie społeczne miało nadawać kierunek dalszym poszukiwaniom naukowo-badawczym. Rezultatem tak prowadzonej działalności w końcu X I X i na początku X X w. było zjawisko nagłego i powszechnego rozkwitu nauki polskiej. W okresie t y m nauka polska „stała się pełnoprawnym partnerem nauki światowej, uczestnicząc twórczo w jej rozwoju, a nie tylko przejmując osiągane gdzie indziej w y n i k i " . Dzięki temu także nauka polska tych czasów staje się już właściwie naszą nauką współczesną . Kończąc swoje rozważania autor stwierdza jednak, że nie dysponuje­ my niestety badaniami informującymi o wpływie tego wielkiego roz­ woju nauki na przemiany polskiej kultury umysłowej. Brak jest r ó w ­ nież pełnego wyjaśnienia, jakie były czynniki sprawcze tego niezwykłe­ go rozwoju nauki i jej upowszechniającego oddziaływania poprzez pla­ cówki naukowe. Niewątpliwie ważną rolę odegrało w t y m procesie zła­ godzenia polityki zaborców zwłaszcza w zaborze austriackim, a także natężenie ruchów społecznych — emancypacyjnych warstwy chłopskiej i powstawania proletariatu. Jednakże dopiero szczegółowe badania mo­ gą ukazać cały zespół przyczyn, które doprowadziły naukę polską z koń­ ca X I X i początków X X w. do takiego rozkwitu. Dalsze badania mogą również wyjaśnić skutki tego rozwoju w różnych dziedzinach życia ówczesnego społeczeństwa. Ale już obecnie można stwierdzić, że prze­ miany te najwyraźniej zaznaczyły się we wzroście świadomości społecz­ nej narodu polskiego . 2 3 4 Punktem wyjścia do badań nad rozwojem oświaty i jej roli w prze­ mianach społeczno-kulturowych polskiej wsi był przełom X I X i X X w. Proces ten śledzono na przestrzeni około stu lat, a zatem w różnych okresach historycznych naszego kraju, co w sposób szczególny zaciążyło na charakterze dokonujących się przemian. W badaniach dotyczących tego problemu uwzględniono więc: okres zaborów, dwudziestolecie Polski niepodległej (1918-1939), lata okupacji niemieckiej (1939-1945) oraz współczesne czasy Polski Ludowej. Przedstawione tu opracowanie stanowi fragment większej całości i dotyczy wyłącznie okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodle­ głości w 1918 r. 2 Tamże, s. 422-423. Tamże, s. 460. Tamże, . 460-461. Por. także: K . W o j c i e c h o w s k i , Oświata ludowa 1863Í905 w Królestwie Polskim i Galicji, Wroclaw 1954; H . R a d l i ń s k a , Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, Warszawa 1979, Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIU-XX w., Wroclaw 1977; S. P i g o ń , Na dro­ gach kultury ludowej. Rozprawy i Studia, Warszawa 1974. 3 4 s �132 MARIA BIERNACKA W pracy nad całością opracowania korzystano z literatury przed­ miotu oraz etnograficznego materiału terenowego, zgromadzonego w la­ tach 1976-1979 w miejscowościach położonych na obszarze dawnych trzech zaborów, a mianowicie we wsiach: Gaci koło Przeworska, Turo­ wie koło Radzynia Podlaskiego oraz w Radoszkach koło Brodnicy. SZKOLNICTWO LUDOWE Do szczególnych cech szkolnictwa ludowego, istniejącego w warun­ kach utraty niepodległości i rozbicia dzielnicowego kraju, zaliczają h i ­ storycy niski poziom nauczania oraz tendencje wynaradawiające w y ­ stępujące najwyraźniej w zaborze pruskim i rosyjskim. Mirosława Chamcówna w swym studium na temat rozwoju szkolnictwa i oświaty ludo­ wej w dobie porozbiorowej stwierdza, że dzieje te na terenie zaboru pruskiego można podzielić na dwa okresy: pierwszy, w którym pomimo licznych prób germanizacyjnych panował w szkolnictwie język polski, i okres następny — trwający od lat siedemdziesiątych X I X w. do końca I wojny światowej — okres bezwzględnej germanizacji. Pruska polityka szkolna, zwłaszcza w pierwszym okresie zaborów, nie była jednolita dla wszystkich ziem zamieszkanych przez Polaków, przy czym najłagodniejsze cechy wykazywała w Wielkim Księstwie Po­ znańskim. Kiedy po Kongresie Wiedeńskim zaistniały warunki sprzyja­ jące rozwojowi „oświaty ludu", znalazło to odbicie w polityce szkolnej. Przede wszystkim rosła szybko liczba szkół elementarnych na wsi. Po­ ziom tych szkółek był jednak na ogół niski. Brakowało odpowiednich budynków szkolnych, pomocy naukowych, a przede wszystkim wykwa­ lifikowanych nauczycieli. Ówczesna wieś, nie odczuwając jeszcze w peł­ ni potrzeby oświaty, mało interesowała się sprawami szkoły, co wyra­ żało się w słabej frekwencji uczniów oraz w niechętnym płaceniu skła­ dek na rzecz szkoły. Pod względem frekwencji znacznie lepiej przedstawiała się sytuacja na Dolnym Śląsku, gdzie już w czwartym dziesięcioleciu X I X w. do szkoły uczęszczało 80°/n dzieci, podczas gdy w regencji poznańskiej 66%, a w bydgoskiej 54%. Potwierdza to stan analfabetyzmu wśród rekru­ tów, który w 1841 r. wynosił w Księstwie Poznańskim 4 1 % , a na Dol­ nym Śląsku 1,23%. W t y m czasie na Warmii i w Prusach Wschodnich panowała atmosfera sprzyjająca utrzymywaniu się języka polskiego głównie tam, gdzie większość ludności stanowili Polacy. Brak nauczycieli niemieckich ze znajomością języka polskiego powodował, że język pol­ ski utrzymywał się wbrew zarządzeniom nie tylko w szkołach, ale na­ wet w kościołach protestanckich. Charakteryzując najogólniej stan wiejskiego szkolnictwa na ziemiach zaboru pruskiego należy stwierdzić, że do lat siedemdziesiątych X I X w. przedstawiał się on lepiej aniżeli w Galicji i w Królestwie Polskim po �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 133 WIEJSKIEJ 1832 r. Cechował go stosunkowo wysoki stopień upowszechnienia szko­ ły, niezła sytuacja materialna nauczycieli, powolna poprawa w wyposa­ żeniu szkół i budynków szkolnych oraz praktyczna możliwość stoso­ wania w nauczaniu elementarnym języka polskiego. Sytuacja ta zmie­ niła się gruntownie w latach 1873-1918, kiedy na obszarze całego za­ boru pruskiego podjęto w szkolnictwie akcję germanizacyjną. Wywołało to oburzenie oraz spowodowało ostry protest społeczeństwa polskiego. Grupy szlacheckich demokratów i inteligencji wysunęły wówczas pro­ gram działalności zmierzającej do budzenia i utrwalania świadomości narodowej całego społeczeństwa, w t y m także warstwy chłopskiej . Szkolnictwo wiejskie w zaborze austriackim odbiegało znacznie od systemów szkolnych obowiązujących na obszarach zaboru pruskiego i ro­ syjskiego przede wszystkim ze względu na autonomię polityczną tego kraju. Cechą szczególną szkoły polskiej w Galicji było to, że została wprzęgnięta w służbę ideologii grup szlachecko-konserwatywnych i t y m samym odrywała się od zadań i funkcji społecznych. Będąc w pewnym sensie instytucją zamkniętą, nie wiązała się przez długi okres z ruchami społeczno-narodowymi, a także nie podlegała zmianom dokonującym się pod wpływem intensywnych przemian zachodzących w dziedzinie nau­ k i i techniki. R. Wroczyński stwierdza, że wielkie dyskusje na temat pracy od podstaw, realnego przygotowania do życia, upowszechnienia wiedzy, dźwigania poziomu kultury powszechnej, nowych form kształ­ cenia kobiet — zapalające entuzjastów w Warszawie — obce były przez długi czas zaborowi austriackiemu . Program galicyjskiej szkoły wiejskiej kładł główny nacisk na przy­ swojenie sobie przez ucznia nauki czytania, pisania, a ponadto na stro­ nę praktyczną, przygotowującą go do życia na wsi. Językiem wykłado­ w y m w szkołach wiejskich był polski w Galicji Zachodniej oraz polski lub ruski w Galicji Wschodniej. Słabą stroną szkolnictwa wiejskiego były oddzielne programy, utrudniające młodzieży przepływ do szkół średnich, a także skostniałe typy szkół — 1- i 2-klasowych o czterech oddziałach oraz 3- i 4-klasowych o sześciu oddziałach. Szkoły wyżej zorganizowane 5-, 6- i 7-klasowe przewidziane były dla miast i mia­ steczek przemysłowo-kupieckich. Przy szkołach wiejskich lub małomia­ steczkowych organizowano także od 1895 r. kursy nauki dopełniającej: dla chłopców o charakterze rolniczo-przemysłowym, dla dziewcząt z za­ kresu gospodarstwa domowego. Zadaniem dodatkowym tych kursów było utrwalanie wiedzy zdobytej przez uczniów w trakcie nauki szkol­ nej. Przewidywano ponadto zorganizowanie w każdym powiecie przy­ najmniej jednej szkoły z rozszerzoną nauką rolniczą. 5 6 E M. С h a m с ó w n a, Szkolnictwo i oświata ludowa w dobie porozbiorowej, [w:] Historia chłopów, t. 2, Warszawa 1972, s. 568-587. R. W r o c z y ń s k i , Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i gospodarczym, Łódź 1949, s. 144. 6 �134 MARIA BIERNACKA Cechą szczególną ludowego szkolnictwa galicyjskiego było przede wszystkim to, że ukończenie szkoły ludowej nie dawało szans przejścia do szkół wyższych. Wyrażał się w tym stosunek zachowawczego ziemiaństwa do wsi i spraw oświatowych. Określał to na Sejmie Krajo­ w y m w 1887 r. hr. Jan Stadnicki: „My, którzy dbamy o wychowanie ludu złączonego z nami od wieków, wolimy zakładać skromne ochronki pod kierownictwem prostych sióstr służebniczek, niż mieć u siebie szko­ ły ludowe pospolite, obawiając się trucizny, które one w dzieciach wiej­ skich zaszczepiają" . W końcu X I X w. system galicyjskiego szkolnictwa nastawiony został na walkę z analfabetyzmem, wyrazem czego było znaczne zagęszczenie sieci szkolnictwa ludowego. W roku 1889/1890 było w Galicji 3329 szkół, a w 1900/1901 r. już 4323 — czyli że w ciągu 11 lat liczba ich wzrosła o 994. Dążono ponadto do podnoszenia kwalifikacji nauczycielskich, do wznoszenia nowych budynków szkolnych oraz uruchomiania szkół ist­ niejących tylko formalnie. Mimo że akcja walki z analfabetyzmem na wsi galicyjskiej przyno­ siła duże rezultaty, jednak niezwykle ciężkie warunki, w jakich żyła ówczesna wieś, sprawiały, że w 1900 r. jeszcze 41,3% dzieci nie po­ bierało nauki szkolnej, a 55,2% młodzieży nie uczęszczało na kursy do­ pełniające. Szczególnie wysokie natężenie analfabetyzmu występowało wśród dzieci i młodzieży narodowości ruskiej, co wynikało nie tyle z braku szkół, ile z nierespektowania praw językowych przysługujących tej ludności. Większy analfabetyzm wśród ludności ruskiej miał jeszcze swoje dodatkowe przyczyny w braku szkół parafialnych (które w okre­ sach wcześniejszych rozwijały się tylko przy kościołach rzymsko-katolic­ kich) oraz w małych możliwościach dalszego kształcenia się młodzieży w szkołach średnich. Zmniejszenie się analfabetyzmu wśród ludności polskiej, zwłaszcza młodzieży w wieku 12-21 lat, osiągnięte zostało w dużym stopniu dzięki działalności organizacji oświatowych oraz narastaniu zrozumienia zna­ czenia nauki wśród samej młodzieży. Wyrazem zainteresowania ludno­ ści wiejskiej rozwojem oświaty na przełomie X I X i X X w. było np. samorzutne organizowanie zimowych szkółek na terenach, gdzie najbar­ dziej odczuwano braki w tym zakresie. Tak np. w b. pow. żywieckim, gdzie na 71 gmin wiejskich aż 31 nie posiadało szkół, ludność wiejska utrzymywała własnym kosztem 50 szkółek zimowych, z których korzy­ stało ponad 4000 dzieci. Świadczyło to o narastaniu zasadniczych zmian w postawach chłopów galicyjskich, a zwłaszcza w kształtowaniu się ich stosunku do oświaty . I podobnie jak w zaborze rosyjskim i pruskim, wielką rolę w tych zmianach odegrały na wsi galicyjskiej szkoły ludo7 8 7 8 Tamże, s. 144-145. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 596-599. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 135 we i nauczyciele wiejscy, kształceni od 1871 r. w seminariach nauczy­ cielskich. Oni to właśnie, nauczyciele wiejscy, przyczynili się w znacz­ nym stopniu do powstania drugiego, pozaszkolnego nurtu krzewienia oświaty wśród dorosłych, którego rezultaty zaznaczyły się tak wyraźnie na wielu odcinkach życia wiejskiego. Szkolnictwo wiejskie w Królestwie Polskim z dawniejszym podzia­ łem na szkoły jednoklasowe i dwuklasowe zreformowane zostało w 1864 r. ukazem cara Aleksandra I I , na mocy którego powstały szkoły po­ czątkowo wioskowe i gminne. Szkoły te pozostawały na utrzymaniu samorządów wiejskich, co dotyczyło zarówno nauczycieli, jak i budyn­ ków szkolnych. W zamian za to wieś uzyskała prawo wyboru własnych kandydatów na nauczycieli, którzy byli następnie zatwierdzani przez na­ czelników dyrekcji naukowych. Zróżnicowanie narodowościowe i wyzna­ niowe ludności Królestwa Polskiego stwarzało także podstawy do zakła­ dania szkół mniejszościowych z własnym językiem narodowym. Ten stosunkowo liberalny ukaz carski wydany bezpośrednio po Po­ wstaniu Styczniowym został jednakże podważony przez ustawę z 1885 r. oraz wcześniej jeszcze wydaną instrukcję szkolną. Nowe ustawy i za­ rządzenia wprowadzały w szkołach język rosyjski, znosiły prawo samo­ rządu do wybierania kandydatów na nauczycieli, utrudniały prowadze­ nie religii przez katechetów rzymskokatolickich, co w konsekwencji prowadziło do rusyfikacji szkolnictwa. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed 1885 r. — na Podlasiu w 1867 г., w innych zaś miejscowościach w 1870 r. i nieco później . Dodać także należy, że na terenach wschod­ nich Królestwa sieć szkół rządowych nie była jednakowa; gdzie miesz­ kali unici, sieć szkół była gęstsza, gdzie zaś sami Polacy — znacznie rzadsza. W miarę postępującej rusyfikacji szkolnictwa powstawały na terenie miast, później także na wsi, szkoły prywatne o charakterze legalnym. Szkoły te, organizowane w latach siedemdziesiątych sporadycznie, naj­ większy przyrost osiągnęły w ostatnich latach X I X w. Interesujące było także, że w miarę jak spadała frekwencja uczniów w szkołach rządo­ wych, wzrastała ona w prywatnych. Początkowo były to przeważnie szkoły żeńskie, z czasem jednak zamieniały się na koedukacyjne. Na skutek akcji rusyfikacyjnej zaznaczył się również spadek frekwencji uczniów w szkołach wiejskich, zwłaszcza dziewcząt, którym — według zdania rodziców — znajomość języka rosyjskiego nie była potrzebna . Rusyfikatorska polityka władz carskich doprowadziła w rezultacie do powstania tajnego nauczania również na terenie wsi. Akcja ta roz­ poczęta już w siódmym dziesięcioleciu X I X w. miała charakter samo9 10 9 H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu 1864-1904, Warszawa 1967, s. 219-221; S. K o t , Historia 1924, s. 603-606. B r o d o w s k a , op. cit., s. 221-222. 10 w Królestwie Polskim wychowania, Warszawa �136 MARIA BIERNACKA rzutny. H. Brodowska wyróżnia 3 typy tajnych wiejskich szkół: a) „szkół­ k i " organizowane dla dzieci chłopskich przez ich rodziców, b) „szkółki" organizowane przy dworach dla dzieci właścicieli i służby dworskiej, c) „szkółki" parafialne. Jak wynika z badań, młodzież wiejska częściej korzystała z nauki w szkółkach parafialnych, w znikomym natomiast procencie uczęszczała do szkółek przydworskich, co spowodowane było obustronną nieufnością obu warstw społecznych. Skład nauczycieli tajnych szkółek był różnorodny. Jak wykazały badania H. Brodowskiej, wśród ogólnej liczby 334 osób oskarżonych o tajne nauczanie dzieci w latach 1870-1904 na terenie guberni kielec­ kiej, lubelskiej, piotrkowskiej, radomskiej i siedleckiej było 77 kobiet, w tym 24 chłopki (matki wraz z córkami), jedna nauczycielka (wydalo­ na ze szkoły rządowej), a ponadto żony rzemieślników, robotników, oficjalistów dworskich, żołnierzy, podoficerów oraz jedna właścicielka dworu ze swymi córkami. Wśród 257 mężczyzn oskarżonych o nielegal­ ne nauczanie było 104 chłopów (stałych mieszkańców wsi), 96 mężczyzn bez bliższych danych o ich pochodzeniu i przygotowaniu, a także: orga­ niści, żołnierze i podoficerowie rezerwy, oficjaliści dworscy, pisarze gminni, Żydzi (z guberni siedleckiej) oraz pojedynczo występujący — sołtys z synem, wójt, młynarz i były uczestnik Powstania Styczniowe­ go . Materiały pochodzące z innych źródeł, zwłaszcza o charakterze pamiętnikarskim, a także zbierane podczas etnograficznych badań tere­ nowych, niejednokrotnie jeszcze poszerzają ten tak bardzo różnorodny skład tajnych nauczycieli wiejskich tamtego okresu. 11 Można się domyślać, że ruch tajnego nauczania na wsi, będący re­ akcją na carską politykę rusyfikatorską, przyciągał do tej działalności inteligencję, w tym także pochodzenia chłopskiego, wykształconą przede wszystkim w seminariach nauczycielskich. Wychowankowie tych placó­ wek szli do pracy na wieś w celu upowszechniania wśród chłopów oświaty i wychowania w duchu patriotycznym. Poziom nauczania w tajnych szkołach zaboru rosyjskiego był na ogół niski i nie odpowiadał wymogom i potrzebom ówczesnej, budzącej się do nowego życia wsi. W tej sytuacji szkolnictwo ludowe nie było w sta­ nie zapobiec w sposób skuteczny pladze analfabetyzmu, którego roz­ miary były przerażające. Tak np. Joanna Landy-Tołwińska podaje, że na przełomie X I X i X X w. było w Królestwie Polskim 993 000 dzieci w wieku szkolnym, z czego do szkół uczęszczało 177 000, czyli zaledwie 17%. W przededniu rewolucji 1905 r. Królestwo Polskie liczyło ok. 10 milionów ludności, w tym ok. 8 milionów niepiśmiennych. W tym czasie Galicję zamieszkiwało ponad 7 milionów ludności, wśród której znajdo­ wały się przeszło 3 miliony analfabetów . 12 11 Tamże, s. 235. J Landy-Tołwińska, szawa 1961, s. 50-51. 1 2 Analfabetyzm w Polsce i w świecie, War­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 137 Ruch tajnego nauczania był z jednej strony protestem przeciwko rusyfikatorskim zapędom zaborcy, z drugiej zaś wyrazem nowych dą­ żeń i ambicji warstwy chłopskiej,- pragnącej uczyć swe dzieci, a nie­ rzadko także dorosłych. „Ruch ten •— jak pisze H . Brodowska — któ­ rego, niestety, rozmiarów ustalić nie można, wyrażał aspiracje kultural­ ne, świadomość ogólną i narodową chłopów" . Mimo szeregu inicjatyw podejmowanych na terenie Królestwa w sprawie rozwoju szkolnictwa ludowego (oprócz szkółek polskich ist­ niały szkółki litewskie, niemieckie i najbardziej popierane przez władze carskie szkółki rosyjskie, przeznaczone dla ludności unickiej) liczba szkół wprawdzie wzrastała, ale nieproporcjonalnie do przyrostu ludności. Jak wykazują dane statystyczne, w 1879 r. na jedną szkołę początkową przypadało 1993,1 mieszkańców, w 1899 r. — 2679,5, a w początkach X X w. aż 3000 mieszkańców. W rezultacie w 1904 r. na 1000 mieszkań­ ców wsi przypadało zaledwie 32 uczniów, co stawiało Królestwo nie tylko w tyle za zacofaną pod względem oświatowym Galicją, ale także za Rosją europejską i innymi azjatyckimi prowincjami rosyjskiego impe­ rium . 13 14 SZKOLNICTWO ZAWODOWE S. Michalkiewicz omawiając drogi postępu w rolnictwie na obszarze zaboru pruskiego stwierdza, że istotnymi czynnikami tego postępu był rozwój nowoczesnej wiedzy i nauki, a także rozwój teorii racjonalnego gospodarowania, które w drugiej połowie X I X w. przenikały nie tylko do gospodarstw ziemiańskich, ale także chłopskich. Postępowi temu to­ warzyszył wczesny rozwój fachowego piśmiennictwa, szkół zawodowych, a także towarzystw rolniczo-gospodarczych. Już w latach 1836-1845 ks. Borowicz wydawał w Lesznie czasopismo „Przewodnik Rolniczo-Prze­ mysłowy", w Pszczynie na Śląsku zaś wydawano dla chłopów „Tygod­ nik Polski". Ponadto w okresie Wiosny Ludów wychodziły różne pisma przeznaczone dla wsi, m.in. „Dziennik Górnośląski", „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", a także „Przyjaciel Ludu", wydawany w języku pol­ skim. Pisma te miały różny charakter, niektóre z nich, jak np. „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", była reakcyjna i służyła także pruskiej reakcji . Ważną rolę w propagowaniu wiedzy rolniczej odgrywały towarzystwa rolnicze, jak np. Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Towarzystwa te jednak do lat sześćdziesiątych X I X w. służyły głównie ziemiaństwu, sprawa gospodarki chłopskiej natomiast „albo nie mieściła się zupełnie w programach i pracy towarzystw, albo była spychana w praktyce na 1S 1 3 1 4 15 B r o d o w s k a , op. cit., s. 264. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 618. Historia chłopów polskich, t. 2, Warszawa 1972, s. 135. �138 MARIA BIERNACKA 16 poślednie miejsce" . Ale już od lat sześćdziesiątych zaczynają krzewić się organizacje chłopskie, które odegrały ważną rolę w propagowaniu nowoczesnej wiedzy rolniczej. Należało do nich Towarzystwo Rolnicze Ziemi Kaszubskiej z siedzibą w Kościerzynie i Towarzystwo w Piasecz­ nie na terenie Pomorza. Towarzystwo w Piasecznie, pisze Michalkiewicz, „cieszyło się szerokim rozgłosem i dzięki dużej przedsiębiorczości kie­ rownictwa zdobyło tak powszechne uznanie, że zjeżdżali tu nawet z od­ ległych okolic Wielkopolski i Galicji". Towarzystwo to było inicjatorem pierwszej w Polsce Spółki Pożyczkowej i Kasy Oszczędności (założo­ nych w 1864 г.), powołało do życia Towarzystwo Gospodyń oraz założy­ ło szkółkę rolniczą. W latach 1867-1869 wydawało pismo „Piast", które było uważane za przewodnik dla innych towarzystw oraz powstających kółek rolniczych . 11 Dalszą niezwykle ważną rolę w rozwoju kształcenia zawodowego chłopów odegrała spółdzielczość oraz kółka rolnicze. Na rozwój tych instytucji poważny wpływ wywarła działalność wybitnych Polaków — zwolenników pracy organicznej, jak Karol Marcinkowski, Dezydery Chłapowski, Karol Libelt, Maksymilian Jackowski oraz ks. Piotr Wa­ wrzyniak. Do propagowania spółdzielczości przyczyniała się również prasa. Spółdzielczość była zróżnicowana, z powodu licznych form naj­ większym uznaniem cieszyły się oszczędnościowo-pożyczkowe spółdziel­ nie rolnicze, spółdzielnie spożywców (tzw. konsumy) oraz spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe. W okresie wzmagającego się nacisku germanizacyjnego (1885-1914) ludność polska podjęła walkę samoobronną, działając na wszystkich polach życia społecznego. Powstają wówczas takie instytucje, jak Bank Włościański, spółki parcelacyjne, spółki dre­ narskie, spółdzielnie chłopskie „Rolnik". Doniosłą rolę w rozwoju wsi zaboru pruskiego odegrały także kółka rolnicze, które działały przez długi okres (pierwsze powstało w 1866 r. z inicjatywy chłopa Dionizego Stasiaka w Dolsku — w Wielkopolsce) bez formalnego związku, jedynie na podstawie jednakowych statutów, podobnych metod pracy oraz patronatu jednej osoby, która wywodziła się zawsze ze środowiska ziemiańskiego (chłopów dopuszczano do preze­ sur w powiatach). Dopiero w 1911 r. utworzony został Związek Kółek Rolniczych, a jego organem prasowym stał się „Poradnik Gospodarski" wydawany od 1889 r. Działalność kółek rolniczych była według Michalkiewicza dość jedno­ stronna i ograniczała się wyłącznie do gospodarzy, nie obejmowała swym zasięgiem całej wsi. „Szerzyła ideał chłopa patrioty, w myś] zawołania Krasińskiego «z polską szlachtą polski lud,,. Obok w y k ł a d ó w ziemian i księży, ale pod ich patronatem, w y s t ę p o w a l i też z referatami chłopi. I oni jednak przemawiali w duchu solidary16 17 Tamże, Tamże, s. 139. s. 140. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 139 stycznym [...] Mimo swego konserwatyzmu, narzuconego przez patriotów i zbyt jednostronnej działalności, ograniczonej do w ą s k o pojętej pracy o ś w i a t o w o - z a w o d o wej, kółka odgrywały istotną rolę w życiu wsi, były bowiem niejednokrotnie pio­ nierami postępu i nowoczesnego rolnictwa. Właśnie dzięki temu szerzyło się czy­ telnictwo popularnych broszur typu podręcznikowego oraz czasopism zawodowych, a niekiedy, zwłaszcza pod koniec X I X w., także politycznych czasopism. Kółka rol­ nicze miały tu zresztą sprzymierzeńca w postaci Towarzystwa Czytelni Ludo­ wych [...] Z narodowego punktu widzenia — kończy swoje na ten temat rozważa­ nia Michalkiewicz — nieobojętne było również to, że kółka rolnicze przyczyniały się do podnoszenia świadomości narodowej, co było istotne z uwagi na politykę germanizacyjną" . 18 Słaby rozwój wiedzy rolniczej w zaborze austriackim uwarunkowa­ ny był przede wszystkim niskim poziomem wiedzy ogólnej. Wiedza rol­ nicza, jak pisze S. Inglot, dostosowana była do potrzeb klasy obszarniczej i miała głównie na celu „ulepszenie form gospodarowania w rol­ nictwie i zwiększenie dochodów z folwarku przez umiejętniejszą eks­ ploatację siły roboczej i taki charakter zachowała też nadal po wejściu w okres kapitalizmu. Z trudem i powoli torowała sobie drogę od dru­ giej połowy X I X w. szersza akcja oświatowo-rolnicza biorąca pod uwa­ gę również interesy chłopów" . Zmiany te następowały powoli, a do ich powstania przyczyniła się w znacznym stopniu działalność samych chłopów zorganizowanych w Stronnictwie Ludowym. Działające towarzystwa — Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie we Lwowie i Krakowskie Towarzystwo Rolnicze prowadziły trzy głów­ ne i różnorodne akcje: krzewienie wiedzy rolniczej, działalność politycz­ no-ekonomiczną oraz administracyjno-agrarną. W ramach krzewienia wiedzy rolniczej zakładano wzorcowe gospodarstwa, urządzano odczyty i posiedzenia naukowe, ustalano stypendia dla uczącej się młodzieży, prowadzono kursy dokształcające, wprowadzano nawozy sztuczne, or­ ganizowano wystawy płodów rolnych, inwentarza żywego, najnowszych maszyn i narzędzi rolniczych, a także zakładano szkoły rolnicze. Dzia­ łalność tych towarzystw nabrała większego znaczenia dla chłopów po roku 1867, kiedy następowała ich decentralizacja i powstały towarzy­ stwa prowincjonalne, okręgowe i powiatowe. W okresie autonomii część zadań towarzystw przejął Wydział Krajowy. Obok galicyjskich kółek rolniczych, które miały na celu szerzenie wiedzy rolniczej, powstawały także towarzystwa o charakterze specjalistycznym, jak: leśne, ogrod­ nicze, pszczelarskie, rybackie, łowieckie i inne — pracujące w intere­ sie zrzeszonych w nim członków. 19 Od drugiej połowy X I X w. rozwija się także szkolnictwo rolnicze na poziomie średnim (Czernichów, 1856 r.) i wyższym (Dublany, 1878 r. oraz Studium Rolnicze w Uniwersytecie Jagiellońskim, 1890 г.), a na­ stępnie także zawodowe szkoły rolnicze dla chłopów (Horodenka i Ja18 19 Tamże, Tamże, s. 147. s. 273. �140 MARIA BIERNACKA gielnica, 1885 г.; Kobernice, 1886 r.; Bereźnica, 1896 r.; Suchodół, 1898 г., i Miłocin, 1906 г.). Uczniowie niższych szkół rolniczych rzadko jed­ nak wracali na swe gospodarstwa (11%> w latach 1887-1908), gdyż reszta zatrudniała się przeważnie w charakterze niższych oficjalistów folwarcz­ nych. S. Inglot stwierdza nawet, że w szerzeniu oświaty rolniczej wśród chłopów większe znaczenie miały szkoły zimowe i kursy dopełniające aniżeli szkoły zawodowe. Szkoły takie prowadzili nauczyciele. W okresie zimowym (od listopada do marca) wykładali teorię rolnictwa, a w okre­ sie letnim odwiedzali gospodarstwa uczniów, służąc im swą radą i wska­ zówkami. Szkoły takie działały w Niewiarowie (b. pow. Wieliczka), Lubczy (b. pow. Pilzno), w Dulczówce i Tęgoborzy (b. pow. Nowy Sącz). Istniały ponadto kursy dopełniające przy szkołach ludowych, gdzie 15letni uczniowie przez 3 lata szkolne słuchali wykładów nauczycieli (10 godzin tygodniowo) i równocześnie latem prowadzili praktyki w ogród­ kach przyszkolnych. Zapotrzebowanie na nauczycieli przygotowanych zawodowo do zajęć w szkołach rolniczych zimowych i dopełniających .spowodowało, że od 1890 r. przedmiot rolnictwa wprowadzono do pro­ gramów seminariów nauczycielskich. Kółka rolnicze zatrudniały także nauczycieli wędrownych, którzy — jak pisze S. Inglot — wygłaszali w terenie referaty fachowe i w ten sposób kształcili najszersze rzesze rolników. Oprócz wymienionych szkół rolniczych były jeszcze szkoły specjali­ styczne: ogrodnictwa, sadownictwa, gorzelnictwa, uprawy lnu, chmielarstwa oraz gospodarstwa domowego. Najstarsza taka szkoła w Polsce "ostała założona w 1898 r. w Gorliczynie koło Przeworska przez łańcucko-przeworską radę powiatową, na wniosek znanego działacza spo­ łecznego i posła na sejm galicyjski z ramienia Stronnictwa Ludowego — Bolesława Żardeckiego. Szkoła już w 1900 r. przeniesiona została do wsi Albigowa w byłym pow. Ł a ń c u t . W kształceniu zawodowym na terenie Królestwa Polskiego główną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze. Pierwsza szkoła rolnicza dla młodzie­ ży męskiej została zorganizowana w 1900 r. w Otrębusach koło War­ szawy pod nazwą „Farmy Ogrodniczej w Pszczelinie". Inicjatorką i pierwszą kierowniczką tej szkoły z ramienia Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego była Jadwiga Dziubińska, wychowanka szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej, znana już ze swej poprzedniej działalności patrio­ tycznej i oświatowej w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz prawie dwuletniego pobytu na wsi kieleckiej, gdzie prowadziła tajną szkółkę dla dzieci i dorosłych. Bezpośrednia znajomość warunków i potrzeb ży­ cia polskiej wsi, żarliwa i szeroka działalność w Polskim Związku L u ­ dowym, w kółkach rolniczych im. Staszica, w czasopiśmie „Zaranie", 20 20 Tamże, . 272-276; S. I n g l o t , Zarys rozwoju Żeńskiej Szkoły w Albigowej (1896-1958), Przemyśl 1958; por. także T. T u r k o w s k i , ludowych szkół rolniczych, „Wieś i Państwo", nr 3: 1946, s. 186-195. s Rolniczej Początki �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 141 wreszcie wyjazdy za granicę do Czechosłowacji, Niemiec, Belgii, Danii i Szwecji, pozwoliły Dziubińskiej wypracować taką koncepcję szkoły rolniczej, której cele i metody pedagogiczne znalazły swe przedłużenie w szkolnictwie rolniczym Polski niepodległej, a nawet w innych zbliżo­ nych placówkach wychowania, jakimi były później uniwersytety ludo­ we oraz szkoły spółdzielcze. Odwołując się do ideałów wychowawczych zawartych we wskaza­ niach Komisji Edukacji Narodowej Dziubińska żądała reformy całego szkolnictwa w kierunku powszechności i ujednolicenia. Według niej za­ daniem szkoły „jest tworzyć ludzi myślących, zdrowych, zdolnych do samodzielnego kształcenia się, podawać -wiedzę praktyczną, którą w ży­ ciu stosować można". Aby panowała zgodność pomiędzy zasadami gło­ szonymi przez nauczających a ich postępowaniem: „Należy stworzyć w do­ mu i w szkole otoczenie szlachetne, czyste, by tchnienie jego przeni­ kało do duszy dziecka, tłumiło złe instynkty". Szczególne zadanie stawiała szkołom rolniczym, które jej zdaniem pow inny „oświecić umysły wszystkich, wyrwać z dziedziny przesądów, dać ile można, szeroki światopogląd, rozbudować bogactwo uśpione, po­ czucie piękna, prawdy, sprawiedliwości [...] wyrobić samokrytykę oraz duszę pańszczyźnianą w miarę możliwości przeobrazić, dając jej poczu­ cie własnej siły i godności". Ponadto winny one „nauczyć pracować owocnie, zapoznając z poszczególnymi dziedzinami gospodarstwa i prze­ mysłu ludowego praktycznie i teoretycznie. Dać to, czego nie dała szko­ ła elementarna w sposób odpowiedni dla dorosłych". Funkcje te miały spełniać zajęcia praktyczne, które w szkołach dla chłopców obejmowały uprawę roli, ogrodnictwo, pszczelarstwo, koszykarstwo i hodowlę, a w szkołach dla dziewcząt zajęcia ze wszystkich dziedzin gospodarstwa domowego . Ten szeroki program nauczania, jaki zakładała Dziubińska, nie mógł być w całej pełni realizowany przede wszystkim ze względu na słabe przygotowanie kandydatów, którzy w większości swej byli półanalfa­ betami. Mimo to szkoła J. Dziubińskiej „wbrew swej nazwie" — jak pisze M . Chamcówna — dawała wychowankom nie tylko wiedzę fa­ chową, ale wykształcenie ogólne, zachęcała ich do samouctwa, przygo­ towywała do aktywnej działalności na polu gospodarczym, społecznym i narodowym" . Było to możliwe dzięki temu, że Dziubińska dążąc do tego, by szkoła rolnicza wychowywała ludzi oświeconych, kulturalnych i uspołecznionych, odcięła się od różnych utopijnych koncepcji i stwo­ rzyła typ szkoły dopasowany do aktualnych i przyszłościowych potrzeb wsi. Program ten był stale zresztą udoskonalany. Zmuszona do opuszczenia szkoły rolniczej w Pszczelinie Dziubińska T 21 22 2 1 Z. K m i e c i k , Ruch oświaty na wsi t;:awa 19(53, s. 108-110. C h a m c ó w n a , op. cii., s. 625. s 2 Królestwa Polskiego 1905-1914, W a r - �142 MARIA BIERNACKA nie załamała się, lecz w 1904 r. zorganizowała szkołę rolniczą dla dziew­ cząt w Kruszynku koło Włocławka. Cele ogólne szkoły były podobne jak w Pszczelinie. Zakres zajęć obejmował natomiast najbardziej sze­ roko pojęte prowadzenie gospodarstwa domowego, a więc ogrodnictwo, pszczelarstwo, hodowlę drobiu i trzody chlewnej, krawiectwo, tkactwo oraz hafciarstwo. Gospodarstwo rolne szkoły ułatwiało prowadzenie za­ jęć praktycznych, podczas których uczennice sprawdzały wiedzę zdo­ bywaną podczas lekcji. Dziewczęta uzupełniały ponadto swe wykształcenie w zakresie szko­ ły elementarnej ucząc się czytania, pisania, rachunków, historii Polski, geografii trzech zaborów, a także botaniki, chemii, fizyki, anatomii, f i ­ zjologii człowieka i roślin, lecznictwa i higieny oraz weterynarii. Do programu zajęć szkolnych należała również ścisła współpraca z okolicznymi wsiami, organizowanie wystaw gospodarstwa domowego, wycieczek krajowych i zagranicznych (np. w 1909 r. do Czech). Ponadto przy szkole była ochronka dla dzieci, w której uczennice pod kierun­ kiem swych nauczycielek przyspasabiały się do prowadzenia takich pla­ cówek w swoich wsiach. Zespół nauczający w szkołach rolniczych liczył na ogół wraz z kie­ rowniczką ok. 5 osób. Zakładano, że winien to być zespół odznaczający się dużym doświadczeniem pedagogicznym, ideowością i żarliwością spo­ łeczną. Zorganizowanie takiego zespołu było możliwe dzięki nastrojom panującym wówczas wśród ideowej i patriotycznej inteligencji, w tym także nauczycieli. Pod kierunkiem tak utalentowanej kierowniczki, jaką była J. Dziubińska, zespół osiągał sukcesy wychowawcze, nie notowane w innych tego typu szkołach . Zespoły uczniowskie jednorocznych szkół rolniczych liczyły zwykle po kilkadziesiąt osób. Zainteresowanie szko­ łami stale wzrastało, ponieważ ich wychowankowie zaznaczali się w swoich środowiskach w sposób wybitnie dodatni. Do propagowania tego postępowego szkolnictwa rolniczego przyczy­ niała się postępowa prasa ludowa, a zwłaszcza czasopismo „Zaranie", z którym Dziubińska i jej środowisko najściślej współpracowało. W krótkim czasie na podobieństwo tych szkół powstają nowe: męska w Sokołówku koło Ciechanowa (1905 г.), żeńska w Gołotczyźnie (1909 r.) i męska w Bratnem (1913 r.) — również w Ciechanowskiem. W 1913 r. szkołę rolniczą dla dziewcząt wiejskich organizuje w Krasieninie koło Lublina wybitna działaczka ludowa i oświatowa Irena Kosmowska — ówczesna współredaktorka „Zarania" i działaczka Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Staszica. Na uwagę zasługuje to, że wszystkie ówczesne szkoły rolnicze po­ wstawały i utrzymywały się z prywatnych dotacji ludzi „zarażonych" 23 " K m i e c i k , op. cit., s. U l ; Por. Pamięć Dziubińskiej i wybór jej przemówień, artykułów, boru. Wspomnienia o Jadwidze listów, Warszawa 1968. �OŠWSA1A A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 143 ideą służby społecznej dla wsi i kraju. Przykładem jest Szkoła w K r u szynku, która powstała z inicjatywy Maksymiliana Malinowskiego. Za­ budowania oraz ogród ofiarowała szkole Irena Hackowa — koleżanka Jadwigi Dziubińskiej, natomiast Janina Blochowa przeznaczyła 300 rubli na jej uruchomienie. Prezes Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludo­ wego zobowiązał się udzielać szkole 1200 rubli rocznego zasiłku. Inicjatorem szkoły rolniczej w Bratnem był Aleksander Świętochow­ ski, który przeznaczył na ten cel fundusz zebrany podczas swojego j u ­ bileuszu z okazji 25-lecia pracy. Realizację projektu ułatwiła Aleksandra Bąkowska ofiarowując szkole 58 morgów ziemi wraz z sadem i polet­ kami doświadczalnymi. Do powstania szkoły w Sokołówku przyczynił się lekarz ciechanow­ ski Franciszek Rajkowski, kurator fundacji Tomasza Klonowskiego, któ­ ry przeznaczył część swego majątku na kształcenie synów chłopskich. Rajkowski w porozumieniu z Dziubińską zawarł umowę z Towarzy­ stwem Kółek Rolniczych im. Staszica i w ten sposób szkoła otrzymała roczną dotację w wysokości 500 rubli. Szkoła w Krasieninie ufundowana została przez Irenę Kosmowską, która za własne pieniądze zakupiła resztówkę pofolwarczną. Bliscy współpracownicy „Zarania" i ruchu zaraniarskiego przyczynili się do wyposażenia szkoły w odpowiednie urządzenia. Oczywiście wszyscy ini­ cjatorzy i fundatorzy interesowali się żywo losem swych szkół, zawsze gotowi nieść im swą pomoc. Trybuną szkół rolniczych było przede wszystkim „Zaranie", na ła­ mach którego omawiano żywotne problemy dotyczące losu wychowan­ ków, a zwłaszcza zadań, jakie przed nimi postawiła szkoła: „Uczniowie i uczennice ich, zaczerpnąwszy trochę światła, powinni zostawać po wsiach, pomiędzy swymi, i tam siać ziarno oświaty, jakie z owych szkół wynieśli". Ideę współpracy z młodzieżą szkół rolniczych i w ogóle z młodzieżą wiejską przejęło później pismo „Drużyna", zorganizowane przez młodych działaczy oświatowych pochodzenia chłopskiego: Alek­ sandra Bogusławskiego, Adama Chętnika i Antoniego Piątkowskiego. Redaktorem pisma została działaczka oświatowa Rozalia Brzezińska, a jej zastępcą Adam Chętnik. Pismo to „budziło" młodzież wiejską i wiązało ją — podobnie jak „Zaranie" i jego dodatek „Świt — Młodzi idą" — z rodzącym się ruchem ludowym. „Tam, gdzie był «pszczeliшак», «kruszynianka», «sokołowiak» były zarazem podatne warunki na istnienie różnorodnych form pracy społeczno-oświatowej i kulturalnej, a także politycznej — niepodległościowej", pisał organizator młodzieży wiejskiej Józef Niecko . Wychowankowie szkół rolniczych oraz młodzież wiejska pozostająca w kręgach czytelniczych „Zarania" i „Drużyny" stawali się także orga24 Cyt. za K m i e c i k , op. cit., s. 122. �144 MARIA BIERNACKA nizatorami kółek rolniczych im. Staszica. Kółka te prowadziły intensyw­ ne kształcenie w zakresie gospodarstwa wiejskiego, m.in. poprzez róż­ nego rodzaju kursy, wycieczki, prowadzenie poletek doświadczalnych. Działalność ta napotykała jednak duże trudności ze strony ziemiaństwa i kleru, zwalczających emancypacyjny ruch zaraniarski. Ziemiaństwo dla utrwalenia swych wpływów na wsi przystąpiło do utworzenia przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym Wydziału Kółek Rolniczych, co miało stanowić przeciwwagę dla działalności kółek staszicowskich. Okrę­ gowe Towarzystwo Rolnicze zatrudniające specjalnych instruktorów r o l ­ nych prowadziły prace doświadczalne w gospodarstwach chłopskich, kształciło swych członków na „ruchomym" uniwersytecie ludowym, którego zajęcia odbywały się kolejno w różnych miejscowościach, a po­ nadto zorganizowało dwie szkoły rolnicze (męską w Nałęczowie i żeńską w Mirosławicach), które miały stanowić konkurencję dla zaraniarskich .szkół rolniczych. P O Z A S Z K O L N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA STOWARZYSZENIA Odmienność treści, form i metod pracy oświatowej w poszczególnych zaborach uwarunkowana była przede wszystkim inną sytuacją społeczno-ekonomiczną i prawną. R. Wroczyński analizując programy oświato­ we polskich pozytywistów na tle społecznym i gospodarczym zwracał uwagę, że „w polskiej rzeczywistości społeczno-oświatowej przewaga rea­ liów w dziedzinie oświaty i wychowania miała swój specjalny charak­ ter. Wyraziło się w niej nie tyle nawiązywanie do potrzeb cywilizacji przemysłowej, co troska o własne społeczeństwo, chęć likwidowania je­ go rozwojowych anomalii oraz znalezienie realnej drogi działania w wa­ runkach ucisku narodowego. Warunki oświaty powodowały, iż fala rea­ lizmu zwróciła się raczej ku życiu niż ku szkole, wiązała się z przy­ sposabianiem do zawodów technicznych i handlowych. Zagadnienie współudziału treści realnych i filozoficznych w programach szkolnych, wyłączone spod dyskusji i wpływu społeczeństwa w dwu dzielnicach, nie mogło mieć tej żywotności, co gdzie indziej" . Owa „troska o wła­ sne społeczeństwo" i „chęć likwidowania jego rozwojowych anomalii", a także poszukiwanie „realnej drogi działania w warunkach ucisku na­ rodowego" spowodowały, że działalność oświatowa i kulturalna na w s i polskiej popłynęła szerokim nurtem pozaszkolnym. Formy jej i treści były różne dla poszczególnych dzielnic naszego kraju. 25 W zaborze pruskim cechą szczególną działalności oświatowej był jej 2 5 W roczyński, op. cit., s. 105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 145 gospodarczy charakter, wielka ostrożność i rozwaga w metodach dzia­ łania oraz izolacja od ogólnopolskich nurtów i wpływów. Ucisk narodo­ wy powodował, że w działalności gospodarczej i oświatowej jednoczyły się wszystkie grupy społeczne: lud, drobnomieszczaństwo, szlachta oraz duchowieństwo katolickie. W pracy tej korzystano przede wszystkim z możliwości działania legalnego. Na łamach „Dziennika Poznańskiego" ukazywały się artykuły w sprawie szkolnictwa, pisowni polskiej, wybo­ rów, stowarzyszeń oświatowych, redaktor „Orędownika" zaś R. Szymań­ ski korzystając z ustawowych prawnień urządzał od 1872 r. wiece l u ­ dowe, które stanowiły jedną z form działalności polityczno-społecznej i oświatowej. O ile jednak praca na polu gospodarczym prowadzona być mogła bez większych przeszkód, to działalność stowarzyszeń oświatowych napoty­ kała poważne trudności, zwłaszcza w okresie tzw. walki kulturalnej. W zaborze pruskim działały następujące stowarzyszenia: 1) Towarzystwo ku Popieraniu Moralnych Interesów Ludności Polskiej (założone w 1869 r. w Toruniu), które w programie swym zakładało podnoszenie oświaty i obyczajowości wśród Polaków, wpływanie na opinię publiczną poprzez prasę polską i niemiecką oraz staranie o równouprawnienie ludności polskiej w całym państwie; 2) Towarzystwo Oświaty Ludowej (powstałe w 1872 г.), celem którego było zakładanie bibliotek, popieranie wydaw­ nictw i pism ludowych, rozpowszechnianie książek, pism i obrazków oraz zakładanie ochronek. Liberalny charakter tego Towarzystwa powo­ dował, że było ono zwalczane przez władze niemieckie. W 1879 r. zo­ stało rozwiązane z racji organizowania wieców w obronie języka pol­ skiego w szkole; 3) Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL — powstałe W 1880 г.), mające na celu wychowanie religijne ludu poprzez czytanie książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych. Działalnością swą objęło ono cały zabór pruski i wychodźstwo polskie w Niemczech. To­ warzystwo Czytelni Ludowych, które zwłaszcza w pierwszym okresie działalności narażone było na szykany ze strony władz pruskich, prze­ trwało do czasów odzyskania niepodległości. Przed 1914 r. dorobek TCL wynosił: 1032 bibliotek w Wielkopolsce, 157 na Śląsku, 342 na Pomorzu i Prusach Wschodnich oraz 131 na wychodźstwie. Biblioteki te były utrzymywane z dobrowolnych składek i darów społeczeństwa. 1 TCL przeniknięte było duchem solidaryzmu społecznego, w okresie późniejszym opanowane nawet zostało przez Narodową Demokrację. Odegrało ono wielką rolę w zakresie krzewienia czytelnictwa i rozbu­ dzania świadomości narodowej Polaków. J. Molenda analizując czynni­ k i sprzyjające kształtowaniu się ruchów politycznych na wsi wszystkich zaborów stwierdza, że wobec niemożliwości szerszego rozwoju prac polityczno-parlamentarnych w zaborze pruskim — działalność stronnictw sprowadzała się w większym stopniu, aniżeli np. w Galicji, do wyda­ wania czasopism oraz udziału w organizacjach społeczno-gospodarczych 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �116 MAKIA BIERNACKA i kulturalno-oświatowych. Krytyczny stosunek społeczeństwa wielko­ polskiego do ugodowej polityki miejscowych konserwatystów spowodo­ wał, że dominującą pozycję uzyskała Narodowa Demokracja, która bro­ niąc polskości i prawa do utrzymania ziemi zapewniła sobie także kon­ trolę nad ekonomiczno-społecznymi i kulturalno-oświatowymi organiza­ cjami masowymi chłopów. Organizacje te walcząc z germanizacją przy­ czyniały się do wzrostu świadomości politycznej i narodowej chłopów, do ochrony polskości tych ziem oraz do wzrostu kultury gospodarowa­ nia. Na ogólnym tle specyficznych stosunków społeczno-gospodarczych, narodowych i politycznych zrodziła się tam również idea solidaryzmu społecznego, który łączył wszystkie warstwy i klasy na gruncie walki /. germanizacją i w obronie polskiego stanu posiadania . Wiek X I X oraz przełom ostatnich stuleci zaznaczył się w życiu ziem polskich wchodzących w skład zaboru austriackiego poważnym osiągnię­ ciem w zakresie oświaty i kultury. Spośród ośrodków miejskich na czo­ ło wybijają się dwa najważniejsze centra życia umysłowego — L w ó w i Kraków. We Lwowie, który po pierwszym rozbiorze był siedzibą władz austriackich „Królestwa Galicji i Lodomerii" oraz sejmu stano­ wego, głównym ośrodkiem życia umysłowego stał się uniwersytet Jana Kazimierza. Po repolonizacji w 1871 r. (istniał od 1783 r.) Uniwersytet ten awansował do czołowych uczelni europejskich. Drugim ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego był Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ufundowany w 1817 r. przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, wiel­ kiego znawcy, miłośnika i kolekcjonera słowa pisanego. Zadaniem tej placówki było gromadzenie materiałów rękopiśmienniczych i drukowa­ nych dotyczących Polski, a t y m samym stworzenie warsztatu nauko­ wego dla potrzeb polskich uczonych. Zakład prowadził także prace w y ­ dawnicze, a ponadto stworzył wielką bibliotekę, która odegrała ważną rolę w życiu narodu polskiego. Oprócz biblioteki Ossolińskich działały tam jeszcze i inne poważne ośrodki biblioteczne. 26 W mieście t y m istniały także wówczas duże możliwości stowarzy­ szania się, czego dowodem jest to, że w roku 1884 funkcjonowało tam 196 stowarzyszeń. Najważniejsze z nich to Towarzystwo Historyczne ze swym organem „Kwartalnikiem Historycznym", Towarzystwo Lite­ rackie im. A. Mickiewicza, które po przeorganizowaniu się objęło swą działalnością całą literaturę polską i swój organ „Pamiętnik Towarzy­ stwa Literackiego im. A. Mickiewicza" przemianowało na „Pamiętnik Literacki". Ponadto rozwijało się bardzo bujnie czasopiśmiennictwo — w 1884 r. ukazywało się we Lwowie 59 czasopism polskich i 10 „rusińskich". Działało tam także wielu naukowców i pisarzy. Szczególną rolę 26 Tamże, s. 144; C h a m c ó w n a , op. cit., s. 568-583; J . M o l e n d a , ruch polityczny od przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] chłopów polskich, t. 2, s. 464-465. Chłopski Historia �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 147 WIEJSKIEJ spełniło „modernistyczne" środowisko literackie, w którym działali tej miary pisarze, co Jan Kasprowicz, Karol Irzykowski, Stanisław Brzo­ zowski, Aleksander Fredro, Walerian Łoziński, Iwan Franko oraz wielu innych. Drugim z kolei ośrodkiem życia umysłowego w Galicji był Kraków. Jego rola w X I X w. była jednak znacznie mniejsza, zwłaszcza po re­ wolucji 1846 г., która spowodowała włączenie „republiki krakowskiej" z powrotem do Austrii. Pod koniec X I X w. miasto zaczęło się podnosić 7. upadku przede wszystkim dzięki działalności Uniwersytetu, który po­ siadał stare tradycje i utrzymał język wykładowy polski. Obok Uniwer­ sytetu zaczęła także działać Akademia Umiejętności, która wkrótce uzys­ kała naczelną pozycję w nauce polskiej zarówno w okresie zaborów, jak i w Polsce niepodległej okresu międzywojennego. Szczególna rola przypadła literackiemu środowisku Krakowa z prze­ łomu X I X i X X w., które stworzyło nowe formy ekspresji artystycznej, nowy styl życia i w ogromnym stopniu zainteresowania swe zwróciło także w kierunku wsi i jej kultury — co znalazło m.in. wyraz w We­ selu Stanisława Wyspiańskigo. Tak więc w ostatnich dziesięcioleciach bytu pod zaborami Kraków odzyskał swoje dawne znaczenie. Janina Kulczycka-Saloni analizując życie literackie i kulturalne Po­ laków w X I X w. wskazuje na najważniejsze czynniki, które spełniały rolę integrującą na obszarze wszystkich ziem polskich. Do pierwszych zalicza ogólną postawę inteligencji polskiej, „która w gruncie rzeczy nigdy nie przyjęła do wiadomości faktu rozbiorów i traktowała granice zaborów jako swego rodzaju utrudnienie techniczne w kontaktach oso­ bistych i literackich". Działacze literatury i prasy polskiej pisali dla „całego audytorium polskiego, do wszystkich Polaków bez względu na ich przynależność państwową i miejsce zamieszkania" . Na tym tle w y ­ rastał kult języka polskiego „jako podstawowego czynnika więzi narodo­ wej, troska o jego poprawność, o jego kulturę, postawa obronna wobec destrukcyjnych wpływów obcojęzycznego środowiska" — o czym świad­ czy literatura, która w świetle negatywnym ukazuje postaci ludzi, któ­ rzy zobojętnieli narodowo lub się wynarodowili . Wielką rolę w integracji Polaków spełniała także prasa. Publicyści i dziennikarze pisali bowiem artykuły przeznaczone dla całego „audyto­ rium polskiego" bez względu na przynależność państwową i miejsce zamieszkania. Społeczeństwo polskie było nie tylko informowane o losie Polaków rozrzuconych po świecie, ale także „pociągane do świadczeń na rzecz rodaków bardziej zagrożonych czy bardziej nieszczęśliwych (na przykład akcje na powodzian, na głodujących na Śląsku Polaków orga­ nizowane przez prasę warszawską), a także na instytucje i działanie 27 28 2 7 J. K u l c z y c k a - S a l o n i , Polska XIX wieku, s. 505-506. Tamże, s. 506. 28 Geografia literacka Polski pod zaborami, [w.] �148 MARIA BIERNACKA 0 znaczeniu narodowym, takie jak Kasa im. Mianowskiego, Akademia Umiejętności, przedsięwzięcia wydawnicze" . Dalsze czynniki integracji to instytucje przekraczające granice za­ borów w sensie rozumienia i reprezentowania interesów ogólnonarodo­ wych, jak np. Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Akademia Umiejętności w Krakowie. Ponadto zadania integracyjne spełniały róż­ nego rodzaju instytucje o charakterze ogólnonarodowym. Przodował pod^ tym względem właśnie Kraków, gdzie uroczystości jubileuszowe oraz pogrzeby sławnych ludzi organizowane były na skalę ogólnopolską. Po­ dobną rolę pełniły różne zjazdy naukowe, a zwłaszcza historyków, od­ bywające się przeważnie we Lwowie. Niemniej ważny czynnik integru­ jący stanowili pisarze polscy, którzy utrzymywali ze sobą ścisłe kon­ takty literackie i osobiste, a także zmieniali często miejsce swego za­ mieszkania, przenosząc się z jednego zaboru do drugiego . Działalność oświatową na wsi galicyjskiej rozpatrywać należy w kon­ tekście jej autonomii politycznej oraz decydujących wpływów zacho­ wawczych ugrupowań szlachecko-ziemiańskich. R. Wroczyński stwier­ dza, że inny był niż w pozostałych zaborach charakter akcji oświato­ wej. O ile bowiem w Kongresówce i w Poznańskiem działalność oświa­ towa kompensowała brak szkół, o tyle w Galicji przeciwdziałała ducho­ w i szkoły ludowej, wychowującej masy w poczuciu kastowej odrębności 1 różnicy stanowej. Nasilenie tej akcji przypadło na czasy późniejsze, pozytywistyczne. Ruch, jaki się rozpoczął w Galicji około sprawy oś­ wiaty pozaszkolnej w końcu wieku, wiązał się z przemianami i kierun­ kami przeciwstawiającymi się ideologii pozytywistycznej . Wyrazem działalności oświatowej prowadzonej przez koła zachowaw­ cze na terenie Galicji było Towarzystwo Szerzenia Oświaty po Wsiach założone w latach siedemdziesiątych X I X w. przez Adama Potockiego, w celu organizowania szkół ludowych oraz Towarzystwo Przyjaciół Oświaty Ludowej (1883 г.), które prowadziło wykłady niedzielne, zakła­ dało biblioteki, a także ułatwiało młodzieży szkół ludowych dostęp do szkół rzemieślniczych. Od 1891 r. akcję organizowania czytelni i wypo­ życzalni książek prowadziło także Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Uniwersytet Ludowy im. A. Mickiewicza w Krakowie. Warto podkreślić, że równolegle do działalności oświatowej i poli­ tycznej rozwijał się również na wsi galicyjskiej amatorski ruch teatral­ ny, organizowany najpierw pod patronatem Towarzystwa Kółek Rol­ niczych, a następnie w ramach Związku Teatrów i Chórów Włościań­ skich. O ile w Galicji istniała możliwość działania w legalnych instytu­ cjach i organizacjach oświatowych, to w Królestwie Polskim możliwości 29 30 31 29 80 3 1 Tamże, s. 506. Tamże, s. 507-508. W r o c z y ń s k i , op. cit., s. 149. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 149 te były bardzo ograniczone i z tych właśnie względów czasopisma i książki pełniły tam często rolę nieistniejących instytucji. W takich warunkach musiały być podejmowane dość wcześnie próby działalności konspiracyjnej. Prace oświatowe prowadzone więc były z reguły w ra­ mach działalności instytucji gospodarczych, przemysłowych oraz filan­ tropijnych. Jedną z najpoważniejszych form działalności oświatowej w Króle­ stwie było organizowanie tajnych szkółek. Początkowo była to akcja samorzutna, później wsparta została przez działanie wybitnych jedno­ stek z grona postępowej inteligencji powołującej do tego celu dorywczo odpowiednie stowarzyszenia. Spośród instytucji, które podjęły w Króle­ stwie walkę z istniejącym stanem rzeczy na wsi, -.należy wymienić: To­ warzystwo Oświaty Narodowej, Koło Oświaty Ludowej, Kobiece Koło Oświaty Ludowej oraz Towarzystwo Tajnego Nauczania. Powstałe w 1875 r. w środowisku studentów warszawskich Towarzystwo Oświaty Narodowej było organizacją tajną, która przetrwała tylko dwa lata. Celem Towarzystwa było upowszechnianie wśród chłopów czytelnictwa, poprzez rozpowszechnianie książek z dziedziny historii, krajoznawstwa, higieny, rolnictwa i literatury pięknej. W tym celu odbywali TON-owcy wycieczki po kraju, nawiązywali kontakty z chłopami, dostarczając im odpowiednią literaturę. Po rozgromieniu Towarzystwa przez władze carskie niektórzy jego działacze, jak np. Konrad Prószyński, przeszli do działalności legalnej, służąc nadal wytrwale sprawie upowszechnia­ nia oświaty. Koło Oświaty Ludowej powstałe w 1882 r. z inicjatywy wybitnego popularyzatora i przyrodnika Mieczysława Brzezińskiego, Konrada P r ó ­ szyńskiego i innych działaczy było również organizacją nielegalną, zmierzającą do pozyskania chłopów dla sprawy narodowej. Podobnej sprawie służyło Kobiece Koło Oświaty Ludowej założone w 1883 r. przez Faustynę Morzycką, które na tajnych i półtajnych kursach przysposa­ biało nauczycieli ludowych do pracy na wsi. Obie organizacje dążyły do zwalczania ciemnoty i zacofania na wsi oraz wpływały na budzenie się świadomości narodowej chłopów. Surowe represje i aresztowania, wśród członków tych kół w 1894 г., nie wpłynęły na ich rozwiązanie. W końcu X I X w. członkowie K O L wykazywali żywą działalność, orga­ nizując na wsiach „setki biblioteczek" złożonych z książek o treści historycznej, które miały za zadanie przygotować wieś do przyjęcia także literatury nielegalnej, propagującej idee Polski niepodległej. Rolę tę spełniało w Królestwie nielegalne pismo „Polak" (miesięcznik), dru­ kowane w Galicji i następnie kolportowane do Królestwa. Towarzystwo Tajnego Nauczania powołane do życia przez Cecylię Sniegocką (1894), którego celem była działalność w dzielnicach robotni­ czych Warszawy, prowadziło również tajną działalność nauczającą i oś­ wiatową wśród podwarszawskiej ludności wiejskiej. Na uwagę zasłu- �150 MARIA BIERNACKA guje także działalność oświatowa tego Towarzystwa na wsi, prowadzona przez studentów Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Gospodar­ stwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach . Niezwykłą rolę w upowszechnianiu oświaty i zwalczaniu analfabe­ tyzmu na wsi spełnił wybitny i niestrudzony działacz oświatowy, twór­ ca popularnego elementarza oraz wydawca „Gazety Świątecznej" — Konrad Prószyński występujący pod pseudonimem Kazimierza Promy­ ka. Pierwszy elementarz ścienny opracowany przez K . Prószyńskiego, który ukazał się w 1875 r. w nakładzie 5000 egz., przeznaczony był do nauki czytania, zaś następne książkowe, stale ulepszane, miały na celu upowszechnianie zarówno czytania, jak i pisania. Ten ciągle udoskona­ lany elementarz cieszył się ogromnym powodzeniem i już w 1906 r, uzyskał 41 wydań o ogólnym nakładzie 750 000 egz. Elementarz ten, pt. Obrazkowa nauka czytania i pisania oraz elementarz dla samouków, zyskał na międzynarodowej wystawie elementarzy w Londynie pierwsze miejsce (spośród • 500 elementarzy nadesłanych z innych krajów). Za życia K . Prószyńskiego nakład jego przekroczył 1 milion egz. (1908 г.). W 1916 r. ukazało się 64 wydanie elementarza — ogólny nakład tych wydawnictw wynosił wówczas 1 310 000 egz. Źródłem tak wielkiej popu­ larności elementarza K . Prószyńskiego była niezwykła jasność wykładu i obrazkowy system nauczania. 32 K. Prószyński wydał ponadto podręczniki do nauki czytania, które również doczekały się wielu wydań, oraz kalendarze pt. Gość. Kalen­ darz Promyka, w którym znajdowało się wiele porad dla rolników. Wszystkie te pozycje cieszyły się ogromną popularnością, „same zaś elementarze Promyka stanowią w dziejach oświaty narodowej pozycję pomnikową. W ciągu kilku lat wyparły wszystkie inne elementarze, osiągając na początku X X w. astronomiczną, jak na stosunki polskie, wysokość nakładów. Odegrały one wielką rolę w procesie budzenia się wsi pouwłaszczeniowej z wielkiej ciemnoty i zacofania" . Odrębną pozycję w dziejach oświaty na wsi Królestwa zajmują cza­ sopisma ludowe. 33 CZASOPISMA Czasopiśmiennictwo, które tak olbrzymi wpływ wywarło na rozwój umysłowy, światopoglądowy i moralny społeczeństwa wiejskiego w X I X i na początku X X w., przechodziło różne fazy rozwoju. Początkowo były to próby podejmowane przez środowiska ziemiańsko-mieszczańskie zmie­ rzające pod wpływem postępowych prądów umysłowych i społecznych 8 2 czasów 1963. 3 3 В r o d o w s к a, op. cit., s. 242-244; Z. K m i e c i k , redaktorstwa Konrada Prószyńskiego „Promyka" Kmiecik, op. cit., s. 28. „Gazeta Świąteczna" za (1881-1908), Warszawa �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 151 WIEJSKIEJ do rozbudzenia społeczeństwa wiejskiego. Pierwsze pisma dla wsi, tzw. pisma „dla ludu", w różnych dzielnicach kraju nie miały charakteru ciągłego, a odbiorcami ich byli najczęściej — jak pisze S. Lato — księża, ekonomi, oficjaliści dworscy i sami obszarnicy. Głównie za ich pośredni­ ctwem mogły docierać do umysłowości przeciętnego, w ogromnym pro­ cencie niepiśmiennego chłopa treści zawarte w przeznaczonych dla niego czasopismach czy kalendarzach wydawanych w końcu X V I I I i pierw­ szej połowie X I X w. Do najstarszych wydawnictw „dla ludu" zalicza się Książkę dla go­ spodarzy z rozkazu jednego patrioty napisaną przez X. SP (pseudonim księdza Piotra Š Witkowskiego, późniejszego redaktora „Wyborów Wia­ domości Gospodarskich") wydaną w 1784 r. W latach 1789-1806 wydawane było na Śląsku Cieszyńskim pierwsze czasopismo w języku polskim pt. „Gazety Śląskie dla Ludu Polskiego" (w nakładzie 10 tys. egz.). Pismo to wydawały pruskie władze zaborcze, zmuszone do posługiwania się językiem używanym przez tamtejszą ludność. Następne pozycje z pism „dla ludu" stanowiły: „Przyjaciel L u ­ du", którego pierwszy numer ukazał się w 1794 r. (a jego redaktorem był prawdopodobnie Hugo Kołłątaj), „Przyjaciel Wiejski" wydawany w Kaliszu (1809), „Gazeta Wiejska, czyli Wiadomości Gospodarczo-Rolnicze" (1817), „Kurek Mazurski" (1849), „Pielgrzym Nadwiślański" (1882) i inne. Pierwszą książką „dla ludu" był Pielgrzym w Dobromi­ lu — czyli nauki wiejskie autorstwa Izabeli z Flemmingów Czartorys­ kiej — wydane w Warszawie w 1818 r. (do roku 1861 miała 13 wydań). Publikacje te ukazywały się jednak w nakładzie niewielkim i nie mogły wywrzeć większego wpływu na rozwój czytelnictwa na w s i . 3 4 W zaborze pruskim — na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Pomorza — czołowe miejsce w programach różnych ugrupowań poli­ tycznych zajmowały zagadnienia oświaty ludowej. Inicjatywę w t y m zakresie wykazywała nie tylko warstwa szlachecko-inteligencka, ale tak­ że duchowieństwo. Już od 1837 do 1853 r. wychodziła w Lesznie „Szkółka Niedzielna" przeznaczona dla ludu, o treści religijno-morali2:atorskiej, głosząca hasła solidaryzmu społecznego. W przededniu Wiosny Ludów ukazał się miesięcznik „Pismo dla Nauczycieli" z dodatkiem „Pismo dla Ludu Polskiego". Po Wiośnie Ludów następuje bujniejszy rozwój czasopiśmiennictwa i wówczas ks. Prusinowski wydaje „Wielko­ polanina" (1848) oraz „Wiarusa" (1849) w Szamotułach zaś Antoni K o sidowski redaguje „Tygodnik Szamotulski". W pismach ks. Prusińskiego przebija zdecydowanie idea katolicyzmu i solidaryzmu społecznego. Róż­ nego rodzaju ograniczenia władz powodują, że wydawnictwa te nie ma­ ją ciągłości, jak np. „Gazeta Poznańska" kolportowana wśród chłopów, 3 4 S. L a t o , U źródeł prasy „dla ludu", [w:] I. T u r o w s k a - B a r , czasopisma o wsi i dla wsi od XVIII do r. 1960, Warszawa 1963. Polskie �152 MARIA BIERNACKA czy też „Dzwon Wielkopolski". Trwałe miejsce zdobył sobie „Wielkopo­ lanin" założony przez Józefa Chociszewskiego. W bardzo trudnych warunkach rozwijała się prasa polska na Mazu­ rach i Warmii. Pierwsze pismo to „Kurek Mazurski" — tygodnik zało­ żony w 1849 r. przez Antoniego Gąsiorowskiego i wydawany w języku polskim i niemieckim. Trwalszą pozycję wydawniczą stanowiła „Gaze­ ta Lecka" wydawana w Ełku jako tygodnik pod redakcją nauczyciela Gerssa, a następnie „Gazeta Ludowa" — organ powstałej w 1896 r. Mazurskiej Partii Ludowej redagowanej przez rodowitego Mazura — Karola Barkę. Podstawowe znaczenie „Gazety Ludowej" to obrona języ­ ka polskiego, który na tym terenie był szczególnie zagrożony przez politykę wynaradawiania. Działalność Mazurskiej Partii Ludowej i jej organu prasowego skierowana była także na walkę z niesprawiedliwym dla chłopów systemem podatkowym, ze zbytnimi obciążeniami w budo­ wie dróg publicznych, szkół, brakiem reprezentacji chłopskiej w parla­ mencie, sejmie i sejmikach. Po upadku „Gazety Ludowej" podobną rolę spełniał „Mazur", który wychodził z przerwami do 1939 r. oraz już w okresie międzywojennym „Mazurski Przyjaciel Ludu" se. Pisma „dla ludu" na terenie Galicji datują się od Wiosny Ludów, a następnie od ogłoszenia jej autonomii. Początkowo miały one charak­ ter klerykalno-filantropijny i nie posiadały szerokiego zasięgu. Po znie­ sieniu pańszczyzny w 1848 r. w centrum uwagi znalazły się jednak pro­ blemy uświadomienia społecznego i narodowego ludności wsi. Krótko­ trwały okres swobody w 1848 r. zaznaczył się dużym ożywieniem na polu czasopiśmiennictwa ludowego. W Krakowie ukazały się cztery pisma dla ludu: „Krakus", „Wieśniak", „ P r a w d a " oraz „Szkoła Ludu". Drugim centrum wydawniczym dla wsi było środowisko lwowskie, gdzie także w roku 1848 ukazał się pierwszy numer „Przyjaciela Ludu" pod redakcją dziennikarza Juliana Aleksandra Kamińskiego (jako „pisemko dla zabawy i oświaty ludu polskiego"). W t y m samym czasie ukazywały się jeszcze we Lwowie dwa pisma: „Telegraf, Dziennik dla Każdego Stanu" oraz „Nowiny Polityczne dla Ludu". W latach następnych poja­ wiały się pisma nowe, ale problem wychowania i uświadomienia spo­ łeczności chłopskiej wysuwał się zawsze w nich na czoło. O wpływy wśród chłopów ubiegał się w tym okresie szczególnie obóz konserwatywno-klerykalny. Wyrazem tego były wydawnictwa religijne, które miały duży zasięg oddziaływania i wśród wielu czytelników formowały ich światopogląd społeczny. W piśmiennictwie t y m dominował moraliza­ torski typ opowiastek, jak np. Leniwy Bartek, Franek Pijanica czy św. 35 Tamże, s. 22-32; por. także J . W r ó b l e w s k i , Polskie biblioteki ludowe w zaborze pruskim i na terenie Rzeszy Niemieckiej w latach 1843-1939, Olsztyn 1975; Czasopiśmiennictwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914, Warszawa 1953. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 153 Izydor (Oracz). Podobny charakter miały również inne wydawnictwa, jak np. „Dzwonek" . Po roku 1866, gdy Galicja uzyskała autonomię, pojawia się prasa 0 charakterze politycznym, a pod koniec X I X w. przybiera ona formę zdecydowanej akcji propagandowej. W t y m czasie ukazuje się już wiele czasopism dla wsi, w których na czołowe miejsce wysuwają się obok zagadnień religijnych problemy życia politycznego. Wiąże się to z roz­ wojem samodzielnego, politycznego ruchu ludowego w Galicji. Proces ten odbywał się stopniowo, a na jego ukształtowanie się zasadniczy wpływ wywarły m.in. takie czasopisma, jak „Wieniec", „Pszczółka", „Przegląd Społeczny", „Przyjaciel Ludu" — wydawane przez księdza Stanisława Stojałowskiego, Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego 37. Zawartość treściowa czasopism i literatury przeznaczonej w X I X w. „dla ludu" była na ogół jednoznaczna. Niewątpliwym zadaniem wszyst­ kich ugrupowań oraz wybitnych jednostek oddziałujących na wieś było dążenie do podniesienia poziomu umysłowego zapóźnionej w swym roz­ woju ludności wiejskiej. Ale cele, rozmiary i granice tego nauczania, uświadamiania i wychowywania były różne. W prasie i literaturze spro­ wadzały się głównie do wychowania dobrego i pracowitego gospodarza, wierzącego i praktykującego katolika, pogodzonego ze swym stanem 1 losem wieśniaka. Nicią przewodnią większości poczynań reformatorskich w stosunku do wsi była jednak idea oświecenia, zmierzająca do rozbudzenia i pod­ trzymywania świadomości oraz tożsamości narodowej warstwy chłop­ skiej, która winna stanowić podstawę i przyszłość narodu. W t y m nurcie działalności społecznej i oświatowej na wsi znaleźli się przedstawiciele kierunków demokratycznych dążących szczerze do podniesienia na wyż­ szy poziom życia ludności wiejskiej. W kulturze warstwy chłopskiej widzieli oni te wartości, które ich zdaniem powinny wejść do ogólnego skarbca kultury ogólnonarodowej. Ten demokratyczny nurt działalności podjęli w przyszłości sami przedstawiciele warstwy chłopskiej, co zna­ lazło wyraz przede wszystkim w działalności tworzącego się ruchu ludo­ wego i młodzieżowego. W zaborze pruskim na zawartość prasy „dla ludu" składały się głów­ nie materiały o treści religijnej, moralizatorskiej częściowo historycz­ nej. Sporo miejsca poświęcono poradom z dziedziny uprawy roli, ogrod­ nictwa, hodowli („Szkółka Niedzielna"). W „Piśmie dla Nauczycieli L u 36 3 e L a t o , op. cit., s. 33-40. L a t o , op. cit., s. 33-41. Por. Zarys historii polskiego ruchu ludowego, i. 1, Warszawa 1963; J . S t a p i ń s k i , Pamiętnik, Warszawa 1959; K . D u n i n - W ą s o w i с z. Początki ruchu ludowego na ziemi rzeszowskiej, [w:] Ruch ludoicy na Rzeszowszczyźnie, Lublin 1967; W. W i t o s , Moje wspomnienia, Warszawa 1978; .1. B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959. 3 7 �154 MARIA BIERNACKA du" autorzy artykułów głosili społeczny kompromis, nawołując nauczy­ cieli, księży i obszarników, by szerzyli na wsi oświatę, gdyż tą drogą zapanuje powszechna „miłość, zaufanie, zgoda, cnota, swoboda i szczę­ ście". Redaktor pisma „Wielkopolanin" i „Wiarus" ks. Prusinowski zaj­ mował wyraźnie stanowisko antyniemieckie pisząc: „Przestańcie nad na­ mi panować, wynoście się z domu naszego do domu waszego... z ojczyzny naszej do ojczyzny waszej... co jest nasze nie nazywajcie s w o i m i " . Podobną wymowę miała również prasa na Mazurach i Warmii, gdzie elementy samoobrony narodowej odgrywały ważną rolę: „Świętą powin­ nością każdego Polaka jest bronienie i wskrzeszanie narodowości pol­ skiej — szczególnie tam, gdzie jej zupełna grozi zagłada", pisał Antoni Gąsiorowski w wydawanym przez siebie „Kurku Mazurskim" . Nawo­ ływał on ponadto do podniesienia oświaty i poziomu gospodarstwa rol­ nego, co znalazło wyraz w miesięczniku dla ludu „Zaradny Gospodarz Wiejski", poświęconym rolnictwu, przemysłowi i nauce . Problematykę polskości podjęła również „Gazeta Ludowa" w dziale „Mazury", która skierowała apel do „Matek polskich": „Czuwajcie nad tym, aby dzieci wasze nie zapomniały swej mowy ojczystej. Uczcie dzieci czytać i p i ­ sać po polsku" . 38 39 40 41 Piśmiennictwo „dla ludu"- na terenie Galicji na pierwszy plan wysu­ wało hasło pojednania narodowego. W „Krakusie" z 1848 r. pisano więc: „My, naród polski, wyrobnicy, księża, żydy, szlachta, mieszczany, rze­ mieślnicy i panowie razem wszyscy łączymy się bratnim węzłem zgody, aby co rychlej wygnać nieprzyjaciela i wydźwignąć z grobu ukochaną Ojczyznę naszą Polskę. Amen!!" . Podobnym duchem przepojone były pisemka i książki dla ludu wydawane zarówno w ośrodku krakowskim, jak lwowskim. Z czasem problematyka pism dla wsi uległa zmianie i obok dominujących początkowo zagadnień religijnych pojawiają się sprawy o wydźwięku społeczno-politycznym. Wiąże się to oczywiście w największym stopniu z procesem formowania się politycznego ruchu ludowego, który podejmuje próbę organizowania i kierowania dążeniami chłopów do uzyskania należnego i m miejsca w ówczesnym systemie społecznym . Ks. Stojałowski podejmując w „Wieńcu" i „Pszczółce" akcję upo­ wszechniania oświaty i kultury wśród chłopów inspirował t y m samym 42 43 „Wielkopolanin", nr 24: 1850, cyt. za L a t o, op. cit, s. 26. „Kurek Mazurski", cyt. za L a t o, op. cit., s . 28. L a t o , op. cit., s . 28-29. T. C i e ś l a k , Dzieje „Gazety Ludowej" w Ełku, „Rocznik Olsztyński", nr 1: 1958, cyt. za L a t o, op. cit., s . 29-30. „Krakus", cyt. za L a t o , op. cit., s . 34. Por. K . D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956; Zarys historii polskiego ruchu..., A . G u r n i c z , O „równą miar­ ką" dla chłopów, Warszawa 1963. 3 8 3 9 40 41 4 2 4 3 �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 155 powoływanie odpowiednich do tego instytucji, t j . bibliotek, towarzystw oświatowych i czytelń. Jego program oświaty powszechnej był jednak­ że ograniczony i głosił, że: „Włościanom takiej nauki, jak urzędnikom, kapłanom itd., nie potrzeba, bo jakby się chłop zaczął uczyć i do szkół zaczął chodzić wysokich — przestałby być chłopem. Ale włościanom trzeba oświaty stosownej do stanu i tę po szkole wiejskiej nabyć można L książek, gazet i kościoła" . Propagowana przez Stojałowskiego dzia­ łalność gospodarcza, zmierzająca do podniesienia zapóźnionego w roz­ woju rolnictwa i gospodarstwa chłopskiego, zatoczyła szerokie kręgi i wyraziła się spontanicznym zakładaniem we wsiach galicyjskich kółek rolniczych. Instytucje te, będące w zasadzie organizacjami zawodowymi rolników, prowadziły również poprzez swoje sklepy działalność handlo­ wą, a także szerzyły czytelnictwo, uczyły społecznej gospodarności oraz obywatelskiego stosunku do spraw ogólnych. 44 Działalność oświatowa prowadzona w ośrodku lwowskim przez Bo­ lesława Wysłoucha i jego żonę Marię Wysłouchową nie mieściła się już w ramach tzw. oświaty „dla ludu". W wydawanym w latach 1886-1887 ,.Przeglądzie Społecznym" Wysłouch oraz współpracujący z nim publi­ cyści i literaci zamieszczali artykuły, które stwarzały teoretyczne podstawy pod przyszły samodzielny ruch ludowy. Właśnie Bolesław Wy­ słouch opracował „Szkice Programowe", które weszły do programu Pol­ skiego Stronnictwa Ludowego — organizacji politycznej chłopów. Wy­ dawany początkowo przez Wysłoucha i jego żonę Marię „Przyjaciel Ludu" przyczynił się nie tylko do rozbudzenia świadomości społecznej i klasowej chłopów, ale także do stworzenia tej organizacji chłopskiej. „Przyjaciel Ludu" posiadał charakter wszechstronny; były w nim arty­ kuły polityczne, instrukcje i pouczenia prawne, korespondencje na te­ mat obrony interesów chłopskich, porady z zakresu rolnictwa i gospo­ darki, a także materiały dotyczące historii polskiej literatury. Było to pismo prawdziwie zaangażowane w oświecenie wsi polskiej. Starano się przy tym tak ukształtować osobowość czytelnika, by postępował w życiu według zasad zawartych w programach ruchu ludowego. Szcze­ gólną uwagę zwracano na działalność oświatowo-kulturalną. Zachęcano do czytania, zakładania kół samokształceniowych oraz towarzystw oś­ wiatowych. Artykuły te były najczęściej autorstwa Bolesława i Marii Wysłouchów. Ponadto M . Wysłouchową wydawała do „Przyjaciela L u ­ du" dodatek dla kobiet pt. „Zorza". W Królestwie Polskim typowym pismem „dla ludu" był m.in. „Kmio­ tek". Artykuły zamieszczane w tym piśmie dotyczyły głównie gospodar­ stwa, hodowli inwentarza i organizacji pracy. Powiastki o charakterze moralizatorskim uczyły dobrej pracy, bogobojności i przekonywały, że zawód rolnika jest najlepszym i najpożyteczniejszym zawodem. Propa„Wieniec", nr 20, 1887, cyt. za L a t o , op. cit., s. 43. �156 MARIA BIERNACKA gowały także ugodę wobec klas wyższych oraz akceptację istniejących stosunków społecznych. Znalazło to wyraz w artykule programowym redaktora W. L . Anczyca: „Redakcja odłożywszy na czas późniejszy obszerniejsze traktowanie przedmio­ t ó w naukowych, a nawet gospodarczych uważa za najpilniejszą rzecz w tej chwili podnieść w ludzie wiejskim religijne i moralne uczucia, rozbierać i objaśniać prze­ mianę stosunków rolnych, usuwać wątpliwości, wiązać miłością chrześcijańską cha­ ty z dworami, wytępić nieufność, walczyć z fałszem i podżegaczami, budować, a nie burzyć, na koniec obudzać we włościonach miłość kraju i bliźniego, chęć do pracy, zaminowanie trzeźwości, porządku i oszczędności" . 45 Podobne założenia miało tajne pismo „Kosynier" oraz „Przyjdź K r ó ­ lestwo Twoje" redagowane również przez Anczyca (1863 г.). W pismach tych nawoływano chłopów do wstępowania w szeregi powstańcze i prze­ konywano, że muszą oni także ponosić ciężary, wynikające ze stanu wojny w Królestwie. Do bardzo poczytnych pism dla ludu przed 1863 r. należała jeszcze „Czytelnia Niedzielna". Właściwy jednak grunt pod przyszły rozwój samodzielnych organi­ zacji chłopskich stworzyły na obszarze Królestwa Polskiego takie po­ zycje wydawnicze z zakresu prasy, jak: „Zorza", „Gazeta Świąteczna" i „Zaranie". Pisma te (z wyjątkiem pierwszego okresu „Zorzy") w znacz­ nie szerszym stopniu uwzględniały potrzeby i zainteresowania budzącej się do nowego życia wsi. Tygodnik „Zorza", redagowany od 1866 r. przez Józefa Grajnerta, był początkowo pismem przeznaczonym dla służ­ by dworskiej, jednak w 1887 г., gdy w skład jego redakcji weszli znani już działacze oświatowi tej miary co Mieczysław Brzeziński i Maksy­ milian Malinowski, pismo to zaczęło zjednywać sobie więcej czytelników wśród chłopów. Nakład „Zorzy" nie osiągnął jednak nigdy nakładu „Gazety Świątecznej". Ale pismo to cieszyło się popularnością i prze­ trwało do okresu międzywojennego . Wydawanie „Gazety Świątecznej", która stała się jednym z najbar­ dziej popularnych czasopism przeznaczonych dla chłopów, rozpoczął Konrad Prószyński w 1881 r. Nakład jej w 1904 r. osiągnął liczbę 13 tys. egz., które docierały do ok. 111 miejscowości. Dzięki niezwykłemu talentowi popularyzatorskiemu Konrada Prószyńskiego, jego znajomości psychiki chłopskiej oraz żarliwemu zaangażowaniu się w sprawy podnie­ sienia poziomu umysłowego polskiej wsi — pismo zyskało sobie sze­ rokie uznanie. Wprowadzało ono chłopa w świat szerszy, czyniło z niego obywatela i traktowało go jak obywatela. W piśmie prowadzona była stale rubryka, na łamach której wypowiadali się także m.in. sami chło­ pi — terenowi korespondenci. Niektórzy z nich okazali się w przyszło46 4 6 L a t o , op. cit., s. 11; por. także H. S y s к a, Od „Kmiotka" do „Zarania", Warszawa 1949. A. Ł u c z a k , Potosíonte i działalność ruchu ludowego na Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu, Warszawa 1975, s. 15. 4 6 �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 157 WIEJSKIEJ ści utalentowanymi korespondentami. „Gazeta Świąteczna" wychodziła także po odzyskaniu niepodległości do 1939 r. w ł ą c z n i e . Zawartość „Gazety Świątecznej" była bardzo urozmaicona. Prószyń­ ski pisywał do swej „Gazety" bardzo wiele artykułów, omawiając w nich tematy mogące wywierać bezpośredni wpływ na podnoszenie ogólnej kultury ludności wiejskiej. Były tam wskazówki na temat pro­ wadzenia lepszej gospodarki w polu, ogrodzie i oborze. Propagował za­ kładanie we wsi kas oszczędnościowo-pożyczkowych, straży ogniowych, łaźni wiejskich i innych instytucji „ku pożytkowi ogólnemu". Ponadto pisywał artykuły z dziedziny etnografii, historii, geografii i fizyki. Pro­ wadził również dział porad dla czytelników pt. Odpowiedzi Pisarza „Gazety Świątecznej". O K. Prószyńskim pisał we wspomnieniu pośmiertnym A. Popławski: „Są ludzie, którzy wystarczają za instytucję. Człowiekiem-instytucją był Promyk. Nie bardzo się nawet pamiętało o jego nazwisku właściwym. Promyk oto jakiś torował sobie drogę wśród grubej ciemności nad l u ­ dem polskim zawisłej" . Szczególna rola w czasopiśmiennictwie ludowym przypadła tygod­ nikowi „Zaranie", wychodzącemu na terenie Królestwa w latach 19071915 pod redakcją Maksymiliana Malinowskiego. Już w pierwszych nu­ merach 1907 r. sformułowany został program zaraniarzy, który głosił: 47 48 „«Zaranie» będzie pismem, którego zadanie — to szerzenie oświaty wśród po­ trzebujących jej dla własnego dobra... «Zaranie» drukować będzie artykuły o go­ spodarce społecznej różnych narodów, ale zwłaszcza o gospodarce tej i jej potrze­ bach we w ł a s n y m kraju. Będziemy więc pouczali, jak się urządzać w życiu sąsiedz­ kim, gromadzkim, w zjednoczeniach i różnych spółkach, żeby iść coraz w y ż e j a wy­ żej w dobrobycie i ulepszeniach wszelkich. Rolnictwo drobne «Zaranie» będzie ota­ czało szczególną opieką, a z nim hodowlę inwentarza, sadownictwo, pszczelarstwo i przemysł domowy. Będą jednak w «Zaraniu» i artykuły ogólnonaukowe: o życiu roślin i zwierząt, o ziemi, powietrzu, o różnych zjawiskach, o życiu ludzi i o rzą­ dach w różnych krajach, o rozwoju ducha ludzkiego, a zwłaszcza o rozwoju oświa­ ty, obyczajów i w ogóle dziejów naszego kraju, o jego teraźniejszym położeniu i o tym, do czego dążyć musimy. Często będziemy drukowali artykuły o moral­ ności, jak ją pojmować i jak życiem i czynami swoimi kierować, aby były ludzkimi, w duchu naszej wiary świętej, w duchu nauki Chrystusa" . 49 Czasopismo to istotnie przeznaczało wiele miejsca na bieżące sprawy społeczno-polityczne i kulturalne w kraju, na popularnonaukowe z za­ kresu różnych dziedzin wiedzy, na porady w zakresie czytelnictwa, or­ ganizowanie bibliotek itp. Popularyzowano również ważniejsze wyda4 7 Por. R a d l i ń s k a , op. cit., s. 81-86; S. I g n a r , Historia szkoły w Łaznoune, Warszawa 1959. Por. W r o c z y ń s k i , op. cit., 1949, s. 130; K m i e c i k , op. cit., s. 52-53, "¡3; Ł u c z a k , op. cii., s. 15-20; W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 81-86, 202; R a d ­ l i ń s k a , op. cit., s. 81-86. K m i e c i k , op. cit., s. 129. Por. także W. P i ą t k o w s k i , Dzieje ruchu zarauiarskiego, Warszawa l¿56. 4 8 15 �158 MARIA BIERNACKA rżenia z dziejów ojczystych, powszechnych i historii chłopów. Dużo miej­ sca poświęcano innym narodom i krajom, jak np. Czechosłowacji, pań­ stwom bałkańskim, Belgii, Anglii, Danii oraz zamorskim, jak Stany Zjednoczone, Argentyna, Brazylia i Nowa Zelandia. Przybliżając osiąg­ nięcia tamtych narodów starano się wzbudzić wśród chłopów polskich ambicje przemian u siebie i we własnym kraju. Autorami artykułów w „Zaraniu" byli: Maria Dąbrowska, Natalia Gąsiorowska, Józef Dąbrowski-Grabiec, Edward Lipiński, Maksymilian Malinowski, a także sami chłopi. Z. Kmiecik pisze, że „Zaranie" obok socjalistycznej „Kuźni" było jedynym tygodnikiem postępowym, który tak wiele miejsca poświęcał sprawom oświaty ludowej . 5a Dla ściślejszej współpracy z młodzieżą wiejską i dla powiązania jej z ideowym i samodzielnym ruchem ludowym redakcja „Zarania" stwo­ rzyła dodatek pt. „Świt — Młodzi Idą", gdzie przede wszystkim pisali wychowankowie szkół rolniczych z Pszczelina, Kruszynka, Gołotczyzny i Sokołówka. Pisemko miało charakter kulturalno-oświatowy. W dy­ skusji na temat tych prac, a przede wszystkim samokształcenia młodzie­ ży wiejskiej, zabierał głos L . Krzywicki, Jan Hempel i inni. Na łamach dodatku młodzieżowego zamieszczano również rozważania na temat ogólnych reform gospodarczo-społecznych, udziału kobiet w życiu spo­ łecznym wsi i jej pełniejszej roli w rodzinie, zmian w obyczajowości, poziomu higienicznego i estetycznego wiejskich mieszkań, walki z pijań­ stwem, a więc wesel i zabaw bez alkoholu. Ponadto apelowano o rozwi­ janie wyższych form współżycia koleżeńskiego, społecznego opartego na zasadach samopomocy społecznej, zakładaniu na wsi szkół, ochronek oraz innych instytucji. Tak więc początek X X w. w życiu wsi polskiej charakteryzował się szczególnie tym, że z jednej strony coraz mocniej zaznaczały się rezul­ taty działalności oświatowej rozpoczętej w okresie popowstaniowym, przejawiające się w poszerzaniu ogólnej wiedzy i zainteresowań chło­ pów, z drugiej zaś strony zarysowywały się wyraźnie tendencje do coraz większego uniezależnienia się rozbudzonego ruchu chłopskiego. W związ­ ku z tym właśnie wieś stała się obiektem zainteresowań różnych sił, reprezentujących ówczesne orientacje polityczne, które zdążały do ugruntowywania i poszerzania swych wpływów wśród chłopów. Funkcje scalające w toczących się rozgrywkach spełniały jednakże, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, stałe dążenie do odzyskania niepodległości oraz bieżąca walka o polskość szkoły. Ideę niepodległości wprowadzili do swych programów współtwórcy ruchu ludowego zarówno w Galicji (Polskie Stronnictwo Ludowe — 1895 г.), jak i w Królestwie (Polski Związek Ludowy — 1904 г.). Z ruchem ludowym łączą w t y m czasie swoje nazwiska wybitni działacze społeczni, polityczni i naukowcy. NaKmiecik, op. cit., s. 128-135. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 159 czelną ideą ruchu ludowego jest wyzwalanie chłopów z dawnych postaw poddańczo-pańszczyźnianych, ukazywanie im wielkich ideałów narodo­ wych i społecznych oraz aktywizacja w dziedzinie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. W działalności tej na terenie Królestwa ważną rolę spełniały szkoły rolnicze, Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Staszica oraz niektóre czasopisma ludowe, jak np. „Zaranie" (1907-1915), „Siewba" (1906-1908) oraz ukazujące się od 1912 r. młodzieżowe pismo „Drużyna", później „Nasza Drużyna". D Z I A Ł A L N O Ś Ć OŚWIATOWA KOŚCIOŁA Wśród różnorodnych ośrodków i instytucji oddziałujących oświatowo na polską wieś w końcu X I X i na początku X X w. ważna rola przypada polskiemu Kościołowi katolickiemu. Ponieważ represje państw zabor­ czych, zwielokrotnione zwłaszcza po powstaniach 1830/31 oraz 1863/64, pozbawiły kraj większości instytucji narodowych, zatem Kościołowi przy­ padła rola krzewiciela i obrońcy polskości. R. Bender w swej rozprawie dotyczącej społecznych inicjatyw chrześcijańskich w Królestwie Pol­ skim w latach 1905-1918 dokonuje analizy wielu poczynań Kościoła zmierzających do wypełnienia tych luk w życiu ludności polskiej, któ­ re były następstwem niewoli politycznej. Możliwości polskiego Kościoła katolickiego w okresie porozbiorowym zostały mocno ograniczone. W ka­ tolickiej Austrii Kościół podporządkowany został „zgodnie z duchem józefinizmu" państwu. W protestanckich Prusach Kościół był mocno zwsflczany, zwłaszcza w okresie tzw. kulturkampfu. Działalność Kościo­ ła ograniczona była również na terenie zaboru rosyjskiego. W tych warunkach —• pisze Bender — „Kościół polski mógł jedynie w pewnym stopniu wspierać różne inicjatywy społeczne podejmowane przez kapłanów i wiernych" . Najtrudniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim, gdyż carat związany z prawosławiem widział we wszelkich inicjatywach społecznych związanych z katolicyzmem — przejaw ak­ tywności polskiej. 51 „Z czasem [...] władze carskie ograniczyły nawet działalność duszpasterską do tego stopnia, że proboszcz bez zgody naczelnika powiatu nie mógł u d a w a ć się do innej parafii, a biskup bez zgody gubernatora dokonywać wizytacji swej diecezji. Wszelkie oficjalne kontakty hierarchii kościelnej ze Stolicą Apostolską, a ducho­ w i e ń s t w a z katolickimi środowiskami w Europie" były wykluczone. W przeciwień­ stwie do innych zaborów «glucho było tutaj o chrześcijańskiej myśli społecznej". Wszelkie inicjatywy podejmowane w tym zakresie były w X I X i na początku X X v/, z miejsca przez carat unicestwiane". Przyczyniło się do tego jeszcze i to, że po powstaniach w 1830 i 1863 r. wielu księży zostało przez carat wywiezionych, wielu zaś emigrowało 6 1 R. B e n d e r , Społeczne 1905-1908, Lublin 1978, s. 5. inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim �160 MARIA BIERNACKA do innych krajów, skąd w różny sposób próbowało oddziaływać na kraj. Ważną rolę w życiu świeckim odegrał Florentyn Wacław Jan Koź­ miński. Pochodził z Białej Podlaskiej, studiował architekturę na Aka­ demii Sztuk Pięknych, w 1846 r. został aresztowany i osadzony w X pawilonie Cytadeli za udział w spisku przygotowującym powstanie. Po przebytej chorobie i wyjściu z więzienia został bratem u Kapucynów, a następnie po ukończeniu teologii księdzem. Włączając się w nurt spraw społecznych zasłynął z kazań oraz nawiązał kontakty z grupą emancy­ pantek, m.in. z Narcyza Żmichowską. Pod jego duchowym kierowni­ ctwem Zofia Truszkowska i Klotylda Ciechanowska po wstąpieniu do trzeciego zakonu w warszawskim kościele Kapucynów — powołały do życia habitowe zgromadzenie sióstr felicjanek. Siostry poprzez działal­ ność Towarzystwa Rolniczego, któremu prezesował Andrzej Zamoyski i Ludwik Górski, rozpoczęły pracę w ochronkach wiejskich. We współ­ pracy z ziemiaństwem, w latach 1859-1864 założyły na terenie Króle­ stwa Polskiego 27 ochronek wiejskich (także 3 miejskie). Udzielanie w 1863 r. przez siostry felicjanki pomocy powstańcom spowodowało, że zgromadzenie to zostało skasowane. W tej sytuacji O. Honorat Koźmiński wystąpił wobec sióstr zakonnych z inicjatywą zachęcania ich do życia wspólnego bez klasztoru i bez habitu oraz „praktykowania rad ewangelicznych wśród społeczeństwa, chociażby w domach rodzinnych i w ubiorze świeckim". W działalności tej poma­ gała O. Honoratowi felicjanka Elżbieta Stummer. W 1889 г.. zostały zatwierdzone formy życia ewangelicznego przejawiane przez tworzone z jego inicjatywy zgromadzenie bezhabitowe. Jak pisze Bender, ъ 26 stowarzyszeń tercjarskich założonych przez Koźmińskiego w latach 1874-1895 uformowało się 16 zgromadzeń zakonnych, które przetrwały rewolucje, wojny i istnieją do dziś . 52 W kręgu zgromadzeń bezhabitowych uformowało się także za spra­ wą O. Honorata — Zgromadzenie Sióstr Ubogich Św. Klary od Nieusta­ jącej Adoracji Ubłagania, które w 1888 r. zorganizowała w Płocku Feli­ cja Kozłowska. W 1893 r. i w latach następnych dołączyli do tego zgro­ madzenia kapłani, co dało początek ruchowi mariawitów. Ruch ten „zgodnie z tradycją całego kierunku honorackiego" rozwinął szereg róż­ nych inicjatyw społecznych, które — jak pisze Bender — do czasów obecnych nie są jeszcze w dostatecznym stopniu zbadane. Jak wynika z badań, O. Honorat poprzez bezhabitowe zgromadzenie docierał do fabryk, gdzie tzw. siostry fabryczne organizowały robotnice. Działalność ta była według Bendera na owe czasy bez precedensu i sta­ nowiła novum nie tylko na gruncie polskim, ale i w ówczesnym świecie. Włączenie do zgromadzeń zakonnych robotnic było bowiem pociągnię­ ciem prekursorskim. 52 Tamże, s. 41-43. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 161 „Działalność tych zgromadzeń — pisze on — posiadała szczególną w a g ę w okre­ sie poprzedzającym rewolucję 1905 г., gdy wszelkie formy aktywności społecznej, narodowej i kościelnej, na równi z rewolucyjnymi były zakazane. W sposób ukry­ ty, konspiracyjny, O. Honorat Koźmiński za pośrednictwem zgromadzeń bezhabitowych potrafił dotrzeć z życiem zakonnym do fabryk" . 53 Z ruchem honorackim współpracowała również Cecylia Plater-Zyberkówna — siostra zakonna św. Franciszka. Wychowana w tradycji obu powstań narodowych podnosiła sprawę konieczności rozwinięcia wśród młodzieży szerokiej działalności ideowej w duchu chrześcijańskim. Stworzyła w Warszawie zakład rękodzielniczy dla młodzieży, zorganizo­ wała szkołę 2-klasową, a następnie 5-klasową — przeorganizowane u progu niepodległości w gimnazjum 8-klasowe. Jej działalność oświa­ towa dotyczyła również wsi, bo w 1891 r. założyła w Chylicach pod Warszawą szkołę dla dziewcząt pochodzących ze ,, sfer ludowych". Plater-Zyberkówna była wyznawczynią poglądu, że przez odrodzoną ko­ bietę i odrodzoną rodzinę może nastąpić odrodzenie całego społeczeń­ stwa . Inne inicjatywy społeczne kościoła w Królestwie Polskim nie dorów­ nywały skalą i zasięgiem ruchowi honorackiemu. Do takich poczynań należy zaliczyć szerzenie się idei zrzeszeń i spółek spółdzielczych na wsi. Na polu tej działalności zaznaczyło się wiele wybitnych jednostek spośród katolickiego duchowieństwa. Na szczególne wyróżnienie zasłu­ giwała działalność ks. Wacława Blizińskiego, który stał się głośnym or­ ganizatorem różnych form spółdzielczości we wsi Lisków koło Kalisza. Działalność ks. Blizińskiego w Liskowie była niekiedy krytycznie oce­ niana. Zarzuty stawiane mu przez działaczy samodzielnego ruchu ludo­ wego i młodzieżowego dotyczyły głównie sfery nierównomiernego od­ działywania na społeczność Liskowa. Ich zdaniem ks. Bliziński narzucał wsi gotowe formy działania gospodarczego i społecznego, a za mało próbował rozbudzać własne dążenia chłopów, zmierzające do samodziel­ nego życia. Społeczny ruch katolicki rozwijał się i zyskiwał na popularności. Do wybitnych działaczy społecznych tego ruchu należeli: ks. Antoni Kwiat­ kowski z Bychawy koło Lublina oraz ks. Ignacy Kłopotowski z Lublina, który był założycielem Spółdzielczego Lubelskiego Domu Zarobkowego, skupiającego rzemieślników. Dom ten stał się pierwszą niezależną i n ­ stytucją spółdzielczą zorganizowaną w Królestwie Polskim za sprawą duchownego. Kiedy zaś od r. 1889 rozpoczęła się akcja organizowania chłopskich spółek rolniczo-handlowych, w organizowaniu ich i prowa­ dzeniu uczestniczyli księża. Pierwszą tego rodzaju placówką była spół­ ka powstała we wsi Wola Bukowska w Miechowskiem. Do społecznych inicjatyw chrześcijańskich, które niewątpliwie w y S4 53 54 Tamże, Tamże, s. 45-46. s. 120. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �162 MARIA BIERNACKA wierały wpływ na społeczeństwo wsi, należy zaliczyć różne formy ma­ nifestowania uczuć religijnych i patriotycznych wobec władz carskich. W okresie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) krzyże i figury świę­ tych przybierano w barwy narodowe. Na krzyżach i figurach zawiesza­ no napisy „Wiara, nadzieja, modlitwa" albo emblematy z napisami „Królestwo Polskie" oraz „Boże zbaw Polskę". Ponadto rozprowadzano także wśród rzemieślników w miastach modlitewniki z emblematami i napisami mówiącymi o wolnej Polsce. W kościołach organizowano śpiewy religijne. Śpiewniki sprowadzano do Królestwa przez dziesiątki iat tajnie z zagranicy, głównie z Galicji, gdzie były specjalnie druko­ wane dla ziem Królestwa (z wydrukowanych w 1873 r. 5 tys. egz. mo­ dlitewników, w ciągu trzech lat przerzucono do Królestwa i sprzedano ich 4 tys.). Kiedy w 1888 r. rozchodziły się wieści — zwłaszcza wśród ludności unickiej — że będzie wprowadzona niebawem administracja polska i utworzone szkoły polskie, w domach chłopskich gromadzono dzieci i uczono religii rzymskokatolickiej oraz języka polskiego. Na­ stępstwem tego — pisze Bender — był w 1898 r. spadek liczby uczniów w szkołach publicznych (np. we wsi Terespol o połowę: z 40 na 20). Agitację przeciw szkole rosyjskiej prowadzili również księża, m.in. ks. Józef Anusza z łacińskiej parafii Puszcza Solska . 55 Możliwość szerszego działania na odcinku wychowania społecznego uległa znacznej zmianie dopiero po rewolucji 1905 г., która — jak pisze Bender — zmuszała cara Mikołaja I I do przyznania większych swobód także w zakresie życia religijnego. To właśnie umożliwiało podejmowa­ nie przez Kościół w Królestwie Polskim szeregu społecznych inicjatyw trwałych, a nie tylko sporadycznych lub ukrytych, jak np. honorackie zgromadzenie zakonne lub działające w latach 1896-1901 tajne kapłań­ skie Collegium Secretum, które zostało powołane w łonie Ligi Narodo­ wej i miało na celu polityczne podporządkowanie duchowieństwa Na­ rodowej Demokracji. Historycy rozwoju społecznej myśli chrześcijańskiej podnoszą rów­ nież fakt włączenia się duchowieństwa w propagowanie czytelnictwa prasy na wsi, w tym szczególnie „Gazety Świątecznej". Jak pisze Ben­ der —• z inspiracji wielu księży chłopi nie tylko czytali tę gazetę, ale ją współredagowali. Z inicjatywy księdza z Kamieńczyka w b.pow. w ę ­ growskim zaczął pisać do „Gazety Świątecznej", już w pierwszym roku jej wydawania, tutejszy mieszkaniec Franciszek Jakubisiak. Występując przeciwko nadużyciom serwitutowym proponował zamianę serwitutów na ziemię dla chłopów. Korespondentami tego pisma bywali także .sami księża, jak np. w 1889 r. ks. Nodzyński z Makuszyna w pow. radomszczańskim. Ko­ respondenci „Gazety świątecznej", także ci, wyszukiwani przez księ65 Tamże, s. 47-49. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 163 WIEJSKIEJ ży — byli czołowymi działaczami różnych ugrupowań politycznych, m.in. endeckich, ludowcowych, a niekiedy nawet PPS-u. Za sprawą m.in. duchowieństwa dochodziły do rąk ludności wiejskiej pisma i w y ­ dawnictwa z innych zaborów oraz zagraniczne, często rewolucyjne. Tak np. w 1875 r. władze rosyjskie przejęły transport zagranicznych ksią­ żek o treści religijnej zawierający także 1495 egz. narodnickiego pisma „Wpieriod", wydawanego w Zurychu i Londynie przez P. Ł. Ł a w r o wa . 56 Mniejszy był już udział duchowieństwa w piśmie „Zorza" redagowa­ nym w tym czasie przez Maksymiliana Malinowskiego, skupiającym jeszcze większą liczbę chłopskich korespondentów niż „Gazeta Świą­ teczna". Korespondenci ci byli jednak dzięki „Gazecie Świątecznej" w y ­ robieni w czytaniu i pisaniu i w mniejszym stopniu wiązali się z du­ chowieństwem. Było to zresztą zasługą Malinowskiego, który skupił wo­ kół swego pisma aktywniejszych chłopów. Jako redaktor nawiązywał z nimi bezpośredni kontakt poprzez wyjazdy na wsie, rozmowy, zama­ wianie korespondencji itp. W latach dziewięćdziesiątych X I X w. duchowieństwo wraz z częścią działaczy ludowych wiąże się z Narodową Demokracją. W 1896 r. za sprawą działacza Ligi Narodowej Aleksandra Zawadzkiego oraz ks. Bro­ nisława Marjańskiego powstało przy Lidze tajne koło księży pod nazwą Collegium Secretum, które za cel postawiło sobie „zespolenie całego rzymskokatolickiego duchowieństwa polskiego w pracy narodowej i wskazanie mu właściwych sposobów działania" . Wpływ duchowieństwa katolickiego na wieś wyrażał się również działalnością organizacji katolickich. Do takich należał powstały po 1905 r. Związek Katolicki, a następnie wspomniane już Katolickie To­ warzystwo Przyjaciół Młodzieży. Koła Związku Katolickiego prowadzi­ ły wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej działalność religijną, a ponadto akcję oświatową, która była następstwem związków z Polską Macierzą Szkolną założoną w 1905 r. przy współudziale ks. Jana Gralewskiego. Polska Macierz Szkolna działała początkowo tajnie, następnie półjawnie, a od 1906 r. legalnie. 57 „W szybkim tempie pokryła ona — pisze Bender — siecią szkół początkowych cały kraj. Znaczny jednak w p ł y w w Macierzy posiadała Narodowa Demokracja. Stwierdzano w kręgach katolickich, że ona tam «rej wodzi», uważając kościół za ^instytucję narodowa» podporządkowaną przedstawicielstwu politycznemu narodu, a w i ę c społeczności świeckiej". Prezes Związku Katolickiego, J. Ostrowski, uważał Polską Macierz Szkolną za wręcz szkodliwą dla kościoła i katolicyzmu polskiego, inni sądzili jednak, że chociaż Macierz Szkolna pozostawała w skrajnie na5 6 5 7 Tamie, s. 54-55; B r o d o w s k a , B e n d e r , op. cit., s. 55. op. cii., s. 285-286; L a t o , op. cit., s. 15. �164 MARIA BIERNACKA cjonalistycznych „zaciekle partyjnych rękach" posiadała jednak swloje znaczenie . Delegalizacja w 1907 r. Macierzy spowodowała na polu działalności oświatowej aktywizację Związku Katolickiego. Obok bibliotek i czytel­ ni organizowanych wcześniej zaczęto organizować lub przejmować od byłej Macierzy szkoły. Władze carskie przerwały tę działalność, usu­ wając nawet ze statutu punkt przyznający mu prawo rozwijania akcji oświatowej. Następstwem tego było zamykanie przez władze rządowe bibliotek, czytelni — także pod pretekstem znajdowania w nich pozycji „o treści rewolucyjnej". W roku 1912, kiedy generał-gubernator war­ szawski wydał zgodę na ponowne otwieranie bibliotek i czytelni (głów­ nie w domach ludowych), poszerzały one swoją działalność z odczytów umoralniających na religijne, na organizowanie jasełek, chórów, zespo­ łów teatralnych. Oprócz działalności kulturalno-oświatowej Koła Związku Katolickie­ go próbowały również działalności w zakresie rolnictwa. Spotykały się jednak — jak pisze Bender — z konkurencyjną działalnością kółek staszicowskich organizowanych od 1906 r. głównie przez działaczy l u ­ dowych skupiających się wokół pisma „Zaranie". Na łamach pism ka­ tolickich „Przegląd Katolicki" i „Rola" toczyły się ponadto spory z antyklerykalnymi kierunkami reprezentowanymi przez zaraniarski ruch ludowy oraz ten odłam duchowieństwa, który orientował się na ruch mariawicki oraz „występował ostro przeciw hierarchii kościelnej i patronalistycznej pozycji duchowieństwa w społeczeństwie polskim". W tych warunkach Związek Katolicki rozwijał się raczej powoli, zwła­ szcza że starano się go organizować oddolnie. Gdzie był silny ruch za­ raniarski, wpływy Związku Katolickiego były słabsze (diecezja kielecka, warszawska, lubelska), natomiast aktywizował się na terenach, gdzie słabo oddziaływało „Zaranie". Zdaniem Bendera Związek Katolicki na­ leżał do organizacji zachowawczych społecznie i antymodernistycznych. Znacznie postępowsze były inne katolickie środowiska społeczne, jak np. Katolickie Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży skupione wokół Cecylii Plater-Zyberkówny oraz grono współpracowników założonego w 1909 r. czasopisma „Prąd" . s s 59 OSWIIATA W P R O G R A M A C H S T R O N N I C T W L U D O W Y C H Propagowanie działalności oświatowej na wsi znalazło swój wyraz nie tylko w prasie, ale także w programach tworzących się na przełomie X I X i X X w. politycznych stronnictw ludowych. Punktem wyjścia do 58 59 Tamże, Tamże, s. 102. s. 6, 104-105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 165 kształtowania podstaw ideologicznych tych programów były m.in. dwie podstawowe przesłanki: prawo narodu polskiego do własnej niezależności oraz prawo warstwy chłopskiej do traktowania jej na równi z innymi tzw. wyższymi warstwami społecznymi. Bolesław Wysłouch sformuło­ wał to w sposób następujący: „Tym samym więc prawo nasze do rozwoju narodowościowego grunt realny zyskuje i podstawą jego jest wyłącznie i jedynie fakt istnienia dwunastu milionów Polaków, dla rozwoju społecznego, których rozwój narodowości polskiej jest w a ­ runkiem nieodzownym. Wobec tego faktu wszelkie inne argumenty historiozoficz­ ne lub polityczne stają się najzupełniej zbyteczne. [...] L u d — warstwy pracujące narodu — to większość liczebna. Jeśli w i ę c — zgodnie z etyką społeczną — celem działalności winno być osiągnięcie takich form bytu, przy których suma szczęścia byłaby możliwie największa, to drogą ku temu jest popieranie interesów ludowych przed wszelkimi innymi już dla tego jednego, że lud większość liczebną stanowi. Taki program ludowy — kontynuuje s w ą myśl Wysłouch — kastowy nie jest. Nie idzie tu o w y w y ż s z e n i e jednej warstwy nad innymi. Przeciwnie, nawet interes warstw wyższych, lepiej pojęty, do tego samego prowadziłby celu. Bo jakież może być szczęście jednostek, których dobrobyt materialny na wyzyskiwaniu ludu ma być oparty? Czy mogą być szczęśliwe, jeśli są zewsząd otoczone nędzą, w y s t ę p k i e m , ciemnotą, jeśli im grozi wybuch zemsty ludowej?" . e o Myśli te znalazły wyraźne odbicie w odezwach i programach two­ rzących się stronnictw chłopskich, które problem szkolnictwa i oświaty na wsi traktowały pierwszoplanowo. Na terenie Galicji już w lipcu 1895 r. powstało Stronnictwo Ludowe, które w swej „Odezwie progra­ mowej" pt. Centralny Komitet Przedwyborczy Stronnictwa Ludowego. Do wyborców w całym kraju, zamieszcza swoisty raport o aktualnym stanie oświaty w zaborze austriackim. W „Odezwie" tej mówi się o ka­ tastrofalnym stanie szkolnictwa ludowego, o małej ilości średnich szkół, wygórowanym czesnem, braku podręczników, „przymusie mundurko­ wym". Podkreśla się także, że „wątpliwy jest również postęp stosun­ ków oświaty — wyższej, akademickiej. W 1850/51 r. liczono w obu uni­ wersytetach krajowych 1512 uczniów. W roku 1890/91 zaś — po upły­ wie lat 40 — przy większej o 2 miliony cyfrze mieszkańców mamy zaledwie 2360 uczniów". W związku z t y m w zaleceniach dla posłów ludowych znalazły się w „Odezwie" następujące wytyczne: „Popierać oświatę — przez mnożenie liczb szkół ludowych (średnich kosztem skarbu państwa), polepszenie bytu nauczycieli ludowych, a ułatwienie młodzieży dostępu i uczęszczania do szkół średnich przez zmianę utrudniających w tym w z g l ę ­ dzie przepisów organizacyjnych szkolnictwa ludowego, obniżenia czesnego i znie­ sienie przymusowego umundurowania. Zarazem popierać oświatę fachową przez odpowiednią organizację szkół p r z e m y s ł o w y c h i rolniczych. Czynić w ogóle wszyst­ ko, co oświatę publiczną ułatwia, a nie utrudnia" . e l 6 0 S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , 1969, s. 35-39.« Tamże, s. 53-54, 60. Programy stronnictw ludowych, Warszawa �1G6 MARIA BIERNACKA W roku 1903 dnia 27 I I na posiedzeniu Rady Naczelnej i mężów zaufania PSL w Rzeszowie (dawne Stronnictwo Ludowe) uchwalono Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, który zawiera m.in. nastę­ pujące sformułowania odnośnie do praw narodu, ludu i oświaty na wsi: „Polskie Stronnictwo Ludowe dąży do narodowego, politycznego, ekonomicznego i cywilizacyjnego podniesienia ludu i nie spocznie w walce, aż zniknie na ziemi naszej, jak długa ona i szeroka, polityczna niewola i wszelaka niesprawiedliwość społeczna. Pojęciem lud obejmujemy wszystkie warstwy, zarówno wiejskie, jak i miejskie, które zajmują się pracą fizyczną czy u m y s ł o w ą i pracę uważają za je­ dyny tytuł do zasług, praw i obowiązków [...]. L u d w takim pojęciu, to rdzeń na­ rodu. Temu też polityka, która się nie troszczy o warunki bytu warstw ludowych, narodowa nie jest [...]. Pod w z g l ę d e m kulturalnym pragniemy uczestniczenia ogółu w oświacie, więc udostępnienie jej wszystkim mieszkańcom kraju, bez róż­ nicy płci, wieku i zamożności — oświaty zaś, krzewiącej umiłowanie prawdy, dobra i piękna". Żądania w zakresie spraw szkolnych i oświaty dorosłych brzmią- fy: „Domagamy się gruntownej reformy szkolnictwa i energicznego popierania oświaty. We wszystkich gminach kraju ma być zorganizowana szkoła ludowa, za­ opatrzona w siły nauczycielskie, odpowiednio ukwalifikowane i stosownie wyna­ gradzane. O ile tego stan oświaty w gminie wymaga, ma być przy każdej szkole kurs dla dorosłych analfabetów. Koszt budowy i utrzymania szkół ludowych powinien spadać na fundusz k r a ­ jowy. Ubogiej dziatwie należy się dostarczenie środków naukowych, a w miarę możności i środków utrzymania w wieku szkolnym. Program nauk w szkołach ludowych ma obejmować jako przedmiot obowiązkowy ćwiczenia fizyczne i pod­ stawowe zasady higieny. Przede wszystkim jednak cały kierunek nauki w szkołach ludowych musi ulec zmianie w duchu narodowym przez wprowadzenie do podręcz­ ników szkolnych obfitego materiału z dziejów i geografii Polski. W wiejskich radach szkolnych miejscowych dziedziczne miejsce dla w ł a ś c i ­ ciela obszaru dworskiego jest przypomnieniem dawnych przywilejów dominikalnych. Przez wprowadzenie do rad szkolnych miejscowych delegatów wydziałów powiatowych, którymi zazwyczaj są również właściciele dóbr tabularnych, wzmoc­ niono w p ł y w y tej klasy na szkolnictwo ludowe i na obsadzanie posad nauczyciel­ skich, przez co uszczuplono autonomię szkolną gminy i szkołę ludową oddano pod kuratele tabularystów. Te zabytki stanowych przywilejów usunąć należy. Dla kraju naszego jest szczególnie ważne zakładanie i wydatniejsze popiera­ nie szkól fachowych: przemysłowych, handlowych, rękodzielniczych. [...] W szkołach średnich i w w y ż s z y c h zakładach naukowych usunąć należy wszelkie utrudnienia dla niezamożnej młodzieży. Liczba szkół średnich jest zanadto mała i dla kraju niedostateczna, a ustrój ich wymaga rychłej reformy". Program ten zawiera również postulaty w zakresie organizacji nauki rolnictwa dla włościan: „Chcąc dobrze na swej ziemi gospodarować musi nasz lud rolniczy posiąść potrzebną wiedzę fachową, nabrać ochoty i zamiłowania do postępu rolniczego; uznajemy więc ogromną potrzebę i doniosłość krzewienia wiedzy i oświaty zawo­ dowej wśród włościan. Dzisiejsze jednak urządzenia naszych szkół rolniczych dla �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 167 gospodarstw włościańskich nie czyni zupełnie zadość ich potrzebom i wymaga gruntownego przeobrażenia, a zarazem uzupełnienia". [Chodzi tu o 3-letnie szkoły rolnicze, których absolwenci nie wracają już na swe małe gospodarstwa]. W wytycznych postuluje się kształcenie zawodowe młodych gospo­ darzy na krótkich, co najwyżej kilkutygodniowych kursach z dobrą ob­ sadą wykładowców-praktyków. W t y m kierunku powinno iść dokształ­ canie rolnicze . W Królestwie Polskim pierwszą polityczną organizacją chłopów był powstały w 1904 r. Polski Związek Ludowy, który wydał w 1905 r. Odezwę programową pt. „Od Polskiego Związku Ludowego do braci włościan"'. 62 „My, grono chłopów i innych ludzi, szczerze sprawie ludowej oddanych, oświadczamy braciom chłopom na całej ziemi polskiej, że utworzyliśmy Polski Związek Ludowy [...] Teraz w ł a s n y m i siłami zabieramy się do pracy, bo czas już wielki, aby chłop polski zamiast to temu, to tamtemu się przypodchlebiać i wiado­ mości ino zbierać — wziął się sam do czynu, jak sam staje do pługa, jak sam staje do siewu. Jak sam orzesz i zasiewasz, chłopie, swój zagon ojcowy — tak zaoraj i zasiej swoje życie gromadzkie, społeczne i narodowe. Stań się obywatelem! To znaczy — otwórz swe oczy nie tylko na wieś, w której mieszkasz, ale szerzej, jak najszerzej. Zobacz i rozważ, jakie są potrzeby wszystkich braci twych, chłopów polskich, jakie są potrzeby ludu całego, narodu polskiego. Rozważ i do roboty! Byle prędzej, bo już czas, wielki czas! P a ń s t w o coraz już się wali, pożar buntu ogarnia wszystkie podległe mu narody. Zbliża się koniec rządów carskich, rządów niewoli, a początek wolności". Wytyczne programowe formułują potrzeby wsi w zakresie wolności słowa wyrażanego w języku polskim, samorządu, stowarzyszeń, a także oświaty: „potrzeba nam wielu, wielu rzeczy, szkół polskich, dobrych, dla wszystkich do­ stępnych i bezpłatnych, bo na to płacimy podatki, abyśmy wszystkie szkoły ludowe i wyższe darmo mieli. Potrzeba nam zupełnej wolności nauczania, zakładania czy­ telni, urządzania odczytów, u n i w e r s y t e t ó w ludowych, s ł o w e m jak najwięcej wol­ nej, niczym nie krępowanej oświaty!" W 1906 r. tenże Polski Związek Ludowy sformułował swój program w zakresie politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Oto jego frag­ menty odnośnie do spraw kultury: „Dążenia kulturalne streszczają się w haśle: w y t w o r z y ć demokrację stowa­ rzyszeń jako jedynej gwarancji wszechstronnego i wolnego rozwoju kultury na­ rodu. Stronnictwo ludowe uważając, że kultura narodu nie rozwija się przez re­ formy narzucone z góry i przeprowadzone biurokratycznie, że rozwój jej jest ściśle zależny od stopnia umiejętności, jaką posiadają masy ludowe w samodzielnym organizowaniu spraw swoich, że wreszcie jej rozwój naturalny i wszechstronny od­ b y w a ć się może wtedy tylko, gdy są powołane do życia rozmaite wolne siły i dąż­ ności społeczne, stawia sobie za zadanie szerzenie stowarzyszeń we wszystkich dziedzinach społecznych, stowarzyszeń opartych na zasadach demokratyzmu i ko6 2 Tamże, s. 6Э-83, 116-117. �168 MARIA BIERNACKA operacji, które by powołały jak najszersze masy ludowe do pracy twórczej w za­ kresie swoich interesów zbiorowych" 6 3 Na obszarze Królestwa Polskiego uchwalony został również w 1907 r. Program Związku Młodej Polski Ludowej. Tekst Programu opubliko­ wano w broszurze nielegalnej, której autorem był najprawdopodobniej ks. Kajetan Wysłouch (ps. Antoni Szech). Była to broszura wyrażająca poglądy grupy tzw. „Siewbiarzy" skupionych wokół czasopisma „Siewba" wydawanego w Tłuszczu pod Warszawą w latach 1906-1908, przez grupę działaczy ludowych. Oto jego fragmenty: „W przyszłość — w dal — w słoneczny jutra świt — w promienny Boży dzień. My żyć chcemy i żyć będziemy. To, co mamy dziś, to nie życie godne człowieka, godne Polaka. Teraz niewola ciała, bośmy w więzieniu w kajdanach. My, naród od Pra-Piasta żywot swój wiodący, naród niegdyś k m i e c i ó w wolnych, naród, co najwięcej ze wszystkich w o l n o ś ć ukochał i wolność rozumie, dziś wydani na urągowisko i poniewierkę u obcych tyranów, w rzeszę n i e w o l n i k ó w zmienieni, w mieszkańców wielkiego więzienia, jakimi się stała Ojczyzna nasza. Teraz, nie­ wola ducha, bośmy w ciemnościach, w mrokach duchowej mocy. My naród nieg­ dyś oświatą wielki, dziś ostatniśmy w Europie z dawna ogłupiani, znieprawieni w obcych nam, wrogich szkołach przez tych, co nie oświecać nas chcą, ale spodlić, skarlić nas pragną, w n i e w o l n i k ó w ducha zamienić. My dziś bez możności w ł a ­ snego duchowego rozwoju, własnej rodzimej oświaty". Po wstępnych sformułowaniach patriotyczno-wolnościowych i demo­ kratycznych Program ten głosił: „Kulturalno-oświatowa praca wśród mas szerokich narodu naszego — to naj­ ważniejsze ze wszystkich zadań zadanie! Jeśli potrzebujemy swobód politycznych, to przede wszystkim dlatego, aby mieć możność nieskrępowanej pracy kultural­ nej. Bez podniesienia kultury i oświaty w narodzie wszelka inna praca jest nie­ możliwa, jest ona siewbą na niezoraną skibę. Bez oświaty nie masz wolności. Naród nasz niegdyś poczesne miejsce zajmujący wśród narodów cywilizowanego świata dziś stał się narodem analfabetów. Wśród mroków duchowych lęgnąć się muszą objawy zdziczenia i zwyrodnienia, a wszelkie najlepsze usiłowania k o ń ­ czyć się zawodem. Nieść do narodu oświaty kaganiec — to hasło dziś najszczyt­ niejsze! Wśród zmienionych w a r u n k ó w , występując na miejsce naczelne w na­ rodzie, lud oświeconym być musi — skoro rządzić narodem ma stan nie rodem możny, a oświatą. Jeśli lud po władzę sięga, winien władzy stać się godnym, móc przyjąć ją dostojnie! Dostojeństwo ludu jeno z oświatą przyjść może. Kulturalne dążenia Młodej Polski Ludowej na dziś streszczają się w n a s t ę p u ­ jących punktach programowych: 1. Szkoła polska — niższa, średnia i wyższa. Tylko polska szkoła może być krze­ wicielką rzetelnej kultury i oświaty w społeczeństwie polskim i tylko nauczyciele Polacy mogą być wychowawcami Polaków. 2. Powszechne, bezpłatne nauczanie — początkowe, średnie i wyższe. Jak słońce świeci wszystkim, tak nauka dla wszystkich dostępna być winna, nie dla m a j ę t ­ nych tylko. 3. Organizowanie szkół rolniczych, stowarzyszeń oświatowych, kółek rolniczych, 6 3 Tamże, s. 87-90. Por. także S. J . B r z e z i ń s k i , Warszawa 1957. Polski Związek Ludowy, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 169 wystaw gospodarczych, wzorowych gospodarstw, stacji doświadczalnych itp. R o l ­ nictwo dziś jest podwaliną naszego życia ekonomiczno-narodowego. Dobrze zor­ ganizowane i prowadzone kółka rolnicze podnoszą rolnictwo, oświatę, dobrobyt i jedność wśród ludu, a przez skupianie się około w s p ó l n y c h prac o ś w i a t o w y c h i ekonomicznych stają się ośrodkiem kulturalnego ruchu ludowego danej okolicy. 4. Organizowanie u n i w e r s y t e t ó w ludowych. 5. Zakładanie seminariów nauczycielskich, d o m ó w ludowych, ochron. 6. Ułatwianie ludowi nauczania średniego i wyższego przez zakładanie w mia­ stach tanich internatów (burs) dla młodzieży wiejskiej" . 64 Główną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i politycznym Króle­ stwa Polskiego, a następnie już w Polsce Niepodległej odegrało Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie". Pierwszy program PSL został uchwalony w 1916 г., następne w latach 1917, 1918 i 1919. Zamieszczo­ ny fragment tekstu był uchwalony w 1918 r. i jest najpełniejszy: „1. P S L będzie żądało zapewnienia ludowi należytego w p ł y w u na kierunek o ś w i a ­ ty. 2. P o n i e w a ż oświata jest najważniejszą dźwignią narodu, bo bez niej ani pod­ niesienia rolnictwa, ani przemysłu uskutecznić się nie da, a przy tym lud ciemny nie może w dostatecznej mierze korzystać z równości praw i nie potrafi dosta­ tecznie bronić swoich interesów — P S L żądać będzie od państwa polskiego: a) wprowadzenia powszechnego, bezpłatnego i obowiązkowego nauczania; b) utwo­ rzenia dostatecznej ilości szkół średnich i wyższych, ogólnych i zawodowych, do­ stępnych dla najszerszych warstw narodu; c) ufundowania zapomóg i pożyczek dla biednych a zdolnych s y n ó w włościańskich; d) utworzenia u n i w e r s y t e t ó w l u ­ dowych, czytelni i bibliotek ze współdziałaniem gmin. 3. Oprócz tego P S L popierać będzie i organizować wszystkie instytucje, niosące prawdziwą wiedzę ludowi, a więc towarzystwa oświatowe, domy ludowe, kółka rolnicze itd. 4. Pragnąc rozszerzenia jak najprędzej i jak najlepiej oświaty ludowej, P S L b ę ­ dzie się starało podnieść wysoko poziom naukowy i obywatelski nauczycieli l u ­ dowych i bierze na siebie obronę ich interesów zawodowych oraz dąży do za­ pewnienia im lepszych praw obywatelskich i w a r u n k ó w materialnych, ażeby nie przeszkadzało nauczycielstwu ludowemu oddawać się z zapałem i zaparciem się swemu wzniosłemu posłannictwu". Zjazd PSL, który się odbył 1 listopada 1918 r. uchwalił do tych punktów dopełnienia w postaci następujących żądań: „1. bezzwłocznego wprowadzenia dla wszystkich dzieci bez różnicy płci, stanu, pochodzenia jednej powszechnej szkoły, będącej równocześnie podstawą dla szko­ ły średniej i zawodowej; udostępnienia dla najszerszych mas wszystkich stopni nauczania i kształcenia wyższego na koszt państwa najzdolniejszych dzieci, które nie posiadają środków w ł a s n y c h ; 2. urzeczywistnienia już w ciągu kilku lat najbliższych powszechnego, bezpłat­ nego, obowiązkowego nauczania z kursem co najmniej 7-letnim, o jednakowym poziomie dla wsi i miasta; natychmiastowego opracowania całkowitego planu sieci szkolnej, otworzenia potrzebnej liczby seminariów nauczycielskich i rozpoczęcia budowy kilkudziesięciu wzorowych b u d y n k ó w szkolnych w całym kraju, kosztem pożyczki p a ń s t w o w e j szkolno-budowlanej; L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 90-98. �170 MARIA BIERNACKA .3. wprowadzenia przynajmniej 3-letniego, bezpłatnego obowiązkowego nauczania uzupełniającego, ogólnego i zawodowego; 4. obowiązkowego usunięcia analfabetyzmu w ciągu lat 3, przynajmniej u obywa­ teli poniżej lat 40 mających; 5. podniesienia poziomu wykształcenia ogólnego i zawodowego nauczycieli, za­ pewnienia nauczycielom ludowym poważnego stanowiska społecznego i przyzna­ nia uposażenia w myśl żądań zrzeszeń nauczycielstwa polskiego szkół początko­ wych" . e5 Przytoczono t u najważniejsze fragmenty uchwał programowych stronnictw ludowych w Galicji i Królestwie Polskim. Nie zamieszczono uchwał programowych innych stronnictw chłopskich również postulu­ jących żądania w zakresie oświaty na wsi, jak np. Stronnictwa Chrze­ ścijańsko Ludowego z 1895 r. (Galicja), Mazurskiej Partii Ludowej z 1898 г., Narodowego Związku Chłopskiego (1915), ale i te są dosta­ teczną ilustracją stanowiska reprezentowanego w t y m zakresie przez tworzący się ruch ludowy. „DROGI" MŁODZIEŻY W I E J S K I E J DO OŚWIATY Rozważając zagadnienie wpływu oświaty na przemiany społeczne i kulturowe polskiej wsi nie sposób nie przypomnieć wypowiedzi Józefa Chałasińskiego, który w swych rozważaniach opartych na pamiętnikach młodzieży wiejskiej okresu międzywojennego pisał: „Szkoła stała się tak powszechnym składnikiem środowiska w społeczeń­ stwach cywilizowanych, że podobnie jak książka robi wrażenie czegoś natural­ nego. Wbrew temu złudzeniu naturalności książka i szkoła stanowią podstawę ogromnego, sztucznego rozszerzenia zasięgu więzi społecznych poza naturalny krąg pierwotnych stosunków rodzinnych i sąsiedzkich. Bez piśmiennictwa nie do po­ myślenia jest ponadlokalna społeczność narodowa. Socjologia szkoły jako instytucji wychowawczej wiąże się zarówno z historią ponadlokalnych zbiorowości tego rodzaju co kościół, państwo, naród, jak i z pro­ cesem, który poszczególne jednostki ludzkie wyprowadza z kręgu rodziny i s ą ­ siedztwa i wprowadza w szeroki świat kultury narodowej i o g ó l n o l u d z k i e j " . 68 Pamiętniki młodego pokolenia chłopów dostarczyły autorowi tej w y ­ powiedzi udokumentowanego materiału dla ukazania tych dróg, które prowadziły młodzież wiejską do owego szerokiego świata kultury naro­ dowej. Maria Dąbrowska dokonując wyboru pamiętników chłopów i mło­ dzieży wiejskiej starała się ukazać wielką tęsknotę dziecka wiejskiego do książki. Pisze na ten temat w przedmowie: „We wszystkich bez w y j ą t k u opisach dzieciństwa i młodości chłopskich pamiętnikarzy nad biedami tego dzieciństwa i tej młodości góruje żądza wiedzy, książki, oświaty. Wybrałam te urywki, w których zarówno biedota i niedole 65 6 6 Tamże, s. 172. J. C h a ł a s i ń s k i , Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa 1958, s. 206. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 171 chłopskiej młodości, jak ta w ł a ś n i e godna podziwu i zachwytu żądza wiedzy od­ dane są najpiękniej, najprościej, najbardziej wzruszająco". Ale nie tylko to pragnęła Dąbrowska ukazać, bo oto co pisze dalej: „We wszystkich prawie opisach wieku dojrzałego, nad wszystkim, co złego lub dobrego «wiek meski» chłopom przynosił — góruje działalność człowieka. I tutaj w y b r a ł a m te urywki, w których zarówno cierpienie życia, jak i opierająca im się bohatersko działalność zostały najpiękniej, najprościej, najbardziej przej­ mująco przedstawione". I na koniec pisze Dąbrowska: „Oprócz tego w y b i e r a ł a m w obu wypadkach takie urywki, w których n a j dosadniej, najbardziej rewelacyjnie przekazane jest wielkie bogactwo przeżyć du­ chowych i uczuciowych polskiego chłopstwa, a także bogactwo jego uzdolnień i możliwości życiowych. Te trzy rzeczy ludzkie i żądza wiedzy, działalność oso­ bista i bogactwo duchowe są cennymi kamieniami węgielnymi, na których może­ my dziś z entuzjazmem budować nowe życie społeczne demokratycznej Polski" . C7 Ilustracją tez wyrażonych zarówno przez J. Chałasińskiego, jak i M . Dąbrowską są wybrane fragmenty „dróg" niektórych pamiętnikarzy do tej upragnionej przez nich wiedzy: Jakoś raz koło Wszystkich Ś w i ę t y c h — pisał Jan Drabikowski z K u j a w — nie pamiętam tylko, czy miałem wtedy siedem, czy osiem lat, pamiętam tylko, że w ł a ś n i e przestałem w y g a n i a ć bydełko na pole, m ó j ojciec odwoził nauczycielowi kapustę. Prosiłem ojca, że ja też pojadę. Ojciec mnie zabrał ze sobą. Za czym ową kapustę zdjęli z wozu, ojciec pogadał trochę z panem, jak my nauczyciela nazywalim, gdyż był to jedyny człowiek w naszej wiosce, któremu się m ó w i ł o : panie. To już każdy wiedział, że jak się powie: pan idzie — to znaczy nauczyciel. Więc pan wziął mnie do klasy — dał mi elementarz i posadził mnie pomiędzy uczni. W taki sposób przyjęty zostałem w poczet uczni szkoły Starego Radzie­ jowa. Od tego czasu zaczęło się dla mnie życie, całymi dniami byłem w szkole, a i siostrę o dwa lata starszą rodzice zaczęli ze m n ą posyłać, żeby mnie było raźniej. Ale za tę zimę niewiele się w szkole nauczyłem. Nasz pan był poczciwy .-tarowina, ale na nauczyciela już nie zdatny. Na drugą zimę był już inny pan, len był dość młody i energiczny, tak że zaczęła się prawdziwa nauka. A choć uczyli najwięcej po rosyjsku, na Wielkanoc u m i a ł e m już nieźle czytać i po polsku. Naturalnie — pisze dalej pamiętnikarz — wróciłem znów do swoich zajęć — do bydełka. Ale z tą różnicą, że już inaczej patrzyłem na świat i gdy moje bye.eiko miało trawę lepszą, mogłem sobie poczytać książkę. Jaka mi wpadła w r ę ­ kę, taką czytałem, szedłem do szkoły, za garść ziarna Teoś, syn nauczyciela i m ó j przyjaciel dawał mi choć podręczniki szkolne. B y ł y w języku rosyjskim, ale z braku polskich i to czytałem, tak że historię Rosji u m i a ł e m prawie na pamięć. Dopiero matka, która była z zaboru pruskiego i umiała cokolwiek historię P o l ­ ski, pyta mnie się: ruską historię znasz, a polską? Ja się zasmuciłem, bo nie mia­ łem najmniejszego pojęcia, że była Polska, że był król i wojsko polskie, no 6 7 M. D ą b r o w s k a , 1969, s. 7. Pamiętnik młodzieży wiejskiej 1918-1939, Warszawa �172 MARIA BIERNACKA i matka mi obiecała, że jak pojedzie do «Prus», tak nazywali Poznańskie, to mi przywiezie od wuja historię Polski" . 68 Tą oto drogą dochodzi młody chłopiec do świadomości, że jest Po­ lakiem, poznaje historię swego kraju i staje się pełnym obywatelem w wyzwolonej ojczyźnie. Inną drogę, choć przecież podobną do całej generacji urodzonej je­ szcze w niewoli politycznej, przedstawia pamiętnik kobiety z Warszaw­ skiego„W tym też czasie u m y s ł m ó j zaczął obejmować szersze horyzonty, o uszy moje zaczęły się obijać takie wyrazy jak: ucisk, niewola, rewolucja, był to bo­ wiem pamiętny 1905 rok. Nie mogłam w mojej małej głowie pomieścić i w y ­ obrazić sobie, po co ciągle nachodzą nas strażnicy i robiąc rewizję czegoś szukają. Zabierali nawet parę razy ojca ze sobą, a jednego razu to pamiętam, jak noco­ w a l i ś m y drżąc z zimna w polu, w łubinie. Kiedy pytałam matkę, co to wszyst­ ko znaczy, odpowiadała mi z płaczem, że jestem jeszcze za małą, żeby zrozumieć. A ojca to nawet bałam się zapytać, bo chodził ciągle zły i ponury. Wszystko mi się dopiero wyjaśniło, kiedy przyjechał do nas z Podlasia stary, siwiuteńki jak gołąb dziadek (ojciec mój, a jego syn pochodził z Podlasia). Od niego dopiero dowiedziałam się o nieszczęsnym losie naszej ojczyzny. On w y t ł u ­ maczył nam niewolę, a ponieważ sam był uczestnikiem powstania, przeto opo­ wiedział nam cały jego przebieg. W ogóle od niego poznałam całą historię Polski. Często w długi zimowy wieczór okrążaliśmy dziadunia w koło, a było nas już wtedy pięcioro, i prawił nam a opowiadał, jak walczyli i ginęli w walce o nie­ podległość ojczyzny jej wierni synowie i jak on sam cudem ocalał i uciekł spod szubienicy [...] Po tym wszystkim kładąc się spać modliłam się o wolność Ojczyz­ ny i za tych, co dla niej cierpieli i ginęli. A że b y ł a m dzieckiem w r a ż l i w y m , w i ę c często długo w noc nie mogłam usnąć, tylko chciało mi się tak okropnie płakać i po cichutku lałam łzy obficie, aż poduszka była mokra [...] Gdy zaczę­ łam już siódmy rok — pisze dalej mała wrażliwa dziewczynka, która chciała się uczyć — zaczęłam prosić matusię, żeby mnie nauczyła czytać. Ze wszystkim za­ wsze zwracałam się do matki, bo ojciec był ogromnie narwany, prędki i nie­ przystępny. Ale matczysko jak zwykle zapracowane, nie miała nigdy czasu i na­ pomknęła o tym ojcu. Ojciec będąc w mieście kupił mi nowiutki, piękny ele­ mentarz Promyka i dając go oświadczył: «Przejrzyj se go i szykuj się, bo dzisiaj wieczór będę cię uczył czytac». T a pierwsza lekcja prowadzona przez surowego ojca nie obeszła się bez przykrych dla dziewczynki ojcowskich rękoczynów. T a k się starałam — pisze dalej — żeby ta «lekcja» więcej się nie powtórzyła, że za tydzień przeczytałam ojcu na głos cały elementarz. Podobnie poszło i z pisaniem i na tym «edukacja» moja została skończona. Następnie musiałam objąć obowiąz­ ki «nauczycielki» wobec młodszego rodzeństwa, bo tutaj ojciec tylko odgrywał rolę inspektora, i to srogiego. Co mnie to kosztowało, za czym sześcioro rodzeń­ stwa nauczyłam jako tako czytać i pisać, to Bóg tylko jeden wie". Niezwykle ciężkie warunki nastały dla młodej pamiętnikarki po nie­ oczekiwanej śmierci matki, gdy jako najstarsza musiała się wszystkimi opiekować. „Jedyną dla mnie pociechą w tej ciężkiej doli są książki. Lubiłam je zawsze, od czasu, kiedy poznałam czytanie, ale teraz to wprost szukałam w nich ukoje4 8 Tamże, s. 12-13. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI 173 WIEJSKIEJ nia. Brałam je oczywiście po kryjomu przed ojcem z biblioteki parafialnej, a by­ ły tam takie dzieła, jak: Trylogia, pisma Kraszewskiego, Rodziewiczówny, Dygasińskiego, Reymonta i innych. Toteż często długo w noc przy n i k ł y m świetle przykręconej lampki w c z y t y w a ł a m się w te cudne dzieje [...] Pewnego razu ojciec ze swej izby dojrzał w nocy przez szparę we drzwiach światło w naszej izdebce: s p a ł y ś m y bowiem wszystkie pięć sióstr w jednej izbie, a ojciec z dwoma chłop­ cami znów oddzielnie. W y l e w a ł a m , pamiętam, wtedy akurat obfite łzy nad Sien­ kiewiczowskim Potopem, gdy ojciec w p a d ł z pasem i dał mi taką nauczkę za wypalanie nafty, że do dziś pamiętam. Zapowiedział przy tym, żeby przy «romansach» więcej mnie nigdy nie spotkał. Odtąd na taką «zbrodnie» m o g ł a m sobie pozwolić tylko w zimowe, jasne, k s i ę ż y c o w e noce. Wtedy mogłam sobie czytać do woli, nikogo się nie obawiając, a światło miałam zupełnie za darmo" . m „Drogę" do oświaty pamiętnikarki z Jarocińskiego ułatwiła patrio­ tyczna postawa jej rodziców. Niemożność kształcenia w szkole średniej i wyższej wyrównywała ona „pochłanianiem" książek i upartym do­ kształcaniem się zawodowym w rolnictwie i gospodarstwie. W pamięt­ niku swym wyraża wdzięczność dla rodziców, którzy wprowadzili ją w świat szkoły oraz patriotycznego myślenia i wychowania: „Mały procent dzieci w s t ę p u j e do szkoły powszechnej z pewnym przygoto­ waniem z domu. Moi rodzice dokładali swych starań, aby dać dzieciom to pewne przygotowanie. Potrzebę nauki przed szkołą w domu uzasadniali brakiem pol­ skiego nauczania w szkole niemieckiej, która przed w o j n ą [pierwszą światowąl w zaborze pruskim istniała. Toteż wstępując do niemieckiej szkoły powszechnej u m i a ł a m liczyć do stu po polsku, u m i a ł a m dodawać i odejmować małe liczby, potrafiłam na pamięć kilka ustępów z małego katechizmu, a nawet parę krót­ kich w i e r s z y k ó w z elementarza. Czytałam Historią świętą, parę elementarzy i k a ­ lendarzy. A dla ułatwienia mi pracy w obcej szkole nauczono mnie też i po­ czątków niemieckiego. Jak na umysł i zdolności 6-letniego dziecka, było to dość dużo. Nie wszyscy jednak rodzice z jednakową troską poświęcali czas edukacji swych nieletnich dzieci. I gdyby nie nastąpiło szczęśliwe odrodzenie Ojczyzny — pisze pamiętnikarka — m i e l i b y ś m y dużo Polaków, nie umiejących pisać po polsku, kaleczących niemczyzną język polski, skarlały od tych barbaryzmów. T u niepo­ dobna pominąć zasługi katolickich księży w pracy nad utrzymaniem polskości. Dzieckiem nie zdawałam sobie sprawy z tej ich zasługi, później ją oceniłam. Przy­ gotowanie do Sw. S a k r a m e n t ó w i nauka religii dawały księżom możność prowa­ dzenia nauki polskiej i nasz np. ksiądz skwapliwie z tego korzystał przedłużając okres «przygotowania do komunii» do pełnych dwu lat i ucząc nas prawidłowo mówić i pisać po polsku". Autorka pamiętnika niezwykle umiejętnie rejestruje te przejawy życia kulturalnego i gospodarczego ludzi starszych, które ją intereso­ wały, a których nie rozumiała. „Wiedziałam — pisze ona — że w pewne niedziele po południu ojciec bierze laskę i idzie «na kółko» do «traktu» i dalej [...] Owym «kółkiem» było posiedzenie kółka rolniczego, do którego należał [...] Przypominam też sobie dość w y r a ź n i e worki sztucznych n a w o z ó w przywożone i rozsiewane po polu, jak również k r y - 6 9 Tamże, s. 40-44. �174 MARIA BIERNACKA E.ztaiy kamienia u ż y w a n e g o do zaprawy pszenicy. Obijały się o moje uszy ma­ jówki, na które widziałam wybierające się moje młode ciotki. Sama przeżywa­ łam jako pięciolatka rzecz nadzwyczajną — teatr amatorski. Samorzutnie pod kie­ runkiem jednego spośród siebie kształcącego się młodzieiica —• młodzież odegrała przedstawienie pod gołym niebem w ogrodzie na tle zabudowań przy świetle la­ tarń, lamp i lampionów [...] Po swojemu rozumiane, lecz zawsze pamiętne mi są gazety, które listowy do domu przynosił. P a m i ę t a m «Gazete Grudziadzka» z jej <-Przyjacielem Dziatwy», który jako dodatek dla dzieci przysyłała, a który do­ stałam do czytania. Przypominam sobie i inne z tych czasów dodatki, jak humo­ rystyczny «Smiech», «Gość Świąteczny* i inne. Rodzice abonowali też «Przewodnik Katolicki», zawierający również dodatek dla dzieci, dalej «Poradnik Gospodarski» i niemiecką powiatową gazetę urzędową, w której n a g ł ó w k u czarny orzeł skrzydła swe rozpościerał". Naukę szkolną rozpoczęła owa niezwykła pamiętnikarka w roku 1914. Wychowanie w szkole prowadzone było w duchu niemieckim. Dzieci, których członkowie rodzin służyli w armii niemieckiej, ulegały w jakimś sensie tamtejszej propagandzie. Różnego rodzaju uroczystości szkolne robiły na nich wrażenie. W najlepszej wierze przyniosła więc autorka ze szkoły druki na pożyczkę wojenną — w języku polskim i z wierszykami. Ale wówczas: „ojciec wziął ją, podarł i rzucił na ziemię z oburzeniem. Aż mi się płakać chciało — komentuje ten fakt autorka — bo chętnie braliśmy te kartki, lubiliśmy nauczyciela, którego cechowało wesołe usposobienie i umiejętność propagandy. Ale wkrótce otrzeźwiałam. Polska gazeta, którą abonowaliśmy, w y ś m i e w a ł a i kry­ tykowała sposób wyłudzania pożyczki od Polaków. N a ś m i e w a ł a się też z braku ortografii w piśmie umieszczonym na kartkach propagandowych". Dalsze wychowanie i narastanie świadomości narodowej u młodej wrażliwej dziewczyny odbywało się poprzez oddziaływanie organizacji, czytelnictwa oraz doświadczenia z a c z e r p n i ę t e \ Z obserwacji życia. Duże znaczenie w jej życiu odegrało Bractwo Abstynenckie im. Dzieciątka Jezus założone przez księdza i jego siostrę. Należała do niego od 8 do 16 lat. „Urządzaliśmy wycieczki i na pastwisku któregoś z gospodarzy urządzaliśmy przedstawienia, deklamacje, gry i dialogi, a starsi przypatrywali się i przysłuchi­ wali. Akcja ta uczyła dzieci wychowane w niemieckiej szkole polskości w grach, śpiewach i zabawach, które dzieci chętnie przyjmowały. Ksiądz zbliżał się też więcej do rodziców, stawał się w parafii mniej obcym, zyskiwał zaufanie para­ fian. Gazetka Bractwa «Nasz Przewodnik» była też chętnie przez dzieci czyty­ wana. Bractwo podnosiło naszą kulturę towarzyską o cały szczebel w y ż e j . Prócz owego Bractwa mieliśmy jeszcze do obrony polskości Towarzystwo Czytelni L u O.owych. Liczyłam dziewięć lat w chwili, gdy Bibliotekę Tow. Czytelń L u d . otwar­ ło w domu gospodarza sąsiadującego ze szkołą. Czytywałam już polskie ksią­ żeczki, gdyż w domu mieliśmy ich cały zbiorek. Ale dopiero gdy została otwarta Biblioteka T.C.L., czytelnictwo nabrało intensywności. Czytałam z całym natę­ żeniem. Największą radością był dzień wymiany książek. Czytało się książkę po książce". Przeżywając ciężko dramat I wojny autorka wyciąga jednak w ł a ś c i w e wnioski: „Ale dla nas Polaków, wojna była okolicznością szczęśliwą, bo dała nam to, o co daremnie walczyli powstańcy i czego pragnęli patrioci polscy". �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 175 Rozwój intelektualny autorki pamiętnika po odzyskaniu niepodle­ głości odbywał się drogą podobną do setek tysięcy młodych ludzi, któ­ rzy dzięki własnemu wysiłkowi, samouctwu oraz uczestnictwu w życiu różnych instytucji i organizacji osiągali wysoki poziom wiedzy i zasad moralnych. „Mimo całego trudu pracy fizycznej nie zaniedbywałam żadnej okazji, która mogła nieco rozświetlić i rozszerzyć mój skromny zasób wiedzy. Zaraz po u k o ń ­ czeniu szkoły powszechnej wypożyczył mi nauczyciel dwie książki naukowe: Za­ rys historii Polski Lewickiego i Dzieje Polski Cecylii Niewiadomskiej. Czytałam je i czytałam korzystając ze wszystkich wolnych chwil. Czytałam przy pasieniu bydła, czytałam przy obracaniu żaren, czytałam przy w y r ą b y w a n i u gałęzi i przy darciu pierza. Brałam książkę na pole, aby przy orce i bronowaniu w chwilach wytchnienia, zajrzeć do niej, przypomnieć sobie pewne zdania [...] Z różnych po­ wieści uczyłam się historii, geografii i całej zbieraniny wiadomości". Poważną rolę odgrywała w rozwoju autorki prasa: „Wychowałam się w atmosferze polityki ludowej P S L «Piasta». Cieszyłam się demokratycznością konstytucji z marca 1921 roku. Czytywałam «Gazete G r u dziadzka», «Wloscianina» i «Piasta Wielkopolskiego». Dumna byłam z chłopów senatorów: Bojki i Sredniawskiego. A najwięcej rozradowania sprawiały mi za­ szczyty chłopa Witosa [...] Bolał mnie brak jedności chłopskiej i rozbicie P S L < Piasta». Polityka chłopska grała na mej chłopskiej ambicji. Politykę uważałam za rzecz chłopom potrzebną. Sądziłam, że tylko sami chłopi potrafią obronić swo­ je interesy gospodarcze i prawa polityczne. Słowem, byłam zwolenniczką najgruntowniejszej demokracji" . 70 W odmiennych warunkach wzrastał syn 2-morgowego gospodarza z Rzeszowszczyzny i choć analfabety, to przecież człowieka rozumieją­ cego znaczenie oświaty. W pamiętniku ukazuje on zarówno swą drogę do szkoły ludowej, jak również proces narastania u siebie — ucznia szkółki ludowej — wielkiej miłości do ojczyzny. Kiedy jego ojciec w 1913 r. wrócił z Ameryki (gdzie przez kilka lat pracował dla spłacenia długów rodzinnych) oświadczył, że zapisze synów do szkoły. „Kiedy pierwszy raz poszedłem się uczyć, zrobiło mi się zupełnie głupio. Wielka gromada nie znanych mi dzieci, nauczycielstwo, szkoła, nauka — naba­ w i ł y mnie jakiegoś strachu i niepewności [...] Od najmłodszych lat, jak tylko u m y s ł mój zaczął działać, wiele otaczających rzeczy było dla mnie niezrozumia­ łych, a wytłumaczyć ich nie miał kto, ponieważ matka miała inne zajęcia [...] Ojciec mój, mimo że sam nie umiał czytać, doceniał tę umiejętność wiedząc, jakie ona daje korzyści, a jakie brak jej daje straty, o czym się w ł a s n e m kosztem żyjąc przekonał. Ojciec mimo swego analfabetyzmu nie był ciemny. Obdarzony niezwykłą pamięcią i potrzebą wiedzy, a będąc przy tym uczciwym człowiekiem w całym znaczeniu tego słowa, miał w Ameryce styczność z przełożonymi w war­ sztatach swej pracy, ci zaś używali go do załatwiania swych interesów powierza­ jąc mu często poważne kwoty pieniędzy. Toteż przy każdej sposobności przysłu­ chiwał się rozmowom, szybko przyswajał sobie ich treść i nieraz bywało, że lepiej potrafił wytłumaczyć jakąś zawiłą k w e s t i ę niż sam wójt, jak mówili s ą ­ siedzi. 70 Tamże, s. 82-92. �176 MARIA BIERNACKA Do nauczycielstwa ojciec mój był zawsze przychylnie usposobiony, dlatego też i w nas wszczepiał ku niemu miłość i szacunek. Rozumie się, że pod w p ł y w e m ojca szanowałem s w ą każdorazową nauczycielkę i może lepiej od innych dzieci, które nie miały tak rozumnego ojca czy matki [...] Chociaż w 1914 r. w y b u c h ł a wojna — pisze autor pamiętnika — to „szkoła szła dalej. U m i a ł e m już czytać i z a s m a k o w a ł e m w tym, toteż wielka była moja radość, kiedy ojciec dał mi pieniądze, abym zaniósł do pana kierownika i kupił za nie książkę szkolną. Z utęsknieniem oczekiwałem jej otrzymania. Nareszcie dostałem ją w ręce. W domu czytałem ustęp po ustępie lubując się pięknymi wierszykami. Brat Jan śmiejąc się mówił, że będę w przyszłości «pozeraczem ksiazek». Nie zmylił się w swej przepowiedni" [...] Zbliżający się koniec wojny przynosił nadzieję na odzyskanie niepodległości Polski, o czym doniosły gazety. „Toteż w każdą sobotę i niedzielę wieczór — pi­ sze autor — gromadzili się do naszej chaty ludzie żądni świeżych wiadomości. Rozpatrywano 14 p u n k t ó w Wilsona, którego ojciec mój sławił pod niebiosy, ko­ mentowano dziwne koleje wojny, jak upadek potężnych Niemiec, Austrii, caratu rosyjskiego". A oto jak opisuje on moment dotarcia wiadomości o powstaniu Polski nie­ podległej: „W październiku 1918 roku przyjechał jeden z sąsiadów wozić ojcu ziemniaki z pola. Przyjechawszy pod dom z ziemniakami oznajmił, że słyszał w mieście, że Polska zmartwychwstała. Ojciec nic nie mówiąc, gdyż radość u w i ę ­ ziła mu w gardle słowa, odszedł od zsypywania ziemniaków, wszedł do izby, klęknął przed obrazem i ze łzami dziękował Bogu za odzyskanie niepodległości". I chociaż koniec wojny przyniósł dla autora ciężkie przeżycia, bo dwóch braci z wojny nie powróciło — to jednak napisał: „Ale Polska została wolna, j a ­ każ radość zapanowała w mym sercu. T a Polska, którą ukochałem, ta Polska, która była przez długie wieki potęgą świata, a potem przez długie lata jęczała w niewoli — ta Polska zmartwychwstała! Tej mojej radości nie da się o p i s a ć " . 71 * Jak wynika z materiału system szkolnictwa i oświaty na terenie ziem polskich znajdujących się w granicach trzech zaborów był na przełomie X I X i X X stulecia bardzo zróżnicowany. Wieś polska wkracza­ ła w ten okres obciążona analfabetyzmem oraz poważnymi zapóźnieniam i w zakresie ogólnego poziomu wykształcenia. W najdogodniejszej stosunkowo sytuacji znajdowało się szkolnictwo i oświata w zaborze austriackim, gdzie istniała autonomia polityczna, umożliwiająca prowa­ dzenie szkół w językach narodowych. Znacznie gorzej było w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie władze zaborcze konsekwentnie dążyły do wynarodowienia ludności polskiej. Społeczeństwo polskie zaboru pruskiego wytrwale przeciwstawiało się polityce germanizacyjnej. Postawa ta była wynikiem działalności oświa­ towej prowadzonej przez różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-oś­ wiatowe, instytucje gospodarcze i kościół, jak również wynikiem sto­ sunkowo wysokiego poziomu nauczania w szkołach elementarnych. 71 Tamże, s. 66. Por. także Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935; Pamiętniki samouków, Warszawa 1968; M. G w i a z d o w i c z , Wspomnienia, Warszawa 1974. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 177 Wspólna walka społeczeństwa polskiego należącego do różnych warstw społecznych oraz znaczny udział w tej walce księży katolickich spowo­ dował, że w tej dzielnicy naszego kraju wystąpiły większe niż gdzie indziej przejawy solidaryzmu społecznego oraz przywiązania do Kościo­ ła katolickiego. W zaborze rosyjskim rusyfikacja szkolnictwa rządowego spowodo­ wała rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek na wsi. Po­ ważną rolę w dziedzinie szerzenia oświaty spełniały w tym zaborze tak­ że instytucje i organizacje kulturalno-oświatowe, gospodarcze, a zwła­ szcza szkolnictwo i czasopiśmiennictwo rolnicze. Duże znaczenie miała również prowadzona przez różne instytucje, organizacje społeczne i po­ jedyncze osoby walka z analfabetyzmem. W upowszechnianiu czytelnictwa i rozwoju oświaty wielką rolę speł­ niało w tamtych czasach czytelnictwo czasopism docierających na wieś, kalendarzy, książek religijnych czy też różnych pism ulotnych. Docie­ rały one na wieś różnymi drogami, i tak np. korespondenci takich cza­ sopism, jak np. „Zorza", „Gazeta Świąteczna", „Przyjaciel L u d u " p i ­ szą, że w końcu X I X w. i na początku X X w. nabywali książki, elemen­ tarze, kalendarze i książeczki do nabożeństwa u kramarzy na jarmar­ kach, u wędrownych obraźników, wypożyczali z biblioteczek przy ko­ ściołach. Niektórzy prenumerowali pisma i wypożyczali sąsiadom lub krewnym. Kiedy powstały organizacje na wsiach, to z reguły były one prenumeratorami pism. Niektórzy wspominają także o czytaniu lub w y ­ pożyczaniu pism w karczmach wiejskich. Nieliczna w tamtych czasach ucząca się młodzież wiejska również była przekazicielem wiadomości, książek i pisemek. Warto zaznaczyć, że poziom umysłowy ludności wiejskiej kształto­ wał się również pod wpływem literatury tandetnej i jarmarcznej, czyli wydawnictw tzw. drugiego rynku, która docierała do środowisk wiej­ skich różnymi kanałami. Literatura ta pojawiła się wcześniej, ale pełny jej rozwój nastąpił dopiero po 1840 r. Koniec X I X w. i pierwsze dzie­ sięciolecie X X w : były dla tej literatury okresem największego rozkwitu. Współcześni wskazywali na jej liczne przymioty, m.in. na to, że zaspo­ kajała ona u ludzi prostych głód „pięknej fikcji", której nie znajdowa­ no w ówczesnej powieści. Była także pomocna przy szerzeniu czytelni­ ctwa, które — zdaniem kolporterów ludowych książek — łatwiej roz­ wijało się tam, gdzie ona wcześniej docierała. J. Dunin podkreśla, że „podział kraju na zabory tak istotny przy opracowywaniu historii k u l ­ tury polskiej X I X i początków X X w. w odniesieniu do wydawnictw drugiego rynku ma mniejsze znaczenie", gdyż utwory te „wędrowały przez kordony graniczne bez większego trudu". Ważną rolę spełniały także polskie wydawnictwa popularne na obszarach zagrożonych w y 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �178 MARIA BIERNACKA narodowieniem, jak Mazury, Śląsk czy Ameryka, gdzie „były często je­ dynym słowem drukowanym" . Działalność społeczno-oświatowa i gospodarcza, zarówno tajna, jak i legalna, prowadziły do gruntownych przeobrażeń w świadomości na­ rodowej i społecznej ludności wsi polskiej. Prześledzenie na przestrzeni okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodległości głównych nur­ tów tej działalności pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących roli, jaką oświata spełniała w przekształceniach kulturowych społeczności wiejskiej. Do najistotniejszych rezultatów owej działalności należy zaliczyć przede wszystkim proces budzenia i kształtowania się wśród coraz szer­ szych kręgów społeczności chłopskiej wszystkich dzielnic naszego kra­ j u — świadomości narodowej. Ewidentnym wyrazem tego procesu stał się udział polskich chłopów w pracach organizacji niepodległościowych, jak: Polskie Drużyny Strzeleckie, Związek Strzelecki, Drużyny Bar­ toszowe, Polowe Drużyny Sokole oraz Polska Organizacja Wojskowa (POW). Działalności tej przyświecała idea odzyskania utraconej niepo­ dległości kraju. Wychowanie szkolne, zetknięcie się z prasą, książką, a także żywym słowem na zebraniach czy uroczystościach prowadziło do narastania po­ staw obywatelskich, do brania współodpowiedzialności za sprawy ogólne dotyczące zarówno własnych społeczności wiejskich, jak również społecz­ ności szerszych ponadlokalnych. Znajdowało to wyraz w czynnym udziale ludności w pracach samorządu wiejskiego (mimo jego ograniczeń spowodowanych zaborami) oraz innych zbiorowych poczynaniach całych wsi. Proces emancypacji społecznej warstwy chłopskiej przejawiał się również w powstawaniu niezależnych chłopskich organizacji politycz­ nych, gospodarczych i młodzieżowych z własnymi organami prasowymi, które zastępowały dawne organizacje ludowe typu patronackiego oraz pisemka „dla ludu". Stałe choć wciąż powolne podnoszenie się poziomu wiedzy ogólnej oraz fachowej osiągane drogą upowszechniania się elementarnego szkol­ nictwa, czytelnictwa książek i czasopism, kursów i konferencji — pro­ wadziło w konsekwencji do zmian mentalności chłopskiej, do przemian obyczajowości wiejskiej, do innej oceny własnej warstwy i własnej h i ­ storii. Wszystko to poszerzało u człowieka wiejskiego jego zaintereso­ wania, a tym samym i horyzonty myślowe. Działalność organizacji gospodarczych, szkół rolniczych oraz czytelni­ ctwa prasy zawodowej przyczyniały się do modernizacji chłopskich go­ spodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne 72 7 2 J . D u n i n , Papierowy Łódź 1974, s. 287-290. bandyta, książka kramarska i brukowa w Polsce, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 179 przyczyniały się do podnoszenia kultury rolnej oraz wprowadzały ucze­ stniczących w nich chłopów w szerszy pozawiejski świat. Do modernizacji gospodarstwa domowego, podnoszenia poziomu h i ­ gieny oraz pielęgnacji i wychowania dzieci przyczyniały się żeńskie szkoły gospodarcze i rolnicze. Zmieniały one ponadto w sposób gruntow­ ny pozycję kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych szkół uaktyw­ niały się nie tylko na odcinku własnego gospodarstwa domowego oraz rodziny, ale także w życiu społecznym i kulturalnym swego środowiska. Wprawdzie zjawiska te miały różny zasięg, przebieg i charakter, nie­ mniej zaznaczały się coraz wyraźniej, zwłaszcza pod wpływem zaraniarskich szkół rolniczych na terenie Królestwa. Upowszechnianie oświaty wśród coraz szerszych kręgów społeczności wiejskich przynosiło również nieuniknione zmiany w obowiązującym tę społeczność systemie wartości, wzorów oraz autorytetów. Rzutowało po­ nadto zasadniczo na kształtowanie się wśród ludności wiejskiej nowego stosunku do całego otaczającego świata, w t y m także świata przyrody. Мария Бернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И ОБЩЕСТВЕННО-КУЛЬТУРНОЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЕ ТРАДИЦИОННОГО СЕЛЬСКОГО ОБЩЕСТВА (С КОНЦА X I X ВЕКА ПО ВОССТАНОВЛЕНИЕ НЕЗАВИСИМОСТИ) Резюме Эта работа —фрагмент пространного исследования роли просвещения в общественно-культурном преобразовании польской деревни в период с конца X I X века и по современ­ ность. Работа касается в основном перелома X I X и X X столетий. Анализ факторов, обуславливающих общественно-культурные преобразования польской деревни за последнее столетие, показывает, что особенно важная роль приходилась в этот период на широко понимаемое просвещение. Хотя польский народ, живущий почти полу­ тора столетий в пределах трех отдельных государственных организмов, и не мог создавать и развивать единую по всей стране систему просвещения и воспитания, все же в период до восстановления независимости он прилагал громадные усилия для выдвижения польской науки на европейский уровень, а также усилия по широкому распространению просвещения среди самых обездоленных слоев общества. Территории с запоздалым просвещением были в то время огромны. Сверх того положение усугублялось этнически-национальной, рели­ гиозной, а также общественно-культурной разнородностью польских земель. Особенно запоздалой по образованию и просвещению была деревня. При таком положении вещей великие идеи национального возрождения и стремления к восстановлению независимости, вдохновлявшие деятельность выдающихся патриотов — польских общественных деятелей X I X и X X вв., сталкивались с серьезными затруднениями. Чтобы справиться с таким по­ ложением, все хозяйственные, общественные и культурные виды деятельности, начинавшейся и проводившейся тогда среди крестьянства, преднамеренно и умело сочетались с начина­ ниями по просвещению той же прослойки. Они должны были стать „ключом" к распрос­ транению национального и общественного сознания. Конечной жецелью этой деятельности было пробуждать среди сельского населения патриотические чувства и тягу к независимости. �180 MARIA BIERNACKA Таким образом период этот обозначился в польской деревне интенсивным процессом пробуждения национального сознания крестьян, их общественных стремлений к освобож­ дению, а также процессом образования нового гражданского облика у крестьян. Ход и на­ пряженность этого процесса были в отдельных землях разные. Неодинаковость содержания, видов и методов просветительной работы на отдельных аннексированных территориях обуславливалась прежде всего различным социально-экономическим и правовым поло­ жением. На землях, аннексированных Пруссией, для просветительной работы успешно использовалась деятельность на хозяйственном поприще. На землях, захваченных Россией, наибольшее развитие получили виды нелегальной деятельности. Законные же формы про­ светительной работы наиболее широко развернулись на пользующихся автономией землях, аннексированных Австрией. Процесс совершавшихся общественных и культурных преобразований деревни показан на примере народного и профессионального школьного дела, внешкольной просветительной деятельности, развивавшейся с помощью различных обществ, ассоциаций, периодической печати, просветительной деятельности католической церкви, деятельности организующихся в то время крестьянских партий, внессших в свои программы установки на просвещение деревни. „Пути" сельской молодежи к просвещению иллюстрированы фрагментами подлин­ ных мемуарных высказываний. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f97f641e6e50f4fc871a9b48a440066.pdf d7e2315753919c49b861b9f479884ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1301 Title A name given to the resource Oświata dorosłych jako czynnik przeobrażeń polskiej wsi w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.79-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 199J, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MARTA B I E R N A C K A (Warszawa) OŚWIATA DOROSŁYCH J A K O CZYNNIK PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H P O L S K I E J WSI W O K R E S I E MIĘDZYWOJENNYM „Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla oświaty d o r o s ł y c h iż w y r a ż a się ona w r o z m a i t o ś c i form, w y s t ę p u j e w różnych postaciach, b ę d ą c y c h w y n i k i e m aktualnych potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , jego dziejów i w a r u n k ó w bytu; czasem służy celom politycznym, s p o ł e c z n y m czy gospodarczym, ale zawsze opiera s w ą siłę d y n a m i c z n ą na d ą ż e n i a c h c z ł o w i e k a , p r a g n ą c e g o r o z w i n ą ć s i ę i przy­ g o t o w a ć do lepszego zrozumienia życia ludzkiego we w s z e c h ś w i e c i e - p r a g n ą ­ cego w pełni z r e a l i z o w a ć s w ą w ł a s n ą o s o b o w o ś ć " (Wybrane..., 1931, s. 5-6). S ł o w a te zawarte były w prospekcie pierwszej po I wojnie W s z e c h ś w i a t o w e j Konferencji Oświaty D o r o s ł y c h , która odbyła się w 1929 r. w Cambridge. W konferencji tej brali udział przedstawiciele Polski - z a r ó w n o w pracach przygotowawczych, jak l ó w n i e ż w samym jej przebiegu - co świadczy, ż e problemy edukacji s p o ł e c z e ń s t w a poprzez oświatę d o r o s ł y c h były w naszym kraju ż y w e i z n a j d o w a ł y o d d ź w i ę k w m i ę d z y n a r o d o w y m ruchu o ś w i a t o w y m . Wśród d e l e g a t ó w , którzy wygłaszali na tej konferencji swoje referaty b y ł r ó w n i e ż kierownik Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa - Ignacy Solarz. W Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdzie z d e c y d o w a n ą w i ę k s z o ś ć s p o ł e ­ c z e ń s t w a s t a n o w i ł a warstwa c h ł o p s k a , problematyka z w i ą z a n a z rozwojem s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturowym wsi była żywa i a b s o r b o w a ł a u m y s ł y z a r ó w n o światłej inteligencji, j a k r ó w n i e ż ś w i a d o m y c h swej roli i znaczenia przedstawicieli warstwy c h ł o p s k i e j . Wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a w ś r ó d d o r o s ł y c h odegrała w życiu wsi, s z c z e g ó l n i e okresu międzywoj-ennego rolę niezwykle istotną, d o t y c z y ł a bowiem przede wszystkim sfery ż y c i a we­ w n ę t r z n e g o c z ł o w i e k a ; kształtowania się jego o s o b o w o ś c i , budzenia poczucia w ł a s n e j w a r t o ś c i i także wartości warstwy społecznej z której s i ę w y w o d z i , określenia swej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej, a ponadto odkrywania w sobie po­ trzeby działania obywatelskiego, p r o w a d z ą c e g o do ulepszania życia z a r ó w n o swego najbliższego otoczenia, j a k i szerszych s p o ł e c z n o ś c i ponadlokalnych. W badaniach d o t y c z ą c y c h tamtego okresu ukazywano r o z l e g ł o ś ć ó w c z e ś n i e podejmowanych działań i poszukiwania d r ó g p r o w a d z ą c y c h do w y r ó w n a n i a z a p ó ź n i e ń w rozwoju s p o ł e c z n y m , kulturowym i o ś w i a t o w y m polskiej wsi. Była to w w i e l k i m stopniu droga p r o w a d z ą c a przez, szeroko p o j m o w a n ą i reali­ z o w a n ą oświatę. „ O b o k normalnej drogi szkolnej - pisał w 1937 r. Bohdan Suchodolski - jest jeszcze droga inna. Od c h w i l i osiągnięcia w y k s z t a ł c e n i a elementarnego wie­ dzie ona przez pole ż y c i o w e g o trudu, w y r a ż a się wrastaniem w kulturę narodu �80 МЛША BIERNACKA i uczestniczeniem w jego pracach; przez tcrminalorstwo, przez s a m o k s z t a ł c e ­ nie rozszerza się horyzont wiedzy, usprawnia myśl i rękę. Ta druga droga, u w a ż a n a od lat za gorszą, n i e g o d n ą zaufania d r o g ę ż y c i o w y c h r o z b i t k ó w lub ambitnych a biednych p a r w e n i u s z ó w , zyskuje w dzisiejszych warunkach c y w i ­ lizacyjnych znaczenie i w a r t o ś ć s a m o i s t n ą " (Suchodolski 1937, s. 130). Nic ulega w ą t p l i w o ś c i , że autor tej wypowiedzi p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do kwestii upowszechniania nie tylko szkolnej, ale także pozaszkolnej edukacji s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, które w tamtym okresie w c i ą ż jeszcze o d c z u w a ł o ujemne skutki p o l i t y k i oświatowej państw zaborczych. M o ż e dlatego w ł a ś n i e w okresie dwudziestolecia Polski niepodległej w y s t ą p i ł o zjawisko wielkiego z r y w u światłej inteligencji polskiej zmierzającej do pobudzenia s p o ł e c z e ń s t w a w kierunku tzw. „ p e r m a n e n t n e g o kształcenia s i ę " oraz szeroko pojętej działal­ ności s p o ł e c z n e j na rzecz upowszechniania oświaty i kultury. W z o r ó w w tym zakresie poszukiwano w pozaszkolnej oświacie d o r o s ł y c h w A n g l i i , Danii i po­ z o s t a ł y c h krajach skandynawskich - niemniej wiele inicjatywy w tym zakresie w y p ł y w a ł o z w ł a s n y c h rodzimych źródeł, czerpanych z d o ś w i a d c z e ń okresu z a b o r ó w . Bo też początki rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej na ziemiach polskich sięgają końca X I X wieku, kiedy to ó w c z e s n a patriotycznie nastawiona inteligencja polska p o s z u k i w a ł a n a j w ł a ś c i w s z y c h form pracy skie­ rowanej na wychowywanie m ł o d e g o pokolenia w duchu narodowym. Działal­ ność tę p r o w a d z i ł y na ziemiach polskich różne stowarzyszenia i organizacje s p o ł e c z n e , gospodarcze, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e - legalne i nielegalne. Organi­ zatorom i realizatorom tych prac przyświecały n a d r z ę d n e cele - utrzymania w s p o ł e c z e ń s t w i e ducha polskości oraz. przygotowania tegoż s p o ł e c z e ń s t w a do w a l k i o odzyskanie n i e p o d l e g ł e g o bytu p a ń s t w o w e g o . Warunki, w j a k i c h roz­ wijała się oświata oraz w i e l k o ś ć zadań jakie przed nią stawiano w p ł y w a ł y na r ó ż n o r o d n o ś ć form i technik działania edukacyjnego. Tak więc masowo w y s t ę ­ pujący analfabetyzm rodził potrzebę skutecznej z nim walki, brak s z k ó l przy­ c z y n i a ł się do rozwoju licznych form działalności oświatowej pozaszkolnej i oświaty d o r o s ł y c h , a także form s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h - indywidualnych i ze­ s p o ł o w y c h . Wiele z tych form i technik o ś w i a t o w y c h w y t r z y m a ł o próbę czasu, f u n k c j o n o w a ł o jeszcze w lalach m i ę d z y w o j e n n y c h i niekiedy p r z e t r w a ł o do lat ostatnich (Suchodolski, 1973). Warto p r z y p o m n i e ć , że system szkolnictwa i oświaty d o r o s ł y c h był na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia bardzo z r ó ż n i c o w a n y . W najdogodniejszych wa­ runkach z n a j d o w a ł o się szkolnictwo i oświata w c i e s z ą c y m się a u t o n o m i ą za­ borze austriackim, znacznie gorzej przedstawiała się pod tym w z g l ę d e m sytu­ acja w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie w ł a d z e zaborcze d ą ż y ł y konsekwen­ tnie do wynarodowienia ludności polskiej. S p o ł e c z e ń s t w o polskie wytrwale i w s p o s ó b skuteczny p r z e c i w s t a w i a ł o się polityce wynaradawiania. W zaborze pruskim postawa ludności polskiej u k s z t a ł t o w a n a została w c i ą g u d ł u g i c h lat działalności oświatowej prowadzonej przez polskich patriotów kierujących towarzystwami k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i oraz instytucjami s p o ł e c z n o - g o s p o ­ darczymi. Wielkie zasługi w tej dziedzinie położyło także d u c h o w i e ń s t w o katolickie. W zaborze rosyjskim wyrazem protestu przeciw polityce rusyfika- �OŚWIATA D O R O S L Y C l i 81 cyjnej w s z k o ł a c h r z ą d o w y c h był rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek. S z c z e g ó l n e zaniedbania, jakie w dziedzinie oświaty u w i d a c z n i a ł y się na odcinku wiejskim s p o w o d o w a ł y , ż e znaczna część patriotycznie nastawionych działaczy podjęła zadanie prowadzenia akcji uświadamiającej wśród ludności wiejskiej. P o w a ż n ą rolę spełniały w tym zakresie (obok szkolnictwa) instytucje i organizacje k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e , s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e oraz podejmowa­ na walka z masowym analfabetyzmem. Do rozwoju i upowszechniania oświaty p r z y c z y n i a ł o się w n a j w i ę k s z y m stopniu czytelnictwo czasopism, kalendarzy, książek, pism ulotnych, a także literatury jarmarczno-tandetnej czyli wydaw­ nictw tzw. drugiego rynku. Korespondenci oraz kolporleży ludowych czaso­ pism i książek stwierdzali, żc czytelnictwo na wsi łatwiej rozwijało się tam, gdzie w c z e ś n i e j docierała jarmarczna książka, która - jak pisze J. Dunin - roz­ przestrzeniała się w c a ł y m kraju bez w z g l ę d u na kordony graniczne (Dunin 1974). Od k o r e s p o n d e n t ó w lak poczytnych pism, jak „ Z o r z a " , „ G a z e t a Świą­ teczna", „Przyjaciel L u d u " dowiadujemy się, że w k o ń c u X I X : i na p o c z ą t k u X X w. wiejscy czytelnicy nabywali książki, elementarze, kalendarze, k s i ą ż e c z ­ ki do n a b o ż e ń s t w a - u kramarzy na jarmarkach, u w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , c z ę s t o w y p o ż y c z a l i j e także z biblioteczek istniejących przy k o ś c i o ł a c h . Nie­ którzy czytelnicy sami b y l i prenumeratorami pism, które po przeczytaniu w y p o ż y c z a l i s w y m s ą s i a d o m , krewnym czy znajomym. Z czasem, w populary­ zacji czytelnictwa na wsi zaczęły o d g r y w a ć coraz szerzej r o z p r z e s t r z e n i a j ą c e się organizacje o charakterze nie tylko s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturalnym, ale t a k ż e politycznym, w tym z w ł a s z c z a ludowe stronnictwa c h ł o p s k i e . Owa wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć , prowadzona na terenie polskiej wsi jeszcze w czasie z a b o r ó w - z a r ó w n o tajna, j a k i legalna - przynosiła w efekcie bardzo istotne p r z e o b r a ż e n i a d o k o n u j ą c e s i e w ś w i a d o m o ś c i i kulturze jej mie­ s z k a ń c ó w . Za najważniejsze osiągnięcia uznać należy budzenie się i utrwalanie wśród znacznych k r ę g ó w s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej i oby­ watelskiej. Wyrazem tego b y ł o uczestnictwo c h ł o p ó w w licznych organiza­ cjach n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h jak np. Polskie D r u ż y n y Strzeleckie, Z w i ą z e k Strzelecki, D r u ż y n y Bartoszowe, Polowe D r u ż y n y Sokole, Polska Organizacja Wojskowa oraz Legiony Polskie. Udział ten świadczył o rodzącej s i ę ' w ś r ó d warstwy chłopskiej g o t o w o ś c i do podjęcia czynu zbrojnego w imię odzyskania utraconej n i e p o d l e g ł o ś c i . Szkoła, o d d z i a ł y w a n i e książki, gazety czy też ż y w e g o słowa w y s ł u c h a n e g o na zgromadzeniach, r ó ż n e g o rodzaju u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze patriotycz­ nym, w których coraz częściej przedstawiciele wsi brali udział, p r o w a d z i ł y do narastania postaw w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n o ś c i za losy swych s p o ł e c z n o ś c i sąsie­ dzkich i wnioskowych, a także ponadlokalnych. Z n a j d o w a ł o to wyraz w czynniejszym niż dotąd udziale i pracach s a m o r z ą d u wiejskiego, w organizowaniu szkolnictwa oraz innych zbiorowych poczynaniach wsi. R o d z i ł o to z kolei poczucie łączności z całą w a r s t w ą chłopską, do czego przyczyniała się coraz częściej p r z y n a l e ż n o ś ć do c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, które s z u k a ł y swego oparcia i uwiarygodnienia w jak najszerszym uczestnictwie w nich c h ł o - �82 MARIA BIERNACKA pów. Wszystko to p r o w a d z i ł o do coraz g ł ę b s z e g o utrwalania w ś r ó d ludności wiejskiej postaw g o d n o ś c i , niezależności, a także dążeń z m i e r z a j ą c y c h do emancypacji całej warstwy c h ł o p s k i e j . Proces ten p r z e j a w i a ł s i ę r ó w n i e ż w two­ rzeniu n i e z a l e ż n y c h c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, s p o ł e c z n y c h , m ł o ­ d z i e ż o w y c h , które poprzez w ł a s n ą pracę w y p i e r a ł y z a r ó w n o dawne organizacje ludowe tzw. typu „ p a t r o n a c k i e g o " , jak r ó w n i e ż różnego rodzaju „ p i s e m k a dla ludu". Trzeba ponadto d o d a ć , że zmiany w poziomie wiedzy o g ó l n e j oraz fachowej o s i ą g a n e d r o g ą upowszechniania elementarnego szkolnictwa, c z ę ­ ś c i o w e g o d o s t ę p u do s z k ó ł średnich, a ponadto t a k ż e czytelnictwa książek i czasopism p r o w a d z i ł y do zmian w o b y c z a j o w o ś c i wiejskiej przede wszytskim jednak do zmian w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j . P r o w a d z i ł o to do nowej samooceny siebie, w ł a s n e j warstwy, a także do pełniejszego rozumienia swej roli i swych obowiązków w społeczeństwie. D z i a ł a l n o ś ć organizacji gospodarczych, s z k ó ł rolniczych oraz czytelnictwa prasy zawodowej p r o w a d z i ł y do modernizacji c h ł o p s k i c h gospodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne w p ł y w a ł y na podnoszenie kultury rolnej oraz u k a z y w a ł y u c z e s t n i c z ą c y m w nich c h ł o p o m szerszy pozawiejski świat. Z n a c z n ą rolę w tej modernizacji odgrywali wychowankowie ludowych s z k ó ł rolniczych. Wynosili z nich nie tylko zasoby wiedzy rolniczej ale także u t r w a l o n ą umiejętność korzystania z prasy i książki, a co n a j w a ż n i e j ­ sze z a c h ę t ę do s p o ł e c z n e g o działania we w ł a s n y c h ś r o d o w i s k a c h . Do u n o w o c z e ś n i e n i a gospodarstwa domowego, przestrzegania higieny, a przede wszystkim zasad w ł a ś c i w e j pielęgnacji i wychowania dzieci przyczy­ niły się ż e ń s k i e s z k o ł y gospodarcze i rolnicze. Z m i e n i a ł y one ponadto w s p o s ó b zasadniczy p o z y c j ę kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych s z k ó ł refor­ m o w a ł y nie tylko ż y c i c w ł a s n y c h rodzin i gospodarstw rolnych, ale z powodze­ niem w p ł y w a ł y na ż y c i e s p o ł e c z n e i kulturalne swych wsi. Zjawiska te miały różny z a s i ę g , przebieg i charakter, niemniej z a z n a c z a ł y się coraz korzystniej, z w ł a s z c z a pod w p ł y w e m s z k ó ł rolniczych działających na terenie K r ó l e s t w a . Wraz z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918r. podjęto p r ó b ę stworze­ nia jednolitego systemu szkolnego dla c a ł e g o odrodzonego p a ń s t w a . N a d r z ę d ­ nym celem wychowania szkolnego stało się p r z e ł a m y w a n i e barier dzielnico­ w y c h , j a k o pozostałości okresu niewoli oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw s p o ł c c z n o obywatclskich. Ograniczenie w dostępie do s z k ó ł w y n i k a j ą c e z trudności ma­ terialnych i systemu szkolnictwa, nie były w stanie z a h a m o w a ć wielkiego zrywu m ł o d z i e ż y do nauki. Bujnie krzewiła się d z i a ł a l n o ś ć oświatowa poza­ szkolna. P i o n i e r s k ą rolę w tym zakresie spełniały organizacje nauczycielskie, m ł o d z i e ż o w e oraz stowarzyszenia s p o ł c c z n o - o ś w i a t o w e . Pozaszkolne kształ­ cenie było wielokierunkowe i o b e j m o w a ł o z a r ó w n o umiejętności zawodowe, jak i o g ó l n o w y c h o w a w c z c . Wychowanie pozaszkolne przepojone było ideała­ mi demokratyzmu, d ą ż e n i e m do s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j oraz, w i a r ą w to, że o d d z i a ł y w a n i e w duchu tych ideałów w p ł y n i e na z m i a n ę etyki i kultury jednostki i tym samym wprowadzi dojrzałą s p o ł e c z n o ś ć wiejską w krąg kultury ogólnonarodowej. �OŚWIATA D O R O S L Y C I I 83 D o c e n i a j ą c znaczenie oświaty w ś r ó d d o r o s ł y c h j u ż w pierwszym okresie n i e p o d l e g ł o ś c i p o w o ł a n o przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego - W y d z i a ł Oświaty Pozaszkolnej, który k o o r d y n o w a ł ten rodzaj prac w skali o g ó l n o k r a j o w e j . Prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e w terenie prowadzo­ ne były przez W y d z i a ł y Powiatowe i sejmiki, a także takie instytucje, jak: Z w i ą z e k Polskich Nauczycieli S z k ó ł Powszechnych, a n a s t ę p n i e Z w i ą z e k Na­ uczycielstwa Polskiego, Instytut Oświaty i Kultury i m . Staszica, Instytut Oświaty D o r o s ł y c h , Z w i ą z e k Teatrów i C h ó r ó w L u d o w y c h we L w o w i e , Z w i ą ­ zek T e a t r ó w L u d o w y c h w Warszawie, a także organizacje m ł o d z i e ż o w e . S z c z e g ó l n e zmiany w zakresie wychowania artystycznego przyniosła dzia­ łalność. Jędrzeja Cierniaka - wieloletniego wizytatora Wydziału Oświaty Poza­ szkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego, organizatora i n a s t ę p n i e kierownika Instytutu Teatrów L u d o w y c h . G ł ó w n y m ź r ó d ł e m inspiracji artystycznych dla Cierniaka była kultura ludowa w c a ł y m bogactwie jej z r ó ż n i c o w a n i a regionalnego i wartości zawartych w stroju, tańcu, pieśni, a przede wszystkim w zwyczajach i o b r z ę d a c h . Cierniak, poprzez swój stosunek do kultury ludowej - jako niewyczerpanej skarbnicy p o m y s ł ó w dla jego teatralnych koncepcji i rozwiązań - w p ł y w a ł na wszystkie organizacje i instytucje s p o ł e c z n e i kulturalne działające w ś r o d o w i s k u wiejskim (por. Pa­ stuszka, i 990). Jednym z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w kształtowania się myśli oświatowej dla po­ c z ą t k o w e g o okresu m i ę d z y w o j e n n e g o był Instytut Oświaty i Kultury i m . Sta­ szica, z a ł o ż o n y z inicjatywy wybitnych działaczy z w i ą z a n y c h z ruchem ludo­ w y m - Jadwigi D z i u b i ń s k i e j , Ireny Kosmowskiej, Heleny Radlińskiej oraz innych działaczy. Do podstawowych zadań Instytutu należała koordynacja prac s p o ł e c z n o - o ś w i a t o w y c h w kraju oraz kształcenie p r a c o w n i k ó w oświaty poza­ szkolnej. Instytut ten p r z y c z y n i ł się w znacznym stopniu do rozwoju oraz upowszechnienia oświaty na w s i : o d d z i a ł y w a ł na różne kręgi s p o ł e c z n e , w s p ó ł ­ p r a c o w a ł z. w y d z i a ł a m i oświaty pozaszkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Re­ ligijnych i Oświecenia Publicznego, Z w i ą z k u Nauczycielstwa Polskiego S z k ó ł Powszechnych oraz Centralnym Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej. P r o w a d z i ł tak­ ż e w s p ó ł p r a c ę ze Z w i ą z k i e m Teatrów Ludowych, Z w i ą z k i e m Bibliotekarzy, Z w i ą z k i e m Spółdzielni S p o ż y w c ó w „ S p o ł e m " oraz Towarzystwem Uniwersy­ tetów Robotniczych. We w s p ó ł p r a c y lej w a ż n e miejsce zajęły r ó w n i e ż ludowe ugrupowania polityczne, organizacje m ł o d z i e ż o w e oraz instytucje gospodarcze (Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych, Izby Rolnicze) oraz o ś w i a t o w e (Towa­ rzystwo S z k o ł y Ludowej i Polska Macierz Szkolna). W p o c z ą t k o w y c h lalach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o c z o ł o w e miejsce w dzia­ łalności o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n e j i społecznej na wsi z a j m o w a ł Centralny Z w i ą ­ zek M ł o d z i e ż y Wiejskiej, powstały w 1919 r. jako sekcja młodzieży Centralne­ go Towarzystwa Rolniczego, z organem prasowym „ S i e w " . Był on p r z e d ł u ż e ­ niem działalności ruchu m ł o d z i e ż o w e g o z a p o c z ą t k o w a n e g o w 1912 r. przez o r g a n i z a t o r ó w pisma m ł o d z i e ż o w e g o „ D r u ż y n a " oraz przez tzw. m ł o d z i e ż „ z a r a n i a r s k ą " s k u p i o n ą przy piśmie „Świt - Młodzi i d ą " (dodatku do pisma „ Z a r a n i e " ) . Józef Niecko, g ł ó w n y w s p ó ł o r g a n i z a t o r Centralnego Z w i ą z k u M ł o - �84 MARIA BIERNACKA dzieży Wiejskiej pisat: „Inicjatywa stworzenia ośrodka s k u p i a j ą c e g o szersze kręgi m ł o d z i e ż y wiejskiej, m y ś l o w o rozbudzonej, lub do budzenia się podatnej, w y s z ł a od s y n ó w c h ł o p s k i c h , k s z t a ł c ą c y c h s i e w Seminarium Nauczycielskim i m . Konarskiego. W ó w c z e s n y c h czasach seminarium to było p l a c ó w k ą kształ­ c ą c ą w m ł o d z i e ż y ducha n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o " . Działały tam tajne organizacje j a k D r u ż y n y Strzeleckie, D r u ż y n y Bartoszowe (Niecko 1932, s. 48-49). W 1928 r. na skutek różnic ideologicznych, d o s z ł o w ruchu m ł o d z i e ż y wiejskiej do r o z ł a m u , w w y n i k u k t ó r e g o c z ę ś ć działaczy i m ł o d z i e ż y opowie­ działa się za s a m o d z i e l n o ś c i ą i d e o w ą i organizacyjną, tworząc o d r ę b n ą organi­ zację pod n a z w ą Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z or­ ganem prasowym „ W i c i " . Z w i ą z e k len, aczkolwiek nic posiadał charakteru politycznego, to jednak w istocie był organizacją m ł o d z i e ż o w ą z w i ą z a n ą ideo­ wo z ruchem l u d o w y m . W działalności ruchu wiciowego i politycznego ruchu ludowego brali ż y w y udział uczniowie s z k ó ł ś r e d n i c h i studenci pochodzenia c h ł o p s k i e g o . Idea w ł ą c z e n i a do pracy z w i ą z k o w e j m ł o d z i e ż y wiejskiej kształ­ cącej się w s z k o ł a c h średnich i w y ż s z y c h okazała się w przyszłości niezwykle korzystna dla rozwoju tego ruchu. N i e z a l e ż n i e od wiciowego ruchu młodzieży na tereni wsi działały jeszcze inne organizacje m ł o d z i e ż o w e m.in. Centralny Z w i ą z e k MiotU j Wsi, Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie M ł o d z i e ż y Męskiej i Żeńskiej oraz Z w i ą z e k Strzelecki. Spośród tych organizacji najwyraźniej określał swoje cele, zadania i formy pracy Centralny Z w i ą z e k Młodej Wsi - ze swym organem prasowym „ S i e w M ł o d e j W s i " . Z w i ą z e k ten p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do prowadzenia na s z e r o k ą s k a l ę działalności o ś w i a t o w e j , a także do wydobywa­ nia i szerokiego upowszechniania wartości t k w i ą c y c h w tradycyjnej kulturze ludowej. N a l e ż y s t w i e r d z i ć , że niezależnie od c e l ó w politycznych i metod wycho­ wawczych, stosowanych przez różne odcienie działających na wsi organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , wszystkie one poprzez s w ą r ó ż n o r o d n ą d z i a ł a l n o ś ć w w i ę ­ kszym lub mniejszym stopniu w p ł y w a ł y na s p o ł e c z n e i kulturalne przemiany polskiej wsi (Maj 1936, s. 90; Lech 1978). W programach tych pierwszych wiejskich organizacji m ł o d z i e ż o w y c h czo­ ł o w e miejsce z a j m o w a ł y prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e . Prace te c e c h o w a ł a róż­ n o r o d n o ś ć stosowanych l o r m , g d y ż ambicją każdej organizacji było wprowa­ dzanie w ł a s n y c h treści ideowych oraz stosowanie n a j w ł a ś c i w s z y c h metod działania. Tak w i ę c Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ("Wici") s f o r m u ł o w a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie tylko demokratyczne zasady ideowe, ale także w y p r a c o w a ł bardzo skuteczne formy pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j . Prowadzenie działalności artystycznej nie miało charakteru w y ł ą c z n i e roz­ rywkowego. Organizatorzy ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a l i do treści i form zaczerp­ niętych z bogactwa tradycyjnej kultury ludowej. W i e l k ą rolę pod tym w z g l ę d e m spełnił wspomniany już Z w i ą z e k Teatrów Ludowych i czasopismo „Teatr L u ­ d o w y " oraz Instytut Teatrów Ludowych kierowany przez Jędrzeja Cierniaka. Nowe treści s p o ł e c z n e , przy r ó w n o c z e s n y m zachowaniu całego piękna ludo­ w o ś c i w y r a ż o n e j w poezji, pieśni, stroju i tańcu, s t w a r z a ł teatr Zofii Solarzowci �OŚWIATA DOROSŁYC11 85 z Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa a n a s t ę p n i e w Gaci k/Przcworska. Ten kierunek działalności kulturalno-oświatowej prowadzony przez s p e c j a l i s t ó w oraz utalentowanych a m a t o r ó w z dziedziny teatru, tańca i muzyki ludowej, z n a j d o w a ł niezwykle szeroki o d d ź w i ę k w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o (Cierniak 1973; Pastuszka 1990). Obok prac organizacyjnych, ideowo-programowych i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ w y c h wszystkie organizacje m ł o d z i e ż o w e p r o w a d z i ł y także d z i a ł a l n o ś ć w za­ kresie wychowania rolniczego (konkursy przysposobienia rolniczego, poletka d o ś w i a d c z a l n e , wystawy rolnicze, wycieczki do innych gospodarstw i l p ) , w y ­ chowania fizycznego ( ć w i c z e n i a , gry, zawody), wychowania s p ó ł d z i e l c z e g o , turystyki (organizowanie wycieczek do m i e j s c o w o ś c i historycznych, do o ś r o d ­ k ó w miejskich i p r z e m y s ł o w y c h , niekiedy nawet wycieczek zagranicznych). W k s z t a ł t o w a n i u się nowej o s o b o w o ś c i m ł o d e g o pokolenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w a ż n ą rolę spełniały uniwersytety ludowe. O j c z y z n ą tych p l a c ó w e k o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z y c h była Dania, a t w ó r c ą ich koncepcji „ja­ ko uczelni mającej z a p e w n i ć przede wszystkim o g ó l n y r o z w ó j , p o b u d z a ć do refleksji, do s a m o k s z t a ł c e n i a , ułatwiać zdobywanie w ł a s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u " - Mikołaj Grundlvig. Przeniesienie na grunt Polski w z o r ó w oświaty i wychowania stosowanych przez d u ń s k i e uniwersytety ludowe sięga jeszcze czasu z a b o r ó w i w i ą ż e się z nazwiskiem Jadwigi D z i u b i ń s k i e j - założycielki i kierownika pierwszej na obszarze b. K r ó l e s t w a Polskiego szkoły rolniczej, zwanej „fermą o g r o d n i c z ą " , w Pszczelinie k/Warszawy (1900) г.). D z i u b i ń s k a , będąc sama w y c h o w a n k ą szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej i mając za s o b ą d z i a ł a l n o ś ć w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz dwuletni pobyt na wsi kieleckiej, gdzie p r o w a d z i ł a tajną s z k ó ł k ę dla dzieci i d o r o s ł y c h - zetknęła się r ó w n i e ż w Danii z g r i m d v i g o w s k ą i d e ą u n i w e r s y t e t ó w ludowych. W prowadzonej przez siebie męskiej szkole rolniczej w Pszczelinie, a następnie od 1905 r. w szkole rolniczo-gospodarczej dla d z i e w c z ą t w Kruszynku k / W ł o c ł a w k a , s t o s o w a ł a metody wycho­ wawcze d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Były to jednak s z k o ł y rolnicze i temu kierunkowi szkolnictwa i wychowania pozostała D z i u b i ń s k a wierna do końca swego życia. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z pasją o r g a n i z o w a ł a interna­ towe, jednoroczne szkolnictwo rolnicze, d ą ż ą c do lego, by w k a ż d y m powiecie istniała dla m ł o d z i e ż y wiejskiej m ę s k a i ż e ń s k a szkoła rolnicza. P i e r w s z ą p r ó b ę zorganizowania p l a c ó w k i uniwersytetu ludowego podjął w Polsce niepodległej ks. Antoni Jan Ludwiczak, działacz Wielkopolskiego Towarzystwa Czytelni L u d o w y c h . On r ó w n i e ż z a p o z n a ł się z ruchem uniwer­ s y t e t ó w ludowych w Danii i p l a c ó w k ę s w ą p r o w a d z i ł w Dalkach k/Gniezna od 1921 do 1939 r. Zasadniczego p r z e ł o m u w rozwoju u n i w e r s y t e t ó w ludowych w Polsce do­ k o n a ł Ignacy Solarz. W 1924 r. grono demokratycznych o ś w i a t o w c ó w w y w o ­ d z ą c y c h się ze Z w i ą z k u Nauczyciestwa S z k ó ł Powszechnych, Centralnego Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej oraz Centralnego Z w i ą z k u K ó ł e k Rolniczych z o r g a n i z o w a ł o w Szycach k/Krakowa Wiejski Uniwersytet Ludowy, a na jego kierownika p o w o ł a n o Ignacego Solarza - z w y k s z t a ł c e n i a inżyniera rolnika. �86 MARIA BIERNACKA Przez 15 lat swej działalności najpierw w Szycach, a później w Gaci kolo Przeworska, Ignacy Solarz wraz ze s w ą ż o n ą Zofią i gronem n a b l i ź s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z d o ł a ł w y p r a c o w a ć własny, polski model uniwersytetu ludowego o wielkiej sile o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e g o . Z a p o ż y ­ czonym wzorcom szkoły grundtvigowskiej n a d a ł nowy kształt i d o s t o s o w a ł do potrzeb ż y c i a polskiego i polskiej wsi. Ruch ludowy i w i c i o w y ruch m ł o d z i e ż y wiejskiej, k t ó r e g o b y ł w s p ó ł t w ó r c ą i c z o ł o w y m d z i a ł a c z e m , s t a n o w i ł zaplecze dla pionierskiej działalności ruchu u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza był placówką, która w warunkach życia internatowego zespołu s k ł a d a j ą c e g o się z kilkudziesięciu o s ó b (oddzielne kursy dla d z i e w c z ą t i oddzielne dla c h ł o p c ó w ) trwające od 4 do 6 miesięcy - w serdecznej atmosferze rodzinnej, w y c h o w y w a ł a m ł o d z i e ż wiejską napły­ w a j ą c ą z r ó ż n y c h stron Polski. Nie była to szkoła której zadaniem miało być przekazywanie wychowankom sumy określonej programem wiedzy. Uniwer­ sytet ludowy poprzez w ł a ś c i w e mu metody pracy - w y k ł a d y , dyskusje, zespo­ ł o w e czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe w s p ó ł d z i a ł a n i e z najbliższą w s i ą i o k o l i c ą w y d o b y w a ł i utrwalał w ś r ó d m ł o d z i e ż y cechy najbardziej pożą­ dane (Ignacy Solarz... 1965). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m działało w Polsce w r ó ż n y m czasie ponad dwa­ dzieścia u n i w e r s y t e t ó w ludowych p o w s t a ł y c h z inicjatywy r ó ż n y c h ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j e d n a k ż e ż a d e n z nich nie o d e g r a ł takiej roli j a k uniwersytet Solarza. O w y j ą t k o w o ś c i tej p l a c ó w k i , która zdaniem p e d a g o g ó w s p o ł e c z n y c h i s o c j o l o g ó w zdołała w y p r a c o w a ć j e d n ą z najbardziej interesują­ cych koncepcji wychowawczych ( n a z w a n ą r ó w n i e ż „ p e d a g o g i k ą w i c i o w ą " ) z a d e c y d o w a ł a n i e w ą t p l i w i e wybitna i n d y w i d u a l n o ś ć jego twórcy i realizatora - Ignacego Solarza. I c h o c i a ż powstanie uniwersytetu ludowego w Szycach b y ł o poprzedzone zorganizowaniem przez ks. Ludwiczaka o trzy lala w c z e ś n i e j podobnej p l a c ó w k i w Dalkach koło Gniezna, to za wzorcowy uznano uniwer­ sytet Ignacego i Z o f i i Solarzów. Wychowankowie u n i w e r s y t e t ó w ludowych po powrocie do swych ś r o d o ­ wisk w y r ó ż n i a l i się s w ą p o s t a w ą s p o ł e c z n ą , stosunkiem do swego otoczenia - byli z reguły krzewicielami postępu we wszystkich dziedzinach ż y c i a . Po­ t w i e r d z a j ą to w pełni badania p e d a g o g ó w przeprowadzone po И wojnie świa­ towej w ś r ó d b y ł y c h w y c h o w a n k ó w tych p l a c ó w e k . Do g ł ó w n y c h o s i ą g n i ę ć wychowawczych u n i w e r s y t e t ó w ludowych zaliczano: a k t y w n o ś ć s p o ł e c z n ą , w y r a ż a j ą c ą się w czynnej postawie w stosunku do takich p r z e j a w ó w życia o g ó l n o - s p o l e c z n e g o j a k budowa szkół, d o m ó w kultury, d r ó g itp.; a k t y w n o ś ć u m y s ł o w ą r o z b u d z a j ą c ą zainteresowania historią świata i w ł a s n e g o narodu, dziejami r u c h ó w s p o ł e c z n y c h na wsi, a z w ł a s z c z a ruchu ludowego; p o s t a w ę g o t o w o ś c i do modernizacji gospodarstwa rolnego i domowego; w r a ż l i w o ś ć na krzywdy ludzkie; o d w a g ę głoszenia wyznawanych p o g l ą d ó w s p o ł e c z n o - p o l i ­ tycznych; utrwalanie zasad etyczno-moralnych wśród m ł o d z i e ż y ; r o z w ó j zain­ t e r e s o w a ń problemami o g ó l n o k r a j o w y m i (Turos 1970). Metody pracy stosowane w uniwersytetacli ludowych przenikały do innych p l a c ó w e k k s z t a ł c ą c y c h m ł o d z i e ż wiejską - do s z k ó ł rolniczych i spółdziel- �OŚWIATA DOROSŁYCH 87 czych, a także do organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , niektórych s t o w a r z y s z e ń gospo­ darczych, o ś w i a t o w y c h i kulturalnych oraz ludowych organizacji politycznych. D ą ż o n o do wychowania nowego obywatela wsi i p a ń s t w a , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o się u s p o ł e c z n i e n i e m , „ o t w a r t o ś c i ą " na w i e d z ę z d o b y w a n ą g ł ó w n i e poprze stałe d o k s z t a ł c a n i e się, s k ł o n n o ś ć do podejmowania inicjatyw p r z e b u d o w u j ą c y c h ż y c i e swego najbliższego i dalszego otoczenia, a r ó w n o c z e ś n i e c e n i ą c e g o i u t r w a l a j ą c e g o najlepsze w a r t o ś c i rodzimej kultury c h ł o p s k i e j . Ten nowy typ obywatela s t a w a ł s i ę „ w i o d ą c y m " , c i e s z ą c y m s i ę autorytetem i p r o m i e n i u j ą c y m na c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. D ą ż n o ś c i s p o ł e c z n e , ambicja i d a l e k o s i ę ż n e cele ó w c z e s n e j m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , żyjącej j a k ż e często w ciężkich warunkach bytowych, najwierniejsze swoje odbicie znalzły w p a m i ę t n i k a c h „ M ł o d e g o pokolenia c h ł o p ó w " . U k a z u j ą one bowiem jak w psychice m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d o k o n y w a ł się proces wielkich p r z e o b r a ż e ń prowa­ d z ą c y c h do jej p e ł n e g o uobywalelnienia i „wejścia w naród". Na temat wychowawczego ruchu m ł o d z i e ż y wiciowej i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż o w y c h pisał J. C h a ł a s i ń s k i : „Idea c z ł o w i e c z e ń s t w a i odkrywanie człowieka w c h ł o p i e , s p o ł e c z n o - m o ralna w s p ó l n o t a m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n a ideałowi narodu i l u ­ d z k o ś c i , idea warstwy chłopskiej jako w s p ó ł g o s p o d a r z a narodu i strażnika jego moralnych w a r t o ś c i , idea wychowania poprzez warsztat pracy, realizowana przez konkursowe prace z e s p o ł ó w Przysposobienia Rolniczego na d z i a ł k a c h w ramach gospodarstwa rodzinnego i w oparciu o s ą s i e d z k ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j ­ s k ą - oto elementy wychowawcze ruchu wiciowego i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej w Polsce. M o ż n a też p o w i e d z i e ć , ż e ruch ten, przedstawia­ j ą c y w s p a n i a ł y dorobek s p o ł e c z n y i pedagogiczny, stanowi najważniejszy do­ robek pedagogiki polskiej w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . . . Pedagogika wiciowa w y k a z a ł a m i ę d z y i n n y m i olbrzymie znaczenie, jakie dla wychowania m i e ć m o ż e oparcie go na s p o ł e c z n o ś c i s ą s i e d z k i e j , połączonej z warsztatem pracy" ( C h a ł a s i ń s k i 1948, s. 275). N a s t ę p s t w e m rozwoju szkolnictwa, oświaty pozaszkolnej, wychowania, a także coraz szerszego uczstnictwa c h ł o p ó w w życiu politycznym i s p o ł e c z ­ no-gospodarczym kraju były dalsze i coraz gruntowniejsze przemiany kulturo­ we. Pogłębiła s i ę w i ę c i w ogromnym stopniu utrwaliła ś w i a d o m o ś ć narodowa warstwy c h ł o p s k i e j . Egzaminem lej dojrzałości stał się okres I I wojny świato­ wej podczas której l u d n o ś ć wiejska masowo uczestniczyła we wszystkich konspiracyjnych organizacjach wojskowych oraz innych formach w a l k i z oku­ pantem niemieckim. Ponadto podziemne Stronnictwo Ludowe „ R o c h " stwo­ rzyło w ł a s n ą formację w o j s k o w ą pod n a z w ą Bataliony C h ł o p s k i e oraz Ludowy Z w i ą z e k Kobiet. Ten nieznany w dotychczasowych dziejach Polski zryw nie­ p o d l e g ł o ś c i o w y c h ł o p ó w i jego historyczne znaczenie jest przedmiotem wielu o p r a c o w a ń wspomnieniowych i studiów teoretycznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a z n a c z y ł się r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n i e proces dojrzewania ś w i a d o m o ś c i społecznej i klasowej c h ł o p ó w . Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej roli w przyszłości. Wiedza ta i ś w i a d o m o ś ć k s z t a ł t o w a ł y się przede wszystkim poprzez s a m o k s z t a ł c e n i e �88 MARIA BIERNACKA oraz szeroki u d z i a ł c h ł o p ó w w organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych ruchu ludowego oraz Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ( " W i c i " ) . Stronnictwo Ludo­ we, j a k o masowa organizacja c h ł o p ó w , w swych programach politycznych i s p o ł e c z n o gospodarczych, w y z n a c z a ł o warstwie chłopskiej rolę p r z o d u j ą c ą . Na tym podłożu rodziło się poczucie g o d n o ś c i , które w y z w a l a ł o c h ł o p ó w z dawnych k o m p l e k s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h - z poczucia niższości wobec in­ nych warstw s p o ł e c z n y c h . *** A n a l i z u j ą c polski ruch oświaty d o r o s ł y c h pod kątem jego znaczenia dla rozwoju s p o ł c c z n o - k u l t u r o w e g o wsi nasuwają się analogie do r o z p o c z ę t e g o w X I X w. wielkiego ruchu o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o w Danii, który o d e g r a ł d e c y d u j ą c ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h tego kraju. W g ł ó w n e j mierze b y ł to ruch u n i w e r s y t e t ó w ludowych, ale p o ł ą c z o n y c h także z d z i a ł a l n o ś c i ą s p ó ł d z i e l c z ą oraz o ś w i a t ą r o l n i c z ą . Pierwszy, p o w s t a ł y w 1844 r. uniwersytet ludowy w Rodding ( w p ó ł n o c n y m Szlezwiku) b y ł o d p o w i e d z i ą na w p ł y w y niemieckie, z czasem jednak ruch ten o g a r n ą ł cały obszar Danii. „Jeżeli pragnie się uwy­ datnić istotne rysy rozwoju Danii po 1864 r. - pisał Hans Lund z uniwersytetu ludowego w Rodding - i dąży do ich zrozumienia, w y s t ę p u j e bardzo jasno, nieomal w s z ę d z i e w stosunku do ludności wiejskiej - w p ł y w u n i w e r s y t e t ó w ludowych, jako źródła najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnego życia d u ń s k i e g o . O c z y w i ś c i e inne jeszcze przyczyny przebiegały r ó w n o l e g l e i jest n i e m o ż l i w e ustalić rozmiary w p ł y w u każdej z nich. Niemniej jest faktem, ż e wszyscy obserwatorzy rozwoju Danii s ą w tym zgodni, iż uniwersytety s ą j e d n y m z najdonioślejszych c z y n n i k ó w d ź w i g n i ę c i a się w ł o ś c i a n po 1864 r. przy czym niektórzy uważają je za czynnik najdonioślejszy" (Lund, Begtrup, Manniche 1946, s. 44-45). W podobny s p o s ó b pisał r ó w n i e ż H . Begtrup /. Uniwersytetu Ludowego w Frideriksborgu „ N a j w a ż n i e j s z ą rzeczą nie jest suma wiedzy jaką s ł u c h a c z nabywa, lecz fakt, ż e u m y s ł i uczucia m ł o d y c h ludzi zostają obudzone. D u ż o z tego, czego ich nauczono z a p o m n ą ; opuszczają jednak szkoły, j a k o z u p e ł n i e inni ludzie, nauczywszy się s ł u c h a ć , w i d z i e ć , m y ś l e ć i u ż y w a ć swych s i ł " (Cyt. za: Livingstone 1931, s. 56-57). R. Livingstone, rektor Uniwersytetu w Oxfordzie w swoich r o z w a ż a n i a c h „Oświata p r z y s z ł o ś c i " (Warszawa, 1947, s. 110) na lemat d u ń s k i c h uniwersy­ tetów ludowych stwierdzał, że p l a c ó w k i te w idealny s p o s ó b z w i ą z a ł y swoje działanie z p o t r z e b ą k o n i e c z n o ś c i reform w tym kraju i dlatego odniosły taki w s p a n i a ł y sukces wychowawczy w różnych dziedzinach życia wsi duńskiej i tym samym całej Danii. Uznał on, że istnieją trzy tajemnice powodzenia tych p l a c ó w e k , a mianowicie: nauką w uniwersytetach ludowych objęto m ł o d z i e ż d o r o s ł ą (od lat 18-tu); kształcenie m ł o d z i e ż y odbywa się w s z k o ł a c h internato­ w y c h ; praca oparta jest na z a ł o ż e n i a c h i celach ideowych. G ł ó w n y m bowiem celem kształcenia jest „ n a t c h n ą ć , n a u c z y ć oceny wartości i umiejętności o d r ó ż ­ niania, tak w ż y c i u , jak i w drobnych sprawach lego, co w nim ma istotne �89 OŚWIATA DOROSŁYCH znaczenie. Tę p r a w d ę , k t ó r ą często m ą d r z y i rozważni przcoczają, twórcy u n i w e r s y t e t ó w ludowych przeczul i. Nie uczyli oni swych w y c h o w a n k ó w w j a k i s p o s ó b dobrze g o s p o d a r o w a ć , lecz wzniecili w nich n a m i ę t n e pragnienie, by tę r z e c z y w i s t o ś ć r o b i ć . Celem ich pracy nie b y ł o obdarzanie w i e d z ą lecz rozbu­ dzenie inteligencji i idealizmu" (Livingstone 1947, s. 56-57). R. L i v i n g s t o n e u w a ż a ł przy t y m , że uniwersytety ludowe w y w a r ł y w p ł y w w trzech r ó ż n y c h dziedzinach: a) indywidualnej - przez pobudzenie i n t e l i ­ gencji, z a i n t e r e s o w a ń , ś w i a t o p o g l ą d u ; b) ekonomicznej - p r z e o b r a ż a j ą c e j D a n i ę z kraju p o d u p a d ł e g o w p r z o d u j ą c y ; c) politycznej - d z i ę k i czemu d u ń s k i e w ł o ś c i a ń s t w o , k t ó r e b y ł o w p o c z ą t k a c h X I X w. p o d k l a s ą s p o ł e c z n ą p r z e m i e n i ł o s i ę w z a m o ż n ą w a r s t w ę ś r e d n i ą , s i ę g a j ą c tak pod w z g l ę d e m p o l i t y c z n y m , j a k i socjalnym po p r z o d o w n i c t w o w narodzie d u ń s k i m " ( L i ­ vingstone 1947, s. 50 n). P o w o ł u j e s i ę przy tym na H . Begtrupa, k t ó r y s t w i e r d z a ł na podstawie w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń , ż e „ s z k o ł y te o b u d z i ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n a c h i kobietach t ę s k n o t ę za w i e d z ą i pragnienie pracy. Charaktery u c z n i ó w z o s t a ł y umocnione, o p u s z c z a j ą oni s z k o ł ę z bardzo rozszerzonym ś w i a t o p o g l ą d e m . C z ę ś ć m ł o d z i e ż y idzie do s z k ó ł r o l n i c z y c h , a gdy potem wraca z nich do ż y c i a , wchodzi w nie z s i l n y m poczuciem braterstwa i p o s t ę p u . W ten s p o s ó b m ł o d z i e ż nabywa w i e l e cech n i e z b ę d ­ nych dla ruchu s p ó ł d z i e l c z e g o " ( C y t . za: L i v i n g s t o n e 1947, s. 57). Z a p o c z ą t k o w a n a w 11 Rzeczypospolitej d z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e t ó w ludo­ w y c h nie osiągnęła takiego stopnia rozwoju, j a k to miało miejsce w X I X i X X w. w Danii. Powojenny ż y w i o ł o w y rozwój tych p l a c ó w e k został zahamowany i nie o d z y s k a ł do tej pory takiej kondycji, by m ó g ł z a z n a c z y ć się w s p o s ó b istotny w życiu wsi i kraju. M o ż n a jednak z a k ł a d a ć , że w odniesieniu do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ruch oświaty d o r o s ł y c h na polskiej wsi, łącznie z działają­ c y m i uniwersytetami l u d o w y m i miał wiele cech w s p ó l n y c h z d u ń s k i m ruchem odrodzenia w s i . Czy jest jednak m o ż l i w y w Polsce obecnej sukces d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych? Jedno jest pewne - w s p ó ł c z e s n a kultura m i e s z k a ń ­ c ó w wsi wymaga tego o ż y w c z e g o prądu, który niosła z s o b ą szeroko pojęta oświata i wychowanie w uniwersytetach ludowych. LITERATURA Biernacka M. 1984 Oświata w rozwoju kulturowym B r o d o w s k a H. polskiej wsi, Warszawa. i 1958 Z dziejów kształcenia pracowników społeczno-oświatowych, 19251952, Zeszty Naukowe Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Nauki Ekonomiczne, Seria I , z. 10, s. 121-169. B r o n i k o w s k i W. 1934 Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa С i e к o t S. 1969 Wspomnienia 1885-1964, Warszawa. �90 С iс 1963 i listów. 1956 Cha 1938 1948 Dun MARIA BIERNACKA r n i а к J. Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Wybór pism inscenizacji O p r a c o w a ł i s ł o w e m w s t ę p n y m o p a t r z y ł Antoni Olcha, Warszawa. Zaborowska nuta. O p r a c o w a ł Jerzy Zawieyski, Warszawa. ł a s i ń s k i J. Młode pokolenie chłopów, Warszawa, t. I - I V . Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa. i n J. 1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Warszawa. Dzieje szkolnictwa 1982 Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, (. l ( d o 1918). Praca zbiorowa pod red. Stanisława Michalskiego, Warszawa. Fołta W 1975 Ruch ludowy w Przeworsku, Warszawa. 1987 Zycie z własnego nadania, Warszawa Ignacy Solarz 1965 Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, M a t e r i a ł y z se­ minarium naukowego odbytego w Warszawie 5 i 6 X 1962. W y b ó r i opracowa­ nie F. P o p ł a w s k i i S. D y k s i ń s k i , Warszawa. J a s t r z ę b s k i J. 1978 Wokół kultury i literatury ludowej 1939-1948, Warszawa. K m i e c i k Z. 1963 Ruch oświatowy na wsi. Królestwo Polskie 1905-1914, Warszawa. K a m i ń s k i A. 1975 Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa. К a z i m i с r o w i с z T. 1976 Moja droga życia, Warszawa. K o w a l J. 1964 „ Wici" powstanie i działalność spoleczno-wycltowawcza, Warszawa. L e c h A. 1978 Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Acta Universitalis Lodziensis, seria I , nr 39, Ł ó d ź . L i v i n g s t o n e R. 1947 Oświata przyszłości. Warszawa. L u n d H . , В e g t r u p H . , M a n n i с h e P. 1946 Duńskie uniwersytety ludowe a rozwój społeczności wiejskiej, Rzym. M a j K. 1936 Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa. Materiały źródłowe 1966 Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. I V (1939-1945), Warszawa. N i e c k o J. 1932 Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej 1912-1932. (Zarys historyczny), Warszawa. �OŚWIATA DOROSŁYCII 91 1967 Na drodze do Polski Ludowej. Wybór pism z lat 1945-1949. Dodruku p r z y g o t o w a ł ż y c i o r y s e m p o p r z e d z i ł i przypisami o p a t r z y ł Zygmunt Hemmerling, Warszawa.' Pamiętniki 1968 Pamiętniki samouków, Warszawa. P a s t u s z k a S. J. 1990 Teatr ludowy na wsi polskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Kielce. R a d l i ń s k a H. 1979 Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, W s t ę p e m opatrzyła Hele­ na Brodowska. Warszawa. S o l a r z o w a Z. 1973 Mój pamiętnik, Warszawa. Spasowiacy 197- Spasowiacy (praca zbiorowa), Warszawa. S u c h o d o l s k i B. 1937 Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, Warszawa. 1973 Komisja Edukacji Naukowej na tle roli oświaty w dziejowym rozwoju Polski, Warszawa. S z c z e p a ń s k i J. 1973 Refleksje nad oświatą. Warszawa. T u r o s L. 1970 Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, War­ szawa. Uniwersytety ludowe 1946 Uniwersytety ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia członków T U L RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października 1945 roku Wiejskie 1939 Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświa­ towej p o ś w i ę c o n e j sprawie u n i w e r s y t e t ó w ludowych Krzemieniec 6-7-8 paź­ dziernika 1938, Warszawa. W r o c z y ń s k i R. 1949 Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i go­ spodarczym, Łódź. 1979 Pedagogika społeczna, Warszawa. Wspomnienia 1983 Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym", Warszawa. Wybrane 1931 Wybrane zagadnienia oświatowe, Warszawa. W у с e с h 'C. 1964 Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, Warszawa. W y s z o m i r s k a L., W y s z o m i r s k i K. 1965 Dąbrowa Zduńska żyła pracą i pieśnią, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1958 Społeczność wiejska ( w y d . I I ) , Warszawa. �92 MARIA RIERNACKA Z i ę b a J. 1976 Ruch teatralny na wsi 1918-1939, Warszawa. Z a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa. Maria Biernacka ADULT EDUCATION - T H E DETERMINANT OF CULTURAL CHANGES IN POLISH PEASANT C U L T U R E B E T W E E N T H E TWO WARS Summary Adult education, also called extraschool education had exerted an important influence on the life of peasants. It was initiated at the end of nineteenth century and was carried on by different cutural, social and economic organizations and associations. Their activity was filled with the paramount idea of national revival and regaining of independence. After Poland had regained its independence in 1918 an attempt was undertaken to establish a uniform educational system. The main reason of the uniformity was to overcome regional divisions and differentiation, a result of long period of Poland's partition. There was also a necessity to shape the spirit of good citizenship of the inhabitants of the newly established state. The regular educalional system was not easy of access for young people from poor peasant families but it could not restrain Iheir striving alier knowledge. Extraschool educational insti­ tutions flourished owing to activities of teachers'associations, youth organizations and educa­ tional socities. It was a system of multidirectional education including technical instruction along with general education. It was filled with ideas of democracy and social justice and with belief that those ideas would change peasants'ethics and culture and thus would introduce socially mature peasant class into national culture. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e47a74c26955d2d3c712b6b0f6cf9fa.pdf 2367ad915cb6d0a4f0a227e9084caf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1260 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.137-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA (Warszawa) SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w : leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj. krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni­ kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów. Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy (w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w ) historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne, w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964). Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer- �138 MARIA B I E R N A C K A syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat (Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio­ grafia... 1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962, 1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna... 1983). Terenem b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe, prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej kultury. Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy­ ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra­ ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio­ nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w , Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49, s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej, Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946 część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r. przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo­ darowania (Biernacka 1974). W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz­ nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń­ stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz­ c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza- �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 139 dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj. krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej, zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto; g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie, w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła. Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną, w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych. W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej „pustki kulturowej". P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo­ darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał, k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro­ wanego regionu. P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza­ j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w ( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo­ darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo­ wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz­ k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim, a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym. Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz­ nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy, �140 MARIA B I E R N A C K A perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.), było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka". Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu. Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka, przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w przyrody. W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo­ darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst­ k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi­ dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź­ na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie. W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo­ darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem, k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego kraju. Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród, Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 141 pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR, jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana polsko-ukraińska. W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud­ nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej. D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach 1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych, leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne. Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek. Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza­ dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia, ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca i stabilizacji. Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta­ tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji, zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii, Bułgarii oraz Jugosławii. D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami �142 MARIA BIERNACKA objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko­ wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po­ łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów. Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego wyboru. W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę . b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen­ tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo­ stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju, k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej. K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo­ darczej i społecznej. G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej, w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 143 jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re­ gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz­ nościach bieszczadzkich. N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka 1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico­ wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo­ sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się jednostki nie uprawiające praktyk religijnych. W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą . Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska, nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz­ czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ­ czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi. �144 MARIA B I E R N A C K A Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo­ wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio­ łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze­ prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych. Z roku na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców, ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu. Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej, a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne, rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero­ waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych istnieje również w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne) i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l ­ nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o ­ wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj­ nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą . Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j , zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz­ kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej. Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne, �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 145 zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego. Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho­ dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo­ wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno­ narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o ­ wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e . Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne, podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz­ nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru. W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ­ życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery­ zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych konfliktów oraz niechęci. W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte­ resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa, k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej, na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �146 MARIA B I E R N A C K A nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego zarobkowania. P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności „lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza­ rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia, w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży. W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz­ czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic, ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural­ nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a ­ nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć 0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin, przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności. M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą , p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują­ cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975). Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były 1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w . Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz­ nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo­ średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego, �147 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom. Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza­ rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za­ mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki panujące wewnątrz tych społeczności. N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz­ ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy... 1975) m o ż n a sądzić, że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico­ wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m . LITERATURA Bibliografia... 1960/1963 Bibliografia Historii Kultury Ludowej Karpat, Warszawa, cz. 1-2. B i e r n a c k a M. 1962 Dawne i współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. 6. 1974 Kształtowanie sie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław. C z a j k o w s k i J. 1969 Historyczne i etniczne podstawy kształtowania się grup etnograficznych wej woj. Muzeum części rzeszowskiego, Materiały w Budownictwa południo­ Ludowego w Sanoku, nr 9, Sanok. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach 1961 Studia nad pasterskich kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Zachodnich, Kraków. Typologia wędrówek od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29. F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B. 1935 Na pograniczu lemkowsko-bojkowskim. Zarys etnograficzny, Lwów. �148 MARIA B I E R N A C K A G ł a d y s z o w a M. 1967 O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich, „Etnografia Polska", t. 11. Jadam H. 1975 Małżeństwa mieszane jako jedna z płaszczyzn integracji osadników bieszczadzkich, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4. J o s t o w a W. 1972 Pasterstwo na Orawie, K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. Wrocław. 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź N i z i r i s k a I. 1966 Budownictwo Pionierzy... 1975 Pionierzy, R e i n f u s s R. 1939 1948/1949 wiejskie Pamiętniki we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa. osadników bieszczadzkich, Rzeszów. Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2. Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7, Lublin. Tradycje... 1983 Tradycje a współczesne przeobrażenia Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe). kulturowe wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Maria Biernacka DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION N A C H D E M 2. WELTKRIEG Zusammenfassung Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der Bis zum 2. Merkmale, Weltkrieg unterschied die sowohl auch durch eine diese Region durch ihre geographische diflferenzierte wurden. Die in Bergtálern polnischer, sich ethnische Lage und religiose gelegenen Dórfer ukrainischer (ethnographische durch und spezifische den Sovjetunion. sozial-kulturelle Bergwirtschaftstyp, Struktur der B e v ó l k e r u n g in Bieszczady waren durch die Gruppen der ais bedingt Bevólkerung Bojken, Lemken und Dolinaner) sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt. Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert. ukrainischer Herkunft wurde in die Sovjetunion repatrien iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens E i n Teil der (die umgesiedelt. Ukraine), Bevólkerung ein Teil Seit jener Zeit der (1947) wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde, deren Ziel ihre Neubesiedlung und -bewirtschaftung war. Infolge jahrelanger Siedlungs- und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser Verhaltnisse, hat sich die neue polnische Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol­ kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet. �149 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH Die aktuellen verschiedenen Bewohner Regionen von Bieszczady Polens und bilden eine unterschiedlichen komplexe Gemeinschaft, sozial-kulturellen Kreisen Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen (im Rahmen der Abteilung Ethnographie des Instituís der Geschichte Adaptation und Integration aufzufassen. Die Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie dach (Gestaltung einer neuen Dorfsgesellschaft Materiellen wirtschaft- Beriicksichtigung des Prozesses der Ergebnisse dieser Forschungen się nowej społeczności in der aus Forschungen der Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer, licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer die stammen. Region von wurden in wiejskiej w Bieszcza­ Bieszczady), Wroclaw 1974. Übersetzl von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46762ab84d39dfa4c9a368eb2ea5fb75.pdf 7d4c9997643560686c170311541033e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1226 Title A name given to the resource Kulturowe przejawy więzi w społecznościach wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.223-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część III MARIA B I E R N A C K A (IHKM PAN, Warszawa) K U L T U R O W E P R Z E J A W Y WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H , I. U PODŁOŻA T R A D Y C J I Problematyka więzi społecznej przewija się poprzez różne kierunki badań naukowych, przede wszystkim jednak badania te prowadzone są w ramach nauk socjologicznych. Ale nie tylko — rolę i znaczenie więzi społecznych w zbiorowościach ludzkich śledzą przedstawiciele takich dyscyplin wiedzy, jak pedagogika, psychologia, a także psychiatria, które w ogromnym postę­ pie cywilizacyjnym współczesnego świata widzą zagrożenie dla coraz bardziej osamotnionego człowieka. Zagrożenie *o wypływa ze stanu ciągłych napięć nerwowo-psychicznych, niepowstrzymanego pośpiechu, zalewu informacji, a także depersonalizacji stosunków społecznych. Wprawdzie zjawiska te wystę­ pują najostrzej w wielkich aglomeracjach miejskoprzemysłowych, niemniej zaznaczają się coraz namacalniej w wiejskich i małomiasteczkowych środo­ wiskach, a więc w tych zbiorowościach, które na przełomie X I X i X X w. stanowiły jeszcze stosunkowo zwarte organizmy — korzeniami swymi tkwiące w tradycji. Jeśli przyjmiemy za socjologiem Janem Szczepańskim, że więź społeczna stanowi „zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli spo­ łecznej skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość zdolną do trwania i rozwoju", to wieś polska z przełomu X L X i X X w. taką właśnie spójną zbiorowość stanowiła. Bo „każda zbiorowość — jak pisze dalej wspomniany autor — jeżeli ma trwać, istnieć i rozwijać się. musi posiadać więź powodującą jej wewnętrzną spójność, zapewniającą za­ spokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec' całości, przeciw­ stawianie się innym zbiorowościom lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana" (Szczepański, 1970, s. 238). Badając współczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą i kulturową pol­ skiej wsi stwierdzamy, że dokonywujący się od czasu I I wojny światowej przyspieszony proces przemian posiada różny przebieg i w związku z tym obraz dzisiejszych wiejskich społeczności — mimo pozornej jednolitości — wy- �224 MARIA BIERNACKA kazuje znaczne zróżnicowanie. Wśród wielu czynników decydujących o od­ mienności i zróżnicowaniu przebiegu procesu rozwojowego polskiej wsi pod­ stawowe znaczenie posiada własna tradycja historyczna, warunkująca wy­ odrębnienie się określonych regionów, specyficznych pod względem kulturo­ wym zespołów wiejskich, a nawet charakterystycznych miejscowości. Proble­ mowi temu poświęcił wiele uwagi Kazimierz Dobrowolski, który w swym studium pt. Teoria podłoża historycznego ukazywał proces współzależności zachodzącej pomiędzy aktualnym stanem społeczno-gospodarczym i kulturo­ wym danego obszaru a jego przeszłością historyczną. Jak wykazują badania, współzależność tę obserwować m o ż n a także w wa­ runkach współczesnej gospodarki planowej, w której pewne pożądane pro­ cesy natury społeczno-gospodarczej i kulturowej są sterowane przez odpo­ wiednie instytucje i ośrodki władzy państwowej. Okazuje się bowiem, że m i m ó ujednoliconych programów działania, zarządzeń oraz środków przezna­ czonych na ich realizację, w praktyce uzyskuje się bardzo nierówne efekty. Osiągnięcia te są bowiem w znacznym stopniu uzależnione od napędowych sił społecznych danego środowiska i uwarunkowane jakże często przez jego bliższą czy bardziej odległą przeszłość historyczną. Podtrzymywanie tradycji i czerpanie z własnego dziedzictwa kulturowego może być procesem bezwiednym, niejako automatycznym i naturalnym — bywa jednak, że stanowi ono działalność świadomą i celową, prowadzoną przez odpowiednie instytucje, ośrodki naukowe, a nawet wybitne jednostki, Z historii rozwoju nauk humanistycznych wynika, że polska etnografia i fol­ klorystyka należą do tych dyscyplin wiedzy, w których problem rejestracji i oceny wartości składających się na tzw. „dziedzictwo kulturowe" narodu należały do zadań naczelnych. Szczegółowa analiza historii rozwoju polskiej myśli etnograficznej pozwala również stwierdzić, że j u ż u samego zarania zainteresowań kulturą ludową, a następnie pełnego rozwoju etnografii tkwiła myśl obrony tych wszystkich wartości, które „odkrywano" w kulturze ma­ terialnej, społecznej i duchowej warstwy chłopskiej. N a znaczenie wartości tkwiących w kulturze ludowej zwracano szczególną uwagę w okresie niewoli politycznej naszego kraju. W warstwie chłopskiej i jego kulturze widziano bogate źródło odrodzenia narodowego i państwo­ wego. Nie mniejszą wagę przywiązywano do tych problemów po odzyskaniu w 1918 r. niepodległości Polski. Świadczą o tym liczne wypowiedzi badaczy polskiej kultury ludowej tej miary, co Jan Stanisław Bystroń, Kazimierz Mo­ szyński, Stanisław Poniatowski oraz Stefan Czarnowski. Ale właśnie wówczas ocen i określenia stosunku do wartości tkwiących w tradycyjnej kulturze lu­ dowej oczekiwano także ze strony przedstawicieli warstwy chłopskiej, a więc rzeczywistych twórców i nosicieli tejże kultury. Stefan Czarnowski analizując w szerokiej perspektywie historyczno-socjo­ logicznej i przestrzennej charakterystyczny dla końca X I X oraz pierwszej p o ł o w y X X w. proces tworzenia się chłopskiego ruchu społecznego, zwracał uwagę na ogromne trudności, na jakie natrafiają organizatorzy i działacze �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 225 tego ruchu pochodzenia chłopskiego. Miał świadomość, że reformy społeczno-gospodarcze, których rzecznikami byli działacze ruchu chłopskiego, naruszą ó w ustabilizowany styl życia wiejskich społeczności lokalnych. Przypominał, że już w ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po uwłaszczeniu „chłop polski z dość lekkim sercem zrzucał z siebie cały ten balast przeszłości, skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżaniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym". Zdaniem Czarnowskiego zagrożona została wówczas cała kultura ludowa, w skład której wchodziły nie tylko „stroje i malowanki", ale bogaty folklor, obyczajowość, sposoby wykonywania pracy, tradycyjne poglądy i tradycyjne wierzenia. i Stan ten uległ zmianie zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości. Dojrze­ wające wówczas pod względem świadomości narodowej i społecznej młode pokolenie c h ł o p ó w zaczęło zwracać się w sposób świadomy ku swojej prze­ szłości i wydobywać z niej wszystko to, co stanowi wartość, co winno być wykorzystane w nowych warunkach i co jednocześnie mogłoby przyczynić się do wzmocnienia chłopskiej odrębności. Czarnowski zwracał uwagę, że „praca ta olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. C o więcej praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności zasadniczych". Chodziło tu oczywiście o sprzeczność wynikającą z faktu, że działacze ruchu chłopskiego zmuszeni byli zwracać się ku tej przeszłości, która pod wieloma względami była „w znacznej mierze przeszkodą na drodze przeobrażenia wsi polskiej z za­ bytku historycznego w organizm nowoczesny, zdolny żyć i prosperować w no­ woczesnych warunkach gospodarczych". Życie jednak wykazało — jak stwier­ dza Czarnowski — że działacze ci stali się „pionierami przyszłości", należeli do tych, którzy usiłowali wprowadzać „nowoczesne zasady gospodarki, no­ woczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego" (Czarnowski, 1956, t. 2, s. 185). M o ż n a by przytoczyć wiele przykładów ilustrujących proces dojrzewania warstwy chłopskiej do zadań obywatelskich w skali własnych wsi, w społecz­ nościach typu ponadlokalnego, a także w skali całego kraju. M o ż n a by również powiedzieć, że pionierzy ruchu odrodzenia wsi, „uwikłani" w ochro­ nę swych tradycji i równocześnie propagujący na wsi postęp starali się swą działalność nasycać najlepszymi,, w ich mniemaniu — rodzimymi treściami kulturowymi i tym sposobem podnosić znaczenie kultury warstwy chłopskiej do rzędu wartości ogólnonarodowych. Zmiany, jakie się bowiem dokonywały na wsi polskiej w okresie międzywojennym, dotyczyły w największym stopniu tych sfer życia chłopskiego, które należy określić jako dążenie do pełnego uczestnictwa c h ł o p ó w w życiu społeczno-obywatelskim. A uczestnictwo to wią­ zało się jak najściślej z procesem kształtowania się wśród warstwy chłopskiej postaw narodowych i społecznych. Proces ten był z reguły niezależny od sytuacji materialnej ówczesnej wsi, wymagającej przecież, jak wiadomo za­ sadniczych reform. Uwidoczniło się to szczególnie podczas I I wojny świato- 15 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �226 MARIA B I E R N A C K A wej, w czasie której wieś polska brała odpowiedzialność za walkę o pełne odzyskanie wolności i niepodległości. W zmienionych gruntownie po I I wojnie światowej warunkach ustrojo­ wych i gospodarczo-społecznych wzmogło się znacznie zainteresowanie pań­ stwa i społeczeństwa sprawami pielęgnowania i rozwoju jak najszerzej po­ jętej kultury wiejskiej. Wypływa to z podstawowych założeń ustrojowych i wyraża się z jednej strony odpowiednim sterowaniem polityką kulturalną, z drugiej zaś roztaczaniem opieki nad inwentaryzacją i zabezpieczaniem za­ bytków kultury ludowej, a także na zapewnianiu odpowiednich warunków do prowadzenia badań naukowych w tej dziedzinie. We wszystkich tych badaniach wiele miejsca poświęca się tradycji i jej roli w kształtowaniu współ­ czesnej kultury wsi. Tradycyjne społeczności wiejskie z przełomu X I X i X X w. stanowią bowiem z reguły punkt wyjścia do analizy współczesności. W dzie­ jach kultury rejestrujemy bowiem — jak to pisała Kazimiera ZawistowiczAdamska — „różnorodne nawarstwianie, sięgające daleko w przeszłość, lecz równolegle m o ż e m y obserwować « n a g o r ą c o » , jak niektóre z nich dostoso­ wują się do dzisiejszej rzeczywistości, jak istotnej zmianie ulega ich funkcja, akceptowana częstokroć w szerokich kręgach naszego społeczeństwa" (Zawistowicz, 1976, s." 168). II. OBSZAR BADAŃ T E R E N O W Y C H Badania terenowe na temat więzi społecznych wsi prowadzone w ramach prac Zakładu Etnografii I H K M P A N w latach 1980-1986- skoncentrowane były głównie na obszarze środkowego i północno-wschodniego Mazowsza oraz Podlasia, a porównawczo także w niektórych miejscowościach połud­ niowej Polski. Największe skupienia badanych miejscowości na Mazowszu to wsie położone na północ od Warszawy w okolicach Puszczy Kampinoskiej oraz na obrzeżu stolicy od strony południowo-zachodniej, a ponadto wy­ brane osady w Płockiem, Ciechanowskiem, Ostrołęckiem i Łomżyńskiem. Podlasie jest reprezentowane przez wsie woj. siedleckiego, bialsko-podlaskiego i nieco w mniejszym stopniu pflzez wsie woj. białostockiego. Część materiałów pochodzi także z zi«mi mazurskiej i suwalskiej. Poza tym podczas prac korzystano z materiałów terenowych zgromadzonych w Zakładzie Etnografii I H K M P A N przy opracowywaniu innych zagadnień, jak rola oświaty w roz­ woju kulturowym polskiej wsi oraz przekazywanie tradycji kulturowych w ro­ dzinie i społeczności lokalnej. Te dodatkowe materiały pozwalają spojrzeć na problem funkcjonowania więzi w społecznościach wiejskich bardziej cało­ ściowo. Podstawę do badań terenowych na temat więzi społecznych stanowił kwe­ stionariusz obejmujący następujące grupy zagadnień: ogólna charakterystyka badanej miejscowości, rodzaje więzi społecznych i ich przejawy kulturowe �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 227 w przeszłości, współczesna rodzina a krąg krewniaczy, współczesna rodzina a krąg sąsiedzki, współczesna rodzina a społeczność ogólnowioskowa. Po­ przez sformułowane w kwestionariuszu pytania badawcze starano się uzyskać obraz przemian społecznych więzi w trzech warstwach chronologicznych: przełomu X I X i pierwszych lat X X w., okresu pomiędzy I i ÍI wojną świa­ tową oraz lat powojennych. Zakłada się ponadto, że obraz ten winien po­ siadać cechy dynamiczności i spójności wyrażanej w całościowym ujmowaniu badanych zjawisk. A więc nie tylko trendy rozwojowe, ale także czynniki sprzyjające lub opóźniające określone zmiany. W doborze terenu badań kierowano się myślą uchwycenia procesu prze­ mian więzi społecznej w możliwie zróżnicowanych środowiskach gospodar­ czych i społeczno-kulturowych. Tak więc najbliższe okolice Warszawy repre­ zentują dwa różne środowiska. W południowo-zachodniej części rozwija się i dominuje gospodarstwo specjalistyczne nastawione na zaopatrzenie wielkie­ go miasta, a ponadto przeważają zajęcia pozarolnicze w stolicy oraz przy­ ległych miasteczkach i zakładach przemysłowych. W tych miejscowościach obserwuje się znaczny postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa rolnego, zwłaszcza specjalistycznego, a także zdecydowanie wyższy standard bytowy ich mieszkańców. Inaczej jest we wsiach położonych w okolicach Puszczy Kampinoskiej. Wsie te o lichej piaszczystej ziemi należały do wyjątkowo ubogich i zapóźnionych w rozwoju gospodarczym. Ponadto w ostatnich la­ tach „zawisła" nad mieszkańcami tych terenów „groźba" włączenia ich wsi do Kampinoskiego Parku Narodowego. W stosunku do niektórych miejsco­ wości plan ten już zrealizowano, inne oczekują na rozstrzygnięcie swojego losu. Jest rzeczą zrozumiałą, że przejściowość tej sytuacji nie może sprzyjać stabilizacji oraz modernizacji gospodarstwa rolnego. Miejscowa ludność, w tym zwłaszcza młodzież, szuka zajęć pozarolniczych i nie wykazuje za­ interesowania dla pracy związanej z ziemią. Należy jednakże stwierdzić, ze obydwu zespołów badanych wsi podwar­ szawskich nie można zaliczyć do typowo rolniczych i dlatego też mogą one stanowić jedynie punkt odniesienia do badań prowadzonych na obszarach czysto rolniczych. D o tego typu obszaru zaliczono wsie północno-wschod­ niego Mazowsza i Podlasia, gdzie dominują gospodarstwa rolne stanowiące dla ludności wiejskiej podstawowe źródło utrzymania. Kulturę tych wsi ce­ chowała jeszcze do niedawna znaczna zachowawczość, dzięki czemu istnieje obecnie możliwość bezpośredniej obserwacji tej kultury w jej warstwie tra­ dycyjnej, a także rejestracji wybranych faktów i zjawisk na podstawie relacji ludzi starszych, uzyskanych podczas etnograficznych badań terenowych. Jest to ponadto teren, który w przeszłości charakteryzował się dużym zróżnicowa­ niem społeczno-kulturowym, wyznaniowym oraz etnicznym. Wprawdzie róż­ nice te uległy i obecnie nadal ulegają stałemu zacieraniu, niemniej w wielu jeszcze dziedzinach współczesnego życia dają o sobie znać. Źródła i materiały terenowe pochodzące z innych obszarów Polski, w tym �228 MARIA B I E R N A C K A zwłaszcza z południowej, dostarczają wiedzy o kulturze tamtejszej ludności charakteryzującej się dynamicznością, gospodarnością, ruchliwością i zarazem tradycjami dużego uspołecznienia*. III. WSPÓŁDZIAŁANIE J A K O PRZEJAW WIĘZI SPOŁECZNEJ Współdziałanie należy do podstawowych przejawów życia kulturowego społeczeństw ludzkich i spełnia doniosłą rolę w kształtowaniu się kultur ca­ łego świata. Znane szeroko w kulturze wsi polskiej elementy współdziałania w wielu swych formach przetrwały do czasów współczesnych. Do takich form zaliczyć także należy tradycyjną pomoc wzajemną, zwaną inaczej p o m o c ą sąsiedzką. Kazimiera Zawistowicz-Adamska organizując po I I wojnie w K a ­ tedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego badania nad problematyką trady­ cyjnego współdziałania — poprzez pomoc sąsiedzką rozumiała „ p o m o c oka­ zywaną sobie wzajem przez c z ł o n k ó w tej samej gromady wiejskiej, więc nie tylko przez bliskich sąsiadów, lecz przez sąsiadów w szerszym znaczeniu tego słowa — współmieszkańców wsi". Wyróżniała przy tym dwa podstawowe rodzaje pomocy: 1) pomoc i współpracę ludzi w warunkach zwykłych, mieszczących się w ramach, przeciętnie unormowanego życia wiejskiego, 2) pomoc okazywaną jednostkom w szczególnych sytuacjach życiowych lub zespołową czynność wykonywaną dla wspólnego dobra gromady, wykracza­ jącą poza utarty bieg zdarzeń. Zgodnie z tą zasadą pierwszy rodzaj po­ mocy sąsiedzkiej obejmuje prace polne i inwestycyjne, a ponadto wzajemne składanie sobie darów podczas świąt i ważniejszych uroczystości rodzinnych, jak np. wesela, chrzciny. Drugi rodzaj, to pomoc świadczona sobie wzajem w przypadkach nieszczęśliwych wydarzeń losowych oraz współdziałanie gro­ madzkie na rzecz całej zbiorowości wiejskiej. Podstawową zasadą pomocy sąsiedzkiej jest wzajemność świadczeń. O d ­ nosi się to przede wszystkim do pomocy okazywanej sobie wzajem w robo­ tach polnych. Przy pracach o charakterze dorywczym, jednorazowym, zasady tej nie przestrzega się j u ż tak ściśle, a korzystający z usług odwzajemnia się tylko poczęstunkiem, czasem połączonym z zabawą. Inaczej okazywano pomoc osobom czy rodzinom, które spotkało jakieś nieszczęście, jak np. pożar, p o w ó d ź , choroba, strata w dobytku lub inne jeszcze wydarzenia. Udzielanie w takim przypadku pomocy jest zawsze wyrazem zwykłej soli­ darności ludzkiej. Wprawdzie solidarność ta zawiera w sobie elementy pew­ nej asekuracji na wypadek własnego nieszczęścia, niemniej gotowość i bez­ interesowność jest istotą tego działania. Kręgi współuczestników tradycyjnej * Ogółem przeprowadzono badania w 37 wsiach, położonych w granicach 13 województw, uzyskując razem 104 wywiady, 'które znajdują się w archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Wszystkie informacje terenowe, wykorzystane w niniejszym tekście, po­ dawane są bez każdorazowego odwoływania się do źródła. Artykuł ten stanowi wstępne podsumowanie badań. �V KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 229 pomocy sąsiedzkiej bywały różne, zazwyczaj wyznaczała je społeczna więź pokrewieństwa, sąsiedztwa, a także więź ogólnowioskowa. Zwykle powszech­ ny charakter miała pomoc sąsiedzka w tych wsiach, które cechował znaczny stopień samowystarczalności gospodarczej. Utrwaleniu tradycyjnych form po­ mocy sąsiedzkiej sprzyjała ponadto znaczna izolacja mieszkańców wsi od wpływów zewnętrznych, liczne powiązania i pokrewieństwa wewnątrzwioskowe, a także siła moralna opinii społecznej. We współdziałaniu gromadzkim na rzecz wspólnego dobra zasada indy­ widualnej wzajemności świadczeń nie obowiązuje, wszyscy bowiem pracują dla dobra całej określonej społeczności. Udział w tego typu działalności wy­ maga więc od inicjatorów i w y k o n a w c ó w nie tylko solidarności, ale także świadomości celów i nadrzędnych wartości owych społecznych poczynań. Są to z reguły wartości dotyczące szerszych zespołów ludzkich, a więc całej społeczności wiejskiej, regionu, własnej warstwy społecznej, czy nawet wspól­ noty ogólnonarodowej. Postawową cechą tego współdziałania jest inicjatywa, połączona z dobrowolnością wykonania podjętych zamierzeń. Współdziała­ nie to nie obejmuje zatem tych form działalności zbiorowej, które bywały narzucane wsi odgórnie w postaci szarwarków lub innych powinności. W peł­ ni natomiast uwzględnia wszystkie formy działań zespołowych, które zostały podjęte za zgodą danej społeczności. D o tego typu współpracy na rzecz ogółu należy zarówno budowa dróg, mostów, szkół, d o m ó w ludowych, boisk sportowych oraz innych jeszcze urządzeń społecznych, jak również troska o ich właściwe zabezpieczenie i racjonalne wykorzystywanie. Jak wykazują badania, współdziałanie nie jest zjawiskiem stałym i nie­ zmiennym. W trakcie rozwoju historycznego wsi zmieniały się zarówno for­ my, jak również zasady i kręgi współdziałania. Różne też były jego cele. Z tych też względów pomoc sąsiedzką należy analizować w ścisłym powią­ zaniu z tłem historycznym, strukturą gospodarczą i z a w o d o w ą oraz czynni­ kami natury społeczno-kulturowej. IV. WIĘŹ R O D Z I N N A I J E J P R Z E M I A N Y „Rodzina — jak pisze J. Szczepański — jest grupą osób połączonych stosunkiem małżeń­ skim i rodzicielskim, które to stosunki decydują o powstaniu i istnieniu rodziny. W rodzinie rodzą się nowi członkowie, którym rodzina przekazuje drogą dziedziczenia biologicznego ce­ chy swego gatunku. Obok podstawowego zadania utrzymania ciągłości biologicznej społeczeń­ stwa rodzina spełnia jeszcze drugie zadanie polegające na przekazywaniu dzieciom dziedzictwa kulturowego szerszych grup takich jak klasy społeczne i naród" (Elementarne..., 1975). Rodzina jako grupa społeczna dysponuje systemem określonych norm społeczno-obyczajowych, wzorów kulturowych, nawyków intelektualnych, za­ chowań symbolicznych, wytworów materialnych, które wywierają zasadniczy wpływ na proces wychowania jednostki, a także na kształtowanie się jej postaw w stosunku do całego systemu wartości przez tę rodzinę reprezento­ wanych. Nie są to jedyne czynniki wpływające na stopień natężenia powią- �230 MARIA B I E R N A C K A zań wewnątrzrodzinnych. Znaczny wpływ na kształtowanie się wewnętrznego życia rodziny wywierają także czynniki zewnętrzne, wyrażające się w całym splocie uwarunkowań społecznych, kulturowych i gospodarczych, w obrębie których określona rodzina funkcjonuje. W rodzinie jako podstawowej komórce życia społecznego funkcjonuje cały splot sił wiążących ze sobą wszystkich jej członków. Siły te określone jako więź rodzinna oparte są na podstawach emocjonalnych wynikających ze związku małżeńskiego oraz świadomości związków genetycznych i genealogicznych. Więź rodzinną cechuje duże zróżnicowanie. Intensywność jej zależna jest od stopnia natężenia i rozłożenia wewnątrz rodziny tych wszystkich czynni­ ków, które się składają na jej powstanie. Jest orla zjawiskiem dynamicznym, ulegającym stałym przeobrażeniom, odmienna w różnych fazach i okolicz­ nościach życia rodziny. Są więc rodziny charakteryzujące się dużym stopniem wewnętrznej zwartości i sile oddziaływania na zewnątrz, a są także inne prawie całkowicie tych cech pozbawione. Leon Dyczewski zmierzający w swych rozważaniach do generalizacji i systematyzacji różnorodnych stosunków panujących w rodzinach sprowadza je do trzech zasadniczych zespołów, które z kolei rzutują na główne rodzaje więzi rodzinnej. Pierwszy zespół dotyczy kształtowania się tych stosunków pomiędzy po­ koleniami w ramach poszczególnych pokoleń, które powstają w związku z pełnieniem określonych ról w rodzinie. Ich główną treścią jest wychowa­ nie dzieci, autorytet rodziców, udzielanie sobie wzajemnie pomocy. Więź ro­ dzinną powstałą w wyniku tych podstawowych działań skierowanych na pro­ wadzenie i rozwój gospodarstwa i równocześnie związaną ze strukturą ro­ dziny i współdziałaniem jej członków określa się jako więź strukturalnoprzedmiotową. Drugi zespół stosunków rodzinnych dotyczy sfery intelektualnej i emocjo­ nalnej. Treścią tych stosunków są myśli, uczucia, pragnienia, aspiracje i wza­ jemne postawy, jakie zajmują wobec siebie poszczególni członkowie rodziny. Ponieważ cechą charakterystyczną tego zespołu stosunków jest koncentro­ wanie się na konkretnej osobie — więź tę określa się jako więź osobową. Trzeci zespół stosunków wewnątrzrodzinnych dotyczy postaw zgodności lub niezgodności wobec tych samych wartości, norm, wzorów, zachowań, zdarzeń itp. Te czynniki tworzą więź kulturową. Każda z tych trzech rodzajów więzi rodzinnej (strukturalno-przedmiotowa, osobowa i kulturowa) wpływa na stopień zwartości c z ł o n k ó w rodziny, a wszystkie razem tworzą zjawisko tzw. spójności więzi rodzinnej. Stopień tej spójności zależy zaś od indywidualności poszczególnych rodzajów więzi i ich wzajemnych układów (Dyczewski, 1975, s. 310-313). Ukazanie zmian, jakie się dokonały na odcinku więzi międzypokolenio­ wej na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, wymaga nawiązania do sy­ tuacji wiejskiej, w której funkcjonowała jeszcze tradycyjna rodzina chłopska. Studia przeprowadzane na ten temat przez wybitnych badaczy: Kazimierza �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 231 Dobrowolskiego oraz Kazimierę Zawistowicz-Adamską, potwierdzają, że w tra­ dycyjnej kulturze wsi polskiej z przełomu X I X i X X w., a także później funkcjonowały różne formy życia rodzinnego i krewniaczego. Były to trady­ cyjne rodziny wielopokoleniowe, rodziny małe, a także zredukowane formy wielkorodzinne o bardzo małym zasięgu terenowym, a ponadto rody drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu czy też rody góralskie na Podhalu. Tradycyjna rodzina chłopska — jak pisał Kazimierz Dobrowolski — była podstawową instytucją zabezpieczającą ciągłość biologiczną ludności przez utrzymanie i zaopatrzenie potomstwa. Funkcje prokreatywne oraz najściślej z nią związane czynności produkcyjne w gospodarstwie rolnym stały się wyznacznikiem, któremu podporządkowane zostały wszystkie inne funkcje ro­ dziny. Problem przeobrażeń takiej właśnie tradycyjnej, wielopokoleniowej ro­ dziny chłopskiej przewija się przez wiele opracowań monograficznych okresu powojennego, gdzie ukazywano główne trendy ich współczesnego rozwoju. Obok wspomnianych już prac Dobrowolskiego i Zawistowicz-Adamskiej są to przede wszystkim opracowania Danuty Markowskiej, Zbigniewa Jasiewicza, Jana Turowskiego, Bogusława Gałęskiego, Zbigniewa Tyszki — oparte w więk­ szości na bogatym materiale terenowym i wykorzystujące doświadczenia ba­ dawcze dyscyplin pokrewnych, a ponadto zmierzające do szerszych uogólnień teoretycznych. Analiza wskaźników określających stan i natężenie więzi rodzinnej doko­ nane przez L . Dyczewskiego wykazuje, że na przestrzeni ostatnich kilku­ dziesięciu lat rozwijały się dwie zasadnicze tendencje ,w życiu rodzinnym. Jedna prowadziła do indywidualizacji pokoleń w zakresie mieszkania, spraw materialnych w wyborze drogi życiowej (typu wykształcenia, zawodu, ideo­ logii, religii), w wyborze współmałżonka, sposobie spędzania wolnego czasu, robienia zakupów itp. Druga tendencja zmierzała ku bardziej ścisłym związ­ kom osobowym, większej bezpośredniości w kontaktach oraz rozbudowie form wzajemnej pomocy (Dyczewski, 1975, s. 335). Badacze dzisiejszej rodziny, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, zgodnie stwierdzają, że nie stanowi ona j u ż tak zwartego systemu kulturowego, jak to miało miejsce w okresie międzywojennym i wcześniejszym. Ponieważ ^współżycie we współczesnej rodzinie opiera się przede wszystkim na czynni­ kach subiektywnych (wzajemnych uczuciach, poczuciu odpowiedzialności za innych c z ł o n k ó w rodziny, świadomości wspólnych celów) wykazuje ona czę­ sto mniejszą trwałość aniżeli dawniej, kiedy współżycie opierało się głównie na czynnikach obiektywnych. W tym kryją się zarówno słabość dzisiejszej rodziny, jak i siła, która wypływa z konieczności doskonalenia własnej oso­ bowości, by sprostać harmonijnemu współżyciu w szerszym zespole ro­ dzinnym. W badaniach terenowych na temat kształtowania się więzi we współ­ czesnych społeczeństwach wiejskich szukano również odpowiedzi na pytania dotyczące trwałości podstawowych elementów tradycyjnej więzi rodzinnej, jej obecnego kształtu, a także przejawów kulturowych powiązań rodzinno-krew- �232 MARIA BIERNACKA niaczych. W wyniku badań uzyskano obszerny materiał źródłowy pozwala­ jący podjąć próbę zrekonstruowania głównych kierunków dokonywających się w tym zakresie przemian. W świetle relacji terenowych, pochodzących głównie od mieszkańców wsi w wieku średnim i starszym, tradycyjną ro­ dzinę wiejską cechowała z reguły mocna, wewnętrzna spójność rodzinno-krewniacza, a równocześnie wielka „otwartość" na powiązania sąsiedzkie i ogólnowioskowe. Stopień tej spójności, jak również „otwartości", kształ­ tował się różnie i był uwarunkowany wieloma czynnikami natury gospo­ darczej, społeczno-kulturowej, obyczajowej, etycznej, a niekiedy także trady­ cjami regionalnymi. Tak np. badania przeprowadzane na obrzeżach dzisiej­ szej wielkiej Warszawy (regionu Puszczy Kampinoskiej oraz południowo-zachodnich terenów podmiejskich) nie potwierdzają istnienia takiej spójności rodzinno-krewniaczej, jak to miało miejsce na Kurpiach, Podlasiu czy na Podkarpaciu. M o ż n a przypuszczać, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w bliskości Warszawy, a więc dużej aglomeracji miejskiej wpływającej na znaczną mobilność pozostających w jej zasięgu społeczności wiejskich. Nie bez znaczenia mogą tu być również tradycje środkowego Mazowsza. Jak wykazują badania A . Woźniaka dotyczące kultury mazowieckiej wsi pań­ szczyźnianej w końcu X V I I I i połowie X I X w. — osady wiejskie na ogół nie wykazywały cech długotrwałej ciągłości, a rodziny chłopskie jakże często ulegały z konieczności terytorialnym przemieszczeniom, rozbiciu i rozpro­ szeniu (Woźniak, 1987). Niemniej jednak przy odwoływaniu się do przeszłości sięgającej początków obecnego stulecia i okresów późniejszych zachowanych w pamięci ludzkiej z autopsji bądź z opowiadań ludzi starszych, wszyscy informatorzy na ogół stwierdzają, że więzi rodzinne i krewniacze były wów­ czas znacznie silniejsze aniżeli obecnie. Nawiązując do stwierdzenia, że stopień spójności rodziny był w badanych wsiach zależny od wielu czynników i wykazywał także regionalne zróżnico­ wanie, należy podkreślić, że zjawisko większego natężenia więzi rodzinnej w przeszłości i trwaniu do dziś jej podstawowych elementów, występuje znacznie wyraźniej na obszarze północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia. Dotyczy to zwłaszcza wsi pochodzenia drobnoszlacheckiego, a także wsi chłopskich o charakterze długotrwałej zasiedziałości. Potwierdzają to bada­ nia w Ostrołęckiem, Łomżyńskiem, Siedleckiem oraz Bialsko-Podlaskiem. Wszystkie relacje z tego obszaru m ó w i ą o trwałości jeszcze do dziś tych elementów systemu rodzinnego, które w przeszłości stanowiły jego siłę wią­ żącą. Jest to poza tym obszar, który dopiero po I I wojnie światowej włą­ czony został w obręb rozwijających się ośrodków przemysłowych — jednakże nie na taką skalę, by zmienić przeważający, rolniczy charakter tych ziem. Wysoki stopień spójności rodziny występował również w badanych wsiach południowej Polski, gdzie do czasów międzywojennych utrzymywały się tra­ dycje r o d ó w kmiecych, wyróżniających się swoim pochodzeniem, większą za­ możnością oraz solidarnością. Powiązanie rodziny z własnym gospodarstwem rolnym oraz zależność losu �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 233 wszystkich c z ł o n k ó w rodziny od właściwego funkcjonowania tego gospodar­ stwa rzutowały na strukturę i funkcje rodzin oraz łączące ich więzi. Wyra­ żało się to przede wszystkim: w poszanowaniu rodziców, dziadków, a także stryjków, wujków i ciotek, w podporządkowywaniu się decyzjom głowy ro­ dziny zgodnie z wymogami wspólnie prowadzonego gospodarstwa, w prestiżu głowy rodziny, w pełnionych przez poszczególnych c z ł o n k ó w rolach gospo­ darczych i społecznych. Z uwagi na słabą sieć szkół podstawowych w tere­ nie, dawniej rodzinie wiejskiej przypadała główna rola w wychowywaniu mło­ dego pokolenia i przysposabianiu go do życia oraz zawodu rolniczego lub rzemieślniczego. Wychowanie to odbywało 'się z reguły poprzez przykład, a więc uczestnictwo w różnych zajęciach, jak np. opieka nad młodszym rodzeństwem, sprzątanie, wypasanie gęsi i bydła, pomoc w pracach ogrodo­ wych i następnie polnych. Zespół rodzinny scalały uroczyście obchodzone święta, w tym przede wszystkim święto B o ż e g o Narodzenia i Wielkanocy, które zawsze miały charakter uroczystości rodzinnych. Ponadto uroczystości, które były ważnymi wydarzeniami rodzinnymi, jak np. wesela czy chrzciny. Święta o charakterze religijnym, obchodzone również uroczyście przez Kościół, posiadały siłę oddziaływania wychowawczego na młode pokolenie, które wzrastało w atmosferze życia rodzinnego i wspólnej pracy. Więzi łączące zespół rodzinny miały charakter zarówno emocjonalny, jak instrumentalny — wypływający z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego zapewnia­ jącego całej rodzinie podstawy egzystencji. Zmiany, jakie w zakresie stosunków rodzinnych dokonywały się w bada­ nych wsiach, w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat mają swoje główne źródło w szerokim odpływie młodych ludzi do miast i ośrodków przemysłowych, a także w znacznych możliwościach zarobków pozarolniczych, dostępnych w miejscu zamieszkania. W związku z tyni obserwuje się zjawisko słabnię­ cia więzi rodzinnych i znacznie ostrzej zarysowującego się rozpadu więzi krewniaczych. Owo rozluźnienie więzi z krewnymi tłumaczą informatorzy tym, że teraz „każdy pilnuje swoich interesów, wszyscy chcą mieć jak najwięcej i nie mają czasu na spotkania, pogawędki. Teraz każdy stał się samowy­ starczalny pod względem prac w polu. Dzieci postępują według swojego zdania, nie patrzą na zdanie rodziców. Dalsza rodzina nigdy nie miała wpły­ wu na decyzje rodzinne, domowe" (w. Górki). Jeśli krewniacy mieszkają w tej samej miejscowości co rodzina, to częstotliwość ich wzajemnych kon­ taktów wpływa na ogół na podtrzymanie więzi pokrewieństwa — są to jednak obecnie coraz rzadsze przypadki. We wsiach podwarszawskich informatorzy zgodnie oceniają, że jedynie więź rodzinna, obejmująca swym zasięgiem po­ kolenia rodziców, dzieci i dziadków, utrzymuje się w sposób trwały lub nieco luźniejszy. Jak już zaznaczono, są to jednak obszary, na których zajęcia pozarolnicze stanowią dla ludności podstawowe źródło dochodów. Tam też praca zawodowa w zakładach przemysłowych sprzyja tworzeniu się więzi ko­ leżeńskich i przyjacielskich, zastępujących dawne powiązania krewniacze. Nieco inaczej jest pod tym względem na północno-wschodnim Mazowszu �234 MARIA BIERNACKA i Podlasiu, gdzie przywiązanie do tradycji rodzinno-krewniaczych utrzymuje się nadal, c h o ć w stopniu zmniejszonym. Przykładem tego może być zwy­ czaj wielkich spotkań odpustowych, na które zjeżdżają do swych rodzin najbliżsi, a także dalsi krewni. Odpusty są okazją do podtrzymywania więzi rodzinnych i krewniaczych głównie poprzez odwiedzanie się i wspólne goszcze­ nie. Podobny charakter rodzinno-krewniaczy mają spotkania rocznicowe po­ święcone pamięci zmarłych. W uroczystościach tych, organizowanych w więk­ szym stopniu w rodzinach pochodzenia drobnoszlacheckiego, uczestniczą obok najbliższej rodziny dalsi krewni. Jak z tego wynika, współczesna rodzina wiejska stanowi nadal najważniej­ szą i najbardziej spójną komórkę życia społecznego. Pomija się tu oczywiście rodzinne sytuacje konfliktowe o podłożu prestiżowym, światopoglądowym, gospodarczym czy charakterologicznym, wpływającym na rozkład rodziny, a niekiedy nawet na pełne jej rozbicie. N a ogół jednak rodziny wiejskie wykazują wiele troski o los swoich dzieci, ich wykształcenie, przygotowanie do zawodu, a także wyposażenie. W trosce tej uczestniczą także dziadko­ wie, pomagając swym dzieciom i wnukom nie tylko pracą i radą, ale rów­ nież materialnie. D o p ó k i więc trzypokoleniowa rodzina przebywa w jednym domu i prowadzi wspólne gospodarstwo, łączą ją silnie więzy rodzinne i uczu­ cia przyjaźni, mimo że ,'na ogół dziadkowie, a często także rodzice, nie akceptują zachowań i postaw dorastającej młodzieży. Zastrzeżenia te dotyczą przeważnie sfery podstawowych wartości uznawanych przez pokolenia starsze, a nie przestrzeganych przez młodzież wychowaną w innych warunkach. Kon­ flikty dotyczą zwykle stosunku młodych do ziemi i pracy w gospodarstwie — jako wartości nadrzędnych, do s p o s o b ó w spędzania wolnego czasu, do współ­ czesnej obyczajowości wzorowanej na kulturze miejskiej. Łatwość, z jaką mło­ dzież opuszcza gospodarstwo rodziców dla przeniesienia się do miasta lub przechodzi na miejscu do zajęć pozarolniczych, jest dla pokolenia starszego niezrozumiała i na ogół nie do wybaczenia — zwłaszcza, jeśli w gospodar­ stwie brak następców. A tymczasem dawniejsza, nie kończąca się praca fizycz­ na w gospodarstwie rolnym, bez większego odpoczynku czy też możliwości słuchania i oglądania audycji radiowo-telewizyjnych, jest przez młodych od­ rzucana. Nic więc dziwnego, że współczesna rodzina przeżywa swoisty kryzys, a więź międzypokoleniowa ulega niekiedy znacznemu rozluźnieniu. Główna przyczyna tego stanu leży w sferze niemożności porozumienia się pokoleń o tak różnych postawach życiowych. A jednak z badań wynika, że u większości rodzin kontakty z najbliż­ szą rodziną są na ogół żywe, nawet wówczas, jeśli dzieci wykształcone czy przyuczone do zawodu mieszkają w miastach lub osiedlach przemysłowych. Okazją do spotkań są święta, różne uroczystości rodzinne, wakacje, okres nasilonych prac polnych, a także wypadki losowe, kiedy odwoływanie się do najbliższej rodziny staje się nieuniknione. Starzy, opuszczeni przez dzieci ro­ dzice, a tych jest wielu wśród informatorów, pozornie akceptują istniejący stan rzeczy, cieszą się z odwiedzin, otrzymywanych listów, prezentów, le- �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 235 karstw — niemniej przeżywają ciężko swoje osamotnienie, zwłaszcza gdy są chorzy. Dzieci i wnuki, pozostający w tym samym miejscu zamieszkania co ro­ dzice i dziadkowie, stanowią na ogół najbardziej oddaną sobie grupę osób. Wyraża się to w stałych i częstych odwiedzinach, w świadczeniu sobie wza­ jemnych usług, w udzielaniu pomocy. Razem także spędzają ważniejsze świę­ ta i uroczystości rodzinne, które stwarzają między nimi więź bezinteresownej i serdecznej przyjaźni. V. WIĘŹ L O K A L N A I JEJ P R Z E M I A N Y W tradycyjnej społeczności lokalnej określanej umownie społecznością „zamkniętą" podstawy więzi społecznej — na co zwracała uwagę ZawistowiczAdamska — były z góry determinowane przede wszystkim przez pokrewień­ stwo bliższe i dalsze współmieszkańców oraz przez sąsiedztwo, czyli bezpo­ średnią terytorialną bliskość poszczególnych zagród, będącą istotnym ele­ mentem ekologii ludzkiej. D o takiego właśnie układu odniesienia dostoso­ wane były wszelkie normy współżycia rodzinnego i towarzyskiego, a także współpracy gospodarczej i współdziałania na rzecz dobra ogólnego. Owo współdziałanie gospodarcze dotyczyło z reguły tradycyjnie unormowanego życia oraz sytuacji szczególnych, przekraczających — jak to stwierdzała K a ­ zimiera Zawistowicz-Adamska — utarty bieg wydarzeń. Tradycyjna pomoc była w takich warunkach powszechnie obowiązującym „nakazem moralnym". Cechą charakterystyczną tego typu społeczności było również to, że życie osobiste jednostki podporządkowywano z reguły normom ogólnospołecznym. W grupach rówieśniczych — odgrywających tak ważną rolę w życiu młodzie­ ży — obowiązywał unormowany tradycją system zależności, przywilejów i zo­ bowiązań. Momentom przełomowym w życiu jednostki towarzyszyły obrzędy o charakterze recepcyjnym. D l a wieku dojrzałego były to akty wesela, które symbolizowały przejście panny młodej z grona dziewcząt do grupy kobiet zamężnych. Podobne znaczenie miały obrzędy zapustne, w których młode mężatki „wkupywały" się w karczmie do grupy kobiet zamężnych. P o d o b n ą rolę spełniały także tzw. „frycowiny", czyli obrzędy przejścia do wieku doj­ rzałego młodych chłopców „wyzwalanych" na kosiarzy czy flisaków (Zawi­ stowicz-Adamska, 1976a). Ważną rolę spełniały w społecznościach wiejskich grupy rówieśnicze. Ich uczestnictwo w życiu zbiorowości odbywało się także poprzez różnego ro­ dzaju obrzędy, obchody i zwyczaje, które w dawnej społeczności wiejskiej pełniły ściśle określone funkcje. Owe obrzędy, obchody i zwyczaje dodawały barwy i swoistego uroku życiu mieszkańców wsi. Zasięgiem swym obejmo­ wały one nie tylko krewnych czy najbliższych sąsiadów, ale całą społeczność wiejską, a niekiedy także między wioskową. W obrzędach rodzinnych bowiem, takich jak wesela, uczestniczyli nie t y l k o krewni i sąsiedzi, ale cała wieś. Wielkie znaczenie wychowawcze w życiu dawnych wsi miała opinia społecz- �236 MARIA BIERNACKA na, która przy wszystkich okazjach korygowała postępowanie młodych do obowiązujących w tejże społeczności norm. Wszelkie zaś normy współżycia wiejskiego opierały się w tych tradycyjnych społecznościach na trwałych pod­ stawach. W świetle współczesnych badań nad społecznością wiejską obserwuje się niepokojące zjawisko, występujące w skali całego kraju, rozpadu dawnych więzi łączących całą społeczność ogólnowioskowa. Proces ten występuje w róż­ nym nasileniu na całym obszarze badań terenowych, ale najostrzej zaznacza się we wsiach podwarszawskich. Zaznaczony wcześniej brak stabilności we wsiach, które w przyszłości mają być włączone do Kampinoskiego Parku Narodowego, wpływa w sposób zdecydowanie ujemny na życie ich mieszkań­ ców. M ó w i ą o tym wypowiedzi informatorów: „Część ludzi odeszła, inni oczekują odejścia — są rozgoryczeni. M o ż e dlatego coraz mniej angażują się w sprawy ogólne wsi" (w. Zamość). Albo: „Praca młodych w miastach, wyjazdy ludzi ze wsi rozbijają jedność wsi. Nie ma już takich przyjaźni między młodymi na wsi, tylko czasem się odwiedzą, pogadają, ale rzadko" (w. Stara Dąbrowa). W tradycyjnej kulturze wsi kampinoskich znane były w przeszłości liczne formy sąsiedzkiego i o g ó l n o w i o s k o w e g o współdziałania. Zdaniem wielu infor­ matorów najbardziej łączyło ludzi wspólne wykonywanie prac, które „utrwa­ lają stosunki z sąsiadami". Współdziałanie to występowało przy pracach żniwnych, koszeniu łąk, kopaniu ziemniaków, młócce. Okazją do spotkań towarzyskich przy pracy było np. wspólne darcie pierza, kończące się zabawą. Prócz tego istniało wiele innych możliwości spotkań, związanych z uro­ czystościami rodzinnymi i dorocznymi, w których uczestniczyli także krewni oraz bliscy lub dalsi sąsiedzi. Bo według informatorów we wsi dawniej było dużo młodych, którzy się nie uczyli, nie pracowali, „byli przy ojcu". Zgodnie z oceną mieszkańców wsi kampinoskich oprócz podstawowej więzi rodzinnej największą trwałość wykazuje tam obecnie więź sąsiedzka. Sąsiedzi pomagają sobie nadal przy różnego rodzaju pracach polnych, a po­ nadto przy reperacji maszyn rolniczych, które w coraz szerszym zakresie wchodzą w użycie. „Teraz we wsi przeważają stosunki dobrosąsiedzkie — mówią — nie kłócą się, wszyscy mają mniej czasu". Ale nie wykazują oni natomiast żadnych większych zainteresowań dla spraw ogólńowioskowych. W przeszłości wsie kampinoskie nie wykazywały się również większą działal­ nością na rzecz ogółu. Niektórzy pamiętają, że pracowali przy reperacji dróg w ramach o b o w i ą z k ó w „szarwarkowych". Pomagali również przy budowie kościoła parafialnego. D o prac tych zobowiązywał ich autorytet księdza, nauczyciela oraz sołtysa. Obecnie, choć brak motywacji do działań na rzecz ogólną, to jednak w wypowiedziach informatorów wyrażane jest wielkie przy­ wiązanie do wsi rodzinnej, do miejscowego „pięknego krajobrazu". Starsi z żalem wspominają czasy, w których wieś była ludna, wesoła, wzajemnie sobie życzliwa — pomimo bardzo ciężkich warunków bytowych. Młodzi żyją obecnie przeważnie sprawami własnych życiowych karier i tzw. dorabianiem �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 237 się. Organizacje i instytucje wiejskie, które powinny być motorem działań ogólnospołecznych, na ogół nie wykazują prawie żadnej aktywności. W tych warunkach nurt działań społecznych nastawionych na dobro ogólne całej wsi skazany jest na niepowodzenie. Podobnie, choć może z większą nadzieją na przyszłość, układają się sto­ sunki we wsiach południowo-zachodniego obrzeża Warszawy. T a m również sąsiedztwo znajduje swoje odbicie we współpracy i współżyciu mieszkańców wsi, którzy łączą pracę w zakładach przemysłowych i miastach — z pracą na swych mniejszych czy większych gospodarstwach rolnych. Mieszkańcy wsi położonych w większym oddaleniu od Warszawy wykazują pewne działania na rzecz ogólnowioskowa. Siłę pobudzającą do tych działań stanowi aktywne K o ł o G o s p o d y ń (w. Pęcice) oraz grono społeczników, którzy zaplanowali w swej wsi budowę szkoły (w. Sokołów). Reorganizacja szkolnictwa prowa­ dząca do gminnych szkół zbiorczych spowodowała zmianę planów. Zgroma­ dzone fundusze na szkołę przeznaczono na gazyfikację wsi. Należy jednak stwierdzić, że w kompleksie wsi pozostających w zasięgu wielkiej Warszawy zainteresowanie dla spraw ogólnospołecznych jest małe. Starsi tłumaczą to zjawisko ciążeniem młodych do miasta oraz z a w o d ó w pozarolniczych i roz­ wiązywaniem swoich życiowych problemów poprzez inne powiązania i działa­ nia. Sąsiedztwo, choć coraz bardziej ograniczane, jest potrzebne każdemu na co dzień, sprawy ogólnowioskowe natomiast nie leżą na linii zaintereso­ wań większości współczesnych rodzin. Wsie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia należą do tych regio­ nów, w których utrzymuje się do czasów ostatnich wiele tradycyjnych form kulturowych, mimo że wsie te również przechodzą procesy modernizacji, a kultura mieszkańców podlega wpływom urbanizacyjnym. Z badań tereno­ wych wynika, że więź sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o w a spełnia w społecznościach wiejskich nadal znaczną, choć również coraz bardziej ograniczaną rolę. W tradycji badanych wsi więzi te posiadały trwałe podstawy, zapewniające pełną identyfikację jednostki z całą społecznością wiejską. Wypowiedzi miesz­ kańców potwierdzają, że szachownica pól i trójpolowa uprawa ziemi stwa­ rzały system współzależności i współpracy dla całej wsi. Wspólnie rozpo­ czynano wówczas wiosenne prace polowe, wspólnie organizowano wypasy, równocześnie dokonywano zbiorów (w. Wolkowe). Sąsiedztwo miało w tych warunkach znaczenie podstawowe. Najczęściej pomagano sobie przy żniwach, kopaniu ziemniaków, sianokosach, także przy wypożyczaniu sprzętu i koni. Pomagano sobie także przy zwózce materiałów na budowę i samej budowie. Z a pomoc odwzajemniano się z reguły taką samą pomocą. Bo, jak twierdzą mieszkańcy, „wieś była wówczas silniej związana od wsi dzisiejszej", „nikt się nie wyróżniał", „ludzie żyli bliżej siebie, interesowali się swoimi kłopo­ tami, chętnie służyli p o m o c ą " (w. Łyse). Mieszkańcy wsi podlaskich krytycznie oceniają stan dzisiejszego współ­ życia sąsiedzkiego i przeciwstawiają go dawniejszym mocnym związkom są­ siedzkim i ogólnowioskowym. „We wsi było duże współżycie, rodziny często �238 MARIA B I E R N A C K A się odwiedzały. Z sąsiadami żyli dobrze, bo „do krewnego daleko, nie pój­ dziesz, a sąsiad zawsze może pomóc". Zdarzało się, że na sąsiadów spadał obowiązek opieki nad sierotami nie posiadającymi rodziny oraz krewnych. Obowiązane one były wówczas pomagać opiekunom w pracy, aż do czasu pełnego usamodzielnienia się. W tradycyjnej kulturze wsi podlaskich wszyst­ kie ważniejsze wydarzenia rodzinne były również okazją do potwierdzenia przyjaźni z sąsiadami. Bo zdaniem wielu „najcenniejsza we współżyciu była przyjaźń" iw. Kąkolewnica). Jak już wielokrotnie zaznaczono, integrującą rolę w społecznościach wiej­ skich spełniały różnego rodzaju uroczystości o charakterze ogólnowioskowym. Należały do nich uroczystości kościelne, jak np. procesje dla poświęcenia pól, święto Bożego Ciała oraz odpusty. Te ostatnie stanowiły okazję do „wielkich spotkań". Były również uroczystości organizowane przez szkoły, związki młodzieżowe, koła gospodyń, instytucje spółdzielcze. Organizowano przedstawienia, zabawy, dożynki, festyny — często z bardzo bogatą oprawą artystyczną. Niektóre wsie próbują obecnie nawiązywać do tych tradycji, lecz na ogół przychodzi im to bardzo trudno. W okresie międzywojennym oraz po wojnie, w wielu wsiach mazowieckich i podlaskich rozwinęło się życie społeczno-gospodarcze, oświatowo-kulturalne i polityczne, które mobilizowało zarówno młodych, jak i starszych do róż­ nego rodzaju działań społecznych. W myśl ogólnych założeń programowych tych organizacji podejmowano we wsiach różne prace zespołowe: budowę szkół, d o m ó w ludowych, świetlic, boisk sportowych. Upiększano drogi i place wiejskie sadzeniem drzew, w tym także owocowych. Budowano lub repero­ wano wiejskie drogi. Działalność tę w okresie międzywojennym w najwięk­ szym stopniu upowszechniał ruch ludowy, który zakładał przebudowę wsi własnymi siłami, poprzez krzewienie oświaty, kształtowanie świadomości naro­ dowej i społecznej oraz inicjowanie przeobrażeń modernizujących całą gospo­ darkę chłopską (w. Hruszew, Olszewnica, Kąkolewnica. Turów i inne). Po wojnie prace te kontynuowano na dużą skalę poprzez propagowanie i po­ dejmowanie tzw. „czynów społecznych", które wprowadzały do wsi atmosferę ożywienia i aktywności społecznej. W ostatnich latach zaznacza się niestety na tym odcinku wyraźny regres. Nie dotyczy on jednak rozległej działal­ ności Kościoła katolickiego w Polsce, który m. in. inicjuje i realizuje b u d o w ę licznych obiektów sakralnych. N a rzecz budowy tych obiektów świadczy ludność zarówno gotówką, jak i bezinteresowną pracą. Starsi uczestnicy różnych inicjatyw zbiorowych krytycznie oceniają obecny brak zainteresowań u młodych życiem ogólnospołecznym. Ujawniają przy tym swoje osobiste rozczarowania — nie spodziewali się bowiem takiego nie­ doceniania jednostek angażujących się w sprawy ogólne. Uważają przy tym, że brak jest odpowiedniego klimatu do działania społecznego. Wiąże się z tym m. in. sprawa autorytetów wiejskich. Stwierdzają, że nie ma we wsi ludzi cieszących się prawdziwym autorytetem, a starzy w ogóle nie mają „uważania" u młodych. D l a przeciętnego mieszkańca wsi ludzie cieszący się �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 239 autorytetem, to ksiądz, nauczyciel oraz sołtys, który sprawuje władzę. Zda­ niem jednostek o szerszych zainteresowaniach społecznych „najwyższym auto­ rytetem cieszyli się ludzie światlejsi, tacy, którzy umieli « w y m ó w i ć » na ze­ braniach, potrafili koło wszystkiego « z a b i e g a ć » , np. potrafili założyć we wsi sklep" (w. Kąkolewnica). D o najcenniejszych wartości w życiu dawnej wsi zaliczają informatorzy to, że ludzie potrafili się ze sobą porozumieć — nie „szkodzi, że tylko biedny z biednym, a bogaty z bogatym. Obecnie jest tak, że nie tylko nie potrafi porozumieć się bogaty z biednym, ale także bogaci między sobą i biedni między sobą". Wypowiedź ta, nie odosobniona, wyraża niewątpliwie potrzebę sprzyjającego klimatu, w którym mogłoby się rozwijać w pełni życie spo­ łeczne i kulturalne wsi. Bo obecnie „ludzie są ze sobą bardzo skłóceni na­ wet w sąsiedztwie". Przyczyna leży w niesprawiedliwym podziale reglamento­ wanych towarów, niewłaściwym rozliczaniu dostaw mleka lub mięsa, „a spraw­ dzić tego nie pozwalają" (w. Kąkolewnica). I nikt nie ma na to wpływu. Z a wyjątkowo ujemne zjawisko współczesnego życia uważają także „skłócenie wsi z miastem". W opinii wsi jest to tym boleśniejsze, że w wielu instytu­ cjach i urzędach miejskich pracują ludzie ze wsi. Przyjmując, że współczesne „zło" płynie na wieś z miasta twierdzą: „teraz to każdy na miasto patrzy i robić nie chce. Kiedyś to od mała był nauczany. Teraz wszystkie panny do miasta [...] W mieście lepsze życie mają, to dlatego uciekają. Starzy jak się skończą, to nie wiem co będzie [...], po 20 lat mają, do szkól chodzą, nic nie robią. Chyba to się skończy Polska, bo tak być długo nie może" (w. Turów). Jest to oczywiście bardzo pesymistyczna wizja 80-letniej kobiety, która za­ pewne zbyt jednostronnie ocenia pozytywne i negatywne skutki procesu prze­ mian i ich następstw. Wypowiedzi te powtarzają się: „Patrzą teraz w telewizory, kiedyś więcej wyszli na drogę porozmawiać. Z tego patrzenia nic nikomu nie przyjdzie. W tych telewizorach gadają, gadają, a ty człowieku pracuj. Młody taki ubierze się, wymądrza, a pracy nie zna. A młodzież na to patrzy. To marnowanie czasu. To nic dobrego z tego nie będzie" (w. Turów). VI. PODSTAWY N O W Y C H WIĘZI SPOŁECZNYCH Dotychczasowe badania potwierdzają, że w tzw. tradycyjnych społecz­ nościach „zamkniętych" podstawowe znaczenie miały powiązania rodzinno-krewniacze i więź terytorialno-sąsiedzka. Dotyczy to zwłaszcza wsi w znacz­ nym stopniu izolowanych od wpływów zewnętrznych,, w tym przede wszyst­ kim od miasta. Pozwalają one również stwierdzić, że nieomal od I I wojny światowej we wsiach tego obszaru funkcjonował odrębny i specyficzny sy­ stem społeczno-kulturowy mający swoje podstawy w obowiązujących ukła­ dach strukturalno-własnościowych, demograficznych, oświatowo-wychowaw­ czych, a także wyznaniowych i etnicznych. Cechą szczególną tego systemu była obowiązująca wszystkich c z ł o n k ó w danej społeczności kultura pracy, wielkie przywiązanie do ziemi, a także skromność wymagań i oszczędność. �240 MARIA B I E R N A C K A Kultowi ziemi i pracy towarzyszył głęboki szacunek dla ich o w o c ó w , w tym zwłaszcza dla chleba. Zależność ludzkiego losu od praw i sił przyrody ro­ dziły w człowieku wiejskim postawę swoistej „pokory" i mądrości. W kulturze tak funkcjonującej społeczności obowiązywały zasady sąsiedz­ kiego współżycia, wzajemnej życzliwości, bezinteresowności i solidarności. Powiązanie rodzin wiejskich z gospodarstwem jako warsztatem produkcyjnym zobowiązywało poszczególne rodziny do świadczenia sobie wzajem różnego rodzaju usług i udzielania często bezinteresownej pomocy. Nie znaczy to wcale, by w tak ukształtowanym środowisku nie miały miejsca cechy nega­ tywne. Trudne warunki materialne, w jakich żyła znaczna część mieszkańców ówczesnej wsi, rzutowały na kształtowanie się także cech negatywnych, ale nie były one dominujące. Dokonywujący się już od końca X I X stulecia proces modernizacji gospo­ darstwa chłopskiego nasilił się w okresie międzywojennym i prowadził do licznych usprawnień, jednakże nie naruszył zasadniczych podstaw całego sy­ stemu społeczno-obyczajowego i kulturowego. W dalszym ciągu d o m i n o w a ł o utrzymywanie się wartości tradycyjnych nad zjawiskami zmienności. Nadal utrzymywana była spójność grupowa — rodzinna, sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o ­ wa. Nadal gospodarstwo rolne było główną podstawą utrzymania rodzin z reguły wielodzietnych. Przeludniona wieś nie miała możliwości koniecznego odpływu nadwyżek sił roboczych ani do przemysłu, ani do miast. W tymże jednak czasie polska wieś stała się terenem oddziaływań licznych organizacji politycznych, gospodarczych i społeczno-oświatowych, w tym zwłaszcza orga­ nizacji młodzieżowych. ^Następowało coraz szersze upowszechnianie szkoły. Przez nauczycieli oraz innych działaczy kulturalnych prowadzona była na du­ żą skalę działalność oświatowo-wychowawczą wśród dorosłych. Tej wielo­ stronnej działalności patronował ruch ludowy, który zmierzał do pełnej eman­ cypacji i uobywatelnienia całej warstwy chłopskiej. Przemiany kulturowe do­ konywały się w tym czasie na zasadzie wrastania „nowości" w trwałe obsza­ ry dawnej kultury tradycyjnej. Prawdziwym i głębokim przełomem w życiu wsi jako społeczności o wielu jeszcze elementach kultury tradycyjnej stał się okres po I I wojnie światowej. Wśród licznych czynników składających się na proces przemian do najważ­ niejszych należy zaliczyć masowy odpływ ludności wiejskiej do miast oraz ośrodków przemysłowych, udostępnienie młodzieży dojścia do szkół, wielkie przemieszczenia demograficzne na odzyskane ziemie zachodnie i północne, a także szerokie możliwości zajęć pozarolniczych w przemyśle, budownictwie, administracji, handlu itp. W związku z tym zmieniała się w sposób zasadni­ czy struktura zawodowa wsi, powstawały warunki do usamodzielniania się postaw i dążeń jednostkowych, zwłaszcza wśród młodzieży. Po wzory kultu­ ry sięgano przede wszystkim do miast. Niezależność finansowa m ł o d e g o po­ kolenia, podatność na wpływy kultury masowej wprowadziły w wielu rodzi­ nach bardzo silny rozd^więk międzypokoleniowy. N a wielu obszarach Polski �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 241 wieś zmieniła gruntownie swój jednorodny, rolniczy charakter i stała się wsią 0 bardzo zróżnicowanej strukturze zawodowej, rzutujący w sposób zasadniczy na tworzenie się nowych podstaw więzi społecznej. Obok tradycyjnych po­ wiązań rodzinnych i sąsiedzkich tworzą się nowe rodzaje więzi przyjaciel­ skich, zawodowych, szkolnych, wojskowych, ideologicznych. Pod wpływem różnych instytucji wkraczających na wieś z zewnątrz tworzyły się bowiem zespoły o jednakowych poglądach społecznych. N a przestrzeni omawianych lat występowały - szczególnie na wsiach południowej Polski, kręgi serdecznej przyjaźni wśród ludowców, działaczy organizacji rolniczych, młodzieżowych, spółdzielczych, a także miłośników książki. W okresie powojennym solidar­ ność działania wykazywali członkowie poszczególnych organizacji politycz­ nych, społecznych, a także zrzeszeń kombatanckich. Dominujące dawniej więzi społeczne — rodzinno-rodowe, sąsiedzkie, ogólnowioskowe w toku roz­ woju historycznego i społeczno-gospodarczego — ulegały znacznym zróżnico­ waniom i przekształceniom. Te nowe więzi bywają również zmienne, gdyż bardzo często są wypadkową jakiegoś tylko przejściowego układu stosunków społecznych. Wiele z nich nie mieści się w ramach społeczności lokalnych 1 przechodzi w powiązania ponadlokalne. Najbardziej zmienne i nawzajem krzyżujące się są podstawy więzi w wiej­ skich społecznościach lokalnych. W miarę jak nowe więzi zyskują na zna­ czeniu, stare automatycznie tracą na swej sile. Proces ten przebiega różno­ rodnie w skali całego kraju, gdyż jest pochodnym ścierania się różnych ten­ dencji, w tym zwłaszcza dwóch podstawowych — utrzymania kultury ludo­ wej w tradycyjnym, zintegrowanym kształcie lub poddania jej naporowi kul­ tury zurbanizowanej, która tak licznymi kanałami przenika do dzisiejszej wsi. Nasuwające się w tym zakresie wnioski są zgodne z wynikami badań nad więzią społeczną Pawła Rybickiego, który stwierdza: „szczególną skalę zmieszania różnych elementów więzi społecznej przedstawia więź lo­ kalna [...] W krajach, które jak Polska, podlegały procesowi industrializacji i urbanizacji, charakter wiejskich i małomiejskich społeczności lokalnych uległ lub ulega zmianie. Stają się one w swym składzie coraz bardziej heterogeniczne, wraz z tym różnicują się stosunki mię­ dzy ludźmi, słabnie lub zanika łącząca wszystkich więź społeczna dawnego typu. Więzi spo­ łeczne, które wykształcają się między poszczególnymi grupami w takiej zbiorowości, nie od­ powiadają już pojęciu więzi lokalnej, przynajmniej w nim się nie wyczerpują" (Rybicki, 1978. s. 88). Ową destabilizację spoleczno-kulturową współczesnej wsi najbardziej bo­ leśnie odczuwają ludzie starsi, którzy często nie znajdują zrozumienia wśród najbliższej rodziny, a do udziału w życiu sąsiedzkim czy o g ó l n o w i o s k o w y m nie mają już sił ani chęci. N a oczach tego pokolenia zanikają bowiem bar­ wy dawnego życia „rozgrywającego" się w rodzinie i sąsiedztwie. Bo cho­ ciaż najsilniejszą wydaje się być więź rodzinna, to jednak i ona coraz częściej przybiera kształt dostosowany do innego życia, a także do innych wymiarów etyczno-moralnych współczesnego człowieka. 16 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �242 MARIA B I E R N A C K A LITERATURA (pozycje wybrane) B i e r n a c k a M. 1962 Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, War­ szawa. 1966 Wsie drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, Wrocław. B y s t r o ń J. S. 1947 Kultura ludowa, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1955 Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1958 Chłopska kultura tradycyjna, „Etnografia Polska", t. 1, s. 15-56. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. Dyczewski L . 1975 Zmiany w spójności więzi międzypokoleniowej w rodzinie, [w:] Przemiany rodziny polskiej, Warszawa, s. 310-342. G r o d z k a D. 1984 Więź rodzinna na tle innych więzi społecznych (Zarys problematyki i stanu badań), „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 103-122. Jagiełło-Łysiowa E. 1985 Spoleczno-kulturowa równowaga wsi a problemy wartości, [w:] Kultura wsi — kryzys wartości, Warszawa, s. 85-125. Jasiewicz Z. 1977 Rodzina wiejska na ziemi lubuskiej, Poznań. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. M a r k o w s k a D. 1976 Rodzina w społeczności wiejskiej — ciągłość i zmiana, Warszawa. Ossowski S. 1966 Więź społeczna i dziedzictwo krwi, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. „Prace i Materiały..." 1950/ /1951 „Prace i Materiały Etnograficzne", t. VIII-IX, Łódź—Warszawa. Przemiany... 1975 Przemiany rodziny polskiej, Warszawa. „Roczniki Socjologii..." 1964 „Roczniki Socjologii Wsi", t. 2 (poświęcony przemianom rodziny wiejskiej). R y b i c k i P. 1978 Więź społeczna i jej przemiany, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1-2, s. 85-108. S z c z e p a ń s k i J. 1970 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. T y s z k a Z. 1979 Socjologia rodziny, Warszawa. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1980 Zwyczajowe formy współżycia społecznego, Kraków. Zawistowicz-Adamska K. 1971 Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Wrocław. 1976a Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. 1976b Więź społeczna w różnych układach gospodarczo-społecznych polskiej wsi, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. I, s. 503-520. Zmiany... 1971 Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław. �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 243 Maria Biernacka C U L T U R A L MANIFESTATIONS O F T H E SOCIAL TIES IN R U R A L C O M M U N I T I E S Summary The studies on the present-time socio-economic and cultural spheres of rural life in Poland have proved, that the rapid process of transformations occuring after the Second World War reyeals various forms of its course and thus the image of rural communities is considerably differentiated although apparently it seems uniform all over the country. Among many determinants of the differentiation of the mechanism of development the most relevant is the local historical and cultural tradition which led to forming distinct cultural regions, groups of villages or even single specific villages. Referring to the above statement the author presents some problems concerning cultural manifestations of the social relations within rural communities in three chronological levels: at the turn of the 19 and 20 centuries, in the period between Two World Wars and after the Second World War. The study is based on literature as well as on field data from the Central and Eastern Poland (Mazowsze and Podlasie) and, for comparison, from other areas of the country. She took into account the essential social groupings of rural communities: kin groups, neighbourhood and the community as a whole, discussing the forms of social cooperation in which the social bonds are expressed. The recent field researches have confirmed that in the traditional, "closed" rural community basic social relations were constituted and determined by the kinship ties and by neighbourhood, i.e. by the territorial proximity of particular farmsteads. That was the system of reference for all the forms of social interaction and cooperation of the community members. A crucial moment in the history of such "closed" communities became the increasing contacts with the wider world outside them. Social bonds settled on a new basis then. Great was the role of the changes taking place after the Second World War, first of all the industrialization and urbanization of the country and then the influence of mass media. They started fundamental changes in the community life of Polish villages. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39d70fde0dc2b100dbc92e8ac0f9d8d7.pdf 57c5186ad6140a77816baf89430f2c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:362 Title A name given to the resource Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej (od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W PUSZCZY ZIELONEJ od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w . Wyodrębnienie zagadnienia h o d o w l i i pasterstwa znajduje pełne uza­ sadnienie w w a r u n k a c h geograf iczno-gospodarczych r e j o n u puszczań­ skiego. Charakterystyczną cechą t y c h warunków jest znaczna przewaga lasów, łąk i pastwisk w stosunku do ziemi o r n e j , co zdecydowało, że t e ­ r e n t e n od początku zasiedlenia go posiadał podstawy do r o z w o j u h o ­ d o w l i i pasterstwa. Stwierdza to F. Piaścik pisząc, że pasterstwo w P u ­ szczy Zielonej pojawiło się już w pierwszej fazie osadnictwa, k i e d y przeważały t u jeszcze zajęcia leśne, a więc b a r t n i c t w o i łowiectwo. Świa­ d e c t w e m tego są t z w . łąki b a r t n e l u b borowe, pozostające w użytko­ w a n i u bartników z K o l n a czy Nowogrodu, którzy do puszczy zapuszczali się j e d y n i e w celu podbierania m i o d u z b a r c i . 1 1 Z falą osadnictwa rolniczego, przypadającego na okres od d r u g i e j połowy X V I I do X I X w. włącznie, wiąże się już wyraźnie rozwój gospo­ d a r k i hodowlanej. Rozwój r o l n i c t w a był t u b o w i e m od początku j a k najściślej związany z r o z w o j e m h o d o w l i i od niego uzależniony. Poważne znaczenie ' gospodarstwa hodowlano-pasterskiego w życiu Kurpiów oraz różnorodność f o r m gospodarczych, społecznych i wierzeniowo-zwyczajowych, związanych z t y m i zajęciami (które zresztą nie­ j e d n o k r o t n i e przetrwały do czasów obecnych), s t a n o w i wystarczające uzasadnienie do. oddzielnego i wszechstronnego opracowania tego t e m a t u . ¿l' Założeniem podjętej przeze m n i e pracy jest ukazanie d y n a m i k i rozw o j u gospodarstwa hodowlano-pasterskiego i jego r o l i w r o z w o j u ogól¬ nej gospodarki terenów puszczańskich od końca w i e k u ubiegłego do czasów obecnych.. Uzasadnieniem d l a t a k ustalonych r a m czasowych są prze­ de w s z y s t k i m dostępne m i źródła. L i t e r a t u r a dotycząca w y m i e n i o n e g o 1 F. P i a ś c i k , Osadnictwo na Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 31. Tradycję łąk b a r t n y c h zanotował również podczas badań t e r e n o w y c h w r o k u 1954 m g r J . Olędzki, a s y s t e n t Zakładu E t n o g r a f i i P A N w W a r s z a w i e , w e w s i P i a n k i , pow. Kolno. Etnografia Polska I I 1 6 ' ' j j j i 1 ! i i ł �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej ilości pogłowia i t p korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. Kurpiami Wiadomość Gawarecki, zwanych, o Puszczy j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, Materiały [w:] Od Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z kurpiowskich nych, Warszawa na borów, Obrazy (pow. z życia ostrołęcki) Mazowsze, i natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a Ilustrowany", S e r . 2, t. 12: pograniczu Warszawa Warszawska", Warszawa Puszcza 1919; t e n ż e , Moralność Kurpiowska, 1934; t e n ż e , Z Zielonej 1924; t e n ż e , Warunki kurpiowsko-mazurskim, 1934; P i a ś c i k, j w . Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, [w:] C h ę t n i k, P u s z c z a K u r p i o w s k a , „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , K u r p i e , K r a k ó w darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, n r 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Kalendarzyk Łomża 1927; zwyczajów War­ Puszczy, gospo- tenże, dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 243 W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 2 4 wsiach, zaś w 1956 r. badanie po­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i Za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, Turoślą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią mate­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była R y c . 1. Wieś K o l i m a g i , p o w . K o l n o . jeszcze bagnem, wydmą l u b mocza­ P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od bydła, owiec, r e m , pewnie j e d n a k stała się już zespołowego w y p a s u użytkowna dzięki p i e r w s z y m m e l i o ­ a w młodości świń, ze s w y m p o m o c ­ nikiem psem racjom i u t r w a l a n i u w y d m piasko­ Fot. M. Biernacka w y c h przez zalesianie, przeprowa­ d z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , Serafin i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie h o d o w l a w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy luda darniowa. M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą zaj­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których nie b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach zbyt. Główny r y n e k z b y t u stanowi, teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej, ilości pogłowia i t p . korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość Puszczy o j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Materiały Kurpie, [w:] O d Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z na pograniczu k u r p i o w s k i c h , borów, W a r s z a w a nych, Warszawa Obrazy (pow. z życia i ostrołęcki) Mazowsze, natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a I l u s t r o w a n y " , S e r . 2, t. 12: 1934; P i a ś c i k , Warszawska", Puszcza 1919; t e n ż e , Kraków 1934; t e n ż e , Kalendarzyk Moralność Kurpiowska, Kurpiowska, Zielonej Z 1924; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, jw. Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, C h ę t n i k, Puszcza Warszawa „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , Kurpie, darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, nr 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Łomża [w:] War­ Puszczy, Warunki gospo- 1927; tenże, zwyczajów dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 24. wsiach, zaś w 1956 r. badanie p o ­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, TurośJą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią m a t e ­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była Ryc. 1. Wieś 243 Kolimagi, pow. Kolno. jeszcze bagnem, wydmą l u b moczą- P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od rem, pewnie jednak stała się już zespołowego w y p a s u bydła, owiec, użytkowna dzięki p i e r w s z y m meliomłodości świń, ze s w y m p o m o c racjom i u t r w a l a n i u w y d m piaskow y c h przez zalesianie, przeprowad z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , S e r a f i n i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie hodowla w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy -,uda d a r n i o w a . a w m k i e m p s e m F o t M B i e r n a c k a M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą z a j ­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których n i e b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach z b y t . Główny r y n e k z b y t u stanowi teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �244 MARIA BIERNACKA f o r m a c h gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . J a r m a r k i myszynieckie i częściowo kolneńskie zgromadzają ludność całej Puszczy. Po zakup przyjeżdżają „Prusacy" l u b miejscowi pośrednicy. Obok h a n d l u legalnego k w i t n i e handel nielegalny, c z y l i p r z e m y t graniczny. Szczególnie duże zapotrze­ bowanie jest na świnie, konie i gęsi. D r u g i m ośrodkiem h a n d l u na wię­ kszą skalę jest Ostrołęka i dalej Warszawa. Dopóki b r a k było k o l e i , chłopi jeździli do Warszawy f u r m a n k a m i . Przed pierwszą wojną światową zarysowują się na niektórych t e r e ­ nach Puszczy pierwsze próby i n t e n s y f i k a c j i r o l n i c t w a i h o d o w l i , w y ­ rażające się przede wszystkim w przeprowadzaniu komasacji (tzw. „urządzaniu Kurpiów" lata 1881—1912) w czterech gminach p o w i a t u ostrołęckiego, a następnie w szerzeniu oświaty rolniczej, udzielaniu chłopom kredytów i n w e s t y c y j n y c h , zakładaniu mleczarń, w p r o w a d z a n i u ulepszonych gatunków bydła, zastosowaniu n o w y c h narzędzi gospodar­ czych. D o ośrodków t y c h należą wsie: D y l e w o , Kadzidło, Łyse, L i p n i k i , Turośl, Kruszą. Organizacje takie, j a k T o w a r z y s t w o Drobnego K r e d y t u czy też T o w a r z y s t w o Rolnicze w Ostrołęce, organizują pokazy bydła, k o ­ n i , prowadzą gospodarstwa wzorowe, inicjują prowadzenie pólek do­ świadczalnych i t p . Na terenie Puszczy działa w t y m czasie ok. 10 kółek rolniczych. W o j n a 1914—1918 stanowi poważny wyłom w gospodarce k u r p i o w ­ skiej. Ogromne zniszczenia wywołane przemieszczaniem się f r o n t u (ewa­ kuacja ludności) zostały pogłębione m a s o w y m i r e k w i z y c j a m i bydła przez okupantów n i e m i e c k i c h . Okres międzywojenny, szczególnie w pierwszych latach, nie sprzy­ jał odbudowie zrujnowanej gospodarki hodowlanej. Przyczyną takiego stanu były poważne zniszczenia wojenne oraz przystąpienie rządu p o l ­ skiego do rozdzielania gruntów rządowych od chłopskich, co wywołało nieprzerwane spory, zatargi i sądy, a p r z y t y m uszczuplało własność chłopską. Na okres międzywojenny przypada jednak komasacja, obej­ mująca cały obszar Puszczy, i połączona z nią melioracja gruntów chłop­ skich. Przekopano bagniste r z e k i Rozogę i Szkwę, w w y n i k u czego n a ­ stąpiło niekorzystne dla późniejszej gospodarki tego regionu odwodnie­ nie t e r e n u , dając w ostatecznym rezultacie znaczne zmniejszenie obsza­ rów łąkowo-pastwiskowych na rzecz mało urodzajnych gruntów o r n y c h . W okresie t y m prowadzone są dalsze próby podniesienia poziomu gospo­ d a r k i rolniczo-hodowlanej. Na wieś docierają i n s t r u k t o r z y , pewna część młodzieży (nieliczna) uczęszcza do szkół r o l n i c z y c h , a w niektórych wsiach (Zbójna, L i p n i k i , Łyse, Kadzidło) urządzane są k u r s y rolnicze. Swiatłejsi gospodarze pod k i e r u n k i e m instruktorów r o l n y c h czynią próby bronowania i nawożenia łąk oraz wprowadzają w miejsce d a w n y c h ga­ tunków bydła i k o n i nowe odmiany (np. bydło czerwone). Podział pa- �7 1 GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 245 stwisk gromadzkich podczas komasacji na i n d y w i d u a l n e sprzyja podnie­ sieniu i c h jakości. Wszystkie te próby nie mają jednak c h a r a k t e r u po­ wszechnego i dlatego nie przynoszą poważniejszych rezultatów. Prze­ ludniona i rozdrabniająca się wieś k u r p i o w s k a jest w t y m okresie w y ­ jątkowo biedna i nie może sobie pozwolić na gruntowniejsze ulepszenia. Pracę tę — t a k przed pierwszą wojną światową, j a k i później — p r o ­ wadzą coraz liczniejsi działacze chłopscy, czytelnicy p i s m „Zorza", „Za­ r a n i e " czy „Wyzwolenie", a często także księża. Ostatnia okupacja niemiecka, podczas której Kurpiowszczyzna była włączona do Rzeszy, zaznaczyła się poważną intensyfikacją gospodarstwa wiejskiego. Dotyczy t o przede w s z y s t k i m stosowania nawozów sztucz­ n y c h oraz wprowadzenia n o w y c h , ulepszonych narzędzi gospodarczych. W zakresie h o d o w l i intensyfikacja ta wyraża się we w p r o w a d z e n i u n o ­ w y c h odmian bydła (biało-czarnego), trzody chlewnej oraz racjonalizacji ich wyżywienia. ] Obecnie na o d c i n k u gospodarki hodowlanej zaznacza się poważna, choć jeszcze niepełna działalność, zmierzająca do gruntownego prze­ obrażenia i podniesienia na wyższy poziom p r o d u k c j i w t y m zakresie. Wyraża się t o w przeprowadzeniu prac w o d n o - m e l i o r a c y j n y c h na o l b r z y ­ m i c h terenach, j a k n p . „Szeroka B i e l " w dorzeczu Płodownicy, b u d o ­ w a n i u śluz na rzekach d a w n i e j przekopanych (Rozoga, Szkwa), w p r o w a ­ dzeniu nowoczesnych sposobów u p r a w y łąk, pastwisk, k o n t r a k t a c j i i r e j o ­ nizacji bydła i trzody chlewnej. Jak wykazały badania nad hodowlą i pasterstwem, do czasu pierwszej i d r u g i e j komasacji na terenie całej Puszczy Zielonej występowała wspólna własność pastwisk. Wspólne pa­ stwiska wiązały się t u ściśle z d a w n y m t y p e m w s i o szachownicowym układzie pól i występowały t a k w osadnictwie „samorodnym", j a k też w osadach powstałych w w y n i k u działalności regulacyjnej, tzn. w trójpolówce wprowadzonej t u w X V I I w., osadach „sznurowych" z p i e r w ­ szej połowy X I X w . (czasy pruskie) oraz w niektórych osadach, powstałych z końcem w i e k u ubiegłego i początkiem obecnego. Ę. Na gromadzkich pastwiskach prowadzono wspólne wypasanie bydła, owiec, k o n i , świń i gęsi. F o r m y t y c h wypasów były różne i najczęściej kształtowały się one w zależności od warunków fizjograficznych terenu, f o r m osadniczych i stosunków gospodarczo-społecznych. T a k więc we wsiach, gdzie istniała trójpolówka, prowadzony był z reguły wspólny | i i 1 1 I wypas bydła, k o m , owiec, a nawet świń, przez pasterzy gromadzkich, Terenem wypasów były pastwiska, łąki i ugory. We wsiach położonych na terenach m n i e j o t w a r t y c h , więcej lesistych, wspólnie wypasano n a j częściej t y l k o owce, bydło zaś i konie wypasano małymi g r u p k a m i , przeważnie kolejno przez mieszkańców poszczególnych domów. Na terenach całkowicie leśnych wspólny gromadzki pasterz należał do wyjątków. �MARIA B I E R N A C K A 246 il Ryc. 2. O b e c n i e i p a s t w i s k a są p r a w i e zamykane zawsze zagrodzone n a kołowroty Fot. M. Biernacka Bydło i owce wypasano w jednej trzodzie i n d y w i d u a l n i e l u b łączono trzody najwyżej k i l k u sąsiednich gospodarstw. Chociaż obecnie przeważa na terenie Puszczy Zielonej i n d y w i d u a l n y wypas bydła, t o jednak do czasów ostatnich zachowało się k i l k a w s i z szachownicowym układem pól, gdzie istnieją gromadzkie pastwiska i wspólne wypasy. Ze z b i o r o w y m wypasem bydła i owiec wiąże się i n ­ stytucja wspólnego, gromadzkiego pasterza. Na Kurpiowszczyźnie p a ­ sterze gromadzcy r e k r u t o w a l i się p r a w i e zawsze z r o d z i n biednych, t z w . luźników. Ponadto uboga Kurpiowszczyzna dostarczała swych pasterzy sąsiednim, zamożniejszym terenom, często w s i o m szlacheckim (szlachty zaściankowej). W końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia w i e l u młodych pasterzy wyjeżdżało do Prus, co oczywiście wiązało się z e m i ­ gracją Kurpiów na t a m t e tereny. Pasterz g r o m a d z k i był na u t r z y m a n i u całej w s i , zapewniającej m u wyżywienie, wynagrodzenie (płatne n a j ­ częściej w naturze), w w y p a d k u potrzeby również mieszkanie. Pasterz na ogół cieszył się swego rodzaju a u t o r y t e t e m , często reprezentował o n własną, odrębną filozofię życiową. Bywały w y p a d k i , że g r o m a d z k i p a ­ sterz w czasach zaboru rosyjskiego był w okresie z i m y t a j n y m nauczy­ cielem w i e j s k i m (Brzozówka, W y k ) . Z hodowlą i pasterstwem wiążą się w Puszczy Zielonej zwyczaje, obrzędy i wierzenia, świadczące o dużym przywiązaniu człowieka do zwierząt d o m o w y c h oraz o znaczeniu, j a k i e miały one w życiu mieszkań­ ców Puszczy. Ciekawie również przedstawiają się materiały dotyczące zabaw pasterskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f739810269f7c6350b36057f28e8c2d8.pdf 90242c4890e81f60342f78c917ac77dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:348 Title A name given to the resource Kamieńczyk nad Bugiem, osada flisacka (koniec wieku XIX i pierwsza połowa XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.364-366 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA B I E R N A C K A KAMIEŃCZYK N A D BUGIEM OSADA FLISACKA (od końca wieku X I X do połowy X X w.) Praca została napisana w ramach prac Zakładu Etnografii w Łodzi, przygotowującego pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej tom Prac i Materiałów Etnograficznych, poświęcony problematyce zajęć pozarolniczych. Prace referowano i dyskutowano na zebraniach nauko­ wych Zakładów Etnografii w Łodzi i Warszawie. Podstawowe źródła pracy stanowią materiały terenowe Zakładu Etno­ graficznego U.Ł., zebrane w 1951 r. podczas badań terenowych, w których uczestniczyłam z ramienia tegoż Zakładu. Oprócz materiałów terenowych jako dalsze źródła pracy wyzyskano również wypisy z dokumentów historycznych, znajdujące się obecnie w prywatnym posiadaniu miesz­ kańców Kamieńczyka i Brańszczyka, dane statystyczne z Gminnej Rady Narodowej oraz literaturę historyczną. Badania terenowe miały charakter badań stacjonarnych. Uczestni­ czyło w nich 10 osób w ciągu 30 dni pracy. B y l i to studenci i asystenci Zakładu Etnografii U.Ł. oraz socjologowie studiujący pobocznie etno­ grafię. Zasadnicze badania przeprowadzono w Kamieńczyku, do wsi okolicznych robiono jedynie wypady celem uzyskania materiału porów­ nawczego. Podstawą badań były kwestionariusze dotyczące ogólnej charakte­ rystyki osady, gospodarki rolnej oraz flisu z uwzględnieniem jego wpły­ wu na życie gospodarcze i społeczne osady. Badaniami objęto około 100 osób, w t y m około 60 byłych flisaków, kilkunastu szewców, kilku rol­ ników, nauczycieli, księży, działaczy społecznych, pracowników GRN, spółdzielczych itp. W wyniku badań uzyskano 125 wywiadów, w t y m 110 wywiadów dotyczących samego Kamieńczyka oraz 15 wywiadów, ze wsi okolicznych. Materiał terenowy był opracowywany na miejscu, bezpośrednio po przeprowadzeniu rozmowy z informatorami. Osada Kamieńczyk nad Bugiem, pow. Wyszków, znana do wieku X V I I I pod nazwą Kamieńca Mazowieckiego, w wieku X I X i pierwszej połowie X X w. była osadą, w której podstawowym zajęciem zdecydo- �KAMIEŃCZYK, OSADA FLISACKA 365 wanej większości mężczyzn stał się spław drzewa wodą, czyli tzw. flis. Największe nasilenie udziału mieszkańców Kamieńczyka w spławie przypada na koniec wieku X I X i początek obecnego stulecia. Podstawowy wpływ na upowszechnienie wśród nich zajęcia flisackiego wywarło niewątpliwie bliskie sąsiedztwo ze spławnymi rzekami, Bugiem i Narwią oraz dużymi obszarami puszczańskimi. Niemniej zasadniczą rolę w t y m zakresie odegrał rozwój kapitalistycznych form eksploatacji lasów oraz specyfika struktury gospodarczej i społecznej osady. Kamieńczyk nad Bugiem był od dawna osadą rolniczą o ubogiej, piaszczystej ziemi, dużym rozdrobnieniu gospodarczym i z ludnością bez­ rolną, co zmuszało jego mieszkańców do stałego szukania dodatkowych źródeł dochodu. Niezwykła przedsiębiorczość, jaka cechowała dawniej i do dziś jeszcze cechuje ludzi kamieńczykowskich, spowodowała, że Kamieńczyk na przestrzeni omawianego okresu stał się nie tylko osadą flisacką, ale wyrósł na znaną wśród flisaków całej Polski osadę retmańską. Zadaniem pracy o Kamieńczyku było ukazanie roli flisu jako zajęcia podstawowego i masowego wśród jego mieszkańców w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Praca posiada charak­ ter problemowej monografii osady, w t y m jednakże sensie, że w ogólnym procesie rozwojowym osady zagadnienie flisu wysunięte zostało na miejsce czołowe i potraktowane najpełniej. Uzasadnieniem takiego ujęcia pracy jest pełna reprezentatywność osady pod względem szerok ego upowszechnienia zajęcia flisackiego w omawianym okresie. Praca składa się z 3 części: I Ogólna charakterystyka osady, I I Flis i flisacy, I I I Flis a gospodarcze i społeczne przeobrażenia osady. W y ­ jaśniam, iż z pracy zostały świadomie wyeliminowane zagadnienia do­ tyczące techniki spławu z tego względu, że wejdą one do innego opra­ cowania, które obejmie organizację i technikę spławu drzewa w całym dorzeczu Wisły. W części pierwszej pracy omówiono położenie, wygląd zewnętrzny oraz bogatą przeszłość historyczną osady związaną z dziejami dawnego Kamieńca Mazowieckiego. Poza t y m przedstawiono zarys stosunków gospodarczych i społecznych, kładąc główny nacisk na charakterystykę struktury gospodarczej i zawodowej celem naświetlenia specyficznych warunków osady zmuszających ludność do szukania zarobków przy flisie. Część druga pracy uwzględnia przede wszystkim zagadnienia związane bezpośrednio z zajęciami flisackimi, a więc tradycje i rozwój flisu, przedmiot i tereny spławów, możliwości awansu w zawodzie flisackim oraz życie na tratwach. Część trzecia jest rozwiązaniem podstawowego problemu pracy, naświetla ona bowiem i wykazuje rolę i znaczenie flisu w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Rola ta została ukazana na przykładzie zmian zaistniałych w Kamieńczyku ,- �366 MARIA BIERNACKA pod wpływem flisu w strukturze gospodarczej i zawodowej, w poziomie gospodarki rolnej, w warunkach bytu mieszkańców, w stosunkach rcdzinno-sąsiedzkich oraz w kształtowaniu się świadomości społecznej kamieńczykowian. Praca poparta obszernym materiałem terenowym wykazuje niezbicie, że na przestrzeni drugiej połowy X I X i pierwszej połowy X X stulecia kultura materialna i społeczna Kamieńczyka kształtowała się w zdecy­ dowanej zależności od podstawowych zajęć pozarolniczych jego miesz­ kańców, a szczególnie flisu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd40c496508ad43403f4488c2b11decc.pdf fe6f8c6e2c343fa2b5fc8bfbacc921c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:454 Title A name given to the resource Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.41-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA DAWNE ORAZ WSPÓŁCZESNE FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH Rozważania nad formami organizacji pasterstwa w Bieszczadach do­ tyczą głównie obszaru położonego w granicach powiatów Ustrzyki Dolne, Lesko oraz wschodniego pogranicza powiatu sanockiego Są one wstęp­ nym podsumowaniem wyników badań terenowych z lat 1960—1961, prowadzonych w Bieszczadach przez pracowników Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, z udziałem studentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego . 2 1 Patrz mapka punktów badań terenowych w latach 1960 i 1961. Badania bieszczadzkie stanowiły drobny wycinek poszukiwań badawczych pro­ wadzonych na caiym obszarze Karpat z ramienia Międzynarodowej Komisji do Badań Karpackich. Udział w badaniach brali pracownicy Zakładu Etnografii I H K M P A N : K . Adamus, M. Biernacka, J . Olędzki, L . M. Szwengrub-Judenko oraz studenci Uniwersytetu Warszawskiego: K . Chojnacki, J . Kowalik, L . Mróz, B. Pucek. W roku 1960 przeprowadzono badania wśród pasterzy podhalańskich, wypasają­ cych swoje owce sezonowo w Bieszczadach. G ł ó w n y m celem badań była rejestracja bacówek pasterskich, uwzględniająca obszar wypasów, stosunki własnościowe, ilość i rodzaj pogłowia znajdującego się na szałasie, liczbę i pochodzenie pasterzy za­ trudnionych na szałasach oraz stopień zagospodarowania pastwisk użytkowanych przez daną bacówkę. Ponadto zaplanowano przeprowadzenie wśród baców podhalań­ skich lub ich zastępców sondażowych badań na temat organizacji pasterstwa, bu­ downictwa szałasowego, gospodarki mlecznej, zagospodarowywania terenów wypaso­ wych, pasterskiego trybu życia oraz zwyczajów i obrzędów związanych z pasterstwem. W wyniku badań uzyskano materiał rejestracyjny do 44 bacówek, przeprowa­ dzono 6 pełnych w y w i a d ó w dotyczących organizacji pasterstwa i pozostałych tema­ tów, wykonano ok. 200 zdjęć oraz krótkometrażowy film dokumentalny z życia ludności autochtonicznej. Plany badawcze w roku 1961 zakładały kontynuację tema­ t ó w z roku ubiegłego, jednakże przy znacznym poszerzeniu zagadnień związanych z organizacją w y p a s ó w oraz kulturą życia pasterskiego Podhalan. Oprócz tego podjęto plan przeprowadzenia badań wśród ludności pochodzenia miejscowego na temat dawnych oraz współczesnych form pasterskich. Z tych w z g l ę d ó w charakter tegorocznych badań był stacjonarny i obejmował miejscowości zamieszkane bodaj częściowo przez ludność pochodzenia bieszczadzkiego. Wymogom tym najbardziej odpowiadała wieś Ropienka (wraz z sąsiadującymi wsiami), położona w północnej 2 �42 MARIA BIERNACKA Ostatecznym celem prowadzonych badań było odtworzenie obrazu przemian gospodarki hodowlano-pasterskiej, na terenie Bieszczad po roku 1947 dokonywaj ących się pod wpływem osadnictwa sezonowego i stałego, oraz wydobycie z pamięci ludności miejscowej najstarszych tradycji pasterskich, charakterystycznych dla tutejszych ziem. Szczególną uwagę zwrócono ponadto na zagadnienie kultury pasterskiej górali podhalań­ skich, spiskich i limanowskich, którzy od roku 1949 prowadzą sezonowe wypasy swoich owiec i bydła w Bieszczadach. Problem właściwego zagospodarowania opustoszałych w roku 1947 terenów bieszczadzkich nie został dotąd jeszcze rozwiązany. Piękny w swym górskim i nieco dzikim krajobrazie obszar kraju o powierzchni 4000 k m — czeka na gospodarzy, którzy podejmą trud przywrócenia mu należytej k u l t u r y . Pierwsze próby zasiedlenia Bieszczad nie w pełni zdały egzamin. Kon­ cepcja tworzenia wielkich Państwowych Gospodarstw Rolnych nastawio­ nych na rolnictwo i hodowlę miała swoje głębokie uzasadnienie, jednak w praktyce napotkała znaczne trudności. Zainwestowanie poważnych środ­ ków finansowych w uruchomienie wielkich gospodarstw rolnych lub ho­ dowlanych przy braku dróg, elektryczności, odpowiednich pracowników rolnych nie przyniosło niestety spodziewanych rezultatów. W tych wa­ runkach musiała nastąpić likwidacja wielkich ośrodków gospodarczych, które nie były w stanie uporać się z deficytem. Niektóre opustoszałe bu­ dynki gospodarcze znajdujące się w głębi Bieszczad wykorzystują częścio­ wo górale podhalańscy dla swych owiec i bydła , inne nie wykorzystane ulegają zniszczeniu . Obszary nie wykorzystane pogłębiają stan dzikości i zaniedbania Biesz­ czad. O istnieniu dawnych ludnych wsi bieszczadzkich świadczą dziś zdzi­ czałe drzewa owocowe, kwiaty oraz resztki murów z dworów, cerkwi lub piwnic domów mieszkalnych. Na obszarach dawnych uprawnych pól w y ­ rosły przez lat czternaście drzewa, krzewy, które zmieniły w sposób zasad­ niczy krajobraz tej ziemi . Stare wiejskie drogi łączące dawne wsie ulega2 :i 4 5 6 części pow. ustrzyckiego, oraz Baligród, Cisną i Wetlina, leżące w środkowym i po­ ł u d n i o w y m pow. leskim. Wyniki tegorocznych badań rzuciły sporo nowego światła na bieszczadzkie tradycje hodowlano-pasterskie z końca ub. stulecia oraz na formo­ wanie się nowych form hodowli i pasterstwa w warunkach postępującego osadnictwa. Na trasach badań autorki w 1960 r. stan ten zanotowano w Daszówce, Chrewcie, Tworylnym. '* Do roku 1960 nie wykorzystane zabudowania gospodarcze stały w Hulskiem oraz częściowo w Chrewcie. Por. R. I z b i c k i , Bieszczady na dorobku, „Trybuna Ludu", Warszawa 1961, nr 203, s. 3. Na całym obszarze nie zasiedlonych Bieszczad można jeszcze teraz doskonale odróżnić granicę dawnych lasów i pól rolnych. 3 r> 6 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W Zawadka KSanok / O Rakowa 43 BIESZCZADACH Ropienka \ Paszowe Wańkowal ¡Brgików QLeszczowa'te^ Wola JŠSerednica Maćkowa Krośoenko \±esko- V pstrzy ki bolne *Ustianowa •Szczawne .Serednie A A Jawornik Łobozew Wielkie ADaszówka Suko wat e Czysta \\ "ÁZ "^^^ O (. Baligród Stążnica/y Спотарсга •^ołżyca .Rabe \ ftęry KoioniceA с$1 Łupków *Jabhnki С Dołżyca Przysłup± ^Strubowiska C . ^ O A ВегесН ААА У Wetlina Mapka badan w latach terenowych 1960 -1961 ^Ustrzyki Górne V. <1 km O A Д • Ф Osady z ludnością m i e j s c o w e g o Bacówki podhalańskie Bacówki PGR PGR Spółdzielnie produkcyjne .Wołosate pochodzenia 1. Mapka badań terenowych ją również zatarciu. Przejaskrawione opowiadania o wilkach, dzikach i żmijach potęgują jeszcze wrażenia o niedostępności Bieszczad wśród tych, którzy znają je zbyt powierzchownie lub nie znają wcale. Poważnym wydarzeniem w życiu Bieszczad stała się w roku 1958 pod­ jęta przez Rząd nowa akcja zasiedlania i zagospodarowywania tych te­ renów. Wydaje się„ że plan ten, realizowany z wielkim nakładem środków finansowych oraz sił ludzkich, stworzy właściwe podstawy przyszłego zagospodarowania tej ziemi. Perspektywę tę gwarantuje przede wszystkim �44 MARIA BIERNACKA budowa sieci nowoczesnych dróg oraz kolejki wąskotorowej które — miejmy nadzieję — udostępnią piękną ziemię bieszczadzką nie tylko roz­ miłowanym w jej krajobrazie turystom, ale przede wszystkim osadnikom, którzy życie swe zwiążą na stałe z Bieszczadami. Nowością akcji zasiedla­ nia w roku 1958 jest udostępnienie nabycia ziemi gospodarstwom indywi­ dualnym . Nowi osadnicy mają prawo zakupu ziemi w cenie od 3 do 7 tysięcy złotych za 1 ha, przy czym otrzymują kredyty w wysokości 120 tysięcy złotych na zagospodarowanie swych działek. Równolegle z budową dróg powstają ośrodki przemysłowe (leśne, wod­ ne i inne), które stwarzają bazę pod przyszły, harmonijny rozwój gospo­ darki rolniczo-przemysłowej tych terenów . Mimo wzrastających perspektyw gospodarczych wydaje się, że przy zagospodarowaniu ziem bieszczadzkich najtrudniejszy problem stanowić będą przyszli osadnicy. Jeśli chodzi o dotychczasowy stan zasiedlenia Bieszczad, główny trzon stanowi tu ludność autochtoniczna, skupiona przede wszystkim we wsiach położonych bliżej większych osiedli i miast, oraz dawni mieszkańcy południowo-wschodniej Lubelszczyzny, którzy przeszli na te obszary w związku z regulacją granicy pomiędzy Polską i Związkiem Radzieckim. Zarówno jedni, jak i drudzy są spośród ludności bieszczadzkiej najbardziej związani z prowadzeniem gospodarstw rolnych. Do osadników rolnych należy również zaliczyć indywidualnych przy­ byszów z terenu pow. brzozowskiego, krośnieńskiego, jasielskiego, strzyżowskiego, gorlickiego, limanowskiego, nowosądeckiego, Sucheckiego i i n ­ nych uboższych okręgów. Wielu z nich korzystało z akcji osiedleńczej już w 1958 r. 8 9 7 W chwili obecnej teren Bieszczad przecinają drogi asfaltowe biegnące z Sanoka przez Lesko do Ustrzyk Dolnych i Krościenka. Z Ustrzyk Dolnych prowadzi droga przez Czarną, Lutowiska, Stuposiany w kierunku Ustrzyk Górnych (jeszcze nie wykończona). Drugie odgałęzienie tejże szosy prowadzi z Lutowisk do Dwernika i Berech, skąd w najbliższym okresie zostanie przedłużone do Wetliny. P o n i e w a ż Wetlina jest połączona siecią dróg z Leskiem (przez Baligród, Cisnę), najbardziej oddalone tereny staną się więc dostępne dla komunikacji samochodowej. Obok tej zasadniczej drogi buduje się odcinki mniejsze, jak np. Dwerniczek — Zatwarnica. Ponadto przedłuża się istniejącą od okresu przedwojennego linię kolejki w ą s k o ­ torowej z Łupkowa do Cisny w kierunku Wetliny. Kolejka ta na razie służy do celów transportowych, w przyszłości będzie jednak częściowo wykorzystana dla ruchu pasażerskiego. 8 Jak już zaznaczono, początkowa akcja zasiedlania Bieszczad przewidywała tylko tworzenie p a ń s t w o w y c h i spółdzielczych gospodarstw rolnych. Do najpoważniejszych inwestycji należy wielka elektrownia wodna w Myczkowcach i Solinie n. Sanem, kombinat drzewny w Rzepedzi n. Osławą, a do mniej­ szych — tartaki drzewne. Trzeba również dodać, że w północnej części p o w i a t ó w leskiego i ustrzyckiego znajdują się od lat kilkudziesięciu czynne do dziś szyby ropy naftowej. Wymienia się tu dla przykładu miejscowości: Rajskie, Ropienkę, Brelików, Leszczowate. Por. I z b i с к i, l. c. 9 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 2. Szałas we wsi Dwerniczek, pow. 45 Ustrzyki Fot. M. Biernacka Znaczną część nowych osadników stanowią pracownicy służby leśnej i drogowej. Dla nich przede wszystkim buduje się nowe domki mieszkalne oraz gospodarcze obejścia (najczęściej drewniane), harmonizujące z gór­ skim i leśnym otoczeniem. Robotnicy zatrudnieni sezonowo przy budowie dróg i wyrębach leśnych zamieszkują osiedla barakowe. W większych skupiskach nowych osiedli pracowniczych (leśnych, drogowych, rolnych) buduje się nowe szkoły, zakłada sklepy, stołówki i inne najkonieczniejsze placówki. Ta kategoria ludności zamieszkuje tereny najbardziej odosob­ nione i niedostępne. Wiele z tych osiedli powstaje jednak wzdłuż budują­ cych się szlaków drogowych. Do nich należy zaliczyć osiedla położone na takich szlakach, jak np. Ustrzyki Dolne — Stuposiany — Dwernik — Zatwarnica w pow. ustrzyckim, czy też Baligród — Cisną — Wetlina w pow. leskim. Jest nadzieja, że owe osiedla robotnicze dadzą początek przyszłym nowym wsiom. Niestety, akcja osadnictwa indywidualnego nie dała jesz­ cze dotąd spodziewanych rezultatów . 10 Do zadań tego artykułu nie należy szczegółowa analiza przyczyn owego stanu rzeczy. Przyczyny te są na pewno bardzo złożone. Ludność, która 1 0 Według danych I z b i c k i e g o (op. cii.) od r. 1958 zaledwie 500 rolników zakupiło ziemię, co oznacza, że dopiero jedna ósma ziemi ornej ma swoich gospo­ darzy. �46 MARIA BIERNACKA podjęła decyzję osiedlenia się w Bieszczadach, skazana jest jeszcze w chwili obecnej na wielki trud i wyrzeczenia. Jeśli się weźmie pod uwa­ gę, że przychodzą tu najczęściej ludzie nie posiadający większego majątku i główną podstawą ich zagospodarowania jest 120 tysięcy złotych kredy­ tów państwowych, to trzeba stwierdzić, że suma ta wystarcza zaledwie na najniezbędniejsze inwestycje gospodarcze. Jeśli się nie ma swych pie­ niędzy, to resztę potrzeb trzeba pokrywać ogromnym nakładem sił. Lepiej się tu dzieje tym, którzy zajęli stare budynki po ludności wysiedlonej. Wprawdzie i przed nimi stoi problem wznoszenia nowych zabudowań (stare budynki z reguły wymagają generalnych remontów, wiele z nich za lat kilka będzie nie do użytku), ale przynajmniej na razie mieszkając w starych mogą się powoli dorabiać. Niemało kłopotu sprawia nowym osiedleńcom sprawa zagospodarowa­ nia swej działki, a następnie utrzymywanie jej we właściwej kulturze. Część przyjętej ziemi pozostawia się z reguły na łąki i pastwiska, gdyż hodowla jest t u podstawową gałęzią gospodarstwa wiejskiego; pozostałą część ziemi należy zamienić w orną. Każdy rolnik, a nawet działkowicz miejski wie dobrze, ile trudu trzeba włożyć w oczyszczenie odłogiem leżącej ziemi. Nowy osadnik bieszczadzki musi się więc uporać z dzikimi krzewami i chwastami z lat czternastu. Czyni to w stosunkowo dużym 3. Naczynia pasterskie we wsi Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 4. Koszar i koliba. Ustianowa, pow. 47 Ustrzyki Fol. J. Kowalik osamotnieniu, gdyż osiedla są tu małe i nie może liczyć zbytnio na pomoc sąsiadów. W nie mniejszym osamotnieniu musi później strzec swych zbiorów przed zniszczeniem, plagą dzików, wilków, lisów. Prawie wszyscy mieszkańcy oddalonych osiedli narzekają na niezwykle wyczerpujący tryb życia. W okresie letnim z reguły nie dosypiają, bo nocami muszą pilno­ wać pól przed niszczeniem ze strony dzików. Walka, jaką na t y m odcinku prowadzą, nie chroni ich jednak całkowicie od strat. Duże trudności napotyka również osadnik przy dostosowywaniu się do nowego środowiska geograficznego, zwłaszcza jeśli pochodzi z terenów równinnych . Górski klimat, krótki okres wegetacji, górzystość terenu, ilasta gleba i charakterystyczna wilgotność terenu, spowodowana znacz­ nym zalesieniem i dużą ilością potoków , oto inne przyczyny utrudnia­ jące asymilację przybyszów w nowym środowisku. Ostatnie względy każą czynnikom administracyjno-gospodarczym państwa szukać kandydatów na przyszłych osiedleńców Bieszczad wśród ludności pochodzenia górskiego lub podgórskiego. W tym wypadku oczy wszystkich zwracają się w kie­ runku górali podhalańskich, spiskich, limanowskich, którzy od wielu lat związani są z tym terenem sezonowym wypasem swoich trzód. Niestety, przywiązani do swoich rodzinnych stron bacowie i juhasi podhalańscy jak dotychczas nie wykazują tendencji do osiedlenia się t u na stałe i wolą w dalszym ciągu ograniczać swój kontakt z Bieszczadami do rokrocznych podróży i jedynie sezonowego tam pobytu. Mają swoje gospodarstwa na Podhalu, Bieszczady zaś stanowią dla nich teren eksploatacji i dodatko­ wego źródła dochodu. Nie ukrywają zresztą swego komercyjnego stosunku u 12 11 Zmiany te szczególnie odczuwają przesiedleńcy z Lubelszczyzny, którzy przy­ zwyczajeni byli do gospodarowania na dobrej ziemi. Wielu z nich opuściło lub jeszcze obecnie opuszcza tutejsze tereny, przenosząc się na Ziemie Zachodnie lub do miast (informacje ze wsi Brzegi, pow. ustrzycki, oraz Ustrzyk Dolnych). Na o w ą charakterystyczną wilgotność zwracają u w a g ę starzy mieszkańcy tutejszych ziem. 12 �48 MARIA BIERNACKA 5. Dojenie owiec. Ustianowa, pow. Ustrzyki Fot. J. Kowalik do Bieszczad, choć w wypowiedziach na ten temat na pierwszy plan w y ­ suwają argumenty natury uczuciowej i społeczno-środowiskowej. Dla nich „prawdziwe" góry, „wesołe" góry — to Tatry. Bieszczady to góry „po­ nure", a w dodatku z plagą wilków i dzików. A już najgorszą przeszkodę ma według nich stanowić rzekome niebezpieczeństwo grożące im ze strony dawnej ludności łemkowskiej Pewien wyjątek pod t y m względem sta­ nowi próba osiedlenia się w Bieszczadach bacy Macieja Zubka z Ratułowa, pow. nowotarski. Ojciec Maciej Zubek i dwóch dorosłych synów (wszyscy bacowie) prowadzą od kilku lat swoje bacówki w Strubowiskach, Wetlinie i Krywem, pow. leski. Bacówki są duże i prowadzone wzorowo. W roku ubiegłym ojciec Maciej Zubek zakupił w Strubowiskach kilkanaście ha ziemi, wynajął obory PGR-owskie w Krywem i tam zimuje owce swoich synów i własne. Na razie jednak Zubkowie gospodarstw swych w Ratułoi: ' Por. J . O l ę d z k i , 1961, nr 32, s. 1, 9. Bacówka to życie niespecjalne, „Argumenty", Warszawa �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 49 wie nie likwidują, ani też nie budują w Bieszczadach nowych domów. Zimą zmieniają się wzajem w dyżurach przy owcach pozostających w Krywem. Podobną próbę osiedlenia się podjęli wraz z Zubkiem K . Wyroba oraz J. Staszel z Ratułowa (Wyroba w Strubowiskach, Staszel w K r y ­ wem). Wszyscy zimują owce w Krywem. Wydaje się, że postawa baców podhalańskich nie jest reprezentatywna dla całego środowiska podhalańskiego . Bacowie reprezentują tu przed­ siębiorców, którzy kalkulują, w j a k i sposób uzyskać największy dochód, Vi 6. Czerpak.- Horodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka i w tym kierunku działają. A tymczasem już obecnie spotyka się w Biesz­ czadach wielu stałych osadników z nowotarskiego, limanowskiego (tych najwięcej), myślenickiego i Sucheckiego. Ciężkie warunki materialne ka­ zały im szukać pracy w Bieszczadach. Z tych też względów koncepcja " Charakterystyczne pod tym względem były wypowiedzi ludności w Cisnej, Baligrodzie oraz powiatowych władz rolnych w Lesku i Ustrzykach Dolnych. Etnografia Polska, t. VI 4 �50 MAKIA BIERNACKA zasiedlenia ziemi bieszczadzkiej przez ludność przeludnionych okolic górskich powinna być wszechstronnie i na serio rozpatrywana. Przemawia za t y m podobieństwo środowisk geograficznych, które w dużym stopniu ułatwią przybyszom wrośnięcie w nowy teren. Za takim rozwiązaniem pro­ blemu wypowiadają się również starzy mieszkańcy Bieszczad, którzy bar­ dzo pragną tego, aby ich opustoszałe tereny wypełniły się znów normal­ nym życiem ludzi ustabilizowanych, gospodarnych i uczciwych. Spra­ gnieni są bowiem sąsiedztwa przyjaznego, twórczego, zapewniającego ziemi, którą kochają, lepszą przyszłość. Z takimi ludźmi chcą wyrównać dystans, jaki dzieli zapóźnione w rozwoju gospodarczym i kulturalnym tereny Bieszczad od innych obszarów kraju. Współczesna organizacja gospodarki hodowlano-pasterskiej w Bieszcza­ dach w praktyce prowadzona jest trzema odrębnymi torami, a mianowicie poprzez gospodarstwa indywidualne, państwowe i spółdzielcze oraz ba­ cówki górali podhalańskich. Hodowla i organizacja p a s t e r s t w a w gospodar­ stwach indywidualnych nie posiada obecnie cech szczegól­ nych, wyróżniających ją zdecydowanie od innych terenów podgórskich. 1 5 1 "' Dla przykładu podajemy przybliżony zestaw mieszkańców poszczególnych wsi należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Cisnej, pow. Lesko, sporządzony na podstawie spisu z 1961 r. (uwzględniający również mieszkańców sezonowych): Cisną 300 osób, Habkówka 25, Dołżyca 300, Buk 20, Krywe 60, Kalnica 150, Smerek 40, Strubowiska 25, Przysłup 200, Majdan 100, Liszna 30, Roztoki Górne 60, Solinka 0, Zubracze 60, Wetlina 250, Łopienko 0, Łuk 0, Jaworzec 0, Zawój 0. Ogółem w 19 wsiach było ludności 1749, w tym mieszkańców stałych ok. 700—800 (tylko Cisną nie posiada mieszkańców sezonowych). G R N w Cisnej liczy ogółem 83 gospo­ darstwa. Warto przy tym zaznaczyć, że w roku 1947 teren G R N w Cisnej liczy! 119 osób. Na terenach południowych pow. leskiego jedynie w Cisnej i Baligrodzie znajdują się starzy mieszkańcy tutejszych okolic. Według spisu G R N w Cisnej żyje ok. 170 osób, tzw. ludności autochtonicznej, w tym wróciło z Ziem Zachodnich ok. 50 osób, urodziło się ok. 20 osób. Okolice Cisny należały do terenów w y j ą t k o w o wyludnionych. Stan zaludnienia w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Baligrodzie przedstawiał się w 1961 r. następująco: Baligród 978 osób, Mchawa 363, Stężnica 157, Roztoki 189, Cisowiec 48, Kielczewa 87, Jabłonki (PGR) 30. Ogółem w 7 wsiach 1852 mieszkańców i 331 gospodarstw. Znacznie większą liczebność wsi obserwujemy już począwszy od Baligrodu w kierunku Leska. Podobne wyludnienie jak w okolicach Cisnej obserwować można w pow. ustrzyckim, szczególnie na terenach położonych na południe od Ustrzyk Dolnych. W północno-wschodnich terenach pow. ustrzyckiego sytuacja była i jest nieco lepsza. Dla przykładu podajemy, że w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Ropience (do której należą wsie: Stonkowa, Zawadka, Ropienka — w i e ś i kopalnia ropy naftowej) było w 1960 r. 1500 mieszkańców, w tym w samej Ropience — wsi 451 osób i w ko­ palni 442. Robotników kopalnianych było ok. 250. W sąsiednich 5 wsiach należących do Gromadzkiej Rady Narodowej w Wańkowej (Wańkowa, Brelików, Leszczowate, Paszowa, Serednica) mieszka ok. 1300 osób, w tym w samej Wańkowej 370 (wieś i PGR). �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 51 7. Dojenie krowy. Dwerniczek, pow. Ustrzyki Przedmiotem hodowli są tu krowy, konie, owce, częściowo kozy, trzoda chlewna i stosunkowo dużo gęsi oraz kur. Bydło w przeważającej mierze należy do rasy czerwonej polskiej. Liczebność dobytku w poszczególnych gospodarstwach zależna jest w zasadzie od bazy paszowej, a więc od wiel­ kości danego gospodarstwa, ilości łąk i pastwisk, możliwości produkcyj­ nych w zakresie roślin pastewnych, okopowych, liczby osób zdolnych do pracy w gospodarstwie itp. We wszystkich wsiach bieszczadzkich istnieją ponadto możliwości poszerzenia naturalnej bazy paszowej poprzez dzier­ żawienie za niewielką opłatą łąk i pastwisk należących do Państwowego Funduszu Ziemi i Państwowych Gospodarstw Rolnych lub Nadleśnictwa. Przeciętna ilość bydła waha się tu od 2 do 5, koni 1—2, owiec 3—8, świń 1—2. Pewne ochylenia od przytoczonych liczb obserwujemy zarówno w jedną, jak i w drugą stronę Warto dodać, że dzięki łatwemu zdobyciu 10 Dla przykładu podajemy, że wg spisu rolnego z 1961 r. na terenie G R N Cisną, liczącej 83 gospodarstwa, hodowano: bydła 321, koni 58 sztuk, owiec 1231, trzody chlewnej 132. Na terenie G R N Baligród, liczącej 7 wsi, hodowano: bydła 1029 sztuk, koni 327, owiec 372 (bez P G R w Stężnicy), trzody chlewnej 968. Przeciętna wielkość gospodarstw w tych wsiach waha się od 3 do 5 ha (Baligród, Cisną). Na terenie wsi Ropienka, liczącej 189 n u m e r ó w (116 wieś i 73 kopalnia), W której w i e l k o i ć gospodarstw waha się od 1 do 7 ha, stan inwentarza przedstawiał się w 1961 r. następująco: bydła 287 sztuk, koni 39, owiec 25, trzody chlewnej 141. �52 MARIA BIERNACKA paszy rodziny nie posiadające własnych gospodarstw rolnych hodują rów­ nież bydło, owce, trzodę, konie oraz ptactwo domowe . Wypas bydła i owiec odbywa się z reguły indywidualnie. Zajmują się nim zarówno młodzi, jak i starzy. Zdarza się coraz częściej, że niektórzy gospodarze próbują stosować metodę palikowania bydła (Ropienka, Cisną), która zwalnia od obowiązku spędzania wielu bezproduktywnych godzin przy pasionce. Owce pasą się razem z bydłem. We wsiach, gdzie znajdują się bacówki pasterzy podhalańskich, część gospodarzy praktykuje oddawanie im owiec, a czasami nawet jałowizny, na letni wypas do szałasów (Cisną, Baligród, Zawóz). Zastosowanie tej formy wypasu przez gospodarstwa indywidualne mogłoby mieć w przy­ szłości duże powodzenie, ale pod warunkiem, że bacówki będą solidnie w y ­ wiązywać się ze swych obowiązków . Należy bowiem zaznaczyć, że lud­ ność miejscowa ma niechętny stosunek do sezonowego pasterstwa podha­ lańskiego, choćby z tego względu, że wypasające się owce i bydło w wyso­ kim stopniu niszczą obszary byłych pól, łąk i pastwisk. Dużo zastrzeżeń wywołuje poza t y m zawadiackość górali podhalańskich, ich „cygański" tryb życia, brak higieny itp. Najbardziej krytyczny stosunek mają do nie­ higienicznego — ich zdaniem — przetwórstwa mleka na szałasie. Brzydzą się mlekiem, serem i żętycą. Większość informatorów zaklina się, że za żadne skarby nie wzięłaby do ust góralskiego sera lub żętycy . Pomimo zdecydowanej przewagi elementów życia rolniczego, ob­ jawiających się we współczesnej kulturze ludności bieszczadzkiej miejsco­ wego pochodzenia, w starych tutejszych tradycjach znajdujemy nawiąza­ nia do dawnej kultury pasterskiej. Nawiązania te są znacznie wyraźniej­ sze wśród ludności zamieszkującej południową, najbardziej górską część Bieszczad (Cisną, Wetlina, Wołosate). Mieszkańcy obszarów północnych (Ropienka, Zawadka, Wańkowa) ludność ową określali mianem górniaków lub łemków. Bojkami zaś nazywali ludność mieszkającą na terenach poło­ żonych w Bieszczadach wschodnich, należących obecnie do Republiki Ukraińskiej . Mieszkańcy, którzy znali dokładnie obszary Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, stwierdzają, że pomiędzy tymi dwoma grupami etnograficznymi istniały różnice w zakresie gwary, budownictwa, sposobów gospodarowania, stroju, zwyczajów itp. Zdaniem ich kultura Bojków była prymitywniej sza i w większym stopniu niż łemkowska nawiązywała do 17 18 19 20 1 7 Tak np. w G R N Cisną spis rolny z 1961 r. wykazuje, że rodziny nie posiada­ jące gospodarstw rolnych hodują bydło, konie, owce i trzodę chlewną. W Cisnej napotkaliśmy gospodarstwa, które wyrażały swoje pretensje pod adresem baców, rzekomo zamieniających owce na gorsze, nie dotrzymujących u m ó w w wypłacie sera itp. Informacje powtarzające się w Ropience, Zawadce, Cisnej, Baligrodzie. Jako tereny bojkowskie wylicza się tu zawsze okolice dawnego pow. Turka. 1 8 w 2(1 �FOHMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 53 8. Obroża dla psa, Ilorodek, pow. Lesko Fot. M. Biernacka kultury pasterskiej. Uboższy był strój bojkowski, prymitywniejsze domy, gwara nie posiadała akcentu polskiego, inne były ich zwyczaje -'. Wśród ludności łemkowskiej wyróżniała się natomiast grupa zamiesz­ kująca okolice Żubraczego i Łupkowa, która nosiła nazwę korolewców lub koroliwców. Do zewnętrznych cech ich odrębności należał barwniejszy strój oraz biało-czerwone naszywki na kaftanach zwanych szerakami. Według opowiadań naszywki te oraz nazwa korolewcy świadczyły o uzys­ kaniu przez t ę grupę w dawnych czasach przywilejów królewskich, mocą których zwolnieni zostali od różnych ciężarów . 22 л Szczegółową i — jak się wydaje — trafną charakterystykę różnic podał prze­ wodniczący G R N w Wańkowej, pow. Ustrzyki Dolne, który pochodził z dawnego pow. tureckiego i w życiu swym odbywał liczne wędrówki za zarobkiem wzdłuż południowych granic Karpat. - Informacje uzyskane od J . Wierzbickiego, J . Feczycza, W. Józefczyka w Cisnej. ¡ �54 MARIA BIERNACKA Dawna ludność łemkowska zamieszkująca południowe części dzisiej­ szych Bieszczad przywiązywała wielką wagę do prowadzenia gospodar­ stwa hodowlanego. Rozwój hodowli zapewniały obszary łąk, pastwisk, a przede wszystkim połonin i lasów. Połoniny były jednokośne, toteż po zebraniu siana można było swobodnie wypasać na nich dobytek. Na w y ­ sokich połoninach, jak np. Wetlińska, Caryńska, Smerek, Wołosate, w y ­ pasały się do czasów I I wojny światowej stada bydła, w t y m głównie jało­ wizny. Przed I wojną światową i bezpośrednio po jej zakończeniu na po­ łoninach wypasano również stada wołów przeznaczonych bądź do podchowania, bądź też na sprzedaż. Hodowla wołów była tam szeroko rozwinięta. Gospodarstwa większe hodowały z regufy po 3 pary wołów, a największe, 40-hektarowe, po 4 i 6 par wołów. Młode przeznaczone do chowu oraz stare szły do wypasu na połoniny, średnie używano do prac polnych. Obok wołów hodowano także znaczną ilość krów. Gospodarstwa duże hodowały po kilka lub kilkanaście sztuk, szczególnie jałowizny. Konie należały do rzadkości i służyły do wyjazdów . Wypas na połoninach odbywał się zbiorowo, trwał cały sezon letni. Pasterzy wspólnych jednak nie było, tylko kolejno z każdego domu szli do wypasu dwaj mężczyźni lub przynajmniej jeden. Stada jałowizny nie były zbyt duże (kilkanaście lub najwyżej kilkadziesiąt sztuk). Po żywność schodzono do wsi i zabierano zapasy na czas dłuższy. Ochronę przed wa­ runkami atmosferycznymi stanowiły dla pasterzy szałasy budowane na stałe '>. Woły wykorzystywane do pracy w polu lub transporcie wypa­ sano na terenach niższych i lepszych. Krowy dojne wypasano również na pastwiskach niżej położonych. Zarówno krowy, jak i woły służące do pracy spędzano codziennie do obór. Dojenie krów w południe odbywało się na pastwiskach. Domownicy wychodzili z naczyniami na pastwiska, doili krowy, po czym znosili mleko do swych domów, gdzie następowała przeróbka mleka na bryndzę, ser zwykły lub masło. Zarówno dojeniem bydła, jak i przeróbką mleka zajmowały się kobiety . 23 2 2 o 2fi 2 3 Wypowiedzi dotyczą okolic Baligrodu, Cisny, Solinki, Wetliny. -'' Według informacji Michalczyka z Baligrodu i J . Feczycza z Cisnej szałas był zbudowany z drzewa, o dachu jednospadowym, kryty jodłą, dużymi liśćmi łopuchu itp. Jeśli była pogoda, pasterze sypiali przy ogniskach i nie korzystali z szałasów. Woły wykorzystywane do przewożenia ciężarów podkuwano półpodkówkami (informator Michalczyk z Baligrodu). 2c p wyrobu bryndzy był podobny jak u górali podhalańskich. Słodkie mle'ko od krów klagano (klag robiono z żołądka młodego cielęcia), następnie wyra­ biano bunc, zwany także hrudka, a z niego dopiero bryndzę, którą przechowywano w specjalnych, drewnianych faskach. Na przykrywę faski kładziono ciężki kamień, aby się bryndza nie psuła (Baligród, Cisną). Wyrabiano tu bryndzę owczą, krowią i owczo-krowią. 2 5 r o c e s �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 55 9. Budynki P G R we wsi Tworylne, pow. Ustrzyki Fot. M. Biernacka Hodowla owiec na terenie Bieszczad przechodziła różne fazy nasilenia. Obecnie gospodarstwa hodują po kilka owiec, ale w okresie międzywojen­ nym 1 przed I wojną światową owiec prawie wcale nie hodowano. Naj­ starsi gospodarze pamiętają jednak, że w czasach ich młodości, a więc ponad 60 lat wstecz, hodowano tu dużo owiec, Wypas owiec odbywał się indywidualnie bądź zbiorowo na szałasach zwanych sałaszami. Szałasy organizowano na połoninach: Wetlińskiej, Caryńskiej, Smereku, Wołosatym. Kierownik szałasu nazywał się juhasem, pomocnicy pastuchami. Dziadek 80-letniej informatorki z Baligrodu prowadził szałas, w którym miał kilkaset owiec pozbieranych od ludzi. 86-letnia informátorka z Cis­ nej pamięta, że na Wołosatym prowadził szałas Żyd Lejbach . 70-letni informator z Solinki pamięta, że owce wypasano na szałasach. Z mleka owiec wyrabiano bryndzę, a nawet oszczypki, ale o kształ­ tach okrągłych. Sery wyrabiano w domach. Na miejscach wypasów nie było stałych kolib (jak to obserwuje się u górali podhalańskich), tylko 27 28 2 7 W wieku lat 70—86. Są to informatorzy. J . Feczycz z Cisnej lat 70, Michalczykowa z Baligrodu lat 80, Michalczyk lat 73 oraz babcia J . Wierzbickiego w Cis­ nej lat 86. Według jej opowiadania Żyd Lejbach nie w y w i ą z a ł się ze swych obowiązków wobec właścicieli owiec i z rozpaczy i strachu przed ludźmi podciął sobie gardło .brzytwą. 2 8 �56 MARIA BIERNACKA małe przenośne kolibki służące pastuchom do spania. Właścicielom owiec płacono serem. Ziemię koszarowano . W związku z wypasem zachowały się tradycje posiadania przez paste­ rzy trombit, zwanych tu trombetami. W wypadku grożącego niebezpie­ czeństwa pasterze wygrywali na trombitach umówiony sygnał, który przywoływał mieszkańców wsi na pomoc \ Należy podkreślić, że na terenach północnych (w okolicach Ropienki) w badaniach naszych nie natrafiono na ślady wypasów w górach zarówno owiec, wołów, jak i jałowizny. Na tym terenie gospodarstwa rolne były mniejsze, przy czym posiadały minimalne obszary łąkowe i pastwiskowe. Zdecydowana większość ludności zmuszona była odrabiać liczne dniówki za prawo wypasu w lasach lub połoninach dworskich. W okresie między­ wojennym sytuacja ludności uległa dalszemu pogorszeniu. Zjawisko to wystąpiło zresztą jaskrawię na całym obszarze Bieszczad. Przed I wojną światową emigrowały stąd liczne rzesze ludności na Madziary (Węgry) i do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W okresie międzywojen­ nym wyjeżdżano do Francji oraz krajów Ameryki Południowej. Ponadto uboga ludność Bieszczad tłumnie uczestniczyła w wyjazdach na roboty sezonowe do dworów położonych w innych okolicach kraju oraz obrabiała za nędzne wynagrodzenie liczne folwarki bieszczadzkie . Poważny rozwój hodowli w okolicach wysokich połonin sprawiał, że do czasów I wojny światowej ziemia bieszczadzka słynęła szeroko z targów i jarmarków. Największe jarmarki na bydło, głównie woły, odbywały się w Lutowiskach (dziś pow. ustrzycki) lub Baligrodzie. Starsi wspominają, że na owe jarmarki przyjeżdżali wiedeńscy kupcy. Na jesienny jarmark w Lutowiskach gospodarze spędzali swoje woły bezpośrednio z połonin. Według licznych inforrnacji południowe Bieszczady były do czasów I I wojny wielkim rezerwatem hodowlanym, z którego okupanci niemieccy czerpali ogromną ilość bydła i trzody chlewnej. W tym też okresie — jak opowiadają starsi — Niemcy wytrzebili ostatnie bieszczadzkie woły. Do czasów ostatniej wojny na obszarze Bieszczad występowała wła­ sność: chłopska, dworska, gromadzka, parafialna i kapitulna . Dotyczy tc 29 ?Á 3I 32 5 0 J . Feczycz opowiada, że bogatsi gospodarze mieli swoje koszary. Materiał na ogrodzenie, zwane ostrożyną, brano z dartej jodły. Ogrodzenie budowano na wys. ok. 1,5 m jako ochronę przed wilkami. Koszary przestawiano i siano później na tym miejscu żyto, które się bardzo dobrze rodziło. " Tekst takiej piosenki zapisany przez J . Wierzbickiego z Cisnej: „Tatuniu. tatuniu, berit sirak i huniu I totuk fłyntynu, szczo wysyt na kłynu, Bo już nasze wiłczy na desiatej hircy". Informacje zaczerpnięte z Ropienki, Zawadki, Cisnej, Baligrodu, Wetliny. '- Ziemia parafialna w jednej wsi wynosiła najczęściej ok. 20 ha. Ponieważ pa­ rafie obejmowały z reguły kilka wsi (przeważały tu zresztą parafie greckokatolickie), л 111 ? �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 57 zarówno areału uprawnego, jak lasów oraz terenów wypasowych. Jedynie własność gromadzką stanowiły z reguły lasy, do użytkowania których uprawniało posiadanie gospodarstwa rolnego. Ziemia poszczególnych gospodarstw lub dworów ciągnęła się pasami od granicy do granicy, łącznie z połoninami i lasem. Do I wojny światowej nie praktykowano tu podziałów ziemi. Gospodarstwo dziedziczył naj­ częściej najstarszy syn, który spłacał pozostałe rodzeństwo. Zbiór siana na połoninach chłopskich odbywał się indywidualnie, ale już wypasy dobytku prowadzono zbiorowo, bez przestrzegania podziałów granicznych. Największy udział w połoninach miały gospodarstwa duże, głównie dwory, które jednak granic swej własności przestrzegały. Po I I wojnie światowej oraz wydarzeniach roku 1947 sytuacja własno­ ściowa w Bieszczadach zmieniła się gruntownie. W tych warunkach istnieje duża możliwość zwiększenia hodowli. Jej obecny stan wymaga poprawy, co wiąże się z koniecznością racjonalnego zagospodarowania Bieszczad . Państwowe Gospodarstwa R o l n e po roku 1954 były w posiadaniu wszystkich nie zamieszkanych wsi bieszczadzkich. W ostat­ nich latach obszar ich zmalał wybitnie na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi oraz gospodarstw indywidualnych. PGR prowadzą w dalszym ciągu gospodarkę nastawioną na hodowlę oraz rolnictwo. Niektóre z nich, jak np. Czarna i Serednica, pow. ustrzycki, lub Jabłonki, pow. leski, oprócz bydła hodują także owce. Organizacja wypasu owiec wzorowana jest na przykładach bacówek podhalańskich. W obu wypadkach funkcję gospoda­ rzy bacówek spełniają starzy doświadczeni bacowie z Podhala. Są między nimi pewne różnice. Tak np. PGR w Serednicy {liczący ok. 600 owiec) nie prowadzi przetwórstwa mleka na sery, lecz oddaje mleko do mleczarni. Natomiast PGR w Jabłonkach (hodujący 800 owiec) prowadzi własną bacówkę w Stężnicy, która zajmuje się wyrobem sera na szałasie. Pracownicy zatrudnieni przy PGR-owskich bacówkach są jednak ina­ czej wynagradzani niż bacowie podhalańscy, tzn. według stawek obowią­ zujących wszystkich pracowników PGR. Gospodarstwa PGR-owskie po33 3 4 posiadłość księdza była nieraz znaczna. Ziemia kapitulna występowała w Woli Michowej, pow. sanocki. Informacje dotyczące własności pochodzą od najstarszych informatorów badanych wsi. • Charakterystyczna pod tym względem była w y p o w i e d ź Józefczyka z Cisnej, który uważa, że należy wprowadzić różne formy dobrze pomyślanego współzawod­ nictwa, które zmobilizuje ludność do racjonalniejszej gospodarki rolnej i hodo­ wlanej. - W roku 1960 P G R w Czarnej prowadził 2 własne bacówki liczące po kilka­ set owiec. Hodowlę owiec i bacówkę prowadził również P G R w Żernicy, pow. leski. W Rajskiem, pow. leski, obok hodowli bydła istniała hodowla owiec, ale bez bacówki (informacje zaczerpnięte z Powiatowych Wydziałów Rolnictwa). a v �58 MARIA BIERNACKA siadają liczne umowy z bacami podhalańskimi, Kółkami Rolniczymi, Państwowym Przedsiębiorstwem Tuczu, którym wydzierżawiają duże obszary ziemi na wypas lub na siano . Drugą instytucją społeczną, która podobnie jak PGR prowadzi gospo­ darkę hodowlano-pasterską, jest spółdzielczość produkcyjna. Na terenie Bieszczad istnieje kilka spółdzielni produkcyjnych (między innymi Kro­ ścienko, Kwaszenica, Moczary). Najbardziej zagospodarowana jest spół­ dzielnia produkcyjna w Krościenku pod Ustrzykami Dolnymi. Krościenko zostało zasiedlone przez emigrantów greckich w liczbie ok. 4 tysięcy osób. Większość ludności greckiej opuściła po pewnym czasie wieś, wyjeżdżając do swych krewnych za granicę lub do osiedli greckich na Dolnym Śląsku. Obecnie we wsi mieszka ok. 800 Greków oraz spora liczba Polaków. Spół­ dzielnia prowadzi zbiorowy wypas bydła i owiec oraz wyrabia sery. We wsi istnieje wiele instytucji gospodarczych i kulturalnych prowadzonych przez Greków. Część ludności greckiej mieszka również we wsi Trzcianiec . N a j w i ę k s z y m e k s p l o a t a t o r e m opuszczonych tere­ n ó w b i e s z c z a d z k i c h s ą b a c ó w k i p o d h a l a ń s k i e . Od roku 1949—1950 rokrocznie bacowie nowotarscy, limanowscy, a sporadycznie i nowosądeccy, przywożą wagonami towarowymi swoje stada owiec i by­ dła, aby je wypasać na bieszczadzkich pastwiskach. Liczba przetransporto­ wanych owiec w czasie jednego sezonu wynosiła w 1960 r. 47 000, a w 1961 r. ok. 50 000 sztuk. Terminy pobytu owiec podhalańskich w Bieszczadach zależą od możliwości transportowych oraz warunków k l i ­ matycznych. Na ogół sezon wypasów trwa od początku maja do końca września. Owce i pozostały dobytek przywozi się taborem kolejowym do Leska, Ustrzyk Dolnych, Baligrodu lub Łupkowa i stamtąd pędzi się je do miejsca przeznaczenia. Drogę powrotną przebywa się w ten sam sposób. Całą organizację owego wielkiego przedsięwzięcia przeprowadzają bacowie, zrzeszeni we własnym związku zawodowym. Bacowie są faktycz­ nymi kierownikami poszczególnych zespołów wypasowych i ponoszą pełną odpowiedzialność prawną, materialną oraz moralną za całość podjętych zobowiązań. Nie trzeba zatem przekonywać, jak bardzo baca musi być zainteresowany takimi sprawami, jak właściwy dobór zespołu, zawarcie 35 30 3 5 W 1960 r. 5 istniejących P G R na terenie pow. ustrzyckiego odstąpiło bacom podhalańskim 6 obszarów wypasowych, w zamian za oddanie im swego bydła do wypasu, oraz część łąk za zwrot ustalonej ilości siana. Równocześnie P G R ustrzyckie wydzierżawiły ziemię dla 27 wsi z powiatów: mieleckiego, rzeszowskiego, jasielskiego. Sucheckiego i łańcuckiego. Wielkość wydzierżawionych obszarów wahała się od 17 do 400 ha. W pow. leskim od roku 1950 do tej pory prowadzi się hodowlę tuczu przemy­ słowego w Kalnicy I, Choceniu i Seredniach Wielkich. Informacje zaczerpnięte w Krościenku oraz w Powiatowym Wydziale Rolnym w Lesku. 3 0 �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 59 intratnych umów dzierżawczych, umiarkowana wysokość wynagrodzeń pracowniczych, opłaty za owce, koszty transportu itp. Większość wymie­ nionych transakcji jest już obecnie uregulowana i ujednolicona dla wszystkich bacówek, niemniej jednak inicjatywa, energia, zdolności orga­ nizacyjne oraz umiejętność fachowa pozwalają bacom osiągać lepsze lub gorsze wyniki. Bacówki podhalańskie rozrzucone są na całym terenie Bieszczad; największe ich skupiska znajdują się w południowych częściach powiatów: ustrzyckiego, leskiego, sanockiego. Terenem wypasów są obszary dawnych pól ornych, łąk i pastwisk, które bacowie dzierżawią od Państwowych Gospodarstw Rolnych, Państwowego Funduszu Ziemi, Parku Tatrzań­ skiego, Nadleśnictw, a ostatnio także od Kółek Rolniczych. W pierwszym okresie wypasów umowy z tymi instytucjami zawierali bacowie indywi­ dualnie, obecnie coraz częściej występują w imieniu podhalańskich kółek rolniczych, które mają pierwszeństwo oraz ulgi przy zawieraniu umów. Bacowie zabiegają usilnie o to, aby wydzierżawiony teren wypasowy utrzymać przez kilka lat z rzędu w swoim posiadaniu (szczególnie wtedy, jeśli posiada on odpowiednie walory, jak np. łatwy dojazd, dobra trawa, bliskość rzeki). Niestety, walka o lepsze położenie szałasów jest wśród baców bardzo silna i dlatego zjawisko przenoszenia się poszczególnych zespołów co rok w inne miejsce jest dość częste. Są bacowie, którzy w ciągu ubiegłych lat przewędrowali wiele miejscowości bieszczadzkich. Połoniny bieszczadzkie są obecnie w minimalnym stopniu wykorzy­ stane do celów wypasowych. Górale podhalańscy osiedlają się ze swymi bacówkami na terenach dawnych wsi i nie puszczają swego dobytku w wyższe partie gór. Po prostu nie mają potrzeby tego czynić, ponieważ na dole jest wystarczająca ilość potrzebnej paszy. Budownictwo podhalańskich bacówek jest z reguły proste i często bardzo prowizoryczne. Niepewność co do miejsca swego pobytu w latach następnych wpływa demobilizująco na właścicieli inwestujących w urzą­ dzenie szałasu. Są jednak tacy bacowie, którzy się wyłamują z tego i budują piękne szałasy (Horodek, Strubowiska). Bacówka podhalańska składa się najczęściej z szałasu dla ludzi, koszaru dla owiec i bydła, zagrody dla świń, bud dla psów-owczarków oraz przenośnych kolibek, służących do spania pasterzom stróżującym nocą (w obawie przed w i l ­ kami). Szałas mieszkalny jest budynkiem stałym, koszar dla owiec i bydła przebudowuje się w myśl zasad obowiązujących przy prowadzeniu racjo­ nalnej gospodarki pastwiskowej. Bacówka jest jednostką gospodarczą wypasową i zarazem produkcyjną. Na bacówce odbywa się dojenie owiec oraz przetwórstwo mleka na sery. Buncem i oszczypkami wyprodukowanymi na szałasie płacą bacowie wła­ ścicielom owiec, pozostałe zaś nadwyżki sprzedają mleczarni w Rymanowie, �00 MARIA BIERNACKA która we własnym zakresie organizuje zakup sera w Ustrzykach i Lesku, czasami nawet dojeżdżając na bacówki (Strubowiska). Nie wdając się w szczegółową analizę i opis życia i kultury górali podhalańskich w Bieszczadach należy podkreślić, że kultura ta związana jest jak najściślej z Podhalem. Tak w zakresie kultury materialnej, jak obyczajów społecznych lub wierzeń górale pozostają wierni własnej, pod­ halańskiej tradycji. Dotyczy to szczególnie osób starszych. Młodzież coraz częściej wykazuje tendencje do zrywania tradycyjnych więzi. Wyraża się to między innymi w nowoczesnym sposobie ubierania, zachowania, w odruchowych reakcjach, lekceważących np. opowiadania starych baców na temat wierzeń, guseł, czarów. Życie górali podhalańskich w Bieszczadach jest na ogół ciężkie i mało atrakcyjne. Szczególnie dokuczliwe są okresy długotrwałych deszczów. Górale w małym stopniu nawiązują kontakty z ludnością miejscową (nie zawsze są do tego zresztą odpowiednie warunki ze względu na oddalenie bacówek od osiedli). Kontakty między poszczególnymi bacówkami są również sporadyczne. Pewną atrakcję w jednostajnym życiu stanowią wędrówki turystów, wyjazdy ż serem do miasta, a przede wszystkim w y ­ jazdy urlopowe do rodzinnych domów. Mimo wielu ujemnych stron życia pasterskiego większość górali wraca stale w Bieszczady. Wiąże ich z t y m zajęciem perspektywa zarobków, ale nie mniej ważną rolę odgrywa przywiązanie do zawodu. Pasterstwo, juhasowanie — to zawód. Wielu z młodych i zdolnych ludzi liczy przy tym na awans, który może pozwoli objąć w przyszłości funkcję bacy. Ale czy istnieje perspektywa zdobywania awansu osobistego w za­ wodzie pasterskim oraz możliwość dalszego rozwoju sezonowego paster­ stwa w Bieszczadach? Wydaje się, że w miarę zasiedlania Bieszczad przez nowych stałych osadników zanikać będzie forma sezonowych wypasów. Według relacji władz powiatowych w Lesku i Ustrzykach nasilenie sezono­ wych wypasów maleje i tendencja ta będzie się raczej pogłębiać. Jeśli nawet pasterstwo sezonowe utrzyma się przez czas dłuższy, to będzie wypierane na wysokie połoniny. Ponieważ gospodarstwom indywidualnym odpowiada forma oddawania owiec i jałowizny na okres letni, istnieje możliwość przywrócenia starych miejscowych tradycji wypasania zbioro­ wego na połoninach. W t y m wypadku dużą usługę mogą tu oddać pasterze podhalańscy, którzy posiadają rzeczywistą umiejętność prowadzenia gór­ skiej gospodarki pasterskiej . 37 Problem współczesnych form organizacji sezonowego pasterstwa górali pod­ halańskich w Bieszczadach posiada w Zakładzie Etnografii I H K M P A N pełną do­ kumentację. Tu zawarto tylko luźne uwagi natury ogólnej. �FORMY ORGANIZACJI PASTERSTWA W BIESZCZADACH 61 Мариа Бернацка ДАВНИЕ И СОВРЕМЕННЫЕ ФОРМЫ ОРГАНИЗАЦИИ ПАСТУШЕСТВА В БЕЩАДАХ Резюме Эта статья является предварительным итогом этнографических полевых работ, про­ водимых в 1960 — 1961 годах в Бещадах сотрудниками Отдела Этнографии Института Ма­ териальной Культуры Польской Академии Наук в Варшаве и студентами этнографии Вар­ шавского Университета. Статья представляет образ современного скотоводственного хозяйства на территории горной области Бещад. Территорию эту. от 1947 года едва в малом проценте заселенную, характеризовала в последних годах малая доступность, и даже дикость. В настоящем вре­ мени проводятся здесь большие подготовительные работы для будущих поселенцев. На этой территории имеются большие районы земли годящиеся в первую очередь для уста­ новления рационального хозяйства. В настоящее время завелась здесь специфическая форма сезонного пастушества, пере­ мещённая с дальнего района горного Подхаля. Подхалянские горцы ежегодно приезжают в Бещады с целым своим пожитком и нарядом (главным образом с овцами) на время лет­ них откормов и здесь ведут такоеже скотоводственное хозяйство как на Подхале. На ряду с этими формами скотоводческого хозяйства существуют здесь также и иные. Исходят они с одной стороны с почина опытов завести в Бешадах колективный строй го­ сударственного или артельного хозяйства и с другой со своеобразной традицией местного скотоводческо-пастушеского дела. Которая из этих форм окончательно присвоится, по­ кажет ближайшая будущность. Интереснейший вопрос в этом процессе, это модернизация традиционных форм мест­ ного скотоводческого дела (правда, во многом изменившихся в течении последних несколь­ ких лет) и слияние этой модели с формами подхалянского хозяйства. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/115654da058349e1e84dd871968b1947.pdf 1f5a967e79a2bcf2d9f3b076f9e7800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:818 Title A name given to the resource Tatiana Angełowa Kolewa 1932-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 TATIANA ANGEŁOWA KOLEWA 16 I V 1931 — 17 I 1976 B y ł a serdecznym przyjacielem P o l s k i i P o l a k ó w . Z n a j o m o ś ć h i s t o r i i i k u l t u r y n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h , k t ó r ą z d o b y ł a d z i ę k i s t u d i o m slawistyczn y m , p o z w o l i ł a Jej z b l i ż y ć się r ó w n i e ż do k u l t u r y n a r o d u polskiego. Szyb­ k i e opanowanie j ę z y k a polskiego oraz wczesne k o n t a k t y ze ś r o d o w i s k i e m p o l s k i c h s l a w i s t ó w , a n a s t ę p n i e e t n o g r a f ó w — z w i ą z a ł y J ą mocno z n a ­ s z y m k r a j e m . P a s j ą Jej ż y c i a b y ł y jednak studia nad k u l t u r ą n a r o d u b u ł g a r s k i e g o , u j m o w a n ą na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m S ł o w i a ń s z c z y z n y i i n n y c h k r a j ó w E u r o p y , z w ł a s z c z a p o ł u d n i o w e j . W z w i ą z k u z t y m prze­ b y w a ł a na d ł u ż s z y m s t a ż u n a u k o w y m w Z w i ą z k u Radzieckim, uczest­ n i c z y ł a w r ó ż n e g o rodzaju m i ę d z y n a r o d o w y c h konferencjach i kongresach �12 MARTA B I E R N A C K A k r a j ó w E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j . W p o l s k i m ś r o d o w i s k u e t n o ­ g r a f i c z n y m b y ł a c z ę s t y m i p o ż ą d a n y m g o ś c i e m . C e n i l i ś m y J ą za c h ł o n ­ n o ś ć i d o c i e k l i w o ś ć u m y s ł u , za s e r d e c z n o ś ć oraz s t a ł ą g o t o w o ś ć do g ł ę b ­ szego zaznajamiania się z k u l t u r ą p o l s k ą oraz z d o r o b k i e m etnograficz­ n y m P o l a k ó w . Jej osobistym k o n t a k t o m z p o l s k i m i etnografami n a l e ż y m. in. zawdzięczać nawiązanie kilkuletniej w s p ó ł p r a c y naukowej p o m i ę ­ dzy I n s t y t u t e m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k , a I n s t y t u t e m E t n o g r a f i i B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k (1966-1971). N a ­ l e ż a ł a do p o l s k o - b u ł g a r s k i e g o z e s p o ł u e t n o g r a f ó w , k t ó r z y pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o p r o w a d z i l i badania etnograficzne nad w s p ó ł c z e s n y m i p r z e m i a n a m i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m i w s i b u ł g a r ­ skiej. B y ł a tej w s p ó ł p r a c y g o r ą c y m rzecznikiem, n i e z w y k l e k o l e ż e ń s k i m i n i e z r ó w n a n y m p a r t n e r e m . Jej w i e l k a ż a r l i w o ś ć badawcza, g r u n t o w n a wiedza w dziedzinie k u l t u r y l u d o w e j n a r o d u b u ł g a r s k i e g o oraz przyjazne i trafne p o d e j ś c i e do badanej s p o ł e c z n o ś c i — doskonale w p r o w a d z a ł y z e s p ó ł e t n o g r a f ó w p o l s k i c h w złożoność p r o b l e m ó w h i s t o r y c z n y c h i w s p ó ł ­ czesnych b u ł g a r s k i e j w s i . Do zbiorowego s t u d i u m p o d s u m o w u j ą c e g o w y ­ n i k i t y c h b a d a ń ( X V i X V I t o m „ E t n o g r a f i i Polskiej") w n i o s ł a s w ó j i n d y w i d u a l n y w k ł a d w postaci opracowania Rola obrzędów rodcwo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady" (ok. widyński). Tatiana K o l e w a u r o d z i ł a się w Sofii, w rodzinie nauczycielskiej. O j ­ ciec Jej n a l e ż a ł do pierwszego pokolenia i n t e l i g e n c j i b u ł g a r s k i e j w y ­ w o d z ą c e j s i ę ze w s i i p o d t r z y m u j ą c e j silne z n i ą z w i ą z k i poprzez dzia­ ł a l n o ś ć w b u ł g a r s k i m r u c h u l u d o w y m . M a t k a b y ł a u t a l e n t o w a n ą na­ u c z y c i e l k ą . Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y ś r e d n i e j s t u d i o w a ł a na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m filologię s ł o w i a ń s k ą . Studia z a k o ń c z y ł a z w y r ó ż n i e n i e m w r o ­ k u 1955, po c z y m o t r z y m a ł a a s p i r a n t u r ę w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i M u z e u m B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k . W 1961 r. u z y s k a ł a s t o p i e ń doktora nauk h i s t o r y c z n y c h na podstawie r o z p r a w y Weselne obrzędy i zwyczaje w pół­ nocno-zachodniej Bułgarii. Od tej p o r y , aż do ostatnich d n i swego ż y c i a , Tatiana K o l e w a p r a c o w a ł a n a u k o w o w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i B A N . Praca n a u k o w o - b a d a w c z ą p o c h ł o n ę ł a J ą c a ł k o w i c i e — jej o d d a w a ł a c a ł ą s w o j ą e n e r g i ę . D o w o d e m tego z a a n g a ż o w a n i a i w i e l k i e j pasji badawczej są za­ r ó w n o zbiory m a t e r i a ł ó w etnograficznych zgromadzone przez N i ą p o d ­ czas b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h na w i e l u obszarach B u ł g a r i i , j a k r ó w n i e ż liczne opracowania n a u k o w e b ę d ą c e i c h w y n i k i e m i podsumowa­ n i e m . Obok prac n a u k o w y c h w I n s t y t u c i e p r o w a d z i ł a Ona ponadto w l a ­ tach 1963-1970 z a j ę c i a d y d a k t y c z n e z etnografii na Wielkotyrnowskim U n i w e r s y t e c i e , a od r o k u 1974 na U n i w e r s y t e c i e S o f i j s k i m . Zainteresowania n a u k o w e T a t i a n y K o l e w y s k u p i a ł y się g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z k u l t u r ą s p o ł e c z n ą i d u c h o w ą B u ł g a r ó w oraz p o r ó w n a w c z o z k u l t u r ą i n n y c h k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h . W b i b l i o g r a f i i Jej prac, liczącej ponad 30 pozycji w y d a w n i c z y c h , c z o ł o w e miejsce z a j m u j ą a r t y k u ł y i opracowania d o t y c z ą c e r o d z i n y oraz w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i ob- �13 T A T I A N A K O L E W A 1932-1976 r z ę d ó w . T e m a t o w i t e m u p o ś w i ę c i ł a w i e l e lat swego ż y c i a i pracy, p r z y c z y m w o s t a t n i m czasie c a ł y s w ó j w y s i ł e k k o n c e n t r o w a ł a przede wszyst­ k i m na opracowaniu m i t ó w , w i e r z e ń , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Św. Jerzego. Praca ta przygotowana j a k o obszerne s t u d i u m monograficzne, b ę d ą c e niejako s y n t e z ą Jej d o ś w i a d c z e ń i o s i ą g n i ę ć n a u ­ k o w y c h w t y m zakresie — nie z o s t a ł a niestety doprowadzona do k o ń c a . N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , że n a j w a ż n i e j s z e i c a ł k o w i c i e u k o ń c z o n e f r a g ­ m e n t y u k a ż ą się z czasem w d r u k u . W latach ostatnich T a t i a n a K o l e w a b r a ł a r ó w n i e ż u d z i a ł w pracach z b i o r o w y c h swego I n s t y t u t u nad p r z y g o t o w a n i e m 3-tomowej syntezy p t . Etnografia Bułgarów oraz s t u d i u m o B u ł g a r a c h , przeznaczonym do m i ę ­ dzynarodowego w y d a w n i c t w a — Etnografia Narodów Słowiańskich. Jej p l a n y n a u k o w e o b e j m o w a ł y ponadto p r o b l e m a t y k ę d o t y c z ą c ą m ł o d z i e ż o ­ w y c h g r u p r ó w i e ś n i c z y c h na wsi b u ł g a r s k i e j oraz z w y c z a j ó w i n i c j a c y j ­ nych wśród dziewcząt. Interesowały J ą również tematy związane z funk­ c j a m i o b r z ę d o w y m i i s y m b o l i c z n y m i s t r o j u ludowego. Za o s i ą g n i ę c i a w p r a c y n a u k o w e j i d y d a k t y c z n e j u z y s k a ł a s t o p i e ń samodzielnego p r a c o w n i k a naukowego oraz z o s t a ł a odznaczona z ł o t ą , j u ­ bileuszową odznaką Bułgarskiej Akademii Nauk. T a t i a n ę K o l e w ę c e c h o w a ł o w i e l k i e poczucie g o d n o ś c i oraz odpowie­ d z i a l n o ś c i w p r a c y zawodowej. Owa z a ś tak charakterystyczna dla Jej o s o b o w o ś c i postawa n i e z a l e ż n o ś c i i swoistej d u m y narodowej w y n i k a ł y z n a w i ą z y w a n i a do najlepszych t r a d y c j i , odrodzonego po latach n i e w o l i , bohaterskiego n a r o d u b u ł g a r s k i e g o . Tatiana K o l e w a n a l e ż a ł a do l u d z i n i e p r z e c i ę t n y c h — szlachetnych i pięknych. Maria Biernacka B I B L I O G R A F I A WAŻNIEJSZYCH P R A C T A T I A N Y K O L E W Y 1. Sywremennata narodna swatba w Razłożkija kraj, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 6 :1961, s. 277-283. 2. Po njakoi wyprosi ot problematikata na jużnosławianskite obiczai pri sejtba, „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 10: 1967, s. 173-200; streszcz. franc, i ros. 3. Куш wyprosa za integracijata na semejnite obiczai w nowoobrazuwanite seliszta w Błagojewgradsko, „Izwestija na Byłgarskata Istorija", t. X X V : 1967, s. 129149. 4. Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 431-451. 5. Semejstwo i semejni otnoszenija u rodopskite Byłgari, [w:] Narodnostna i bito­ wa obsztnost na rodopskite Byłgari, Sofija 1969, s, 151-169. Streszcz. ros. i franc. 6. O niekatorych woprosach razwitija obiczajew. (Na bołgarskom rnatieriale), „Sowietskaja Etnografija", t. 1: 1969, s. 68-78. �14 MARIA B I E R N A C K A 7. Zimnyj cikl obiczajew jużnych Slawian. (К woprosu s strukturotipołogiczeskom analizie obriednosti), „Sowietskaja Etnografija", t. 3: 1971, s. 40-50. 8. Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 225-248. 9. Žensko i detsko gurbetczijstwo (isztilk) w Razłożko i Błagojewgradsko prez 1865-1912 д., „Izwestija na Etnografskija Institut i Muzej", t. 7: 1964, s. 83-106. 10. Tipołogija na gergiowdenskite obiczai, [w:] Pyrwi Kongres na bjyłgarskata istorija, t. I I , 1972, s. 193-197. 11. Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 245-259. 12. Kalendarnyje obyczai i obriady w stranách zarubieżnoj Jewropy XIX naczała XX b., [w:] Zimnije prazdniki, Moskwa 1973, s. 266-283. 13. Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. 5: 1973, s. 163-185. 14. Za proizchoda na proletnite mominski obiczai, [w:] Problemy na byłgarskija folklor, Sofija 1974, s. 367-372. 15. Wiesiennije diewiczji obyczai u niekatorych jużnosłowianskich narodów, „So­ wietskaja Etnografija", t. 5: 1974, s. 74-85; streszcz. ang. 16. Sur l'origine ďun groupe de coutumes et rites dans le region Balkano-Carpatique, „Thracia", 1974, s. 219-227. 17. Vestiges de rites d'initiation dans les coutumes de printemps des jeunnes filies bulgares, „Etudes Balkaniques", t. 1: 1974, s. 65-85. 18. Wtóra meżdunarodna konferencija na slawianskite etnografi, „Polsza", okt. 1974; „Istoriczen preglied", t. 1: 1975, s. 124-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92007af2dc620c1d7aa9348cd967133e.pdf 8fdca8a0c0f95e47dde3740ee68e875f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1156 Title A name given to the resource Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J К A' R T Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (1897-1984) d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a Zawistowicz- - A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk W kultury ludowej, utalentowany i niestrudzo­ ny działacz etnografów na — polu jej krzewienia niezawodny i popularyzacji, wychowawca przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a wielu pokoleń do p o k o l e n i a tych P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­ łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem najwyższych wartości w r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a i jego kul­ tury. Urodziła spędziła w się na Pińsku m a t k i za u d z i a ł w ców, po wczesna których śmierć Ukrainie w n a Polesiu. miejscowości Była córką powstaniu listopadowym ślad zaginął, a cowi w s i s p o w o d o w a ł a , rodzinny po u d z i e l e n i u ż e r a z e m ze s w y m Najwcześniejszą dziadkowie młodość ze strony p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­ ich m a j ą t e k ojca z m a r ł e g o na tyfus Haniebno. lekarza, którego uległ konfiskacie. pomocy choremu trzyosobowym rodzeństwem Przed­ mieszkań­ wychowy­ w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­ ka, pochodząca pensji m o g ł a również po ś m i e r c i z rodziny męża nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a dodatkową ziemiańskiej, rozpocząć pracę ta z r e s z t ą w dzięki ukończonej zawodową, ó w c z e s n y c h latach niewoli f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem no n i e l e g a l n i e polskie pisma, książki warszawskiej zapewniającą i broszury dostarczane utrzyma­ spełniała rozprowadza­ z Warszawy, a k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w . nie­ �214 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y W tej niecodziennej głębianej jeszcze skiej uczącej osobowość nia szkole rozbudziło humanistyczne, nej, a także należała w się w młodziutkiej z książką atmosferze w Zawistowicz. niej wielkie zamiłowanie zdyscyplinowanie I wojny języka pracą w Na kształtowanie kontakty w i e , gdzie k s z t a ł c i ł Po w ukończeniu się Jej systematyczność młodzieży w zaznaczyło się wojsk osobowości średniej rozpoczęła studia że się już rosyjskich nauczycielką znaczny młodzieży w dziennikarskie wpływ Warsza­ się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele szkoły szkol­ sprawiły, została w niej środowiskami się uzdolnie­ nauce polskiej po w y c o f a n i u postaw i z patriotycznymi po­ pol­ zetknięcie do c z y t a n i a . W r o d z o n e kółku Pińsku domu, c h a r a k t e r oraz wczesne się młodzieży. T o wyróżnienie ś w i a t o w e j , kiedy również rodzinnym się świadomość, wewnętrzne, tajnym w organizacji m ł o d z i e ż y Bardzo polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera polskiego. wywarły tajnej rosyjskiej, kształtowała do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j czasie wpajanej do Kazimiery kierowanie zorganizowano polskości dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą rodziców. na Wolnej W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii Sta­ nisława Poniatowskiego, oraz kulturę ludów ległej który pierwotnych perspektywie kulturę ludową ukazywał historycznej, w t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje Etnografię i etnologię i Uniwersytecie cywilizowanych przestrzennym studia zróżnicowaniu etnologiczne i z z a k r e s u socjologii, towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o , kierunkiem roz­ życie naukowe. historii kultury, s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j W a r s z a w s k i m pod i zainteresowaniom d ł u g i e i bardzo intensywne oraz n a u k i pokrewne archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a Polskiej ich wybrała społeczeństw profesorów L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a Wszechnicy — S. Ponia­ oraz J . N . B a u - doun de C o u r t e n a y . Zdecydowane wały, zainteresowania że już w Katedrze okresie Etnologii studiów Wolnej naukowe została Wszechnicy oraz dociekliwość asystentką Polskiej prof. badawcza spowodo­ S. P o n i a t o w s k i e g o (1923-1928), a n a s t ę p n i e w przy Zakła­ dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o (1928-1932). W t y m t e ż c z a ­ sie o d b y w a ł a (Łotwa, Estonia, liczne skandynawskich dów oraz podróże do k r a j ó w (Szwecja, Norwegia, pracami ośrodków studenckich nadbałtyckich Dania), zapoznając naukowo-badawczych kulturalnych. archeologiczno-etnograficznych Finlandia), tych w Austrii, C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie no w polskich do i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u obrzędach weselnych opublikowana małżeństwa przez w n r 10 P r a c K o m i s j i (1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t , czych w y b i t n e g o uczonego prof. do w y s t a w y syteckie w kolonialnej Niemczech gicznego S o r b o n y mi fesorami muzealnych Paryżu, zwiedziła oraz b r a ł a u d z i a ł w najważniejsze wyprawie grot w Finlandii i Estonii, naukowej miasta Pirenejach, połączonej gdzie p r z y ś c i s ł e j oraz gromadząc Etnolouniwer­ Etnolo- z badania­ (1931-1932) współpracy studia na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h . kierunkami badań materiał z pro­ etnologiczZapoznając porównawczy swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, kierować zespołami naukowych. do pod przygotowaw­ Instytutu Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła z najnowszymi studia Instytucie pracach kraju Basków. W następnym roku akademickim ponownie w no-archeologiczne się w n a roczne M a r c e l a M a u s s a , oraz w ponadto w do p r z e d h i s t o r y c z n y c h etnograficznymi przebywała w wyjechała kup­ Etnogra­ Polskiej na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a czym się z za­ Jagiellońskie­ Paryża kierunkiem po Jugosławii, ficznej gicznym Akademii Umiejętności), naro­ Uczestniczyła również k r e s u etnografii wycieczkach i się z kulturą etnografów w do etno­ naj­ prze­ pro­ �Z ŻAŁOBNEJ 215 KARTY Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­ granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­ c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­ j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) . N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­ m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h . P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­ wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­ ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­ w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­ wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w ( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­ go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego d z i e ł a pt. Społeczność wiejska. W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­ d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­ go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­ dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­ nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­ w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­ skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego — ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a Publicznego. W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­ blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­ t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­ wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­ k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­ n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­ d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­ ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem kultury ludo­ wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­ towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność wiejska. P r z e z "cały okres o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a warszawskiego włącz- �216 Z ŻAŁOBNEJ nie, K a z i m i e r a pod KARTY Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c pseudonimem „Krystyny Zaborowskiej" odpowiedzialną funkcją w Centralnej K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e nej A r m i i Krajowej w Warszawie. Była współorganizatorką, nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych dowodów Głów­ a następnie kierow­ książeczek wojsko­ osobistych, w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e nałej że organizacji i p r e c y z j i —• b y ł a „cały warsztat pracowni «Krystyna» blankiety wszystko od p o c z ą t k u przemyślała — wszystko niezastąpiona. miało jej istnienia b y ł idealnie i dokładnie swoje Współpracownicy opracowała: miejsce, k a ż d y z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane tego stworzyła wypuściła źle życzliwą, serdeczną tusze, oddzielnie wzory, opakowany b l a n k i e t y itp. [...] atmosferę pracy [...] Prócz Krystyna nie z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o wykonany nigdy wspaniałą, zorganizowany. pieczątki, komplet dosko­ wspominają, dokument «wsypy», a to w n o ś c i i zasadzie Niezależnie [...] W pracowni pewnej polskich lewych mierze z a w d z i ę c z a j ą c nie było zorganizowanej łącz­ « K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " . od działalności w Centralnej K o m ó r c e Legalizacyjnej O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii kompletach Wolnej towych. interesujące Te dokumentów dobrze nam W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h wykłady wygłaszane piękną kraju, już w m a r c u 1945 r. K a z i m i e r a prowadziła i etnologii n a t a j n y c h polszczyzną kursach oświa­ wspominają do dziś ich słuchacze. Po wyzwoleniu przystąpiła niąc w stępca wała do niej organizowania a ż do profesora, się w wzajemna 1952 emerytury a następnie r. n a (1967) funkcję j a k o profesor Uniwersytecie i współdziałanie Zawistowicz-Adamska Katedry Etnografii na Uniwersytecie nadzwyczajny Jagiellońskim w kulturach Łódzkim, k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o ludowych. na i zwyczajny. podstawie peł­ jako za­ Habilito­ pracy Pomoc Równolegle z pracą w Katedrze E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii i etnologii w Wyż­ szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­ le T e a t r a l n e j (1946-1949). Działu Etnografii w Począwszy Łódzkim od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e Muzeum Archeologicznym i lat kierownikiem Etnograficznym, a 1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y od Ma­ terialnej P A N . Lata powojenne były dla K a z i m i e r y nej pracy naukowo-badawczej ności w Zawistowicz-Adamskiej okresem wytężo­ i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j działal­ zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy graficznej. J e j zainteresowania zespołowe prace u c z n i ó w naukowe, realizowane i współpracowników, niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką nów c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w . badań etno­ poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz prowadzone były w dwóch zasad­ gospodarczą i społeczno-kulturową problemowych, przeprowadzanych regio­ w róż­ n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­ ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a gospodarczego, wpływ zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany. Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera renowych. rym W dzieliła tym s i ę bez ich nieustannie reszty dysponowała ze swymi Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń własnym bogatym doświadczeniem, uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i , te­ któ­ pobudzając do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y ludowej. D o t y c z y ł o UŁ, zakresie to jak i zespołów zarówno prac prowadzonych badawczo-naukowych w w ramach K a t e d r y Etnografii M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­ nej I H K M P A N . W a ż n y m terenem ły instytucje ożywionej i organizacje działalności Kazimiery naukowe oraz s p o ł e c z n e . Zawistowicz-Adamskiej Już w 1929 r. z o s t a ł a by­ człon- �Z ŻAŁOBNEJ kiem-współpracownikiem czywistym tut Instytutu International K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie, Nauk Antropologicznych TNW, członkiem członkiem tytularnym d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od pondentem, a n a s t ę p n i e 1947 zwyczajnym Łódzkiego r.) i I n s t y t u t u S z t u k i PAN Arts rze­ Insti­ et Tra­ г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­ Komitetu Nauk Etnologicznych P A N . 1969 217 KARTY Towarzystwa Naukowego, a Zasiadała w także Radzie Naukowej I H K M (1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak (1957- komitetach „Etnografia oraz Polska", B i ­ b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia ski. Przemiany kultury ludowej ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat łów Muzeum (IHKM PAN), „Lud", Prace i Materiały b y ł a redaktorem serii Archeologicznego i Etnograficznego etnograficznej P r a c i w Łodzi i prawie Materia­ do ostatnich lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r . w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym początkowo jako prezes Pol­ Etnogra­ działała Łódzkiego Od­ d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L . W ś r ó d wielu powojennych publikacji naukowych Kazimiery Zawistowicz-Adam­ s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958), Żywe w tradycje kulturach tury współdziałania ludowych ludowej społecznym (1966), Systemy polskiej badań prac wych kultury wsi badawczych w świetle (1948), na (1971), Więź wsi Pomoc wzajemna i w Polsce do ośrodka b a d a ń nad ośrodka różnych — badacz ich układach gospodar­ (1976), Granice Technika ludu i — etnograficznych hory­ jak polskiego, np. Wytycz­ badań — cykl artykułów kul­ historyczno- tego s z e r e g s t u d i ó w obrzędowością łódzkiego w ludowa (1976). P r ó c z łódzkiego, doświadczeń w sztuka współdziałanie Pol Słowiańszczyźnie społeczna (1976), Polska „Lud" Kolberga jako źródło ne wsi krewniacze uwarunkowaniu czo-społecznych zonty na ( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty tereno­ dotyczących re­ gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h odbi­ ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń etno­ graficznych kowego). przez N i ą Do IHKM PAN Jej dorobku prac w serii i ich Autorki (drukowanych w P T L , socjologicznych naukowego Biblioteki należą Etnografii i wydawnictwach Łódzkiego również Polskiej liczne Towarzystwa tomy (IHKM), Prac i Materiałów Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w zeum Archeologicznego i Etnograficznego w wią także redagowane i folkloru na przez n i ą katalogi Nau­ redagowanych Mu­ Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­ z wystaw t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to i konkursów sztuki działalności Kazimiera w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich ludowej Zawisto­ współorganizato­ rem i konsultantem naukowym. m. Za całokształt in. Krzyżem Medalem Komisji sie swej działalności Oficerskim Orderu uhonorowana Odrodzenia Edukacji Narodowej. Za udział wojny otrzymała Krzyż Walecznych, Krzyż została Polski, w Armii licznymi Złotym odznaczeniami, Krzyżem Zasługi, walce konspiracyjnej w Krajowej oraz Z ł o t y cza­ Krzyż Zasługi z Mieczami. S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­ k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­ t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­ towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­ s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e �218 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y s t u d i a etnograficzno-socjologiczne u prof. Marcela Maussa w s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego Paryżu sprawiły, kierunku badań w grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y dzięki czemu zajęła ważne miejsce p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii. Jej zgłębić obydwa kierunki w gronie Swoją metodologiczną wykształconych akcentowała r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas ferencji wała etnograficznych, się w również wyraźnie współczesna etnografia których niezmordowanie powiązana jest jak najściślej z za­ zjazdów i kon­ uczestniczyła. do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h oraz metodologiczne, najwszechstronniej postawę Ustosunkowy­ stwierdzając, naukami ż e : a) historycznymi, b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć tury rozpatrywana w całokształcie zjawisk ekonomiczno-społecznych kul­ konkretnego l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego kiej współpracy z wybitną Radlińską, wyniosła wszystkich poczynaniach przedstawicielką postawę społeczną, pedagogiki która naukowo-badawczych i że etno­ jest robotników. blis­ Krzywickiego, z społecznej, towarzyszyła Jej prof. Heleną nieustannie i dydaktycznych na we Uniwersytecie oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­ s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­ g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e gła Zaborowskich podczas b a d a ń w wejść bliski i serdeczny kontakt z mo­ mieszkań­ c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu mogło p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność ska, o którym prof. „ k s i ą ż k a ta n a l e ż y wiem [...] opowieścią rozprawą łania w sobie o tym, jak badacz m o ż e możliwości przedmowie wiej­ do w y d a n i a drugiego: prowadzonych w sobie s t w o r z y ć środowisku we i, dodajmy, wsi pracują, kierowania którzy chcą w a r u n k i skutecznego nią — wieś polecić badać ją lub bo­ wiejskim w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem badania którzy w do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t o badaniach społecznych społeczności wszystkim, pisał Jan Szczepański dzia­ zapewnić trzeba tym przekształcać. A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­ czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y wiejskich — obojętnie, w jakich pracują organi­ zacjach czy partiach politycznych". Dzięki okres celu swej postawie powojenny wydobycie z i utrwalenie w społecznej wspierała kultury ogólnej Kazimiera swą wiedzą ludowej tych Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez teoretyczną wartości, kulturze narodowej. Praca ruch które na tym regionalny, zasługują cały mający na odcinku p o z w a l a ł a r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y wiązanie we na poznanie wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y jej śro­ Jej ludo­ (w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii Polski, ukazując młodzieży sens p o z n a n i a i przywiązania do swych tradycji kul­ turowych. Problem właściwej wcześniejszych w lat interpretacji tradycji przez prace 1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a naukowe kulturowych Kazimiery s i ę do tego z a g a d n i e n i a przewijał się od naj­ Zawistowicz-Adamskiej. Już w a r t . Sagi estońskie. Pona­ w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e , zwłaszcza w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii dyscypli­ jako odrębnej n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o - �Z ŻAŁOBNEJ wej. Na Kongresie Kultury w Polskiej w 1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h śród wielu zagadnień newralgicznym kultury, a nawet nieodparcie niektórych pracowników z tradycyjną kulturą w moim przekonaniu jest a zarazem źródłem tradycji. pojęcie S k o j a r z e n i e to „Spo­ punktem wielu W świadomości naukowych, ludową. tradycji nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o : s i ę do etnografii, i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e się w w y b i e r a m jedno, k t ó r e ustosunkowania 219 KARTY nader pracowników etnografii kojarzy budzi r ó ż n e zastrze­ ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i turowe c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y do t r a d y c j i w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w intelektualnych nych tradycji Zawsze i ideologicznych. w określonym też mniej czy Wszyscy jesteśmy (i z a w s z e więcej s i ę w s z a k do t r a d y c j i p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę : dokonujemy bierzemy te, k t ó r e n a uznanie. Nasz zasługują r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w śród określenia dialog tyce badawczej, która jącej obejmuje tego p r o c e s u ograniczamy rowych. Widzimy w pielęgnujemy z tradycją pojmowanych elementy stare i nowe w naszym mnie­ trwa [...] historycznie punkt Gdy uwa­ odniesienia etnologicznych wyraża się na s i ę do r e j e s t r o w a n i a czoło się w zaobserwowanych wyników naszych badań faktów nie po­ problema­ ustawicznie zainteresowań {...] zachowujemy przeobraża­ czasowo i przestrzennie. Proces przemian i wysuwają przydatność nauk in­ kulturowych i nieustannie kształtowaniu Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą się kulturze, zlokalizowanej widłowości Nie nowocześnie prądach wymiarze treści tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y zakresu i roli nauk społecznych. selekcji rozbrat z tymi, k t ó r e lub w r ę c z szkodliwym balastem, w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w w spadkobiercami takich lub uwarunkowanym społecznie) świadomie narodowych, sztuce, w m y ś l i filozoficznej, maniu są zbędnym dla kul­ o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­ teoretycznych pra­ [...] i zjawisk kultu­ tylko dla uogólnień t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *. Maria Biernacka * W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­ korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­ p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •— w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska, Kryptonim „Legalizacja 1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148. A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m . �MIECZYSŁAW GŁADYSZ (1903-1984) D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a czysław Gładysz. etnografii Profesor mierz Śmierć polskiej, ta w y r z ą d z i ł a szczególnie Gładysz bowiem Moszyński 1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­ i niepowetowaną i śląskiej, jako uczeń takich ś w i a t o w e j i K a z i m i e r z N i t s c h , nie w kontekście całej Słowańszczyzny i w wymi. podejście w Takie wielką krakowskiej owocowało mógł ale i nie naszej etnografów, Kazi­ nauki, z innymi dyscyplinami pracy wielu tylko słowiańskiej. s ł a w y uczonych, j a k inaczej w i d z i e ć powiązaniu stratę także jak nauko­ slawistów, języko­ z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­ nia badawcze i działalność prof. Gładysza były wielokierunkowe, przynoszące t r w a ł e i cenne w y n i k i . P i e r w s z ą i nigdy rego p o ł o ż y ł wości 0 badawczych polskość uczestnicząc 1 żywa nie p o r z u c o n ą olbrzymie tej w i części 1921 osobowość zasługi satysfakcji. naszej r. w Profesora pasją badawczą i który Profesor ziemi, trzecim dostarczył wokół Gładysz spraw powstaniu s p r a w i ł y , iż w Profesora b y ł Śląsk, dla M u tak wielu t e m a t ó w , wzrastał powstań śląskim. Duży 1927 r . w ł ą c z y ł w atmosferze śląskich zmysł i któ­ możli­ walki plebiscytu, organizacyjny się w akcję tworzenia �Z ŻAŁOBNEJ w Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie Śląsku, m. in. przez poszukiwań Polską i przy w prace Umiejętności i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych p o ś w i ę c o n e zdobnictwu energią Akademię były możliwościach badawcze w prowadzone Krakowie. dwa niezwykle drzewnemu i metalowemu szerszych 221 KARTY Efektem oryginalne Muzeum w Gliwicach, Górnośląskim w przystępuje prof. Gładysz a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę Bytomiu. Za pionierską i niezwykle do kierownika Zakładu po w objęciu jak 1960 wspomniano sją, którą Etanografii IHKM PAN potrafił była niewątpliwie zaszczepić swym pracy uznać w Muzeum należy inicja­ na G ó r n y m Śląsku, w Krakowie, a które U J . Śląska największą ba­ dyrektorem czasie p e ł n i e n i a od 1954 r . r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n — większą dyrektora w ważną t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w dzieła g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje na tych pasją współpracownikom tym funkcji kontynuował kultura ludowa badawczą Profesora. i uczniom, a k t ó r e j — Pa­ rezul­ t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Równolegle Gładysza w szły z tymi w zainteresowaniami kierunku badań międzynarodową a k c j ę poprzez wysiłki badawcze i organizacyjne karpackiej kultury ludowej. utworzenie w Zostały prof. one 1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j ujęte Komisji do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a łającej w ną ramach Komitetu N a u k Etnologicznych zainteresowań było Profesora zainicjowanie nictwa życia, kierując i Etnografia była narodów Słowiańszczyzny. szczegółowego słowiańskich, Nauk poszczególnych krajów P A N . Niezwykle t e ż etnografia opracowanie p r a c a m i k o m i s j i polskiej które konspektu realizowane ważną dziedzi­ J e g o to zasługą zbiorowego jest przez któ­ dzia­ wydaw­ Akademie słowiańskich. Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia, którym p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­ sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o reagował na doświad­ wszelkie czeniem akcje badawcze oraz o r y g i n a l n y m i dakcyjnych, „Etnografii dawniczą którym placówek muzealnych, służąc pomysłami. poświęcił wiele Wreszcie n a l e ż y uwagi i P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К . Prace Etnograficzne, wydawaną swą wiedzą i wspomnieć serca. B y ł m. in. redaktorem Moszyńskiemu, zainicjował w ramach Zeszytów a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii Tę prof. tak niezwykle Gładysza różnorodną podkreślono w i bogatą ciepłych i o pracach działalność serdecznych re­ tomu serię wy­ Naukowych UJ, Śląska i Karpat. naukową i słowach wypowiedzianych organizatorską n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w Kra­ kowie. dzie­ W imieniu kanem Profesor Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego był w latach 1968-1972, m ó w i ł prof, dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę lenia etnografów. Zasługi na polu obecny U J , którego dziekan tegoż uczonego i w y c h o w a w c y muzeologii podkreślił dyrektor Wydziału, młodego poko­ Muzeum Etno­ graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­ r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z Etnologicznych A. P A N . Ze środowiska żegnała Profesora w imieniu Komitetu krakowskich etnografów Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik letni współpracownik Etnografii którzy IHKM oddali Profesora, PAN w Krakowie. Nie te słowa, zabrakło też słów i naukowych ten od r ó ż n y c h dzień organizacji, p l a c ó w e k zjechały do Krakowa wielkiemu śląskich, wiążąc w i powstańców wieńce kwiatów broni długo­ Pracownię ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e które towarzyszowi UJ i reprezentująca s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a wiązanki posługę K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n pisząca Nauk doc. dr patriocie, nych, ostatnią oraz przemawiały z różnych stron i osób kraju, prywat­ świadczą �222 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y o wielokierunkowej nych dziedzinach i tak z a a n g a ż o w a n e j i owocnej d z i a ł a l n o ś c i n a u k i i k u l t u r y naszego kraju. Zmarły Profesora w b y ł bowiem nie d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede róż­ tylko wszyst­ k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze patrzył naukę „na nią potrafił potrzebę przez ludzi, którzy zaszczepić kontaktu swoim z ludnością ją 1 tworzą" . Takie współpracownikom. wiejską, od k t ó r e j to Jemu spojrzenie to mieliśmy na naszą zawdzięczamy nie tylko stałą uzyskiwać potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h . „Kultura to przemówień przede wszystkim papież Jan P a w e ł człowiek" — I I 8 jak powiedział w jednym ze swych — - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c temu w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane było doprowadzić do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m w pełni sił twórczych, mając Mu jeszcze t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j . Zofia 1 Szromba-Rysowa J. Bujak, T. D o b r o w o l s k a , Działalność naukowa i osiągnięcia pro}, dr. Mieczysława Gładysza, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18. P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22, s. 2. 2 �LÁSZLÓ FOLDES (1934-1980) Laszlo Foldes, w ę g i e r s k i wych, redaktor czasopism badacz k u l t u r y ludowej, i dzieł zbiorowych autor o tematyce licznych prac etnograficznej, nauko­ inicjator w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i dzynarodowej, uczestniczący aktywnie w życiu naukowym ośrodków mię­ badawczych E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­ jaciel, powszechnie lubiany w środowiskach znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi, etnograficznych. jaki utrzymywał Polskim z naszym etnografom krajem. W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y nowiec, zyka człowiek rozległej wiedzy, serdeczny p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a i wierny przyjaciel. N a u c z y ł Erzsébettel Gyorgyi, tere­ się j ę ­ etnografka-folklory- s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­ s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze, ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę na Węgry. Laszlo mocą Foldes, ilekroć naszym etnografom terenowe i kontakty tego zachodziła wybierającym z węgierskimi potrzeba, placówkami ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek. etnografom jako tłumacze korzystaniu z węgierskiej służył s i ę do Jego mądrą kraju. i fachową Organizował naukowymi, ułatwiał korzystanie O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i przy prowadzeniu w y w i a d ó w literatury fachowej. po­ badania na węgierskiej polskim w s i i przy Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę ludo­ w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h prac etnograficznych umieszczane w w ę g i e r s k i c h fachowych czasopismach, wreszcie u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze jednym k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h . Foldesa nieoficjalnym ambasado­ rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem Wszystko to u p o w a ż n i a do n a z w a n i a L a s z l o etnografów p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w ) charakteru głęboko posiada on dotąd mu wdzięcznych, u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom wielu którzy oddanych pamiętają przyjaciół czym w Polsce, b y ł dla nich wielu ludzi O n sam i Jego g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e . 13 p a ź d z i e r n i k a 1985 r . m i n ę ł a piąta rocznica Jego tragicznej śmierci — stąd czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a . Laszlo Foldes urodził się jako ósme dziecko wiejskiego nauczyciela Zoltana F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j . W czasie w granicach Rumunii I I wojny światowej część Seklerów i przeniosła opuściła Siedmiogród, który się na Węgry. Wraz pozostał z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­ dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a , Laszlo wzmocnio- �224 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a całym Jego ż y c i u . W na 1951 r. L a s z l o uniwersytet, Foldes zdał obierając maturę jako g ł ó w n y w budapeszteńskim kierunek studiów liceum i zapisał etnografię i (Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf Talasi i folklorysta wielostronne prof. Ortutay). Zawsze jednak cechowało Foldesa prof. szerokie, s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie się muzeologię. stu­ w k u r s a c h socjo­ logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a , zainteresowania młodego czego. P o d też w p ł y w e m jego studenta ku problematyce Foldes zaczął który językoznawstwa intensywnie uczyć wiąże skierował porównaw­ się języków w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski, sło­ a biernie czeski, s ł o w a c k i , serbski i bułgarski. Jeśli już mowa o językach obcych, aby móc prowadzić studia porównawcze i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w pejskich. Niemieckim władał biegle, czytał po rumuńsku, angielsku euro­ i francusku. J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a . Zafascynowanie ską, zaważyło kulturą Seklerów, gisterska d o t y c z y ł a hodowli była całego p a r excellence życia kulturą u siedmiogrodzkich paster­ Foldesa. J u ż Jego p r a c a b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej, wodził. Równocześnie interesował kolędowania która na kierunku naukowym G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł przesiedleńców mieszkających ma­ z której się wy­ w obrzęd Budajeno, m i e j ­ s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i . D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń . równo tych dawną tradycyjną wyjeżdżał grup, do które U ich podstaw pozostały kulturę, jak Siedmiogrodu, i w rumuńskim przesiedleńców prowadził seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e leży k u l t u r a i dzieje Siedmiogrodzie na teren t e ż systematyczne w badania porównawcze za­ kontynuowały Węgier. Wielokrotnie grup ludności węgierskim. Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem jęte i badania etapy Seklerów, pasterzy gór Europy, ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych. a w y ł o n i ł y s i ę szeroko później kultur T a ostatnia d z i e d z i n a s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j po­ pasterskich i przyniosła zaintere­ Foldesowi uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy. Jeszcze badania W u początków nad hodowlą i tymże roku rozpoczął rawskiej. swej kariery n a u k o w e j , bo w pasterstwem w systematyczne Hortobagy na 1957 г., p r o w a d z i ł Węgrzech badania pasterstwa Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w Karpatach, w górach Rumunii i Bułgarii. W (teren Foldes Puszty). na Wołoszczyźnie polskich i 1967 r . p r o w a d z i ł Mo­ słowackich badania terenowe w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w mongolskich i starych M a d z i a r ó w Intensywna (badania p o r ó w n a w c z e eksploatacja terenu i systematyczne nad siodłem węgierskim). opracowywanie materiałów uzyskanych z k a ż ­ dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a Dogłębna ośrodków znajomość i ludzi, k t ó r z y pasterskiego. zagadnienia, a równocześnie zajmowali się pasterstwem, rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych zało pasterstwo zwykłą lizacji europejskie w jego swego p o m y s ł u i j u ż w całej Europie zbio­ (w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y uka­ i i pracowitością 1961 r. (a w i ę c w wydania podobieństwach dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą znajomość zrodziły myśl zaledwie lokalnych odmianach. Foldes przystąpił do Ze rea­ w k i l k a l a t po u z y s k a n i u �Z ŻAŁOBNEJ 226 KARTY m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e Viehzucht daktor und Hirtenleben Laszlo Zachęcony Foldes, wydana życzliwym w również Eurazji i w przez przyjęciem r a t u r z e etnograficznej rowe, in Ostmitteleuropa, Budapest Węgierską Akademię przez k r y t y k ę naukową Nauk, języku niemieckim, Północnej: poświęcone Viehwirtschaft hodowli und 699 ss. druku). tego u n i k a l n e g o dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł Afryce dzieło: 1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­ w lite­ podobne d z i e ł o i kulturze Hirtenkultur, zbio­ pasterskiej Budapest 1969 ( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) . Również pasterskiej praca doktorska Foldesa napisana (Rumunii i Karpat nawczym). Jej ubocznym produktem d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego bliografia historii gierskiej kultury jest ludowej 1967 r . d o t y c z y ł a szerokim bibliografia dużą wartość problematyki europejskim tle etnograficznych informacyjną Karpat. (Wrocław—Warszawa—Kraków Z zainteresowania w galicyjskich na posiada C z ę ś ć I I . Materiały do porów­ prac o Bi­ bibliografii wę­ 1967, O s s o l i n e u m ) . S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e not wiejskich w użytkowaniu ziemi, która była d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w przez w y c i ą g a n i e własnością gromady s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i , w., n a t o m i a s t w i w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w , gier j u ż w X V I I ho­ Jego pióra: Siedmiogrodzie funkcjonował roku losowania, typowy z a g i n ą ł n a terenie wspól­ co dla tra­ właściwych Wę­ do I I w o j n y świa­ towej. W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h rolnych z a p o c z ą t k o w a n e pobytem we układów F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d Laszlo F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o w Polsce. Do obszernym feste Frydmana artykułem Hubfensystem wracał wielokrotnie, opublikowanym in den j u ż po Nord-Karpaten a wyniki jego tej śmierci: pracy Ein zaowocowały Beispiel 1320 — (Friedmanvágása pobytu für das Frydman 1970), „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110. Mówiąc o osiągnięciach j a k o muzeologa. nym w Budapeszcie, uczestniczył w naukowych Od skończenia nie studiów gdzie b y ł k u s t o s z e m szeregu akcji należy pomijać zatrudniony działu muzealnych, przy pracy Laszlo był w hodowli Muzeum i pasterstwa. organizowaniu Foldesa Etnograficz­ Poza nowych opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a wie z o r g a n i z o w a ł od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m właści­ instrukcji muzealnego. W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń graficznych Węgierskiej Kutatócsportjához), A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s gdzie oprócz tym muzeów, pracy ściśle naukowej miał Akademia Etno­ Néprajzi powierzone sobie o b o w i ą z k i redaktorskie. Aby o Jego mieć pracy pełny obraz d z i a ł a l n o ś c i organizacyjnej w Laszlo Węgierskim Foldesa należy Towarzystwie jeszcze wspomnieć Etnograficznym, które w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e powyżej prace czasopisma redakcyjne dzieł zbiorowych, ponadto od „Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie, 1972 r. b y ł a następnie już redaktorem zapoczątkował w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd. Tytaniczna wprost praca nadwątliła sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w fizyczne s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j cyjnej. W 1972 r. U N E S C O delegowało i psychiczne chwili zdawałoby Laszlo Folde­ się największych siły sukce­ działalności naukowej i organiza­ Go, jako z n a w c ę zagadnień hodowli s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w nii. W drodze p o w r o t n e j 15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 i pa­ Turkme­ z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a . �226 Z ŻAŁOBNEJ Ostatnie 8 lat życia Laszlo Foldesa KARTY upłynęło do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby nowa szereg prac (świadczy o 1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a w a d z i ł badania terenowe, ficznej Oddziału tów s z p i t a l u nie w tym umiał szpitalem a jeszcze w y k o ń c z y ć bibliografia pozycji powrotami i napisać opublikowanych t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie Polskiej b y ć bezczynny Akademii Nauk. — uczył Komisji Nawet się języków, w po pro­ Etnogra­ czasie czytał, od już s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982), odwiedził Krakowskiego między zdołał poby­ gromadził ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y towarzysz pracy Niestety samego n i e 46 lat, ogromny w naukowej, wszelkie dały tym rezultatów. ostatnie dorobek która wysiłki 8 naukowy bohatersko walczyła lekarzy, najbliższej Laszlo lat jako Foldes zmarł człowiek i wdzięczną mu zdrowie, i przyjaciół 13 p a ź d z i e r n i k a ciężko pamięć o Jego rodziny, chory. przyjaciół Anna i życie. i Jego 1980 r o k u . Pozostawił po Żył sobie współpracowników. Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c2fb5fc603fe3573f3ac276cbf76329.pdf 904d40d50bd7833bbc852295f6c02937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1533 Title A name given to the resource Język białoruski a białoruska świadomość narodowa (sytuacja w dwóch miasteczkach Republiki) / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.214-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biłas, Agata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A G A T A BIŁAŚ J Ę Z Y K BIAŁORUSKI A BIAŁORUSKA ŚWIADOMOŚĆ N A R O D O W A (SYTUACJA W D W Ó C H M I A S T E C Z K A C H REPUBLIKI) Po rozpadzie ZSRR Białoruś jako jedna z ostatnich republik ogłosiła swoją niepodległość. Było to 21 sierpnia 1991 r. Początkowe posunięcia rządu nowo utworzonego państwa dążyły do podkreślenia jego wartości narodo­ wych, związanych z kulturą białoruską. Działania te dotyczyły przede wszyst­ kim symboliki narodowej, szkolnictwa, działalności kulturalnej. W większości szkół wprowadzono białoruski jako podstawowy język wykładowy, przyjęto też historyczne godło i flagę - związane z XV-wiecznymi emblematami wojsk białoruskich. Instytucje kulturalne zajęły się podnoszeniem świadomości oby­ wateli oraz popularyzacją kultury narodowej. Podjęto także próbę uwolnienia opracowań poświęconych historii Białorusi od wpływów ideologii radzieckiej. Ten okres aktywnej rebiałorutenizacji Republiki trwał do 1994 г., kiedy do władzy doszedł aktualny prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka. Od tego czasu sytuacja zaczęła się zmieniać, a białoruskie odrodzenie kulturalne, w tym językowe, zostało zahamowane. W ogłoszonym 14 maja 1995 r. referen­ dum 83,3% głosujących opowiedziało się uznaniem równorzędności rosyj­ skiego i białoruskiego, nadając temu pierwszemu status języka urzędowego. Wprowadzenie dwujęzyczności spowodowało powolne wypieranie białoruskie­ go przez rosyjski z urzędów, a także szkół. Zmianie uległ również stosunek do historii. Rosję zaczęto ponownie przedstawiać wyłącznie jako sprzymierzeńca Białorusi. W tym samym referendum głosowano także nad zmianą symboli państwowych i , zgodnie z jego wynikami, zastąpiono historyczną flagę (biało-czerwono-białą) oraz godło (Pogoń) symboliką niewiele różniącą się od tej z czasów Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. ł W trakcie swoich wcześniejszych badań na Białorusi spotykałam się z róż­ nymi poglądami na temat państwa białoruskiego i z różnym stosunkiem do niego. Postanowiłam bliżej przyjrzeć się tej problematyce, zwracając szczegól­ ną uwagę na stosunek Białorusinów do języka białoruskiego. Z moich rozmów wynikało, że nastroje patriotyczne są najsilniejsze w Mińsku i innych dużych miastach. Co prawda, zdecydowana większość mieszkańców stolicy, w tym 1 Dane według oficjalnego źródła białoruskiego: Centrwyborkomu. �216 A G A T A BIŁAŚ także zdeklarowani patrioci, posługuje się na co dzień rosyjskim, w tym mieście jednak najwięcej jest osób postulujących wprowadzenie jednego języka państwowego - białoruskiego. Jak mówili moi rozmówcy, sytuacja na wsi wygląda zupełnie inaczej: ludzie posługują się na co dzień miejscowymi gwa­ rami (białoruskimi), ale osób opowiadających się za powszechnym używaniem białoruskiego i przyjęciem go jako jedynego języka państwowego jest naj­ mniej. Dysponując takimi informacjami postanowiłam sprawdzić jak wygląda­ ją nastroje w niedużej miejscowości. W tym celu wybrałam Nieśwież i Kłeck, dwa miasteczka obwodu mińskiego. Przeprowadziłam tam ok. 50 wywiadów z Białorusinami, głównie inteligencją, ale także z osobami mniej wykształ­ conymi. Na moich rozmówców wybierałam najchętniej tzw. świadomych Bia­ łorusinów oraz pracowników kultury i oświaty. Postanowiłam dowiedzieć się, jaki jest stosunek moich informatorów do języka białoruskiego, jak odnosi się do niego, ich zdaniem, reszta społeczeństwa oraz gdzie szukają oni przyczyn tego, że nie jest on powszechnie używany. Pytałam też o stosunek do symboli narodowych, historii i aktualnej sytuacji Białorusi. W Kłecku i w Nieświeżu białoruski jest obecnie podstawowym językiem nauczania. W Nieświeżu tylko w jednej z czterech szkół lekcje prowadzone są po rosyjsku. W Kłecku natomiast, we wszystkich trzech szkołach obowiązuje język białoruski i tylko ostatnio (po przyjęciu ustawy o dwujęzyczności) w jednej z nich zorganizowano klasy z rosyjskim jako wykładowym. Mieszkańcy Kiecka, z którymi rozmawiałam, często podkreślali, że ich miasteczko jest miejscem szczególnym pod względem dbałości o język białoruski: Ja uże nie raz skazał, szto wot ety deputaty u nas w Wierchownom Sawiecie, katoryje nie rozmawiają po biełarusku, a na mowie sąsiada, ja mówił, że niech oni przyjadą do Kłecka, pobędą tutaj pół roku i będą rozmawiać po białorusku (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nauczycielki białoruskiego mówiły z dumą: Pro nas Niuhilewicz, naszpaet [...] Jon napisał wiersz, nam pryswiecił, naszemu horodu, szto u nas usio na biełaruskaj mowie (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Inaczej jest w Nieświeżu, gdzie mimo szkół z wykładowym białoruskim nie przywiązuje się dużej wagi do tego języka, podobnie zresztą jak do działalności kulturalnej na rzecz białoruskości. Wydaje mi się, że przyczyn tego należy szukać w inicjatywie władz rejonu kleckiego i ich stosunku do odrodzenia Białorusi: No, realna, to szto, na primier w pasliednije gody u nas, na primier, mnogije szkoły wiernuli sie k' biełaruskiemu jazyku. Wiernułi sie. Ot, na primier, w naszym rajonie, w kleckam, nasze rukawodztwa, wot rajonu, ani paddzierżywajut biełaruskije szkoły i u nas nietu ruskich szkół w rajonie, nietu. Chacia do etawa u nas uże, na primier, w Kleckie uże Het dwadcat nie było biełaruskaj szkoły. A ot, piereszli, no to piereszli my poslie, z dziewianosta pierwowo goda na biełaruski jeżyk tut w szkołach (Rosjanin, prawosławny, ok. 50 lat). Istotną rolę w kształtowaniu świadomości społeczności lokalnych odgry­ wają domy kultury i biblioteki. Takie placówki istnieją i działają w obydwu miasteczkach. Również one po 1991 r. rozpoczęły proces przechodzenia na język białoruski: No, u nas, na primier, w bibliotekie szto? Wsio dzieła na �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 217 biełaruskam jazykie. My uże piać Het nazad piereszli na eta (Rosjanin, prawo­ sławny, ok. 50 lat). Jednak, jak mi powiedziano, większość czytelników inte­ resują książki w języku rosyjskim: Ludzi prywykli czitać pa ruski, eta uże mnoga, mnoga Het. No, raz eta wazrażdajetsa, to pajawliajutsja i takije ludzi i wot, my sami chacim eta prapahandirować, i sami razmawliać na biełaruskaj mowie, na swajoj i dobra eta wiedać, i wsio. No, ludzie pa ruski, kanieszna prywykli (Rosjanka, ok. 40 lat, Nieśwież). Niewielu moich rozmówców posługuje się na co dzień językiem białoruskim. Mieszkańcy Nieświeża i Kiecka rozmawiają między sobą po rosyjsku z białoru­ skim akcentem lub w „zmieszanym" języku białorusko-rosyjsko-polskim. Stosu­ nek do białoruskiego, sposób jego postrzegania, zmienił się przez ostatnich kilka lat: Mnohije Bielarusy, jakije nie umiejut hawarit na rodnaj mowie, ani zrozumieli, szto ich ahermanili, ich oszukali. I jony uże kajut sia szto any uże dzieciej swoich nie pasylali w bielaruskie szkoły i prasili, znaczyt, aswabadzić ad izuczenia radnowo jazyka, jawliajtie, mnohije aswabadżali swoich dzieciej, Bielarusy, ad izuczenia swajewo radnowo jazyka (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nie można jednak powiedzieć, że używanie białoruskiego stało się teraz, podobnie jak kiedyś rosyjskiego, synonimem wykształcenia i prestiżu. Chyba niewielu Białorusinów postrzega rosyjski jako język obcy, język sąsiedniego państwa. Wielu świadomych Białorusinów porozumiewa się nim na co dzień, nawet jeżeli znają białoruski. M o i rozmówcy różnili się stosunkiem do języka białoruskiego, a także stosunkiem do symboli państwowych, niezależności Białorusi i do postaci prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Wśród postaw, z którymi się zetknęłam można zauważyć trzy wyjątkowo ciekawe, a równocześnie reprezentowane przez większą liczbę osób: pierwsza wyróżnia się zdecydowanym poparciem dla odrodzenia języka białoruskiego i niezależności Białorusi, historycznej symboliki oraz sprzeciwem wobec prezydentury A. Łukaszenki. Drugą okreś­ liłam jako „patriotyzm z urzędu", ponieważ występuje ona wśród pracow­ ników kultury i oświaty (jest charakterystyczna tylko dla części z nich), została wywołana zmianami w polityce kulturalnej państwa po 1991 roku. Trzecią postawę cechuje obojętność wobec problemu języka państwowego, poparcie dla polityki prezydenta i aktualnej symboliki Białorusi. Jak twierdzą „świa­ domi Białorusini", dotyczy ona głównie osób niewykształconych. Postawa ta jest słabo reprezentowana w moich wywiadach. Pierwsza z wyodrębnionych przeze mnie postaw mogłaby być określona jako „bycie świadomym Białorusinem". Postawa ta często wiązana jest z przy­ należnością do Białoruskiego Frontu Narodowego. Jednakże niewielu z moich rozmówców - świadomych Białorusinów - faktycznie sympatyzowało z tą partią. Niektórzy z nich są zwolennikami innych partii, inni nie wiążą się z żadną organizacją. Ponieważ jednak BFN jest jedyną liczącą się siłą opo­ wiadającą się po stronie odrodzenia kultury, języka i budowania państwo­ wości białoruskiej pod historycznymi symbolami, przy jednoczesnym sprze­ ciwie wobec prezydentury A. Łukaszenki, Białorusini będący zwolennikami �218 AGATA BIŁAŚ tych wartości są, automatycznie, uważani za sympatyków BFN. Przyjmuje się, że świadomymi Białorusinami może być tylko inteligencja. Z moich badań wynika, że tę postawę reprezentują także ludzie „prości", zwykli robotnicy kołchozowi. Tak więc świadomymi 'Białorusinami są zarówno ludzie z wyż­ szym wykształceniem, jak też ze średnim czy podstawowym, choć tych pierw­ szych jest niewątpliwie najwięcej. Poziom wykształcenia wpływa natomiast na sposób wyrażania poglądów. W wypowiedziach ludzi „prostych" najlepiej widać ich związek emocjonalny z Białorusią. Wyrażają go za pomocą języka silme nacechowanego uczuciowo: Biełarusia jest Bielarusia. I nie nada nikakich ...ja chaciu drużna sa wsiemi żyt. Drużna nada żyt sa wsiemi stronami. No, swaja strana dałżna byt swaja. A nie tak! [...] Biełarusia dalżna byt swaja. Ja każu, malieńkije strany wyżywajut, czamu Biełarusia nie magłaby wyżyt? Krasiwa strana i turisticzeskaja. I tiem bolie szto czieriez Biełaruś wies transport z Rosji idziot. - Baba! Biełarusia żywię i budiet żyt! (Białorusinka, prawosław­ na, ok. 65 lat i jej syn ok. 30 lat). Rozmówcy reprezentujący pierwszą postawę deklarują potrzebę jednego języka państwowego, białoruskiego: No, a gasudarstwienny jazyk, kanieszna, w Biełarusi dołżen byt biełaruski (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat); No, wsio-taki w dzierżawie powinna dzierżawna mowa być adna (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Wyrażają też chęć rozmawiania po białorusku: No, chce sie żeby rozmawiać po biełarusku, żeby szkoły były biełoruskie chce się. Choć nikt nie zapreszczajet. Choczesz w biełarusku idzi, choczesz w rusku. No, chciała sie by bolsze biełaruskości. Swego czegoś chciało się by. Wy chcecie polskiego wszystkiego, panie chcą, my też chcemy (Białorusinka, prawo­ sławna, ok. 65 lat). Równocześnie nawet wśród osób deklarujących chęć upowszechnienia języka białoruskiego niewiele jest takich, które posługują się nim na co dzień. Osoby reprezentujące tę postawę podkreślają także znaczenie języka dla kul­ tury: Raz zachawajetsa mowa, znaczit budziet razwiwatsia i bahacieć kultura naroda (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Pozytywny stosunek do języka białoruskiego łączy się z chęcią przywróce­ nia biało-czerwono-białej flagi i godła Pogoni. Powrót do symboli historycz­ nych oznacza dla nich również odrodzenie narodowe i kulturalne: Gierb eta wsiegda simbał rieżima, katory jest. Pa drugomu być nie możet. Paciemu pamieniałas Pagonia? Patamu szto cie wriemiena gierb nasil pryznaki, imienna nacjonalnowo, budziem hawarić, prosta biełaruskawo odradzenia Biełarusi. Wot, etot Pagonia, on simboł nacjonalnowo odradzenia, a siejczas eta drugoj simboł (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). I jeszcze jedna wypowiedź nauczycie­ la z białoruskiego gimnazjum: Nasze ucznie tak razumiejuć, szto nasz ściach, toj ściach [biało-czerwono-biały], szto nasz gierb, eta gierb Pahonia, z jakim my wychodzili na hrunwaldzku bitwu, z waszymi prodkami, z Litowcem, Ukraińcem, suprać Kryżakam. Nasz (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Charakterystyczne dla postawy pierwszego typu jest także twierdzenie o konieczności uniezależnienia Białorusi od wpływów państw ościennych. Bia- �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 219 łoruś, według tej grupy informatorów, powinna być niezależna. Jest to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne. Z wypowiedzi wyrażających potrzebę niezależności Białorusi można często wywnioskować, że rozmówcy nie uważają jej za zupełnie wolną: Chacia nasz prezydent haworit, szto my samastojne, na samaj sprawie, kali poczytać ustawu połażenie ab etym sajuzie, to nie ka zrozumieć czy my samastojne, czy my znowu siewierazapadnyj kraj (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). W rozmowach z osobami reprezentującymi postawę „świadomej białoruskości" uderza spo­ sób wypowiadania sądów na temat języka, kultury i państwa białoruskiego. Słychać w nich wyraźne zaangażowanie uczuciowe, świadczące o silnych wię­ zach z białoruską tradycją narodową w szerokim rozumieniu. Druga wyróżniona przeze mnie postawa również charakteryzuje się popar­ ciem dla odrodzenia i upowszechnienia języka białoruskiego, ale nie jest tak silnie nacechowana emocjonalnie jak pierwsza. Poza tym wśród prezentują­ cych ją osób liczni są zwolennicy polityki prezydenta i aktualnej symboliki państwowej. Jak już wspomniałam, jest ona częsta wśród pracowników oświa­ ty i kultury, którzy musieli dostosować się do nowej polityki w niezależnej Republice. Osoby reprezentujące tę postawę, w przeciwieństwie do świado­ mych Białorusinów uważają, że stan świadomości narodowej w ich ojczyźnie jest wystarczający: [...] dla haradżan absolutna balszost jony żywut w Biełarusi i zwykła adczuwajut siebie Białarusami, tak jak i hramadzianin w kożnej krainie. I nie wiedaju szto Francuz na siołnieszni dzień wielmi hwaluje etoj prabłiem, szto on adczuwajet sia hramadzianinem Francji, u niewo druhije prabłiemy, prabliemy asabiste, prabliemy pa robocie, jeszcze nieki tam prabliemy (Białorusinka, ok. 40 lat). Niemniej jednak rozmówcy podkreślają potrzebę znajomości historii Białorusi i niezależności Republiki. Osoby należące do omawianej tu grupy mają różny stosunek do symboli państwowych Białorusi oraz polityki pre­ zydenta. Zazwyczaj poparcie dla prezydenta pociąga za sobą poparcie dla aktualnej symboliki państwowej, a z kolei sprzeciw wobec A. Łukaszenki najczęściej łączy się z postulowaniem przywrócenia historycznego godła i flagi. Trzecia postawa jest zupełnie różna od dwóch poprzednich. Osoby pre­ zentujące ją wykazują się całkowitą obojętnością wobec białoruskiego dzie­ dzictwa historycznego i brakiem potrzeby jego poznawania. Rozmówcy ci podkreślają drugorzędne znaczenie języka narodowego dla kontaktów między­ ludzkich: Mnie każetsja, kakaja raznica jakij jazyk [...] Liż by był czieławiek i um w gaławie. Na kakom skazał, na tom i razabrał (Białorusinka, prawo­ sławna, 47 lat). W wypowiedziach tej grupy informatorów słychać przekona­ nie o konieczności związku Białorusi z Rosją: Da, sajuza chocim wsie. [...] A wsio-taki nam z Rasijaj budzie, Biełarusom lekcze żyć [...] (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wśród moich rozmówców niewiele jest osób, które by prezentowały oma­ wianą postawę. Bardzo często słyszałam jednak o niej od „świadomych Biało­ rusinów". Przywoływali ją, by wskazać przyczyny współczesnej sytuacji państwa i narodu białoruskiego. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy oceniano �220 AGATA BIŁAŚ zaangażowanie społeczeństwa w odrodzenie białoruskie, gdy poszukiwano źródeł bierności znacznej części Białorusinów: Oj, aż nie magu. Sąsiedzi mówią: Mnie iżby haraszo żyłoś. Kto by nie był (Polak, katolik ok. 75 lat); Ja znam mnoga ludziej.ja daże udziwliena, szto prawda eta to, szto skazali pa telewizoru i radio. Eta prawda szto napisali w haziecie. A mnienie sasiedow, pus ana sama w niom jest ana, ano nie waspryniotsa. Takaja jiłasojia... (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Mówiąc o obojętnym stosunku do języka i kultury narodowej świadomi Białoru­ sini podkreślają przede wszystkim głębokie zaufanie wielu osób do prezydenta: Eta on [prezydent] pamieniał [symbole państwowe], eta była biełaruskaja. On pamieniał. Jeśli by on narysował byka z wymieniem, sztoby doić i ludzie pragłasawaliby (Polak, katolik, ok. 75 lat). Według moich rozmówców takie podejście do własnego państwa i jego języka spotyka się najczęściej wśród osób niewykształconych i nie interesują­ cych się polityką. Dla nich ważniejsze są aktualne problemy ekonomiczne: [...] Lepszaja żyzń kali on [prezydent] budzie na biełaruskom jazyku. Jak nie była etawo chleba, tak nie budziet. A jak on budzie hawaryć pa francuski, a daść kusok chleba, tak [...] dla Biełarusow (Białorusin, prawosławny, ok. 65 lat); Kakaja nam raznica? Haj i wasz pryjedzie Polak prawić, aby nam dawał pensji na chleb. Kłopot nam z jakowo gasudarstwa budzie prawideł! Aby za naród szoł, kab nam lekcze żyć było wsiewo (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wydaje się, że zaprezentowane powyżej postawy występują powszechnie w Republice. Potwierdzali to moi rozmówcy, odwołując się do własnych do­ świadczeń z podróży po Białorusi. Na podstawie tychże doświadczeń bardzo często (głównie u świadomych Białorusinów) pojawiała się opinia o braku woli odrodzenia narodowego. Jakie były lub są tego przyczyny? Powszechnie szuka się ich przede wszystkim we współczesnej sytuacji polityczno-gospodarczej Białorusi, rzadziej w odległej historii. Być może związane jest to z, zauwa­ żaną zresztą, niewystarczającą bądź tendencyjną wiedzą na temat własnej historii. Innym powodem (podawanym przez moich rozmówców) popierania polityki władz i związku z Rosją oraz opowiadania się za symboliką przypo­ minającą tę z czasów BSSR jest przyzwyczajenie. Równie istotnym problemem są oficjalne środki masowego przekazu (jedyne powszechnie dostępne), będące dawniej narzędziem propagandy sowieckiej, a dzisiaj łukaszenkowskiej. Wyda­ je się jednak, że sama analiza aktualnej sytuacji polityczno-ekonomicznej nie wystarczy, by zrozumieć brak widocznych powszechnie działań probiałoruskich. Białorusini wybrali inną drogę rozwoju niż pozostałe republiki byłego ZSRR, dlatego przyczyn obecnej sytuacji trzeba poszukać głębiej. Wielu z mo­ ich rozmówców, zaangażowanych w problem białoruskiego odrodzenia naro­ dowego i kulturalnego uważa, że można je znaleźć w historii Białorusi. Jedną z najistotniejszych jest brak tradycji państwowości. Z tego wynikała np. polonizacja wyższych warstw społeczeństwa (w Wielkim Księstwie Litew­ skim). Późno powstała białoruska idea narodowa (koniec X I X w.). Dodat­ kowym problemem jest sprawa samej nazwy tych ziem. Jako Białoruś zaczęto je określać dość późno, w dodatku używanie tej nazwy było zabronione �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 221 w X I X w. (1840 r.) przez władze carskie. Odgrywało to także pewną rolę w kształtowaniu specyficznej mentalności Białorusinów: Biełaruś takoj [...] pa duszy cieławiek, szto jemu nada sztoby hto ta kamandował (Białorusin, prawosławny, ok. 35 lat); Biełarusy pamiarkowne, Biełarusu kamandujuć, hrajuć tak, buduć skakać tak, aby dobra, aby cicha, aby spokojna [...] (Biało­ rusinka, ok. 40 lat). Mentalność ta jest także związana, jak dowodzi jeden z moich rozmówców, z obowiązującym na tych ziemiach przez wiele wieków prawem pańszczyźnianym: No, w Polszczy nikagda nie była krypasnowo prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Značit raznica balszaja. Kryposnoje prawo, pańszczyzna [...] Paetamu nie prywykli tak być swobodnym (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Kolejną przyczyną jest brak Kościoła narodowego: No, kak taż Polsza... wsio-taki, no wam pamahla relihia (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Ten problem chciałabym omówić szerzej. Być może szansę zostania Koś­ ciołem narodowym Białorusinów miał unityzm, który zdobył szerokie popar­ cie społeczne (w okresie od X V I do X V I I I w.). Dość szybko jednak zro­ zumiano, jak duże zagrożenie stanowił on dla prawosławia (ale też dla katoli­ cyzmu). Stąd polityka carska z początku X I X w. - drastycznie likwidująca wszelkie przejawy unityzmu. Dopiero po 1991 r. podjęto próby reaktywowania tego obrządku. Jest on jednak zbyt słaby, by stać się białoruskim Kościołem narodowym. O wpływy na ziemiach obecnej Białorusi walczyły przez wieki dwa Kościoły: prawosławny i katolicki. W każdym z nich obowiązuje inny język: w cerkwi językiem liturgii jest starocerkiewnosłowiański, a językiem kazań zazwyczaj rosyjski. W Kościele katolickim przez długi czas językiem obowiązu­ jącym był (po łacinie) polski. W roku 1991, bp Tadeusz Kondrusiewicz, administrator apostolski, polecił wprowadzenie białoruskiego do liturgii Mszy Św. wszędzie tam, gdzie pojawiły się takie prośby. Chciałam się dowiedzieć czy używanie różnych języków w dwóch największych na Białorusi Kościołach ma wpływ na stosunek do języka ojczystego Białorusinów. Okazało się, że świa­ domi Białorusini wyrażają swoje zadowolenie z polityki Kościoła katolickiego, ale, ich zdaniem, nie ma to wpływu na poglądy wiernych. Ponieważ, jak wynika z moich badań, świadoma białoruskość nie wy­ kształciła się u moich rozmówców dzięki polityce Kościoła (większość z nich to prawosławni), ani nie została wpojona w szkole, która przez 50 lat prowa­ dziła politykę sowietyzacji i potępiania idei narodowych, rozumianych jako nacjonalizm, musiała zrodzić się na skutek innych doświadczeń. Należy zau­ ważyć, że nie wszyscy „świadomi Białorusini" byli „świadomi" przez całe swoje życie. Dla wielu problem identyfikacji narodowej powstał dopiero po upadku ZSRR. Wtedy obywatele Białorusi, tak samo jak mieszkańcy innych republik, musieli nauczyć się myśleć o sobie jak o mieszkańcach małego państwa, a nie ogromnego mocarstwa. Co za tym idzie, musieli zrezygnować z identyfikowania się z kulturą wielkiego obszaru zamieszkałego przez różne narodowości, a zacząć poznawać lepiej swoją mniejszą ojczyznę. Polityka państwowa prowadzona w latach 1991-1994 propagowała kulturę i język �222 AGATA BIŁAŚ białoruski. Wielu „świadomych Białorusinów" wybrało taką identyfikację dzięki tej polityce. Inni wynieśli swoją białoruskość z domu rodzinnego. Sytuaq'a języka białoruskiego na Białorusi nie jest dobra. Nie tylko dlatego, że: w obszczem ta naród nie gawarit na niom (Białorusinka, prawosławna ok. 45 lat), ale przede wszystkim dlatego, że nie chce się tego nauczyć. Państwo pozwala na posługiwanie się obcym językiem. W rzeczywistości jednak to nie rosyjski jest językiem obcym dla wielu mieszkańców Białorusi, ale białoruski. Polityka państwowa stawia zdecydowanych zwolenników języka białoruskiego oraz odrodzenia narodowego na uboczu życia politycznego. Jakby kontynuując politykę komunistyczną, potępia zdecydowane dążenia narodowe jako nacjona­ lizm. Słowo naqonalizm, jak dowiedziałam się od moich rozmówców, za czasów ZSRR było wyjątkowo silnym oskarżeniem. Deklarowanie potrzeby ustanowienia w państwie białoruskim tylko jednego języka państwowego (białoruskiego) traktowane jest przez środki masowego przekazu, podporządkowane prezydento­ wi, jako przejaw nietolerancji. Jest to dość zręczne posuniecie, gdyż społeczeństwo Białorusi po wielu latach propagandy sowieckiej bardzo się boi nietoleranqi. Nie jest to jednak strach przed nietolerancją wobec własnych poglądów, ale strach przed wmówionym zagrożeniem ze strony poglądów nietolerancyjnych. Mówiąc o białoruskiej świadomości narodowej należy powiedzieć o „tutejszości". Kiedy w X I X w. zakazane było używanie słowa 'Białorusin', miesz­ kańcy tych ziem - mówiąc o sobie - określali się jako „tutejsi". Dziś deklarują się oni jako Białorusini, uważając jednocześnie, że posługiwanie się językiem białoruskim nie jest konieczne. Świadomość białoruska to z jednej strony fakt, że obywatele Białorusi uważają się za członków narodu białoruskiego. Z drugiej strony „świadomy Białorusin" to nie tylko członek społeczności uważanej za naród, ale też zwolennik, propagator atrybutów tego narodu, przede wszystkim języka, historii, w której się ten naród wykształcił, historycz­ nej symboliki, postulujący niezależność Białorusi. Taka świadoma białoru­ skość nie jest częsta, także w miasteczkach, w których prowadziłam swoje badania. M o i rozmówcy wspominali o kompleksie mieszkańców miasteczek i wsi w stosunku do dużych miast. Ich postawy są mniej odważne, raczej oczekują „nowinek" lub zarządzeń ze stolicy. Kiedy osoba z prowincji jedzie do Mińska, dookoła słyszy język rosyjski, białoruski - jej zdaniem - odbierany jest jako język wsi. A jak podkreśla „świadoma Białorusinka": Jeśli u naroda jest jazyk, to kanieszna jest i gardnost za swaju nacju, jest szto ta asobiennowa. Jest panimanie, szto wot: ja Bielarus (Białorusinka, ok. 35 lat). LITERATURA D z w o n k o w s k i R. 1993 Kościół katolicki na Białorusi - przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe", T . I I , z. 1(2), Poznań, s. 163-175. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, edycja Spotkania, Warszawa. �JĘZYK BIAŁORUSKI A ŚWIADOMOŚĆ NARODOWA 223 E n g e l k i n g A. Nacje to znaczy grupy religijne, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 W kościele trzeba po polsku, „Fraza", nr 10, s. 73-79. 1996 Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne, I.Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 225-236. 1996a Fenomen odrodzenia. Jeszcze raz o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi, „Rocz­ nik Wschodni", nr 3, s. 113-125. Sajewicz M. 1993 Wyobrażenie ,,małej ojczyzny" w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, J.Bartmiński (red.), Lublin, s. 125-139. Smułkowa E. 1993 Problemy języków narodowych w praktyce religijnej na białorusko-pobkim pograniczu etniczno kulturowym, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger (red.), Т. VII, s. 85-93. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, nr 15, Warszawa. A G A T A BIŁAŚ T H E BELORUSSIAN L A N G U A G E A N D B E L O R U S S I A N N A T I O N A L CONSCIOUSNESS Summary In 1991 Belorussia became an independent state and the authorities endeavoured to propa­ gate national language and culture. However, some years later Aleksander Łukaszenko became the president and the process of national revival was set back again. He ordered the change of national symbols of Belorussia to the ones resembling those of the Soviet republic. Russian was introduced again as the second official language. The problem of my study were the people's attitudes to these changes. The field research concerned the communities of two little towns. Most of my respondents belonged to the "intelligent­ sia". They told me about their own attitudes to national problems and the attitudes of other people. The attitudes that were described basing on these data can be classified into three types. The first refers to the "nationally conscious" group, emotionally atached to Belorussian tradition, culture and language. Another is typical for many people employed in education,in cultural activities. They support Łukaszenko but they are also for cultural revival and the revival of the language. The third type of attitude means total indifference to both the official language and national tradition. It is characteristic to people of low education. Belorussian language is not in common use in the country. Small is the knowledge of the history of the nation, most people believe there is no need of such knowledge. There are several determinants which have contributed to such situation, the country had a particular history, there was no religion which could be considered ad "national church" (unlike in some other countries of this part of Europe). The influence of official propaganda should be taken into account too, and the specific mentality of the people on this area. Those defined as the "conscious Belorussians" point at the importance of the language for national revival even though the language is not commonly used. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim, oprawne w imitację skóry, ze złoceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. /. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z . Wójcik), Wrocław 1995 (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wy­ darzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Diva polskie pamiętniki £ Syberii XVII—XVIII wiek (Red. nauk. A. Kuczyński), Wrocław 1996 (cena: 20,00 zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek X V I I ) i Ludwika Sienickiego (wiek X V I I I ) przebywających na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki są opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyj­ skich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskiej tubylców. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław tel. 071/44-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c01abf279217c0285eb21035dcc4df24.pdf 0cc3ef2188691645bfcad2f651c1963b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6097 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Tybet - uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5685 Title A name given to the resource Obóz uchodźców jako atrakcja turystyczna / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.51-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA. KTO I PO CO OD(Z)WIEDZA DIASPORĘ TYBETAŃSKĄ? MOJA DROGA DO ANTROPOLOGII TURYSTYKI Turyści nigdy nie stanowili „przedmiotu” moich zainteresowań badawczych. Gdy w roku 2004 rozpoczynałam badania terenowe na potrzeby rozprawy doktorskiej w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach1, obiecałam sobie, że będę unikać jakichkolwiek kontaktów z osobnikami należącymi do mojego „gatunku”, czyli przedstawicielami tzw. kultury zachodniej. Chciałam – jak na początkującą antropolożkę przystało – przebywać wyłącznie w otoczeniu tzw. tubylców, czyli, w moim przypadku, uchodźców. Okazało się to jednak niemożliwe. Gdziekolwiek byłam (a w teren jeździłam każdego roku przez kolejne pięć lat) – w dużych rolniczych obozach w południowym stanie Karnataka, w małych rzemieślniczych osadach na przedgórzu Himalajów czy w tybetańskiej dzielnicy w Delhi – wszędzie natykałam się na inji. Inji to określenie używane przez Tybetańczyków i oznaczające dosłownie Anglika/Angielkę. Jest ono prawdopodobnie tybetańskim fonetycznym zapisem słowa English, gdyż to właśnie Brytyjczycy byli pierwszymi białymi, z którymi na większą skalę – zresztą w mało przyjemnych okolicznościach zbrojnej inwazji w początkach XX wieku – zetknęli się Tybetańczycy w Tybecie. Dziś termin ten jest popularnie używany na określenie wszystkich przedstawicieli tzw. zachodniego świata, zwłaszcza białych. Inji byli zatem wszechobecni w świecie diaspory tybetańskiej. Czego tam szukali? Dean MacCannell – autor klasycznej już pozycji z zakresu badań nad zjawiskami turystycznymi (1976; polskie wydanie 2002) – ukuł koncepcję turystyki jako poszukiwania autentyczności. W praktyce jednak to turysta staje się impulsem do wytwarzania w odpowiedzi na jego potrzeby autentyczności przez tych, których postrzega jako „egzotycznych Innych”. Jednocześnie stanowi nośnik wartości i wyobrażeń konstytuu­ jących kulturę, z której się wywodzi – tak, jak on konsumuje kulturę Innego, tak Inny konsumuje kulturę turysty. W tym względzie turyści odwiedzający obozy tybetańskie wywierają wpływ zarówno na indywidualne życia konkretnych uchodźców (żeniąc 1 Zasadnicza część badań została przeprowadzona w ramach gruntu promotorskiego MNiSW nr N N109 3683 33 zatytułowanego „Kultura a polityka. Na przykładzie młodego pokolenia uchodźców tybetańskich w Indiach” (2007–2009). �52 NATALIA BLOCH się z nimi, pomagając im uzyskać wizę do swojego kraju, sponsorując ich dziecko, klasztor, przychodnię itd.), jak i na tzw. produkcję kulturową (zob. McGuckin 1997) oraz tworzone przez nich dla świata zewnętrznego autoreprezentacje. Ta specyficzna wymiana nigdy oczywiście nie jest w pełni równoważna, gdyż mamy tu do czynienia z relacjami władzy wynikającymi z różnic na poziomie pochodzenia, statusu społecznego i ekonomicznego czy płci społeczno-kulturowej, ale zawsze jest to interakcja, w której obie strony są jednocześnie nadawcami i odbiorcami2. Turysta jest więc tym, który pragnie zajrzeć za kulisy wielkiego spektaklu, jaki wyreżyserował i wystawił dla niego przemysł turystyczny. Pragnie, by to, co widzi, jak i jego doświadczenie tego, było „prawdziwe”, aby nie było aranżowane na jego potrzeby; chce zyskać „dostęp do rzeczywistości toczącej się własnym trybem”, do świata, który „działał na swój sposób, zanim [turyści] przyjechali i będzie tak działał wówczas, gdy odjadą” (Wieczorkiewicz 2008, s. 78). A gdzie szukać autentyczności, jak nie w obozie uchodźców – miejscu powszechnie wyobrażanym jako przestrzeń ludzkiego cierpienia. Cierpienia nie można przecież udawać, jest więc ono doświadczane przez turystów jako autentyczne i w tym sensie atrakcyjne. Czy zatem można zaklasyfikować od(z)wiedzanie obozów uchodźców jako rodzaj tanatoturystyki? Żadna z pięciu klasycznych już kategorii atrakcji tanatoturystycznych wyróżnionych przez Anthony’ego V. Seatona (1996; 1999), z których wszystkie dotyczą bezpośrednio śmierci3, nie uwzględnia obozów uchodźców. Jednak cierpienie jest ontologicznie związane z umieraniem, a z diasporą tybetańską wiąże się – według oficjalnych danych strony tybetańskiej – śmierć 1,2 miliona Tybetańczyków. Ponadto sama tanatoturystyka ulega ciągłemu redefiniowaniu i obejmuje dziś również miejsca związane z niewolnictwem czy więziennictwem, czyli zjawiskami, które łączy nie tylko doświadczenie cierpienia, ale też kategoria podporządkowania. Mimo że obozy można idealistycznie postrzegać jako „drugą szansę życia”, to uchodźcy – usytuowani w złożonej sieci relacji władzy nazywanej przez badaczy międzynarodowym reżimem uchodźczym (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989), izolowani i dyscyplinowani, o ograniczanej możliwości tworzenia własnych reprezentacji – zaliczają się do licznego grona tzw. grup podporządkowanych (subaltern). Podróż jako projekt konstruowania tożsamości i budowania statusu społecznego przez (po) nowoczesnego turystę to osobny temat, który w tym miejscu jedynie sygnalizuję. Erik Cohen w jednej z zaproponowanych przez siebie typologii doświadczenia turystycznego posługuje się między innymi kryterium wpływu odbytej podróży na kształtowanie tożsamości czy też nowej biografii turysty (1979). W tym sensie ja również – jako turystyka-badaczka – buduję swój status „tybetolożki” i „piszę” swoją biografię, konsumując to, co nazywam tybetańską kulturą. 3 Należą do nich: miejsca śmierci zadawanej publicznie (np. egzekucji); miejsca masowych śmierci (np. obozy zagłady, miejsca katastrof, pola bitewne) lub śmierci osób znanych (np. Kennedy’ego); miejsca pochówku i miejsca pamięci (np. katakumby); muzea gromadzące materialne dowody lub symboliczne reprezentacje śmierci (np. muzea wojny); inscenizacje czy też rekonstrukcje śmierci (np. bitew) (Seaton 1999, s. 131). Tanatos to bóstwo z mitologii greckiej uosabiające śmierć, syn Nocy, przedstawiany jako młodzieniec z czarnymi skrzydłami u ramion i zgaszoną, opuszczoną w dół pochodnią w ręku, stojący „smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka” (Parandowski 1950, s. 171). Malcolm Foley i John J. Lennon, którzy jako pierwsi zdefiniowali pojęcie „ciemniej turystyki” (dark tourism), określili ją jako odwiedzanie miejsc katastrof, masowej śmierci, ludobójstwa i morderstw (1996). 2 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 53 Jednocześnie obozy tybetańskie w Indiach dają poczucie bezpieczeństwa i podstawowego komfortu, które są koniecznymi warunkami doświadczania inności przez turystów (Cohen 1972). Diaspora tybetańska trwa już ponad pół wieku, a miejsca zamieszkałe przez uchodźców przypominają bardziej wiejskie osady niż prowizoryczne obozy znane z przekazów medialnych (co jest między innymi rezultatem umiejętnie prowadzonej przez władze uchodźcze polityki). W wielu przypadkach oferują gościom domy noclegowe, lokale gastronomiczne, a nawet dostęp do Internetu. Łącząc elementy autentyczności (inności) i bezpieczeństwa (swojskości) nadają się zatem idealnie na atrakcję turystyczną. W związku z powyższym uznałam, że skoro turyści współtworzą, choćby przejś­ ciowo, społeczność, którą badam, nie mogę ich ignorować. Tym bardziej, że to, jak ja sama byłam postrzegana przez uchodźców, w dużej mierze wynikało z ich doświadczeń w kontaktach z przybyszami z tzw. Zachodu i zbudowanych na tej podstawie o nich wyobrażeń4 (zob. Bloch 2011a). Przyjrzenie się poszczególnym kategoriom inji od(z)wiedzających diasporę tybetańską pomogło mi w umiejscowieniu mnie samej w terenie i interpretowaniu stosunku „moich badanych” do mnie w zależności od tego, do której grupy turystów mnie klasyfikowano. Dlatego też w niniejszym artykule chcę skupić się nie tyle na oddziaływaniu turystów na obozy i ich mieszkańców – co stanowi osobny, intrygujący przedmiot dociekań – ale przyjrzeć się motywacjom, jakimi kierują się „goście z Zachodu” w wyborze obozu uchodźców tybetańskich na cel swojej podróży, oraz temu, jak są oni postrzegani przez uchodźców. Kierując się postulatem Erika Cohena, aby nie unifikować kategorii turysty i doświadczenia turystycznego (2007, s. 58) – zwłaszcza gdy wychodzimy poza obszar turystyki zorganizowanej – wyróżniłam siedem typów turystów od(z)wiedzających diasporę tybetańską, których charakterystykę przedstawiam poniżej. Kategorie te – jak wszystkie teoretyczne modele – są oczywiście płynne, często nakładające się na siebie i podlegające zmianom w czasie i przestrzeni, pozwalają jednak odpowiedzieć na pytanie, czego turysta może szukać w obozach uchodźców. Kryterium motywacyjne było również podstawą stworzenia przez Cohena pierwszej fenomenologicznej typologii doświadczenia turystycznego: turysta podejmuje decyzję o celu i formie podróży, kierując się tym, czego brakuje mu w jego przestrzeni życiowej (1979). Po Cohenie na gruncie antropologii i socjologii turystyki wypracowanych zostało wiele typologii turystów. Ja jednak proponuję własną klasyfikację ze względu na specyficzny cel podróży, jakim jest uchodźctwo. Niemniej, poddając analizie poszczególne 4 W podobny sposób turystykę jako intrygujący przedmiot badań odkrył Cohen – uważany za prekursora socjologii i antropologii turystyki. Cohen – wówczas jeszcze doktorant na Wydziale Socjologii w Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, ale zafascynowany antropologią społeczną po pobycie studyjnym w Wielkiej Brytanii – rozpoczął w roku 1966 badania terenowe w izraelskim mieście Akka (ang. Acre). Badania te były poświęcone wzajemnym relacjom młodych Arabów i Żydów, szybko jednak w relacjach tych pojawił się nowy aktor społeczny – młode zachodnie turystki, wchodzące w interakcje z arabskimi młodzieńcami. Wówczas Cohen postrzegał je jako intruzów w swoim projekcie badawczym i starał się ignorować ich obecność. Z czasem jednak to „zakłócenie”, jak je nazwał, stało się punktem zwrotnym w jego naukowej karierze: „Początkowo turystyka pojawiła się podczas moich badań terenowych jako coś z zewnątrz, jako niepożądane zakłócenie ‘mojej’ społeczności dokonane przez obcych” (Cohen 2007, s. 59). �54 NATALIA BLOCH kategorie turystów, będę odnosić je do typologii innych autorów. W ten sposób pragnę nie tylko umiejscowić zaproponowaną przeze mnie klasyfikację na mapie antropologii i socjologii turystyki. Osią, wokół której konstruowałam kategorie omówione w niniejszym artykule, jest autentyczność, stąd liczne odwołania do MacCannella. Z kolei po typologię autorstwa Krzysztofa Podemskiego sięgam, gdyż dotyczy ona turystów odwiedzających Indie. Wreszcie odnoszę się do propozycji Cohena nie tylko dlatego, że należą one do klasyki przedmiotu, ale ze względu na wykorzystanie przez niego kryterium motywacyjnego, po które ja również sięgam. W odniesieniu do diaspory tybetańskiej, jedyną znaną mi próbę jej ujęcia pod kątem turystyki podjął Eric McGuckin w rozprawie doktorskiej poświęconej wpływowi turystów na produkcję kulturową wytwarzaną przez uchodźców. Wyróżnił on cztery podstawowe kategorie turystów: podróżników, wolontariuszy, dharmas i badaczy (1997, s. 358). Praca ta jednak nie została opublikowana w formie książkowej, a badania terenowe, na których ją oparto, ograniczyły się do Dharamsali. TURYŚCI OKAZJONALNI Pierwszą kategorią inji, których można spotkać w obozach, są turyści okazjonalni, tzn. tacy, którzy trafili do obozów „przy okazji” zwiedzania Indii. Indie stanowią popularną destynację turystyczną – niskobudżetowe, bezpieczne, o ciepłym klimacie i różnorodnej ofercie obejmującej wszystko, od zabytków architektury i sztuki poczynając, poprzez duchowe doznania, a na kontakcie z naturą kończąc. Z kategorią turystów okazjonalnych najczęściej mają do czynienia uchodźcy mieszkający w regionach himalajskich, które ze względu na walory krajobrazowe i rozwiniętą infrastrukturę, zwłaszcza w tzw. stacjach górskich, są częstym celem turystycznych wypraw5. Niektórzy Tybetańczycy z Darjeelingu6 w Zachodnim Bengalu, Leh w stanie Jammu i Kaszmir oraz Dharamsali, Manali czy Shimli w stanie Himachal Pradesh wykorzystali to zainteresowanie i uczynili z niego swoje źródło dochodu, produkując i sprzedając turystom tzw. rzemiosło tybetańskie. Mylnym jest jednak rozpowszechnione wyobrażenie, że uchodźcy tybetańscy w Indiach utrzymują się przede wszystkim z turystyki i handlu wyrobami rzemieślniczymi. Korzyści z zainteresowania turystów Tybetem na uchodźstwie czerpią przede 5 Nie tylko zresztą turystów zagranicznych, ale również krajowych. Dla Indusów z nizin miejscowości górskie w okresie upałów i monsunu są wymarzonymi miejscami na odpoczynek. Takim miejscem zdominowanym przez indyjskich turystów, a zwłaszcza pary w podróżach poślubnych, jest Dalhousie w stanie Himachal Pradesh – żyjący tam Tybetańczycy do nich właśnie kierują swoją ofertę handlową. 6 W niniejszym artykule dla zapisu terminów i nazw tybetańskich stosuję transkrypcję angielską, gdyż nią również posługują się uchodźcy tybetańscy. Dla celów identyfikacyjnych w nawiasie podaję transliterację według systemu opracowanego przez Turrella V. Wyliego (1959). Aby z kolei nie wprowadzać niespójności w zapisie, pozostaję również przy angielskim zapisie nazw geograficznych w Indiach (np. Himachal Pradesh zamiast Himaćal Pradeś), z wyjątkiem tych nazw, które już się upowszechniły w języku polskim (jak np. Kaszmir). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 55 wszystkim obywatele indyjscy, gdyż prawa uchodźców tybetańskich w Indiach do chociażby nabywania ziemi czy nieruchomości (w celu zakładania sklepów, domów gościnnych czy punktów gastronomicznych) są bardzo ograniczone (zob. Bloch 2011b, s. 325–326). Stanowi to problem zwłaszcza w miejscach, gdzie Tybetańczycy żyją w rozproszeniu, to znaczy nie na ziemi wydzierżawionej im przez władze indyjskie. Przykładowo w Shimli Tybetańczycy sprzedają swoje rzeczy na niewielkim, położonym nieco na uboczu targowisku, złożonym z krytych folią i blachą falistą bud, podczas gdy indyjscy handlarze, najczęściej z Kaszmiru, sprzedają po wysokich cenach „tradycyjne rzemiosło tybetańskie” w regularnych sklepach przy głównej ulicy. Tak samo jest w Leh, Manali, a częściowo nawet w Dharamsali. Sytuacja wygląda lepiej w obozach, tam bowiem uchodźcy mają większą swobodę w zarządzaniu ziemią i nieruchomościami, niemniej tu również dochody z turystyki bywają zagrożone, jak pokazuje przykład z Sera – osady klasztornej założonej przez uchodźców tybetańskich w południowym stanie Karnataka. W roku 2008 tamtejsi indyjscy rikszarze, hotelarze i właściciele restauracji z pobliskiej miejscowości Kushalnagar wymogli na lokalnej władzy i policji egzekwowanie martwego wcześniej przepisu wymagającego od zagranicznych turystów posiadania specjalnych zezwoleń uprawniających do przebywania na terenie obozu. Celem tych działań było zatrzymanie inji od(z) wiedzających Sera na noclegi w Kushalnagar, skąd musieliby każdego dnia dojeżdżać do klasztoru, korzystając z transportu rikszami. Ponadto, o czym również trzeba pamiętać, turyści, którzy są klientami Tybetańczyków, to w większości tzw. turyści niskobudżetowi nocujący w domach gościnnych, gdzie dwuosobowy pokój kosztuje około 5 $, a jednorazowo za posiłek płaci się 1–2 $. Dochód, który przynoszą, nie należy zatem do wysokich. Turyści należący do omawianej kategorii postrzegają obozy jako interesujące ze względu na „egzotykę” ich mieszkańców oraz „obiekty kultury duchowej” (klasztory, świątynie, mnichów itd.). Osoby te – według typologii Cohena stworzonej w oparciu o kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat i otwartości na inność (1972) – najczęściej należą do dwóch kategorii: niezinstytucjonalizowanych turystów-odkrywców (explorer) oraz konwencjonalnych turystów indywidualnych. Ci pierwsi sami sobie organizują podróż, podejmują próby zbaczania z utartych szlaków i wchodzenia w interakcje z lokalną ludnością. Turyści z drugiej grupy są najczęściej uczestnikami zindywidualizowanych wyjazdów grupowych, np. w ramach trampingu. Według wspomnianej już typologii fenomenologicznej Cohena osoby te można zaliczyć do poszukiwaczy doświadczeń (experiental mode) – nie przechodzących „na stronę tubylców” (going native), ale obserwujących z dystansu inne, alternatywne sposoby życia, postrzegane przez nich jako bardziej autentyczne niż te, które znają ze swojego świata. Według Krzysztofa Podemskiego to ten właśnie typ odpowiada turyście-współczesnemu pielgrzymowi i poszukiwaczowi autentyczności, opisanemu przez MacCannella (Podemski 2005, s. 53). W niektórych przypadkach taki pierwszy kontakt z uchodźcami jest później kontynuowany w innej postaci – okazjonalni turyści przekształcają się w turystów-poszukiwaczy duchowości, turystów-aktywistów czy turystów-poszukiwaczy miłości. �56 NATALIA BLOCH TURYŚCI-POSZUKIWACZE DUCHOWOŚCI Turyści-poszukiwacze duchowości, tudzież w tym konkretnym przypadku turyści-buddyści, to w moim odczuciu najczęstsza kategoria inji trafiających do obozów tybetańskich, co wiąże się zarówno z rozpowszechnionymi na Zachodzie wyobrażeniami Indii jako kraju metafizyki i ezoteryki, jak i z popularnością buddyzmu tybetańskiego w świecie zachodnim. Zmodernizowany buddyzm oferowany przez XIV Dalajlamę i innych tybetańskich nauczycieli z uchodźstwa, w swej odrytualnionej, niedogmatycznej i naukowej postaci, owianej jednak egzotycznym mistycyzmem, jest ciekawą ofertą dla wielu zwłaszcza młodych ludzi, zdegustowanych konsumpcjonizmem i materializmem odczarowanego świata zachodniego. Wielu z nich zetknęło się z buddyzmem już w swoich krajach, dzięki częstym międzynarodowym podróżom tybetańskich rinpoche (rin po che)7. Przyjeżdżają do obozów, aby uczęszczać na kursy dharmy8 i medytacji prowadzone przez „ich nauczycieli” lub aby „wyciszyć się”, medytując w odosobnieniu. Ludzie ci, spośród których pewna grupa należy do zamożniejszych warstw zachodnich społeczeństw, stanowią istotne źródło finansowego wsparcia dla tybetańskich klasztorów na uchodźstwie – są sponsorami poszczególnych mnichów, współfinansują podróże rinpoche, remonty czy budowę nowych obiektów sakralnych. W związku z powyższym uchodźcy przygotowali dla turystów-poszukiwaczy duchowości „ofertę specjalną”: w podlegającej pod tybetańskie Ministerstwo Religii i Kultury Bibliotece Tybetańskich Dzieł i Archiwów (The Library of Tibetan Works and Archives, LTWA) w Dharamsali organizowane są kursy ścieżki bodhisattwy9, ćwiczenia umysłu czy odradzania się w wyższych kręgach egzystencji. Biblioteka tak je reklamuje: „LTWA oferuje codzienne kursy filozofii buddyjskiej, aby umożliwić ludziom docenienie i zrozumienie ‘prawdy’ oraz pomóc im radzić sobie z problemami codziennego życia. Zajęcia są prowadzone przez geshe [dge bshes]10, posiadających wysokie kwalifikacje w buddyjskiej filozofii, którzy poświęcili większą część swojego życia studiom religijnym i praktyce duchowej”11. Ponadto niektóre klasztory i/lub nauczyciele stworzyli specjalne ośrodki medytacyjne dla swoich zachodnich gości – uznano zapewne, że jest to lepsze rozwiązanie niż białe kobiety przesiadujące całymi dniami w świątyniach przy męskich klasztorach. Wielu tybetańskich nauczycieli udziela także specjalnych nauk swoim zachodnim uczniom, a publiczne nauczanie XIV Dalajlamy w Dharamsali jest od pewnego czasu tłumaczone symultanicznie na kilka języków (m.in. angielski, rosyjski i hiszpański) i transmitowane na falach FM. Nauczyciel buddyjski (tyb.). Nauki buddyjskie (sanskr.). 9 Osoba w buddyzmie mahajana (Wielkiego Wozu), która – kierowana współczuciem dla wszystkich czujących istot – rezygnuje z własnego wyzwolenia od cierpienia, by wskazywać innym drogę do oświecenia (sanskr). 10 Stopień wieńczący edukację w tybetańskim systemie monastycznym (choć nie we wszystkich szkołach), będący odpowiednikiem zachodniego doktora teologii (tyb.). 11 www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. 7 8 �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 57 Oferta przygotowana dla omawianej kategorii turystów w ich „Mekce”, czyli Dharamsali, wykracza zresztą znacznie poza buddyzm. Na ścianach budynków pełniących rolę słupów ogłoszeniowych w McLeod Ganj12 – zaklejonych odbijanymi na ksero plakatami reklamowymi i ogłoszeniami – można znaleźć oferty kursów jogi, „tradycyjnego masażu ajurwedyjskiego”, „leczniczego masażu tybetańskiego”, reiki, gotowania (kuchnia tybetańska i... koreańska), a nawet japońskiego tańca butoh. Turyści-buddyści trafiają jednak przede wszystkim do tych obozów, gdzie znajdują się instytucje monastyczne, na czele których stoją nauczyciele tybetańscy nauczający na Zachodzie. Ponieważ osoby, które można przypisać do tej kategorii, mają tendencje do redukowania kultury tybetańskiej do buddyzmu, a Tybetańczyków do mnichów, nie spotkamy ich na przykład w rzemieślniczo-handlowym skupisku uchodźców w górskim Dalhousie, gdzie nie ma ani jednej gompy (dgon pa)13, ani w Choglomsar w Ladakhu, gdzie na blisko pięć tysięcy uchodźców przypada zaledwie 62 mnichów14 i gdzie klasztory ladakhijskie stanowią dużo większą atrakcję. Drugim czynnikiem odstraszającym osoby przypisane do tej kategorii jest brak odpowiedniej infrastruktury i trudne warunki bytowe. Choć w obozie w Chandragiri we wschodnim stanie Orissa jest duży klasztor szkoły nyingma (rnying ma)15 skupiający około 200 mnichów (a docelowo nawet 500), to nie spotykało się tam zachodnich adeptów buddyzmu, bo klimat malaryczny, odległość od Delhi i Mumbaiu duża, brakuje restauracji oraz domu gościnnego z pokojami wyposażonymi w łazienki i wentylację. Wiele klasztorów prowadzi bowiem własne hostele, w których zatrzymują się goście z Zachodu, w ten sposób dodatkowo wspierając mnichów finansowo. Turyści należący do tej kategorii to najczęściej biali przedstawiciele klasy średniej z Europy i Ameryki Północnej. Należą oni do dwóch typów z fenomenologicznej klasyfikacji Cohena (1979): turystów eksperymentujących (experimental mode) oraz turystów egzystencjalnych (existential mode). Pierwszych można również spotkać w indyjskich aśramach czy izraelskich kibucach (tamże, s. 189). To osoby poszukujące swojego „duchowego centrum”, stąd eksperymentujące z różnymi religijnymi tradycjami. Z reguły jednak nie potrafią podjąć ostatecznej decyzji o konwersji, w rezultacie stają się więc kimś na wzór turystów dryfujących (drifter) z innej typologii Cohena opartej na kryterium gotowości do wyjścia poza swój świat (1972) – wiecznymi poszukiwaczami. Według Podemskiego „główna różnica między odkrywcą a dryfującym polega na tym, że odkrywca nie identyfikuje się emocjonalnie z tubylcami i nie usiłuje stać się czasowo jednym z nich. Drifter przypomina dawnego wędrowca, ale w istocie jest jedynie czasowo zbuntowanym ‘dzieckiem dobrobytu’” (Podemski 2005, s. 48). Turyści eksperymentujący nie obserwują, ale podejmują próby współuczestniczenia w życiu 12 McLeod Ganj to górna część Dharamsali, w której większość Tybetańczyków żyje i pracuje. Tutaj również skupia się infrastruktura turystyczna. 13 Świątynia (tyb.). 14 Dane te, uzyskane przeze mnie w biurze urzędnika obozowego latem 2008 roku, i tak wydają się być zawyżone, co wynika z moich obserwacji poczynionych we wszystkich trzech świątyniach w obozie. 15 Najstarsza z czterech głównych obecnie szkół buddyzmu tybetańskiego (tyb.). �58 NATALIA BLOCH odwiedzanych społeczności, kierując się „poszukiwaniem samych siebie”16. Turyści egzystencjalni z kolei to ci, którzy swoje nowe „duchowe centrum” już odnaleźli. Osoby te często prowadzą „podwójne życie”, pracując w ciągu roku w kraju pochodzenia (lub innym państwie zachodnim), a urlop spędzając w klasztorze/ośrodku buddyjskim, gdzie „ładują się” duchowo. Zdaniem Podemskiego są oni fenomenologicznym odpowiednikiem pielgrzyma z koncepcji Victora Turnera z roku 1973 (Podemski 2005, s. 54). To osoby, które można opisać angielskim określeniem going native – Anna Wieczorkiewicz tłumaczy je jako „nawracanie się na tubylczość” (2008, s. 82), a ja nazywam „przechodzeniem na stronę tubylców”. W przypadku obu wymienionych typów – turystów eksperymentujących i turystów egzystencjalnych – autentyczność ma szczególne znaczenie. Dla turystów egzystencjalnych to wręcz warunek konieczny podjętych poszukiwań. Dlatego też to te osoby najczęściej przeżywają rozczarowania, mają bowiem największe oczekiwania wobec od(z)wiedzanej społeczności i jej kultury (która ma być „prawdziwa”, „głęboka”, „uduchowiona”, „niematerialistyczna”, „ukierunkowana na wyższe wartości” itd.). Co się dzieje, gdy rzeczywistość rozmija się z ich wyidealizowanym wyobrażeniem? Cohen wskazuje na trzy strategie radzenia sobie z tym dysonansem: idealista realistyczny – po wielu eksperymentach w końcu przystaje na pewne wady ideału; idealista z głową w chmurach tak bardzo pragnie doskonałości, że pozostaje ślepy na odstępstwa od ideału, co ma zwykle miejsce przy nagłym „nawróceniu się na tubylczość”; z kolei idealista krytyczny przeżywa głębokie rozczarowania, gdyż bardzo długo pielęgnował w sobie wyobrażenie ideału (Cohen 1979, s. 196, zob. też Podemski 2005, s. 55; Wieczorkiewicz 2008, s. 88). Tę ostatnią kategorię wyróżnił również Podemski we włas­­­nej klasyfikacji turystów-„plecakowiczów” (backpackers) podróżujących po Indiach. Paradoks polega na tym, że rozczarowani to najczęściej „koneserzy”, czyli osoby teoretycznie przygotowane do poznania innej kultury, ale – zwłaszcza przy silnej motywacji religijnej – posiadające znajomość kultury przede wszystkim w węższym tego słowa znaczeniu (symboli, filozofii, sztuki) (2005, s. 207). Pierwszy kontakt z kulturą w szerszym rozumieniu – codziennymi praktykami, rozbieżnoś­ciami pomiędzy deklaracjami a zachowaniami, fizycznością miejsca – przeżywają jako zamach na uromantycznioną, statyczną i esencjonalną wizję ich potencjalnego nowego „duchowego centrum”. TURYŚCI-AKTYWIŚCI Kolejną kategorią turystów, których spotyka się w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach, są turyści-aktywiści. Rozpiętość czasowa podróży w ramach tej kategorii jest duża – poczynając od osób, które przyjeżdżają do Indii tylko na krótki czas, aby sprawdzić, jak się miewa sponsorowane przez nich dziecko z tybetańskiej szkoły 16 Podemski zwraca uwagę, że eksperymentatorzy wcale nie muszą podróżować, gdyż swoje poszu­ kiwania mogą prowadzić za pomocą narkotyków czy mistycyzmu w kraju pochodzenia, ale dodaje ironicznie, że podróż na Wschód pozwala połączyć te trzy sposoby (2005, s. 53). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 59 z internatem czy mnich z któregoś z licznych klasztorów, po wolontariuszy, którzy spędzają tygodnie, a czasem nawet miesiące, pracując w instytucjach rządu uchodźczego, w tybetańskich organizacjach pozarządowych, w szpitalach, szkołach czy przedszkolach. Wiele z tych osób jest zaangażowanych (politycznie/społecznie/ekonomicznie) w działalność na rzecz tzw. kwestii tybetańskiej i/lub diaspory w swoich krajach. Ta kategoria turystów – jak i kolejna turystów-badaczy – sytuuje się na pograniczu turystyki i migracji. O ile sponsor tybetańskiego ucznia, który przyjeżdża do obozu na trzy tygodnie, przy okazji zwiedzając okolicę, jest klasycznym przykładem niezinstytucjonalizowanego turysty-odkrywcy, o tyle wolontariusz na sześciomiesięcznym kontrakcie wykonuje już pracę, mimo że nie zarobkową. Ponadto zdarza się, że tzw. turysta okazjonalny z czasem przekształca się w wolontariusza. Jednak nawet wolontariusze z reguły korzystają z infrastruktury turystycznej w obozach, mieszkając w domach gościnnych i stołując się w lokalach gastronomicznych. Granica pomiędzy coraz bardziej elastyczną i heterogeniczną kategorią turysty a pojęciem migranta jest bardzo płynna17. Można bowiem wolontariuszy potraktować jako typ turystów egzystencjalnych z typologii Cohena (1979), którzy w walce o tzw. kwestię tybetańską czy szerzej w idei pomocy rozwojowej odnaleźli swoje pozareligijne „duchowe centrum”. Podobnie jak turyści-buddyści żyją w dwóch krajach – pracę zarobkową wykonują w kraju pochodzenia (lub innym zachodnim), a urlopy spędzają w obozach tybetańskich, gdzie realizują swoje „prawdziwe ja”. W przypadku turystów-poszukiwaczy duchowości i turystów-aktywistów podróż to projekt tożsamościowy. Podczas prowadzonej przeze mnie półtoramiesięcznej kwerendy bibliotecznej w Dharamsali wiosną 2008 roku, spośród osób, które znałam, Gabriel, Australijczyk, pracował w Biurze ds. Środowiska Naturalnego i Rozwoju (Environment and Development Desk) działającym przy Ministerstwie Informacji i Stosunków Międzynarodowych (Department of Information and International Relations) rządu uchodźczego; Boris, Niemiec, pomagał w tym samym ministerstwie tworzyć dokumentację audiowizualną; młoda Brytyjka pracowała nad projektami w ramach indyjskiego oddziału międzynarodowej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for Free Tibet) – rok później zastąpił ją Amerykanin tajwańskiego pochodzenia specjalizujący się w programowaniu komputerowym; kilka osób uczyło nowoprzybyłych uchodźców języka angielskiego; odbywały się też spotkania grupy Anonimowych Alkoholików zainicjowane przez Amerykanina, Johna. Ja sama należę do tej kategorii, gdy odwiedzam moją „córkę” w ośrodku w Dolanji albo gdy uczę tamtejsze dzieci angielskiego. Charakterystyczną cechą tych turystów jest to, że tak, jak turyści-buddyści uważają się za lepszych od okazjonalnych turystów, tak turyści-aktywiści w tej wyobrażonej hierarchii stawiają się wyżej od turystów-poszukiwaczy duchowości, bo mimo iż jedni i drudzy należą do kategorii, którą McGuckin nazwał „robiącymi” (doers) w przeciwieństwie do „oglądających” (see-ers) (1997, s. 361), to aktywiści 17 Postmoderniści na przykład używają kategorii turysty jako metafory kondycji człowieka w pono­ wo­czesności, w ten sposób łącząc w niej wszystkie formy mobilności, w tym migracje. �60 NATALIA BLOCH uważają, że ich status jest wyższy, gdyż to, co robią, robią dla innych, a nie dla siebie. Z drugiej strony, o czym już wspomniałam, są to ludzie, którzy mają często bardzo wyidealizowaną wizję społeczności tybetańskiej, a co za tym idzie duże oczekiwania wobec tego, jacy Tybetańczycy powinni być. Oni też, ze względu na to, iż angażują najwięcej swojego czasu i energii w działania „na rzecz” uchodźców, najczęściej odczuwają rozczarowanie (tamże, s. 377). Według klasyfikacji Podemskiego można ich zaliczyć do typu „życzliwych etnocentryków moralnych”. Podemski tak opisuje turystów odwiedzających Indie należących do tej kategorii: „otwarci na kontakty z tubylcami, krytykujący system kastowy, tradycyjną mentalność Hindusów, zachowawczą funkcję wierzeń religijnych, upośledzenie kobiet, postrzegający obcą kulturę w oświeceniowych kategoriach ‘zachowawczość’-‘postępowość’” (2005, s. 206). Najczęściej są to „koneserzy”, uważający się za ekspertów i mający za sobą wiele pobytów w danej społeczności. Turystów-aktywistów można spotkać w wielu różnych obozach (nawet w położonej na peryferiach uchodźczego Tybetu i rzadko odwiedzanej przez pozostałe kategorie turystów Orissie, gdzie sponsorowali rozbudowę i wyposażenie obozowego szpitala), choć jest ich zdecydowanie najwięcej w Dharamsali, która stanowi polityczne centrum diaspory tybetańskiej, będąc siedzibą rządu oraz głównych biur wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji pozarządowych. Ponadto klimat w tej górskiej miejscowości jest przyjazny, połączenia telefoniczne i internetowe dobre, oferta noclegowa duża, a wieczorem po pracy można pójść się napić piwa i zjeść lazanię w jednej z licznych knajpek (w weekendy można się nawet wybrać na dyskotekę). Między innymi z tego samego powodu, jak się domyślam, wielu antropologów decyduje się na usytuowanie swojego terenu właśnie w Dharamsali. TURYŚCI-BADACZE Antropologów, pospołu z innymi naukowcami (buddologami, filologami, historykami, politologami itd.) oraz dziennikarzami proponuję zaliczyć do kategorii turysta-badacz, czyli ten, który poszukuje/tworzy wiedzę. Przypisanie tym osobom etykiety turysty może budzić zastrzeżenia z co najmniej dwóch względów: po pierwsze, osoby te podróżują do obozów w ramach pracy zawodowej (jednak ich pracodawcy znajdują się w kraju pochodzenia, bliżej więc tej formie mobilności do turystyki biznesowej niż migracji zarobkowych); po drugie, badacze – a antropolodzy szczególnie – roszczą sobie prawo do głębszego wglądu w odwiedzaną społeczność i jej kulturę; to, co robią, to przecież nie powierzchowne, bezrefleksyjne jej „oglądanie”, jak ukazał turystykę w swojej koncepcji spojrzenia turystycznego (tourist gaze) John Urry (2007). Jednak, jak zwraca uwagę Vasiliki Galani-Moutafi w artykule porównującym podróżników, turystów i antropologów, „w procesie ‘zawłaszczania’ Innego, praktyki antropologiczne i podróżnicze prowadzą raczej do potwierdzania niż kwestionowania istniejących wyobrażeń siebie i Innego” (2000, s. 215). Dążenie do „naukowości”, zdaniem autorki, „praktycznie uniemożliwiło uznanie podróżniczych doświadczeń �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 61 badacza/ki jako części jego/jej interpretacyjnych wysiłków. Ta sama obawa [przed brakiem obiektywizmu] powstrzymała antropologów przed podjęciem zagadnienia podobieństw pomiędzy nimi a turystami” (Galani-Moutafi 2000, s. 216). Ponieważ – po zwrocie interpretatywnym w antropologii – większość z nas nie rości już sobie prawa do tworzenia jedynych uprawnionych reprezentacji Innego, a turystyka dawno już wyszła poza obszar „masowości”, może czas dopuścić do siebie myśl, że podzielamy z turystami wiele wspólnych praktyk. Tym, co nas często łączy, jest niechęć do zmiany, pragnienie zachowania odmiennych kultur w ich „odwiecznej”, „tradycyjnej” postaci, objawiające się ubolewaniem nad zgubnymi skutkami westernizacji i uniformizacji, będących rezultatem globalizacji. Turyści odwiedzający Indie zaliczeni przez Podemskiego do kategorii rozczarowanych, „pragnęliby utrwalenia tradycji hinduskiej w jej wyidealizowanej postaci” (2005, s. 207). W tę pułapkę wpadają także antropolodzy. Przykładowo, Helena Norberg-Hodge – wieloletnia badaczka Ladakhu – w monografii Ancient Futures. Learning From Ladakh stworzyła wyidealizowany obraz „tradycyjnej” ladakhijskiej kultury, kontrastując go z materialistycznym, ukierunkowanym na rywalizację i pozbawionym bliskich relacji międzyludzkich wizerunkiem świata zachodniego (1991). W tym względzie zarówno turyści, jak i badacze są poszukiwaczami autentyczności – kultur nieskażonych, nietkniętych nowoczesnoś­cią. Dlatego też uchodźcy tybetańscy bardzo lubią tę kategorię turystów, postrzegają bowiem badaczy jako tych, którzy ukażą światu niezwykłe bogactwo kultury tybetańskiej, co z kolei będzie stanowiło polityczny argument na rzecz konieczności jej ocalenia. Drugą rzeczą łączącą turystów – zwłaszcza tych zaliczanych przez Cohena do kategorii odkrywców (1972) – i badaczy jest właśnie pragnienie odkrywania. McGuckin nazwał Dharamsalę „fabryką badań”, jako że w czasie jednego tylko okresu jego badań w osadzie (w roku 1993) co najmniej dwunastu innych antropologów „mieszało jednocześnie ten kulturowy gulasz” (1997, s. 412). Zaskakujące jest to, że fakt ten umyka wszelkim poważniejszym analizom, a nawet wzmiankom w antropologicznych narracjach, co świadczy o potrzebie badaczy, aby wytwarzać wokół siebie aurę dziewiczej eksploracji. Turyści-poszukiwacze doświadczeń, turyści eksperymentujący czy turyści egzystencjalni z typologii Cohena (1979) również zbaczają z utartych szlaków, poszukując „autentycznych” miejsc niezbezczeszczonych turystyką masową. A za takie są postrzegane obozy uchodźców. TURYŚCI-HIPPISI Osobną kategorią, sytuującą się na pograniczu okazjonalnych turystów i turystów-poszukiwaczy duchowości, są turyści-hippisi18, na których hasła „Indie” i „Tybet”, z całą ich wyobrażoną symboliczną zawartością, działają jak magnes. Odwiedzający 18 Stosuję ten termin, gdyż osoby, które w ten sposób kategoryzuję, często na poziomie deklaratywnym kontestują materializm, przemoc, rasizm itd., odwołując się w ten sposób do ruchów społecznych z lat 1960., niemniej używam go w przenośni. �62 NATALIA BLOCH osiedla uchodźców tybetańskich przedstawiciele tej kategorii to przede wszystkim (choć oczywiście nie tylko, gdyż ta kategoria, jak wszystkie inne, jest ponadnarodowa) młodzi Izraelczycy. O tym, że ich obecność na stałe wpisała się w krajobraz kulturowy Dharamsali, świadczą restauracyjne menu w języku hebrajskim oraz pomysł rządu izraelskiego, aby wybudować w Dharamsali synagogę (druga miałaby powstać przy plażach Goa)19. Ci młodzi ludzie przyjeżdżają do Indii najczęściej za odprawy uzyskane po odbyciu obowiązkowej (zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet) służby wojskowej, aby odreagować stres związany ze służeniem w armii w kraju znajdującym się właściwe w stanie permanentnej wojny. Indie są na taką regenerującą kurację miejs­cem wymarzonym: koszty życia są tam bardzo niskie, jest ciepło (gdy w Himalajach nastaje zima, turyści-hipisi zjeżdżają na plaże indyjskiego Południa) i nikt nie żywi wobec nich rasistowskich uprzedzeń. Dzięki temu mogą sobie pozwolić na miesiące (a czasem nawet lata) „nieustających wakacji”, stażem wykraczając poza kategorię turystów okazjonalnych. Zwykle tworzą skupione, przejściowe społeczności w miejs­cach, gdzie dostępne są tanie, ale gwarantujące minimum wygód noclegi, dobre izraelskie jedzenie, alkohol i marihuana. Dharamsala jest dla nich zatem idealna. Osoby te, choć najczęściej wywodzą się z klasy średniej i po podróży wrócą na studia albo do regularnej pracy, odgrywają rolę hippisów – mężczyźni zapuszczają długie włosy i brody, na równi z kobietami noszą koraliki i barwne „etniczne” ubrania, niektórzy rezygnują z butów20. „Prawdziwi hippisi” to według Cohena pierwowzór wspomnianych już przeze mnie turystów dryfujących. Tybetańczycy mają do turystów-hippisów z Izraela stosunek ambiwalentny – z jednej strony widzą w nich nadzieję na pozytywne rozwiązanie kwestii tybetańskiej (diaspora izraelska jako przykład kulturowego przetrwania w rozproszeniu i odzyskania ojczyzny), z ekonomicznego punktu widzenia wolą jednak okazjonalnych turystów, gdyż przy dużej rotacji zostawiają więcej pieniędzy, podczas gdy turyści-hippisi starają się wydawać jak najmniej, żeby starczyło im na jak najdłużej (przeżycie za jak najmniejsze pieniądze w Indiach jest w tej grupie powodem do dumy). Ponadto często robią społeczności tybetańskiej tzw. czarny PR poprzez zachowania społecznie nieakceptowane, a czasem sytuujące się na pograniczu prawa. Największe obawy budzi jednak wśród starszych Tybetańczyków to, iż ich zdaniem tacy inji sprowadzają ich wnuków i synów na „złą drogę” – obie grupy chętnie bowiem ze sobą imprezują, paląc haszysz, pijąc alkohol, tańcząc i nawiązując intymne relacje21. Turystów-hippisów, 19 Są to informacje niepotwierdzone, o których plotkowali moi znajomi Tybetańczycy w Dharamsali wiosną 2008 roku. 20 Choć oczywiście w Indiach można spotkać też permanentnych hippisów, dla których podróż staje się sposobem na życie i zarabianie jednocześnie – imają się różnych prac dorywczych i nie wracają do krajów pochodzenia, gdyż tam czekają na nich często bezrobocie i wysokie koszty życia. 21 W Dharamsali przez lata miejscem takich spotkań był klub Shiva Cafe usytuowany na otwartym powietrzu, tuż pod wodospadem, nad indyjską wioską Bhagsunath położoną około pół godziny marszu z McLeod Ganj. Odbywały się tam całonocne (i całodzienne) imprezy, w których brali udział turyści-hippisi i młodzi uchodźcy. Od czasu do czasu lokal był zamykany przez indyjską policję. Podczas mojego ostatnio pobytu w Dharamsali w roku 2008 znowu nie działał. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 63 którzy przesadzają z mistycyzmem (czasem bowiem ta kategoria zachodzi na kategorię turystów-poszukiwaczy duchowości) i ilością narkotyków, Tybetańczycy nazywają po angielsku freaks22, czyli dziwakami – wprowadzają oni pewną wewnętrzną sprzeczność w obrazie ludzi z „Zachodu”, jaki posiadają uchodźcy. TURYŚCI-POSZUKIWACZE MIŁOŚCI Lokale gastronomiczne Dharamsali pełne są młodych tybetańskich mężczyzn przesiadujących godzinami nad kolejnymi szklaneczkami indyjskiego czaju i wypatrujących białych podróżniczek przechadzających się tam i z powrotem po kilku uliczkach tej niewielkiej górskiej miejscowości. Na ich silną pozycję jako potencjalnych kandydatów na mężów składa się „egzotyczna” fizyczność23 oraz, paradoksalnie, właśnie status uchodźcy. Za nim bowiem kryje się romantyczny wizerunek prześladowanego przez komunistyczny reżim i pozbawionego ojczyzny bojownika o wolność, co znajduje bardzo pozytywny odbiór u nastawionych misyjnie na naprawianie świata młodych kobiet. Z pewnością inspiracją dla wielu z tych kobiet jest autobiograficzna książka Kate Karko pod tytułem Namma. A Tibetan love story (2000). Pochodząca z Wielkiej Brytanii Karko poznała swojego przyszłego tybetańskiego męża, uciekiniera z Amdo, gdy sprzedawał momo (mog mog)24 na poboczu drogi w Dharamsali. Po ślubie para wyjechała do Londynu, gdzie Tsedup próbował zarabiać, grając w filmach drugo­ planowe role Indian i Eskimosów. Duża część książki to romantyczna relacja ze wspólnej wizyty pary w Tybecie, gdzie główna bohaterka staje się częścią nomadycznej rodziny małżonka. Kobiety te zaliczam do kategorii turystów-poszukiwaczy miłości, czyli tych osób, które w obozach tybetańskich szukają miłości i/lub związku. Trudno powiedzieć, na ile turyści, których w ostatecznym rozrachunku można zaklasyfikować do tej kate­gorii, przyjeżdżają do obozów już z taką motywacją – to wymagałoby osobnych badań nad tą grupą. Podejrzewam, że najczęściej dzieje się to niejako „przy okazji” – to znaczy turystą-poszukiwaczem miłości może zostać turysta należący do każdej z omówio­nych przeze mnie kategorii. Najczęściej jednak są to młode kobiety z krajów Unii Europejskiej lub Ameryki Północnej. Jednak – na co zwrócił uwagę również Cohen podczas badań prowadzonych w izraelskiej Akce – „choć zainteresowanie młodych Arabów dziewczętami z zagranicy miało przede wszystkim charakter seksu­alny, nie ograniczało się wyłącznie do seksu” (2007, s. 55). Cohen nazwał nawiązywanie tego rodzaju kontaktów z jak największą liczbą przybyszy z różnych 22 McGuckin w swojej pracy używa nawet freaks jako osobnej subkategorii turystów w Dharamsali (1997, s. 365). 23 Zwłaszcza Tybetańczycy pochodzący ze wschodnich części kraju – Amdo i Khamu – są uważani przez białe kobiety za pociągających: wysocy w porównaniu z Tybetańczykami ze środkowego Tybetu, o pociągłej twarzy, często długich włosach, noszący biżuterię z turkusami i koralami. 24 Pierogi gotowane na parze (tyb.). �64 NATALIA BLOCH krajów – a przede wszystkim z młodymi kobietami z zachodniej i północnej Europy – „budowaniem sieci powiązań” (‘networking’), którego celem było uzyskanie zaproszenia do kraju pochodzenia turystów/ek (tamże). Ponieważ małżeństwo jest najszybszym i najpewniejszym sposobem zdobycia wizy do „lepszego świata” w większości polityk migracyjnych państw zachodnich, romanse nawiązane w uchodźczym Tybecie nierzadko kończą się związkiem małżeńskim i emigracją nowo poślubionej pary do kraju pochodzenia małżonki. Stanley Cohen i Laurie Taylor (1992) nazwali taką strategię „próbami ucieczki” przed społecznym przeznaczeniem. W przypadku bohaterów badań Erika Cohena była to ucieczka z nieuprzywilejowanego położenia młodego Araba w państwie Izrael, które dawało mu niewielkie – jeśli jakiekolwiek – szanse na zaspokojenie potrzeb seksualnych, awans ekonomiczny czy polityczny wpływ na istniejącą sytuację (Cohen 1971). Nie chodzi tu zatem o eskapizm, lecz o strategię oporu wobec niesprzyjających okoliczności i o sprawczość z nich wyprowadzaną. Dlatego też związki takie są szczególnie popularne w Dharamsali, gdzie w większości trafiają tzw. nowi uchodźcy z Khamu i Amdo. Z reguły gorzej wykształceni niż ich rówieśnicy urodzeni na uchodźstwie, nie znający hindi ani indyjskich realiów, nie mający oparcia w sieciach społecznych – mają małe szanse na znalezienie pracy. Emigracja z Indii to często jedyne rozwiązanie, jakie widzą dla siebie – poza opcją klasztorną. Niemniej mieszane związki tybetańsko-zachodnie zdarzają się wszędzie tam, gdzie turyści docierają, do jakiejkolwiek kategorii by nie należeli, antropologów nie wyłączając. TURYŚCI-CELEBRYCI Ostatnią kategorię turystów od(z)wiedzających obozy tybetańskie w Indiach, jaką wyróżniam, stanowią turyści-celebryci, dla których pomaganie uchodźcom i „bycie dobrym przyjacielem Jego Świątobliwości Dalajlamy” – niezależne od rzeczywistych intencji – jest częścią budowy własnego wizerunku. Tybetańczycy chętnie widzą wśród swoich gości przedstawicieli tej kategorii, jako że oni z kolei im zjednują sympatyków. Współpraca ta często przybiera poważne formy – Steven Seagal, na przykład, został uznany za tulku (sprul sku)25, czyli inkarnację jednego z ważnych nauczycieli buddyzmu tybetańskiego. Wśród turystów-celebrytów można wyróżnić osoby regularnie odwiedzające obozy uchodźców i na stałe zaangażowane w działania pomocowe realizowane na rzecz diaspory tybetańskiej oraz te, które trafiają do Dharamsali i fotografują się z uśmiechniętym XIV Dalajlamą przy okazji podróżowania po Indiach. Większość z tych osób – zwłaszcza z pierwszej z wymienionych grup – samookreśla się jako buddyści, dlatego też można ich również zaliczyć do kategorii poszukiwaczy duchowości, co wiąże się ze specyfiką uchodźstwa tybetańskiego. Są oni turystami egzystencjal25 Dosłownie „ciało manifestacji” (tyb.). �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 65 nymi według typologii Cohena, odnaleźli bowiem w diasporze tybetańskiej swoje „duchowe centrum”, do którego pielgrzymują. Do grupy tej należą hollywoodzcy aktorzy, tacy jak Richard Gere, Goldie Hawn, Keanu Reeves, Harrison Ford czy Pierce Brosnan oraz muzycy, tacy jak Sting czy Adam Yauch z Beastie Boys. O tym, że turyści-celebryci na stałe wpisali się w krajobraz Dharamsali, świadczy informacja o McLeod Ganj zamieszczona na stronie internetowej anglojęzycznego portalu podróżniczego Travel Facts: „Gere nie jest tu jedynym celebrytą; Steven Seagal i kilku innych ważnych i wpływowych ludzi również wspiera kwestię tybetańska i jest tutaj stałymi bywalcami. Więc jeśli masz szczęście, możesz po prostu wpaść na Goldie Hawn czy Pierce’a Brosnana!”26. Również uchodźcy odnotowują obecność tych turystów w swojej rzeczywistości. Pewnego razu podczas wizyty w jednym z tybetańskich domów wśród pokazywanych mi zdjęć dojrzałam fotografię przedstawiającą Richarda Gere’a zasiadającego za stołem w otoczeniu rodziny uchodźców (na pierwszym planie na zastawionym stole stała rolka papieru toaletowego). Z kolei jeden z filmów młodego tybetańskiego kina uchodźczego nosi wiele mówiący tytuł Richard Gere is my hero (Richard Gere jest moim bohaterem). Główny bohater tej fabularnej opowieści o grupie urodzonych na uchodźstwie przyjaciół, Nyima, jest wielkim fanem amerykańskiego aktora i wyczekuje niecierpliwie jego przyjazdu do Dharamsali. Obecność turystów-celebrytów w obozach uchodźców tybetańskich – a przede wszystkim w Dharamsali – można też zinterpretować w inny sposób. Pisarz Pico Iyer w biograficznej książce o XIV Dalajlamie, charakteryzując tybetańskiego przywódcę, użył określenia duchowy celebryta (spiritual celebrtity). Celebryci tacy według Iyera to osoby, które „będąc ikonami, prezentują sobą jednocześnie coś cenniejszego i trwalszego” (2008, s. 72). XIV Dalajlama w takim ujęciu stał się jedną z gwiazd na globalnym nieboskłonie, przyciągając inne gwiazdy w swoją orbitę. PŁYNNOŚĆ KATEGORII Stworzone przeze mnie kategorie, o czym już wspomniałam, są płynne i w wielu miejscach przecinające się nawzajem – osoby odwiedzające obozy uchodźców tybetańskich często posiadają złożone tożsamości turystyczne, które ponadto mogą ulegać zmianom w czasie. Na zakończenie niniejszego artykułu chciałabym więc przytoczyć przykład ilustrujący ową płynność. Pochodzi on z Marszu Powrotnego do Tybetu (Return March to Tibet), który wyruszył z Dharamsali 10 marca 2008 roku i w którym miałam okazję uczestniczyć27. 26 http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. 27 Marsz został zaplanowany przez tybetańskie organizacje pozarządowe działające na uchodźstwie jako akcja protestacyjna przeciwko chińskiej polityce w Tybecie w związku z igrzyskami olimpijskimi, które miały się odbyć w Pekinie w sierpniu 2008 roku. Wzięło w nim udział 101 tzw. właściwych uczestników oraz uczestnicy wspierający. Marsz, wielokrotnie przerywany przez indyjską policję, �66 NATALIA BLOCH W marszu wzięło udział około 20 inji jako tzw. uczestników wspierających. Z jednym wyjątkiem – starszego „hippisa” – byli to ludzie młodzi (20–30-letni) pochodzący z krajów Unii Europejskiej, Ameryki Północnej i z Australii. Tylko trzy osoby przyjechały do Dharamsali z jasno określonym celem uczestniczenia w proteście: włoski fotograf i pisarz wywodzący się z rodziny o tradycjach aktywistycznych, pracujący nad książką o wyobrażeniach Tybetu, jakie tworzą sami uchodźcy; Amerykanin, pisarz i dziennikarz, którzy porzucił życie na Zachodzie, aby osiąść w Mumbaiu i pracować jako wolny strzelec; oraz amerykańska badaczka, która od lat pracuje w diasporze tybetańskiej. Poza nimi, większość osób, które współtworzyły tę zachodnią grupę wsparcia, zakwalifikowałabym do kategorii turystów-hippisów pomieszanej z kategorią turystów-poszukiwaczy duchowości – znaleźli się oni wśród uczestników marszu niejako przy okazji wielomiesięcznej podróży po indyjskich aśramach, plażach i festiwalach. Dharamsala akurat była na ich drodze z Goa do znanego ośrodka medytacyjnego w Rishikesh, który zyskał sławę po tym, jak wyciszali się tam sami Beatlesi. W miejscu tym miał się odbyć wędrujący po całym świecie festiwal muzyczny Rainbow, organizowany pod hasłami pacyfizmu, ekologii i duchowości w stylu New Age. Ponieważ wspomniane osoby nie posiadały kompetencji aktywistów na rzecz kwestii tybetańskiej, wspólnie z amerykańską badaczką zostałam poproszona przez moich kolegów, którzy marsz współorganizowali, o „pieczę” nad tą grupą. Chodziło o to, aby jej członkowie nie śpiewali pod aresztem hippisowskich piosenek, bo marsz miał się odbywać w powadze i skupieniu, nie palili wieczorami haszyszu w obozach, bo policja tylko czekała na pretekst, aby marsz przerwać oraz żeby mężczyźni nie zdejmowali koszulek na trasie, gdy było im gorąco, bo taka nagość jest źle widziana w indyjskich wioskach. Oni sami zdecydowali się na wzięcie udziału w marszu, ponieważ uznali, że będzie to ciekawe doświadczenie, które wpisze się w ich podróżnicze curriculum vitae i odróżni ich od zwykłych turystów. Planowali, że pójdą przez parę dni, a potem będą kontynuować podróż do Rishikesh, tym bardziej, że marsz podążał w tamtym kierunku. Ja sama odłączyłam się po około tygodniu – musiałam realizować badania w obozie we wschodnim stanie Orissa, gdzie czekał już na mnie mój „odźwierny”. Wielkie było moje zdziwienie, gdy potem dowiedziałam się, że wielu z nich kontynuowało marsz przez kolejne tygodnie, a kilka osób, w tym Polka mieszkająca na Wyspach Brytyjskich, dotrwało do samego końca (Polka została deportowana z Indii). Co warte podkreślenia, marsz był żmudny i nudny – dziennie grupa pokonywała około dwudziestu kilometrów poboczami indyjskich dróg, w oparach spalin i pyłu, w coraz większej spiekocie w miarę, jak schodzono z przedgórza Himalajów na niziny; każdego wieczora trzeba było rozbić obóz, warunki sanitarne – zwłaszcza dla kobiet – były bardzo złe. Można więc śmiało stwierdzić, że osoby te z turystów-hippisów przekształciły się w turystów-aktywistów. Później otrzymywałam wiadomości z listy mailingowej o akcjach i protestach, które przez kolejny rok po powrocie do domów osoby te realizowały na rzecz Tybetańczyków. trwał około trzech miesięcy. Do granicy z Tybetem dotarło blisko 300 osób. Tam zdecydowano się przerwać akcję. �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 67 PODSUMOWANIE Pojawienie się różnego rodzaju turystów w obozach uchodźców tybetańskich można zinterpretować jako wypadkową dwóch tendencji. Po pierwsze jest ono wyrazem poszukiwania autentycznych widoków i doświadczeń przez osoby prag­ nące alternatywy dla turystyki masowej – obozy tybetańskie w Indiach idealnie tę potrzebę zaspokajają. Po drugie, to, że są to obozy uchodźców z Tybetu, daje turystom poczucie doświadczania egzotyki, jeszcze do niedawna ukrytej w „zakazanym kraju”, za jaki Tybet uchodził28. To egzotyka w wersji metafizycznej, stąd tak liczną kategorię turystów w tybetańskich obozach stanowią poszukiwacze duchowości. Tybetańczycy sprawczo rozpoznali te dwie potrzeby i odpowiedzieli na nie, tworząc obozową infrastrukturę turystyczną: domy gościnne, lokale gastronomiczne, kawiarenki internetowe, sklepiki z pamiątkami. Powstała oferta w postaci licznych kursów medytacji, języka, gotowania. W zamian uchodźcy oczekują wsparcia – ekonomicznego, politycznego czy chociażby moralnego – w swojej walce o ojczyznę. W ten sposób na gruncie turystyki dokonuje się swoista wymiana, rodzaj transakcji. Uchodźcy oferując odwiedzającym ich turystom autentyczność – w postaci swojego zabarwionego egzotyką podporządkowania – stają się sprawczymi podmiotami umiejętnie rozgrywającymi turystyczne potrzeby na rzecz własnych interesów. LITERATURA B i s h o p P e t e r 1989, The myth of Shangri-la: Tibet, travel writing and the Western creation of sacred landscape, University of California Press, Berkley. B l o c h N a t a l i a 2011a, Teren a władza, czyli kto tu rządzi? Moje doświadczenia w badaniu uchodźców tybetańskich, [w:] Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii kulturowej, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 209–235. – 2011b, Urodzeni uchodźcy. Tożsamość pokolenia młodych Tybetańczyków w Indiach, Monografie    Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Cohen Erik 1971, Arab boys and tourist girls in a mixed Jewish-Arab community, International Journal of Comparative Sociology, vol. 12, no. 4, s. 291–304. – 1972, Towards a sociology of international tourism, Social Research, vol. 39, s. 164–182. – 1979, A phenomenology of touristic experiences, Sociology, vol. 13, no. 2, s. 179–201. – 2007, Youth tourists in Acre. A disturbance becomes a lifelong preoccupation, [w:] The study    of tourism: Anthropological and sociological beginnings, red. D. Nash, Elsevier B.V., Amsterdam,   s. 50–59. C o h e n S t a n l e y, T a y l o r L a u r i e 1992, Escape attempts: The theory and practice of resistance to everyday life, Routledge, London–New York. F o l e y M a l c o l m, L e n n o n J o h n J. 1996, JFK and dark tourism: A fascination with assassination, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 198–211. G a l a n i - M o u t a f i Va s i l i k i 2000, The self and the other. Traveller, ethnographer, tourist, Annals of Tourism Research, vol. 27, no. 1, s. 203–224. 28 O wyprawach chrześcijańskich misjonarzy, odkrywców-awanturników, handlarzy i szpiegów do Tybetu sprzed połowy XX wieku zob.: MacGregor (1970), Hopkirk (1982), Bishop (1989) i McMillin (2001). �68 NATALIA BLOCH H o p k i r k P e t e r 1982, Trespassers on the Roof of the World: The secret exploration of Tibet, J. Murray, London. I y e r P i c o 2008, Otwarta droga. Globalna podróż XIV Dalajlamy, przeł. J. Halbersztat, ushuaia.pl, Warszawa. K a r k o K a t e 2000, Namma. A Tibetan love story, Hodder & Stoughton, London. M a c C a n n e l l D e a n 2002, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, przeł. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Muza, Warszawa. M a c G r e g o r J o h n 1970, Tibet: A chronicle of exploration, Praeger Publishers, New York. M c G u c k i n E r i c 1997, Postcards from Shangri-la: Tourism, Tibetan refugees, and the politics of cultural production, New York University (niepublikowana rozprawa doktorska z zasobów University of Microfilms). M c M i l l i n L a u r i e H o v e l l 2001, English in Tibet, Tibet in English: Self presentation in Tibet and the diaspora, Palgrave Publishers, New York. N o r b e r g - H o d g e H e l e n a 1991, Ancient futures. Learning from Ladakh, Sierra Club Books, San Francisco. P a r a n d o w s k i J a n 1950, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Czytelnik, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. S e a t o n A n t h o n y V. 1996, Guided by the dark: From Thanatopsis to Thanatourism, Journal of International Heritage Studies, vol. 2, no. 4, s. 234–244. – 1999, War and Thanatotourism: Waterloo 1815–1914, Annals of Tourism Research, vol. 26,    no. 1, s. 130–158. T u r n e r V i c t o r 1973, The center out there: Pilgrim’s goal, The History of Religion, vol. 12, no. 3, s. 191–230. U r r y J o h n 2007, Spojrzenie turysty, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. W i e c z o r k i e w i c z A n n a 2008, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków. W y l i e T u r r e l l V. 1959, A standard system of Tibetan transcription, Harvard Journal of Asian Studies, vol. 22, s. 261–267. Z o l b e r g A r i s t i d e R., S u h r k e A s t r i, A g u a y o S e r g i o 1989, Escape from violence: Conflict and the refugee crisis in the developing world, Oxford University Press, Oxford. Źródła internetowe: www.ltwa.net/library (The Library of Tibetan Works and Archives), 30.04.09. http://www.travel-facts.com/mcleodganj-a-haven-for-tibetan-refugees-in-india.html (Travel Facts), 25.09.11. Filmografia: Wangchuk Tashi, Dorjee Tsultrim 2007, Richard Gere is my Hero, fab., Indie. NATALIA BLOCH REFUGEE CAMP AS A TOURIST ATTRACTION. WHO AND WHY RE(DIS)COVERS TIBETAN DIASPORA? Keywords: Anthropology of tourism, Thanatourism, Tibetan refugee camps in India, Tourist attractions, Typologies of tourists Although the notion of a ‘refugee camp’ (imagined as a space of human suffering) and the term of a ‘tourist attraction’ do not seem to be parallel, the Tibetan refugee camps in India have been widely visited by different categories of tourists for years. These are the tourists called by Dean MacCannell �OBÓZ UCHODŹCÓW JAKO ATRAKCJA TURYSTYCZNA 69 modern pilgrims searching for authenticity. In my paper I examine the motivations of the “guests from the West” visiting a Tibetan diaspora and the way they are perceived by the “local community”, i.e. the refugees. Using these criteria I have created seven categories of tourists, who I used to meet during a few years of my fieldwork done among Tibetan refugees: causal tourists, tourists searching for spirituality, tourists-activists, tourists-researchers, hippie-tourists, tourists searching for love and celebrity tourists. Me myself – as an anthropologist – had been often classified by Tibetans into these categories. Obviously, these categories are fluid, intersecting and changeable over time and place. Nevertheless, they are helpful in searching for the answer what attracts tourists to refugee camps. N. B. Adres Autorki: Dr Natalia Bloch Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: nbloch@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6b2f212db23d25a72a3ebe8a4ab0bc.pdf 4540b1b0f7766f608318cc6daa8f6ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1720 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1592 Title A name given to the resource Tożsamość "przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po II wojnie światowej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowsk (zachodnia Białoruś) / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Broda, Anita Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANITA BRODA Warszawa TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" O LUDNOŚCI PRZESIEDLONEJ PO I I WOJNIE ŚWIATOWEJ ZE WSCHODNIEJ POLSKI W REJON DZIATŁOWSKI (ZACHODNIA BIAŁORUŚ) 1 WSTĘP W latach 1944-1947 na wschodnich ziemiach Polski (okolice Białegostoku i Bielska) została przeprowadzona akcja przesiedleńcza, będąca wynikiem ukła­ du zawartego pomiędzy Białoruską Socjalistyczną Republiką Radziecką (BSRR) a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (Mironowicz 1993, s. 136). Celem owej akcji było przemieszczenie zamieszkującej te tereny ludności bia­ łoruskiej, identyfikowanej na podstawie wyznania prawosławnego, na obszar Białorusi, szczególnie zaś na jej zachodnią część. Przeprowadzone działania były niejako „lustrzanym odbiciem" wydarzeń mających miejsce na terenie ówczesnej BSRR, gdzie podobne wysiedlenia dotyczyły osób narodowości pol­ skiej wyznania katolickiego, udających się na tzw. Ziemie Odzyskane. Ludność białoruska miała, w założeniu organizatorów, przejąć ziemię i gospodarstwa opuszczających Związek Radziecki Polaków. Akcja, według deklaracji, miała wyłącznie charakter dobrowolny. Na tereny polskie zostali zatem wysłani pełno­ mocnicy, których zadaniem było przekonanie potencjalnych zainteresowanych do zamieszkania za wschodnią granicą . Zakończenie przesiedleń planowano po­ czątkowo na rok 1945, trwały one jednak do 1947. W okresie tym ze wschodnich terenów Polski zostało wysiedlonych ok. 36388 osób (Mironowicz 1993, s. 143). 2 1 Artukuł jest częścią pracy „Być przesiedleńcem. Przykład ludności przesiedlonej po I I woj­ nie światowej ze wschodnich terenów Polski w rejon dziatłowski", napisanej pod kierunkiem mgr Katarzyny Waszczyńskiej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w ramach grupy laboratoryjnej „Obrazy grup narodowych, etnicznych, wyznaniowych i społecznych - Bia­ łoruś, czyli o tożsamości ludności okolic Słonimia i Dziatłowa". Nie była to pierwsza tego typu inicjatywa dotycząca tych terenów. W latach 1915-1918 przeprowadzono podobną akcję przesiedleńczą, określaną potocznie jako „bieżaństwo". Akcja dotyczyła ludności prawosławnej zamieszkującej gubernię grodzieńską i wileńską. Główną za­ stosowaną metodą była, tak jak w przypadku przesiedleń po I I wojnie światowej, agitacja pełno­ mocników, przysłanych z carskiej Rosji specjalnie w tym celu. Ich działalność odniosła ogromny skutek - masowy odpływ ludności przerażonej wizją represji stosowanych przez postępującą na wschód armię niemiecką (Mironowicz 1999, s. 26). 2 �182 ANITA BRODA Duże grupy tzw. przesiedleńców trafiły do Grodna, Baranowicz, Słonimia. Ponad 40 rodzin rozpoczęło nowe życie w Dziatłowie , mieście oddalonym ok. 40 km od Słonimia. Moje pierwsze zetknięcie ze zjawiskiem „przesiedleńców" na terenie Biało­ rusi miało miejsce w trakcie badań etnologicznych przeprowadzonych w 2000 r. w wioskach należących do rejonu dziatłowskiego , jak i w samym mieście. Istnienie takiego problemu uświadomiło mi spotkanie z rodziną, zamieszkałą obecnie we wsi Moskalowce, która w 1947 roku wyjechała z Maleszy - miejsco­ wości położonej niedaleko Bielska (Polska). Wieś Moskalowce to niewielka, licząca zaledwie kilkadziesiąt domów osada, zamieszkana głównie przez ludność wyznania katolickiego, gdzie jedynymi prawosławnymi są właśnie przyjezdni z Polski. Wtedy też po raz pierwszy pojawił się termin „przesiedleniec", kluczowy dla całych moich późniejszych badań, jak i dla treści mojej pracy licencjackiej oraz tego artykułu. Wtedy również, jeszcze nie całkiem wyraźnie, ukazał się pro­ blem, od którego rozpoczęły się moje poszukiwania: jak rodzina przyjezdnych, która przed półwieczem wyjechała z Polski i tu znalazła dom, poradziła sobie z aklimatyzacją w nowym miejscu? Jak przyjęli ich miejscowi? Jak to wtedy wyglądało i czy teraz sytuacja uległa jakiejś zmianie? Grupa badanych przeze mnie osób została więc początkowo dobrana na podstawie ich „inności", a tym co mnie głównie interesowało był charakter relacji pomiędzy dwiema zbiorowościami - miejscowych i przybyłych. Łatwo było zorientować się, że przy­ jezdnych z Polski, z Maleszy czy z innych wiosek województwa białostockiego, jest w Dziatłowie i okolicach więcej. Rozmówcy wskazywali siebie nawzajem, konsekwentnie używając określenia „przesiedleniec" . Podczas rozmów nie­ odmiennie powracał motyw wyjazdu z Polski, wspominanego w sposób bardzo emocjonalny, zjawisko „podwójnej ojczyzny", ale występujący także całkowity brak jakichkolwiek związków z krajem pochodzenia, nieprzywiązywanie do nich wagi, marginalizowanie tego okresu życia. Wtedy pojawiła się refleksja: czy może mam do czynienia ze specyficzną, jedyną w swoim rodzaju jakością? Jakie znaczenie dla poczucia tożsamości moich rozmówców ma fakt, że urodzili się poza granicami Białorusi i że zostali na te tereny gwałtownie, w krótkim czasie „przeniesieni" ze wszystkim, co po­ siadali? Wówczas zrozumiałam, że problem, który początkowo ograniczał się do relacji „swój" - „obcy" uzyskał nowy wymiar. Pojawiło się pytanie czy wydarze­ nie życiowe, jakim jest zmiana miejsca zamieszkania może wpływać na kształ­ towanie się tożsamości jednostki, a więc czy może istnieć coś takiego jak tożsa­ mość „przesiedleńca" i jaka ona jest? Moje badania, które przeprowadziłam wśród ludności zamieszkałej w Dziatłowie i jego okolicach, miały odpowiedzieć na te pytania, a poniższa praca prezentuje ich wyniki. 3 4 5 6 3 Polska nazwa - Zdzięcioł. Są to wioski: Moskalowce, Raklewicze, Butwiełowicze i Wiązowiec. Miałam wrażenie, jakby słowo to było kluczowe - niezbędne w procesie wyodrębniania z grupy. Porównaj: relacja „swój"-obcy", w: Religia i obcość, E. Nowicka (red.), Kraków 1991. 4 5 6 �183 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Tłumaczalnyj słounik biełaruskoj literaturnoj mowy pod hasłem „pierasialeniec" zawiera bardzo ogólną definicję tego pojęcia: „przesiedleniec" to „czieławiek jaki pierasialijsia ci pierasialajecca na nowaje miesta". W definicji tej został jedynie podkreślony fakt zmiany miejsca zamieszkania na nowe, doko­ nywany p r z e z j e d n o s t k ę . Słownik nie zawiera terminu „przesiedlenie". Według Krystyny Kersten, historyka, badaczki przesiedleń w X X wieku, pro­ blem ten nie jest zjawiskiem o wymiarze jednostkowym, gdyż jest to zorgani­ zowane przemieszczenie zbiorowości, zarówno przymusowe, jak i dobrowolne, które ponadto „obejmuje nie tylko wyrwanie z dotychczasowego otoczenia, lecz również trwałe osiedlenie w nowym miejscu" (Kersten 1997, s. 19). Posługując się tą wskazówką postanowiłam pokazać w pracy zarówno moment „wyrwania", zaznaczając jego przyczyny i okoliczności, jak i moment „osiedlenia". Ale histo­ ria tego tak ważnego dla większości moich rozmówców wydarzenia to tylko część opowieści. Drugim, niemniej ważnym elementem, jest odpowiedź na pyta­ nie, kim jest przesiedlony dzisiaj. Istotne więc będzie zarówno to, co rozmówca pamięta i w jaki sposób, jak i to, jak ten bagaż wspomnień wpływa (i czy wpły­ wa) na jego samookreślenie. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań uważam za konieczne zaznaczyć, że w moich badaniach skupiłam się wyłącznie na relacjach i opiniach samych „przesiedleńców", także w przypadku ich kontaktów z „miejscowymi" . Będzie to zatem historia przesiedlenia widziana wyłącznie oczami samych „przybyszów" . Grupa moich rozmówców obejmowała 30 rodzin przesiedlonych z Polski w latach 1944-1947 z wiosek: Zaczerlany, Lewickie, Maleszy, Wojszki, Ryboły, Białki, Pawlinowo, Niewadzica Norgilewska, Solniczki. Część tych osób wyje­ chała dobrowolnie (okolice Bielska - Wojszki, Ryboły, Pawlinowo, Białki), część - pod przymusem, w wyniku różnego rodzaju represji (wioski położone blisko Białegostoku - Zaczerlany, Lewickie, Niewadzica Norgilewska, Solniczki; wy­ jątkiem są Maleszy położone w rejonie bielskim) . Obecnie mieszkają w Dzia­ tłowie oraz w wioskach położonych w jego okolicy: Moskalowcach, Raklewiczach, Butwiełowiczach i Wiązowcu . Wśród 32 rozmówców było 14 mężczyzn 7 8 9 10 7 Tzn. ludność urodzoną na Białorusi, zamieszkującą Dziatłowo i jego okolice w momencie przyjazdu „przesiedleńców" i obecnie. W dalszej części artykułu grupę tę będę również określać jako „ludność miejscową". W ten sposób określam ludność wyznania prawosławnego, która została przesiedlona z terenów polskich na obszar Białorusi w latach 1944-1947. Przeprowadzone przeze mnie badania wskazują na to, iż przejmowanie inicjatywy w kwe­ stii wyjazdu ma ścisły związek z położeniem miejscowości, z której pochodzi rozmówca. Im bliżej Białegostoku położona była wioska, tym mniej dobrowolny wyjazd. Wiąże się to naj­ prawdopodobniej z tym, że w okolicach dużego miasta działalność różnego rodzaju band była dużo aktywniejsza a sytuacja bardziej napięta. Na południe od Białegostoku oddziaływanie band było mniejsze. Tu z kolei przejmowali inicjatywę przedstawiciele władzy sowieckiej, którzy namawiali ludzi do przeniesienia się na Białoruś. W większości przypadków Dziatłowo i okolice były punktem docelowym, choć nie­ wielka grupa mieszkała także początkowo w Darachanowie, w okolicach Bobruj ska (wsch. część Białorusi). 8 9 1 0 �184 ANITA BRODA i 18 kobiet. Bardzo istotny jest wiek badanych: przeważająca liczba to ludzie pomiędzy 65 a 70 rokiem życia, tzn. tacy, którzy w momencie wyjazdu byli jeszcze bardzo mali (ok. 5-7 lat), lub ci, którzy przekroczyli siedemdziesiątkę (wiek w momencie wyjazdu - 11-16 lat). Najmniejszą grupę (dwie osoby) sta­ nowili rozmówcy po 80-tym roku życia. Moi rozmówcy to przede wszystkim emeryci z wykształceniem podstawowym (jedynie dwie panie były czynne za­ wodowo, w tym jedna z wyższym wykształceniem). Najprawdopodobniej udało mi się dotrzeć do wszystkich żyjących w Dziatłowie „przesiedleńców". Uznaję, że grupa ta liczy obecnie ok. 30 rodzin . Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy historii przesiedle­ nia, opisanej przez rozmówców z perspektywy lat, złożonej z ich własnych wspomnień i relacji bliskich. Druga pokazuje obecną sytuację „przesiedleńca" ukazaną poprzez jego osobiste sądy i opinie, oraz zawiera próbę odpowiedzi na pytanie, kim jest on dzisiaj. 11 CZĘŚĆ I BAGAŻ „PRZESIEDLEŃCA", CZYLI HISTORIA WYJAZDU Z POLSKI Rozpoczynając analizę materiału dotyczącego historii wyjazdu, jego przyczyn i okoliczności oraz wszystkich wspomnień o tym wydarzeniu, chciałabym wyjaś­ nić dlaczego będzie to stanowić tak istotną część artykułu. Zagadnienie to mogę podzielić na trzy oddzielne tematy, które składają się na obraz tego, co cytowana już K. Kersten określa mianem „wyrwania z rodzimego środowiska - «małej ojczyzny»" (Kersten 1997, s. 17): 1. Opis życia w Polsce przed wyjazdem (sytuacja materialna i wspomnienia z kraju pochodzenia); 2. Okoliczności wyjazdu (przyczyny, bagaż, informacje i wyobrażenia na temat miejsca przeznaczenia a także nastrój, jaki towarzyszył podjęciu decyzji o opuszczeniu Polski); 3. Miejsce przybycia (subiektywna ocena miejsca przybycia, także sytuacji życiowej, relacje z innymi „przesiedleńcami", kontakty z miejscowymi). Próba dotarcia do indywidualnej historii „przybysza", jego subiektywnej wizji tego, co wydarzyło się w jego życiu, była ważnym elementem moich badań nad „tożsamością przesiedleńczą". Interesował mnie charakter tych wspomnień, czyli to, co w opisywanych zdarzeniach było dla rozmówcy najważniejsze i co najbardziej utkwiło w jego w pamięci. Równie istotna dla analizy zagadnienia była osobista ocena wydarzeń dokonywana przez rozmówców, stosunek do nich, odczucia i emocje. Chodziło mi o zdobycie jak najpełniejszego obrazu tego okresu ich życia. Nie było i nie jest moim celem weryfikowanie uzyskanych 11 Wnioskuję to z tego, że pod koniec moich badań w relacjach rozmówców nie pojawiało się już żadne nazwisko „przybysza", którego bym nie znała i z którym nie udałoby mi się prze­ prowadzić rozmowy. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 185 1 w rozmowach informacji i porównywanie ich z odpowiednimi źródłami histo­ rycznymi. Obiektem mojego zainteresowania jest wyłącznie historia widziana przez pryzmat wypowiedzi „przesiedleńców". PRZED WYJAZDEM Na zawarty we wspomnieniach rozmówców opis życia sprzed wyjazdu z Polski składają się dwa elementy: z jednej strony, charakterystyka sytuacji materialnej i ocena warunków życia (w niektórych rozmowach ten temat bywał rozszerzany 0 omawianie relacji między ludnością prawosławną a „Polakami" ), z drugiej - mniej lub bardziej zatarty obraz rodzinnej miejscowości i jej okolic. Ilość 1 jakość udzielanych na ten temat informacji jest uzależniona głównie od wieku, w jakim byli rozmówcy w czasie gdy opuszczali Polskę - u tych najmłodszych zatarte już wspomnienia z kraju narodzin były prawdopodobnie odświeżane opowieściami rodziców, przez co są rodzajem „relacji pośredniej". Poza tym zde­ cydowana większość „przesiedleńców" z Dziatłowa odwiedziła co najmniej raz Polskę, czy to, aby spotkać pozostałych tam krewnych, czy to w celach zarob­ kowych. Miało to najprawdopodobniej wpływ na ich obraz kraju pochodzenia. Charakter wspomnień zależy jednak także od tego, czy rozmówcy wyjeżdżali do Polski dobrowolnie, czy też pod przymusem . Być może wpływ na wspomnienia miał także fakt, że w życiu rozmówców był to pierwszy tak znaczący wyjazd . Opis życia przed wyjazdem jest wyraźnie umieszczony w kontekście sytua­ cji, w jakiej znaleźli się „przesiedleńcy" na Białorusi. Ocena warunków życia w Polsce jest zawsze w relacjach rozmówców zestawiona z tym, co zastali oni po przyjeździe. To ciągłe porównywanie sprawia, że często tych dwóch opisów nie można od siebie oddzielić. Należy poza tym zaznaczyć, że na pytania dotyczące wspomnień z Polski odpowiadano chętnie i bez specjalnych oporów. Opisując warunki życia w Polsce podkreślano, że były one zbliżone do tych, z którymi rozmówcy spotkali się na Białorusi lub nawet gorsze. Jest to zrozumiałe u tych osób, które wyjechały z Polski dobrowolnie , dla których względy ekonomiczne, m.in. mała ilość ziemi, często stawały się przyczyną wyjazdu: Ziemli tam nie była, rabotać nie balszo, no siudaprijechali, tut haziajstwo imieli, jeszczo kałchozaw nie było w ta wremia tut, tut haziajstwo wziali, stali rabotać na haziajstwie, no i żyli ot, tak [3]. 12 13 14 15 1 2 Mianem „Polaków" określam, za moimi rozmówcami, ludność wyznania katolickiego, za­ mieszkującą wioski w Polsce, z których przybyli „przesiedleńcy". Pod określeniem „wyjazd dobrowolny" rozumiem sytuację, kiedy „przesiedleńcy" samo­ dzielnie podejmowali decyzję o wyjeździe, gdyż było to dla nich, w ich pojęciu, dobre. Nie wykluczam w tym wypadku, że byli oni do opuszczenia Polski namawiani przez wyznaczonych do tego celu pełnomocników, nie można tu jednak mówić o wyjeździe wymuszonym. W ten sposób wyjeżdżali ci, którzy obawiali się represji ze strony tzw. band, których działalność stano­ wiła zagrożenie dla ich mienia, zdrowia a nawet życia. 90% moich rozmówców stwierdziło, że dla nich, a także dla ich rodziców, był to pierwszy i ostatni poważny wyjazd. Podczas pobytu w Polsce wybierali się od czasu do czasu do Białego­ stoku ale poza tym prowadzili zdecydowanie osiadły tryb życia. Tzn. ok. 60% moich rozmówców. 13 14 1 5 �186 ANITA BRODA U niektórych rozmówców wyraźnie widać zadowolenie ze zmiany warunków życia, jaka nastąpiła po opuszczeniu Polski. W tym kontekście dokonywana jest ocena sytuacji sprzed wyjazdu Zamiana własnego gospodarstwa, do którego utrzymania konieczna była ciężka praca, na zatrudnienie w kołchozie u części rozmówców budziło uczucia pozytywne. Jeśli chodzi o relacje z Polakami to tylko w nielicznych rozmowach pojawił się opis tego typu kontaktów. Były one na ogół określane jako pozytywne, pełne wza­ jemnej sympatii, przynajmniej do chwil bezpośrednio poprzedzających wyjazd. Zupełnie inaczej kształtuje się ocena życia w kraju urodzenia we wspomnie­ niach tych, którzy wyjechali pod wpływem represji i w atmosferze strachu . Według nich, życie w Polsce było dużo łatwiejsze i przyjemniejsze niż to w miejs­ cu przesiedlenia. Oto typowa wypowiedź na ten temat: / hruzij szto choczesz. I kartoszku brali z domu swaju, u nas kartoszka była dobraja, no ziemia dobra była tam. Rasło wsio. Żywinu trymali, było czym dobrać. No. Samy abrablali gaspodarku, nikogo nie najmali... Dom był u nas dobryj, nowy, na hutorie żyli. Usio było swajo... - Duży był dom? - Duży. Maładzioż była drużnaja, usie hulali i świata sprawiali i... drużno żyli. A patom pamału, pamału i zradzilisie ety bandy i wsio [7]. Drugim elementem składającym się na opis sytuacji przed przesiedleniem jest zapamiętany przez rozmówców wygląd wioski, jej charakterystyka, oceny estetyczne itd. Większość moich rozmówców miała dosyć ogólny obraz miejsco­ wości, w której mieszkali w Polsce. Informacje na ten temat ograniczały się do określenia wielkości wioski, głównie na podstawie liczby domów. Dokładniejsze wspomnienia, naznaczone większym zaangażowaniem emocjonalnym, są rzad­ sze i wiążą się przeważnie z poczuciem przynależności do miejsca urodzenia, z tęsknotą za nim. W takich opisach można odnaleźć zarówno żal spowodowany wyjazdem, jak i podświadomą chęć powrotu. Spotkałam się jedynie z dwoma przypadkami, w których rozmówcy nie potra­ fili nic powiedzieć na temat swojego miejsca urodzenia, tłumacząc to tym, że w momencie wyjazdu byli bardzo młodzi i zbyt dużo upłynęło czasu. Podsumowując: znaczna większość moich rozmówców nie idealizowała życia przed wyjazdem, zarówno sytuacji materialnej, jak i wyglądu okolicy, w której się urodzili. Na postrzeganie obu zagadnień ogromny wpływ miały przyczyny wyjazdu. Ci, którzy wyjechali dobrowolnie wspominają to, co ich skłoniło do opuszczenia Polski, a był to przeważnie niski standard życia. Co do wyglądu wioski - twierdzą zwykle, że była ładna, ale nie potrafią dokładnie jej opisać. W przypadku wyjazdów przymusowych wspomnienia dotyczące wioski są już bardziej szczegółowe, ale tylko w wyjątkowych przypadkach naprawdę dokładne (wtedy, gdy rozmówcy czują silną więź z miejscem pochodzenia). Przymus 16 17 16 Przymusowa kolektywizacja rolnictwa zachodniej Białorusi została przeprowadzona w la­ tach 1949-1952 (Mironowicz 1999, s. 180). Tzn. ok. 40% moich rozmówców. 1 7 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 187 towarzyszący przesiedleniom wpływa natomiast na pewną idealizację warun­ ków życia w Polsce. Rozmówcy uważają, że spotkała ich krzywda, gdyż po przyjeździe na Białoruś standard ich życia obniżył się. Jest to jednak zasada, od której także zdarzają się wyjątki. OKOLICZNOŚCI W Y J A Z D U Przystępując do kwestii opisu samych okoliczności wyjazdu należy najpierw wyjaśnić pewne zawiłości terminologiczne. Jednym z najważniejszych proble­ mów są przyczyny przesiedlenia, widziane przez rozmówców. Zdecydowałam się dokonać rozróżnienia na wyjazd wymuszony i dobrowolny, posługując się typologią migracji proponowaną przez amerykańskiego socjologa, Williama Petersena (Petersen 1958, s. 256). Określenie „wymuszony" uważam za traf­ niejsze niż „przymusowy". Moi rozmówcy samodzielnie dokonywali wyboru - zostać czy wyjechać, mieli więc teoretycznie możliwość pozostania (określe­ nie „przymusowy" sygnalizuje, jak się wydaje, brak jakiegokolwiek wyboru), wyjazd wiązał się jednak z chęcią ochrony życia lub zdrowia. Oznacza to, że „przesiedleńcy" znaleźli się pod presją - poprzez zastraszenie (działalność różnego rodzaju band) zasugerowano im, jaką decyzję powinni podjąć. W ich przekonaniu była to jedyna szansa na normalne, spokojne życie. PRZYCZYNY WYJAZDU Większą część moich rozmówców (ok. 60%) stanowią ci, którzy wyjechali z Polski dobrowolnie. Głównym motywem była, z całą pewnością, trudna sytua­ cja materialna - nieduża ilość ziemi lub utrata domu w wyniku działań wojen­ nych. Rozmówcy (lub ich rodzice) wierzyli w to, że wyjazd pomoże im „stanąć na nogi", szczególnie, że przedstawiciele władzy sowieckiej (ruskie ahienty, ahitatory, werbowszczyki) roztaczali przed nimi wizję dobrobytu, panującego w BSRR. Były jednak i inne przyczyny, np. możliwość bezpłatnego kształcenia dzieci. Zdarzało się także, że opuszczano dotychczasowe miejsce zamieszkania, by znaleźć się bliżej jednego z członków rodziny, przebywającego na terenie Związku Radzieckiego. W przypadku wyjazdów dobrowolnych w relacjach moich rozmówców poja­ wia się postać agenta, zwanego werbowszczykiem lub ahitatorem. Jego nakła­ nianie do wyjazdu uważają oni za bezpośrednią przyczynę podjęcia decyzji o przesiedleniu: - Można była astatsa? - Można, etoż nikto nie zastawiał nas, no prosta zahitirowali, szto tam łuczsze budziecie żyć cziem tut. No i atiec padumał i pojechał. - No kto wam skazał szto zdies budziet łuczsze? - No ety, tam byli, ety... no, priedstawicieli, werbowszczyki no, adsiuda, zRasieji, z Sajuza. No i szto liepsza żyźń, szto łuczsze, patamu szto tam biedna żyli... [14]. Z niektórych wypowiedzi można wręcz dosłownie wyczytać, że gdyby nie inge­ rencja owych przedstawicieli „przesiedleńcy" nie opuściliby swoich gospodarstw. �188 ANITA BRODA Dlatego też część moich rozmówców właśnie ich obarcza winą za rozczarowa­ nie, jakie ich spotkało po wyjeździe: Można byłaby nie jechać, no zadumał atiec i wsio. No padwieszczali, szto charaszo żyć i wsio, liudzi pawieryli. No szto żyli tam [niezrozumiałe] eta nie chuże była, eta jasna... Как rabotał eta imieł wsio. Sam siebie haziajnem... [14]. Druga grupa rozmówców (ok. 40%) to ci, których wyjazd z Polski został wymuszony. Tu sprawa jest dużo bardziej skomplikowana. W przypadku moich rozmówców określenie wyjazd wymuszony odnosi się raczej do ingerencji tzw. b a n d niż do oficjalnych działań władz państwowych, zaangażowanych w akcję przesiedleńczą. W każdym razie rozmówcy nie wiążą działalności „ban­ dytów" z oficjalną polityką rządową, podkreślając nawet, że była to działalność bezprawna, której stanowczo się przeciwstawiano. Najczęściej pojawiające się określenia dotyczące grup, które wymogły na części moich rozmówców opuszczenie granic państwa polskiego to: bandity, partizany bandy. Spotykałam jednak nazwy, które pozwalają sprecyzować, kim - według „przesiedleńców" - oni byli: chłopcy z lasu, bandy Mikołajczyka, Palaki, Narodna Armia. Nie było przedmiotem moich badań dociekanie, jaka jest prawda i kim faktycznie były bandy, których działalność w tak wydatnym stopniu wpły­ nęła na losy moich rozmówców. Interesowało mnie jedynie, jak ten problem wygląda z punktu widzenia samych zainteresowanych, dlatego skupiłam się wyłącznie na ich opiniach. Duża rozbieżność w wypowiedziach rozmówców nie pozwala ostatecznie określić, kto jest odpowiedzialny za wyjazd ludności pra­ wosławnej z Polski. Rozmówcy zgadzają się jedynie co do tego, że byli to Polacy. Przyczyny takiego postępowania „prześladowców" były niezrozumiałe dla prawie wszystkich osób, z którymi rozmawiałam. Tylko dwoje rozmówców podało konkretny cel działalności band - potrzebowali oni domów dla siebie i swoich rodzin przesiedlanych z Białorusi: No wyrzucali, jak eto skazać, ani wyrzucali patamu, szto im nada byli dama, ani adsiuda sabrali swai rodzicieli, panimajecie iii niet? No to prijeżdżali polskije siemii tuda do Polski a prawo­ sławne ujeżdżali siuda do Rosji. Im potrzebny był dom. Iw etom dzieła. No przy­ szli nocziu i dwadzieścia cztery godziny, sztoby żywego duchu tu nie było i wsio. W tom dzieło [21]. Niektórzy rozmówcy podkreślali, że kwestią decydującą o wyjeździe było wyznanie: Jakoś mówili w ten czas, że Polska powinna być Polaka - katolika, a już jeśli my byli tam prawosławne to, no to tak, że nie wszystkie tam chacieli, no o takie przyjdzie eta... kampania tech, które chacieli, sztoby wyjechać, to treba zrobić tak, sztoby wyjechać [8]. Uzasadnienie wyjazdu nie przedstawia większych trudności: wyjeżdżali, po­ nieważ obawiali się o życie swoje i swoich rodzin. Co istotne, u większości rozmówców fakt „wygnania" z Polski nie budzi więk­ szych emocji i nie wpływa na negatywny obraz wszystkich Polaków, choć zda­ rzają się i takie opinie: Ale szto za duszy u waszych Polaków, wy skazy tie, szto za serce takoje, jak to tak? Tady pośle wajny byli, to jany biełaruskowo czieławieka nienawoczy! [2]. �189 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" Jedynie nieliczna grupa rozmówców nie mogła podać przyczyn swojego wy­ jazdu z Polski. Twierdzili, że niewiele pamiętają i niewiele ich to zagadnienie interesuje. Wypowiedzi takie charakteryzują osoby, które miały 4-5 lat w mo­ mencie wyjazdu, przez co nie dociekały jego przyczyn i nie brały udziału w przygotowaniach: Jaż mówię, takie lata, szto jeszczo i nie pytali się. Nakar­ mili, napoili ipałażyli spać... Ispij. Nas nie intieresowało [16] . Niezależnie od tego, czy wyjazd był dobrowolny czy wymuszony, opuszcza­ niu wioski zawsze towarzyszyło uczucie przygnębienia, wiążące się z pozosta­ wieniem domu, gospodarstwa, rodziny oraz miejsca, które moi rozmówcy znali i w którym czuli się bezpiecznie. Bardzo często, nawet w przypadku wyjazdów dobrowolnych, rozmówcy wyjeżdżali tylko w wyniku stanowczej decyzji jednego z członków rodziny, najczęściej ojca. Sami nie deklarowali wyraźnego zaintere­ sowania możliwością przesiedlenia. 18 BAGAŻ Gdy w rozmowach poruszałam kwestię bagażu (jego ilości i jakości) intere­ sowało mnie, co bierze, a co zostawia człowiek „przenoszący swoje życie" w inne miejsce oraz, jaki wpływ na status „przesiedleńca" miała ilość rzeczy, które ze sobą zabrał. Odpowiedzi na oba te pytania były podobne we wszystkich prawie rozmowach. Po pierwsze, „przesiedleńcy" mieli prawo zabrać ze sobą wszystko, co zdołali przewieźć, tak że często tym, co zostawało był jedynie pusty dom oraz ziemia. Po drugie, wielkość bagażu zależała od pomocy sąsia­ dów i liczby wagonów przydzielonych rodzinie , a także od czasu, którego zwykle mieli od dwóch tygodni do kilku miesięcy. Spotkałam się tylko z jednym wyjątkiem od tej reguły, gdzie rodzinie na wyjazd dano trzy dni. Zabierano zwierzęta (konie, krowy, świnie, drób), proste umeblowanie domu, narzędzia gospodarskie, ubrania, pościel, produkty żywnościowe itd. Czasami brano również zboże i kartofle, ale znacznie częściej zdawano je i wpisywano w tzw. ewakuacjonnyj list, aby odzyskać jego równowartość po przyjeździe na Białoruś. Podobnie działo się z acenką domu i ziemi, pozo­ stawianych w Polsce. Wszystko, co „przesiedleńcy" zostawiali mieli odzyskać w nowym miejscu. Nie jechali więc z pustymi rękami, a to, jak twierdzą roz­ mówcy, miało wielki wpływ na ich pozycję po przyjeździe. „Przesiedleniec", według nich, to ten, kto przyjeżdża z całym dobytkiem, w związku z czym dobrze mu się powodzi, a bieżency - anyż z pustymi rukami. Eta raznica [6]. Istotne jest to, że fakt wyjazdu nie czynił z „przesiedleńców" biedaków i nie obniżał gwałtownie, jak można by przypuszczać, ich społecznego statusu. Wprost przeciwnie - bagaż, który wyjeżdżający zabierali ze sobą zapewniał im najczęściej dobry start w nowych warunkach. 19 1 8 1 9 Rozmówczyni stanowi wyjątek, bowiem wyjechała z Polski, mając lat 14. Tj. od 1 do 3. �190 ANITA BRODA WYOBRAŻENIA I INFORMACJE N A TEMAT MIEJSCA PRZEZNACZENIA Decyzja o wyjeździe, jak wynika z relacji, była jedną z najpoważniejszych, jakie musiała podjąć rodzina rozmówcy. Jej przyczyny starałam się przybliżyć wcześniej. W tym miejscu zajmę się przedstawieniem wizerunku Białorusi jako miejsca przeznaczenia. Był on na ogół wynikiem zarówno własnych przemyśleń, jak i opinii sąsiadów, znajomych i krewnych. Składała się na niego raczej ograni­ czona wiedza, jak też wiele przypuszczeń i wyobrażeń. Interesowało mnie rów­ nież to, czy rozmówcy wiedzieli, gdzie jadą i czy mieli jakiś wpływ na wybór miejsca zamieszkania. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że większość dziatłowskich „przesiedleńców" nie wiedziała dokąd jedzie. Oto typowa odpowiedź na pytanie o cel podróży: My nie znali kuda nas wiezut. Prosta tak jechali i jechali. Kuda? W Biełarusiu, w Biełarusiu. A kuda w Biełarusi, ilisiuda, iii gdzie indziej, Bielarus toz nie malienkaja, tożesz, mahli i tut sieść, mahli gdzie ta, ło, pojechać na Paliesie iii kuda nibudź dalsze... No, tut o, prijechali i tut naszli [3]. Byli jednak i tacy (mniej liczni), których wypowiedzi świadczą o tym, że znali cel trasy, czasem nawet sami go wybierali: Nam skaz... powiedzieli, my chcieli jechać w Stołpowski rajon niekij, Stołpcy, ło, tam my chcieli jechać. Nam powiedziali, że tam nie ma miestow, ło. I my użo zapisali ździeś, o, na hety, na Baranowicze, w etu storonu, posowietul tam uże w Bielsku nam, eto wakucjonnyj list takije dajuć i tamże zapisane, gdzie my pojedziem. I że my wiedzieli, gdzie my uże jedziemy [4]. Jeśli chodzi o opinie dotyczące miejsca przeznaczenia, to nie są one zbyt liczne i w większości negatywne. Są one „zlepkiem" własnych przemyśleń oraz rad, jakich udzielali „przesiedleńcom" ich krewni i sąsiedzi : Okna tolko wzięli, ety... bo u nas nie mówili, szto tam dadzą dom, może ziemianki budziem kapać to choć okna buduć. - Ale tak ludzie mówili, ze wam nie dadzą domu? Kto tak mówił? - No, abhawarywali ludzi, oj, nie, nie buduć domy [15]. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że uwagi dotyczące życia na Białorusi, jakie „przesiedleńcy" zebrali przed swoim wyjazdem (przynajmniej ze strony najbliższych) były najczęściej krytyczne. Przeciwwagą dla raczej negatywnego obrazu miejsca przeznaczenia, jaki posiadali „przesiedleńcy" była idealistyczna wizja przedstawiana przez wspomnianych już agitatorów. Celem ich działalności było właśnie wykorzenienie tego pierwszego, negatywnego obrazu. Przyjęcie przez rozmówców informacji, jakich dostarczali im agenci było zwykle równoznaczne z podjęciem decyzji o wyjeździe lub taką decyzję ułatwiało. Właściwie więc wiedza moich rozmówców na temat nowego miejsca była niewielka. Być może byłoby inaczej, gdyby nie fakt, że większość z nich nigdy wcześniej sama nie była w tych okolicach. Cała wizja „nowego życia" opierała 20 2 0 Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że „przesiedleńcy" zasięgali opinii znajomych (w tym także sąsiadów wyznania katolickiego) przed podjęciem decyzji o wyjeździe. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 1 191 się z jednej strony na negatywnym obrazie przedstawianym przez otoczenie, z dru­ giej - na zachęcających opowieściach agitatorów. Żaden z tych obrazów nie był prawdziwy, a jak było w istocie - „przesiedleńcy" mieli okazję przekonać się sami. MIEJSCE PRZYBYCIA Chciałabym przejść do ostatniego punktu składającego się na historię prze­ siedlenia, czyli do „miejsce przybycia". Temu fragmentowi historii „przesiedleń­ ców" poświęciłam stosunkowo dużo miejsca w badaniach. Interesowało mnie, jak rozmówcy odbierali nieznaną wcześniej miejscowość, czy im się podobała, jak szybko przebiegła adaptacja. Istotne były także relacje z miejscową ludno­ ścią - nawiązywanie kontaktów, przełamywanie oporów i różnic kulturowych. Równie ciekawym zagadnieniem okazały się kontakty z innymi „przesiedleń­ cami". Zależało mi też na ustaleniu, jak duże znaczenie dla rozmówców miały związki z tymi, którzy mieli podobne do nich doświadczenia. OCENA MIEJSCA PRZYBYCIA Interesujące jest, że duża część moich rozmówców na pytanie, czy podobało im się Dziatłowo (lub sąsiadująca z nim wioska, w której zamieszkali) odpo­ wiadała, że nie miało to wtedy dla nich żadnego znaczenia - nie mieli bowiem innego wyjścia i musieli tu zamieszkać: Żyć nada była. Ot tak. A padabało sie, nie padabało sie - nikto nie smatrieł. Ot tak [16]. W wyborze miejsca nie kierowali się estetyką, lecz kwestiami praktycznymi. Dużo istotniejszy od wy­ glądu Dziatłowa był np. stan domu czy urodzajność ziemi. Dlatego też ocena miejsca przybycia ogranicza się niemal wyłącznie do opisu sytuacji materialnej, jaką zastali. Warto tu przytoczyć kilka wypowiedzi dotyczących właśnie domu, który rozmówcy otrzymywali na Białorusi. Niektórzy szukali go sami, innym miejscowe władze przydzielały go odgórnie na podstawie dokumentów przy­ wiezionych z Polski. Powodowało to, że zadowoleni mogli być tylko ci, którzy przyjeżdżali stosunkowo wcześnie - później nie było już w czym wybierać: - / jak ten dom, w jakim on był stanie? - Mały i stareńki taki był dom, padniszczeny takij był, znajecie. Nie da smotra on był. Nie da smotra... No ale pamalieńku, papa jeho padremoncirował i pierestroił, padniał, wysze zrabił, wsio, no i aczyścili, zrabili domik jak domik, patamu szto papa był samym dobrym stolieram, to papa znaczit się to znał etu rabotu [16]. Czasami opisowi domu towarzyszyły narzekania na poprzednich gospodarzy, na to, że nie potrafili dobrze zbudować lub zaniedbali go: Jak pryjechali to tut kuchnie stali, woda zamarzała [...] nic nie zrobione było, padłoga była zgnite, to ja sam rabił padłogu bo było, jak my przyjechali to tu jamy byli [11]. Zdarzały się przypadki, że za jeden dobry, murowany dom w Polsce przy­ jezdni otrzymywali dwa drewniane, znajdujące się w bardzo złym stanie. Musiało to budzić rozczarowanie i zniechęcenie. �192 ANITA BRODA Jeśli chodzi o przydział ziemi, to rozmówcy przeważnie twierdzili, że było jej więcej niż posiadali w Polsce, niedługo jednak mogli się nią cieszyć. Zorganizowa­ nie kołchozów pozbawiło ich ziemi. Większość przesiedlonych odczuła to jako osobistą klęskę i krzywdę. Poczuli się oszukani, gdyż nikt, jak wynika z przepro­ wadzonych przeze mnie rozmów, nie spodziewał się tego. Nie byli jednak skorzy do wygłaszania opinii na temat systemu gospodarczego, w jakim przyszło im żyć. Choć rozmówcy, oceniając miejsce przybycia, głównie skupiali się na domu i ziemi, udało mi się zebrać kilka opinii na temat wyglądu Dziatłowa. Były to zwykle wypowiedzi lekceważące, może dlatego, że prowokowała je prośba 0 porównanie życia w wiosce (Polska) z życiem w mieście (Białoruś). Oto bardzo typowa wypowiedź jednego z rozmówców: Oj, tam takoje miasta, takoje była miasta, szto eta [śmiech] trecia czaść ciepier żesz nie. Sczas wsio padastraiwałpsia, to i toże mała jak i wioska była. Nicziewo tut nie było. Eta czietwiorta uże czaść, może piataja Dziatłowa astałasie ad tych ło, katoryje prijechali. A eta sczias uże było, nastawiali chat sczias uze, ło, to był hor ad wastał. A tak... wioska była ta sama. A nikto nikoho nie pytał -padabajetsa iii nie podobajetsa. Chocież - bieri, a nie to... szukaj dalej [17]. Z przedstawionych opinii wynika, że przybysze nie byli zadowoleni z za­ stanych warunków. Podsumowując wypowiedzi można jednak stwierdzić, że tak naprawdę ich sytuacja materialna nie uległa jakiejś zasadniczej zmianie. Mamy tu do czynienia z „podróżą życia" - przeniesieniem się w inne miejsce osób, które do tej pory nie ruszały się ze swej osady, nie znajduje to jednak odbicia w odczuwalnych zmianach warunków egzystencji. 21 KONTAKTY Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Rozpatrywanie zagadnienia kontaktów pomiędzy osobami, które przybyły z Polski po I I wojnie światowej rozpoczęłam od ustalenia, czy taka relacja w ogóle istniała. Ogromna większość moich rozmówców zadeklarowała, że ich rodzice lub oni sami utrzymywali ścisłe kontakty z innymi „przesiedleńcami" na krótko po przyjeździe i jeszcze w jakiś czas potem. Najbliższe kontakty wiązały ich z tymi, którzy przyjechali z tej samej wioski z Polski. Więzi te były najsilniejsze, być może dlatego, że przybyszy łączyło zarówno sąsiedztwo w Polsce, wspólny wy­ jazd, wspólnie przebyta droga, jak i sąsiedztwo w nowym miejscu zamieszkania. W opisach relacji, jakie łączyły rozmówców z innymi „przesiedleńcami" bar­ dzo często pojawiają się określenia „jak radnia", „jak rodstwienniki": Daże et jeśli niescziasno słuczi, plocho kakij to, tak uże wsie bolsze как radstwienniki prichodiat odwiedzawati, adprawaditi wpoślednijpuć [9]. Z wypowiedzi tych można wnioskować, że ludzie, którzy urodzili się w Polsce 1 których spotkał ten sam los musieli w krótkim czasie przenieść się w nowe, nieznane miejsce - odczuwali względem siebie bliskość i byli sobie potrzebni. 2 1 Powstawanie kołchozów przypada na lata 1946-1950, wtedy to realizowano pięcioletni plan odnowy i rozwoju narodowej gospodarki w BSRR. Zakładał on między innymi tworzenie kołchozów i sowchozów (Istorija Biełarusi 2000, s. 98, 100, 137). �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA 193 1 Związane było to m.in. z potrzebą bezpieczeństwa. Przyjezdni mieli bowiem do siebie zaufanie a w grupie czuli się silniejsi. Utrzymywanie bliskich kontaktów z osobami pochodzącymi z innych miejsco­ wości w Polsce jest rzadsze, ale również występuje. Interesujący jest sposób od­ najdywania się „przesiedleńców", już po przybyciu na nowe miejsce. Zwykle do­ chodziło do tego w miejscu pracy lub w cerkwi, albo po prostu na ulicy, gdyż - jak twierdzili rozmówcy - Dziatłowo to małe miasto, w którym wszyscy się znają. Ciekawe jest, że przy nawiązywaniu bądź odnawianiu kontaktów „pieresieleńcy" nie dokonywali analizy charakteru drugiego człowieka, nie oceniali, czy warto utrzymywać z nim bliższe kontakty. Nie to było ważne. Byli przecież „jak radnia", a rodziny się nie wybiera... Potrzeba odnalezienia osób w pewnym sensie bliskich w obcym środowisku jest najlepiej widoczna w tym, z jaką ochotą moi rozmówcy osiedlali się w miejscu, gdzie żyli już inni „przesiedleńcy": Zdies uże byli z Biełastoka, [niezrozumiałe] nasze pieresieleńcy i как radzicieli uznali ich, to tut srazu dali dama nam wsiem [5]. Określając charakter relacji pomiędzy „przesiedleńcami", moi rozmówcy wspominali o wzajemnej pomocy w „zadomowieniu się" w nowym miejscu, ale także o wspólnym obchodzeniu świąt, także rodzinnych. Naturalne było zapra­ szanie na wesela, chrzciny i pogrzeby. Reasumując można stwierdzić, że utrzy­ mywanie kontaktów z innymi przyjezdnymi było jednym z najważniejszych elementów życia moich rozmówców. Żadna z osób, z którymi rozmawiałam nie przyznała się do braku jakichkolwiek więzi łączących ją z innymi „przesiedleń­ cami" w tym okresie. KONTAKTY Z MIEJSCOWĄ LUDNOŚCIĄ Temat ten jest szeroki, dlatego - dla przejrzystości tekstu - zawężę go do kilku punktów, które pokażą jak układały się (bezpośrednio po przyjeździe) kon­ takty między „przesiedleńcami" a ludnością miejscową. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że będzie to relacja jednostronna, gdyż moje badania obejmowały jedynie grupę przesiedlonych. Było to z mojej strony świadome założenie, gdyż, jak już zostało wcześniej zaznaczone, interesowała mnie historia „przesiedleń­ ców" „widziana ich oczami". JĘZYK Interesowało mnie, czy język miejscowy różnił się od języka przesiedlonych i czy w związku z tym mieli oni problemy ze zrozumieniem go. Analiza tego zagadnienia miała mi pomóc w określeniu tempa „wtapiania się" przybyszów w otoczenie. Drugą interesującą mnie kwestią było: czy „przesiedleńców" roz­ poznawano na podstawie języka, to znaczy do jakiego stopnia byli identyfiko­ wani z odmienną mową. 22 2 2 Mam tu na myśli zjawisko asymilacji kulturowej, definiowanej jako „proces wzajemnego przenikania się i zlewania kultur" (Kubiak, Paluch, 1980). Ważne w tej definicji jest wyraźne zaznaczenie, że proces, o którym mowa ma działanie obustronne. �194 ANITA BRODA W kwestii różnic językowych pojawiły się dwie sprzeczne opinie. Część roz­ mówców twierdziła, że były one niewielkie lub żadne i że na ich podstawie nie dało się zidentyfikować „przesiedleńca". Twierdzili oni, że język, którym posłu­ giwali się w Polsce był na tyle podobny (lub taki sam), że nie istniały kłopoty z komunikacją. Oto potwierdzająca to wypowiedź: - Ale jak było z językiem, rozumieliście co ludzie mówią jak tu przyjecha­ liście? -Au nas na futorie tak i hawarili. - Tak samo? - [śmiech] No. Jak da mnie tut z Bielszczyny prijechali to wsie tak hawarili a jak treba było z wioski to po polsku uże hawarili [12]. Inni twierdzili natomiast, że istniały wyraźne różnice językowe, które utrud­ niały kontakty: [...] a razmowa jak, łojl Na stołek - hedoń (?),jak śnieg pada, zawierucha - kutaza, oj, eta ich jazyk, ja nie razumieł, szto ani mówią. Kutaza... - Ale to oni po jakiemu... - O! Dla konia chabut - kulbaczka, na siodełko, siodełko, takie co - kulbaczka, o, takie [15]. Odmienności językowe pozwalały także bardzo łatwo ustalić, czy dana osoba przyjechała z Polski, czy nie: [śmiech] No, srazu poznawali, szto pieresielenka bo rozgawor nie toj. - Ale czy oprócz języka jeszcze po czymś ludzie poznawali, że pani z Polski przyjechała? - Nie. - Tylko po języku? - Po języku. Jak staniesz hawarić to tady [15]. Jak widać, trudno jest jednoznacznie określić czy język, którym posługiwali się „przesiedleńcy" był podobny do używanego w okolicach Dziatłowa, czy też zasadniczo się od niego różnił. Dodatkowo komplikuje tę kwestię to, że część rozmówców czyniła rozróżnienie na język „prosty" - ten, którym mówili w Polsce, i białoruski - obowiązujący w nowym miejscu. Niektórzy podkreślali poza tym, że ich język w Polsce był bardziej podobny do ukraińskiego i stąd wynikały owe utrudniające komunikację różnice: U nas w dzierewniu, u naszej, w asnawnom razhawariwali na chachłackom jazykie, na ukraińskam. Ot nie „gdzie" hawarili a „de". „De"piszoł... takijesława. To u nas bolszez chachłackim. A tut ot, biełaruski, ruski kanieszna, tak szto [5]. Wszyscy moi rozmówcy podkreślali jednak, że nie mieli kłopotów z przy­ swojeniem sobie nowego języka. Przy języku „przywiezionym" z Polski pozo­ stały, według rozmówców, tylko osoby najstarsze - rodzice lub dziadkowie. Stąd przeprowadzanie identyfikacji „przesiedleńców" na podstawie różnic języko­ wych nie sprawdziło się. PORÓWNANIE: JA - MIEJSCOWY Konieczność zadawania pytań dotyczących zauważalnych różnic kulturowych jest łatwa do wytłumaczenia. Interesująca mnie ludność przenosząc się w nowe �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' 195 miejsce zabierała z sobą wspomniany już „bagaż przesiedleńca". W tym wypadku chodziło mi jednak o pewien światopogląd, przyzwyczajenia czy zwyczaje. W wypowiedziach rozmówców szukałam odpowiedzi na pytanie czy dostrzegali oni różnice kulturowe i czy miały one dla nich jakieś znaczenie. Słowem, czy rozmówcy (krótko po przyjeździe) porównywali siebie z ludnością miejscową i jaki wpływ miało to na ich poczucie odrębności. Czy można tu mówić o zja­ wisku „szoku kulturowego" ? Zastanawiało mnie również czy możliwe jest stworzenie autowizerunku „przesiedleńca" na podstawie takich opinii. Niemal wszystkie zaobserwowane i zapamiętane przez rozmówców różnice kulturowe dotyczą zachowań w życiu codziennym. Nie spotkałam się z opisami innego sposobu obchodzenia świąt, innego wyglądu czy stroju. Rozmówcy spo­ radycznie porównywali konkretne cechy charakteru, przypisywane wszystkim „przesiedleńcom" i wszystkim miejscowym. Do wymienionych zalet przybyszów należała schludność, pracowitość, „akuratność". Rozmówcy nie wyrażali w tym wypadku, jak twierdzili, swoich opinii - takie zdanie miała o nich ludność miejscowa: Tut ruhalis matam, brytkimi sławami, a nasze prijechali to naszych uważali, szto nasze takie grzeczne, uważitielnyje. I uważali nas oczień, patamu szto... ot nie znaju, prijechali i uważali oczień sobstwienno... - Ale coś mówili, jacy wy jesteście...? - No sczytali nas takimi akuratnymi [7]. Oprócz pozytywnych cech, „przesiedleńcy" posiadali umiejętności, których, według ich opinii, nie miała ludność miejscowa, np. przyjezdne kobiety świetnie gotowały: U nas usie kobiety umieli smaczno hatowić. Piakli ciastki, poncziki, u mienie mama hatowiła... A eta nasielenia, no takoje, tut katore żyli, one nie umieli takprigatowić wsio, a nasze kobiety usie, pieresieleńskije, ani hotowali smaczno. I u nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta, eta nasilenie nas uważała [18]. Stwierdzenie „nas uważali" pojawia się w większości wypowiedzi. Zalety i umiejętności odróżniające przybyłych od miejscowych to jednak nie wszystko. „Przesiedleńcy" przyznają, że mieli inne obyczaje, przyzwyczajenia, w których wyniku ich życie zaraz po przyjeździe nie było łatwe. Do najczęś­ ciej wymienianych różnic należą innowacje gospodarskie, jakie przyjezdni znali z Polski, a jakich nie znaleźli na Białorusi. Dziwiło ich wiele rzeczy, m.in. zwyczaj trzymania kur w chacie, podczas gdy w Polsce rozpowszechnione były kurniki: kury wa wsich byli, ja nie priedstawliaju ciepier, nas u Polszczę wabszcze eta w chacie kab kury byli, noczowali. I wypuskali zimoj karmić ich u ety, u chaci. A chat nie piereharodzina, to ony na krawacie te kury lecieli i na stół, prilecieli na stół [niezrozumiałe]. My to musić toże dzierżali srazu jak adnu zimu, bo nie było gdzie ich. A patom kurasznik pastwili, patom usie naczali kuraszniki stroić na ulicy, ciepier nikto, szto ty, łojl [1]. Równie kłopotliwe były 23 2 3 Pojęcie szoku kulturowego przytaczam za antropologiem K. Obergiem (Oberg 1960). Rozu­ miał on pod tym pojęciem zaburzenie funkcjonowania psychosomatycznego wywołane przedłu­ żającym się kontaktem z odmienną, nieznaną kulturą i dostrzeżeniem różnic w funkcjonowaniu własnej i obcej kultury. �196 ANITA BRODA 24 tzw. ruskie piece . „Przesiedleńcy", przyzwyczajeni do „normalnych" grzew­ czych płyt, nie potrafili w takim piecu gotować. Kontrowersje wzbudzał również brak firanek w oknach. Rozmówcy opowiadali, jak trudno im było znieść wraże­ nie, że są ciągle podglądani. W tym wypadku także wystąpili jako prekursorzy. Ich „innowacje" w postaci firanek, tak jak i kurników, naśladowali mieszkańcy tej samej ulicy lub całej wioski. „Przesiedleńcy" odczuwali też pewną obcość ze względu na obyczaje. Przykładem mogą być zwyczaje związane z wioskowymi zabawami: / wie pani, u nas takij zakon był, że, u Polszczy - dziewczyna sama nie pójdzie na tancy, jeśli chłop jej nie przygłosi, o. A tu, nie! Aby muzyka za­ grała - przyjdzie i pamierli [4] oraz kwestią podziału ról w rodzinie: Jak mama to nigdzie nie rabila paka nie umierła. Tata ot, takije raboty rabil i kazał: Ty hoduj dzieciej, a ja budu zarabiać chleb, na to ty haziajka. A tut żesz wsie robiać, tut mużczyny i żenszczyny robiać, wsie! Tut nie ma, tut nikto nie skazał z mużczyn, szto ty haziajka, tobie trudna, ciażka, tut nie [15]. Rozmówcy widzieli dokładnie te elementy swojej kultury (ułatwiające życie innowacje, normy obyczajowe), które odróżniały ich od ludności miejscowej. Więcej, chlubili się nimi i byli konsekwentni w ich podtrzymywaniu, a nawet ekspansywni kulturowo. Ich samoocena była wysoka: czuli się lepsi, jako przedstawiciele wyższej, bardziej rozwiniętej cywilizacji. 25 OKREŚLENIA DOTYCZĄCE PRZYJEZDNYCH W wypowiedziach moich rozmówców pojawia się kilka nazw, którymi okreś­ lali ich miejscowi. Każda z nich ma inne znaczenie i kładzie nacisk na co innego. Najczęściej występujące określenia to: „pieresieleniec", „bieżeniec", „Palak" i „pryjeżdyj". To pierwsze jest powszechne - dlatego też pojawiło się w prawie wszystkich rozmowach. Użyłam go także jako teoretycznego „pojęcia" do okreś­ lenia przedmiotu moich badań. „Przesiedleniec", według rozmówców, jest nazwą neutralną. Brak jej w każdym razie negatywnego zabarwienia. Wynika wprost z faktu przesiedlenia - przeniesienia się w inne miejsce. Jak już wspomniałam, w niektórych przypadkach określenie „pieresieleniec" zestawiane było ze słowem „bieżeniec". To drugie, z punktu widzenia samych zainteresowanych, było wartościowane negatywnie. Rozmówcy podkreślali, że dla „bieżeńców" jedyną przyczyną wyjazdu z kraju pochodzenia był strach, jednoznacznie kojarzony z tchórzostwem. A oto, jaka jest definicja tego słowa stworzona przez samych rozmówców: Jany uciekali ad wajny. Jany uciekali ad frontu, ad bandziożek, wot tamu jany uciehali i biehli. Jak z Czieczni ciepier uciehajut ludzi. I wsie jany uciehajut, jany mianawita uciehajut ad wajny. Jany nie zastajutsa na miestie a uciehajut [6]. Oba określenia dotyczyły sytuacji ma­ terialnej przybyłych, z tym że „bieżeniec" to ten, który przyjechał „z jedną walizką", „pieresieleniec"zaś - ten, który ma ze sobą cały swój dobytek. 2 4 Tym mianem był określany zrobiony z gliny piec piekarski, nie posiadający płyty grzew­ czej. W jego wnętrzu nie tylko pieczono, ale także gotowano. Mam tu na myśli pojęcie autostereotypu, rozumianego jako wyobrażenia o grupie własnej, wyrażane poprzez sądy przekonaniowe (Szarota 1995, s. 4). 2 5 �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 197 Nieco inaczej rozumieją rozmówcy znaczenie słowa „pryjeżdżyj". Występo­ wało ono, jak wynika z wywiadów, obok określenia „pieresieleniec", i pełniło funkcję wzmacniającą. „Pryjeżdżyj" to ten, który nie jest „swój", jest „obcy". Najlepiej wyjaśnia to jedna z rozmówczyń: Eta pryjeżdżyje - każe. Eta nie naszy eta pryjeżdżeny. Ot takie jak ja - ot pryjeżdży, pryjeżdży ot, pieresieliliś [16]. Pewne kontrowersje towarzyszyły natomiast kwestii użycia określenia „Palaki" w odniesieniu do moich rozmówców. W niektórych przypadkach moje pytanie budziło zaskoczenie. Osoby, z którymi rozmawiałam twierdziły, że nigdy nie zwracano się do nich w ten sposób, gdyż nie są Polakami. Zadawane pytanie wynikało jednak z kilku wywiadów, w których pojawiło się takie stwier­ dzenie: U nas czysto u chatach było, akuratna i nas uważali za eta. Eto nasilenie nas uważała, o, to Palaki. Ani nas nazywali Palakami, Palaki, o, to Palaki [18]. W tej wypowiedzi widać, że określenie to miało również charakter pozytywny, podkreślało bowiem poziom kultury. Należałoby dodać, że niemal w 100% pozytywnie oceniono przyjęcie „prze­ siedleńców" przez ludność miejscową. Spotkałam się tylko z jednym złym wspomnieniem: / tut my pewnyj czas nie moglipryżitsa, bo nas nazywali bieżeńcami, abrażali nas, bo tut ludzi żyli, jeny swoj eto, swaja [niezrozumiałe] była i im heto było nie z usim to spadoba. Bo kali żyłosie na prykład u hetu chatu czeławiek, ludzkij czeławiek, kali koło było ludzki susiedzi, to wiadomo, etim susiedom nie padabałosia ety swojaki, szto prijechali niekije tut żywuć. Etot men tali tet heto zwyczajna posta czeławieka i tut niczeho nie zrabisz [6]. Najlepiej jednak kwestię kontaktów „przesiedleńców" z ludnością miejscową podsumowuje wypowiedź jednej z rozmówczyń: - No, niech pani powie, jak oni was tu przyjęli? - No... No, nie powiedzieć, szto nieważna, no, my byli dla nich... cudzyje [20]. Widać zatem, że z jednej strony relacje można określić jako poprawne - brak konfliktów, dobre traktowanie nowo przybyłych, z drugiej jednak strony „prze­ siedleńcy" byli odbierani jako „obcy" i zachowywano wobec nich dystans. CZĘŚĆ II K I M JEST „PRZESIEDLENIEC" DZISIAJ? Obecnie w Dziatłowie i okolicach żyje ponad 30 rodzin, które przyjechały z Polski po I I wojnie światowej. Wiek tych ludzi waha się od 60 do 80 lat. Więk­ szość z nich wychowała się na Białorusi i tu spędziła całe swoje dorosłe życie. Są związani z tym miejscem, ale przecież urodzili się w Polsce. Powstaje więc pytanie: czy i jak oba te miejsca funkcjonują w ich świadomości? Kim jest dzisiaj „przybysz zza zachodniej granicy"? RELACJE Z LUDNOŚCIĄ MIEJSCOWĄ Na wstępie muszę zaznaczyć, że interesowało mnie tylko to, co wiązało się bezpośrednio z postrzeganiem „przesiedleńców", z tym, czy moi rozmówcy �198 ANITA BRODA nadal są określani jako przybysze i czy są na tej podstawie identyfikowani i wyodrębniani. Chciałam się dowiedzieć, czy „przesiedleńcy" traktowani są obecnie przez miejscowych jak „swoi", czy też spotykają się z jakąkolwiek manifestacją obcości. Pierwszym i podstawowym dowodem na wyodrębnianie przesiedlonych spośród mieszkańców Dziatłowa i okolic jest fakt, że nie miałam problemów z odnalezieniem interesujących mnie osób. „Przesiedleńców" potrafili wskazać zarówno starsi mieszkańcy, jak i wiele osób spośród młodzieży. Świadczy to o tym, że pamięć o przesiedleniu istnieje w świadomości ludności dziatłowskiej. Funkcjonuje też w dalszym ciągu określenie „przesiedleniec". Na pytanie, które kierowałam do rozmówców, czy mieszkańcy Dziatłowa wiedzą o tym, że przy­ jechał on z Polski otrzymywałam prawie zawsze odpowiedź twierdzącą: - Ale czy teraz, dzisiaj, wszyscy w wiosce wiedzą, że pani z Polski przyjechała? - No a czemuż nie? Ja uże ad sorok wasmowo hoda tut żywu to czemuż nie wiedajut? Wiedajut. Szto z Biełastoku, szto z Lewickich. A gmina Juchnowiec... - Wiedzą wszyscy? A młodzi też wiedzą? Młodzież? - No a czemu nie wiedzą? Jaż każu - piendziesiat uże tri hody tut żywu to znajuć [12]. Dodać także należy, że sami „przesiedleńcy" udzielali mi rad, jak można ich odnaleźć w dalszych wioskach: Так как pójdziesz w Narbutowicze pytajsia, kto tut z Polszy - skażuć [1]. Rady te świadczą o tym, że zdają sobie sprawę ze swojej odrębności. Zdarzały się jednak wypowiedzi (bardzo rzadko), w których rozmówcy mówili mi, że nikt już nie pamięta o ich przyjeździe i powszechnie są uważani za miejscowych: - A miestnyje liudzi - ani sczitajut was toże miestnymi iii ani dalsze gawariat, szto wypieresieleńcy? - No uże zabyto, uże sczas nie tak, uże, no ransze to... a sczas uże wsio praszło. Pieresieleńcy - eta kto tam? [14]. Mimo takich jednostkowych wypowiedzi mogę stwierdzić, że określenie „pieresieleniec" ciągle jeszcze funkcjonuje, a ludzie określani tym mianem są wyodrębniani z grupy „miejscowych". Wydaje się natomiast, że fakt po­ chodzenia z Polski niewiele dzisiaj już znaczy. Nie idzie za tym żadna głębsza treść. „Przesiedleniec" to już nie to samo co „akuratny", nie jest to już słowo - klucz do określenia „jakości" człowieka. Proces ten postępuje w bardzo szybkim tempie. RELACJE Z I N N Y M I „PRZESIEDLEŃCAMI" Opisując historię „przesiedleńców" stosunkowo dużo miejsca poświęciłam kontaktom, jakie utrzymywali oni pomiędzy sobą. Interesowało mnie, czy w tak trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znaleźli szukali oni oparcia w grupie ludzi o podobnych doświadczeniach. Czy tak traumatyczne wydarzenie mogło stwo­ rzyć więź grupową, czy mogło w końcu stworzyć grupę? W pełni na to pytanie można odpowiedzieć tylko po przyjrzeniu się „przesiedleńcom" dzisiaj. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 199 Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, że „przesiedleńcy" podtrzymują ścisłe kontakty ze swoimi „ziemlakami" , czy też, że takie relacje w ogóle nie istnieją. Większość osób, z którymi rozmawiałam potrafiła wskazać kolej­ ne nazwisko, choć czasem bez adresu. Zwykle rozmówca informował mnie o jednej lub dwóch takich osobach. Czasem trudności sprawiało określe­ nie miejsca zamieszkania, co może wskazywać, że odwiedziny nie są obecnie specjalnie praktykowane. Nie obowiązuje też zasada, że rozmówcy wskazują przede wszystkim osoby, które pochodzą z tej samej miejscowości, co oni. Wygląda na to, że przez czas, który upłynął od przyjazdu z Polski większość „przesiedleńców" poznała się wzajemnie i fakt pochodzenia z jednej miejscowości przestał odgrywać tak zasadniczą rolę integracyjną. Teraz jednoczy ich raczej przynależność dojednej grupy. Nie są już „przesiedleńcami z Maleszy", „z Zaczerlan", „z Ryboł". Nie zawsze potrafią nawet określić, z jakiej wioski przyjechał sąsiad lub znajomy: No znaju, szto ziemlaki, a z jakoj wioski dapuścim, eto znaju, szto sasied byl, no jak sasied... no karocze i tut pa sąsiedztwie i tam, on z hutora a ja z dzierewni byl. A Liebiedzinskoj to nie znaju, iii tam z Parosław iii z gdzie tam, to szto riadam gdzie tam byli. Gdzie ta riadam byli [17]. Prawie wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam potrafiły wskazać innych „przesiedleńców". Przyznawały się jedynie do tego, że nie utrzymują z nimi kontaktów z powodu dużej ilości zajęć (Dziatłowo) lub odległości (okoliczne wioski). Nawet długo nie widziani spotykają się niczym rodzina i biorą udział w ważnych uroczystościach, takich jak wesele, chrzciny czy pogrzeb (dziś głów­ nie w tych ostatnich). Wydaje się, że więzi wciąż istnieją, ulegają jednak osłabieniu z uwagi na wiek rozmówców, którym trudno jest przemierzać duże odległości, aby się spotkać, a także fakt zaadaptowania się do nowej sytuacji. Kontakty, które miały miejsce zaraz po przyjeździe nie są już konieczne. „Przesiedleńcy" nie potrzebują od siebie tak dużego wsparcia jak wówczas. Czują jednak wspólnotę, na co wskazują kontakty przy naprawdę ważnych okazjach. 26 KONTAKTY Z OSOBAMI POZOSTAŁYMI W POLSCE W zagadnieniu dotyczącym kontaktów z bliskimi pozostałymi w Polsce za­ wiera się nie tylko sama relacja z krewnymi, ale także wszelkie próby utrzymania związków z krajem pochodzenia. Interesowało mnie to, czy rozmówcy wiedzą, jak żyje w Polsce ich rodzina, czy interesują się jej losami, czy się odwiedzają. Jakie formy kontaktu są praktykowane? Ważne było również to, czy posiadanie rodziny w Polsce stanowi element tożsamości „przesiedleńca", czy odczuwa on przez to swoją „częściową" przynależność do kraju pochodzenia. W tym miejscu warto także wspomnieć o wiadomościach, jakie posiadają rozmówcy o Polsce, np. czy interesuje ich sytuacja polityczna, społeczna. 6 „Ziemlak" - rodak. W tym wypadku dotyczy to krewnych pozostałych w Polsce. �200 ANITA BRODA Prawie wszyscy moi rozmówcy (poza jednym) posiadają rodzinę w Polsce, w większości przypadków wiedza o niej jest jednak niewielka. Są to na ogół ci, którzy nie chcieli bądź nie zdążyli wyjechać. Większość moich rozmówców deklarowała, że jeździła w odwiedziny do rodziny przynajmniej raz. Byli i tacy, którzy jeździli do Polski kilkanaście razy, w niewielkich odstępach czasu. Podczas wizyt w Polsce rozmówcy nie tylko odwiedzali (i odwiedzają) krew­ nych, z których duża część mieszka obecnie w Białymstoku, ale także jeżdżą do swoich rodzinnych wiosek, aby „odnowić" wspomnienia z dzieciństwa lub młodości. Odnajdują swój dom i często poznają jego obecnych mieszkańców. Podczas tych wizyt dochodzi czasem do trudnych konfrontacji. Jedna z rozmów­ czyń opowiadała mi, jak w trakcie pobytu w Polsce odwiedziła człowieka, który był członkiem bandy wyganiającej jej rodzinę z Polski: Ja uże zajechała tuda ipaszła w hosti ipaszła da etoho, szto hnał on nas. Ja waszła a on tak abruciłsia, on lieżał, eta akurat było na Boże Narodzenie jak ja była... i on tak uże siebie priedstawliajet, szto on tak nie uznał, no za dziesięć Het, szto ja zmieniłaś i wsio. Ja każu: nie, ja nie zmieniłaś. No, jak żywietie, a to, a to, jak dzieci? - Jak dzieci? Stali rabotać, skończyli spiecjalność... I żyć majom gdzie [10]. Spotkałam również osoby, które nie czuły konieczności odwiedzania rodzin­ nych okolic. Tłumaczyły to na ogół po prostu brakiem potrzeby, kiedy indziej - możliwości. Gdy z różnych przyczyn nie dochodzi do odwiedzin, „przesie­ dleńcom" pozostają listy i telefony. Moi rozmówcy twierdzili jednak, że listy przychodzą do nich rzadko a telefonowanie za granicę kosztuje zbyt wiele. Stąd kontakty się urywają. Tylko nieliczni potrafili opowiedzieć, jak teraz żyje ich rodzina i co u niej słychać. Wyraźnie jednak nie jest to dla nich kwestia ważna - niezbędna do normalnego funkcjonowania. Podobnie jest z informacjami dotyczącymi Polski. Rozmówcy oglądają pol­ ską telewizję i słuchają radia, gdyż nie wymaga to specjalnych starań . Gorzej jest z prasą. Osoby z którymi rozmawiałam twierdziły, że kiedyś kupowały polskie gazety (nie potrafiły podać tytułów, tylko niektórzy przypominali sobie Przyjaciółkę), ale teraz już się to nie zdarza . Stąd ich wiadomości na temat sytuacji w Polsce są bardzo skąpe, prawie żadne. Takie wypowiedzi zdarzały się niezwykle rzadko: U sio ja paważanie wiedaju, szto ciepier u Polsce robitsa, szto wasz Kwaśniewski prinimaje reszeniu, wiedaju pra supołki biełoruskije na Biełastoczczynu, widaju pra peznatajki (?) żywiot u Warszawie, usio heta ja wiedaju, usio heto ja czytaju usim. - No właśnie, czyta pani, ale co, jakieś gazety? 27 28 2 7 Większość moich rozmówców ma dostęp do telewizji satelitarnej, gdzie ogląda TV Polo­ nia i inne programy polskiej telewizji. Jednocześnie istnieje także możliwość odbioru „Radia Maryja" oraz I Programu Polskiego Radia. Problem polega głównie na braku pieniędzy na prenumeratę polskiej prasy. Poza tym ofer­ ta jest bardzo uboga: rozmówcy mogą kupować właściwie jedynie Głos znad Niemna. Dostęp do prasy wydawanej w Polsce jest dla mieszkańców Dziatłowa zdecydowanie kłopotliwy i wymaga sporo wysiłku. 2 8 �201 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA' - Wiadomo tego że, panienoczka, wiadomo, hazetu czytaju. Nu i jaś [nie­ zrozumiałe] u Polsce zagoju. Dobra wiedaju palitycznemu nawierno ja wiedaju i ekonomicznemu [6]. Tak więc, kontakty z krewnymi pozostałymi w Polsce nie są czymś ważnym w życiu „przesiedleńców" dziatłowskich, ale mimo to w opowieściach o kraju pochodzenia pojawiają się jako istotny element. Niewielka jest też wiedza 0 współczesnej Polsce a jednak rozmówcy wspominali kraj pochodzenia z roz­ rzewnieniem. Jak to pogodzić? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć w dalszej części artykułu. SAMOOKREŚLENIE „PRZESIEDLEŃCA" Jednym z istotniejszych zagadnień jest to, za kogo uważa się sam „przesiedle­ niec", kim się czuje i z kim się identyfikuje. Interesowało mnie, jak w świado­ mości rozmówców zostają pogodzone dwie (już wielokrotnie wspominane) kwe­ stie: pochodzenia z Polski, z której wyjechali, oraz obecnego życia na Białorusi. Myślę, że w tym punkcie warto też poruszyć problem dokonywanej przez roz­ mówców oceny losu, jaki ich spotkał. Jak już starałam się pokazać, identyfikacja „przesiedleńca" z miejscem po­ chodzenia nie jest duża. Nie ma on zbyt wielu informacji na temat Polski i nie jest ich zdobyciem zainteresowany. Jednocześnie jednak część moich rozmów­ ców starała się mówić do mnie w języku polskim. Wręcz wstydzili się tego, że słabo pamiętają ten język, tak jakby źle to o nich świadczyło. Spotkałam także 1 takich „przesiedleńców", dla których mówienie w języku polskim (czasami nawet lepiej niż miejscowa ludność katolicka) jest wartością . Wyraźnie wiąże się to z pamięcią przynależności do kultury wyższej, za jaką uważano kulturę polską. Najlepiej można zauważyć to w sposobie, w jakim rozmówcy opowiadają o różnicach kulturowych, jakie zauważyli tuż po przyjeździe: Ot, daże my na wiosce żyli to my żyli akuratniej, bolie kulturna żyli my jak tut. Potem prijechali w miasteczko tak jany wsie kazali - o, heta Palaki, heta szlachta! Patamu szto u nas byli paścieli, u nas było akuratno ścirano, akuratna robliena tak i wsio. A tut hetowo nie było. Ot, ja hawaruprawdu... Kultura tam była wyższa czem tut [16]. Wynika z tego, że przynajmniej część „przesiedleńców" czuje swoją inność opartą na wywodzeniu się z „wyższej kultury". Za tym poczuciem nie idzie jednakże identyfikacja z Polakami. „Przesiedleńcy" wywodzą się wprawdzie, jak twierdzą, z kultury polskiej (w znaczeniu lepszej, bardziej rozwiniętej cywiliza­ cji) i są z tego dumni, ale nie uważają się za Polaków.Na bezpośrednie pytania o to, kim się czują, większość odpowiada, że miejscowymi: Ja uże jeść jak 29 2 9 Mam tu na myśli zamieszkujących Dziatłowo katolików, którzy znają język polski z kościoła lub (ci starsi) z przedwojennych polskich szkół. „Znajomość" ogranicza się w tym wypadku głównie do rozumienia tego języka. Jednak wyznanie katolickie jest wciąż utożsa­ miane z narodowością polską (katolik=Polak). Więcej na ten temat można znaleźć w książce Iwony Kabzińskiej (1999). �202 ANITA BRODA miescowy, to ja prażył tut jeśli skazać... piać, to ot tak ot... piedziesiat siem a tam wsioż że piać, to jak ja mogu sczitać siebie... ja sczitaju siebie miescowym. 0 tak... Ja szkołu kończył, ja szto ucziłsia koncził wsio, adrabił uże i pienśjanier uże, na piensi darabił, ot tak... Ja uże miescowy Ja tolka tam piać Het prażył [17]. To właśnie ilością lat przeżytych w jednym i w drugim miejscu najczęściej tłumaczone jest poczucie przynależności. Najczęstszym przypadkiem identyfikacji jest identyfikacja na podstawie wy­ znania. Ponad połowa moich rozmówców określiła siebie jako prawosławnych. Określenie „Biełarus", także pojawiające się w wypowiedziach, było przez rozmówców utożsamiane z pojęciem „prawosławny", według zasady: „Polak-katolik", „Ruski-Biełarus-prawosławny". Jest ono stosowane wymiennie i nie­ koniecznie oznacza identyfikację z narodowością białoruską. Żaden z moich rozmówców nie stwierdził, że czuje się Polakiem dlatego, że urodził się w Polsce. Dla kilku jednak osób fakt urodzenia w Polsce ma do dziś bardzo duże znaczenie: - Ale czy to ma dla pani znaczenie, że pani przyjechała z Polski? - Anita, czy majet dla was znaczenie to, szto kali wy byli maleńka, wy chadzili w dzieciaczyj sadzik? - No tak, no chyba tak [śmiech]. - Tak, tak. Tak jenu jest u waszoj biohrafii, tak samo i dla mienie, takoje dla mienia majut znaczenije, eto majo życio, eto etap majeho życia i jon jest mój 1 nikuda jeho nie bierz [6]. Zdarza się, że tęsknota za krajem urodzenia jest tak duża, że rozmówca zaczyna nią żyć . Nikt jednak z moich rozmówców nie wyraził chęci powrotu do Polski. Przyczyny są zarówno ekonomiczne (zniechęca konieczność zakupu ziemi i domu na miejscu), jak i rodzinne - dzieci i wnuki, które mieszkają na Białorusi. Nawet w przypadku tych osób, które odczuwały silną tęsknotę za Polską nie wchodzi w grę możliwość wyjazdu. Pod tym względem „przesiedleńcy" są bar­ dzo mocno osadzeni w swoim „nowym" miejscu. 30 ZAKOŃCZENIE Na podstawie przeprowadzonych wywiadów mogę stwierdzić, że fakt wy­ jazdu z Polski stanowi ważny element życia rozmówców. Wnioskuję to z braku jakichkolwiek oporów w rozmowie na ten temat, jak i dużego zaangażowania w opowieść. Analizując rozmowy przeprowadzone z „przesiedleńcami" mogę stwierdzić, że moi rozmówcy po przyjeździe czuli się źle w nowej sytuacji życiowej, co w niektórych przypadkach było pogłębione przez fakt gwałtow­ nego, wymuszonego wyjazdu. W większości odczuwali pewną obcość kultu­ rową, opartą na różnicach językowych lub też obyczajowych. Byli wyodrębniani 3 0 Rozmówczyni przez cały czas wywiadu mówiła do mnie po polsku, bardzo płynnie i z dobrym akcentem. Wydawało się jakby wyjechała z Polski zupełnie niedawno. �203 TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" spośród ludności miejscowej poprzez określenia „przesiedleńcy", „bieżeńcy", „Palaki", „pryjeżdżyje"; czuli się silnie związani z innymi „przesiedleńcami" na zasadzie wspólnoty losów. Wielu „przesiedleńców" ma liczne i często drobiazgowe, w większości po­ zytywne, wspomnienia z kraju pochodzenia. W większości utrzymują kontakty z krajem ojczystym, choćby dzięki pozostałym tam krewnymi. Podkreślają znajomość języka polskiego, w większości utrzymują stosunki z innymi „prze­ siedleńcami" a przynajmniej znają ich nazwiska. Różnice kulturowe, które wyodrębniały ich spośród ludności miejscowej, wciąż mają dla nich znaczenie, choć ulegają zatarciu. Jednocześnie jednak moi rozmówcy nie wyrażali chęci powrotu do Polski, gdyż nie widzieli możliwości lub sensu takiego kroku. W większości uważali, że wtopili się w otoczenie, choć ciągle można ich odnaleźć na podstawie określe­ nia „przesiedleniec". W większości akceptują fakt przesiedlenia, choć niektórzy wciąż żywią pewną urazę (dotyczy to głównie tych, których wyjazd został wymuszony). Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że fakt wyjazdu miał ogromny wpływ na ukształtowanie się tożsamości „przesiedleńca" - osoby, która z racji zmiany środowiska życia „otrzymała" dwie ojczyzny, z którymi łączą j ą silne więzi, choć mają one różny charakter. Polska to miejsce, z którym wiążą się przyjemne wspomnienia z dzieciństwa, miejsce, gdzie życie jest naj­ prawdopodobniej łatwiejsze. Jest to ojczyzna, którą musieli z różnych względów opuścić, stąd większość czuje się jej w jakiś sposób pozbawiona . Nie jest to jednak strata zbyt dotkliwa, w każdym razie nie do tego stopnia, by chcieli wrócić. Polska to także miejsce wyższej kultury, którą, w swoim mniemaniu, reprezentują także i dzisiaj moi rozmówcy. Białoruś zaś, to kraj, gdzie się wycho­ wali i (lub) osiągnęli dorosłość i gdzie spędzili większą część życia. Rozmówcy czują się „miejscowi" poprzez lata przeżyte w tym miejscu, a także poprzez swoje prawosławne wyznanie. Wynika z tego, że na tożsamość „przesiedleńca" składa się podwójna identy­ fikacja - bycie zarazem „z Polski" i „z Białorusi", bycie „przybyszem" i „miejs­ cowym" jednocześnie. Najlepiej obrazują to słowa jednego z rozmówców: Mnie każetsa szto ja [niezrozumiałe] dwie rodziny. W adnoj radziłsie a druhaja katoraja spitała mnie. O, ů katoraj ja żywut. O, to wsio takoje [17]. Warto jeszcze zaznaczyć, że badana przeze mnie grupa jest niezwykle nietrwała, gdyż ulega wtopieniu a przede wszystkim wymiera . Jest to grupa zanikająca, na badania wyczerpujące to zagadnienie nie zostało więc zbyt wiele czasu... 31 32 3 1 Określenie „przymus" dotyczy w tym miejscu nie tylko sytuacji wyjazdu wymuszonego, ale także decyzji podjętej nieodwołalnie przez rodziców, z którą moi rozmówcy musieli się pogodzić. Grupa „przesiedleńców" mieszkających w Dziatłowie to osoby w wieku pomiędzy 65 a 90 rokiem życia. Zakładam w tym wypadku, że dziecko „przesiedleńca" urodzone na Białorusi nie jest „przesiedleńcem", choć z problemem tym należałoby dokładniej zapoznać się w terenie. 3 2 �204 ANITA BRODA SPIS WYWIADÓW CYTOWANYCH W P R A C Y 33 1. Kobieta ur. 1936 r. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Moskalowce, 28.06.2001 2. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Raklewicze, 29.06.2001 3. Mężczyzna, 1. ok. 65, ur. w Malieszach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.07.2001 4. Kobieta, 1. ok. 80, ur. w Malieszach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.07.2001 5. Kobieta ur. 1939 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 7.07.2001 6. Kobieta ur. 1940 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 9.07.2001 7. Kobieta ur. 1931 r. w Białkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 8. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Barszczewie (Polska), w Zaczerlanach (Polska), Biało­ rusini, prawosławni, Dziatłowo, 10.07.2001 9. Kobieta i mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Lewickich (Polska), Białorusini, prawosławni, Dziatłowo, 7.07.2001 10. Kobieta, 1. ok. 90, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 10.07.2001 11. Mężczyzna, ur. 1921 r. w Lewickich (Polska), Białorusin, prawosławny; Kobieta, ur. 1922 r. w Pawlinowie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.12.2001 12. Kobieta, ur. 1919 r. w Lewickich (Polska), Białorusinka, prawosławna, Wiązowiec, 31.10.2001 13. Kobieta, ur. 1929 r. w Wojszkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 2.11.2001 14. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Wojszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 3.11.2001 15. Kobieta, ur. 1928 r. w Solniczkach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 16. Kobieta, 1. ok. 70, ur. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 3.11.2001 17. Mężczyzna, ur. 1940 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 4.11.2001 18. Kobieta, 1. ok. 65, ur. w Lewickie (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 5.11.2001 19. Mężczyzna, 1. ok. 70, ur. w Wijszkach (Polska), Białorusin, prawosławny, Dziatłowo, 6.11.2001 20. Kobieta, ur. 1925 r. w Zaczerlanach (Polska), Białorusinka, prawosławna, Dziatłowo, 6.11.2001 21. Mężczyzna, ur. 1932 r. w Niewadzicy Norgolewskiej (Polska), Białorusin, prawosławny, Dzia­ tłowo, 7.11.2001 LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „Kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa. K e r s t e n K. 1997, Przymusowe przemieszczenie ludności, [w:] Utracona ojczyzna, H . Orłow­ ski, A. Sakson (red.), Poznań, s. M i r o w i с z E. 1993, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. - 1999, Białoruś, Warszawa. O b e r g K. 1960, Cultural shock: Adjustment cultural environments, Practical Anthropology, nr 7, s. 177-182. P e t e r s e n W. 1958, General Typology of Migration, American Sociological Review, vol. 23, s. 256n. S z a r o t a Т. 1995, Stereotypy narodowe jako temat badań historycznych w Polsce, Dzieje naj­ nowsze, t. 2, s. 3-13. Tlumaczalnyj słounik... 1999, Tłumaczałnyj słounik biełaruskoj literaturnaj mowy, M . N . Kryłko (red.), Mińsk. Założenia teorii... 1980, Założenia teorii asymilacji, H. Kubiak, A.K. Paluch (red.), Wrocław. Wszystkie wywiady były przeprowadzane przez autorkę artykułu. �TOŻSAMOŚĆ „PRZESIEDLEŃCA" 205 ANITA BRODA THE IDENTITY OF "TRANSPLANTED INHABITANTS" POPULATION REMOVED FROM THE EASTERN TERRITORY OF POST-WAR POLAND TO WESTERN BELARUS I N THE YEARS 1944-1947 Summary The study deals with the identity of a "transplanted inhabitant", i.e. that of a person who, either voluntarily or under pressure, changed suddenly his/her previous place of residence. The problem is studied on the case of the Russian Orthodox population inhabiting the eastern areas of post-war Poland and, in the years 1944-1947, removed to Belarus to the district of Dziatlowo. The author tries to answer the question i f sudden change of locality can contribute to shaping a particular kind of individual's identity and i f so, what is the identity like. Another question con­ cerns social ties and group identity which might be created i f a group of people is moved together. The article consists of two parts. In the first one the author presents the process of the popula­ tion transplantation as it was remembered and related by the informants themselves. It included life in Poland before the displacement, removal to the new place and the beginnings of new life: relationships with other "displaced persons" and with local inhabitants. The other part of the study concerns present life and identity of those once transplanted: their relationships with people with whom they arrived to Belarus, with indigenous inhabitants, with friends and relatives in Poland. The author is interested in self-definition of the people she studies. Stories recalling the first period after removal show that at the beginning the newcomers were regarded as strangers and discriminated from among the "local people". They had the sense of not belonging to the new environment and that is why they felt close social bond with their own group. They identified themselves with their place of origin and were identified with it by their new neighbours as well. Now they have strong connections with Poland, having relatives there, being attached to Polish language, but at the same time the "transpalanted inhabitants" are attached to Belarus since so many years have been spent in that country by them. The article points at the problem of the formation of a very specific identity of "transpalanted person" embodying, as a matter of fact, two identifications: that of a person "from Poland" and the one "from Belarus"; "the local" and "the newcomer" at the same time. The element of "two homelands" can contribute to the the integration of the group and become a meaningful pillar of group identification. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d40469384dcaee575f620902015ffac.pdf 0f06558ec8b9ad5eb90fa14643cc5c02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:773 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:710 Title A name given to the resource Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.185-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brykczyński, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 P I O T R BRYKCZYÑSKI KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY RRZEDKOLUMBIJSKIEJ MEZO A M E R Y K I Formy architektoniczne kształtują się pod wpływem wielu czynni­ ków, wśród których niemałą rolę odgrywały nieraz czynniki kulturowe. Wyróżnić można dwa rodzaje ich w p ł y w u na formy architektoniczne: 1) kodowanie w strukturze budowli informacji o świecie wchodzących w skład systemów ideologicznych oraz 2) przystosowywanie budowli do struktury społecznej tych systemów. Architektura jest szczególnie podat­ na na wpływ zwłaszcza tej symboliki religijnej, która dostarcza ludziom układu orientacji przestrzennej w świecie. Wpływ ten manifestował się oczywiście przede wszystkim w budowlach sakralnych. Na genezę k u l ­ tową niektórych form architektonicznych różnych kultur zwracają uwagę m. in. religioznawcy. Mircea Eliade mówi пр., że „symbole i obrzędy, dotyczące świątyń, miast, domów — wywodzą się w ostatecznej i n ­ stancji od pierwotnego doświadczenia świętej przestrzeni" Związki budownictwa z kultem, o jakich t u mowa, a m. in. także kultowe uwa­ runkowania form tego budownictwa, pojawiają się jeszcze przed roz­ winięciem się cywilizacji zurbanizowanej. Jak mówi Eliade, architektu­ ra sakralna „podejmuje tylko i rozwija symbolikę kosmologiczną obecną już w strukturze siedzib prymitywnych" Należy jednak wyraźnie od­ różnić formy uwarunkowane kultowo od form, które mają wtórne zna­ czenie symboliczne. Wiele z form, o których mówią religioznawcy i inni badacze architektury sakralnej, należy do tej drugiej grupy. 2 Pierwsze budowle monumentalne w Mezoameryce miały zapewne charakter wyłącznie kultowy. Dostosowując się do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, przy niskim poziomie rozwoju sił wytwórczych i świeckiej hierarchii społecznej, architektura Mezoameryki była szczególnie podatna na w p ł y w tych pierwszych. 1 2 M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 90. Tamże. �186 PIOTK BRYKCZYÑSKI Z kultowymi uwarunkowaniami form architektonicznych w Mezoameryce zaczynamy mieć do czynienia w sposób uchwytny dopiero w okresie przedklasycznym w związku z rozwojem kultury tzw. Olmeków — twórców pierwszych znanych dotąd na t y m terenie budowli mo­ numentalnych. Początki cywilizacji olmeckiej sięgają ostatnich wieków drugiego tysiąclecia p.n.e. Materiał architektoniczny, jakim dysponuje­ my dla następnych ok. 2500 lat, t j . do podboju hiszpańskiego, jest bardzo obfity i z różnych epok i rejonów mamy przykłady różnych typów uwa­ runkowania kultowego form architektonicznych. Ponieważ w niniejszej pracy chcę tylko zasygnalizować niektóre z tych typów uwarunkowania, a nie omawiam dokładniej całej związanej z t y m problematyki, przyją­ łem uporządkowanie danych według kryterium tematycznego. W architekturze Mezoameryki znalazł odbicie m. in. pogląd o pię­ trowej budowie wszechświata, którego górna część składać się miała w kosmologii mezoamery kańskiej z 13 lub 9 nieb. Być może starsza była koncepcja druga. W każdym razie w okresie konkwisty poświadczone są obie. Obecność koncepcji 9 nieb zdają się potwierdzać niektóre pirami­ dy, które mają 9 kolejnych segmentów, jak np. niektóre z piramid w Tikal czy piramida Świątyni Inskrypcji w Palenque. Ixtlilxóchitl do­ nosi, że Nezahualcóyotl zbudował w Texcoco piramidę również o 9 seg­ mentach, na szczycie której wzniósł świątynię dla Tloque Nahuaque. Ogólnie rzecz biorąc, mamy tu więc do czynienia z symboliką tzw. góry kosmicznej, która symbolizuje związek nieba i ziemi. Mezoamery kań­ skie „piramidy'' spełniały m. in. t ę samą funkcję, co mezopotamskie „zikkuraty", świątynia zaś w wierzeniach Indian mezoamerykańskich była zawsze mieszkaniem bóstwa, jak to obrazują m. in. modele świątyń, gdzie postać bóstwa często zastępuje cały budynek na szczycie piramidy lub jest w niego wkomponowana. Pod wieloma piramidami mezoamerykańskimi znaleziono grobowce. Zjawisko to okazało się daleko powszechniejsze, niż do niedawna sądzo­ no. Znaleziska Thompsona z Chichén-Itzá i Alberto Ruz'a z Palenque nie są już bynajmniej pod t y m względem odosobnione. Pierwsze piramidy-grobowce występują już w okresie przedklasycznym, np. w Kaminaljuyú. Сое sugeruje nawet, że kompleks świątynia-piramida być może rozwinął się ze starożytnego zwyczaju wznoszenia kurhanów grobo­ w y c h , Landa omawiając obrządki pogrzebowe pisze: „Co się tyczy l u ­ dzi szlachetnego urodzenia i dużego autorytetu, oni palili ich ciała i umieszczali ich prochy w wielkich urnach, i budowali świątynie ponad nimi, jak np. te znalezione w Izamal, które świadczą, że było to prakty­ kowane w dawnych czasach" . Tozzer w komentarzu dodaje: „Urny ze 3 4 8 M. С о е , Mexico, London 1967, s. 87. D. d e L a n d a , Relación de las Cosas de Yucatán, Papers of the Museum of American Archaeology and Ethnology, Cambridge 1941, s. 130. 4 Peabody �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 187 spalonymi szczątkami, wraz z bogatym wyposażeniem grobowym, zosta­ ły znalezione we wnętrzu wielu struktur piramidalnych. Z niewielkimi wyjątkami, gdziekolwiek zbadano dokładnie jakąś piramidę pod świąty­ nią, wszędzie znajdowano te obiekty". Następnie Tozzer wymienia sze­ reg przykładów, a m. in. znaleziska ze Świątyni Wojowników w Chichén-Itzá, z Uaxactún i z Holmul . Niedawno znaleziono grobowiec pod świątynią nr 1 w T i k a l . Na niektórych terenach pierwsze platformy ziemne pod budowlami mogły być wznoszone dla ochrony przed zalewami, a dopiero później otrzymało to interpretację kultową. Na problem kultowych uwarunkowań kształtu piramid mezoamerykańskich ciekawe światło rzucają najnowsze badania w La Venta. Oka­ zało się, że najwyższa piramida na tym stanowisku miała przypuszczal­ nie kształt nie ostrosłupa o podstawie prostokątnej, jak dotychczas są­ dzono, lecz stożka o pofałdowanej powierzchni. Archeolodzy sugerują, że architekci olmeccy chcieli w ten sposób, z nie znanych nam względów, naśladować kształt pobliskich stożków wulkanicznych; podobieństwo jest rzeczywiście uderzające . W konstrukcji podstaw piramidalnych istotny element stanowiły z konieczności schody. Były one prawdopodobnie interpretowane jako droga w górę do najwyższego nieba, zgodnie z symboliką góry kosmicz­ nej. Z drugiej strony, sposób ich konstrukcji w niektórych budowlach z kręgu kultury Teotihuacán i Totonaków wskazuje, że architekci starali się jednocześnie podkreślić ciągłość poszczególnych pięter. W piramidzie niszowej w El Tajin nisze biegną nieprzerwanie pod schodami na wszyst­ kich sześciu „piętrach". „Poręcze" (tzw. alfardas), biegnące wzdłuż scho­ dów niektórych przynajmniej budowli w Teotihuacán, mają w regular­ nych odstępach występy w postaci pojedynczego schodka na poziomie górnego gzymsu każdego segmentu podstawy piramidalnej. To zjawisko dostrzeżono w trakcie wykopalisk w tzw. Pałacu Quetzala-Motyla i w i n ­ nych miejscach w Teotihuacán (stan Meksyk) oraz w Cholula (stan Pue­ bla) i w Tepeapulco (stan Hidalgo), jak również na kamiennych mode­ lach piramid, znalezionych w T e o t i h u a c á n . Co do symboliki piramid mezo amerykańskich, to warto jeszcze raz wspomnieć piramidę niszową w El Tajin, której nisze symbolizują za­ pewne 365 dni roku zwrotnikowego. Kultowo uwarunkowana mogła być także struktura całych sanktua5 6 7 8 5 Tamże, s. 131. A. S. T r i k , The Splendid Tomb of Temple I at Tikal, Guatemala Expedi­ tion, vol. 6, nr 1, 1963, s. 3-19. M. С о е , Americas First Civilization. Discovering the Olmec, New York 1968, s. 70. J . А с о s t a, El Palacio de Quetzalpapalotl, Meksyk 1964, fig. 2, 5-8. 6 7 8 �188 PIOTR BRYKCZYÑSKI riów. W kręgu kultury Teotihuacán, od okresu klasycznego aż do pod­ boju hiszpańskiego, który położył kres kulturze ostatnich spadkobierców Teotihuacán — Azteków, sanktuaria dzieliły się przeważnie na patio przed piramidą oraz dwa kolejne pomieszczenia w e w n ą t r z samej świą­ tyni na szczycie piramidy. Należy zwrócić uwagę na funkcjonalną rolę tego układu, który odpowiadał zróżnicowaniu uprawnień kultowych w omawianych społecznościach indiańskich. Przechodząc do problematyki samych świątyń, przede wszystkim na­ leży zwrócić uwagę na symbolikę kierunków świata, która w pewnych wypadkach również mogła determinować formy budowli, zwłaszcza w Mezoarr.eryce, gdzie spełniała ona tak istotną rolę w systemach ideo­ logicznych. Tak np. niektóre świątynie miały cztery pomieszczenia zo­ rientowane według kierunków świata i posiadały wystrój wewnętrzny związany z symboliką odpowiednich kierunków. W wielu miastach Meksyku przedkolumbijskiego znajdowały się świą­ tynie okrągłe. Landa, opowiadając o założeniu Mayapan, mówi m. in.: „'[...] zbudowano także inny budynek, okrągły z czterema drzwiami". Tozzer w komentarzu dodaje, że okrągłe świątynie znajdują się także w Chicheń-Itza, Ake, Tihoo i innych miastach. Dalej Tozzer mówi: „Thompson w swojej pracy przedstawionej na M e k s y k a ń s k i m Kongresie Amerykanistów w 1939 r. wskazuje różnicę, zwykle niedostrzeganą, jaką Motolinia robi między wysokimi okrągłymi świątyniami [...], które są dedykowane Quetzalcoatlowi jako bogu wiatru, i okrągłymi budowlami, które są opisywane jako niskie i po­ siadające wejście przedstawiające dolną szczękę paszczy jakiegoś monstrum. Do tego drugiego typu należy •[...] okrągła świątynia w Malinalco [...]. Jest jeszcze trzeci typ budowli, które posiadają tzw. w e j ś c i e w kształcie otwartej paszczy i jest on przez Selera [...] łączony z kultem Quetzalcoatla. Thompson słusznie uwa­ ża, że tylko wysokie okrągłe budowle, o których m ó w i Motolinia, są związane z kultem Quetzalcoatla"». Wspomniana świątynia w Malinalco związana była zapewne z kultem solarnym i ее związkami (zakonami) rycerzy orłów i ocelotów i posiada oprócz charakterystycznego wejścia i okrągłego kształtu jeszcze szereg innych form architektonicznych niewątpliwie uwarunkowanych kultowo. Wejście w kształcie paszczy w jednej ze świątyń Tenochtitlan opisuje np. Bernal Diaz del Castillo następującymi słowami: „W pewnej odle­ głości od wielkiej świątyni stała mała wieżyczka będąca równocześnie siedzibą bożków i istnym piekłem, wejście bowiem do niej stanowiła straszliwa paszcza, jaką malują wyobrażając piekło, paszcza otwarta, uzbrojona kłami, aby pożerać dusze" . 10 9 L a n d a , op. cit., s. 25. D. B. d e l C a s t i l l o , Pamiętnik Żołnierza Korteza, storia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962, s. 246. 1 0 czyli prawdziwa hi­ �KULTOWE UWARUNKOWANIA FORM ARCHITEKTURY 189 Inne godne wspomnienia elementy architektoniczne to typowe dla niektórych rejonów blanki (merlony), umieszczane na szczytach świątyń i murów. Ich kształt był nieraz związany z kultem. W Tenoehtitlan świą­ tynia Tlaloka miała blanki w kształcie przeciętych muszli, świątynia zaś Huitzilopochtliego — w kształcie m o t y l i . Bardzo różnorodne kształty blanków stosowane były w Teotihuacán. Na zakończenie wymienić można szereg takich elementów, jak fila­ ry w kształcie atlantów (Tula, Hidalgo), ogrodzenia wokół świątyń z sym­ bolami czasu (wąż Xiuhcoatl), jak słynne Coatepantli w Tula i Tenochti­ tlan oraz wiele innych. Te i inne szczegóły wspomina wielu kronikarzy, a znaleźć je można także na rysunkach w kodeksach indiańskich i w pracach hiszpańskich kronikarzy (Sahagún, Duran). Osobną kategorię budowli sakralnych stanowiły tzw. tzompantli — miejsca, gdzie składano czaszki ofiar, oraz boiska do gry w pelotą — zwane tlachtli — w których zakodowana była symbolika mezoamerykańskiej mandoli. Początki gry w pelotą sięgają kultury olmeckiej, a ostat­ nie badania w La Venta doprowadziły do odkrycia budowli interpreto­ wanej jako boisko do gry. Spośród ogromnej ilości przykładów w p ł y w u czynników kultowych na kształtowanie się form architektury mezoamerykańskiej wymienione zostało tylko kilka najbardziej ewidentnych. Zostały one tak dobrane, aby przyczynić się jak najwięcej do oddania specyfiki tej architektury, która — jak się okazuje — stanowi ważny dokument nie tylko mezoame­ rykańskiej techniki i sztuki, ale także głębokiej nieraz myśli religijnej. Jak mówi Laurette Séjourné: „Czym wytłumaczyć fascynację, jaką '[...] wywołują starożytne centra religijne Meksyku, jeśli nie obecnością pier­ wiastka duchowego, który kierował ich konstrukcją i który promieniuje z ich r u i n " . n 12 11 12 I. M a r q u i n a , Arquitectura Prehispanica, Meksyk 1964, s. 190. L . S é j o u r n é , La pensée des anciens Mexicains, Paryż 1966, s. 14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d40f133eec43f8e5ce46c776940f79c7.pdf 5cbf92ccd87154441738e1b8386a94df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1193 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1099 Title A name given to the resource Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.33-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet im. M . Ko­ pernika w Toruniu) K U L T U R A SYMBOLICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Ogólność tytułu niniejszego wystąpienia z góry narzuca niejako ok­ reślone do niego podejście. Będzie to więc generalny szkic pewnego sta­ nowiska teoretyczino-metodologicznego, w ramach którego można podej­ mować — jak się wydaje efektywnie — badania nad symboliczną sferą kultury, a więc, posługując się tradycyjną terminologią etnograficzną — nad zjawiskami kultury społecznej i duchowej. W kontekście całości rozważań niezbędne jest na wstępie scharakte­ ryzowanie, co będzie się rozumiało pod pojęciem kultury (w szczególności symbolicznej). Zaznaczyć trzeba, że prezentowane t u stanowisko stara się nawiązać do podstawowych idei teorii kultury, wypracowywanej w poznańskim ośrodku kulturoznawczym, w ramach którego prowadzi się obecnie m. in. badania nad poszczególnymi dziedzinami kultury w za­ miarze ich teoretycznej charakterystyki. Ujmując problem generalnie (i siłą rzeczy nieprecyzyjnie, ale decy­ duje o tym szczupłość miejsca), w proponowanym tutaj ujęciu Cultura traktowana jest przekonaniowo jako pewna rzeczywistość myślowa, któ­ rą konstytuują dwa rodzaje sądów: normatywne (normy) — wyznaczają­ ce cele do realizacji, oraz dyrektywalne (dyrektywy) — określające spo­ sób, w jaki owe cele możliwe są do osiągnięcia. Poszczególne dziedziny kultury regulują przy tym odpowiednie typy praktyk społecznych, sta­ nowiąc tym samym ich myślowe podłoże. Za przykłady takich wyodręb­ nionych praktyk służyć mogą: praktyka językowa (komunikacji języko­ wej), regulowana przez odpowiednią formę świadomości społecznej, prak­ tyka obyczajowa, religijna, artystyczna czy wreszcie naukowa. Tak więc na kulturę danej społeczności składa się zespół wszystkich form świa­ domości społecznej, które funkcjonują w praktyce tej społeczności (w ich poszczególnych typach). W obszarze tak rozumianej kultury wyodrębnić można dwie zasad­ nicze jej sfery: kulturę techniczno-użytkową oraz kulturę symboliczną; ich odmienność jest zasadnicza — zaistnienie rezultatów czynności na3 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 I �34 MICHAŁ B U C H O W S K I , W O J C I E C H B U R S Z T A leżących do praktyki materialno-użytkowej jest niezależne od czyjej­ kolwiek interpretacji, w przeciwieństwie do czynności podejmowanych w sferze kultury symbolicznej, gdzie ich obiektywne funkcjonowanie możliwe jest dopiero po ich odpowiednim zinterpretowaniu przez inne podmioty (poprzez odczytanie sensu czynności lub wy tworu kulturowego). Tak więc — posługując się najprostszym przykładem — rozpalając ogień na palenisku uzyskamy odpowiednią temperaturę w pomieszczeniu nie­ zależnie od tego, czy będziemy nad owym faktem rozmyślać, czy też nie. Natomiast zaistnienie efektu komunikacyjnego znaków dymnych deter­ minowane jest tym, czy ktoś, znający odpowiednie reguły interpretacji kulturowej, trafnie je odczyta. Sfera kultury symbolicznej daje się z kolei podzielić na dwa pod­ zbiory. Jeden z nich — to kultura symboliczna w węższym sensie. Sta­ nowią ją te dziedziny, w ramach których realizuje się symboliczne war­ tości uchwytne praktycznie; część z nich — oprócz nauki i dziedziny prawno-politycznej — stanowią formy świadomości, których nadrzędną funkcją jest komunikowanie. Tutaj klasycznym przykładem jest język, obok niego wymieńmy także obyczaj oraz sztukę. Drugą subsferę konstytuują praktyki światopoglądotwórcze takie, jak magia (dzisiaj w formie reliktowej), religia i filozofia świeckoświatopoglądowa. Ich główną funkcją jest światopoglądowe waloryzowanie czyn­ ności praktycznych, innymi słowy — kreowanie wartości ostatecznych, sankcjonujących i motywujących działania podejmowane w ramach i n ­ nych praktyk. W porządku genetycznym, praktyki światopoglądotwórcze, przekonania zawarte w obrębie światopoglądu, dostarczają też założeń semantyki dla czynności i wytworów obyczajowych oraz artystycznych. Obyczajowe kreślenie znaku krzyża na chlebie jest znaczące tylko dla­ tego, że w światopoglądzie obecny jest mit (przekaz światopoglądowy) 0 ukrzyżowaniu Chrystusa. Obiektywne funkcjonowanie kultury symbolicznej — jak już wspom­ niano — wymaga społeczno-subiektywnego upowszechnienia jej norm 1 dyrektyw. Uczestniczenie poszczególnych jednostek w kulturze warun­ kowane jest znajomością reguł interpretacji kulturowej: zarówno nada­ wanie odpowiednich komunikatów, jak i ich odbioru. Jednocześnie po­ dzielanie tych reguł przez partycypujących w danej kulturze jest nie­ odzowne dla ich efektywnego funkcjonowania i realizowania zakładanych celów. Moment powyższy wymaga szczególnego podkreślenia, gdyż na­ szym zdaniem, stanowi on o miejscu i charakterze etnologicznego po­ dejścia badawczego do zjawisk ze sfery kultury symbolicznej. Właściwie bowiem każda grupa kulturowa (często tożsama z etniczną) jest nośnikiem odmiennego systemu tych reguł, które tworzą tym samym partykularną całość. Uchwycenie tego systemu, jego opis i wyjaśnienie determinujących go racji funkcjonalnych oraz rządzącej nim „logiki" (struktury w e w n ę ­ trznej) — oto najogólniejszy zakres penetracji, jaki rysuje się w t y m �KULTURA SYMBOLICZNA 35 względzie dla etnologii. Będąc jedną z dyscyplin kulturoznawczych nau­ ka ta, nawiązując do swych dotychczasowych tradycji, posługując się własnym aparatem pojęciowym i dającymi się wykorzystać metodami, wydaje się do tego typu analizy najbardziej predestynowana. Wraz z i n ­ nymi czynnikami określającymi status danej wiedzy jako odrębnej dys­ cypliny badawczej kryterium eksplorowania specyficznego aspektu tego samego nawet obiektu jest przecież jednym z często stosowanych wy­ różników. Tak więc — reasumując — badanie kultury pojmowanej w wyłuszczony powyżej sposób, sprowadza się w przypadku etnologii do opisu i w y ­ jaśnienia norm i dyrektyw regulujących poszczególne typy praktyki w ramach partykularnych grup, a w węższym sensie do „rozszyfrowy­ wania kodów" obecnych w kulturze danych społeczności. Obok zagad­ nień należących tradycyjnie do obszaru kultury społecznej i duchowej, takich jak obrzędowość czy magia, w rachubę wchodzą tu także reguły interpretacji kulturowej właściwe poszczególnym grupom etnicznym ale nie tylko. Uważamy, że w zakresie tym mieszczą się także problemy subkultur (np. regionalnych, młodzieżowych, klasowych), myślenia po­ tocznego (kultury masowej), genetyczne nawiązania funkcjonujących w danym momencie kultur, sposób asymilacji poszczególnych wątków w ramach kształtujących się całości, partycypacja jednostek w odmien­ nych systemach kulturowych, tzn. podzielanie przez nie zróżnicowanych reguł kulturowych, przechodzenia z jednego sposobu myślenia na inny (to szczególnie interesujące w przypadku społeczeństw wieloetnicznych, ale w lokalnym wymiarze Polski zjawisko to występuje także wyraźnie); odczytywania znaczeń kolejnych czynności kulturowych i ich wytworów oraz ich kontekstowych zależności (np. inaczej potraktujemy osobę mod­ lącą się w kościele niźli czyniącą to niespodziewanie na środku ulicy — pierwszy przypadek uznamy za wyraz nabożności, drugi — co najwy­ żej — idiosynkrazji). Sposób łączenia się poszczególnych podsystemów w hierarchicznie uporządkowaną strukturę i określenie jednostkowych struktur humani­ stycznych (subiekty wno-racjonalnych) — to także rysujące się przed etnologią zadanie. Podobnie w przypadku uogólnienia wyższego rzędu — a więc tworzenia teorii kultury. Do tego ostatniego aspektu jeszcze po­ wrócimy, gdyż wiążą się z nim określone kwestie natury epistemologicznej, z których trzeba zdawać sobie sprawę postulując taki, a nie inny zespół założeń teoretyczno-metodologicznych. Ktoś czytający niniejsze uwagi podkreślić może, iż szereg sugero­ wanych powyżej aspektów badawczych stał się już, od dłuższego lub krótszego czasu, przedmiotem etnograficznych zainteresowań (przy i n ­ nej, być może, szczegółowej ich werbalizacji). Można więc z kolei po­ stawić następujące pytanie: jak ma się do tego faktu przytaczana na początku referatu (i postulowana) perspektywa teoretyczna? Pytanie to �36 MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA niemal bezpośrednio dotyka problemu, jaki w tej chwili pragnęlibyśmy rozwinąć: charakterystyki dotychczasowych badań etnologicznych nad kulturą symboliczną. W tym wypadku naświetlenie tej kwestii sprowa­ dza się do wskazania kilku najistotniejszych rysów metodologicznych znanych już na gruncie antropologii ujęć. Z punktu widzenia przyjmowanej tu teorii i implikowanych przez nią pojęć większość prób opisu i wyjaśnienia zagadnień kultury posiada charakter obiektywizujący, tzn. uznający rzeczywistość kulturową ba­ dacza jako coś obiektywnie i zewnętrznie istniejącego, jako przedmioty niezależne od świadomości podmiotów podzielających odnośne przeko­ nania. Tymczasem rzeczywistość kulturowa już z samej definicji zakła­ da obecność wartości (norm); oznacza to tym samym, że tkwi w niej niejako określony współczynnik humanistyczny, który w odróżnieniu od charakterystyki przeprowadzonej przez F. Znanieckiego wykonstruowany jest tu w terminach społeczno-subiektywnych. Współczynnik ów zmienia się historycznie i jest zarazem zróżnicowany w zależności od grupy będącej jego nośnikiem. Ujęcia obiektywizujące traktują natomiast własną rzeczywistość kulturową jako jedyną, narzucającą się z zew­ nątrz — jako obiektywną właśnie. Sytuacja ta jest w swej ostatecznej instancji wynikiem specyficzne­ go stosunku badaczy do potocznego doświadczenia społecznego, w tym, wypadku kulturowego. Rejestrują oni po prostu świat „takim, jakim właśnie jest". Rejestracja tego doświadczenia implikuje z kolei rozpoz­ nawanie i podzielanie sądów dyrektywalnych przynależnych jedynie do zakresu kultury wartości uchwytnych praktycznie (techniczno-użytkowej i symbolicznej w węższym sensie). Do rekonstrukcji kultur histo­ rycznych i jemu współczesnych etnolog stosuje swe własne sądy dyrektywalne, obiektywizując t y m samym własną rzeczywistość, kulturo­ wą. Z taką sytuacją spotykamy się powszechnie, także wśród przedsta­ wicieli ukierunkowań, które postulują program podmiotowej rekon­ strukcji kultury (tj. ujmowanie jej jako zespołu sądów normatywnych i dyrektywalnych). Okazuje się jednak, iż — ostatecznie — badacz „przypisuje" swój własny (respektowany przez siebie) współczynnik hu­ manistyczny badanemu; w ten sposób zjawiska, które miały być zrelatywizowane do badanych kultur, miały uwzględniać oryginalne założe­ nia semantyki (owe sądy), charakteryzuje się w terminach założeń se­ mantyki badacza (za pomocą sądów przez niego podzielanych). Klasycznym przykładem obiektywizującego podejścia do badań nad kulturą są badania ewolucjonistyczne (także dyfuzjonistyczne). Tak np. magia jawiła się w ujęciu ewolucjonistów jako wyraz psychologicznego niedorozwoju społeczeństw pierwotnych. Przy pomocy dyrektyw włas­ nego doświadczenia psychologicznego, zdeterminowanego — rzecz pros­ ta — społecznie podzielanymi sądami na ten temat, badacz-ewolucjonista usiłował sformułować zasady magii. Ta swoista introspekcja (impli- �K U L T U R A SYMBOLICZNA 37 kująca zresztą dodatkowo indywidualizm metodologiczny) prowadziła do nieuprawnionego rzutowania własnych kategorii kulturowych na świa­ domość podmiotów magii (a to jest jednoznaczne z obiektywizacją tych zjawisk). Stąd np. Frazerowskie pojęcie magii jako „bękarciej" siostry nauki, mającej wyrażać dostrzeganie przez jej podmioty regularności i obiektywności praw przyrody, tyle tylko, że błędnie rozpoznawa­ nych — to klasyczny przykład tego typu podejścia. Jeżeli podmioty świadomości magicznej dostrzegały nawet obiektywność tych praw, to nie były to z pewnością nowożytnie (po europejsku) rozumiane prawid­ łowości naturalne, ale coś pośredniego między dzisiejszą obiektywnością a antropomorfizacją. W ogóle, jeśli można tu wyrazić jakąkolwiek opi­ nię na temat kultury magicznej, to przypuszczać należy, iż stanowiła ona typ syntetycznie kulturowy, syntetycznie kulturowej świadomości, gdzie nie doszło jeszcze do dysocjacji poszczególnych sfer kultury (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej) tak charaktery­ stycznej dla kultury nam współczesnej. W praktyce oznacza to, iż wy­ konanie jakiejkolwiek czynności utylitarnej było zarazem komunikowa­ niem określonego stanu rzeczy, jak i jej światopoglądową waloryzacją. Rzecz niepojęta dla naszej, jakże odległej od magicznej, świadomości — co tłumaczy naturalne niejako skłonności do interpretacji adaptacyjnej, nie zaś historycznej w sposób szczególny. Nb. podobne trudności, tym razem z interpretacją komunikatów językowych wśród kultur prymi­ tywnych, zauważał B. Malinowski. Jego zdaniem badacz tubylczej k u l ­ tury nie jest w stanie zrekonstruować tej pragmatycznej wizji świata, która znajduje swój wyraz w jednostkach komunikatywnych danego języka (np. formach gramatycznych), gdyż sam jest już od niej oddalo­ ny warstwami strukturalnymi swojego własnego języka; dla Europej­ czyków język posiada wiele specjalistycznych zastosowań, podczas gdy dla tubylców posiada stricte pragmatyczny charakter jako sposób działa­ nia, warunkowany kontekstem sytuacji w specyficznym sensie tego ter­ minu. Rejestrujący stosunek do potocznego doświadczenia kulturowego, przyjmowanie jego przesądzeń, prowadzi do niedostrzegania i braku (naukowego) odnotowywania światopoglądotwórczej sfery kultury, a uj­ mując rzecz precyzyjniej — do pomijania sądów dyrektywalnych, które nie są potencjalnie efektywne technologicznie, których rezultaty nie są uchwytne praktycznie. Podajmy przykładowo taką właśnie dyrektywę (sąd dyrektywalny): „Aby zniszczyć duszę przeciwnika należy posiąść jego mana". Dodajmy przy tym, iż sądy normatywne z reguły nie pod­ legają „obróbce" naukowej. Wbrew pozorom analogiczny status teoriopoznawczy posiadają w tym względzie kierunki, które opatrzyć można wspólnym mianem strukturalno-semiotycznych; stwierdzeniem tym nie chcemy* bynajmniej po­ mniejszać ich wielkiego (często pionierskiego) wkładu w postęp badań �-38 MICHAŁ BÜCHOWSKI, W O J C I E C H B U R S Z T A etnologicznych, znacznego choćby w stosunku do innych, anachronicz­ nych już stanowisk badawczych, zastygłych i wciąż obecnych w naszej rodzimej etnografii. Obok szeregu marginalnych — w kontekście pro­ wadzonych tu rozważań — nasuwających się obiekcji, jak chociażby arbitralne przesądzenie o izoformizmie ,,planu treści" i ,,planu wyra­ żania" (semantyki i syntaktyki) czy stawiania w jednej płaszczyźnie oznak naturalnych i kulturowych jako determinowanych zewnętrznie (co jest także przejęciem wyobrażenia o ich analogiczności, narzucają­ cego się w wyniku uogólnień potocznego doświadczenia społecznego) — istnieje pewien rys, charakterystyczny tych orientacji, decydujący o ich pewnym poznawczym ograniczeniu. Jest nim fakt, że strukturaliści z za­ sady ograniczają swe zainteresowania z zakresu kultury symbolicznej do sfery komunikacji, czyli powiedzieć można — redukują kulturę do ko­ munikacji. Jeśli nawet dostrzegają sferę światopoglądową (np. Leachowskie wydarzenie komunikacyjne obejmuje m i n . środki metafizyczne zmieniające świat), to we własnych kategoriach niewiele mogą na ten temat powiedzieć. Wyrażając się w tym względzie w przyjętej tu ter­ minologii skonstatować można, że nie obejmują oni zakresem swych eksplikacji aktów partycypacji w światopoglądzie, a tylko w komuni­ kacji symbolicznej; również więc i oni nie dostrzegają efektów techno­ logicznych dyrektyw światopoglądowych. Czynią to przyjmując: postawę przedmiotowego, „obiektywnego" traktowania tych aktów — a więc ponownie tak, jak przejawiają się one w potocznym doświadczeniu k u l ­ turowym jego uczestnikom, w formie postrzegania zjawisk światopo­ glądowych jako komunikacyjnych. Jak zatem można sobie wyobrazić postulowane tu teoretyczne (w od­ różnieniu od przedteoretycznego) ujęcie kultury symbolicznej? Z ko­ nieczności zaproponowana tu być może jedynie formuła ogólna, W uję­ ciu takim chodziłoby o podmiotowe badanie kultury. Oznacza to uwzględ­ nienie faktu, że żaden obraz świata właściwy partykularnej grupie kulturowej nie jest zwierciadlanym odbiciem obiektywnie istniejącej rzeczywistości; podobnie dzieje się także z obrazem badacza. W wyobra­ żeniach takich t k w i określony — rzec można „uspołeczniony" — współ­ czynnik humanistyczny. Skoro więc przyjmiemy, że kulturę tworzą odpowiednie systemy sądów normatywnych i dyrektywalnych, jej pod­ miotowe rekonstruowanie musi sprowadzić się przede wszystkim do: (1) dokonania werbalizacji owych sądów przy wykorzystaniu z (2) od­ powiednich pojęć podmiotowych. Zjawiskami podmiotowymi sn zaś wszelkie takie obiekty lub stany rzeczy, będące odniesieniem przedmio­ towym różnych jednostek komunikatywnych danej kultury: języko­ wych, obyczajowych, prawno-politycznych i in. Owo odniesienie ^przed­ miotowe ujmowane jest przy t y m jako zjawisko spełniające sądy two­ rzące s e m a n t y k ę odnośnej jednostki, a werbalizowane w zdaniach — <;zy szerzej — formułach syntaktycznych języka tej kultury, która pod- �KULTURA SYMBOLICZNA 39 lega rekonstruowaniu. Mówiąc inaczej, założenia semantyki podlegają każdorazowo „ujawnianiu" i wyszczególnianiu i ten właśnie moment decyduje o tym, czy mamy do czynienia ze zjawiskiem podmiotowym. Ten — zasygnalizowany tutaj jedynie — zespół założeń teoretyczno-metodologicznych postulujących program podmiotowej rekonstrukcji kultury (ujmowanie jej ze współczynnikiem humanistycznym w podanym wyżej sensie), wikła określone uwarunkowania analiz badawczych. Przede wszystkim narzucają się uwarunkowania natury językowej: odmienność komunikatów, konieczność ustalenia zasobu jed­ nostek komunikatywnych języka, kwestie przekładu itd. Za tymi, często oczywistymi, uwarunkowaniami kryją się jednak bariery epistemologiczne, nie zawsze rozpoznawane, a współwyznaczające możliwości re­ konstrukcji badanych zjawisk. Praktyka badawcza etnologów dostarcza właśnie przykładów na to, iż odpowiednie rozpoznanie znaczenia syste­ mu językowego i danych lingwistycznych dla badań nad symboliczną sferą kultury nie jest jednoznaczne z uświadomieniem sobie epistemologicznych konsekwencji przyjęcia takich a nie innych założeń. Często wręcz odwraca się cały problem — rozważania nad językiem mają być rozwiązaniem kwestii epistemologicznych i dostarczać prawomocnych dyrektyw badawczych. Badacze, którzy zdają się skłaniać ku podmiotowej rekonstrukcji k u l ­ tury, często twierdzą, że najlepszy dostęp do zjawisk „mentalnych", „ideacyjnych", „poznawczych" (różne są określenia tego co wyeksplikować można właśnie jako rzeczywistość myślową) istnieje poprzez bada­ nie komunikatów językowych danej kultury. Jest to o tyle uzasadnione, iż rzeczywiście wszelkie obszary komunikacji kulturowej korzystają sze­ roko z zasobu komunikatywnych jednostek językowych, które dodat­ kowo posiadają ten walor, iż założenia ich semantyki są nieporównanie dokładniej artykułowane i powszechnie respektowane (dodajmy do tego, że również o wiele lepiej zbadane dzięki teoretycznemu zaawansowaniu lingwistyki). Z tych powodów założenia semantyki komunikatywnych jednostek językowych „narzucają" się jako źródło charakteryzowania podmiotowo rozumianej kultury. Tym samym badania ogranicza się do tej sfery, która podlega kulturowemu (tutaj: językowemu) komunikowa­ niu. Swoją drogą faktem jest, że aby zjawiska kulturowe poddawały się rekonstrukcji niezbędnie muszą być one zakomunikowane przez odpo­ wiednie jednostki komunikatywne danej kultury (inaczej nie ma możli­ wości stwierdzenia, czy dane zjawisko nawet zaistniało) — to jedno z ograniczeń, już natury epistemologicznej, przed którym stają badania .nad kulturą rozumianą podmiotowo właśnie. Kończąc te uwagi nadmieńmy jedynie, iż gdyby nawet udało się w przyszłości osiągnąć absolutnie adekwatną rekonstrukcję oryginal­ nych kontekstów kulturowych i wyrazić ją za pomocą takich procedur, które „uchwycą" współczynniki h i manistyczne określające odniesienia �40 MICHAŁ B U C H O W S K l . W O J C I E C H B U R S Z T A przedmiotowe danych jednostek komunikatywnych kultury, to nie da się tego inaczej wyrazić, niż za pomocą formuł zdaniowych (obojętnie — języka badacza czy języka rekonstruowanej kultury), których nie będzie sic już charakteryzowało semantycznie i przyjmie się je jako ostatecz­ ne. Warto sobie tę barierę badawczą uświadomić. Podsumowując: kulturę badać można w dwojaki sposób: (1) obiektywizująco oraz (2) podmiotowo — jali zespół sądów. W ramach współ­ czesnej etnologii dominuje ujęcie typu (1) i to w rozmaitych wersjach. Niniejszy tekst miał być w założeniu ogólną prezentacją możliwości (ale i ograniczeń), jakie stoją przed ujmowaniem kultury podmiotowo. Wy­ daje się, że etnologia jest szczególnie predestynowana do podjęcia tego typu badań. Sądzimy, że proponowana tu wizja nauki teoretycznej, będą­ ca konsekwencją przedstawionych na wstępie założeń, może być prze­ słanką dla postępu poznawczego w etnologii. Rzeczona teoria i jej szcze­ gółowe rozwinięcie jest jedną z prób uzyskania takiego postępu *. 1 Wybrana literatura: etnograficznych Zlota gałąź, Linguistics, 1964, s. kultury Culture Meaning Essays, badań Warszawa [in:] 36-39; M. nad 1962; Language in J. Kmita, Communication, Primitive W. in , Lud", 3 t. 66: 1982, G o od e n o u g h , Culture and Society, Epistemologiczne (maszynopis); t e n ż e , and B u c h o w s k i , W. B u r s z t a , kulturą, O kulturze London Language, [in:] granice symbolicznej, 1976; s. Cultural D. a filozofia, '[ed], N e w podmiotowej Science W a r s z a w a 1977, s. 496-519. Frazer, Anthropology Hymes and. York rekonstrukcji B , M a l i n o w s k i , The Magic, aspekt J . G. W a r s z a w a 1982; E . L e a c h , G l e n c o e 1948, s. 228-276; Q u i n e W. V , Filozoficzny [w:] Lingwistyka Teoretyczny 31-44; and Religion postęp Problem and w teorii of Other języka^ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/559afbb5a754dca12ff76cd6b34d539b.pdf 734e5b29b5a1e4313f0687aac1368ff2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Indianie Am.Pd. Wenezuela - ludność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5684 Title A name given to the resource Pozorne elity / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.23-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MARIUSZ KAIRSKI Instytut Archeologii i Etnologii UG, Gdańsk POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH WŚRÓD INDIAN E’ÑEPÁ I MATSIGENKA (AMAZONIA WENEZUELSKA I PERUWIAŃSKA) WPROWADZENIE W niniejszym opracowaniu chcemy odpowiedzieć na pytanie, czy indiańscy nauczyciele, przywódcy organizacji indiańskich oraz szefowie comunidades nativas stanowią współczesną (nowożytną) elitę analizowanych przez nas dwóch ludów zamieszkujących szeroko rozumianą Amazonię. Jeśli tak, to czym się ona charakteryzuje, jeśli nie, to dlaczego i czym w istocie rzeczy jest. Odpowiedź na powyższe pytania uzyskamy, porównując dwa różne ludy i dwie różne sytuacje; rozpatrzymy: (a) przypadek Indian E’ñepá znad rzeki Cuchivero zamieszkujących Amazonię wenezuelską (szkoła i nauczyciele), (b) przypadek Indian Matsigenka znad rzeki Urubamba w Amazonii peruwiańskiej (organizacje indiańskie i ich przywódcy)1. Będziemy się starali uchwycić i zanalizować zjawisko funkcjonowania elit, szkoły i organizacji indiańskich w jego realnym, nie zaś postulowanym kształcie. Oznacza to, iż nie poprzestaniemy na opisie deklaracji nauczycieli i przywódców organizacji indiańskich. Bezpośrednio nie będą nas też interesować programy rozwojowe i edukacyjne najróżniejszych agend rządowych Wenezueli i Peru. Naszym zamierzeniem jest konfrontacja dwóch powyższych zjawisk z rzeczywistą praktyką społeczną związaną z funkcjonowaniem szkoły i organizacji u dwóch wspomnianych ludów indiańskich. Dzięki temu chcemy pokazać różnice istniejące pomiędzy tym, „jak być powinno” (przekonania i deklaracje), a tym, „jak jest” (zachowania i postawy). Postaramy się osiągnąć to poprzez (a) skonfrontowanie wizji szkoły i organizacji indiańskich postulowanych przez programy państwowe z ich faktyczną realizacją i (b) analizę sytuacji z codziennego życia, w których uwidacznia się, naszym zdaniem, prawdziwe znaczenie rozpatrywanych zdarzeń. Zanim jednak się tym zajmiemy, przedstawimy instrumentarium teoretyczne, którego będziemy używać w naszych rozważaniach. Badania terenowe, będące podstawą tego tekstu, przeprowadziliśmy w ramach dwóch projektów: Kultury pierwotne we współczesnym świecie (grant KBN w latach 2001–2003) oraz Indianie wobec szkoły (grant MNiSW w latach 2006–2008). Wszystkie dane osobowe oraz nazwy osad występujące w tekście zostały zmienione. 1 �24 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI TEORIA Wielu antropologów używa dość bezrefleksyjnie rozmaitych terminów sądząc, że ich znaczenie jest uniwersalne. Piszą więc o tradycji, etniczności czy tożsamości, nie precyzując, co tak naprawdę mają na myśli. Naszym zdaniem taka postawa raczej utrudnia niż ułatwia rzetelne rozpoznanie przedmiotu badań. Aby tego uniknąć, zajmiemy się w tym miejscu doprecyzowaniem kluczowych pojęć, których będziemy używać w dalszej części artykułu. Będą to następujące pojęcia: społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego, elita, prestiż, autorytet oraz instytucja. Od razu należy dodać, że zostały one skonstruowane specjalnie do analizy społeczności, z którymi pracujemy (E’ñepá i Matsigenka). Nie oznacza to, iż nie da się ich wykorzystać przy rozważaniach dotyczących innych ludów Amazonii Indiańskiej (np. Piro, Waorani czy Jívaro). Wprost przeciwnie. Sądzimy, że kategoria społeczeństwa typu pierwotnego może pomóc w wyjaśnieniu wielu aspektów ich życia. Społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego Na początek załóżmy, że społeczeństwa można podzielić na dwa typy: pierwotne i nowożytne2. Wbrew obiegowej opinii nie sądzimy, aby różniły się one od siebie wyłącznie „czynnikami powierzchniowymi” w rodzaju wierzeń, rytuałów czy sposobu zdobienia ciała, a szerzej rzecz ujmując – aby ich odmienność polegała na odmiennej treści. Według konkurencyjnej hipotezy, przez nas podtrzymywanej, różnica sięga znacznie głębiej i dotyczy nie tylko treści, ale przede wszystkim formy. Społeczeństwo pierwotne wydaje się być inaczej skonstruowane niż nowożytne, a różnica między nimi sytuuje się w polu struktury. Spróbujmy ową różnicę przybliżyć na przykładzie organizacji społecznej i popatrzeć na nią skrótowo z dwóch punktów widzenia: zewnętrznego, tj. badacza (tutaj skupimy się na możliwych do wyróżnienia przez niego elementach analizy), i wewnętrznego, tj. tubylca (tu zajmiemy się podstawą, na której opiera się tożsamość grupy)3. Zacznijmy od społeczeństwa nowożytnego. Podczas jego analizy dość łatwo można wyróżnić status społeczny (miejsce w sieci relacji społecznych), rolę społeczną (przepisy roli i jej wykonanie) oraz instytucję społeczną (zespół statusów i ról społecznych powoływany do realizacji jakiejś funkcji). Porównując powyższe do teatru, można powiedzieć, że ludzie to aktorzy odgrywający role, np. ojca, pracownika czy antropologa. Każda rola ma swój gotowy scenariusz, który aktor może co najwyżej W kwestii sporu o to, czy kategoria społeczeństwo pierwotne oddaje pewne cechy rzeczywistości, czy jest tylko wytworem kolonializmu zob. np. Hallpike 1992; Kuper 1988. My opowiadamy się za pierwszym rozwiązaniem. 3 Nie zapominajmy jednak, że odmienność społeczeństwa pierwotnego nie sprowadza się wyłącznie do wymiaru relacji pomiędzy jednostką a grupą społeczną (organizacji społecznej). Dodać można, że istnieją jeszcze przynajmniej dwa wymiary formalne, w których widać inne zorganizowanie strukturalne: 1) relacji pomiędzy człowiekiem a środowiskiem naturalnym oraz 2) relacji pomiędzy wiedzą a działaniami. Ich charakterystykę pozostawiamy na inną okazję. 2 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 25 modyfikować, ale bez jego diametralnej zmiany, jeśli chce uniknąć społecznej krytyki. Organizację społeczną można także przyrównać do domu zamieszkiwanego przez „aktorów”. Konstrukcja tego domu jest w miarę niezmienna, a większość przekształceń dotyczy jego użytkowników. To oni w cyklu swojego życia zmieniają pokoje, które zamieszkują – człowiek przechodzi przez pokój dziecinny, zawodowy, rodzicielski itp. Na podstawie wypowiedzi i zachowań „aktorów” badacz jest w stanie odtworzyć zasady odgrywanego przez nich scenariusza, by później zrekonstruować na tej podstawie hipotetyczną konstrukcję domu. Istotne są tu przede wszystkim wypowiedzi – każdy „aktor” potrafi przecież uzasadnić, dlaczego postępuje tak, a nie inaczej, z czego socjolog odtwarza ideacyjną strukturę przekonaniową, która leży u podstaw realnie dziejących się wydarzeń społecznych. Innymi słowy, w społeczeństwie nowożytnym relacje społeczne są w dużym stopniu wyznaczane przez łatwe do wyabstrahowania reguły (np. kodeksy zachowania), a każdy człowiek patrzy na swoje życie w grupie z punktu widzenia tychże społecznych reguł, tj. pojmuje drugą osobę poprzez pryzmat roli, którą ona wykonuje np. pracownika czy nauczyciela. Rzec by można, że jego perspektywa jest socjocentryczna, albowiem zapośredniczona jest przez owe reguły (Durkheim 2006; Hallpike 1988). Z kolei swoją grupową tożsamość człowiek buduje na podstawie dwóch elementów: 1) wspólnego przekonania, które przypisuje wartość pozytywną wybranym częściom kultury grupy (najczęściej określa się je mianem tradycji etnicznej, która zwykle odwołuje się do takich wyróżników jak język, historia, obyczaje, wierzenia czy sposoby ubierania się i zdobienia ciała), 2) świadomej i odświętnej realizacji zachowań odnoszących się do owej tradycji etnicznej (najczęściej określa się je mianem zachowań etnicznych) (Wielka encyklopedia 2000). Obydwa te elementy, według członków grupy, stanowią o jej odrębności i dlatego też są przedmiotem różnorakich strategii podejmowanych przez ludzi ją tworzących (konserwatywnych bądź liberalnych). Jest to tożsamość etniczna, i w odróżnieniu od tożsamości opartej na wspólnocie politycznej (Amerykanie, Kanadyjczycy, Australijczycy), oparta jest na wspólnocie kulturowej. Tak więc podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie nowożytnym są więzi etniczne, które wraz z państwem współtworzą wspólnotę wyobrażoną wyższego rzędu zwaną narodem. Przejdźmy teraz do społeczeństwa pierwotnego. W jego analizie nie da się sensownie używać elementów znanych ze świata nowożytnego, trudno bowiem je wyodrębnić. O ile jeszcze status społeczny z trudem można odnaleźć (z trudem, gdyż brak jednoznacznych zasad go określających: status bazuje na miejscu w sieci relacji międzyludzkich, które wyznaczane są emocjonalnie), o tyle już o wyodrębnieniu w nowożytny sposób pojmowanej roli społecznej należy zapomnieć. W ogóle nie istnieją tzw. przepisy roli, a widać tylko jej wykonanie lub – mówiąc językiem etnografii – obserwować można tylko zachowania, zaś ich słowne uzasadnienia w ogóle się nie pojawiają, a gdy już post factum badacz o nie spyta, nie łączą się z zachowaniami w sensowną całość, na podstawie której można by wnioskować o istnieniu jakiegoś ideacyjnego scenariusza będącego ich podstawą. Z kolei jeśli chodzi o instytucje, to nader trudno jest powiedzieć, gdzie one „zaczynają się”, a gdzie „kończą”, �26 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI oraz do czego zostały stworzone, jakie pełnią funkcje. Wprawdzie antropolog stwierdza, że organizacja społeczna opiera się na więzach pokrewieństwa, ale już poważne kłopoty sprawia mu próba dookreślenia, jakie są zasady rządzące tym „gmachem”. Okazuje się, że przekonania nie idą w parze z zachowaniami, zaś ów metaforyczny „gmach” organizacji społecznej ciągle jakby oscylował pomiędzy różnymi kształtami (np. pokrewieństwo u Jívaro lub system polityczny u Kaczin i Szan, zob. Taylor 1983; Leach 1954). Jest raczej tak, że każdy człowiek postrzega świat społeczny ze swojego punktu widzenia, tj. patrzy na drugą osobę przez pryzmat łączących go z nią indywidualnych i konkretnych więzi. Jego perspektywa jest egocentryczna, tzn. definiując swoją sytuację, będzie odnosił się do konkretnych osób i więzi z nimi. Podejrzewamy wręcz, że coś takiego, jak „gmach” instytucji społecznej w społeczeństwie pierwotnym po prostu nie istnieje i stąd się biorą metodologiczne problemy w trakcie prób jego odtworzenia4. Jeśli zaś chodzi o konstruowaną przez jednostkę tożsamość grupową, to opiera się ona praktyce budowania „wspólnego ciała”, które tworzone jest poprzez wspólne zamieszkiwanie tej samej przestrzeni, spożywanie tego samego pokarmu i napojów, wymianę płynów ustrojowych, uczestnictwo w tych samych sytuacjach i działaniach. Budowanie „ciała” poszczególnych członków grupy równocześnie buduje „wspólne ciało” całej grupy, wyznacza jej granice i określa jej odrębność. Właściwie wszystkie działania podejmowane w życiu codziennym (zdobywanie pożywienia, chowanie dzieci, zdobywanie prestiżu społecznego itp.) i odświętnym (rytuały inicjacji, wyprawy wojenne, obrzędy pogrzebowe itp.) służą budowaniu, wzmacnianiu, rozszerzaniu i chronieniu „wspólnego ciała”. Jest to tożsamość pierwotna, oparta na wspólnocie zachowań realizowanych bez odniesień do jakiegoś wspólnego planu przekonaniowego w rodzaju poglądów o własnej etniczności, której można by bronić lub którą można by utracić. Podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie pierwotnym jest praktyka budowania wspólnego ciała (Seeger, Matta, Viveiros de Castro 1987; Vilaça 2000). Pojęcie elity i instytucji Zajmijmy się teraz pojęciem elity, którą stanowić dla nas będzie grupa ludzi z pre­ s­tiżem opartym na nowożytnej instytucji. Prestiż to wartość, przyporządkowywana pewnym ludziom przez pozostałych członków tej samej społeczności. Uważamy także za konieczne odróżnienie prestiżu od autorytetu. Ten drugi termin oznacza, że jednostka na mocy swojego prestiżu jest w stanie oddziaływać w systematyczny sposób na innych członków swojej grupy, przy czym oddziaływanie to: 1) jest na tyle długie i skuteczne, aby można było realizować długofalowe przedsięwzięcia dla osiągnięcia W związku z powyższym musimy uprzedzić, że nasze hipotezy formułujemy przede wszystkim na podstawie obserwacji codziennych wydarzeń, tj. zachowań i wypowiedzi zaistniałych w naturalnym kontekście społecznym. Według nas błędną strategią badawczą jest opieranie wniosków na odpowiedziach uzyskanych w tzw. wywiadach etnograficznych, kreujących sztuczną sytuację, w której zarówno badacz, jak i respondent zachowują się i myślą w sposób odbiegający od normalnego. 4 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 27 pozytywnie ocenianych celów społecznych, 2) dokonuje się poza więzami pokrewieństwa, 3) nie wymaga fizycznej obecności osoby obdarzonej autorytetem. Innymi słowy, człowiek obdarzony autorytetem wpływa na innych ludzi w sposób zapośredniczony (w sensie nadanym temu pojęciu przez Lwa S. Wygotskiego), oddziałuje na nich bardziej jako uwewnętrzniony przez nich zespół przekonań tyczących statusu i roli osoby z autorytetem, mniej zaś jako konkretny człowiek z krwi i kości (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Przejdźmy teraz do sprecyzowania, na czym polega różnica pojmowania prestiżu w analizowanych dwóch typach społeczeństw. W społeczeństwie typu pierwotnego prestiż opiera się na osobie, a jego kryterium stanowi skuteczność działań podejmowanych przez jednostkę. Przykładowo, jeżeli ktoś skutecznie poluje – cieszy się prestiżem dobrego łowcy; jeżeli zabija wrogów – jest znany jako dobry wojownik; jeżeli skutecznie leczy – posiada prestiż „człowieka wiedzy” (i’yan u E’ñepá, seripigari u Matsigenka). Taki prestiż może być kumulowany wyłącznie przez jednostkę i to tylko w obrębie jej życia. Po jej śmierci znika, a dzieci takiego człowieka swój prestiż konstruują od nowa. Prestiż nie ma także przełożenia na autorytet. Co więcej, naszym zdaniem, trudno w ogóle mówić o obecności jakiegokolwiek autorytetu w takim typie społeczeństw, zaś obraz szamanów pełniących role przywódcze, należy najprawdopodobniej do galerii euroamerykańskich stereotypów na temat ludów indiańskich, nie mających większego pokrycia w rzeczywistości. Struktury polityczne w rodzaju wodzostw to cecha społeczeństw innego typu (przedpaństwowych oraz plemiennych w rozumieniu Neila L. Whiteheada 2006). Jeśli natomiast przyjrzymy się prestiżowi w społeczeństwie typu nowożytnego, to okaże się, że opiera się on na nowożytnej instytucji, a jego kryterium stanowi miejsce zajmowane w strukturze społecznej. Miejsce takie zwykle „przekłada się” na posiadanie władzy (a więc w myśl definicji Weberowskiej jest to możność osiągania swoich celów pomimo oporu ze strony innych członków grupy) oraz możliwość dysponowania zasobami pożądanymi przez członków danej społeczności (np. pieniędzmi, ziemią, dostępem do wykształcenia). Przykładowo, właściciel przedsiębiorstwa może zwalniać bądź zatrudniać pracowników, ustalać ich wynagrodzenie oraz czas pracy, zaś nauczyciel decyduje o świadectwie końcowym ucznia, a podczas lekcji dysponuje także jego ciałem i umysłem. W obu przypadkach prestiż przedsiębiorcy i nauczyciela nie wynika z ich przymiotów osobistych, lecz opiera się na zajmowanych przez nich miejscach w strukturach społecznych przedsiębiorstwa i szkoły. W społeczeństwie nowożytnym, prócz poszczególnych jednostek, prestiż kumulować może także grupa społeczna, a potomkowie członków takiej grupy, już z racji swego urodzenia, dysponują znacznym kapitałem kulturowym, by użyć znanego wyrażenia Pierre’a Bourdieu. Prestiż może się także wiązać z autorytetem. Często zdarza się tak, że osoby o wysokim prestiżu – takie jak papież czy prezydent – oddziałują na ludzi także, będąc fizycznie daleko od nich (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Pozostaje nam jeszcze zdefiniować nowożytną instytucję, którą stanowi struktura społeczna (a więc zespół statusów i ról społecznych), świadomie powoływana do pełnienia jednoznacznej funkcji. Od instytucji nie-nowożytnych różnić się będzie ona tym, �28 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI że 1) najczęściej można wskazać kto, kiedy i w jakim celu powołał ją do życia oraz 2) nie ma większych trudności we wskazaniu na funkcję, jaką spełnia. Na przykład wiadomo dość dobrze, kiedy powstał model nowożytnej szkoły (wiek XIX), z czyich inspiracji (myśliciele oświeceniowi) i przy wsparciu jakich sił społecznych (elity kształtujących się państw narodowych). Najmniejszego problemu nie stanowi też pokazanie realizowanej przez nią funkcji, tj. edukacji. Nie oznacza to, rzecz jasna, że instytucja nowożytna nie może pełnić jakichś funkcji drugorzędnych. Zwykle tak się dzieje, ale ich realizacja jest niemożliwa przy zaniechaniu wypełniania funkcji podstawowej; np. szkoła poprzez ukryte programy nauczania najczęściej reprodukuje strukturę społeczną, ale nie może tego robić bez prowadzenia zajęć dydaktycznych. Z kolei „instytucje” nie-nowożytne charakteryzować się będą tym, że 1) nie wiadomo kto, kiedy i w jakim celu powołał je do życia oraz 2) nie można jednoznacznie wskazać funkcji przez nie realizowanych. Przykładowo, do dziś antropolodzy spierają się o to, czy system moiet i klanów charakterystyczny dla ludów z rodziny językowej gê (wschodnia Brazylia) związany był z mechanizmem zawierania małżeństw, przywództwem wojennym i rytualnym, czy onomastyką i nadawaniem imion (Lea 1992; 1995; Seeger 1989) Podsumowując, społeczności Indian E’ñepá i Matsigenka traktować będziemy jako przykłady społeczeństwa typu pierwotnego, natomiast społeczeństwo narodowe Peru i Wenezueli jako przykłady społeczeństwa typu nowożytnego. NAUCZYCIEL INDIAŃSKI U E’ÑEPÁ (PANARE) Sytuacja społeczno-kulturowa E’ñepá południowych Z punktu widzenia wenezuelskiego społeczeństwa narodowego, mianem E’ñepá (nazwa metyska to Panare) określa się jeden z ludów indiańskich zamieszkujących w dorzeczu środkowego Orinoko. Wedle tej zwyczajowej optyki etnograficznej, powielanej w opracowaniach struktury etnicznej Wenezueli, E’ñepá dzielą się na trzy grupy regionalne: środkowych, zachodnich oraz południowych. Jeśli jednak spojrzeć na tę charakterystykę od strony samych Indian, wtedy okaże się, że lud zwany E’ñepá nie istnieje (samo słowo nie denotuje grupy etnicznej, lecz po prostu ludzi), zaś tożsamość grupowa wyznaczana jest przez nich na poziomie grupy lokalnej za pomocą kryterium pokrewieństwa i praktyki budowania wspólnego „ciała”. Członkowie tego samego, zdawałoby się, ludu są postrzegani przez swoich „pobratymców” jako osoby równie obce, jak inni Indianie zamieszkujący ten obszar (Piaroa czy Yekuana). Stąd też mówienie o E’ñepá jako o pewnej całości jest uproszczeniem, które stosujemy na potrzeby niniejszego tekstu. Nasza analiza dotyczyć będzie wyłącznie południowej grupy regionalnej Indian E’ñepá zamieszkujący dorzecza rzek Cuchivero i Guaniamo (Henley 1982; 1988; Dumont 1978; Villalón 2007). E’ñepá południowi liczą ok. 1500 osób. Jest to grupa pozostająca w dużej izolacji geograficznej i kulturowej od społeczeństwa narodowego. Wprawdzie bezpośredni kontakt z przedstawicielami świata wenezuelskiego istnieje od lat 1950., lecz dotyczył �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 29 on głównie miejscowej ludności kreolskiej zajmującej się hodowlą bydła oraz dwóch katolickich placówek misyjnych (jedna działa do dziś, druga została zlikwidowana w latach 1980.). E’ñepá nie mają prawa własności do zamieszkiwanych przez nich terenów (poza nielicznymi wyjątkami). Wprawdzie konstytucja z 2000 roku nadała Indianom pewne uprawnienia w tym względzie, jednak w praktyce E’ñepá użytkują jedynie terytorium państwowe, na którym bez przeszkód mogą działać agendy państwa (np. CODESUR w latach 1970., czy Misión Piar dzisiaj5). Osady zakładane przez poszczególne grupy lokalne są stosunkowo nietrwałe i przeciętnie istnieją po kilkanaście lat. Zamieszkiwanie w jednym miejscu uzależnione jest od czynników społecznych (istotność więzów emocjonalnych łączących członków osady) i gospodarczych (zasobność środowiska naturalnego). W latach 1990. istniało pięć większych osad: San Fernando, San Felipe, San Pedro, Las Cabritas i El Tigre. Pomimo działalności prozelitycznej zgromadzenia misyjnego Misioneras de María Inmaculada y Santa Catalina de Siena (Misjonarki Maryi Niepokalanej i Świętej Katarzyny ze Sieny) religia chrześcijańska nie odgrywa żadnej roli w życiu E’ñepá, nie ma ani konwertytów, ani indiańskich kapłanów i budynków kościelnych. Szkolnictwo funkcjonuje od ponad 30 lat. Szkoły działające na ich terytorium obejmują pierwsze dwa etapy edukacji podstawowej, pozostałe etapy mogą być realizowane przez Indian wyłącznie w szkołach w osadach metyskich6. Nauczycielami najpierw były siostry zakonne, później sami E’ñepá. Administracja oświaty leży w gestii Nucleo Educación Rural – Panare czyli Oddziału Edukacji Wiejskiej Panare. Jest to jednostka oświatowa przeznaczona wyłącznie do zarządzania wszystkimi szkołami wśród E’ñepá. Jej prowadzenie, aż do początku wieku XXI leżało de facto w gestii organizacji Fé y Alegría i dopiero od roku 2003 przechodzi w ręce samych Indian7. Poziom CODESUR (la Comisión para El Desarollo del Sur de Venezuela, Komisja ds. Rozwoju Południa Wenezueli) czy Misión Piar (jeden z programów boliwariańskich ds. ekologicznego rozwoju osad górniczych) to przykłady agend państwowych, za pomocą których rządy wenezuelskie mniej więcej od lat 1960. próbują zrealizować „skok cywilizacyjny” najmniej rozwiniętych infrastrukturalnie i demograficznie regionów kraju (stan Amazonas, stan Bolívar). Skok ten ma polegać przede wszystkim na ich industrializacji i urbanizacji. W praktyce działania tego typu instytucji ograniczają się do poszukiwania złóż bogactw naturalnych, ich eksploatacji oraz działalności propagandowej na rzecz rozwoju regionów, w których prowadzone są prace wydobywcze. 6 W Wenezueli istnieją cztery stopnie edukacji: educación prescolar (przedszkolna trwająca 1 rok), educación básica (podstawowa trwająca 9 lat i realizowana w trzech trzyletnich cyklach: klasy 1–3, klasy 4–6, klasy 7–9), educación media diversificada y profesional (średnia trwająca 2 lub 3 lata) oraz educación superior (uniwersytecka trwająca zwykle 5 lat). Te cztery stopnie realizowane są w czterech, nieco inaczej zorganizowanych, cyklach oświatowych; 1) educación preprimaria (obejmuje edukację przedszkolną), 2) educación primaria (obejmuje dwa pierwsze cykle edukacji podstawowej, tj. klasy 1–6), 3) educación secundaria (obejmuje ostatni cykl edukacji podstawowej oraz edukację średnią), 4) educación superior. 7 Fé y Alegría (Wiara i Radość) to międzynarodowa organizacja pozarządowa zrzeszająca szkoły o profilu katolickim. Jej celem jest rozwój i edukacja grup upośledzonych społecznie, głównie ubogich. Założył ją jezuita José María Vélaz w 1955 roku w Wenezueli, skąd rozprzestrzeniła się na Hiszpanię oraz część krajów Ameryki Południowej i Środkowej. W Wenezueli jest jedną z najprężniej działających organizacji edukacyjnych z własnym pionem wydawniczym i szkoleniowym. Jednym z obszarów jej działalności jest edukacja grup indiańskich w kraju. 5 �30 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI umiejętności czytania i pisania jest bardzo niski. Pierwsza organizacja tubylcza – Asamblea del Pueblo E’ñepá – mająca w zamierzeniu chronić interesy wszystkich E’ñepá w relacjach ze społeczeństwem narodowym powstała dopiero w roku 2001 i na razie nie wykazuje się znaczącą aktywnością polityczną. Wśród E’ñepá nie da się zauważyć żadnej władzy politycznej. Istnieje tylko narzucona z zewnątrz rola społeczna capitán (tj. osoby, którą przedstawiciele społeczeństwa narodowego traktują jako przywódcę osady), ale jest ona fasadowa i nie ma przełożeń na życie codzienne. Na obszarze zamieszkiwanym przez Indian nie działają na dużą skalę żadne nowożytne podmioty gospodarcze i polityczne. Podstawy zdobywania pożywienia opierają się na kopieniactwie, łowiectwie i zbieractwie. Ponadto E’ñepá okazjonalnie wykonują prace najemne dla okolicznych hodowców bydła, zwanych llaneros. Nauczyciel i szkoła indiańska w oczach przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego Obraz nauczyciela i szkoły indiańskiej konstruowany przez Wenezuelczyków determinują dwa założenia. Wedle pierwszego, funkcja nauczyciela ściśle łączy się z funkcją szkoły. Według drugiego, nauczyciel i szkoła indiańska są, a przynajmniej powinny być, tacy sami jak w społeczeństwie wenezuelskim. Po co jest szkoła państwowa w Wenezueli? Przede wszystkim uważa się, że ma ona wykształcić odpowiedni typ człowieka: zdrowego, wyedukowanego, krytycznego wobec świata, o rozwiniętej osobowości, a więc takiego, który jest władny uczestniczyć w społeczeństwie narodowym. Z kolei ludzi pełniących role społeczne nauczycieli traktuje się jako depozytariuszy pewnej wiedzy czasowo niedostępnej dla innych członków społeczeństwa i stanowiących zhierarchizowaną elitę (profesorowie akademiccy na jej szczycie, nauczyciele wiejscy na jej dole). Ich zadanie polega na przekazywaniu tejże wiedzy, a precyzyjniej mówiąc, na wykształcaniu w wychowanku szeregu umiejętności formalnych, które przeobrażają go w pożądany typ człowieka. Najważniejsze z tych „narzędzi poznawczych” to umiejętność pisania i rachowania. Posiadanie tych umiejętności jest pewnym dobrem, którego nie można nikogo pozbawiać, albowiem ich właściwe wykorzystanie umożliwia ludziom nie tylko rozwój ich osobowości, ale także awans społeczny i poprawę warunków życia, np. wykształcenie daje większą szansę na dobrze płatną pracę, dzięki której ich stopa życiowa stoi na wyższym poziomie, a to prowadzić może do podjęcia działań mających na celu podniesienie statusu społecznego (kariera społeczna od chłopa do przedsiębiorcy). Takie ujęcie bierze się z założenia, że umiejętność pisania i rachowania wpływają pozytywnie na rozwój poznawczy jednostki, a co za tym idzie, na wzrost jej świadomości, dzięki czemu zwiększają się możliwości jej udziału w systemie gospodarki państwowej oraz w strukturach państwa narodowego. Tym samym dochodzimy do odpowiedzi na pytanie o to, dlaczego szkoła ma kształtować taki, a nie inny typ człowieka. Otóż jego uformowanie jest tylko niezbędnym krokiem do realizacji dwóch innych, nadrzędnych celów: 1) postępu cywilizacyjnego (oznaczającego głównie rozwój gospodarczy kraju) oraz 2) tworzenia tożsamości narodowej (budowanie abstrakcyjnej więzi spo- �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 31 łecznej pomiędzy ludźmi, tzw. wspólnoty wyobrażonej, opartej na historii Wenezueli i instytucjach państwowych). W praktyce obie funkcje ściśle wiążą się ze sobą: dobry obywatel jest równocześnie dobrym pracownikiem. Na marginesie dopowiedzmy, że oprócz powyższych oficjalnych celów szkolnictwa istnieją także cele ukryte, realizowane poprzez tzw. ukryty program nauczania (hidden curriculum), jednak tą kwestią nie będziemy się tutaj zajmować, gdyż dotyczy ona zagadnień innego typu. Jeśli teraz popatrzymy na oficjalny model edukacji dwukulturowej realizowany w Wenezueli, to okaże się, że funkcje przypisywane nauczycielowi indiańskiemu i szkole indiańskiej są podobne do opisanych wyżej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Villalón 1994). Przede wszystkim dziecko indiańskie winno rozwijać się poprzez nabycie szkolnej wiedzy koniecznej do bycia obywatelem wenezuelskim i wystarczającej do uczestniczenia w życiu społeczeństwa narodowego. Program szkolny edukacji dwukulturowej można sprowadzić do realizacji dwóch celów: 1) ułatwiania Indianom przyswajania sobie zdobyczy cywilizacji nowożytnej; 2) pomagania w budowaniu przypisywanej Indianom tożsamości etnicznej. Jeśli chodzi o cel pierwszy, to ma być on osiągany poprzez uczenie języka hiszpańskiego, przekazywanie wiedzy naukowej w rodzaju matematyki czy nauk przyrodniczych, wprowadzanie higieny oraz wdrażanie wiedzy o instytucjach państwowych, konstytucji, prawach i obowiązkach obywatela itp. Programy oficjalne przekonują, że dzięki nabyciu wiedzy umożliwiającej uczestniczenie w gospodarce rynkowej i kontaktowanie się z resztą społeczeństwa wenezuelskiego, Indianin będzie władny decydować o swym losie i wybierać miejsce oraz sposób życia, jakie mu najbardziej odpowiadają. Cel drugi winien być realizowany poprzez pozytywne waloryzowanie „kultury indiańskiej”, a następnie pokazywanie Indianom sposobów jej ochrony (tworzenie domów kultury, produkcję pamiątek „etnicznych” dla turystów itp.). Tę „kulturę”, określaną zwykle mianem etniczności, sprowadza się do dwóch elementów: języka etnicznego oraz wybranych części kultury materialnej (wyroby rękodzielnicze, stroje, instrumenty) i obrzędowej (tańce, muzyka, deportes indígenas „tubylcze sporty”)8 . One to powodują, że różne grupy lokalne mówiące podobnym językiem, zamieszkujące to samo terytorium i posiadające podobne artefakty kulturowe są uznawane przez administrację państwową za jedną grupę etniczną, jeden lud indiański. Dlatego też te właśnie elementy winny być przedmiotem programu nauczania prócz, rzecz jasna, korpusu „wiedzy cywilizującej”. Na nich opierać się ma wyobrażana tożsamość etniczna grupy 8 Oczywiście z antropologicznego punktu widzenia ta strategia folkloryzacji kultury ma niewiele wspólnego z realnym odzwierciedleniem różnic i podobieństw kulturowych pomiędzy grupami lokalnymi. Dodatkowo, w przypadku społeczeństw pierwotnych prowadzi ona do demontażu dotychczasowej kultury, albowiem niszczy praktykę budowania wspólnego ciała. Przykładowo w utworzonym w El Tigre „domu kultury”, którego zadaniem jest „zachowanie i chronienie kultury Panare”, dzieci indiańskie wykonują przedmioty uznane przez zakonnice za kwintesencję „kultury panarskiej”, tj. wyroby plecionkarskie. Prowadzi to do sytuacji, w której dzieci wyplatają sita i kosze, które nikomu nie służą i do nikogo nie należą. Tym samym następuje dekontekstualizacja praktyki codziennej, w której sita i kosze wykonuje się z krewnymi i dla krewnych, a czynność plecenia wykonana poza kontekstem sytuacyjnym dezorganizuje dotychczasowy sposób budowania świata. �32 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI indiańskiej, która stanowić będzie o jej odrębności w ramach społeczeństwa narodowego. Na potrzeby takiego podejścia ukuto nawet termin „obywatel indiański” (el ciudadano indígena), który z jednej strony jest Wenezuelczykiem, z drugiej zaś Indianinem świadomym swojej odrębności kulturowej. W zamierzeniu programów oświatowych agentem owych zmian oraz animatorem i obrońcą tak skonstruowanej etniczności ma być indiański nauczyciel. To on stanie się pierwszą elitą świeżo upodmiotowionych politycznie i społecznie ludów indiańskich Wenezueli. Jego zadanie polega nie tylko na inicjowaniu działań, np. gospodarczych czy politycznych, włączających Indian w nurt głównego życia społeczeństwa wenezuelskiego, ale także na uczeniu języka etnicznego oraz propagowaniu sfolkloryzowanej kultury indiańskiej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Moreno 2000; Mosonyi, Rengifo 1982; Mosonyi 1998; 2008; Mosonyi, Mosonyi 2000; Vega 2000; Villa 2000; Villalón 1994). Powyższy obraz przynależy bardziej do porządku ideologicznego niż rzeczywistego. Praktyka wydaje się być mniej świetlana. Już na pierwszy rzut oka widać, że szkoła jako instytucja działa wśród E’ñepá południowych dość przypadkowo, a jej funkcjonowanie jest uzależnione przede wszystkim od postawy nauczyciela. Zajęcia szkolne mogą odbywać się regularnie (San Pedro), z przerwami (San Fernando), bądź wcale (San Felipe). A jeśli przyjrzeć się choćby pobieżnie realizacji powyższego programu, wtedy okaże się, że zamierzone cele, przynajmniej w przypadku E’ñepá południowych, nie są osiągane. Popatrzmy najpierw, jak wygląda przyswajanie zdobyczy cywilizacji nowożytnej i ich potencjalne oddziaływanie na losy życiowe uczniów. Po pierwsze, szkoła nie uczy skutecznie. Wprawdzie nie prowadziliśmy oceny nauczania na szeroką skalę, ale jednak nasze wycinkowe badania jednoznacznie pokazują, iż umiejętności uczniów są dużo poniżej poziomu określonego przez standardowe testy UNESCO w zakresie czytania/pisania i rachowania. Mało tego, wygląda na to, że szkoła w wydatny sposób wspomaga zaniechanie dalszej nauki. Wśród E’ñepá południowych jest tylko jedna osoba, która rozpoczęła edukację na poziomie uniwersyteckim. Szkołę średnią ukończyło osiem osób. Uczniowie zwykle przerywają edukację na poziomie 5–6 klasy szkoły podstawowej. Po drugie, nie zauważyliśmy, aby wiedza szkolna poprawiała jakość życia (z punktu widzenia Wenezuelczyka warunki mieszkalne, żywieniowe i higieniczne wśród E’ñepá nie uległy zmianie) lub też powodowała awans społeczny (E’ñepá nie przenoszą się do osad metyskich i nie podejmują długotrwałej nie-indiańskiej działalności zawodowej). Innymi słowy, E’ñepá żyją tak, jak żyli do tej pory, pomimo ponad 30 lat edukacji państwowej. Jeśli z kolei przyjrzymy się procesowi budowania etniczności E’ñepá, to najpierw zauważymy, iż przekaz szkolny jej dotyczący powoduje więcej zamieszania niż pożytku. Umiejętność czytania i pisania w języku e’ñepá jest umiejętnością martwą, tj. całkowicie niepraktyczną. Oprócz dwóch podręczników szkolnych nie ma żadnej literatury w tym języku, a ponieważ zarówno dzieci, jak i dorośli nie wiedzą do czego mogliby używać języka pisanego e’ñepá, więc go nie używają. Patrząc z nowożytnego punktu widzenia, sens jego istnienia jest dla Indian w najlepszym razie nader niejasny i w całości zamyka się w obszarze ideologii. Nie da się też zauważyć procesu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 33 formowania się elity – nie widać, aby nauczyciel był siłą w jakiś sposób konsolidującą wspólnoty, zaś tożsamość grupowa E’ñepá w dalszym ciągu jest konstytuowana na modłę społeczeństwa pierwotnego, a więc poprzez zachowania zogniskowane wokół budowania wspólnego „ciała”. „Wytwórcami” rzekomej etniczności E’ñepá są ciągle nie-E’ñepá: antropolodzy, działacze społeczni, zakonnice. Sami Indianie w swym codziennym życiu nie traktują sposobów ubierania się, rękodzielnictwa czy pieśni jako wyznaczników swej tożsamości. A jeśli w ich wypowiedziach pojawiają się elementy retoryki związanej z etnicznością, to raczej na zasadzie „pustego” semantycznie zapożyczenia z dyskursu latynoskiego, o czym zaświadcza choćby praktyka dotycząca „domu kultury” w El Tigre. Tak określany budynek został postawiony pod wpływem misji katolickiej po to, aby „chronić dobra kultury E’ñepá” (słowa Indian powtarzane za zakonnicami). W praktyce jednak „ochrona dóbr kultury” ze strony indiańskiej sprowadza się do wypowiadanego w obecności ludzi z zewnątrz (misjonarze, antropolodzy) odpowiedniego postulatu oraz możności zaświadczenia faktem posiadania odpowiedniego budynku, że taka ochrona istnieje, chociaż realne działania podejmowane są zawsze, a później kontrolowane przez zakonnice i dotyczą zazwyczaj dzieci, które stawiają mniejszy opór wobec narzucanych im czynności w rodzaju rzemiosła artystycznego (artesanía). Tymczasem przedstawiciele administracji oświatowej winą za dotychczasowe niepowodzenia programu edukacji dwukulturowej obarczają samych E’ñepá. Wedle nich przyczyny tkwią w: 1) ogólnym niedouczeniu indiańskich nauczycieli, których wiedza nie przekracza poziomu edukacji podstawowej, a często jest jeszcze mniejsza, 2) bardzo słabym przygotowaniu pedagogicznym nauczycieli, którzy po prostu nie wiedzą jak uczyć (jedyna stosowana metoda to repetycja), 3) w tradycyjnych wzorach zachowań E’ñepá, którzy unikają sytuacji publicznego ośmieszenia, a za takie są przez nich uznawane sytuacje szkolne, gdy dziecko błędnie odpowiada, czyta czy też pisze w obecności innych. W praktyce więc nauczyciel w oczach Wenezuelczyków jest tylko kandydatem do bycia elitą w swojej grupie, który z własnej winy nie dorósł jeszcze do odgrywania owej roli. Natomiast naszym zdaniem przyczyna jest raczej zawarta w ukrytym programie funkcjonowania szkoły, której podskórne funkcje dotyczą demontażu dotychczasowej struktury kultury indiańskiej, lecz tej kwestii nie będziemy tutaj rozwijać (zob. np. prace analizujące wpływ szkoły na reprodukcję społeczną i kulturową Indian Waorani i Jívaro: Rival 1996; 2002; Taylor 1981). Wygląda więc na to, że przynajmniej do tej pory educación intercultural bilingüe wśród E’ñepá południowych nie prowadzi ani do ich włączania się w obręb społeczeństwa wenezuelskiego, ani też nie wytwarza ich tożsamości etnicznej. Nauczyciel i szkoła indiańska w praktyce życia codziennego W tym miejscu chcemy zaproponować robocze wnioski, jakie wysnuliśmy obserwując indiańską codzienność. Z racji szczupłości miejsca ograniczymy się do pokazania dwóch sytuacji, które będziemy analizować jako przykłady tego, jak E’ñepá mogą pojmować rolę społeczną nauczyciela oraz szkołę. �34 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI Przypatrzmy się najpierw domniemanej elitarności nauczyciela. W 1999 roku Indianie z trzech wspólnot (San Fernando, San Felipe, San Pedro) wpadli na pomysł utworzenia wspólnego poletka, na którym ich członkowie uprawialiby banany i maniok, aby później sprzedawać je na targu w mieście. W ten sposób mieszkańcy trzech osad uzyskaliby gotówkę na zakup narzędzi, lekarstw, amunicji i naczyń metalowych. Perswazyjność trzech inicjatorów całego przedsięwzięcia (Patricio i Manuel z San Fernando, Elías z San Felipe; żaden z nich nie jest nauczycielem) spowodowała, że jego pierwsza część zakończyła się sukcesem. Po udanych zbiorach pojawił się problem transportu płodów rolnych na targ. Jedynym możliwym sposobem jest droga wodna, 5–6 godzin podróży łodzią motorową w dół rzeką Cuchivero. Takiej łodzi nikt z Indian nie posiada, zaś okoliczni metysi, którzy posiadali odpowiednie łodzie żądali, według Indian, zbyt wysokie ceny za ich wynajem, by transport płodów rolnych był opłacalny. Wtedy inicjatorzy wymyślili kupno silnika. Niestety, przekraczało to ich możliwości finansowe, więc zwrócili się do nas z prośbą o pomoc. Dwa lata później przekazaliśmy im pieniądze oraz informacje, w którym mieście wystarczą one na kupno silnika. Na zebraniu z naszym udziałem Indianie uzgodnili, że pojedzie po niego Juan Gregorio oraz przedstawiciele trzech wspólnot. Dlaczego akurat on? Juan Gregorio jest od 4 lat nauczycielem w San Felipe, ale to nie dlatego społeczność przekazała mu całą sumę i obdarzyła misją zakupu. Szkoła w San Felipe praktycznie nie funkcjonuje, lekcje odbywają się 4–5 razy w miesiącu, a niektóre dzieci nie potrafią się nawet podpisać, nie mówiąc już o ukończeniu poszczególnych grados. Słowem, Juan Gregorio zupełnie nie spełnia kryteriów bycia nauczycielem, prócz faktu pobierania pensji. Sądzimy, że o jego wyborze zadecydowały dwa fakty. Po pierwsze to, że kiedyś był kierowcą w misji katolickiej, a więc w odczuciu pozostałych E’ñepá jest obyty ze światem zewnętrznym oraz zna się na silnikach. Po drugie to, że Juan Gregorio nie mieszka w pobliżu żadnej ze wspólnot, a więc jest uważany za osobę neutralną. Jaki był ciąg dalszy wydarzeń? Juan Gregorio sprawdził cenę silnika w najbliższym mieście, stwierdził, że pieniędzy na jego kupno nie starcza, po czym sprawę zarzucił. Po roku okazało się, że ilość gotówki zmniejszyła się o połowę, za to w tym okresie wielu E’ñepá brało udział w urządzanych przez niego fiestach. Tak więc Juan Gregorio w powyższej sytuacji nie postąpił tak, jakby można było oczekiwać od nauczyciela. Jego znajomość czytania i pisania, długotrwały pobyt w świecie zewnętrznym (edukacja szkolna, służba wojskowa, praca w misji) nijak nie przełożyły się na odmienne zachowanie. Postąpił tak, jak prawdopodobnie uczyniłby każdy inny E’ñepá na jego miejscu. Oddając to metaforycznie, działał tak, jakby upolował wyjątkowo duże zwierzę, po czym wykorzystał je na „tradycyjną” modłę – rozdając dobra wśród krewnych, których zachowanie także było mocno „tradycyjne” – korzystali z jego darów, równocześnie na boku komentując jego postępowanie. Dla Juana Gregorio nie liczył się interes trzech wspólnot indiańskich znad Cuchivero, które dzięki sukcesowi powyższej inicjatywy mogłyby uzyskać wyższy stopień autonomii gospodarczej, a przez to i politycznej. Nie miał też na uwadze swojego indywidualnego dobra jako przyszłego dysponenta silnika. Inaczej mówiąc, nie interesowały go przyszłe korzyści ani wspólnoty, ani też jego samego. Liczyły się za to pieniądze „tu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 35 i teraz” i to, jakie dobra można za nie nabyć. Widzimy więc, że istnieje dość zasadnicza różnica pomiędzy rzeczywistym zachowaniem Juana Gregorio a przypisywanym mu przez programy edukacji dwukulturowej „pakietem” nauczycielskich postaw i wartości. Z punktu widzenia E’ñepá Juan Gregorio postąpił w normalny sposób. To dla przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego jego postępowanie może wydać się dziwne i mocno odbiegające od ich wyobrażenia elity. W najgorszym razie będą ujmować tę sytuację jako przykład wykorzystywania swojego statusu społecznego dla własnych korzyści. Sądzimy, że takie rozumienie sprawy fałszuje jej obraz. W oczach E’ñepá nauczyciel nie posiada prestiżu z racji pełnionej roli społecznej. Gdyby tak było, wtedy pieniądze otrzymałby Natalio z San Pedro, który najsumienniej wypełnia swoje szkolne obowiązki. Tymczasem Juan Gregorio czy Natalio, to tacy sami ludzie, jak wszyscy inni. Owszem, mogą posiadać prestiż, ale ze względu na swą osobistą historię – w opisywanym przypadku była to społeczna „kariera” kierowcy. Inaczej mówiąc, takie budowanie prestiżu pasuje do modelu społeczeństwa pierwotnego. Obserwując zachowania dnia codziennego Indian E’ñepá nie znajdujemy kryteriów, według których można by orzec, iż nauczyciel w jakiś sposób odróżnia się od pozostałych członków wspólnoty. Chyba tylko faktem prowadzenia lekcji, a i to nie zawsze ma miejsce. Jego zachowanie, ubiór, sposób mówienia, pozostałe rodzaje aktywności, nie są na tyle odmienne, aby mówić o jego elitarności. Jeśli więc E’ñepá nie postrzegają nauczyciela jako członka elity, to czym jest dla nich ta rola społeczna? I czy w ogóle jest to dla nich rola społeczna? Wydaje nam się, że odpowiedź jest negatywna. Przypatrzmy się opisanej poniżej sytuacji. Jak już wspominaliśmy, podległa Juanowi Gregorio szkoła w San Felipe z perspektywy społeczeństwa narodowego funkcjonuje źle. Być może z tego powodu niektórzy mieszkańcy tej osady wyrażali swe niezadowolenie. Nie podobał im się fakt, że Juan Gregorio pobierał pensję nauczycielską, a w zamian za to nic osadzie nie dawał, nie uczył dzieci, nie aktywizował działalności rodziców w sprawach szkoły itp. Nasze bezpośrednie pytania o próby rozwiązania problemu zaowocowały opowieściami o zebraniach, na których opiekunowie dzieci (los representantes del los niños) zwracali się do nauczyciela ze skargą, a ten przyrzekał poprawę. I nic się nie zmieniało. Na tej podstawie skłonni byliśmy uważać Juana Gregorio za osobę nieuczciwą. Nasza opinia zmieniła się dopiero wtedy, gdy znacznie później dowiedzieliśmy się, jak wyglądały owe spotkania. Okazało się, że zebrania takie odbywały się 1–2 razy w roku. W międzyczasie ci sami ludzie, którzy oficjalnie przedstawiali Juanowi Gregorio swoje żale, spotykali się z nim w sytuacjach pozaszkolnych, chodzili razem na polowania, bawili się na fiestach, gawędzili i żartowali, ale nie poruszali sprawy jego nauczycielskich obowiązków. Innymi słowy, obie strony konfliktu zachowywały się w sposób typowy dla E’ñepá – unikały głośnego, publicznego i bezpośredniego wypowiadania swoich pretensji do niego. Takie postępowanie jest bowiem możliwe dopiero w kontekście praktyki latynoskiej, pozaindiańskiej, a więc w trakcie zebrań, podczas których spotykają się ze sobą role społeczne opiekunów dzieci (los representantes del los niños) i nauczyciela (el maestro). Jednakże dokonywane wówczas ustalenia nie przekładają się na codzienne życie. Jest zupełnie tak, jakby E’ñepá w pewnych sytuacjach (np. różnego �36 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI typu zebrania, wywiady etnograficzne, pobyt w mieście) przywdziewał kostium roli społecznej, znany mu z obserwacji zachowań Wenezuelczyków, po czym, gdy dana sytuacja się kończy, zdejmował go i wracał do codziennego życia. Roboczy wniosek, jaki stąd wyciągamy, to teza, iż taka „zamiana skóry” jest w ogóle możliwa i że Indianin jest w stanie zachowywać się raz na sposób E’ñepá, a raz na modłę wenezuelską. Co więcej, nie widzimy żadnych oznak, które by sugerowały, że pociąga to za sobą jakieś przekształcenia poznawcze lub – co gorsza – jakiś rodzaj umysłowej schizofrenii. Bynajmniej. Wydaje nam się, że taka strategia jest jak najbardziej na miejscu i nie kłóci się ze sposobami postępowania w społeczeństwie pierwotnym. Mało tego. Sądzimy, że „bycie nauczycielem” zostało tak zaadaptowane przez kulturę E’ñepá, by nie powodowało konfliktów poznawczych. Wydaje nam się, że z ich własnego punktu widzenia nauczyciel E’ñepá to taki sam człowiek jak inni. Różni się tylko tym, że zdobywa środki do życia także poprzez nawiązywanie relacji wzajemności z przedstawicielami społeczeństwa wenezuelskiego. On wykonuje pewne czynności wymagane przez obcych (prowadzi lekcje, ubiera się na sposób metyski, przestrzega zasad higieny), oni regularnie dostarczają mu pieniądze. Dodatkową zaletą tej relacji może być ewentualny prestiż wobec niektórych członków własnej grupy, płynący z utrzymywania kontaktów ze światem zewnętrznym. Wyraźnie zaznaczmy, że ów prestiż nie wynika z zajmowania pozycji społecznej nauczyciela, lecz z indywidualnych przymiotów jednostki potrafiącej skutecznie negocjować z obcymi. Metaforycznie rzecz ujmując, nauczyciela można przyrównać do myśliwego, który winien posiadać określone umiejętności, aby upolować pożądaną przez siebie zwierzynę, którą w tym przypadku jest państwowa pensja. Aby tego dokonać, musi zachowywać się w określony sposób. I właśnie to zachowanie, tak podobne do znanej z naszego świata roli społecznej nauczyciela, sprawia, że skłonni jesteś­my postrzegać go jako kogoś, kto już uwewnętrznił świat nowożytnych wartości w rodzaju narodu i państwa, rozwoju i postępu. Nasze podejrzenia, że jest tak, jak to powyżej przedstawiamy, wzmacnia jeszcze analiza historii życia poszczególnych nauczycieli. Okazuje się, że każdy z nich jest synem i’yana9. Czy to przypadek? Czy istnieje jakiś psychologiczny związek pomiędzy sytuacją syna ojca cieszącego się prestiżem a chęcią tegoż syna, aby zyskać podobne uznanie? W trzech indywidualnych przypadkach, które znamy (Natalio, Juan Gregorio, David), kariera i’yana okazywała się dla następców z różnych względów za trudna. Czy może więc być tak, że wybierali 9 I’yan (dosł. ten, który pomnaża) to ideał bycia w świecie dla Indian E’ñepá. I’yan to ten, kto tworzy przestrzeń do dobrego, bezpiecznego życia. Potrafi nie tylko skutecznie budować ciała swych dzieci i aranżować ich małżeństwa tak, by żyły w jego wspólnocie, ale także nawiązywać i utrzymywać bezpieczne relacje z różnymi klasami Obcych żyjących poza światem wspólnoty (inni Indianie, Biali, byty nadprzyrodzone, zmarli, duchy itp.). Pozyskuje od nich dobra koniecznie do reprodukcji wspólnoty i chroni ją przed ich szkodliwym wpływem. W tym samym czasie jego umiejętne działania pozwalają niwelować konflikty, stany agresji i akty przemocy, jakie w sposób nieunikniony, według ontologii E’ñepá, muszą się pojawić w dużej grupie ludzi żyjących ze sobą. I’yan jest więc równocześnie osobą, która zarządza odtwarzaniem grupy, jak i zapewnia jej członkom poczucie bezpieczeństwa. Jest kimś na kształt szamana i nieformalnego przywódcy. Bycie i’yanem oznacza człowieczeństwo najwyższego stopnia. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 37 inną drogę, polegającą na kontakcie z nieznanym, tj. ze światem zewnętrznym, zaś jedynym sposobem kontaktu dopuszczanym przez stronę wenezuelską była droga nauczyciela? Wydaje nam się, że tak. Rzecz jasna, to tylko hipoteza, której udowodnieniem zajmiemy się w przyszłości. Dodatkowo podejrzewamy, że nie odnosi się ona tylko do rozumienia roli społecznej nauczyciela, ale obejmuje także tubylcze pojmowanie szkoły. Wydaje się, że indiański punkt widzenia nie ma żadnych punktów stycznych z naszym, nowożytnym sposobem patrzenia na tę instytucję. Szkoła jest raczej „indianizowana”, tj. kulturowo adaptowana, niż bezpośrednio przyjmowana z całym dobrodziejstwem nowożytnych wartości. Na ten trop wskazują nie tylko nasze doświadczenia terenowe zdobyte wśród E’ñepá, Matsigenka i Waorani, lecz także doniesienia badaczy z innych części Amazonii (Aikman 1999; Gow 1991; Ferreira 1994; 1997; 1998; Rival 1996; 2002). Analogicznie do sygnalizowanego już przypadku „domu kultury” w El Tigre, skłonni jesteśmy widzieć szkołę jako sposób działania mający na celu zdobywanie dóbr ze świata białych. Dzięki zaadaptowanym instytucjom nowożytnym (szkoła, enfermería „ambulatorium”, dom kultury) Indianie uzyskują dostęp do pożądanych przez nich wybranych elementów świata zewnętrznego (leków, narzędzi, naczyń, sprzętu elektronicznego, transportu mechanicznego itp.). Aby jednak to osiągnąć, muszą prawidłowo odpowiadać na zapotrzebowanie drugiej strony kontaktu kulturowego, tj. społeczeństwa wenezuelskiego. A ponieważ jego przedstawiciele interesują się edukacją, religią, rozwojem regionalnym, kulturą i etnicznością, dlatego też stosowane strategie nawiązują do tych właśnie obszarów. Prawdopodobnie tutaj leży jedna z przyczyn łatwości zaadaptowania praktyki zebrań (reuñones) i posługiwania się retoryką latynoską o określonej treści (dyskurs gente civilizada „ludzi cywilizowanych”). To także tłumaczy dużą wagę przywiązywaną do fizycznej strony szkoły przy zupełnym pomijaniu jej funkcji edukacyjnej. Szkoła dla E’ñepá to przede wszystkim budynek, historia jego budowy i materiałów nań zużytych, to ilość dzieci uczących się na poziomie poszczególnych grados, to podręczniki, zeszyty i ołówki, to nauczyciel indiański, to obecność boiska do piłki nożnej i flagi narodowej. Wymiar edukacyjny szkoły (rozwój poznawczy dzieci, zdobywanie wiedzy) jest całkowicie ignorowany, a może nawet w ogóle nie zauważany. Innymi słowy, szkoła na pewno nie jest przez nich pojmowana jako instytucja nowożytna. Ten wątek rozwijamy poniżej, omawiając sytuację Indian Matsigenka. PRZYWÓDCA COMUNIDAD NATIVA U INDIAN MATSIGENKA Sytuacja społeczno-kulturowa Matsigenka znad dolnej i środkowej Urubamby Matsigenka to jeden z większych ludów amazońskiej części Peru (około 14 tys. osób). Mówią językiem z rodziny językowej arawak i występują w postaci czterech grup regionalnych. Podobnie jak E’ñepá, jako całość istnieją tylko z perspektywy zewnętrznej, głównie etnograficznej. Oni sami wyraźnie podkreślają różnice między �38 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI swymi grupami regionalnymi tak w języku, jak i w kulturze materialnej czy społecznej. Zdecydowanie przyjmują perspektywę miejsca zamieszkania, w szerszym, regionalnym rozumieniu lub węższym, grupy lokalnej. Ich poczucie tożsamości oparte jest na wspólnocie zamieszkiwania konkretnego miejsca, realnych więzach pokrewieństwa i codzienności wzajemnego dbania o siebie. Ta płynność czy też nieostrość tożsamościowych przestrzeni widoczna jest też z zewnątrz. Matsigenka wraz z innymi grupami tego regionu, takimi jak Caquinte (Kakinte), Nomatsiguenga, Ashéninka i Asháninka, tworzą w rzeczywistości gęstą sieć powiązań społecznych, rytualnych i handlowych, całość zwaną w etnografii Arawakami przedandyjskimi. Mówienie więc o Matsigenka jako wyraźnie wyodrębnionym ludzie (i tak siebie postrzegającym) jest sporym uproszczeniem. W artykule tym odniesiemy się tylko do fragmentu wzmiankowanej sieci: Matsigenka dolnej i środkowej Urubamby. Jest ich około 10 tysięcy. Stałe kontakty z misjonarzami nawiązali dopiero w początkach XX wieku. Mimo dziesięcioleci działalności prozelitycznej prowadzonej tak przez misjonarzy katolickich, jak i protestanckich, zdecydowana większość tego ludu to tylko nominalni katolicy i/lub ewangelicy. Wydaje się, że Matsigenka zaadaptowali głównie zewnętrzne formy chrześcijaństwa, całkowicie ignorując jego treść, albowiem nowe wierzenia i moralność nie odgrywają większej roli w ich życiu codziennym i obrzędowym. Matsigenka znad rzeki Urubamba żyją w systemie ok. 20 comunidades nativas (wspólnot tubylczych). W latach 1960–1970. miał bowiem miejsce, głównie pod egidą protestanckich misjonarzy, proces koncentracji dawniej rozproszonych populacji lokalnych w stałych osadach, wzdłuż głównych rzek regionu. Działają tu dwie tubylcze organizacje: Centro de Comunidades Nativas Machiguenga (CECONAMA) i Consejo Machiguenga del Río Urubamba (COMARU), ale każda comunidad posiada swe wybieralne władze. System edukacji państwowej działa też od około 55 lat na poziomie podstawowym i średnim (educación primaria y secundaria). Z początku nauczycielami byli misjonarze, potem Matsigenka, następnie pucalpinos (mieszkańcy miasta Pucallpa, dużego ośrodka administracyjnego nad rzeką Ucayali) lub serranos (osoby przybyłe z Andów). Praktykuje się, głównie przez mężczyzn w średnim wieku, czytanie Nowego Testamentu w języku matsigenka. Poziom umiejętności pisania jest dość niski, teksty pisane w rodzaju dokumentów urzędowych zawierają sporo błędów ortograficznych i gramatycznych. Sama umiejętność nie ma praktycznego uzasadnienia poza działalnością administracyjną organizacji indiańskich. Na obszarze dolnej i środkowej Urubamby nie występuje zwarte, „nowe” (dwudziestowieczne) osadnictwo nieindiańskie, zaznacza się za to silnie obecność Compañía Pluspetrol zajmującej się poszukiwaniem i eksploatacją gazu ziemnego w regionie dolnego biegu rzeki Camisea. Podstawą gospodarki Matsigenka jest w dalszym ciągu kopieniactwo uzupełniane myślistwem i zbieractwem. W diecie dużą rolę odgrywają też produkty kupowane za pieniądze uzyskane z najemnej, okazjonalnej pracy, głównie dla metysów i Compañía. Uprawa i hodowla nastawiona na zbyt występuje w niewielkim wymiarze (problemy ze zbytem, dostępem do narzędzi metalowych, inflacją i organizacją pracy) (Baksh 1984; Johnson 2003). �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 39 Comunidad nativa i jej przywódcy w oczach przedstawicieli społeczeństwa peruwiańskiego Czemu służyć miała comunidad nativa w Amazonii oraz jej indiańscy przywódcy? W epoce prezydentury generała Velasco Alvarado (koniec lat 1960.), gdy dopiero powstawały zręby programu rozwoju ekonomicznego, społecznego i politycznego Amazonii peruwiańskiej, intelektualne dyskusje reformatorów krążyły głównie wokół pojęć: kolonialna marginalizacja tego regionu, wyzysk ekonomiczny jej tubylczych mieszkańców oraz ich społeczne zacofanie. Ludy indiańskie tego obszaru postrzegano jako mniejszości etniczne składające się z rozproszonych grup rodzin, charakteryzujące się nikłym stopniem upodmiotowienia, które nie były w stanie sprostać wyzwaniom spontanicznie rozwijającej się gospodarki kapitalistycznej. Marginalizacja Indian odbywała się na dwa sposoby: poprzez utratę najlepszych ziem, zamienianych przez nieindiańskich osadników w pola uprawne lub pastwiska (frontera demográfica), lub wyzysk ekonomiczny Indian, wykorzystywanie ich jako taniej siły roboczej. Owi tani robotnicy zmuszani byli dodatkowo do nabywania produktów pochodzenia przemysłowego od regatones, obwoźnych kupców narzucających wysokie ceny na sprzedawane dobra (frontera económica). Obraz wyzysku w Amazonii dopełnić należy jeszcze rabunkowym wyrębem cennych gatunków drzew, nielegalnym wydobyciem szlachetnych metali i innych zasobów naturalnych oraz szkodliwą działalnością protestanckich misjonarzy pozbywających Indian własnej kultury, przekształcających ich w „lumpenproletariat dżungli” (Chirif, Mora 1977). Odpowiedzią na tę sytuację było ustanowienie w połowie lat 1970. La Ley de Comunidades Nativas y de Promoción Agropecuaria de las Regiones de Selva y Ceja de la Selva. Nowe prawo zainicjowało całkowicie nową epokę. Jego celem była konsolidacja życia społecznego rozproszonych grup rodzinnych i nadania im postaci podmiotów prawnych – comunidades nativas – posiadających własne, wybieralne władze oraz akt wspólnotowej własności użytkowanego terytorium. Władze wspólnoty (przewodniczący, wiceprzewodniczący, sekretarz, skarbnik, członkowie zarządu) administrowały nią, m.in. poprzez sporządzanie dokumentów: aktów zawarcia związków małżeńskich, narodzin i zgonów, dowodów tożsamości. Z kolei zgromadzenie wspólnoty (asamblea comunal) miało łagodzić konflikty wewnątrz wspólnoty, orzekać w zakresie wykroczeń przewidzianych kodeksem cywilnym oraz regulować stosunki z innymi wspólnotami. Przed światem zewnętrznym, głównie w relacjach z państwem, w imieniu wspólnot występowały organizacje ponadlokalne zrzeszające wszystkich Matsigenka lub grupy ich wspólnot. W rozumieniu prawodawcy, obok własności ziemskiej i autonomii administracyjnej następnym ważnym wyrazem upodmiotowienia społeczności indiańskich była edukacja. Jej funkcje były jasno sprecyzowane: wzrost wiedzy Indian o otaczającym ich nieindiańskim świecie, zrozumienie przyczyn i mechanizmów swego wyalienowania oraz powstanie elit indiańskich. Elity to grupy osób, które miały dysponować wiedzą dotyczącą tego, do czego służą powołane instytucje, jakie zadania mają pełnić i jak należy owe zadania realizować. Ich zadanie to kreowanie własnej (tubylczej) wizji emancypacyjnej, odległej od tu i teraz, oraz �40 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI aktywizacja członków wspólnoty do skutecznych działań na jej rzecz. Proces ten miał prowadzić do wzrostu prestiżu elit tak we własnej społeczności, jak i na zewnątrz. Ostatni ważny obszar wymagający pomocy ze strony państwa to poprawa i ochrona zdrowia Indian, tak w rozumieniu kondycji pojedynczych osób, jak i całych populacji. By móc ją zrealizować, powołano stałą opiekę medyczną w postaci lokalnych ośrodków zdrowia, prowadzonych przez sanitariuszy i pielęgniarki, oraz programy upowszechniania higieny, świadomego macierzyństwa oraz zdrowego odżywiania się. W założeniu, wspólnoty jako podmioty prawne mogły liczyć na pomoc państwa w zakresie owego szeroko rozumianego rozwoju ekonomiczno-społecznego. Państwo finansowało ośrodki promocji rolnictwa i hodowli, rozwoju rękodzieła artystycznego, domy kultury i ochronę zdrowia. Dopłacało też, by podwyższyć konkurencyjność, do produktów rolnych wspólnot, udzielało bezzwrotnych pożyczek i kredytów, oferowało pomoc techniczną i logistyczną (Chirif et al. 1991). W ten oto sposób nastąpić miał kres marginalizacji i podporządkowania Indian. Otrzymując narzędzia prawne, instytucjonalne i intelektualne stawali się panami swego losu, a ich życie ekonomiczne i społeczne optymalizowało się i racjonalizowało w nowoczesnym rozumieniu tych słów. Tą drogą, zgodnie z ideą prawodawcy, powstawały przesłanki szeroko rozumianego rozwoju, a wspólnoty tubylcze Amazonii miały szansę zająć w tym procesie godne miejsce (zob. Chirif, Mora 1977). Ów obraz odległy jest jednak od realiów, które można obserwować dziś, po blisko 40 latach intensywnego oddziaływania państwa, księży i pastorów. Zacznijmy od roli organizacji w życiu wspólnoty. Już nawet po krótkim pobycie i obserwacji tego, co dzieje się wokół (wspólnoty Flor de Palma, El Progreso, La Batea), jest oczywiste, iż codzienne życie comunidad bazuje na mechanizmach wzajemności wynikających z więzów krwi, a nie na obowiązkach i przywilejach wynikających z zajmowanego miejsca w hierarchii organizacji. I tak na przykład, przyglądając się czterem znanym nam przypadkom konfliktów rozgrywających się wewnątrz comunidad, zauważyliśmy, że rozwiązano je głównie przy aktywnym udziale osób odgrywających kluczową rolę w systemie więzi krewniaczych każdej ze zantagonizowanych parentel, aniżeli ważnych osób z organizacji. Podobnie dzieje się, gdy mamy do czynienia z konfliktami ogarniającymi dwie lub więcej wspólnot. Ewidentnie są to spory między poszczególnymi rodzinami podstawowymi lub parentelami, a nie między wspólnotami. Nie jest jednak tak, że organizacja jest całkowicie nieobecna w życiu Matsigenka. Pojawia się ona przede wszystkim w tych kontekstach czy też aspektach życia wspólnoty, które dotyczą zewnętrzności, gdy w grę wchodzi relacja Matsigenka ze światem nieindiańskim – agendami rządowymi i pozarządowymi, przybyszami itp. Ważne są tu jej dwie formy: jako kanał, poprzez który zawłaszcza się dobra płynące ze świata zewnętrznego i jako sposób na wyrażenie całości: „my-wspólnota”, ewentualnie „my-Matsigenka”. Nie mniej ciekawie wygląda problem edukacji. Mimo tego, że ma ona już ponad półwieczna tradycję, dała jednak dość mierne wyniki, jeśli chodzi o upodmiotowienie społeczności indiańskich i kreowanie elit. Wydaje się bowiem, że pomimo długotrwałej edukacji Matsigenka nie dysponują ani większą, ani lepszą wiedzą o świecie i jego mechanizmach. Wypytując o to, skąd biorą się dobra przemysłowe, pieniądze, �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 41 technologie, dlaczego ulegają zmianie ceny produktów i surowców itd., widać bardzo wyraźnie, że sposób widzenia świata Matsigenka (a co za tym idzie, sposób działania w nim) oparty jest na tradycyjnych kategoriach, które z kategoriami serwowanymi w szkole mają niewiele wspólnego. I jeszcze trzy uwagi dotyczące wyalienowania. Po pierwsze, mamy odczucie, że Matsigenka bardzo dobrze radzą sobie w relacjach ze światem zewnętrznym. Działają jako w pełni aktywne podmioty i osiągają stawiane sobie cele. Wydaje się też, że oni sami nigdy nie czuli się uprzedmiotowieni czy wyalienowani. Obecność formalnej edukacji lub jej brak niewiele tu zmienia. Lud ten „wie” bowiem, jak dawać sobie radę w relacjach ze światem zewnętrznym, jak skutecznie uzyskiwać od niego to, co mu niezbędne w wymiarze materialnym, społecznym czy symbolicznym. Sposoby te Matsigenka wypracowywali całymi stuleciami, w trakcie bezpośrednich lub pośrednich, sporadycznych lub okresowo długotrwałych i intensywnych kontaktów, najpierw z indiańską cywilizacją Andów, później ze społeczeństwem kolonialnym i narodowym Peru. Jak spróbujemy pokazać, pojawiający się współcześnie dyskurs wyalienowania tak pojedynczych osób, jak i całego ludu, jest w stanie zaistnieć tylko w obecności kogoś z zewnątrz i nie opisuje realnego braku podmiotowości. Należy traktować go raczej jako strategię za pomocą której Matsigenka funkcjonują w świecie nieindiańskim. Trzeci wątek to świadomość elit. Tu także mamy sporo wątpliwości. Wyraźnie widać bowiem, że przywódcy organizacji czy tubylczy urzędnicy administracyjni nie bardzo wiedzą, do czego mają służyć powołane instytucje. Pytani o to, recytują jedynie opanowane na pamięć fragmenty statutów organizacyjnych lub innych oficjalnych dokumentów, zarówno tubylczych, jak rządowych. Jednak, co ważne, owe „cytaty” z reguły uzupełnione są obszernymi komentarzami dotyczącymi wagi i konieczności posiadania organizacji. Tu widoczna jest daleko idąca inwencja intelektualna, łatwość wyrażania myśli oraz energia „przyłożona” do wygłoszenia oficjalnych konstatacji. Jak podmiotowo i efektywnie funkcjonować w świecie, lud ten po prostu wie. Co za tym idzie, o uprzedmiotowieniu, wyalienowaniu i potrzebie emancypacji, jak i o dyskursie odnoszącym się do tych kategorii, skierowanym „do wewnątrz” społeczności, a nie do świata zewnętrznego, nie może być mowy. Jeśli można uznać powyższy stan rzeczy za poważne niepowodzenie edukacyjno-organizacyjne, to jako takie jawi się ono głównie w oczach antropologa. Mieliśmy okazję pytać przedstawicieli administracji oświatowej oraz reprezentantów agend rządowych i pozarządowych o stan nowożytnych instytucji tego ludu. Widzieli oni jedynie niedociągnięcia w działaniu organizacji i szkoły, głównie jako efekt niewielkiej ilości czasu, który upłynął od momentu inicjacji przedsięwzięcia oraz zbyt małego zaangażowania rządu. Samych Matsigenka postrzegano jako społeczność, która pragnęła i oczekiwała dokładnie tego, co ofiarowywało im peruwiańskie państwo. Generalnie nie kojarzono tych niedociągnięć z brakiem realnego zapotrzebowania ze strony Matsigenka czy z ich sposobami myślenia i funkcjonowania. Sami Matsigenka, odnośnie do stanu swych instytucji czy swej świadomości, niewiele mogli. Jeśli ktoś za ten stan był odpowiedzialny, to zawsze nie-Matsigenka, a wszechobecne państwo, organizacje pozarządowe, misjonarze. Wśród szczegółowych wątków, zawsze �42 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI związanych z „brakiem czegoś”, pojawiły się: zbyt duża fluktuacja nietubylczych nauczycieli, ich słabe przygotowanie pedagogiczne, nierozumienie kultury Matsigenka, defraudacja ministerialnych i pozarządowych funduszy. Comunidad nativa i jej przywódcy w praktyce życia codziennego Tak jak i w przypadku E’ñepá chcemy zaproponować robocze wnioski, prześledziwszy jedynie codzienność działania organizacji. Skupimy się tutaj także na dwóch kwestiach. Pierwsza to pytanie, czy bycie przywódcą organizacji (lub jej członkiem) postrzegane jest przez Matsigenka jako rola społeczna. Druga dotyczy miejsca organizacji w życiu tego ludu. Zacznijmy od przykładu. W planach naszego pobytu u Matsigenka przewidzieliśmy m.in. rekonesans badawczy wśród Kirineri znad rzeki Paquiría. Jest to grupa regionalna Matsigenka, charakteryzująca się do dziś nikłością kontaktów zarówno ze społeczeństwem narodowym, jak i z innymi grupami Matsigenka. Chcąc respektować indiańską władzę oraz namówieni przez samych Indian, zwróciliśmy się do władz comunidad Flor de Palma o zgodę na pobyt w środkowym i górnym biegu rzeki Paquiría. Prosiliśmy o zgodę pomimo faktu, że z formalnego punktu widzenia nie były to już obszary należące do tej wspólnoty, a więc znajdujące się poza jej jurysdykcją. Co się okazało? Po pierwsze, w czasie zorganizowanego ad hoc zebrania presidente de la comunidad i władze wspólnoty wyraźnie improwizowały. Kilkakrotnie zmieniano opinię co do tego, kto i w jakim trybie zgodę ma wyrazić (asamblea de la comunidad Flor de Palma, któraś z organizacji tego ludu, Matsigenka jako grupa etniczna, „władcy tego regionu”, sam presidente). Tymczasem wokół obradujących i antropologów zgromadziła się spora grupa „zwykłych” członków wspólnoty i dyskusja nabrała charakteru publicznego. Gorąco spierano się nie tylko o to, kto ma podjąć decyzję, ale też, czy sama decyzja musi być podejmowana. Osoby nam życzliwe wyraźnie naciskały, by po prostu bez żadnych ograniczeń i zastrzeżeń pozwolić nam pojechać tam, gdzie chcemy. Wyrażała się w tej opinii tradycyjna idea Matsigenka odnośnie do egalitarności i wolności osobistej każdej z osób, gdzie „nie można nikomu niczego zakazać lub nakazać”. Osoby nieżyczliwe naszej wyprawie argumentowały z kolei, że cel naszej wizyty jest niejasny. W ferworze dyskusji, podczas której niepoślednią rolę odegrało alkoholizowane piwo z kukurydzy, ci którzy byli „za” wołali: „jedźcie jutro, jedźcie”. Nieżyczliwi z kolei, o wiele ciszej i w grupkach, naradzali się na uboczu. Szybko zobaczyliśmy, że władze wspólnoty i jej prezydent tylko na początku, przez krótki czas, występowali jako jedno ciało. W trakcie sporów poszczególne osoby przyłączały się do frakcji będących „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi. Władza zanikła. Zobaczyliśmy też, że nikt ze wspólnoty nie oczekuje od władz jakichkolwiek decyzji. Nasza sprawa szybko przestała być emocjonalnie ważna. Matsigenka spierali się bowiem o zakres indywidualnej wolności, a więc o to, co – według ich tradycyjnych przekonań – było najważniejsze. Rano, gdy szykowaliśmy się do drogi, podszedł do nas mężczyzna nie należący do władz wspólnoty i dość władczym głosem powiedział: „możecie jechać”. Zaraz potem zapytał, czy nie moglibyśmy pożyczyć �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 43 mu dość sporej sumy pieniędzy, ponieważ musi zrobić pilne zakupy. Tak więc przywódcy wspólnoty to osoby, które swe role społeczne odgrywały tylko przez chwilę, na początku zebrania. Wyraźnie „starali się” być liderami wobec nas i dla nas. Ale nawet w takim kontekście, szybko przeobrazili się w „zwykłych” członków społeczności, optując „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi, zgodnie ze swymi indywidualnymi preferencjami. Oczywistym jest, że o decyzji władz nie mogło być mowy. Nie mieściła się ona w standardach myślenia Matsigenka o indywidualnej wolności. Jeśli życie wspólnoty nie jest regulowane przez instytucje, to czemu służą zebrania organizacyjne wspólnoty (asambleas)? Gdy życie społeczne toczy się swym naturalnym rytmem, relacje społeczne nacechowane są zachowaniami charakterystycznymi dla tradycyjnej kultury Matsigenka: fizyczną bliskością osób wchodzących w inter­ akcje, gdzie sposób zachowania i mówienia zróżnicowane są w zależności od tego, czy rozmawia się z krewnym, czy powinowatym. Mówi się cicho, o konkretnych sprawach, które zawsze dotyczą konkretnych osób. Z kolei zebrania organizacyjne najczęściej odbywają się w obecności reprezentantów świata zewnętrznego i ze względu na nich. Uruchamia się wtedy całkowicie odmienny sposób zachowań. Mówi się głośno i o sprawach społeczności jako abstrakcji, używa się mieszanego słownictwa (słowa hiszpańskie pojawiają się głównie wtedy, gdy brakuje odpowiedników w języku matsigenka lub gdy mają one mocno odmienne konotacje – dotyczy to takich terminów jak: „my”, „trzeba”, „należy”, „rozwój”, „wspomagać”, „rozwinąć”, „zanalizować”, także liczebników i dat). Widoczny jest też odmienny sposób wyrażania emocji i odmienne wzorce zachowań cielesnych (wstawanie do wygłoszenia mowy, patrzenie przed siebie, mówienie podniesionym tonem, obowiązkowa dynamiczna gestykulacja i spora doza dramaturgii). Zachowania owe odbierane są przez biernych i czynnych uczestników spotkania z dużą zewnętrzną powagą, lecz z wyraźnym odcieniem czegoś nienaturalnego (tak emocjonalnie i intelektualnie, jak i cieleśnie). Nie trudno zauważyć, że uczestnicy czują się dość mocno zakłopotani. Rzeczywistym celem zebrania, jak się wydaje, nie jest bowiem załatwienie jakiejś konkretnej sprawy, ale raczej samo zebranie, podkreślenie faktu, iż społeczność zdolna jest wobec obcego do „cywilizowanego” zachowania, polegającego na publicznym zbieraniu się i dyskutowaniu. Tak więc na tym poziomie asamblea jawi się jako zbiorowe działanie nastawione raczej na komunikację niż związane ze sferą logistyki i ewentualnie idei. Po co więc takie „zaświadczanie”? Czemu służy? Jak się wydaje, pytanie to łączy się z innym, bardziej ogólnym: do czego służy sama organizacja? Czy jest to tylko mechaniczna, źle działająca kopia socjocentrycznego społeczeństwa, w tym przypadku peruwiańskiego? Spróbujmy dać wstępną odpowiedź na te pytania. Po pierwsze, organizacja służy bardziej światu zewnętrznemu niż Matsigenka jako zbiorowości. Zaspokaja ona bowiem potrzebę istnienia reprezentacyjnego odbiorcy wszystkiego tego, co Matsigenkom „się należy”, zgodnie z wizją i normami świata zewnętrznego (rządu, ministerstwa, organizacji pozarządowej, compañía). A zakres tego, co „się należy”, jest w rzeczywistości ogromny: poczynając od prostych wyrobów przemysłowych (narzędzia metalowe, aluminiowe naczynia), a kończąc na skomplikowanych technologiach oczyszczania wody i pozyskiwaniu energii słonecznej. �44 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI To ciągły strumień etatów, pensji, becas (stypendiów edukacyjnych), odszkodowań za dewastację środowiska naturalnego powodowaną działalnością wydobywczą, funduszy projektów rządowych i prywatnych przeznaczonych na ratowanie kultury tradycyjnej (rescate de la cultura), ale także na budowę latryn. Jak pamiętamy, w założeniu instytucji państwowych i pozapaństwowych aktywność organizacji Matsigenka winna polegać na ocenie tego, co potrzebne, nadzorowaniu procedur otrzymywania dóbr, usług i funduszy, oraz dbaniu, by były one właściwie zużyte. W rzeczywistości praktyka jest o wiele prostsza. Zebrania comunidad służą jedynie manifestowaniu powyższych umiejętności, a organizacja to „kanał”, poprzez który do Matsigenka płyną dobra świata zewnętrznego. Organizacja sama w sobie nie ma zadań, „nie działa”; w najlepszym wypadku działania symuluje. Po drugie, organizacja służy Matsigenka, lecz nie całej zbiorowości, a poszczególnym osobom. W tradycyjnym modelu tego ludu pozycja społeczna danej osoby związana jest głównie z jej „uwikłaniem” w sieć egalitarnych i egocentrycznych relacji społecznych, bazujących na więzach pokrewieństwa i powinowactwa, oraz jej indywidualnej skuteczności bycia „stuprocentowym Matsigenka”10. Jego strategię działania można sprowadzić do trzech głównych zasad: 1) to, co stworzyłem lub zdobyłem, jest moją własnością, 2) tym, co zdobyłem, należy podzielić się w pierwszej kolej­ ności z krewnymi, w drugiej – z powinowatymi, 3) skuteczność i gotowość dzielenia się dobrami przyczynia się do powstania prestiżu wśród krewnych i powinowatych. W ten sposób kreowana jest postać itinkami, tradycyjnego przywódcy Matsigenka (Świerk 2007). W realiach współczesności obszar, gdzie można praktykować bycie itinkami, został poszerzony o wymiar tubylczej organizacji, ponieważ poprzez organizację i za jej pomocą uzyskuje się dostęp do najróżniejszych dóbr ze świata zewnętrznego. Instytucja ta stała się więc społecznie i mentalnie „ważna”, ale tylko w wymiarze indywidualnym. To poszczególni członkowie społeczności bowiem, w indywidualnym trybie, próbują „przechwycić” najpierw pozytywne sygnały płynące z zewnątrz, że ktoś chciałby ich uznać za reprezentantów grupy, a później fizyczne dobra, które z tej pozycji płyną. Dobra takie pożytkuje się głównie w kręgu swych najbliższych krewnych (rodziny). To, co warte tu podkreślenia, to fakt, iż przywódcy, próbując tworzyć nowe „obszary polowań” we współczesnym świecie, zawsze występują w imieniu abstrakcyjnej grupy „my”. I tylko poprzez owo „my” są skuteczni. Polityka roszczeń, ciągłe poszukiwanie tych, którzy mogliby coś wykonać i dostarczyć (dawniej obiekty kultury materialnej innych ludów indiańskich, później świata białych) generuje „my” jako grupę, która żyje w wirtualnej formie prezentowanej światu zewnętrznemu. Ze społecznego punktu widzenia taka aktywność traktowana jest po prostu jako nowy obszar indywidualnej aktywności (indywidualnych zysków oraz ewentualnych indywidualnych strat) i nie ma społecznie negatywnych konotacji. Jeśli się takie pojawiają, to nie w kontekście okradania części członków wspólnoty z czegoś, co w jej imieniu 10 „Stuprocentowy Matsigenka” to dobry, troskliwy ojciec, skuteczny myśliwy, osoba niekonfliktowa, która nie okazuje innym wyższości i chętnie się z nimi dzieli różnego rodzaju dobrami. To samo, tylko w mniejszej rozciągłości, powiedzieć można o kobietach. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 45 przywódca uzyskał, lecz jedynie skąpstwa, odmowy dzielenia się z innymi. Aktywność i poszukiwanie dóbr i mocy na zewnątrz uskuteczniana jest nie tylko przez przywódców, lecz też przez zwykłych comuneros. Jest ona przejawem indywidualnych predyspozycji i ambicji i, co oczywiste, odbywa się na skromniejszą skalę. I na zakończenie uwaga o wyobrażeniach, jakie mają poszczególne osoby na temat zbiorowości Matsigenka. Otóż krótkie sondaże wśród „zwykłych” comuneros, jak i przywódców, odsłoniły dość ciekawą rzeczywistość mentalną. Z rozmów wynika, że Matsigenka nie bardzo wiedzą, czego by chcieli jako zbiorowość (zarówno w wymiarze wspólnoty lokalnej, jak też abstrakcyjnej zbiorowości etnicznej „Matsigenka” jako całości), a to, co mogą chcieć (i w rzeczywistości chcą), są w stanie wyprowadzić jedynie z tego, co im się proponuje. Jeśli użyć tu metafory, jest to rodzaj gry luster, w której poszczególne osoby tworzą obraz zbiorowości Matsigenka i jej potrzeb dzięki przeglądaniu się w lustrze wypowiedzi i działań przybyszów z zewnątrz. Ale chociaż obraz ten jest zwierciadlanym odbiciem, to jednak umożliwia zaspokajanie realnych, definiowanych na tradycyjną modłę potrzeb. Niemniej Matsigenka mają problem z oceną propozycji przybyszów i z tym, gdzie szukać sojuszników, którzy powiedzieliby im, „jak jest naprawdę”; zarzucani naukowymi ekspertyzami na temat zniszczeń środowiska, sytuacji prawnej mniejszości na świecie itp., nabierają przekonania, że są wykorzystywani, nie wiedzą tylko w jaki sposób i w jakim zakresie. Tu w nowym świetle pojawia się problem alienacji jako rodzaju dyskursu ze światem zewnętrznym. Robocze wnioski, jakie z tego wynikają, są następujące: 1) Jeśli instytucje nie mają sprecyzowanych celów do osiągnięcia, to nie mogą realnie działać. A bez działania i skuteczności z tym związanej nie ma elit i prestiżu w nowożytnym rozumieniu tych terminów. 2) Pozorne elity są „ważne”, ponieważ pozwalają zewnętrznemu światu żyć w przekonaniu, iż analizowany lud ma swą realną reprezentację, z którą można prowadzić dialog, cokolwiek termin ten znaczy w kontekście Amazonii. 3) Bycie przywódcą organizacji nie pociąga za sobą jakichś specjalnych przekształceń w sposobie pojmowania świata, nie wpływa na zachowanie w życiu codziennym. Raczej jest tak, że lider zmienia „skórę” w zależności od sytuacji, raz zachowując się jak członek społeczeństwa narodowego (w relacji ze światem zewnętrznym), a kiedy indziej, jak członek tradycyjnego społeczeństwa Matsigenka (w relacjach ze swą własną społecznością). Ale to tylko sfera kontekstowych zachowań; w rzeczywistości wiele wskazuje na to, że myśli on i czuje dalej jak tradycyjny Matsigenka. A może bycie przywódcą organizacji i sama tubylcza organizacja to współczesne sposoby tego ludu na to, by, pozostając społeczeństwem tradycyjnym, w pełni korzystać z dobrodziejstw nowoczesnego świata? WNIOSKI Z analitycznego punktu widzenia różnice pomiędzy sytuacją E’ñepá i Matsigenka są ogromne. Odkładając na bok te, które wynikają z dość odmiennych wzorców kulturowych (np. inny sposób definiowania grupy lokalnej i więzi ponadlokalnych, odmienny sposób budowania prestiżu czy różne znaczenie agresji i zachowań pokojowych), �46 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI skupmy się na parametrach przebiegu kontaktów tych grup ze społeczeństwem narodowym. Ich czas trwania jest diametralnie różny: Matsigenka około 100 lat, E’ñepá około 50. Czas i intensywność edukacji szkolnej także się różni: Matsigenka prawie 60 lat, E’ñepá około 30 (oznacza to, że Matsigenka posiadają już trzy-cztery generacje, które przeszły przez system szkolnej edukacji, E’ñepá jedną-dwie). Różny jest też stopień umiejętności pisania i czytania u obu ludów: nikły u E’ñepá, stosunkowo wysoki u Matsigenka, szczególnie jeśli chodzi o średnie pokolenie. Wśród Matsigenka dużo osób kończy średni poziom edukacji i stosunkowo wiele z nich podejmuje studia wyższe (choć niekoniecznie je kończy), podczas gdy u E’ñepá osoby z uzyskaną maturą są wyjątkiem, zaś studiujących praktycznie nie ma. U E’ñepá nauczyciele to reprezentanci tego ludu, u Matsigenka uczą głównie reprezentanci społeczeństwa narodowego lub Indianie z innych ludów. Także w wymiarze wpływów misjonarzy różnice są dość znaczne. Matsigenka byli ewangelizowani około 40 lat, są formalnie chrześcijanami, posiadają własnych, tubylczych pastorów; wśród E’ñepá próby ewangelizacji podjęto dopiero 25 lat temu, bez widocznych rezultatów. Na obszarze Matsigenka mamy do czynienia z działalnością potężnych, nowoczesnych podmiotów gospodarczych; E’ñepá mają do czynienia na co dzień jedynie z chłopami i lokalnymi hodowcami. Matsigenka żyją w ramach systemu comunidad nativa; E’ñepá, tak jak dawniej, w niewielkich i dość niestałych osadach o zmiennej kompozycji. I na koniec: widać też sporą dysproporcję, jeśli chodzi o gospodarkę. Gospodarka E’ñepá to głównie myślistwo, zbieractwo i kopieniactwo na własne potrzeby. Matsigenka w stopniu o wiele mniejszym bazują na gospodarce tradycyjnej, uzupełniając ją kopieniactwem, uprawą na sprzedaż i pracą najemną nie wymagającą kwalifikacji. Zestawienie tych dwóch grup pokazuje, że pomimo różnic w czasie nawiązania i charakterze kontaktów ze światem zewnętrznym oraz ewidentnie odmiennych dróg rozwojowych, nowożytne elity nie powstały w żadnym z tych społeczeństw. Także inne zmienne (istotne dla antropologii lat 1940–1950.), takie jak długość kontaktów, intensywność kontaktu, stopień różnic w rozwoju społeczno-politycznym podmiotów wchodzących w interakcje ze sobą, okazały się nieistotne. Zarówno u E’ñepá, jak i Matsigenka nauczyciele i przywódcy indiańscy to tylko elity pozorne, istniejące w nowożytnym kształcie jedynie w oczach przedstawicieli społeczeństw narodowych. Ponadto żaden z analizowanych ludów nie stał się biernym przedmiotem obcej dominacji, żaden z nich nie przekształcił się w „wariant” (segment) społeczeństwa narodowego, tracąc swą kulturę lub asymilując się. Wygląda na to, że zarówno E’ñepá, jak i Matsigenka, zachowali swoją odrębność kulturową i społeczną, mimo że wprowadzili do swego życia wiele nowych elementów. Jest więc możliwe, że społeczeństwa tego typu, które określiliśmy mianem społeczeństw pierwotnych, utrzymując długotrwałe relacje ze światem zewnętrznym, nie ulegają jakimś zasadniczym zmianom, które powodowałyby ich przekształcanie w społeczeństwa typu nowożytnego. Całkiem prawdopodobne, że potrafią współistnieć ze społeczeństwem narodowym na swoich warunkach i czerpać z niego, to co jest im potrzebne. Jak to jest możliwe i jak przebiega ten proces, to pytania, na które spróbujemy odpowiedzieć już w innym miejscu. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 47 LITERATURA A i k m a n S h e i l a 1999, Intercultural education and literacy. An Ethnographic study of indigenous knowledge and learning in the Peruvian Amazon, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia. B a k s h M i c h a e l 1984, Cultural ecology and change of the Machiguenga Indians of the Peruvian Amazon (subsistence, nutrition, well-being), Ph.D, University of California, Los Angeles. C h i r i f A l f r e d o et al. 1991, El indígena y su territorio son uno solo: estrategias para la defensa de los pueblos y territorios indígenas en la Cuenca Amazónica, Oxfam América, Org. Indígenas de la Cuenca Amazónica COICA, Lima. C h i r i f A l f r e d o, M o r a C a r l o s 1977, Atlas de las comunidades nativas, SINAMO, Lima. C s o r d a s T h o m a s J. 2001, Language, charisma, and creativity, University of California Press, Berkeley. D u r k h e i m E m i l e 2006, Rules for the explanation of social facts, [w:] Anthropology in theory: Issues in Epistemology, red. H. L. Moore, T. Sanders, Blackwell Publishing, Malden, s. 47–56. D u m o n t J e a n - P a u l 1978, The headman and I. Ambiguity and ambivalence in the fieldworking experience, University of Texas Press, Austin. H a l l p i k e C h a r l e s 1988, The principles of social evolution. Clarendon Press, Oxford. – 1992/1993, Is there a primitive culture?, Cambridge Anthropology, vol. 16 (1), s. 29–44. H e n l e y P a u l 1982, The Panare. Tradition and change on the Amazonian frontier, Yale University Press, New York. – 1988, Los E’ñapa, [w:] Los aborígenes de Venezuela, vol. 3, red. J. Lizot, Fundación La Salle,    Instituto Caribe de Antropología y Sociología, Caracas, s. 215–306. J o h n s o n A l l e n 2003, Families of the forest: the Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley. K u p e r A d a m 1988, The invention of primitive society. Transformations of an illusion, Routledge, London. F e r r e i r a M a r i a n a K. L. 1994, Com quantos paus se faz uma canoa! A matemática na vida cotidiana e na experiência escolar indígena, Ministério da Educação e do Desporto, Brasília. – 1997, When 1 + 1 = 2. Making Mathematics in Central Brazil, American Ethnologist, vol. 24 (1),   s. 132–147. – 1998, MADIKAUKU – os dez dedos das mãos. Matemática e povos indígenas no Brasil, Ministério    da Educação e do Desporto, Brasília. G o w P e t e r 1991, Of mixed blood. Kinship and History in Peruvian Amazonia, Clarendon Press, Oxford. L e a V a n e s s a 1992, Mebengokre (Kayapó) Onomastics: a facet of houses as total social facts in Central Brazil, Man (n.s.), vol. 27 (1), s. 129–53 – 1995, The houses of the Mebengokre (Kayapó) of Central Brazil: a new door to their social   organization, [w:] About the house: Lévi-Strauss and beyond, red. J. Carsten, S. Hugh-Jones,    Cambridge University Press, Cambridge, s. 206–225. L e a c h E d m u n d 1954, Political systems of Highland Burma. A study of Kachin social structure, Harvard University Press, Cambridge. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n 1998, Veinte años ed la educación intercultural bilingűe en Venezuela 1979–1998: logros, deficencias y nuevos retos, [w:] Régimen de Educación Intercultural Bilingüe: Diagnósticos y Propuestas 1998–2000, red. Dirección de Asuntos Indígenas, Ministerio de Educación, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas, s. 17–32. – 2008, Universidad Indígena de Venezuela, [w:] Diversidad cultural e interculturalidad en edu   cación superior. Experiencias en América Latina, red. D. Mato, Instituto Internacional para la    Educación Superior en América Latina y el Caribe, UNESCO, Caracas, s. 427–436. �48 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, M o s o n y i J o r g e 2000, El educador indígena ante las lenguas aborígenes, [w:] Manual de lenguas indígenas ed Venezuela, vol. I, Fundación Bigott, Caracas, s. 68–108. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, R e n g i f o F r a n c i s c o A. 1982, Un enfoque interdisciplinario sobre los fundamentos teóreticos y programáticos de la educación intercultural bilingűe en Venezuela, Anuario Indígenista, vol. 42, s. 31–57. M o r e n o D. 2000, Siguiendo las huellas de la Educación Intercultural Bilingüe en Amazonas, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 20–25. Programa... 1988, Programa de educación intercultural bilingüe, Ministerio de Educación, Caracas. Régimen... 1998, Régimen de educación intercultural bilingüe: Diagnósticos y propuestas 1998–2000, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas. R i v a l L a u r a 1996, Hijos del sol, padres del jaguar. Los Huaorani ayer y hoy, Abya Yala, Quito. – 2002, Trekking through History. The Huaorani of Amazonian Ecuador, Columbia University    Press, New York. S e e g e r A n t h o n y 1989, Dualism: Fuzzy thinking or fuzzy sets?, [w:] The attraction of opposites: Thought and society in the dualistic mode, red. D. Maybury-Lewis, U. Almagor, University of Michigan Press, Ann Arbor, s. 191–208. S e e g e r A n t h o n y, M a t t a R o b e r t o d a, V i v e i r o s d e C a s t r o E d u a r d o 1987, A construção da pessoa nas sociedades indígenas brasileiras, [w:] Sociedades indígenas e indigenismo no Brasil, red. J.P. de Oliveira Filho, Marco Zero, Universidade Federal Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, s. 11–30. Ś w i e r k K a c p e r 2007, Itinkami versus presidente. Tradycyjni i nowocześni przywódcy Indian Matsigenka, [w:] Plemię, państwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, red. R. Vorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 81–95. T a y l o r A n n e - C h r i s t i n e 1981, God-wealth: the Achuar and the Missions, [w:] Cultural transformation and ethnicity in modern Ecuador, red. N. Whitten, University of Illinois Press, Chicago, s. 647–676. – 1983, The marriage alliance and its structural variations in Jivaroan societies, Social Science   Information, vol. 22 (3), s. 331–353. Ve g a F. 2000, La educación intercultural bilingüe. Una tarea de todos, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 6–8. V i l a ç a A p a r e d i d a 2000, O que significatornar-se outro? Xamanismo e contato interétnico na Amazônia, Revista Brasileira de Ciências Sociais, vol. 15 (44), s. 56–72. Villa E. P. 2000, Formación de maestros indígenas en educación prescolar en la Amazonia Venezolana, La Iglesia en Amazonas, vol. 87, s. 16–18. V i l l a l ó n M a r í a E u g e n i a 1994, Educación para indígenas en Venezuela: una crítica razonada, Centro Venezolano de Investigaciones en Antropología y Población (CEVIAP), Caracas. – 2007, Los E’ñapa (Panare), [w:] Salud indígena en Venezuela, red. G. Freiere, A. Tilett, Ministerio    del Poder Popular para la Salud, Caracas, s. 13–72. W h i t e h e a d N e i l L a n c e l o t 2006, Plemiona tworzą państwa, państwa tworzą plemiona, [w:] Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 197–236. W h i t e h o u s e H a r v e y 2000, Arguments and icons: Divergent modes of religiosity, Oxford University Press, Oxford. – 2004, Modes of religiosity a cognitive theory of religious transmission, AltaMira Press, Walnut   Creek. Wielka encyklopedia… 2000, Wielka encyklopedia geografii świata, vol. 18: Świat grup etnicznych, red. A. Posern-Zieliński Aleksander, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 49 TARZYCJUSZ BULIŃSKI MARIUSZ KAIRSKI SEEMING ELITES. TEACHERS AND INDIAN ORGANIZATION LEADERS AMONG E’ÑEPÁ AND MATSIGENKA (VENEZUELAN AND PERUVIAN AMAZONIA) Keywords: Amerindians, education, Amerindian organisation, cultural change This article tries to answer the question of whether or not Amerindian teachers as well as organisations’ leaders can be considered contemporary elites of Amazonian peoples. This issue is analysed through the examples of two Amerindian groups, the E’ñepá of Venezuela and the Matsigenka of Peru. They are examined on the basis of developmental programmes, opinions of the Amerindians concerned, as well as their social practices. The conclusion is that in the case of both groups, despite their different socio-cultural situations, the Amerindian teachers and organisations’ leaders constitute seeming elites for they are only perceived as such by representatives of nation-states. T. B., M. K. Adres Autorów: dr Tarzycjusz Buliński Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: tars@amu.edu.pl dr Mariusz Kairski Instytut Archeologii i Etnologii UG ul. Bielańska 5, 80-851 Gdańsk e-mail: mariusz.kairski@gmail.com �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002c3cbed890139b5ab297bb9e77fb59.pdf 3f1a57faac5c44324fb2c5372562ebdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:759 Title A name given to the resource Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K I U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 JOZEF BURSZTA PROBLEMY ETNOGRAFII PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM REFERACIE PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o ­ w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie, j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l ­ ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej. Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo­ gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska. W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a ­ lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe­ cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y . W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte­ r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna­ cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie piśmiennictwo etnograficzne związane zarówno z ośrodkami P A N , z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, jak i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o ­ wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła wszy- �20 JOZEF BURSZTA stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h problemów. Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego i przy rozwija­ jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte­ resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes­ nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o ­ rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d ­ m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo­ łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a ­ dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia. Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia­ łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej. W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno­ graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a ­ cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l ­ t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski i teorii k u l t u r y ludowej. Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych systemów wartości, postaw i działań. W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz­ nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so­ cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro­ zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y - �PROBLEMY ETNOGRAFII 21 kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia, gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i ­ k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o . Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea­ lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo­ łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo­ ściom przeobrażeń. Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za­ dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta­ tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m 0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o ­ wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod­ k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego 1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a ­ mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że­ nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per­ s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ; 3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp­ l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u ­ l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli­ wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za­ k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków i zaniedbań. Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i (której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych (czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) . �22 JOZEF BURSZTA W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l ­ turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz­ szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne, a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów­ noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod­ kach zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9241a2648524b58e36e907863ed17a7e.pdf 829b03d469569ab206d4d238f1fc2981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1110 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1020 Title A name given to the resource Otwarcie obrad / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.31-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / „Etnografia P o l s k a " , t. X X V , z. 2 P L I S S N 0071-1861 JÓZEF BURSZTA OTWARCIE OBRAD Z obowiązku reprezentowania naczelnej organizacji polskiej etno­ g r a f i i , a zarazem współorganizatora dzisiejszego spotkania K o m i t e t u N a u k Etnologicznych Polskiej A k a d e m i i N a u k , przypadła m i w udziale miła i zaszczytna f u n k c j a o t w a r c i a obrad Jubileuszowej K o n f e r e n c j i Międzynarodowej K o m i s j i do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach. O b r a d y nasze odbywają się — p r z y t a k pięknej pogodzie — w D o m u P r a c y Twórczej Polskiej A k a d e m i i N a u k , w d a w n y m d w o r k u , z którym związane są także dzieje naszej n a u k i . D w o r e k t e n był w 2 p o ­ łowie X I X w . własnością zasłużonej d l a p o l s k i e j k u l t u r y r o d z i n y K o n o p ­ ków i właśnie w t y m d w o r k u przebywał przez szereg l a t (1871-1875 i i n ­ ne) w gościnie u Konopków twórca podstaw polskiej e t n o g r a f i i — Oskar K o l b e r g i stąd czynił w y p r a w y badawcze w k r a j . Wspomniałem, że nasza K o n f e r e n c j a m a c h a r a k t e r j u b i l e u s z o w y . Właś­ nie w r o k u bieżącym minęło 20 l a t od u t w o r z e n i a K o m i s j i K a r p a c k i e j , jednej z n i e l i c z n y c h f o r m międzynarodowej współpracy w zakresie etno­ g r a f i i . K o m i s j a t a zdołała połączyć do wspólnych celów badawczych t a k liczne zespoły pracowników z ośrodków badawczych sześciu krajów k a r ­ p a c k i c h i bałkańskich. Do u t w o r z e n i a K o m i s j i K a r p a c k i e j doszło w sposób niejako n a t u r a l ­ n y . Było to odpowiedzią n a wspólne p o t r z e b y badawcze k i l k u ośrodków n a u k o w y c h , które już prowadziły badania k u l t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h . W t a k i m też kontekście w 1958 r. p r o f . W i t o l d D y n o w s k i , k i e r o w n i k ów­ czesnego Działu I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N , odbył wstępne a wiążące r o z m o w y w i n s t y t u t a c h etnograficznych w Pradze i Bratysławie w sprawie właśnie uzgodnienia wspólnych czy z i n t e g r o ­ w a n y c h i wzajemnie z o r i e n t o w a n y c h badań. Ze s t r o n y polskiej badania k a r p a c k i e przeprowadzono w k i l k u ośrodkach (Kraków, Warszawa, Łódź), najbardziej j e d n a k akcją tą zainteresowany był k r a k o w s k i Zakład E t n o ­ g r a f i i I H K M P Á N pod k i e r u n k i e m p r o f . Mieczysława Gładysza. J a k to w y ­ n i k a z d o k u m e n t a c j i z a w a r t y c h zwłaszcza w k o l e j n y c h n u m e r a c h „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , dzięki i n i c j a t y w i e p r o f . Gładysza doszło do zorganizowania w K r a k o w i e w l u t y m 1959 r . pierwszej K o n f e r e n c j i p l a n u j ąco-organiza- �32 JOZEF BURSZTA c y j n e j , na której omówiono dotychczasowe osiągnięcia badawcze i zaryso­ wano wstępne p l a n y . W ślad za tą Konferencją odbyło się ( w czerwcu 1959 r.) spotkanie w Bratysławie, n a którym ustalono w y t y c z n e działal­ ności organizacyjnej i n a u k o w e j . A znów następna, trzecia Konferencja naukowo-planująca miała miejsce już w l i p c u tegoż 1959 r . w Warszawie. Skupiła ona pracowników n a u k o w y c h z Czechosłowacji i Polski. W n i o s ­ ła dalsze ustalenia p l a n u wspólnych badań k o m p l e k s o w y c h . E f e k t e m w s z y s t k i c h t y c h K o n f e r e n c j i było uzyskanie rozeznania w dotychczaso­ w y c h osiągnięciach badawczych, uświadomienie wspólnych celów poznaw­ czych oraz ustalenie konkretnego już p l a n u p r a c y i zasad międzynaro­ dowej współpracy. Podjęcie obszaru K a r p a t i Bałkanów j a k o p o l a międzynarodowych badań nad kulturą ludową oraz badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h jest bez wątpienia jedną z najbardziej p o t r z e b n y c h i n i c j a t y w n a u k o w y c h . Są to przecież obszary i r e g i o n y o charakterze nieograniczonego wręcz l a b o r a ­ t o r i u m d l a w i e l u n a u k , szczególnie zaś d l a e t n o g r a f i i . Są t o przecież r e g i o n y s t y k u i współżycia w i e l u g r u p etnicznych; obszary swoistej w ę ­ drówki ludów i w i e l o k i e r u n k o w y c h d y f u z j i k u l t u r o w y c h ; t e r e n y w y ­ kształcania się w i e l u r e g i o n a l n y c h postaci k u l t u r y ; t o l a b o r a t o r i u m związków i współzależności między gospodarującymi g r u p a m i l u d z k i m i a środowiskiem geograficznym, z czego w y n i k a w i e l e analogii i zbieżności a zarazem specyfki w postaciach o w y c h k u l t u r r e g i o n a l n y c h — i wiele, wiele jeszcze i n n y c h zjawisk i procesów k u l t u r o w y c h . Wszystko t o s t a ­ n o w i kapitalną wręcz bazę d l a wspólnych, międzynarodowych, k i e r o w a ­ n y c h j e d n o l i t y m i założeniami, c e l a m i i m e t o d a m i badań etnograficznych. Dobrze się więc stało, że przed 20 l a t y — dzięki e f e k t y w n e j współ­ p r a c y czołowych etnografów z P o l s k i i Czechosłowacji (z których w i e l u uczestniczy w dzisiejszej K o n f e r e n c j i ) — doszło do zawiązania K o m i t e t u . Najbliższe lata przyniosły — j a k w i a d o m o — znaczne natężenie prac. Od s t r o n y organizacyjnej doszło do sformalizowania współpracy w p o ­ staci u m o w y między stroną czechosłowacką a polską (marzec 1960), zorganizowania s e k r e t a r i a t u , opracowania s t a t u t u f o r m a l n e j już o r g a n i ­ zacji pod nazwą Międzynarodowej K o m i s j i do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach, przystąpienia do współpracy naukowców z czterech państw oraz do założenia czasopisma międzynarodowego „Carp a t i c a " . O d s t r o n y n a u k o w e j nastąpiło uzewnętrznienie dotychczasowych osiągnięć badawczych. T y m ze s t r o n y polskiej zostały m . i n . poświęcone dwa kolejne t o m y „Etnografii P o l s k i e j " (V 1961, V I 1962). Przeglądem k o n k r e t n e j realizacji p r o g r a m u badawczego była K o n f e r e n c j a M K K K w Smolenicach na Słowacji w październiku 1962 r . Dużym w y d a r z e n i e m była w m a j u 1964 r . w K r a k o w i e , a zorganizowana przez Zakład E t n o ­ g r a f i i I H K M , pierwsza Międzynarodowa K o n f e r e n c j a Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , p r z y udziale 135 uczestników z P o l s k i oraz 17 z zagranicy, na której wygłoszono 47 referatów w r a m a c h czterech d z i a - �OTWARCIE OBKAD 33 łających sekcji: pasterstwa i r o l n i c t w a , f o l k l o r u , rzemiosła oraz b u d o w ­ n i c t w a . K o n f e r e n c j a była r z e t e l n y m wkładem w poznanie obszaru K a r ­ pat i i s t o t n y m przeglądem p r o b l e m a t y k i badawczej. W t r z y l a t a później (1967) odbyła się w Smolenicach I I Międzynarodowa K o n f e r e n c j a M K K K z udziałem 82 uczestników ze w s z y s t k i c h sześciu zainteresowanych i współpracujących krajów, łącznie z p r z e d s t a w i c i e l a m i ZSRR, którzy przystąpili do współpracy. Działało wówczas już pięć sekcji — doszła sekcja s z t u k i l u d o w e j . Konferencja w Smolenicach była niejako szczytowym osiągnięciem organizacyjno-badawczym. Szkoda, że nastąpił p o t e m okres zastoju w spotkaniach międzynarodowych K o m i s j i . Spowodowany był on róż­ n y m i c z y n n i k a m i leżącymi głównie poza naszą nauką. Dzisiejsza K o n f e r e n c j a jest zatem trzecią z k o l e i Międzynarodową Konferencją M K K K . Zorganizowała ją u t w o r z o n a przed t r z e m a l a t y w r a m a c h istniejącego od 1975 r. K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N K o m i s j a do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Członkom t e j K o m i ­ sji, k i e r o w a n e j przez p r o f . M . Gładysza, jednego z głównych inicjatorów całego przedsięwzięcia, chciałbym na t y m miejscu wyrazić serdeczne podziękowanie za poniesiony t r u d organizacyjny K o n f e r e n c j i . W naszej K o n f e r e n c j i biorą udział przedstawiciele s i e d m i u krajów: Bułgarii, Czechosłowacji, F r a n c j i , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier i Związku Radzieckiego z a k a d e m i k i e m prof. J u l i a n e m B r o m l e j e m na czele. W i m i e ­ n i u organizatorów w i t a m serdecznie wszystkie po k o l e i delegacje k r a j o w e z i c h przewodniczącymi. Szkoda, że z różnych powodów n i e m o g l i przybyć na naszą Konferencję tacy zasłużeni d l a r e a l i z a c j i p r o g r a m u badań K o ­ m i s j i badacze, j a k p r o f . Milován Gavazzi, p r o f . Béla Gunda, p r o f . Ján M j a r t a n , doc. Ján Podolák i p r o f . Christo V a k a r e l s k i . Szkoda też, że ze s t r o n y polskiej n i e m a na K o n f e r e n c j i pierwszego przewodniczącego K o ­ m i s j i —• p r o f . K a z i m i e r z a Dobrowolskiego. N i e m a też znakomitego z n a w ­ cy k u l t u r y k a r p a c k i e j prof. Romana Reinfussa. W s z y s t k i m przybyłym na naszą Konferencję serdecznie dziękuję za - udział i życzę o w o c n y c h obrad w e f e k t y w n e j realizacji t a k pięknego p r o g r a m u międzynarodowej współpracy badawczej. Wszyscy jesteśmy przekonani, że o b r a d y nasze, zarówno plenarne, j a k i odbywane w trzech sekcjach — f o l k l o r u , pasterstwa i b u d o w n i c t w a — przyniosą cenne osiąg­ nięcia badawcze i staną się ważnym etapem w d a l s z y m r o z w o j u działal­ ności K o m i s j i K a r p a c k i e j . л — Etnografia Polska XXV/2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48a7ff317a71b65390274293aa7e06b.pdf 3cae3661513a4eda537c7cd878fb9169 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1628 Title A name given to the resource Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.41-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA A Nieco refleksji WSPÓŁCZESNOŚĆ metodologicznych na Ziemiach w związku z Zachodnich badaniami I Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo­ r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o ­ ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y ­ f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e ­ r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor­ mułowania ch. Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych, niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego, empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h . K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a ­ dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo­ łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z ­ strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde 1 O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne bada­ nia terenowe w Koszalińskiem. Zarys problematyki. „Zapiski Koszalińskie", n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische Erforschung des gegenwärtigen Dorfes in Grosspolen und Westpommern. „Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e : Ethno­ graphische Probleme des Umsiedlungsprozesses in den polnischen Westgebieten. „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach przeobra­ żeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, w p r a c y z b i o r o w e j pod r e d . J . B u r s z t y , Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964; Zob. też: J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d ­ n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e . 1 �JOZEF 42 BURSZTA badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań — także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y ­ łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się. już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe­ n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a ­ chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno­ grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań, zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ­ t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a . 2 3 N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o ­ szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno, Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m ­ p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą, 4 Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h , „Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze w programie badań etnograficznych (Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o Insty­ t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, „ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e , Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-lecia, „ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a ­ rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r. 2 Przegląd tych zagadnień dotyczących jednej tylko dzielnicy J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu chodnim, „ L u d " , t. 49: 1965. 3 zob.: Za­ Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der pomnverschen Volkskunde, Greifswald 1936; A . D o b r o w o l s k a , Strój z Jamna pod Koszalinem, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c polskich 1 niemieckich. 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 43 z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o ­ b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere­ nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a ­ cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając 0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h . W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne, bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e ­ k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno­ we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia, Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro­ wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e ­ sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan v 1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy­ wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u właśnie powstaje seria pytań. T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio­ nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h — a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w ­ czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e ­ c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a ­ k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o ­ rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a �JÓZEF 44 BURSZTA pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem, który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l ­ turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych t y l k o wytworów? 5 Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a ­ n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne­ go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o ­ rzenia się społeczeństwa socjalistycznego i t p . Wszystkie te ogólne i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii? II Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a ­ lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań na Z i e m i a c h Zachodnich. Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e ­ dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y ­ wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ­ r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e ­ sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s ) wyłącznie l u d w i e j s k i , 0 5 A. W związku z pojmowaniem Kłosowskiej, 6 Inne, niemieckiej, Kultura jak wiadomo, kultury masowa. było gdzie t y m m i a n e m pojęcie ludu obejmowano oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m kenes Kulturgut), i odwrotnie. zob. Krytyka ostatnie i obrona, (Volk) w etnograficznej także m i e j s k i e kultury znakomite Warszawa miejskiej „stan" studium 1964. literaturze rzemieślniczy, n a wiejską (versun­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 45 pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie „ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i ­ czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i , gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e ­ kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u ­ jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o ­ ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością. E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y . Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie — jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności. Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o ­ rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego 1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k 7 8 7 K. Główne Dobrowolski, zadania etnografii polskiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307. 8 Por.: K . D o b r o w o l s k i , Przedmowa do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i , polskiej, jej obecne zadania, metody i związki P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e , t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e , społeczną, [w:] Robotnicy na Wrocław—Warszawa—Kraków Uwagi Studia nad teorią o badaniach wczasach w 1963, s. 5—28. z innymi Drogi rozwoju naukami, kultury nad współczesną pierwszych t. 10 1957, o r a z treść z a m i e ­ latach etnografii „Etnografia ludowej, tamże, rzeczywistością Polski Ludowej, �JOZEF 46 BURSZTA zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z ­ n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l ­ t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności" e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o ­ b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań nad współczesnością. D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne „poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " , widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y ­ styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski (region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a ­ k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa­ rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna, poza ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j oczekiwać w niedługim czasie. 9 1 0 1 1 W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań. Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste­ m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i ­ s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują­ cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW. 9 Dynowski, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27. Z. 11 Biały, Poza c y m i się z a w s z e ły, Etnografia wspomnianymi pożyteczna, wyżej głęboką refleksją'metodologiczną, E. Ż a r n e c k a - B i a ł y , etnograficznych, „Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962. i innymi pracami Z zagadnień weryfikacji „Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e K . Dobrowolskiego, zob. c i e k a w y w terenowych Etnograficzne", cechują­ artykuł: Z . Bia­ badaniach z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 . �ETNOGRAFIA A 47 WSPÓŁCZESNOŚĆ czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła­ ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u ­ d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te, mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do­ tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' . 12 P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę­ p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o ­ pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana". W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o ­ g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a ­ łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s ­ kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l ­ szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko­ wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych . T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o ­ w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o ­ w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e ­ których badań. 13 14 S . P. T o ł s t o w , Osnownyje teoreticzeskije probliemy sowretniennoj sowietskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje izuczenije socjalisticzeskoj kultury i byta narodów SSSR, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d ­ nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo. 1 2 Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche Arbeit in der Deutschen Demo­ kratischen Republik, w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten Auf­ gaben der Ethnographie in der DDR, „Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955, s. 78—91. 1 3 Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t , L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter". 1 4 �JOZEF 48 BURSZTA Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło­ w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e ­ renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się również dużą uwagę na W ę g r z e c h . 1 5 16 17 18 W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze­ sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e ­ sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a ­ żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e ­ sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz­ czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i ­ zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j . Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno­ grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ­ p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra­ ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o ­ czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach Np. 1 5 sko. Zivot 16 Banickd dedina a kultura Zob. n p . Udu Zakarovce (praca v prumyslove „Ćeskoslovenska abiorowa), oblasti Etnografie", (praca Bratislava Kladen- 1956; z b i o r o w a ) , B r a n a 1959. r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven- s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne. 17 „Btnographica", t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły: noj ziemledielskoj dierievni; O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje grafii gorniakow i promyszlennych czenie raboczego kłassa w Brno. cji muzealnej pt. Lid v peti raboczych; Etnograficze- L . K u n z, skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych w bytie sowriemien- pamiatniki po K . F o j t i k, Etnograficzeskoje Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń generacich, zob.: „Ethnographica", t. izuekspozy­ 3 — 4 : 1962, zwłaszcza artykuły L . K u n z a . 18 etno­ Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956. �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 49 j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero­ wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i . Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo­ l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i ­ s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po­ mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze­ gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja, istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz­ nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o ­ rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą . 19 20 Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad­ n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21 2 2 G. H e pod ired. R . Volkskunde empirischer Volkskunde K . Meisen). 19 d l f u r t h , Volkskunde, „Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " , Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a : jenseits der Ideologien. Zum Problemstand des Faches im Blickfeld Forschung, M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n , in der Gegenwart, Graz—Wien 1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np. W. B r e p o h l , Das soziologische in der Volkskunde, „Rheinisches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t " (s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n ­ s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249). 2 0 21 H . B a u s i n g e r, Volkskultur in der technischen Welt, H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue dlich-soziologische Untersuchungen des Ludwig — Uhland S t u t t g a r t 1959. 2 2 4 - Etnografia Polska, t. I X S t u t t g a r t 1961 Siedlungen. — Instituts Volkskun­ Tübingen, �JOZEF 50 BURSZTA n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o ­ grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c o charakterze s y n t e t y c z n y m . Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie­ nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz­ n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać. 2 3 24 III Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o ­ gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów, tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u . O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e ­ gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go­ spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u ­ ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l ­ t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a ­ rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l ­ t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i ­ siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały odpowiadać sensowi swej n a z w y . I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny. 23 Np.: dustrieller einer Wurzbacher, westdeutschen dustrievolk am G. Entwicklung, Ruhrgebiet, 2 4 von Gerrveinnde, Das an Dorf den Stuttgart in Spannungsfeld 45 Dörfern 1954; W . zur industriellen und in­ Weilern Brepohl, Daseinsform, In­ dargestellt Tübingen 1957. „Handbuch S. Ż ó ł k i e w s k i , „Kultura Pflaum, der agraren Zob. n p . : H . A l b e r t , forschung, tyki, ländlichen im Wandel R. B d . 1, Untersuchung der Integracja Probleme empirischem nauk der Wissenschaftslehre Sozialforsohung". społecznych i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960. in der Sozial­ B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ; i uwspółcześnienie ich problema­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 51 M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o ­ k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d ­ ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o ­ k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną. Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem — badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d ­ ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta­ piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze­ chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno­ g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne s p r a w y chodzi — mutatis mutandis — w t e d y , g d y badamy procesy tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych. Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za­ razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych w obrębie jednostek przestrzennych. Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne. N a s z k i c u j m y pokrótce jego składowe elementy. Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n ­ k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną: region. Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y ­ posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni­ ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r ­ m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż­ n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e ­ prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j - �JOZEF 52 BURSZTA n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j ­ scowej (osadnicy z Poznańskiego). Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i ­ d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o ­ ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy . O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni­ ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y regionalnej (pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho­ w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną, względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę ­ cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie­ dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście — swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e ­ możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników, zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się" k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o ­ w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś 2 5 20 Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z . 25 2 6 Zob. D o b r o w o l s k i , Studia nad teorią kultury ludowej. �ETNOGRAFIA A 53 WSPÓŁCZESNOŚĆ n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym. Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen, wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y ­ nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo­ w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e . Nieliczne t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność. T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne, miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby gospodarowa­ n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h , które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo­ wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o ­ szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o ­ cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż­ ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi­ wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do­ b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta­ w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo. 27 K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro­ d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d ­ bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e , które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o ­ t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe, zabiegi 2 7 Stare Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są i nowe w kulturze wsi koszalińskiej. w wspomnianej zbiorowej pracy �JÓZEF B U R S Z T A 54 magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y . A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y ­ znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni­ ków z południowego wschodu), czy rniatriarchalnego — u j a w n i a się w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze­ ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl obowiązujących n o r m . 28 J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele­ mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j , chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia sfery współżycia społecznego. Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r ­ pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad­ nienia. Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów­ n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na zjawiska k u l t u r o w e . Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz­ czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca­ nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o ­ w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów k u l t u r y ogólnej, masowej. 29 Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania, wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź 28 wych pod T a k więc np. u Łemków czynności w dom wtedy, jechać w pole, pracach kobiety wykonywały mężczyzn. N p . gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u podobnie odprzęganie początkowo zaprzęganie do wozu szereg i usługo­ podjeżdżanie podanego śniadania, zamierzał k o n i po p o w r o c i e i t p . Wzbudzało n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e sło z n a c z e n i e 29 Należą kobiety w B. t u liczne prace (W. C h Tiielewska) podnio­ tych rodzinach. ośrodków: warszawskiego k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego poznańskiego wy­ to u i n ­ Markiewicz, i innych. J. Ziółkowski, Z. (S Ossowski, (K. Golachowskd, Dulczewski, A. S. Nowa­ I . Tucnnatu), Kwilecki, �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 55 wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie­ dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań­ skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e ­ sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a ­ łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą, a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do­ b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego..., a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo­ typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno­ graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d ­ powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho­ waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku. W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo­ no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^ ko wie. Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y ­ skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d ­ nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^ niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo­ gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re­ j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści typowo tradycyjnych . Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a ­ nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra­ w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też przejaw integracji k u l t u r y lokalnej. Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się 30 T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a ­ biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i w y p a d e k " zaczęły j e także stosować. 3 0 �56 JOZEF BURSZTA społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza­ sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka­ jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej. Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o ­ szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o ­ w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po­ m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba, wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio­ rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o ­ r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o ­ t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm. Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro­ dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ­ czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe­ tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe, radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za­ równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście). I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej. I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta­ je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a ­ dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u . Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie. Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r ­ czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 57 młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne­ go, wiejskiego, reprezentowanego przez starsze pokolenie (choć ono samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia), i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież. To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y ­ tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e k u l t u r a „ludowa", czy już masowa? P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za­ gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y . Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo­ n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio­ wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym, że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g ­ m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę­ bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j ­ mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne, takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów. W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za­ chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo­ łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 31 3 2 3S W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j , do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " . 31 Kultura masowa, przedmiozwłaszcza Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących stricte i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstąp do etnografii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958, s. 11. 3 2 3 3 Kłosowska, op. cit., s. 40. �JOZEF 58 BURSZTA tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży­ j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j — chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u ­ cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t ­ nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u ­ ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a ­ niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so­ cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y (jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo­ łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić. W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y ­ b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo­ łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta­ w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a ­ n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo­ łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie­ bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną, „moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera, u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały. N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze. Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d ­ n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst­ k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu — w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży 3i Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna monografia terenowa i badania spo­ łeczno-kulturowych przeobrażeń w Polsce współczesnej, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a . 3 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 59 właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja­ listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n . A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z ­ nych badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja­ w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów­ no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e ­ t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne? 3 5 N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli­ w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o ­ wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio­ we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h , o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo­ gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów zgodna opinia. 36 Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta­ łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . : p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y ­ m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie­ lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i ­ s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35 nica Nieco inaczej jest w badaniach stopnia ( k w e s t i a źródeł). c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż ­ Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h monografiach t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z ­ n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u „etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y ­ j ą ł się w U S A całkowicie. 3 6 �JÓZEF 60 BURSZTA niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o ­ blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e ­ t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa — a o t o przecież także w nauce chodzi. Józef Burszta ETHNOGRAPHIE Einige methodologische UND GEGENWARTSFORSCHUNG Reflexionen in Verbindung mit Polnischen Westgebieten den Forschungen in den Z u s a m m e n f a s s u n g D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n Westgebieten. D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer Voraussetzungen. Die Besiedlung des L a n d e s i n den polnischen Westgebieten mit Ansiedlern v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e ­ gionaler K u l t u r e n , i n denen begannen: eine der wissenschaft, und welche Der charakteristische Umwandlungen die F r a g e , sich Massenkultur inwieweit mit Verfasser diesen bespricht die eine gegenseitige Kulturmerkmale. methodologischen Diskussion, Bereich neuer gegenwärtigen entsteht sich von Kulturelementen, Herausbildung fluss Es Verfall auch Gleichzeitig offenbart die des auf die Kultur Ethnographie, zeitgenössichen Konsequenzen die i n v e r s c h i e d e n e n Ausdehnung der daraus anderer sich zu Ländern ethnographischen Lebens. Geschichts­ befassen ergeben und ein E i n - ländlichen als eine Erscheinungen sich zu vollziehen Übernahme hat werden. i m Gange Forschungen befindliche über den d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an­ der sowjetischen der westdeutschen Ethnographie, i n d a r D D R , i n der Ethnographie. Angesichts Tschechoslowakei des ungestümen Zerfalls sowie in der t r a d i ­ t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r ­ seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g des gesellschaftlich-kulturellen funktioneller „Neuen" zu einem Einen nungen schnelle Einheiten der Entstehung neuer i m dialektischen Verschmelzungsprozess neuen, ähnlichen Lebens, qualitativ Fragenkomplex i n d e n ländlichen Umgestaltungen: Gegenden die anderen bilden die unserer voneinander Ganzen Gestaltungspro­ grundlegender Formen struktureller und des „ A l t e n " und anzunehmen. kulturellen Westgebieten. unterschiedlichen Gegenwartserschei­ Dort vollziehen Kulturen der sich sich �ETNOGRAFIA dort niedergelassenen, Zerfall, teils einem verschiedenen gegenseitigen vollzogen Situation: von Stereotyps men, neuer Beurteilungen lokaler verschiedener alter u n d neuer einheitlichen, mehr oder sondern regionalen sich immer entstandener — also ein teilweise einem anheimge­ gesellschaftlichen neuer Verhaltungsfor- der Kulturintegration i m der sowie harmonierenden gleichzeitig 'sind in einer konkreten Kulturelemente weniger Gruppen Der Prozess Gemeinschaften 61 und Adaptationsprozess sowie und Wertungen. Bereiche konkreter Kulturprozess, WSPÓŁCZESNOŚĆ Diffusions- fallen. Diese Prozesse Wirkungen A Vereinhaitlichungsprazess die V e r e i n i g u n g Ganzen — 'gesellschaftlicher zu ist n i c h t Prozess. einem n u r ein Um diese k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e voneinander turellen trennen, Erzeugnisse ebenso, nicht schaftlichen Kopplung Erzeugnisse Hieraus chung schen und ergibt solcher menschlichen einer Verhalten, Kultur die von ihrer kann. Ohne ein gesellschaftliches L e b e n kul­ gesell­ bleiben sich kul­ unverstanden. sich einerseits Erscheinungen, Untersuchungen Ergebnisse dem t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n turelle w i e man bei Untersuchung von nicht über d e r Soziologie die N o t w e n d i g k e i t andererseits das die zeitgenössischen in Anspruch einer Bedürfnis, komplexen bei den Voraussetzungen, zu nehmen. Untersu­ ethnographi­ die Methoden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb2d196a96652e71d189b7fe7d6b25.pdf da0cd086827ae5f0c11c614ba076b478 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:633 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:581 Title A name given to the resource Tkactwo na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.188-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A D A M CHĘTNIK TKACTWO N A KURPIACH Z teki pośmiertnej Adama Chątnika W dniu 29 maja 1967 r. zmarł w Warszawie docent dr Adam Chętnik, zasłużony etnograj-regionalista, badacz kultury ludu kurpiow­ skiego. Urodzony w Nowogrodzie nad Narwią 20 XII 1885 r. w rodzinie chłopskiej, od dawna zamieszkałej na terenie regionu kurpiowskiego *, z regionem tym związał całą swoją bogatą twórczość naukową. Lud­ ności tej ziemi poświęcił również wiele lat działalności oświatowej i wychowawczej jako nauczyciel tajnych szkół w okresie okupacji ro­ syjskiej przed I wojną światową, następnie działacz społeczny oraz twórca i współorganizator miejscowych muzeów regionalnych: skanse­ nowskiego muzeum w Nowogrodzie (w 1927 r. i ponownie po II wojnie) i muzeum w Łomży (1910 r. i 1947 г.). Obok licznych prac drukowa­ nych od 1913 r. jako samodzielne pozycje książkowe **, artykuły publi­ cystyczne i opracowania naukowe (drukowane w okresie ostatnich lat także w „Etnografii Polskiej", „Ludzie", „Polskiej Sztuce Ludowej", Bibliotece Etnografii Polskiej i innych) Adam Chętnik pozostawił w rękopisie dużą pracę o życiu leśnym Kurpiów oraz artykuły pisane w różnych okresach życia, omawiające wybrane dziedziny życia i pracy tradycyjnej wsi kurpiowskiej. Redakcja „Etnografii Polskiej" chcąc uczcić pamięć Zmarłego za­ mieszcza poniżej jeden z artykułów, stanowiący ważny przyczynek źródłowy do znajomości kultury tej wsi, a zarazem charakteryzujący sylwetkę naukową i metodologiczne założenia pracy Adama Chętnika. Artykuł zamieszczamy bez zmian redakcyjnych w formie dostarczonej nam przez Autora na kilka miesięcy przed Jego śmiercią. Redakcja * Por. A. C h ę t n i k , Mój życiorys, „Polska Sztuka Ludowa", R. 18: 1964 nr 3, s. 179—180. ** Bibliografię drukowanych prac Adama Chętnika podaje M. P o k r o p e k w artykule poświęconym omówieniu jego działalności naukowej w „Roczniku Białostockim", t. 6: 1966, s. 11—25. �TKACTWO MA KURPIACH 189 Mieszkając w lasach i puszczach lud kurpiowski musiał — jak i wszędzie na świecie — korzystać z ciepłych skór i futer upolowanych zwierząt leśnych. Nie było wtedy specjalnego kroju ani obmyślonej przez kobiety mody. Aby okryć górną delikatniejszą część ciała, to i dosyć! Na nogach wystarczyły też byle łapcie. Ludność przez setki lat żyła tu z wszelkiego zbieractwa, łowiectwa i w ogóle z puszczy, miejscowe płody leśne musiały wystarczyć na wszystko. Do dziś o t y m wiemy z opowieści starych ludzi i ze starej literatury opisowej czy pamiętnikowej. Ale przyszły czasy, kiedy bór czy las nie dał rady już wyżywić rozrastającej się i przybywającej nowej ludności puszczańskiej. Za­ brakło i skór na okrycie. Zaczęto myśleć o sposobach nowych zaradze­ nia biedzie. Ale szło to opornie i niełatwo, bo nie było ani stałej hodowli owiec, ani ziemi ornej na sianie lnu i konopi. To przyszło z czasem, ale w X V I I w., kiedy ludność „na polach" czy też „na r o l i " ubierała się już w tkaniny swego wyrobu, to tu w puszczy, jak czyta­ my z wiarygodnych opisów, mężczyźni chodzili często w łachmanach, a ich „dzieci i nawet starsza młódź obojga płci łażą nadzy bez żadnego wstydu. Sprawia to ich wielka bieda" . Z powyższego krótkiego opisu widzimy, że musiały to być dla K u r ­ piów czasy przejściowe, kończyło się życie leśne, a. nie zaczęło żadne inne, bo inaczej dzieci chodziłyby chociaż w lichych parcianych płótniakach, a i starsi nie nosiliby łachmanów. Te łachmany musiały być nie miejscowe, zdobywali je pewnie K u r ­ pie od zamożniejszych sąsiadów z pól, którzy przez życzliwość czy drogą zamiany wyzbywali się na rzecz biedaków kurpiowskich różnej sta­ rzyzny i lichych niedodzierków. Nie wszędzie na puszczy była taka bieda, tylko pewnie w głębi lasów — wśród łowców, Smolarzy, w ę ­ glarzy itp. mających nędzną pracę i liche widać zarobki. W wieku X V I I I w lasach Puszczy Zielonej (nad środkową Narwią) zaczęły już powstawać stałe osiedla i wioski, na pół rolniczo-bartnicze. Ale i w t y m czasie ludność miała większe dochody z barci niż z roli, chociaż los ich znacznie się już polepszył . Życie na pół cygańskie też zanikało. Na początku X V I I I w. Kurpie walczą już ze Szwedami jako zwarte bractwo kurpiowskich strzelców, w wcale zgrabnych ubio­ rach i barwach, a w czasie wyświęcenia nowego kościółka w Kadzidle, i 2 1 Podług ks. Łukasza Kościesza-Załuskiego, misjonarza z 1650 г., odbywającego misje w Puszczy Kurpiowskiej (I. B a r a n o w s k i , Najstarszy opis Puszczy Kur­ piowskiej, „Ziemia", t. 2: 1911, s. 278—279). O czym dalej przy strzelcach. 2 �190 ADAM CHĘTNIK w roku 1783 w tych barwach strzelali już na wiwat z rusznic i moździeży . Wpierw niż z włóknem roślinnym mieli Kurpiowie do czynienia z wełną z własnych owiec, hodowanych masowo na paśnikach między borami i na smugach nadrzecznych. Hodowano owce na wełnę, na kożuchy i na mięso, o które w puszczy nie zawsze było łatwo. Życie pasterskie kwitło tu dość wcześnie, o wiele wcześniej niż rolnicze — może na paręset lat. Wełnę strzyżoną czesano na włókno do przędzenia za pomocą ręcznych kolczastych szczotek od gręplowania, wyrabianych po wsiach , a jeszcze przedtem kolczastych owoców koliboku rosnącego na pustkowiach. O t y m wiedzieli od swych rodziców starsi puszczanie, jeszcze przed paru dziesiątkami lat. Mając przędzę wełnianą, a z czasem i lnianą, nauczyły się kobiety tkać sukno i płótno na własną potrzebę. Krosien jednak — jak współ­ czesne — nie było, prawdopodobnie więc kobiety tkały pierwsze sztuki sukna grubego czy płótna na ścianach swych niewielkich chat — od wewnątrz, a częściej pewnie od zewnątrz, jak to do ostatnich niemal czasów wyrabiano szale i ciepłe narzutki na głowę w niektórych miej­ scowościach starej Kurpiowszczyzny. Na ścianę skromnej wówczas chatki namotaly nici z wełny (postaw) i robili tkaninę przy użyciu wątku. Z czasów tego prymitywnego tkactwa pozostała tylko nazwa miary tkanin spod krosien teraźniejszych pod nazwą ściany. Ściana sukna, ściana płótna — tak się mówi kupującym przy sprzedaży domo­ wych tkanin, a taka „ściana" na dzisiejszą miarę to 6 m bieżących tkaniny, z normalnych wiejskich wąskich krosien. O rozwiniętym już dobrze tkactwie kurpiowskim czytamy dokładne wzmianki na początku zeszłego stulecia. Gawarecki podaje w 1928 г., że Kurpie „wiele t u płótna wyrabiają" \ a w innym miejscu pisze, że na wszystkie potrzeby miejscowe „płótno i sukno wyrabiają same Kurpianki" . W 1888 г., kiedy to w Warszawie urządzono wystawę tkactwa ludowego (w salach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa), Kurpianki z okolic Kadzidła i Lipnik, które wystawiły swoje wyroby, okrzyczane były za jedne ze zdolniejszych tkaczek w Polsce i otrzymały odznacze­ nia i nagrody za swoje wyroby . 3 4 6 7 3 L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka Warszawska", R. 52: 1892, t. 3, s. 527— 558; t. 4, s. 61—97, 349—385. B y ł y takie w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie pod Łomżą do 1939 r. (pochodziły z X V I I I w.). H. Gawarecki, Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom woje­ wództwa płockiego, Warszawa 1928. H . G a w a r e c k i , Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, Warszawa 1930. A. C h ę t n i k , Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim, Łomża 1927, s. 80. 4 5 6 7 �TKACTWO NA KURPIACH 191 Aż do ostatnich czasów i lat tkactwo kurpiowskie stoi na odpowied­ n i m poziomie. Wprawdzie nie znajdziemy już w każdej chałupie krosien tkackich, ale tam, gdzie one są, gospodynie kurpiowskie wyrabiają płótno, dywany i sukno pierwszorzędnej jakości. Przed I I wojną wy­ roby z rozwiniętych spółdzielczo warsztatów tkackich w Myszyńcu i Lipnikach miały zbyt za granicą, szły do Ameryki Północnej i w inne kraje. Obecnie tkactwo podupadło z wielu przyczyn, a jedną z nich jest, że ludność w dziedzinie ubioru i stroju nie stara się już być — jak dawniej — samowystarczalna, zadowala się wyrobami fabrycznymi, a Kurpianki coraz częściej przekładają miejską i fabryczną tandetę nad swoje własne wartościowe wyroby. Również zamiana hurtowa lnu i gotowego włókna na gotowe z fabryk dostarczane płócienka i perkaliki robi poważne spustoszenie, Kurpiankom „nie brak" już ślęczeć całą zimę i dłużej nad krosnami, a t y m bardziej tracić całe długie wieczory jesienne i zimowe przy kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo paczki z zagranicy od krewnych, często z gotowym ubraniem, modne suknie, koronki i jedwabie do reszty niweluje starą kulturę w dziedzinie tkackiej. Tkactwo — nie tylko jako trudna praca rękodzielnicza, ale nieraz i jako prawdziwa sztuka ludowa w tej dziedzinie — zaczyna być niepotrzebne. Jeszcze tu i ówdzie po ziemiach polskich spotykamy Kurpiów i Kurpianki z wałkami samodziałowego płótna, chodnikami itp., które wyroby swoje lub członków rodziny rozwożą na sprzedaż, ale i na to przychodzi koniec. Tkactwo kurpiowskie przechodzi dotkliwy kryzys, którego skutki nie wiadomo jakie w tej dziedzinie przyniosą rozwiązanie. Raczej ujemne. B a r w i e n i e s a m o d z i a ł ó w . Barwienie, czyli farbowanie (jak tu mówią), samodziałów na ulubione kolory przechodziło różne fazy swego rozwoju i upadku, w jakim znalazło się w czasy obecne. Daw­ nymi laty płócien samodziałowych nie farbowano. Gdy kobieta narobiła płótna lnianego, to naszyła z niego wszyst­ kim domownikom bielizny (kosiul) i ubrania. Wszyscy chodzili prze­ ważnie na biało. Ale jak chłopak usiedział koszulę na mokrej trawie przed chałupą i ją uzielenił, a dziewczyna zbierając jagody czarne w lesie zrobiła to samo przypadkowo na jagodach, zafarbowawszy ją na granatowo czy modro i niebiesko — to już i były pierwsze zapocząt­ kowane kolory! Przy innych podobnych czy innych wypadkach kolory były inne — i tak uzbierało się samo to, co potrzebne do k o l o r ó w . 8 8 Od F . Pijanowskiego (lat 90) ze wsi Kuzie, pow. Kolno, w 1910 г.; od M. Sobiechowej (lat 85) w 1947 г.; od J . Krasycnej (lat 80) z Brzozówki ok. 1932 r. i in. �ADAM 192 CHĘTNIK Zaczęto wtedy lniane i wełniane farbować, płótno białe zaczęto prze­ tykać modrymi nićmi czy pasemkami i tak powstały płócienka w ta­ kież paseczki; taka płótniana dotychczasowa z tymi paseczkami była już strojem od święta. Używając barwników roślinnych do przędzy lnianej, przy wyrobie np. pościeli na łóżka w pasy i kraty, Kurpianki używały następujących barwników: 1. Na kolor chabrowy (modroniebieski) gotowano nici w leśnych jagodach czarnych (czernicach). 2. Na kolor brunatnoczarny i czarny — w odwarze z olszowej kory z lnianym siemieniem. 3. Na kolor czerwony — leśne krzaczki podobne do czernic pod jesień (mają czerwone łodygi i pestki). 4. Na kolor żółty — brzozowe liście i kora z dodatkiem koperwansu. 5. Na kolor zielony — specjalna trawa wodna, długa dająca po ściśnięciu miazgę. Nadrzeczanie nazywają ją „muzga". Nici gotowano w odwarze z tej t r a w y . Były i różne sposoby farbowania nici, nie wszystkie dochowały się do naszych czasów, bo przez parę ostatnich pokoleń używano barwni­ ków przeważnie chemicznych. Często farbowane były tylko nici na osnową (szczególnie przy w y ­ robie kilimów i dywanów), wtedy kręcone lniane nici do osnowy, grub­ sze i mocne, nazywano cięciwami, dawano je pod przędzę wełnianą. Len siał zawsze gospodarz, a czyściła go z chwastów, rwała, suszyła, otłukała z nasienia i t d . i t d . aż do sporządzenia w piękne i cienkie włókno — sama gospodyni. Jedna z nich opowiadała m i , że chcąc otrzy­ mać z lnu koszulę, trzeba przy n i m odbyć aż pięćdziesiąt różnych pra­ cowitych czynności! Wyroby ze l n u były na Kurpiach najwięcej lubiane i popularne, szczególnie latem. Prócz białych koszul farbowano w paski spódnice (kitle), fartuchy (zapaski i do nakrycia), chusteczki na głowę, a dla mężczyzn prócz koszul portki letnie, parcianki i onuczki w chodaki. Sukno grube na sukmany bartników czy strzelców farbowano nie­ kiedy na kolor bury; gotowano je wtedy w olszowej korze z lnianym siemieniem. Najczęściej jednak robiono kolor sposobem naturalnym. W t y m celu do sukman dawnych (ciemnobrązowych) dobierano od razu wełnę ruda9 9 Wiadomości z 1949 r. i in. od A . Kordeckiej z Myszyńca i M. Sobiechowej z Kadzidła �TKACTWO NA 193 KURPIACH wą, która dawała przędzę i sukno potrzebnego koloru. Jeżeli kolor był za siwy (za jasny), to wełnę czy przędzę wystawiano latem na upalne słońce przez dłuższy czas, aż nabrało potrzebnej barwy. W dawne lata tak tylko robiono, nie inaczej, komu tylko było pilno przed zimą, a słońca już gorącego nie było, ten szukał farby olszowej . 10 Do pewnego rodzaju sztuki tkackiej należało wyrabianie barwnych i ozdobnie wykonanych pasków do fartuchów; wyrabiano je z bawełny kolorowej i lnu na specjalnych tzw. „klockach". Niektóre były bardzo artystyczne i była ich wielka rozmaitość. Wyrób ich skończył się już przed kilku dziesiątkami lat. W i e j s c y k r a w c y . O krawcach tych pisałem w książce Strój ludoiuy Puszczy Zielonej . Dodam tylko, że krawcy wiejscy (ludowi) rekrutowali się spośród ludności miejscowej, wiejskiej. Żadnych do tego szkół czy kursów nie było. Taki krawiec latem pilnował lichego swego gospodarstwa, a zimą obszywał rodzinę lub wieś. Czasami miał i pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia pokazały się tu ok. 1900 r. (z Ame­ r y k i na raty, firma Singer). Krawcy żyli sobie na ogół dostatnio, a który miał więcej gustu i nowych pomysłów w „przystrojach", to o przyszłość materialną mógł się nie martwić. Każdy z nich miał swój dom i inwentarz. Co do krawców żydów (w ostatnich lat dziesiątkach przed wojnami), to ci pracowali w miastach i osadach miasteczkowych, na zimę jeździli po wsiach („wędrowni"), zadomowili się gdzie u gos­ podarza, obszyli mu całą rodzinę, potem szli do innego itd. Za pracę otrzymywali gotówkę i kolądą w naturze do domu. Po wsiach gotowali sobie w swoich naczyniach (nasze były trefne), a produkty otrzymywali od gospodarzy. Krawcy szyli stroje wiejskie, regionalne, a czasem miej­ skie, wsoółczesne. B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h na Kurpiach i w ogóle nad Narwią znane jest powszechnie. Przy każdej chałupie, dawniej w ogród­ kach zabezpieczonych przed inwentarzem, były specjalne placyki równe, z piękną murawą, zwane bielnikami. Sama nazwa wskazuje, że służyły do bielenia. W niektórych wioskach czy osadach nadrzecznych były bielniki do wspólnego użytku, wydzielone przez zebrania gromadzkie dla całej wsi, dobrze ogrodzone. Początkowo pewnie płócien nie bielono, na koszule czy też portki itp. używano surowego partu, zwanego tu jeszcze płótnem szarym lub pacześnym. Ale pewnie ten sam deszcz, co przy praniu, nauczył ludzi 11 i» Wiadomości od I. Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z Nowogrodu Łomżą z 1931 r. А. С h ę t n i k, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Wrocław 1961. 11 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I pod �194 ADAM CHĘTNIK i bielić płótna, które bielały same na karkach ludzkich, od deszczu i słońca. A że płótno wybielone jak śnieg mogło być pięknym strojem odświętnym, pewnie więc na ten strój odświętny, uroczysty, obrzędowy itp. zaczęto bielić płótna specjalnie. Robiono bielenie w ten sposób. Sztukę płótna z krosien rozciągano na murawie, przygważdżano do ziemi specjalnymi kołkami na pozosta­ wiane w t y m celu pętelki (lub z braku tych — przytłaczano po bokach w y m y t y m i kamieniami). W słoneczną pogodę płótno polewały wodą czystą przez sita polewaczki raz wraz po każdym wyschnięciu prze­ ważnie kobiety i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki razy dziennie, dlatego bielniki są zawsze blisko wody. Po paru tygodniach bielenia — czego oczywiście dokonywa słońce letnie — płótno zwijają na wałki i zabierają do użytku. Tak samo trzeba zbierać płótno z bielników na noc i przed każdą burzą, pilnować przed wędrownymi złodziejami, również by kura czy nierogacizną nie dobrała się na bielnik i nie zrobiła nieporządku, szkodliwego dla płótna w czasie bielenia. Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, na ogół jednak gospodynie sobie upraszczają bielenie w domu, gotując sztuki płótna w specjalnie spreparowanym ługu z palonych łęcin łubinu, a dawniej z jałowca itp. Bielone płótna kurpiowskie cieszą się wielkim popytem na miejscu i dalej w Polsce od stu kilkudziesięciu blisko lat. F o l o w a n i e s u k n a . Sukno zaraz z krosien nie nadaje się do krawca, jest rzadkie, rozciągliwe i kurczy się od wilgoci i deszczu. Ubranie uszyte z takiego sukna po pierwszej ulewie skurczyłoby się niepomiernie i trudno by je nałożyć na siebie. Tak pewnie w dawniej­ sze czasy przytrafiało się niejednemu elegantowi puszczańskiemu, i to zmoknięcie właśnie ze skurczeniem się gwałtownym sukna naprowa­ dziło zapewne tkaczów na pomysł zbicia sukna na gęstsze, więcej nie­ przepuszczalne i nierozciągliwe. Folowanie sukna — bo tak nazywa się cała ta manipulacja utrwalenia, zbicia i ujednostajnienia rozciągliwości włókien —• odbywa się od niepamiętnych przez ludzi lat, na całym terenie, gdzie znane jest tkactwo z wełny. Do folowania służy specjal­ ny przyrząd-warsztat, zwany foluszem, a będący właściwie długim (około 3—4 m) korytem, dłubanym z grubego pnia drzewnego, z wol­ nymi wylotami w obu końcach i dość wysokimi bokami. Do koryta dorobiony jest specjalny długi i dość cienki smyk z kołkami do rąk. Do smyka trzeba 6, 8 i więcej nieraz ludzi. Zwykle folusz ustawiony jest na kołach wbitych w ziemię (słup­ kach), przed oknami chałupy, przez które przechodzi światło lampowe na zewnątrz przez szyby, żeby pracujący mieli widno. Praca rozpoczyna się o zmierzchu, zwykle w czasie adwentowym (w grudniu), do której �TKACTWO NA KURPIACH 195 zaprasza się sąsiedzkich chłopców dorosłych na cały wieczór. Jeżeli sukna jest mało w jednej chałupie, to kilka gospodarstw razem znosi sukno na wspólne folowanie, dość pracowite i kłopotliwe. Sukno naparzone ukropem, rozciągnięte w foluszu (korycie) chłop­ cy międlą, gniotą i przewracają smykiem, ciągając nim gromadnie w obie strony wzdłuż. Z kobiet domowych co chwila któraś leje wrzą­ tek z dużego sagana na sukno, a po k i l k u godzinach, gdy znawcy za­ wyrokują, że sukno gotowe — zbite i ścisłe, pracę się przerywa. Sukno mokre naciągają, prostują, nawijają na wałki, suszą i oddają po t y m do krawca. J u ż mu żaden deszcz nie zaszkodzi ani zmiana pogody. Chłopcy po ciężkiej do potu pracy przy suknie otrzymują zasłużoną dobrą kolację, folusz pożyczany jest dalej po wsi, bo nieraz i kilka razy różne sukna w ciągu grudnia doprowadzone są do stanu używal­ ności. Do reszty biorą je w obroty wędrowni krawcy. W ostatnich latach, bliżej miast fabrycznych, sukno takie dają nie­ którzy do specjalnych fabryk do wyrównania jednej strony, prawej, przez maszynowe postrzyżenie włosia, ale większość poprzestaje na tym, jakie wyszło z warsztatów wiejskich. Sukno takie służy dziesiątki lat, ubranie z niego „nie do zdercia" — jak mówią, a przy t y m na zimowe mrozy i zawieje ciepłe i wygodne w ubraniu. Ma też wzięcie na Kurpiach do ostatnich lat, a na jarmar­ kach czy targach w Myszyńcu można go nabyć odpowiednio wymierzo­ ne sztuczki na krótkie sukmanki. P r a n i e s a m o d z i a ł ó w . Pierwotnie nie prano bielizny (która w lato była jednocześnie i strojem), nie znano tej potrzeby, i nie względy higieniczne, tylko pewnie estetyczne wpłynęły na wynalazek prania. Pierwszą praczką bielizny czy płóciennego stroju był prawdopodob­ nie niejeden ulewny, letni deszcz, który, gdy był z silną falą, t j . wia­ trem, nie tylko strzepał i sprał skórę będącym w podróży czy gdzieś przy rybołówstwie puszczakom, ale to samo zrobił z płóciennym stro­ jem, będącym jednocześnie bielizną, trzepiąc je z całą pasją wprost na człowieku. Gdy człowiek wysechł, zauważył pewnie, że jego strój czy bielizna jest ładniejsza, coraz bielsza i bez brudu. Dziewczyna w pięknej bieliźnie, bielutkiej, zaczęła się prędzej podobać chłopakom, co podrażniło pewnie ich ambicję w kierunku częstszego moknięcia na deszczu, który je prał bezinteresownie a skutecznie. Jeszcze przed paru dziesiątkami lat dziewczyny umyślnie mokły na majowym deszczu, żeby i m włosy długie rosły (wtedy jeszcze nie strzyżono włosów). Taki musiał być początek prania. Zaczęto też z czasem — nie czekając deszczu — prać bieliznę w wo- �196 ADAM CHĘTNIK dzie bieżącej, trzepiąc ją ręką, dłonią, a z czasem podobną do tego kijanką z płaskiej szczapy czy ułamanej gałęzi. Prawdopodobnie z przyrodzonego lenistwa człowiekowi nie chciało się urządzać prania zbyt często, ale bądź co bądź trzeba powiedzieć na korzyść ludności tutejszej puszczy, że nie czekano tu aż płótno rozleci się na człowieku w strzępy (jak to się zdarza po świecie) od znoszenia, ale je prano, co nastąpiło pewnie już w wiekach X V I I i X V I I I . Wtedy już nie deszcze, ale kobiety prały bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowników nie chowano w bieliźnie brudnej, ale ją starano się wyprać, wybielić, by nieboszczyk w dobrej formie mógł się zaprezentować w zaświatach. To mówią naj­ starsi tu ludzie, a pozostałość po t y m zwyczaju jest taka, że starsze lub schorowane Kurpianki oczekując już śmierci, gdy jeszcze mogą pra­ cować, przygotowują sobie na śmierć swój strój, a w nim czysto-śnieżna kosiula odgrywa pierwszorzędną rolę. Bądź co bądź, że na początku X I X stulecia bieliznę już nie tylko prano w wodzie, ale starano się wynaleźć ku temu odpowiednie mydliki-sposoby, ułatwiające otrzymanie możliwie czystej bielizny. Ze sposobów tych znane były następujące: 1. Woda stojąca, miękka, wygrzana na słońcu, w pierwszym lepszym dole czy kanale lub jeziorku. Moczono w niej bieliznę na całą dobę, specjalnie w błocie lub ile, na drugi dzień spierano rozmiękły brud w wodzie czystej bieżącej, wykręcano z nadmiaru wilgoci i suszono na słońcu i wietrze, niekiedy od razu na sobie, żeby nabrała odpowiedniego fasonu. 2. Ił rzeczny (mazisty i tłustawy muł gliniasto-marglowy), nad brze­ giem w niektórych miejscach rzek i strumieni. Szorowano w nim brud zastarzały, a potem wysiastano w wodzie bieżącej, czystej i ogrzanej. (Z takiego mułu Niemcy robili nam kartkowe mydło w czasie I i I I wojny). 3. Zaparzanie bielizny w nawozie końskim, który — jak wiadomo — przefermentowany, zawiera w sobie dużo ciepła, odbywało się jeszcze na początku X I X wieku. Bieliznę z zastarzałym brudem zakopywano głębiej w nawóz koński w stajni, żeby się tam dobrze zagrzała. Na drugi czy trzeci dzień bieliznę wydobywano i prano w ciepłej wodzie z ługiem gotowanym z popiołu. Spłukiwano w ogrzanej wodzie, czystej i bieżącej. 4. Gotowanie w ługu brudnej bielizny odbywało się jeszcze po­ wszechnie ok. 1900 r. Ług wygotowywano z popiołu drzew liściastych, posiadający w sobie potaż zastępujący ludziom mydło. Wyługowany potaż szedł znad Narwi na handel (dawnymi czasy) w dalszy świat. Bieliznę z ługu prano w czystej wodzie ciepłej i miękkiej, najlepiej w strugach i rzekach. �TKACTWO NA KURPIACH 197 5. Owczy ług. Była to na pozór brudna woda pozostała po myciu owiec przed strzyżeniem. Woda taka była mętna i jakby tłustawa. W wodzie takiej prano dawniej koszule płócienne, spierając do reszty z brudu w wodzie czystej, bieżącej. Od lat 60—80 sposobu tego prawie nie używają. 6. Dębowy ług. Palono w piecach dębową korę, odsiewano na sitach i wygotowywano ług. Ług taki przez szereg dziesiątków lat uważano za najlepszy i gotowano czy też prano w nim bieliznę. W końcu czysta woda spłukiwała do reszty, co niepotrzebne . Co do sukna i sukman, to praniem ich mało kto się interesował, wystarczał deszcz i śnieg; dla „odnowienia" sukna wycierano je rękami miękkim śniegiem. Tak więc sobie radzili Kurpiowie, a właściwie Kurpianki z praniem bielizny. Tylko na tratwach spławnicy drzewa (miejscowi oryle) musieli prać sobie bieliznę w gratunach gdzie indziej robiły to zawsze kobiety i dziewczęta. Praczkami zawodowymi też są kobiety. W dawniejsze lata na Starych Kurpiach zdolny kawaler rzeźbił ładną kijankę w kwiaty i różne wzory i robił z niej prezent przedślubny swojej upatrzonej dziewczynie. Przywiązywał widać do kijanki znaczną uwagę, a i dziew­ czyna nie obraziła się za to . M a g l o w a n i e t k a n i n . Płótno spod krosien czy w ogóle tkaniny, jest zawsze trochę pomięte, nierówne, pogurbanione, jak tu nazywają, wyrównują je nakręcając na wałki, wyciągając za oba brzegi, roz­ płaszczając mokre na bielniku itp. W wypadkach koniecznych mniejsze sztuki płótna maglują na szerokiej ławie, na wierzchnim nakryciu szlabana (łóżka służącego na dzień za kanapę do siedzenia) itp. Do ma­ glowania służy ręczna maglownica, zwana tu wałkownicą, i wałek dłu­ gości ok. 1 łokcia (50—60 cm). Czynność ta znana jest prawie wszędzie po kraju, więc jej nie opisuję. Dodam tylko, że żadnych maglów zme­ chanizowanych na Kurpiach prawie nie ma, prostowanie wszelkiej bie­ lizny po praniu i wysuszeniu, jak ręczników, obrusów, koszul, far­ tuchów itp., odbywa się ręcznie przez kobiety podanymi powyżej na­ rzędziami. Wałkownicą — z płaskiego drzewa brzozowego czy klonowego lub jesionowego, posiada do prawej ręki okrągły trzonek, a do lewej za­ krzywioną rączkę u przodu narzędzia. Spód wałkownicy nacinany jest 12 1 3 u 1 2 Wiadomości od S. Chętnikowej (lat 91) z Nowogrodu, 1949 г.; M. Sobiechowej (lat 87) z Kadzidła, 1949 г.; od A. Kordeckiej (lat 55) z Myszyńca, 1949 r. i in. Gratuny są to duże szpary między klocami w płynących pasach drzewa. Takie kijanki można oglądać w Łomży, w Muzeum. Stare Kurpie to od­ cinek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi od Nowogrodu do Ostrołęki. 13 1 4 �198 ADAM CHĘTNIK w karby, który przy toczeniu wałka z bielizną naciąga ją coraz mocniej na wałek, wyrównując wszelkie fałdy i nierówności. Wspominam o walkownicy jeszcze i dlatego, że jest ona u każdej starannej gospodyni i często jest ozdobiona pracowitymi motywami sztuki ludowej, robotą rzeźbiarską . Bielizna czy fartuch po praniu nie maglowany wygląda tak ,,jak psu wyciągnięty z gardzieli". Żelazka do prasowania od paru dziesiątków lat są w użyciu u miejscowych krawców, ogół wiejski dopiero zaczyna je lepiej poznawać. 15 1 5 Jak to widzimy np. w Muzeum w Łomży. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66feed54e155bc9efb700843eeaaf9de.pdf 078e1db042340bd029686fdba153506a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:555 Title A name given to the resource Tłoki na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.203-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADAM CHĘTNIK TŁOKI NA KURPIACH Od nestora etnografii polskiej, Adama Chętnika, doskonałego znawcy i zasłużonego badacza kultury wsi Kurpiowskiej Puszczy Zielonej reda­ kcja otrzymała uwagi dotyczące tradycyjnej pomocy sąsiedzkiej we wsiach kurpiowskich, polegającej na wspólnej pracy dużych grup lud­ ności wsi. Praca ta nosi tradycyjną nazwę tłoki (tłuki). Zdając sobie sprawę z wartości nadesłanych materiałów jako źródła do niedawnego jeszcze, ale już zamykającego się rozdziału historii wsi, drukujemy je w tej formie, w jakiej zostały nadesłane: jako encyklopedyczne zestawie­ nie różnych rodzajów prac, przy których jeszcze w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu lat występowała zwyczajowo tłoka. Autor omawia również prace zespołowe, które (jak sianokosy czy połów ryb) opierały się w ca­ łości lub częściowo na odpłatności w naturze lub gotówce. Nadesłane materiały dotyczą 1 pol. XX w., w tym w największej mierze okresu sprzed I wojny światowej [Red.]. Zwózka drzewa budulcowego na własną chałupę zawsze p r a w i e odbywała się za pomocą tłuki. Ponieważ przeciętnie na nową chałupę zużywano ok. 60—70 kloców sosnowych, trzeba więc było na to do 30 f u r m a n e k l u b sań podwójnych (z zajdami) do zwózki. I l e czasu na to potrzebowałby sam gospodarz, jadąc do lasu raz na dzień albo i d w a razy na odległość 5—10 k m . N a j m n i e j miesiąc, a i l e b y się namęczył, ile b y wozów napsuł, k o n i zajeździł — to lepiej nie mówić. P r z y tłoce zjechało zawsze 20 do 30 f u r m a n e k i za j e d n y m zamachem albo obró­ ciwszy jeszcze raz, p o z w o z i l i wszystko w ciągu jednego d n i a . A i na w o z y łatwiej galdka (pień drzewa) włożyć w k i l k u i gdzieś pod górkę pomóc n a przyprzążkę i p r z y jakiejś szkodzie sobie poradzić. Po zwózce gospodarze, k r e w n i i sąsiedzi odprowadzą konie, dadzą i m o b r o k u , zapalą f a j k i l u b papierosy, zjedzą olbiad s u t y z okrasiwem, a czasem z p i w e m , wreszcie rozejdą się do domów, o t r z y m a w s z y szczere: „Panie Boże za­ płać!" �204 ADAM CHĘTNIK Obróbka drzewa budulcowego też czasami o d b y w a się za pomocą tłoki. A l e t u już schodzą się najbliżsi k r e w n i i sąsiedzi z piła­ m i i t o p o r a m i . D r z e w o popiłują na odpowiednie proste s z t u k i , obcieszą z grubszego wióra i poukładają na laguny do dalszej obróbki. Tracze z piłami przychodzą już za pieniądze. Tłoki do obróbki są albo również za obiad z podwieczorkiem, albo za wynagrodzenie, n p . w obciosanych wiórkach na opał i t p . , czasami w zbożu czy ziemniakach i t p . B u d o w a d o m u też d a w n i e j odbywała się n a tłokę. N a K u r p i a c h w każdym d o m u są cieśle, toteż g d y się zeszło z narzędziami 8—10 męż­ czyzn, t y l k o majster kierujący r o b o t a m i (o i l e n i m n i e był sam gospo­ darz) pobierał zapłatę dzienną z u t r z y m a n i e m , reszta zaś otrzymywała całkowite u t r z y m a n i e i podziękowanie. D o m (długi przeciętnie na 5—6 sążni polskich) stawiano w t e d y (zrąb) w ciągu 8—10 d n i . Reszta m a j ­ strów — stolarze, mularze, szklarze, przychodziła t y l k o za gotówkę. Przesuwanie budynków postawionych n a inne miejsce w całości l u b przenoszenie i przewózka rozebranych na kolonie o d b y w a się przeważnie gromadnie p r z y pomocy sąsiadów. D o zestawienia b u d y n ­ k u z oznaczonych nacięciami kawałków b y w a angażowany majster-cieśla, czasami płatny. Przesuwanie w całości budynków (niemieszkalnych np. obórki, chlewy) mających wspólną podwalinę o d b y w a się w t e d y , g d y b u d y n e k trzeba usunąć na i n n y plac l u b d l a poszerzenia podwórza, czy też obórki. B u d y n e k opróżniony wewnątrz podnoszą do góry drągami (dugują), podsuwając pod p o d w a l i n y okrągłe wałki, t a k b y toczyły się w k i e r u n k u pożądanym. D w u d z i e s t u nieraz mężczyzn, popychając b u d y ­ nek drągami od tyłu i z boków l u b drągami na zajazdkę, przepchną go ostatecznie na miejsce pożądane, często o dziesiątki metrów d a l e j . Zwożenie k a m i e n i . Idzie t u o w i e l k i e głazy, które czasami leżą n a polach l u b paśnikach. G d y głaz uradzono postawić gdzieś na rozstajkach jako przyszłą podstawę do krzyża żelaznego czy i n n e j f i g u r y w i o s k o w e j , to w p r a c y t a k i e j poza głównym m a j s t r e m brała z w y k l e udział cała wioska. W y b i e r a n o najmocniejsze d w a (czasami jeden) w o z y z d y l a m i w poprzek, p r z y k a m i e n i u kopano głęboki rów, żeby łatwiej było kamień wtoczyć na wepchnięty t a m wóz, a g d y kamień za pomocą drągów i łańcuchów znalazł się n a wozie, k i l k a k o n i wyciągało wóz z wgłębienia i ciągnęło p o w o l i do w s i . I n n i po drodze pomagali drągami, żeby wóz się nie przechylił i żeby kamień się n i e stoczył. Poczęstunku za taką pomoc n i e żądano. P r z ę d z e n i e l n u w ciągu z i m y jest uciążliwe d l a jednej k o b i e t y . Toteż g d y było potrzeba więcej przędzy do krosien, urządzały również i k o b i e t y swego r o d z a j u tłoki, zebrawszy sąsiadki-prządki na w s z y s t k i e w i e c z o r y t y g o d n i a . N i e k i e d y przędło i c h 5 do 10. Opowiadano sobie p r z y tej p r a c y ciekawe opowieści, zagadki w i e j s k i e (zagodywki), śpiewano �TŁOKI NA KURPIACH 205 piosenki i t p . Był to początek późniejszych wieczornic. Podobnie urządza­ ły się k o b i e t y p r z y t a r c i u l n u na cierlicach (międlicach), robiąc to w g r o ­ madce, po k i l k a . Folowanie s u k n a spod k r o s i e n na d o m o w y użytek również odbywało się p r z y pomocy tłoki. Z w y k l e r o b i l i to chłopcy, 8 do 10 po są­ siedzku, w d o m u , gdzie był ręczny folus z o g r o m n y m smykiem do ciąga­ nia i u b i j a n i a sukna, które polewano gorącą wodą. Folowanie o d b y w a się w i e c z o r a m i przed d o m e m p r z y świetle l a m p padającym z wewnątrz przez okna, najczęściej późną jesienią l u b na początku g r u d n i a . Po d w u l u b k i l k u g o d z i n n e j p r a c y o t r z y m y w a n o wspólną kolację i nic więcej. N i e ­ k i e d y sukno do f o l o w a n i a dawano z k i l k u chat naraz. W t e d y ze wszyst­ k i c h t y c h chat mężczyźni szli do pracy p r z y foluszu. T a k zostało do ostatnich czasów. K r a j a n i e k a p u s t y n a zimę jest też pewnego rodzaju tłoką kobiecą. Wykonujące tę czynność k o b i e t y (krajacki) schodzą się ze s w y ­ m i o s t r y m i nożami do chaty, gdzie zamierzają krajać kapustę na zimę do jednej l u b dwóch beczek, zależnie od wielkości r o d z i n y . K o b i e t jest przeciętnie 6 — 8 . Obsiadają na stołkach okrągłą balię i trzymając w l e ­ w e j ręce główkę obraną z b r u d n y c h i r o b a c z y w y c h liści prawą ręką szatkują kapustę nożem bardzo z w i n n i e i równo. Wkrótce z główki zostaje głąb, na który czekają dzieci j a k o na przysmak. Chłopcy d o m o w i ostrzą noże l u b ubijają krajaną kapustę w beczkach w i e l k i m i u b i j a k a m i z drze­ wa, specjalnie na t e n cel z r o b i o n y m i . U b i j a n i e k a p u s t y n o g a m i n i e jest na K u r p i a c h w zwyczaju. W ciągu wieczora k o b i e t y Skraja nieraz k i l k a k o p główek k a p u s t y . P o t e m otrzymują za to kolację, a n i e k i e d y chłopcy przychodzą z muzyką i praca kończy się tańcami. N a następny wieczór tłoka przenosi się d o i n n y c h sąsiadów. T ł o k a ż n i w n a znana była t y l k o u większych gospodarzy r o l ­ nych, w leśniczówkach prowadzących gospodarstwa rolne, a n i e m a l do ostatnich czasów n a gospodarstwach p r z y plebaniach. D a w n i e j dziesiątki żniwacek (żniwiarek) z sierpami, a od niedawna kosiarzy z kosami sprzą­ t a l i zboże, a n i e k i e d y i owiązali w ciągu jednego d n i a . O t r z y m y w a l i za to obiad i podwieczorek oraz b r a l i udział w dożynkach, o i l e te były wyprawiane. S i a n o k o s y p r z y pomocy tłoki odbywały się podobnie j a k żniwa t y l k o u posiadaczy większych łąk nadrzecznych, potrzebujących dziesię­ c i u l u b więcej kośników n a dzień. N a d r u g i dzień, o ile praca była jeszcze nie skończona, płacono już za nią. Po ścięciu t r a w y ta sama drużyna k o ­ siarzy przenosiła się na inną łąkę. W tłoce t a k i e j b r a l i udział przeważ­ nie zainteresowani, mający t a k i e same łąki. O t r z y m y w a l i całkowite u t r z y ­ manie dzienne, a w razie potrzeby noclegi. P r a c o w a l i od świtu d o nocy. �206 ADAM CHĘTNIK T ł o k i w r y b o ł ó w s t w i e znane były d a w n i e j n a d r z e k a m i l u b r y b n y m i j e z i o r a m i , szczególnie p r z y użyciu większych sieci, n p . n i e w o ­ dów. Zwoływał tłoki właściciel n i e w o d u , n p . raz na tydzień l u b co d w a tygodnie w ciągu lata. Brał przeważnie l u d z i lubiących r y b a c t w o . Za pracę dawał r y b y . Tłoki z i m o w e do łowienia r y b pod lodem przetrwały do ostatnich czasów t a m , gdzie są dobre sieci, również n i e w o d y . Do rą­ bania otworów, przesuwania l i n , ciągnięcia n i e w o d u , p i l n o w a n i a m a t n i i t p . potrzeba o k . 5—6 l u d z i , znających się na r y b a c t w i e . Dobiera i c h so­ bie właściciel sieci d w a l u b k i l k a razy w ciągu z i m y , daje za pracę r y b y i rozgrzewkę. O i l e to jest dzierżawa wód r y b n y c h , dobiera stałych l u d z i za zapłatą. K o p a n i e s t u d z i e n jest ważną czynnością w wioskach i m i a ­ steczkach. D o niedawna, k i e d y nie było betonowych c e m b r o w i n , do w y ­ kopania s t u d n i kopano w i e l k i l e j o w a t y dół, nieraz do 10 i więcej metrów głęboki, aż do w o d y bijącej z podziemnego źródła. Miejsce p r z e d t e m zna­ lazł i wskazał różdżkarz, ceniony przez ludność. Po w y k o p a n i u dołu zakładano c e m b r o w i n y z drzewa, na węgieł, j a k w domach, l u b z k a ­ m i e n i , po c z y m dół dokoła c e m b r o w i n y zasypywano. Robiono t o wszystko p r z y pomocy tłoki, ale t y l k o z t e j części w i o s k i czy też d z i e l n i c y m i a ­ steczkowej, gdzie chciano mieć swoją Studnię. T ł o k i k o ś c i e l n e przetrwały do ostatnich czasów p r z y r e m o n ­ tach i odbudowie kościołów, n a p r a w i e cmentarzy, s t a w i a n i u pamiątko­ w y c h f i g u r , k a p l i c i t p . Roboty były bezpłatne, ze s w o i m posiłkiem cało­ d z i e n n y m . D o p r a c y szła młodzież i starsi z łopatami l u b w o z a m i , k o ­ lejno z każdej w s i danej p a r a f i i , aż do ukończenia większych robót. K o ­ lejność wyznaczał sołtys bez stosowania p r z y m u s u . Po ostatniej w o j n i e w zniszczonych parafiach rzemieślnicy r o b i l i masowe tłoki dobrowolne p r z y odbudowie mniejszych kościołów na użytek tymczasowy. T ł o k i g r o m a d z k i e po g m i n a c h i osadach m i e j s k i c h p r z e t r w a ­ ły j a k o szarwark z nakazu władzy m i e j s k i e j . Były jednak podobne tłoki po wioskach bez żadnego nakazu, dobrowolne. Z n a m wieś, gdzie grzązkie i kwaśne łąki sprowadzały choroby na bydło, nie dawały siana, były p r a w i e bezwartościowe (ok. 1900 г.). Za namową p a r u oczytanych gospo­ d a r z y cała wieś wzięła się d o p r a c y na przednówku, pokopano r o w y o d ­ pływowe, osuszono mokradła i w ciągu p a r u l a t p r a c y zbiorowej u p o ­ rządkowano całe łąki. Robiono d a r m o , z ochoty. Żywność zabierano z so­ bą. Po k i l k u dziesiątkach l a t mieszkańcy w s i w s p o m i n a l i t y c h pionierów k u l t u r y r o l n e j , którzy namówili ludność do w y k o n a n i a pięknego dzieła. Podobnie r o b i o n o b r u k i , ścieki, budowano d o m y gromadzkie, mosty, n a ­ p r a w i a n o p r o m y na rzekach i t p . Ludność zwoziła z ochotą k a m ie nie , żwir, ponieważ rząd zaborczy o t o mało dbał. �TŁOKI NA KURPIACH 207 T ł o k i p o d c z a s k l ę s k ż y w i o ł o w y c h połączone były z r a ­ t u n k i e m sąsiadów, całych osiedli i w ogóle w s z y s t k i c h , k t o potrzebował r a t u n k u . A więc prace w i o s k o w e p r z y zasypanych śniegiem drogach, o d ­ k o p y w a n i u domów spod zasp śnieżnych, r a t u n k u w czasie pożarów (prze­ mianowane z czasem na ochotnicze straże pożarne) i t p . Znałem wieś, gdzie w i a t r y zachodnie zasypywały zabudowania, ogrody i pola miałkim piachem l o t n y m . Idąc za dobrą radą gospodarze wspólnymi siłami w y k o ­ p a l i w i e l k i rów z wałem o c h r o n n y m , a groblę (wał) obłożyli darniną i obsadzili wikliną. P i a s k i l o t n e przestały odtąd szkodzić wiosce. Z w o ż e n i e z a b y t k ó w . Rzadko to się zdarzało, ale były w y p a d ­ k i , że trzeba było zwieźć jakiś p o m n i k przeszłości z k a m i e n i a czy d r z e ­ w a , coś, co łechtało m i l e miejscowy p a t r i o t y z m l u b szlachetne ambicje. Po wytłumaczeniu ludności i s t o t y rzeczy, ta pomagała gromadnie. P r z y z d e j m o w a n i u z woza p r z y w i e z i o n e j z puszczy o l b r z y m i e j barci do m u z e ­ u m w Nowogrodzie p o d Łomżą, p r z y ciężkiej i niebezpiecznej pracy, p o ­ magało „na o c h o t n i k a " 16 najbliższych sąsiadów przyszłego m u z e u m , którzy p r z y s z l i z o d p o w i e d n i m i narzędziami. O t r z y m a n y po pracy p o ­ częstunek (piwo i biały chleb) był d l a n i c h miłą niespodzianką. T a k i c h przykładów było pewnie i więcej w czasach odległych, k i e d y ludność sama nieraz musiała pamiętać o s w y c h biedach, k i e d y zresztą, mieszkając w z w a r t y c h wioskach, mogła prędko się ze sobą porozumieć, zebrać i wspólnie wzajemną pomoc obmyśleć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b21d9ba4b09b817b4f1f8b70c746349.pdf f1d2e80a2becb285ec1eeb1962bc388d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:680 Title A name given to the resource Dwa znaczenia terminu "autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.275-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK DWA ZNACZENIA TERMINU „AUTORYTET" W BYSTRONIOWSKIM MODELU KULTURY LUDOWEJ W dorobku polskiej humanistyki znajduje się interesująca próba połą­ czenia danych etnograficznych, socjologicznych, literaturoznawstwa oraz historii ziem polskich w spójny system opisujący i tłumaczący niejako mechanizm istnienia i rozwoju pewnego szczególnego zespołu zjawisk, jaki zwykliśmy nazywać kulturą ludową. Mam t u na myśli model po­ jęciowy, inaczej konstrukt pojęciowy, odnoszony do rzeczywistości , za­ warty w pracach Jana Stanisława Bystronia, a przede wszystkim w jego Kulturze ludowej. Model ten został skonstruowany na podstawie materiałów dotyczących ludności ziem polskich, zdania szczegółowe odnoszą się więc do tego jedy­ nie terenu. Posiadając zatem współrzędne czasu i przestrzeni, m o d e l kultury ludowej granicami swej stosowalności obejmuje jedynie niektóre szczególne formacje społeczne, w przeciwieństwie do t e o r i i kultury, czyli takiego systemu zdań, których zdolność do wyjaśniania i tłuma­ czenia faktów jednostkowych nie podlega ograniczeniom czasowym i prze­ strzennym . W bystroniowskim ujęciu teoretycznym obydwa poziomy ogólności zostały świadomie przez ich autora rozgraniczone konstrukcją podstawowej dla interesujących nas zagadnień k s i ą ż k i . Zarówno w modelu, jak i w zarysowanej najogólniej teorii, J. S. B y stroń traktuje termin „autorytet" jako kategorię niejako kluczową . Je1 2 3 4 1 Por. P. S z t o m p k a , O pojęciu modelu w socjologii, „Studia Socjologiczne", nr 1: 1968, s. 31-33, 50-53. Takie rozróżnienie między modelem a teorią zostało tu wprowadzone zgodnie z postulatami metodologów, por. K . M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 3: 1969 z. 1, s. 12-13. J . S. В у s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. Wystarczy na przykład odnaleźć takie stwierdzenia, jak: „Jeżeli chcemy zdać sobie głębiej sprawę z istoty kultury danej grupy, to musimy stwierdzić, jakie tu działają autorytety, jaki jest ich układ, jaki zakres i jaki zasięg działania". В у2 3 4 �276 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK dnak dokonywane przez niego próby wyjaśnienia terminu „autorytet" nie wydają się być w pełni wystarczające , stąd celem niniejszego szki­ cu będzie nieco dokładniejsze rozważenie znaczeń tego pojęcia. Należy jednak wpierw naszkicować w ogólnych zarysach bystroniowską koncepcję kultury. J. S. Bystroń wychodzi z założenia, że nie jesteśmy w stanie skon­ struować w sposób logicznie zadowalający pojęcia kultury, jako całości mającej swój niezależny byt i posiadającej indywidualne cechy . Zdaniem uczonego nie istnieje coś takiego, jak samoistna, niepodzielna całość okre­ ślana jako kultura miejska, kultura szlachecka czy też ludowa. Tego typu globalne ujęcia są rezultatem teoretycznych niedociągnięć naszego popu­ larnego myślenia. Poprawnym natomiast konstruktem będzie uznanie kultury za: „ze­ spół treści kulturalnych, ukształtowany w danej grupie społecznej w okre­ ślonym czasie" . Mamy zatem do czynienia z poszczególnymi treściami podlegającymi układaniu się w różnorakie, lecz logicznie zharmonizowa­ ne kombinacje i zespoły . Bystroń pisze: „Nie możemy więc badać k u l ­ tury jako takiej, ale możemy rozpatrywać ją jako pewien historycznie wytworzony zespół treści kulturalnych. Celem zaś badania jest poznanie tego zespołu, jego mechanizmu i zmian, jakie t u będą zachodziły" . Kultura nie jest agregatem, prostym zbiorem treści, lecz jest ich świa­ domym zorganizowaniem, zespoły bowiem złożone z treści kulturalnych dostosowane są do potrzeb grupy ludzkiej, której służą. Na treści kultu­ rowe składają się pojęcia, które ludzie tworzą, postawy psychiczne, sto­ sunki społeczne, czynności ludzkie i każde dzieło rąk ludzkich. Tak więc „treści te występują w rozmaitych zespołach, w poszczególnych grupach społecznych przyjmuje się pewne treści za obowiązujące i wówczas mówi­ my o kulturze danej grupy. Zespoły te są oczywiście rozmaite, stąd też i rozmaitość kultur. Zespoły te są wytworzone w określonych warunkach historycznych i wraz ze zmianą warunków również ulegają zmianie" . s 6 7 8 9 10 s t r o ń , op. cit., s. 26-27; tamże też nieco dalej stwierdza: „Nie możemy zbliżyć się do poznania kultury..., jeśli nie poznamy tych autorytetów, które tę kulturę two­ rzą i podtrzymują". Rzecz jasna, podana przez J . S. Bystronia definicja autorytetu: „osoba w danym środowisku najbardziej miarodajna, ogólnie szanowana, budząca całko­ wite zaufanie, zazwyczaj stawiana za wzór do naśladowania" (J. S. B y s t r o ń , W. D y n o w s k i , Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa 1948, s. 66), ujmuje tylko jeden z aspektów tego terminu. ' B y s t r o ń , op. cit., s. 18. B y t r o ń , D y n o w s k i , op. cit., s. 5. Por. B y s t r o ń , op. cit., s. 443. B y s t r o ń , D y n o w s k i , op. cit, s. 5. В у s t r o ń, op. cit, s. 20. 5 7 8 9 1 0 �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 277 Stąd zmienność ich, czyli zmienność kultury, nie jest procesem w y n i ­ kłym z wewnętrznej konieczności rozwojowej danego zespołu, lecz jest rezultatem zmienności kontekstu społeczno-historycznego i polega na zmia­ nach konfiguracji przez różnorodne łączenie i wymianę treści kultural­ nych. Równocześnie trzeba pamiętać, że „treści nie należą teoretycznie do takiej czy innej grupy społecznej czy narodowej, gdyż takiego związku nie da się poprawnie skonstruować" . Treści kulturowe w swej jakości czy też w swej liczbie nie są dane raz na zawsze, ale są kreowane drogą samodzielnego wysiłku twórczego jednostek i grup, jak też i zapożyczane od innych ludzi i od innych grup społecznych. Stąd ilość treści mogących wejść potencjalnie w skład danej kultury jest niemal nieograniczona. Za­ chodzi więc pytanie odnośnie do przyczyn ograniczających ową mnogość do względnie zamkniętego, bądź co bądź, zespołu treści kulturalnych. I w t y m miejscu J. S. Bystroń notuje: 11 „Pytaniem tym sięgamy do podstawowego zagadnienia, które rzuca światło na rozwój kultury, a mianowicie zagadnienia autorytetu. Autorytety bywają różne i pod tym w z g l ę d e m zarówno dla jednostek, jak i dla grup nie ma ustalonych k r y ­ teriów. Decydują one o przyjęciu bądź odrzuceniu pewnych treści z tej ogromnej ilości, jaka się nasuwa. Autorytet jest tą wciąż czynną agencją, która przeprowadza selekcję treści kulturalnych i w p ł y w a na ich uznanie i rozpowszechnienie" . 12 Zdaniem J. S. Bystronia rozmaite grupy mogą się różnić rozmaitymi układami autorytetów. I choć ich postacie w rozwoju historycznym są zmienne, choć autorytety działać mogą w różnych kierunkach, to jednak ich instrumentalne znaczenie dla wywołania, utrzymania lub zniesienia określonego stanu w zespole treści kulturowych, ich zasadnicza funkcja selekcjonowania i rozpowszechniania pozostaje stała. Autorytet działa więc jak mechanizm sterujący dla danego zespołu treści kulturowych, czyli dla kultury, poprzez ustalenie kierunku i tempa rozwoju tego ze­ społu. Ale tak zarysowany dla terminu „autorytet" zakres znaczeniowy nie jest w pracach J. S. Bystronia jedyny, autor bowiem operuje t y m po­ jęciem w sposób zgoła różnoraki. Świadczą o t y m cytowane niżej frag­ menty jego książek: 1. „Autorytet naczelny, wytyczający granice rozwojowi form kulturalnych dla całej grupy, ustala się wśród warstwy społecznie uprzywilejowanej i gospodarczo w y ż e j postawionej" . 13 1 1 1 2 1 3 Bystroń, Bystroń, Bystroń, D у n o w s к i, op. cit., s. 7. D y n o w s k i , op. cit., s. 9. op. cit., s. 32. �278 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK 2. „[Kowal i młynarz]... nie byli jednak oni typowymi przedstawicielami we­ w n ę t r z n y c h i samodzielnych autorytetów dawnej wsi" . 3. „Poza tymi znachorami czy czarownikami nie ma właściwie innych niezależ­ nych autorytetów w obrębie samej ludności wiejskiej, chyba że wspomnimy tu jeszcze reprezentantów kilku zawodów, które się z czasem na wsi z j a w i a j ą " . 4. „Zresztą bartnik ó w mieszka zazwyczaj poza osadą, a więc ta izolacja wraz z tajemniczością jego pracy stanowią jego autorytet" . 5. „Tradycyjnymi autorytetami, podtrzymującymi wytrwale dawną kulturę, a w i ę c w wielu wypadkach przekazującymi z pokolenia w pokolenie odwieczne treści jeszcze z czasów pogańskich pochodzące, są ludzie starzy, przede wszystkim starzy gospodarze, pracujący na własnej roli, a następnie gdzieniegdzie także i zna­ chorzy. Autorytety to bardzo silne i wybitnie konserwatywne" . 6. „W swoim czasie wielkim autorytetem na wsi cieszyli się także bartnicy czy pszczelarze. Będzie to całkiem uzasadnione, jeśli się zważy, że pszczoły wśród ludu uważane są za owady święte, hodowla ich jest więc uznana za akcję o szczególnej wadze, wymagającą nie tylko technicznych, ale i magicznych umiejętności" . 7. „Jeżeli jednak urząd wójta poparty był zaufaniem starszyzny, wówczas by­ wała to najwyższa instancja orzekająca i najbardziej miarodajna dla stosunków wiejskich... Z biegiem czasu, gdy dziedzic przestał być samowładcą całej wsi, wójt ostał się jako podstawowy autorytet. Władze administracyjne rządziły wsią przez wójta, w praktyce nie zawsze mogąc nad nim w y k o n y w a ć skuteczną kontrolę. Poza tym w gromadzie wiejskiej istniał cały szereg innych autorytetów, które w jakimś stopniu stanowiły odbicie władzy dziedzica" . 8. „Działalność... prowadzona jest przez organizację zwartą i silną, opartą 0 ogromny autorytet moralny, a w wielu wypadkach także stosującą rozmaite środ­ ki przymusu" . 9. „Ksiądz mógł pouczać także poza kościołem. Mógł doradzać, napominać, 1 to nie tylko w zakresie religijnym. Ksiądz na wsi był autorytetem dużej miary: Patrzano nań jak na wyrocznię, otaczano czcią i słuchano bardziej chyba niż dzie­ dzica. Osobisty autorytet księdza był jeszcze podniesiony przez oparcie o wyższe władze duchowne. Niejednokrotnie wypadało proboszczowi w ich właśnie imieniu głosić nakazy czy zakazy i p o w o ł y w a ć się na powagę synodu czy biskupa" . 10. „Był też organista naczelnym autorytetem w zakresie muzycznym" . 11. „Autorytet ludzi starszych był niewątpliwie bardzo wielki" . 14 15 lfi 17 l s I9 20 21 22 23 Z cytatów tych wynika, że termin „autorytet" w koncepcji Bystronia jest wieloznaczny. Starając się pogrupować atrybuty związane z t y m terminem uzys­ kujemy w rezultacie następujące trzy szeregi, w których liczba zamiesz"Bystroń, В у s t r o ń, "Bystroń, Bystroń, В у s t r o ń, Bystroń, Bystroń, Bystroń, В y s t r o ń, Bystroń, 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Dynowski, op. cit., s. 35. op. cit., s. 35. op. cit, s. 36. D y n o w s к i, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, op. cit., s. 12. op. op. op. op. op. op. cit, cit., cit. cit cit. cit, s. s. s. s. s. s. 12. 13. 13. 15. 15. 10. �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 279 czona w nawiasie oznacza numer kolejnego cytatu: A) ze względu na charakter autorytetu Bystroń określa go jako: na­ czelny (1,10), wewnętrzny (2), samodzielny (2), niezależny (3), tradycyjny (5), konserwatywny (5), podstawowy (5); B) równocześnie określane są rozmiary autorytetu: wielki (6), bardzo wielki (11), dużej miary (9), bardzo silny (5); C) podstawę autorytetu stanowią następujące czynniki: wiedza (9), przywileje (1), powaga instytucji (9), posiadanie zaufania (7), silna po­ zycja ekonomiczna (1, 5), kwalifikacje osobnika (4, 6, 10), sędziwy wiek osobnika (5, 11), specjalne umiejętności osobnika (6), obiekty czci (6), oka­ zywana cześć (9), prestiż moralny (8), władza (7, 9), środki przymusu (8). Zatem w Bystronia koncepcji modelu kultury ludowej odnaleźć można w drodze analizy dwa zasadnicze znaczenia terminu „autorytet". Po pier­ wsze mamy tu do czynienia z pojęciem autorytetu w sensie potocznym, codziennym. Autorytet tak rozumiany występowałby tu jako synonim prestiżu, społecznego uznania i poważania. Drugie rozumienie „autory­ tetu" jest specyficzne dla Bystronia. Termin ów znaczyłby tyle, co jeden z mechanizmów selekcjonujących treści kulturowe. Czyżby więc termin „autorytet" w swym dwojakim rozumieniu ozna­ czał zjawiska całkowicie od siebie różne i niezależne? Zakładając popra­ wność poprzednich rozważań odpowiedzieć można w sposób następujący: są one różne z pewnością, ale w żadnym wypadku nie są one w pracach Bystronia niezależne. Logika połączenia tych dwóch pozornie nie związanych zjawisk wydaje się być następująca. Różni ludzie cieszą się w różnym stopniu autoryte­ tem (por. grupę kontekstów B), będącym tym samym co prestiż, inaczej społeczne poważanie, przypisywane danym rolom społecznym (por. grupę kontekstów C). Ludzie cieszą się autorytetem-prestiżem ze względu na ich cechy osobiste oraz ze względu na sytuację społeczną, w jakiej się znajdują. Osoby, których autorytet-prestiż określany jest jako „bardzo wielki" czy „dużej miary", zaczynają pełnić formalnie lub nieformalnie, w spo­ sób uświadomiony bądź też i nie, funkcje autorytetu kulturowego (por. grupę kontekstów A). Tym samym odnalezione zostało dwojakie znaczenie tej centralnej u J. S. Bystronia kategorii, jaką jest „autorytet". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5e50a13eb2c1cb372428aa041a74b4.pdf ea0c49ac1e8efcc0a838b8a6858923c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:791 Title A name given to the resource Some theoretical and methodological aspects of studies in human communication behavior / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK SOME T H E O R E T I C A L A N D M E T H O D O L O G I C A L ASPECTS OF S T U D I E S I N H U M A N C O M M U N I C A T I O N A L B E H A V I O R Most of the recent w o r k i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior has been concerned w i t h such aspects of face-to-face i n t e r a c t i o n as spacing, o r i e n t a t i o n , gesture, posture, diffuse body movement, facial expression, gaze, tone of voice, appearance and amount, rate and f l u e n c y of speech. I t is w i t h these aspects here collectively r e f e r r e d t o as n o n v e r b a l aspects of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior, that this r e v i e w w i l l be concerned. The a i m of t h i s paper is to give a b r i e f r e c a p i t u l a t i o n of: A ) sources of contemporary interest in nonverbal communication, B ) main research areas, C) main methodological principles, D ) variety of research stra­ tegies and techniques. The r e v i e w w i l l refer to several books and papers, b o t h k e y w o r k s on the subject and accidental, often obscure sources. I t is i n t e n d e d as a general i n t r o d u c t i o n , or better s t i l l , an annotated b i b l i o g r a p h y of w o r k s on the problems w h i c h are r a p i d l y becoming of c e n t r a l interest i n the social as w e l l as the biological sciences of M a n . A . The contemporary interest i n problems classified today as studies i n h u m a n n o n v e r b a l behavior and c o m m u n i c a t i o n are of m a n y years' standing a n d have a n u m b e r of roots. Such problems as "expressive m o v e m e n t s " , "symbolic m o v e m e n t s " , " b o d i l y e x p r e s s i o n " , "gestural behavior" or "language of gestures" have been w i t h i n the scope of i n 1 2 5 1 3 4 6 The paper is abstracted from the larger seminar paper prepared in Septem­ ber 1973 in the Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra. The author is indebted for critical remarks on the present version to Dr Adam Kendon. G . W. A11 p о r t, P. E . V e r n o n , Studies in expressive movement, New York 1933. M. H . К r o u t, Autistic gestures: an experimental study in symbolic move­ ment, „Psychological Monographs", no 208: 1935. W. M. B l a k e , A preliminary study of the interpretation of bodily expres­ sion, New York 1933. D. E f г о n, J . P. F o l e y , Gestural behavior and the social setting, [in:] Т. M. N e w c o m b , E . L . H a r t l e y , Readings in Social Psychology, New York 1947. G. С о с h i a г a, I I linguaggio del gesto, Turin 1932. 2 3 4 5 6 �140 TADEUSZ M. CIOŁEK terest o f several scientific disciplines. E v e r y discipline has been concerned w i t h different research problems, used different techniques of collec­ t i o n and analysis of data, a n d the t h e o r e t i c a l constructions have been created f o r d i f f e r e n t purposes. F o r these reasons the v a r i e t y of theore­ t i c a l and methodological profiles of studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is not t h e mere result of a process of d i f f e r e n t i a t i o n and spe­ cification of scientific interests, b u t can be regarded as the outcome of the fusion of o r i g i n a l l y d i f f e r e n t and seperate approaches, such as: A n t h r o p o l o g y , h i s t o r y of c u l t u r e , h i s t o r y of a r t — w h e r e interest has been focused on s y m b o l i s m of b o d i l y r i t u a l s , sign languages , e x ­ pression of social relations ~ or i n t e r p r e t a t i o n of v i s u a l a r t and music . W i t h i n the interest of linguistics l i e p r o b l e m s of speechreplacing signs a n d gestures , speech accompanying behavior , sign languages , vocal and nonvocal aspects of speech c o m m u n i c a t i o n , gestural origins of l a n g u a g e . The subjects of interest to psychology and p s y c h i a t r y are p r o b l e m s of interpersonal perception , expression of p e r s o n a l i t y t r a i t s , expres7 9 8 1 1 1 2 1 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 7 2 0 W. T e g g, Meetings and greetings: the salutations, obeisances, and courtesies of nations, London 1877. M. L . S c o t t , The sign language of the Plains Indians of North America, „Archives of The International Folk-lore Association", vol 1: 1893. S. E . L o o m i s, Sign Language of truck drivers, „Western Folklore", vol 5: 1956. M . K u t t i k r i s h n a , Hand symbols in Kathakali, „Modern Review", June 1937. R. F i r t h , Verbal and bodily rituals of greeting and parting, [in:] J . S. L a F o n t a i n e , Interpretation of ritual: essays in honour of A. I. Richards, London 1972. R. B r i l l i a n t , Gesture and rank in Roman art: the use of gestures to denote status in Roman sculpture and coinage, New Haven 1963. E . S a X 1 , Die Ausdruckgebarde der Bildenden Kunst, Jena 1932. A. P. M e r r i a m, Music as symbolic behavior, [in:] H . А. В o s a m j i a n, The rhetoric of nonverbal communication: readings, Glenview 1971. R. J а к o b s о n, Motor signs for „Yes" and „No", „Language in Society", vol 1: 1972. A. T. D i 11 m a n n, L . G . L l e w e l l y n , Body movement and speech rhytm in social conversation, „Journal of Personality and Social Psychology", 11: 1969. „Sign Language Studies", a semiannual journal edited by W. C . S t о к о e, The Hague: Mouton. D. A b e r c o m b i e , Paralanguage, „British Journal of Disorders of Com­ munication", vol. 3: 1968. A. J o h a n n e s s o n , The gestural origin of language, „Naturę", vol. 166: 1950. G . W. H e w e s , Primate communication and the gestural origin of language, „Current Anthropology", vol. 14: 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. С h. W o l f f , A psychology of gestures, London 1945. 8 9 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 �STUDIES sion of e m o t i o n a l a n d 2 3 interaction , 2 5 tion IN HUMAN p s y c h o p h y s i c a l states therapeutic 2 1 , psychodiagnosis 2 4 communication , as well as 2 2 , dyadic selfpresenta- . Studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n t h e o r y are p r o b l e m s of signals, codes, a n d as with of exchanging problems of concerned m a i n l y with channels used b y h u m a n beings, as w e l l environmental variables influencing the process 26 signals . F i n a l l y these issues are non-human primate And 141 COMMUNICATIONAL BEHAVIOR 27 28 of i m p o r t a n c e to p e d i a t r i c s , 2 9 ethology , human 3 0 ethology , and o b v i o u s l y these issues have been considered b y 3 2 p r a c t i c i a n s of o r a t o r y , t h e a t r e and dance 3 3 and pedagogics , 31 zoosemiotics . theoreticians and 3 4 pantomime . I n such a v a r i e t y of studies expressed b y t h e vast r a n g e o f t e c h n i c a l l i t e r a t u r e the growing d e m a n d for p r o b l e m s and findings is p a r t i a l l y a synthetic satisfied. And evaluation t h u s for of research the general discussion of t h e o r e t i c a l aspects of studies i n h u m a n one can l i s t several important works 2 1 3 5 . F . D u n b a r , Emotions and bodily changes: a survey of literature on psy­ chosomatic interrelationships 1910-1953, New York 1954. E . M y r a у L o p e z , Myokinetic psychodiagnosis, New York 1958. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, ,,Sociometry", vol. 28: 1965. M. C o o k, Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. L . J . F i n e, Nonverbal aspects of psychodrama, [in:] J . H. M a s s e r m a n, J . L . M o r e n o , Progress in psychotherapy, vol. IV. New York 1959. J . C . F 1 u g e 1, The psychology of clothes, London 1940. G. A. B o r d e n , An introduction to human—communication theory, D u ­ buque 1971. K . S. R o b s о n, The role of eye—to—eye contact in maternal-infant attach­ ment, „Journal of Child Psychology and Psychiatry", vol. 8: 1967. J . R. G r e e n , A gesture inventory for the teaching of Spanish, Philadel­ phia 1968. S. A. A l t m a n , The structure of primate social communication, [in:] S. A. A l t m a n , ed., Social communication among primates, Chicago — London 1967. I. E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, Behavior and environment: the use of space by ani­ mals and men, New York 1971. T . A. S e b e ok, ed., Animal communication: techniques of study and results of research, Bloomington •— London 1968. J . P. M а с L a u r i n, Self-education in gesture for public speaking, Glas­ gow 1910. A. M o r g a n , An hour with Delsatre: a study of expression, Boston 1889. F . A. F . A d a m s , Gesture and pantomime action, New York 1891. P. E к m a n, W. V. F r i e s e n , The repertoire of nonverbal behavior: categories, origins, usage and coding, „Semiotica", vol. 1: 1969. M. A r g y l e , So­ cial Interaction, Atherton 1969. M. A r g у 1 e, The psychology of interpersonal behaviour, Harmondsworth 1972, M. A r g y l e , Nonverbal communication in human 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �142 TADEUSZ If we are concerned w i t h w o r k s s u m m a r i z i n g aspects of these studies, beside t h e most v a l u a b l e are 38 expression , linguistic human M. CIOŁEK reviews for interpersonal 4 1 communication 3 9 f o r the trends and 3 6 Duncan , 37 interactions , facial-visual 40 signals , the facial extra- area of ethological approach to . F i n a l l y t h e r e are several b i b l i o g r a p h i e s T h e r e are different paper b y ecology of h u m a n perception , v o c a l b e h a v i o r , and 4 2 excellent 4 3 and m o r e p o p u l a r r e v i e w s also several useful selections of readings 4 S 4 4 . . social interaction, [in:] R. A. Hinde, ed., Non—verbal communication, Cambridge 1972. А. К e n d о n, The review of R. Birdwhistell's book: Kinesics and Context, „American Journal of Psychology", vol. 85: 1972. A. E . S c h e f l e n , How beha­ vior means, New York 1973. S. D u n c a n , Nonverbal communication, „Psychological Bulletin", vol. 72: 1969. I . A 1 1 m a n, E . L e t t , The ecology of interpersonal relationships: a clas­ sification system and conceptual model, [in:] J . E . M c G r a t h , ed., Social and psychological factors in stress, 1967. R. S o m m e r , Small group ecology, „ P s y ­ chological Bulletin", vol. 67: 1967. P. E к m a n, V. W. F r i e s e n , P. E l l s w o r t h , Emotion in the human face: guideline for research and integration of findings, New York 1972. P. E km a n, ed., Darwin and facial expression: a century of research in review, New York 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. I . V i n e , Communication by facial—visual signals, [in:] J . H . C r o o k , ed. Social Behavior in birds and mammals: essays on the social ethology of animals and Man, London — New York 1970. G . F . M a h 1, G . S с h u 1 z e, Psychological research in the extralinguistic area, [in:] T . A . S e b e ok, et. al., eds., Approaches to semiotics, The Hague 1964. С h. R. В r a n n i g a n, D. A. H u m p h r i e s , Human non—verbal beha­ viour: a means of communication, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. Т. M. C i o ł e k , Human communicational behavior — a provisional check­ list, „Sign Language Studies", no. 5: 1974. M. D a v i s , Understanding body mo­ vement: an annotated bibliography, New York 1972. F . C . H a y e s , Gestures: a working bibliography, „Southern Folklore Quarterly", vol. 21: 1957. M. L u r k e r, Bibliographic zur Symbolkunde, Baden—Baden 1968. T. P f e i f f e r , Some references to the study of human ethology, Mimeographed. Dept. of Anthropology, Livingston College, New Brunswick, New Jersey, 1971. L . L . B a r k e r , N. B. C o l l i n s , Nonverbal and kinesic research, [in:] P. E m m e r t, W. D. B r o o k s , eds., Methods of research in communication, B o ­ ston 1970. D. C . B a r n l u n d , Nonverbal interaction: introduction, [in:] D. C . B a r n l u n d , ed., Interpersonal communication: survey and studies, Bo­ ston 1968. H. J . V e t t e r , Language behavior and communication: an introdu­ ction, Itasca 1969. M. A r g у 1 e, ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. H. А. В o s m a j i a n, ed., The rethoric of nonverbal communi­ cation: readings, Glenview 1971. J . L a v e r , S. H u t c h e s o n , Communication in face to face interactions: selected readings, Hardmondsworth 1972. 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL из BEHAVIOR В . There exist three f u n d a m e n t a l groups of studies concerned w i t h the three basic functions of n o n v e r b a l behaviors i n face-to-face i n t e r ­ actions. The f i r s t g r o u p of w o r k consists of researches on the speechreplacing junction. T h e r e are several reasons f o r w h i c h v e r b a l c o m ­ m u n i c a t i o n (based on w r i t t e n or spoken language) is subject to r e p l a ­ cement b y "sign languages" and "technical codes". Besides the deaf a n d m u t e sign systems, and some social taboos such as i n the case T r a p pist m o n k s , q u i t e complex systems o f gestural and p o s t u r a l signs are used f o r solving the p r o b l e m of: — differences i n spoken languages used b y i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n the act of c o m m u n i c a t i o n ( i . e. A m e r i c a n Indians, d r i v e r s , traffic police, i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r rescue signals) — noise p r e c l u d i n g any efficient use of speech (drivers, hitchhickers, firemen) — distance w h i c h is too great f o r effective voice use ( i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r signals, crane-operators, f i r e m e n , umpires) — silence w h i c h f o r any specific reason should not be d i s t u r b e d (sur­ geons, hunters, conductors & choirmasters, i n g a m b l i n g casions) — b a r r i e r s or e x t e r n a l conditions m a k i n g the use of v e r b a l c o m m u n i ­ cation impossible (radio & television gestures, divers) — secrecy: b o t h of message itself and of the fact of c o m m u n i c a t i o n (gambling casinos, burglars, secret associations, prisoners). The second g r o u p of studies is concerned w i t h the role of nonverbal signals in the process of supporting, completing, regulating the verbal communication. These studies are devoted to the analysis o f the t e m p o ­ r a l sequence or c o i n c i d e n c e , of the v e r b a l and n o n v e r b a l behaviors as w e l l as to the analysis of i n t e r r e l a t i o n s h i p s between meanings con­ veyed b y each of the channels . The various types o f elements of v i s u a l and acoustic behavior have i m p o r t a n t functions: — t h e y complete the meaning (repeat, i l l u s t r a t e , accent, anticipate, con­ tradict) of spoken utterances — t h e y c o n t r o l the s y n c h r o n i z a t i o n of actions i n conversation 4 6 4 7 4 48 4 9 5 0 4 6 Т. В r u n, The international dictionary of sign language, London 1969. Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", vol. 17: 1973. M. С r i t с h 1 e у, The language of gesture, London 1939. W. S. C o n d o n , W. D. O g s t о n, Sound film analysis of normal and pathological behavior patterns, „Journal of Nervous and Mental Disease", vol. 143: 1966. M. A r g у 1 e, et. al. The communication of inferior and superior attitudes by verbal and non—verbal signals, „British Journal of Social and Clinical Psycholo­ gy", vol. 9: 1970. S. D u n c a n , Some signals at. rules for taking speaking turns in conver­ sations, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 23: 1972. A . K e n 4 7 4 8 4 9 5 0 �144 T A D E U S Z M. CIOŁEK — t h e y p r o v i d e feedback to the speaker on the reaction of the audience — t h e y signal to the speaker about the attentiveness of a listener. The t h i r d group of studies, the most i n t e r e s t i n g f r o m the p o i n t of v i e w of anthropological sciences, is concerned w i t h the researches on nonverbal behavior in managing the immediate social situation . These studies deal w i t h the general question: W h a t b e h a v i o r a l elements, i n w h a t sort of configurations and i n w h a t contexts, are i n use f o r the purpose of: — c o n t r o l of the content, emotional tone and l e n g t h of interactions — c o n t r o l of dimensions (role-relation, i n t i m a c y , dominance) of r e l a ­ tionship — co-ordination of activities and sequences of behavior — signalling responsiveness and attentiveness. C. T h e f u n d a m e n t a l and r a p i d progress of knowledge i n the f i e l d of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is associated w i t h the i n c o r p o r a t i o n i n t o the b o d y of social sciences the principle of the study of the detailed process of specific interactions at the level of the elements of these intera­ ctions. U n d o u b t e d l y , h i g h l y i n f l u e n t i a l here have been some m e t h o d o l o g i ­ cal postulates w o r k e d out i n biological sciences, especially b y h u m a n et­ hology. P a r t i c u l a r y i m p o r t a n t seem to b e three r e q u i r e m e n t s : — emphasis o n the use of the large v a r i e t y of simple observable features of behavior as r a w data — emphasis on the development of the descriptive and hypothesisgenerating phase as the s t a r t i n g p o i n t of s t u d y — an avoidance of major categories of behavior whose r e a l i t y or ope­ r a t i o n a l d e f i n i t i o n have not been made clear enough. The acceptance of these methodological principles appears to be i n congruence w i t h the i n n e r t r e n d of systematis studies i n functions of body m o t i o n , paralanguage a n d p r o x i m a t i o n . These studies w e r e b r o u g h t i n t o existence b y c o n s t r u c t i n g and developing systems of i d e n ­ t i f i c a t i o n and n o t a t i o n for elements of v o c a l and non-acoustic beha51 52 5 3 5 4 d o n , Some functions of gaze direction in social interaction, „Acta Psychologica" v o l 26: 1967. M. A r g y l e , Social Interaction, Atherton 1969. M. A r g y l e , ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. N. B l u r t o n J o n e s , Characteristics of ethological studies of human behaviour, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. G . L . T r a g e r, Paralanguage: a first approximation, „Studies in L i n ­ guistics", vol. 13: 1958. D. C r y s t a l , B . Q u i r k , Systems of prosodic and paralinguistic features in English, The Hague 1964. 51 5 2 5 8 5 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 145 BEHAVIOR 5 5 v i o r . A t the same t i m e the f u l l usage of h u m a n ethology's research techniques, as w e l l as its findings, seems to safeguard the progress i n social sciences. T h e second s t i m u l a t i n g factor was the i n c o r p o r a t i o n i n t o social sciences of the idea of extensively relating findings from the sphere of human behavior to their biological basis as well as to their inter­ actional, physical, social, psychological and cultural context. I n accor­ dance w i t h this t r e n d several studies have been made, m a i n l y w i t h i n the f r a m e w o r k of researches i n social psychology, on the influence of some antecedent and c o n t e x t u a l factors on ongoing social interaction. G e n e r a l l y speaking several types of researches can be distinguished concerned w i t h such problems as: — t h e influence of the purpose of encounter o n the outcome of i n t e r ­ action — the influence of p h y s i c a l and physiological factors encompassing b o t h the m o m e n t a r y a n d r e l a t i v e l y e n d u r i n g states of i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n i n t e r a c t i o n . Some factors l i k e body b u i l d , p h y s i c a l stigma , pupil dilation can be of great i m p o r t a n c e f o r the f i n a l result of an encounter — the influence of personal (demographic, psychological, sociocultural) characteristics. Some of t h e m l i k e appearance , sex, age , ethnic back5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 5 5 e 2 R. B i r d w h i s t e l l , Introduction to kinesics, Louisville 1952. R. В i r dw h i s t e l l , Kinesics and context: essays on body motion communication, P h i ­ ladelphia 1970. Т. E . H a l l , A system for the notation of proxemic behavior, „American Anthropologist", vol. 65: 1963. M. C o o k , Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. R. S o m m e r , Further studies in small group ecology, „Sociometry", vol. 28: 1965. G . M с В r i d e, et al., Social proximity effects on galvanic skin responses in adult humans, „Journal of Psychology", vol. 61: 1965. К. T. S t r o n g m a n , C . J . H a r t , Stereotyped reactions to body build, .Psychological Report", vol. 23: 1968. E . G o f f m a n, Stigma: notes on the management of spoiled identity, Englewood Cliffs 1963. R. K l e c k , Physical stigma and nonverbal cues emitted in the face to face interactions, „Humań Relations", vol. 21: 1968. J . W. S t a s s, F . N. W i l l i s , Eye contact, pupil dilation and personal preference, „Psychonomic Science", vol. 7: 1967. M. A r g у 1 e, R. M с H e n r y, Do spectacles really affect judgments of intelligence?, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 10: 1970. W. J . M с К e а с h i e, Lipstick as a determiner of first impressions of persona­ lity, „Journal of Social Psychology", vol. 36: 1952. G. N i e l s e n , Studies in self-confrontation, viewing of sound motion pic­ ture of self and another person in a stressful dyadic situation. Copenhagen 1962. L . A. P a s t a l a n , D. H . C a r s o n , eds., Spatial behavior of older people, Ann Arbor 1970. 5 6 5 7 5 8 6 9 6 0 6 1 6 2 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �146 TADEUSZ M. CIOŁEK 6 3 g r o u n d , psychological disturbances tant 65 differences , emotional 6 6 67 the influence events have have been f o u n d tone of i n t e r a c t i o n , r e l a t i o n s h i p s , value c o n g r u e n c e — 6 1 68 subject to and have also been p o i n t e d of e n v i r o n m e n t a l factors w h i c h been to be role detailed encompass the studies. The impor­ status out set of representative studies here are those on the i n f l u e n c e of landscape a n d a r c h i t e c t u r e l i v i n g arrangement of c r o w d i n g 7 3 7 0 , room design 7 1 , seating a r r a n g e m e n t s , i n t e r p e r s o n a l distances 7 4 7 2 6 9 , , degree . D . W i t h i n n o n v e r b a l c o m m u n i c a t i o n studies exists a great v a r i e t y of research techniques. T h e main differences can be r e c a p i t u l a t e d as fol­ lows: The f i r s t is developed a r o u n d the b e h a v i o r is r e g a r d e d as the main question: w h i c h aspect of human f i e l d of interest. Thus some studies can be devoted t o the b e h a v i o r of t h a t i n d i v i d u a l , w h o i n the course of 6 3 J . R. A i e 11 o, S. E . J o n e s , Field study of the proxemic behavior of young school children in three subcultural groups, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 19: 1971. О. M. W a t s o n , T. D. G r a v e s , Quantitative research in proxemic behavior, „American Anthropologist" vol. 68: 1966. C . H u 11, С. O u n n s t e a d, The biological significance of gaze aversion with particular reference to the syndrome of infantile autism, „Behavioral Science", vol. 11: 1966. R. Firth, Postures and gestures of respect, [in:] P. M a r a n d a, J . P o u i 11 o n, eds., Exchange et communications: Melanges Levi-Strauss, The Hague 1969. R. V. E X 1 i n e, L . C . W i n t e r s , Affective relations and mutual glances in dyads, [in:] S. S. T o m p k i n s , С. E . I z a r d , eds., Affect, cognition and per­ sonality, New York 1965. S. M. J o u r a r d, An exploratory study body accessibility, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 5: 1966. D. F . L o t t , R. S o m m e r , Seating arrangements and status, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 7: 1967. К. B. L i t t l e , et. al., Value congruence and interaction distances, „Journal of Social Psychology", vol. 79: 1968. H . W r i g h t , R. B a r k e r , Midwest and its children, Lawrence 1957. R. R. B l a k e , et. al., Housing architecture and social interaction, „Sociometry", vol. 19: 1956. R. S o m m e r , Small group ecology, „Psychological Bulletin", vol. 67: 1967. A . P. H a r e , R. F . B a l e s , Seating position and small-group interaction, „Sociometry". vol. 26: 1963. W. G r i f f i 11, P, V e i t с h, Hot and crowded: influences of population density on interpersonal affective behavior, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 17: 1971. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, „Sociomet­ ry", vol. 28: 1965. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 69 7 0 7 1 72 7 3 7 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 147 BEHAVIOR 7 5 i n t e r a c t i o n is the "sender of a s i g n a l " , other studies can focus t h e i r a t t e n t i o n o n the behavior o f the "receiver of a signal" , or studies can be concerned w i t h the n a t u r e of t h e signal . F i n a l l y as the m a i n issue the i n t e r a c t i o n a l event itself w i t h i t s s t r u c t u r e and charakteristics can be studied . 7 6 7 7 7 8 T h e second t y p e is based on the status chosen f o r the i n d i v i d u a l s s t u ­ died. There are several possibilities: a n i n d i v i d u a l (or group of them) can be t o t a l l y unaware t h a t the studies on t h e i r behavior are being c a r r i e d o u t , secondly subject(s) can be t o l d g e n e r a l l y b u t unspecifically t h a t studies concerned w i t h t h e i r behavior w i l l be c a r r i e d o u t , f i n a l l y sub­ j e c t s ) can be f u l l y i n f o r m e d about the objectives and details of planned studies . 7 9 8 0 8 1 The n e x t v a r i e t y is r e l a t e d to the w a y the r a w data is collected. The collection can be based on f i e l d studies i n n a t u r a l settings, such as l i ­ braries, restaurants, shopping centers, nurseries, airports, parks , or the data collection can be c a r r i e d out w i t h the a i d of l a b o r a t o r y facilities . I n t h i s case there are t w o possibilities: a) the analysed phenomena can be deliberately ( a r t i f i c a l l y ) elicited f o r the purpose of a g i v e n phase of r e s e a r c h , or b) t h e y can be observed and recorded w i t h o u t i n t e r f e ­ rence b y the researcher i n t h e i r spontaneous o c c u r r e n c e . 8 2 8 3 84 85 7 5 I . E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, ed., Behavior and environment: the use of space by animals and men, New York 1971. A. T . D i t t m a n , et. al., Facial and bodily expression: a study of recep­ tivity of emotional cues, „Psychiatry", vol. 28: 1965. N. B l u r t o n J o n e s , Criteria for use in describing facial expressions of children, „Humań Biology", vol. 43: 1971. A. K e n d o n , A. F e r b e r, A description of some human greetings, [in:] R. P. M i c h a e l , J . H . C r o o k , eds., Comparative Ecology and Behaviour of Primates, London 1973. W. C . M c G r e w , An ethological study of children's behaviour, New York — London 1972; Т. M. C i o ł e k , Greeting and farewell behavior in Man: report on preliminary investigations, Mimeographed, Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra 1974. M. H . К r o u t, An experimental attempt to produce unconscious manual symbolic movements, „The Journal of General Psychology", no 208: 1954. D. F . T h o m p s o n , L . M e l t z e r , Communicational of emotional intent by facial expressions, „Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 68: 1964. S. H e s h к a, Y . N e l s o n , Interpersonal Speaking Distance as a Function of Age, Sex, and Relationship, „Sociometry", vol. 35: 1972. M. A r g у 1 e, R. I n h g a m , Gaze, mutual baze, and proximity, „Semiotica", vol. 6:1972. i. e. G. M с В r i d e et al., 1965. А. К e n d o n, Movement coordination in social interaction: some examples described, „Acta Psychologica" vol 32: 1970. 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 8 8 4 8 5 �148 T A D E U S Z M. CIOŁEK The f o u r t h t y p e of difference arises f r o m t h e w a y the data is c o l ­ lected and recorded. Several techniques can be e m p l o y e d seperatedly or s i m u l t a n o u s l y : q u e s t i o n n a i r e s , observation a n d n o t e - t a k i n g ; obser­ v a t i o n w i t h the a i d of detailed n o t a t i o n system ; observations w i t h the a i d of check-lists and v i d e o t a p e r a c o r d e r s taperecording comments on ongoing i n t e r a c t i o n a l e v e n t s ; analysis of transcribed v i d e o t a p e as w e l l as the frame b y frame analysis of a research document f i l m . 86 8 7 8 8 89 90 91 9 2 F i n a l l y the f i f t h category is connected w i t h methods of data analy­ sis. A n d thus conclusions can be d r a w n i n m a n y ways: o n the basis of s t r u c t u r a l , c o n t e x t u a l a n a l y s i s ; on the basis of statistical t r e a t m e n t of n u m e r i c d a t a ; or event due to computer p r o c e s s i n g . 93 9 4 86 8 7 8 8 i. e. S. M. J o u r a r d 1966. i. e. R. F i r t h 1969. О. M. W a t s o n , Proxemic 95 behavior: a cross—cultural study, The Hague 1970. 8 9 i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. S. D u n c a n 1972. i. е. А. К e n d o n, A. F e r b e r 1973. A. E . S с h e f 1 e n, Natural History Method in Psychotherapy: communicational research, [in:] L . A. G o t t s c h a l k , A. H . A u e r b a c h , Methods of Research in Psychotherapy, New York 1966. M. H. K r o u t, An experimental attempt to determine the significance of unconscious manual movements, „The Journal of General Psychology", vol. 51: 1954. P. E k m a n , W. V . F r i e s e n , Т. T a u s s i g , VID—R and SCAN: tools and methods for automated analysis of visual records, [in:] G . G e r b n e r , et. al., The analysis of communication content, New York 1969. 9 0 91 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34efbd680ddaf3d9fbc63ce012cfb17f.pdf cb6d95cd99e0c0c341b07c9eb1d41d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:736 Title A name given to the resource Materiały do "Alchemii gestów" / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.59-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" N a gruncie j ę z y k a polskiego takie p o j ę c i e j a k „ g e s t " u ż y w a n e jest w i e ­ loznacznie. Po pierwsze oznacza ono p o s u n i ę c i a , k r o k i , czyny i s ł o w a w y ­ konane w s p o s ó b p o d n i o s ł y l u b dla z w r ó c e n i a u w a g i . M i a n e m w i ę c t y m obdarza s i ę wszelkie obliczone na efekt zachowania, c z ę s t o k r o ć czcze, k o ­ t u r n o w e i p e ł n e konwenansu: s ą t o gesty wielkoduszne i rycerskie, gesty ż y c z l i w e l u b przyjazne, gesty szerokie, j e d n a k ż e przede w s z y s t k i m t e a t r a l ­ ne i zdawkowe . 1 W d r u g i m znaczeniu s ł o w o „ g e s t " zaczyna b y ć w i ą z a n e z „ g e s t y k u l a ­ cją", „ m i m i k ą " , „ p o r o z u m i e w a n i e m się na m i g i " — a l b o w i e m odnoszone jest t a k ż e do w i e l o k s z t a ł t u r u c h ó w , pozycji i z a c h o w a ń c i a ł a ludzkiego d o k o n y w a n y c h dla t r a n s m i s j i najrozmaitszych i n f o r m a c j i w trakcie p r o ­ cesu w z r o k o w e j k o m u n i k a c j i . P o d j ę t e r o z w a ż a n i a d o t y c z y ć b ę d ą drugiej ze w s p o m n i a n y c h przed c h w i l ą sfer f a k t ó w , k t ó r a to> sfera w c h o d z i w zakres t r a d y c y j n y c h b a d a ń etnologii. P r z e c i e ż etnolog jest t y m w ł a ś n i e c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w n a u ­ k o w y s p o s ó b daje w y r a z swemu n i e u s t a j ą c e m u z d u m i e n i u o c z y w i s t o ś c i a ­ m i dnia codziennego. Obecnie sfera ta cieszy się coraz w i ę k s z y m zainte­ resowaniem j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o , etnosemiotyki, p a r a l i n g w i s t y k i i k i nezyki . 2 3 1 Z rzadka można jedynie zauważyć w ślad za „Trybuną Ludu" (nr 167: 1971), że prasa np. jugosłowiańska „[...] nie rozpieszcza telewizji, unika kurtuazyjnych gestów i ukłonów — także wobec twórców zagranicznych." I w tym sensie używając słowa „gest" J . O l ę d z k i pisał o salutowaniu: „Najczęstszą formą jest dłoń otwarta, wzniesiona lub przytknięta do skroni lub czoła. Natomiast u nas przytyka się — jak wiadomo tylko dwa palce, wskazujący i środkowy. Palec mały i serdeczny nie uczestniczą w tym geście, s ą one zgięte, wyłączone od ceremonii, bo dociśnięte kciukiem do dłoni". Szukanie kciuka w ... czkaniu i salutowaniu, „Argumenty", nr 42: 1970. Por. R. L . B i r d w h i s t e l l , Kinesics, [...] International Encyclopedia of the Social Sciences, 1962. 2 3 �60 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK Z a c z n i j m y w p i e r w od zarysowania d e f i n i c j i t y c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r e z o s t a ł y historycznie u k s z t a ł t o w a n e dla c e l ó w poza j ę z y k o w e g o poro­ zumiewania się, a z w a n y c h potocznie „ g e s t a m i " . „ U m ó w m y się nazywać gestem wszelką świadomą lub nieświadomą formę uze­ wnętrzniania przez człowieka jego w e w n ę t r z n e g o stanu, począwszy od najdrobniej­ szej zmiany wyrazu oczu, a skończywszy na ręce, która zamierzyła s i ę na wroga" . „Gest — komunikowanie za pośrednictwem ruchów ciała, zwłaszcza jego gór­ nej części. Często używany przez osoby różnojęzyczne oraz jako technika wyrażania emocji oraz artystycznych uczuć i myśli" . „Gest społeczny — skrócony akt albo symboliczne wyobrażenie aktu użyte przez aktora, który rozumie jego znaczenie albo spodziewa się, że inni będą je rozumieć, albo odpowiedzą nań tak, jak on to czyni" . „Gest — mimowolny niby, a jednak celowy ruch ciała, a szczególnie głowy, rąk i nóg, wyrażający uczucia i myśli" „Gest — ruch ciała towarzyszący mowie, podkreślający treść tego, o czym s i ę mówi, czasami zastępujący m o w ę , skinienie, znak" . „Gestykulacja — z łac. gestus — oznacza w ogóle ruchy ciała bądź o d b y w a j ą ­ ce się pod w p ł y w e m wzruszenia w e w n ę t z n e g o , bądź z góry obmyślane, wystudio­ wane i wykonane czy to przez artystów dramatycznych, czy przez m ó w c ó w , kazno­ dziejów lub też deklamatorów. Dobrze zastosowane do myśli i uczuć wypowiada­ nych, znakomicie podnoszą wrażenie, gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też 1 wyraz twarzy, ruchy w s z a k ż e ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie" . 4 5 e 7 8 9 P r z e g l ą d p o w y ż s z y c h s f o r m u ł o w a ń dokonany z o s t a ł zgodnie z prze­ ś w i a d c z e n i e m , że k a ż d ą z dotychczasowych koncepcji u c h w y c e n i a czy t o d e s y g n a t ó w , czy to m o ż l i w y c h i c h f u n k c j i , z u ż y t k o w a ć m o ż n a j a k o m a t e ­ r i a ł do w ł a s n y c h u s t a l e ń . Z p r z e g l ą d u tego w y n i k a , że o b j ę t y p r ó b a m i d e f i n i c j i z e s p ó ł zjawisk jest niejednorodny i w y m a g a w y r ó ż n i e n i a , a t a k ­ że o m ó w i e n i a n a s t ę p u j ą c y c h k a t e g o r i i g e s t ó w : 1 — gesty autystyczne, 2 — gestykulacja, 3 — pantomima, 4 — znaki gestyczne c z y l i gesty właściwe. P i e r w s z ą g r u p ą , z o m a w i a n y c h t u kolejno, s ą g e s t y autystyczn e, owe n i e u ś w i a d o m i o n e sobie n a j c z ę ś c i e j r u c h y ciała, s t a n o w i ą c e dla bacznego obserwatora z b i ó r z n a k ó w kompleksowych, niecelowych i j e d ­ nostronnych. Jest t o z b i ó r s y m p t o m ó w s t a n ó w psychofizycznych obserwo­ wanej osoby. Zachowania na pierwszy r z u t oka przypadkowe, banalne i n i e z n a c z ą c e p o s i a d a j ą w istocie rzeczy s w ó j sens o d c z y t y w a l n y dopiero w ó w c z a s , gdy s i ę zna w ł a ś c i w y dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k o w a n y 4 twórcy, 5 6 7 B 9 W. P u d o w k i n , System Stanisławskiego w filmie, [w:] Warsztat Warszawa 1954. Ch. W i n n i с к, Dictionary of anthropology, Paterson 1964. H. P. F a i r c h i l d , Dictionary of sociology, Ames 1959. E . A. B a n a c h o w i e, Słownik mody, Warszawa 1962. Słownik języka polskiego, Warszawa 1960. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, Warszawa 1900. filmowego �61 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" k u l t u r o w o „ j ę z y k c i a ł a ludzkiego". Z c a ł ą z n a j o m o ś c i ą tego zagadnienia p i s a ł o n g i ś pustelnik, opat K a s j a n (ur. 360 — zm. 435), że „ D e m o n y w ś l i ­ z g i w a ć s i ę w nas n i e m o g ą . Z n a j ą nasze m y ś l i t y l k o poprzez i c h p r z e j a w y z e w n ę t r z n e , poprzez nasze słowa, gesty, g r ę f i z j o n o m i i — k t ó r e i n t e r p r e ­ t u j ą tak, j a k m y t o c z y n i m y w stosunku do naszych b l i ź n i c h " . Na z a ł o ż e n i u , iż w zachowaniu l u d z i i s t n i e j ą postrzegane zazwyczaj p o d ś w i a d o m i e , l e d w o a r t y k u ł o w a n e s y m p t o m y , b a z u j ą w y w i a d y psycho­ logiczne , i n s t r u k c j e d l a a n k i e t e r ó w socjologicznych, a t a k ż e popularne w t y g o d n i k a c h dla p a ń zapytania: „ C z y n i g d y nie z w r ó c i ł y ś c i e u w a g i na to, j a k „ O N " zachowuje się p r z y stole? N i e chodzi t y m razem o zasady dobrego w y c h o w a n i a , ale o drobne gesty i n a w y k i , d z i ę k i k t ó r y m m o ż e m y lepiej p o z n a ć charakter partnera". Wszystko to ś w i a d c z y , ż e nie m a n i c bardziej praktycznego' nad dobrze s k o n s t r u o w a n ą t e o r i ę . 1 0 u D r u g ą w i e l k ą g r u p ę g e s t ó w stanowi dwojakiego rodzaju g e s t y k u ­ l a c j a . A w i ę c , po pierwsze, „ g e s t y k u l a c j a codzienna" rozumiana j a k o bogaty repertuar c z ę ś c i o w o t y l k o u ś w i a d o m i o n y c h , spontanicznych r u c h ó w ciała s t a n o w i ą c y c h środek w s p o m a g a j ą c y i u w y r a ź n i a j ą c y ekspresję sło­ w a m ó w i o n e g o ' . K a ż d y j ę z y k etniczny posiada s w ó j o d r ę b n y s t y l gesty­ k u l a c j i codziennej t o w a r z y s z ą c y m o w i e , czyli o g ó ł o w i z n a k ó w w y d a w a ­ n y c h przez aparat g ł o s o w y ludzi, s t y l , k t ó r y n a b y w a n y jest w r a z z p r z y ­ swajaniem z n a j o m o ś c i danego j ę z y k a . 12 1 3 O doniosłości „ g e s t y k u l a c j i codziennej" ś w i a d c z ą szacunkowe oblicze- 10 Por. studium zachowań ludzi w kasynie gry zawarte w powieści S. Z w e ig a, 24 godziny z życia kobiety, Warszawa 1968. ,,[...] Wszystkiego można dowie­ dzieć się z [...] rąk, ze sposobu, w jaki czekają, zgarniają, zawisają w powietrzu. Chciwcy chwytają jak w szpony, marnotrawcy przesiewają między palcami, wy­ rachowani sięgają bez pośpiechu, zrozpaczeni — z jawnym drżeniem. Różnorodne charaktery ujawniają się błyskawicznie w tym geście brania w posiadanie pienię­ dzy [...] znany to truizm: charakter człowieka ujawnia się w grze, ale jeszcze bar­ dziej zdradzieckie są ręce [...]". M. in. badania nad n i e ś w i a d o m y m ujawnianiem się konfliktów psycho­ logicznych poprzez gesty autystyczne omawia praca: M. H. K r o u t, Autistic Gestures: An experimental study in symbolic movement, „Psychological Mono­ graphs", nr 208: 1935. W ten sposób mickiewiczowski „rejent Bolesta, który jak wiadomo bardzo lubił gesta, rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał, potem galop udając, powoli się kiwał", podobnie też posiłkował się swymi rękami osiemnastowieczny Polak w Paryżu, który w s p o m i n a ł : „[...] słowa moje mało co były zrozumiałe, przeto dodawałem do nich gestów, które by więcej wyrozumiałości dodawały". Badania empiryczne wykazują, że niedawni imigranci-Żydzi z Europy Środ­ kowej oraz Włosi operują odmiennymi, bardzo specyficznymi wzorami „gestyku­ lacji codziennej". Ich dzieci, natomiast, urodzone w Ameryce nie przejawiają prawie wcale śladów gestykulacji — przejęły bowiem zupełnie amerykański sposób ge­ stykulowania. Prof. D. E f f r o n , Gesture and Environment, New York 1941. 11 1 2 1 3 �62 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK n i a d o t y c z ą c e k o m u n i k o w a n i a się l u d z i w b e z p o ś r e d n i e j s ł o w a n i o s ą ze s o b ą ok. 7 % i n f o r m a c j i , rozmowie. Otóż p o z o s t a ł e 9 3 % p r z y p a d a na gesty­ k u l a c j ę , z n a k i gestyczne, gesty autystyczne oraz i n t o n a c j ę i akcent g ł o s u . O c z y w i ś c i e s ł u c h a j ą c r a d i a czy t e l e f o n u c a ł o ś ć i n f o r m a c j i o t r z y m u j e m y za p o ś r e d n i c t w e m s ł ó w oraz i c h b r z m i e n i a , co s t a n o w i o z a u w a ż a l n y m zubo­ ż e n i u o t r z y m y w a n y c h k o m u n i k a t ó w , j e ś l i p o r ó w n a się j e z w a l o r a m i k o n ­ t a k t ó w t w a r z ą w twarz. Nieco' i n n a jest „ g e s t y k u l a c j a na bazie g e s t y k u l a c j i dnia sceniczna", k o n s t r u o w a n a przez a k t o r a codziennego, w sposób rozmaicie wyrazisty i s t e r e o t y p o w y , z a l e ż n i e od tego, czy przeznaczona jest n a u ż y t e k f i l m u , TV, czy t e a t r u . Zawsze j e d n a k jest t w o r z o n a ś w i a d o m i e dla wyrażenia o s o b o w o ś c i i s t a n ó w psychofizycznych o d t w a r z a n e j przez a r t y s t ę postaci. Aktor jest r ó w n o c z e ś n i e podmiotem działającym s z t u k ę , j a k i t w o r z y w e m tej s z t u k i Następną, trzecią grupą 1 4 gestów jest gdyż bezgłośny, tworzącym rozumiana ruchy ciała s t a n o w i ą c e ś r o d e k ekspresji. Z p u n k t u w i d z e n i a o b y d w a rodzaje p a n t o m i m y : c o d z i e n n ą 1 4 przez t o pantomima, jako świadomie wypracowane i u ż y t k o w a n e łączny, i . oraz s c e n i c z n ą 1 5 należy tu wy­ semiotyki zaliczyć Pewien recenzent („Ameryka", nr 1) notuje: „Belafonte, który nazywa siebie »aktorem pieśm« wykonuje swe piosenki z pełną wyrazu dramatyczną siłą, po­ sługując się nie tylko głosem, lecz również grą oczu, rąk, ramion i c a ł e g o ciała. I to właśnie czyni jego styl naprawdę odrębnym". Jeśli chodzi o pantomimę codzienną, to „jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny ludzie nie mogą s i ę rozmówić słowami ust, zaczynają m ó w i ć ruchami [...] Każdy z czytelników umiał od dzieciństwa prowadzić rozmowę w ten sposób, mniej lub w i ę c e j wprawnie. P o m y ś l m y przypadek prosty. Chłopiec otwiera drzwi do pokoju, brat jego, siedzący tam, daje mu znaki, aby z a c h o w y w a ł się spokojnie, gdyż ojciec śpi: wówczas, chłopiec objaśnia go znakami, że przyszedł po klucz od kuferka, na co brat odpowiada innymi, że klucz jest w kieszeni jego odzienia wiszącego w przedpokoju, wreszcie wyrazistym gestem każe mu odejść i zamknąć drzwi cicho za sobą" (E. B. T a y l o r , Antropologia, Warszawa 1923, s. 113). Pantomima sceniczna, jako środek ekspresji artystycznej może osiągać szczyty doskonałości, tym bardziej że w w ą s k i c h ramach sceny, jak w diafragmie aparatu fotograficznego, w ciszy, rośnie i potęguje się wymowa każdego ruchu. „I tak np. Lukian w swoim „Dialogu o tańcu" opisuje zdarzenie, w którym filozof Demetrios zarzucał tancerzowi (pantomimowi), że w widowisku odgrywa on rolę drugorzędną, że bez ś p i e w u chóru, dźwięków aulosu i syryngi, bez pięknej maski i wspania­ łych szat, gesty jego byłyby niezrozumiałe. I odrzucił ó w tancerz wszystkie upięk­ szające dodatki i sam tylko przedstawiał obrazowo tajemną schadzkę Afrodyty i Aresa, wykrycie ich przez Heliosa, zasadzkę Hefajstosa, złowienie obojga w sieci, następnie chwilę, w której bogowie s i ę zbiegają i patrzą na w i n o w a j c ó w , za­ wstydzenie Afrodyty, trwogę i błagania Aresa. Pantomim przedstawił to wszystko tak jasno i wyraziście, że zachwycony Demetrios zawołał: Cudowny człowieku, prze­ cież j a nie tylko w i d z ę to, co ty czynisz, ale ja to słyszę, mam wrażenie, że ty potrafiłbyś m ó w i ć samymi tylko rękami." (L. G ó r e c k i , Wielcy pantomimowie starożytności, „Scena", nr 10: 1971). 1 5 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 63 do z e s p o ł u z n a k ó w o p t y c z n y c h u m o t y w o w a n y c h , to jest t a k i c h , k t ó r y c h f o r m a p o c i ą g a za s o b ą p r z y c z y n o w o u odbiorcy p r z e ż y c i a s t a n o w i ą c e t r e ś ć znaków . 1 6 D o ostatniej, czwartej g r u p y g e s t ó w zaliczam c a ł o k s z t a ł t ś w i a d o m i e w y k o n y w a n y c h r u c h ó w ciała, owe z n a k i g e s t y c z n e s p e ł n i a j ą c e r o ­ lę s y g n a ł ó w p r z y n a l e ż n y c h do s y s t e m ó w z a m k n i ę t y c h oraz o t w a r t y c h . Gesty te p r z y j ę t e s ą przez k o m u n i k u j ą c e s i ę strony dla przekazania do­ w o l n i e z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i o ś w i e c i e z e w n ę t r z n y m b ą d ź o prze­ ż y c i a c h w e w n ę t r z n y c h . S ą t o z n a k i b a z u j ą c e na materiale w c i ą ż k r e o w a ­ n y m przez gestykulacje i p a n t o m i m y dnia codziennego. T e n n a j c z ę s t s z y , powszedni m a t e r i a ł gestyczny b y w a w ł ą c z a n y przez d a n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą do r e p e r t u a r u akceptowanych przez n i ą t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P e ł n i ą c t a m funkcje i n f o r m a c y j n e b ą d ź socjotechniczne, ulega procesowi s p o ł e c z n e j o b i e k t y w i z a c j i i w ó w c z a s , zdolny r o z s z e r z a ć s i ę przestrzennie, m o ż e o d ­ d z i a ł y w a ć na t r e ś c i k u l t u r o w e i n n y c h grup. 1 7 1 S Klasa z n a k ó w gestycznych, c z y l i g e s t ó w w ł a ś c i w y c h , nie jest jedno­ lita, lecz rozpada s i ę na d w i e w i e l k i e sfery g e s t ó w : gesty socjotechniczne oraz gesty i n f o r m u j ą c e . F u n k c j a g e s t ó w socjotechnicznych polega na n a w i ą z y w a n i u , p o d t r z y ­ m y w a n i u i u n i c e s t w i a n i u najrozmaitszych t y p ó w w i ę z i s p o ł e c z n y c h . I t a k na p r z y k ł a d oddawanie h o n o r ó w przez salutowanie (por. przypis n r 2) w w o j s k u jest z e w n ę t r z n ą o z n a k ą d y s c y p l i n y i s p o i s t o ś c i oraz k o l e ż e ń ­ stwa, a t a k ż e w y r a z e m szacunku dla p r z e ł o ż o n y c h i starszych. Gesty socjotechniczne w r a z z w y p o w i a d a n y m i s ł o w a m i , zazwyczaj ściśle o k r e ­ ślonymi, współtworzą r d z e ń wszelkich zwyczajów, czyli zespołów nie­ p r z y p a d k o w y c h z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i i jednostek . 1 9 Natomiast gesty i n f o r m u j ą c e , k l a s y f i k o w a n e tak ze w z g l ę d u na i c h do­ m i n u j ą c ą funkcję semantyczną, służą wzajemnemu komunikowaniu się !G Por. T. M i l e w s k i , Językoznawstwo, Warszawa 1969, s. 15. " Tamże, s. 17-18. > O mechanizmie selekcji i scalania treści kulturowych w zespoły pisze J . S. B y s t r o ń (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Por. J . O l ę d z k i . Szukanie serdecznego palca. Zwyczaj mówienia „Tak" i „Nie", „Argumenty", nr 32: 1970. Znakomity przykład zwyczaju jako całości spójnej, komunikatywnej dla otoczenia i powiązanej ściśle z całością określonej kultury zbiorowości lub jednostki, podaje fragmenty książki J . W e y s s e n h o f f a, Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (Warszawa 1898, s. 91-92): „Trzeba było widzieć stopniowaną serię jego ukłonów, uśmiechów i uściśnięć rąk. Bystry spostrzegacz, gdyby nie znał warszawskiego »towarzystwa«, mógłby ułożyć całą jego hierarchię i budżet, patrząc na pana Zygmunta [...] Pieniądzom bez nazwiska kła­ niał się Podfilipski poważnie, długim, sztywnym poruszeniem niepokalanego cy­ lindra. Nazwiska bez pieniędzy w i t a ł ukłonem, wyrażającym jakby litosne w s p ó ł ­ czucie. Dopiero gdy [...] zeszło się nazwisko z pieniędzmi i to w osobie ładnej kobiety, pan Zygmunt przesadzał w finezjach swego wybornego wychowania." э 19 �64 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK 2 0 w s z ę d z i e t a m , gdzie nie m o ż n a p o s ł u ż y ć s i ę g ł o s e m . K a ż d y k o d t a k i c h i n f o r m u j ą c y c h z n a k ó w gestycznych „ p o s i a d a l e k s y k ę (zasób e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h ) , s y n t a k s ę ( a r s e n a ł dozwolonych ś r o d k ó w k o n s t r u o w a n i a informacji) i s e m a n t y k ę . R o l ą s e m a n t y k i jest o c z y w i ś c i e „ ł ą c z y ć n i e w i ­ d z i a l n y m i n i ć m i pewne i n f o r m a c y j n e e l e m e n t y k o d u i konstruowane w n i m informacje z o d n o ś n y m i f r a g m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i " . I t a k ze w z g l ę d u na to, że maska z gazy u t r u d n i a c h i r u r g o w i w trakcie operacji wydawanie poleceń głosem, w n i e k t ó r y c h zespołach chirurgicznych ustalił się zwyczaj porozumiewania s i ę c h i r u r g a z i n s t r u m e n t a r i u s z k ą p r z y pomo­ cy u m o w n y c h g e s t ó w r ę k i ( o z n a c z a j ą c y c h odpowiednio n o ż y c z k i , kleszczy­ k i , i m a d ł o do szycia itd.), c o znakomicie u ł a t w i a w s p ó ł p r a c ę w sytuacjach, k i e d y liczy s i ę k a ż d a sekunda. 2 1 W t y m momencie m o ż n a z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a w s t ę p n e , p r z y s t ę p u j ą c dalej do szkicowego u p o r z ą d k o w a n i a danych t y c z ą c y c h s i ę d w ó c h w s p ó ł ­ c z e ś n i e stosowanych s y s t e m ó w g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h . T a k w i ę c niniejsze m a t e r i a ł y do „ A l c h e m i i g e s t ó w " o m a w i a j ą szkolne i w i ę z i e n n e alfabety daktylograficzne oraz gesty u ż y w a n e dla w y m i a n y i n f o r m a c j i m i ę d z y szo­ f e r a m i s a m o c h o d ó w a z a t r z y m u j ą c y m i pojazdy autostopowiczami. Obydwa k o d y u ż y t k o w a n e i u t r z y m y w a n e s ą p r z y ż y c i u przez m a ł e , nieformalne g r u p y . T r e ś c i k u l t u r o w e k o n s t y t u u j ą c e r o z p a t r y w a n e t u systemy z n a k ó w z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z i n n y c h , znacznie szerszych u k ł a d ó w i zaadoptowane do potrzeb o w y c h efemerycznych n i e k i e d y g r u p ludzkich, k t ó r y c h część czasami s t a n o w i m y . Jest to p o w ó d , k t ó r y m i m o w s z e l k i c h i s t o t n y c h r ó ż n i c m i ę d z y o m a w i a n y m i kodami, u s p r a w i e d l i w i a o m ó w i e n i e i c h w ramach jednego szkicu. A L F A B E T Y DAKTYLOGRAFICZNE — ARGOT S Z K O L N Y I WIĘZIENNY Podobnie j a k j ę z y k i etniczne, k t ó r e powszechnie i o g ó l n o n a r o d o w o sto­ sowane w m o w i e i p i ś m i e w postaciach l i t e r a c k i c h p o s i a d a j ą r ó w n o c z e ś n i e swe g w a r y i ś r o d o w i s k o w e ż a r g o n y , t a k i d a k t y l o g r a f i c z n y alfabet w y p r a ­ c o w a n y na u ż y t e k g ł u c h o n i e m y c h przejawia s i ę n i e k i e d y w postaci specy­ ficznego szkolnego l u b w i ę z i e n n e g o argot. Idea alfabetu daktylograficznego polega na p r z y p o r z ą d k o w a n i u k o l e j ­ n y m l i t e r o m a b e c a d ł a o d p o w i e d n i c h z n a k ó w gestycznych. Ta zasada k o n - 2 0 Systemami mniej lub bardziej jednoznacznych znaków gestycznych w Pol­ sce posługują s i ę : kierowcy samochodów, autostopowicze, płetwonurkowie, trese­ rzy psów, milicjanci służby ruchu, dowódcy pododdziałów piechoty, więźniowie, myśliwi, uczniowie w szkołach, sędziowie sportowi, głuchoniemi, operatorzy dźwi­ gów, chirurdzy, wreszcie operatorzy reflektorów i kamer telewizyjnych. H. G r e n i e w s k i , Informacja nasza powszednia, „Kultura", nr 31: 1971. 21 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 65 2 2 s t r u k c y j n a d o t y c z y ć m o ż e w n i e k t ó r y c h sytuacjach t a k ż e i c y f r . Sfor­ m u ł o w a n a t a k l e k s y k a i syntaksa k o d u daktylograficznego u m o ż l i w i a c a ł ­ k o w i t ą a d a p t a c j ę r e g u ł s k ł a d n i o b o w i ą z u j ą c e j na gruncie k o d u e t n i c z n y c h j ę z y k ó w pisanych. W t e n s p o s ó b sygnalizowanie k o l e j n y c h z n a k ó w gestycznych, o d p o w i a d a j ą c y c h l i t e r o m danego t e k s t u , u m o ż l i w i a p r z e s ł a n i e do­ w o l n e j i k o m p l e t n e j w i a d o m o ś c i do o d b i o r c y , r ó w n i e skutecznie, j a k za p o m o c ą szkolnej „ ś c i ą g a w k i " czy w i ę z i e n n e g o „ g r y p s u " (tajnego 2 3 listu) . Jest t o zatem z p u n k t u w i d z e n i a s e m i o t y k i o t w a r t y system z n a k ó w . P r ó b u j ą c u s y s t e m a t y z o w a ć posiadane i n f o r m a c j e na t e m a t miejsca, cza­ su, sposobu w y u c z e n i a s i ę przez i n f o r m a t o r a oraz u ż y t k o w a n i a zarejestro­ w a n y c h przeze m n i e a l f a b e t ó w gestycznych o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e ze­ stawienie (ryc. 1): 1. Gdańsk, 1949-1951, wyuczony i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawo­ wej, w klasie V I i V I I wskutek instrukcji kolegów. System nieznany nauczycielom używany był do podpowiadania na lekcjach. 2. Zakopane, 1953-1959, wyuczony samorzutnie przez obserwację kolegów w m ę ­ skim internacie prowadzonym przez zakonnice. Według informatora system znaków miał podobno przywędrować wraz z ludźmi z powstania warszawskiego 1944, po­ wiązanych z konspiracyjnymi oddziałami Szarych Szeregów. System znany był zakonnicom-wychowawczyniom, nieznany jednakże matce przełożonej. Gesty rzadko stosowane w szkole, najczęściej u ż y w a n e były w zabawach dla przekazania „ce­ prom" informacji tak, aby nie były rozumiane przez rówieśników „górali", co satysfakcjonowało użytkowników kodu gestycznego. 3. Warszawa, 1956-1959, wyuczony samorzutnie i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawowej do podpowiadania na lekcjach historii, geografii i biologii („lite­ rowano" nazwiska, miejscowości, nazwy zwierząt — w sposób najprawdopodobniej nieznany nauczycielom). 4. Warszawa, 1958-1962, w y m y ś l o n y przez informatora i użytkowany przez uczniów koedukacyjnej szkoły podstawowej, nieznany nauczycielom. System używany był do podpowiadania jako sposób wspomagający podpowiedzi ustne. 5. Warszawa, wyuczony samorzutnie w czasie wycieczek dzieci głuchoniemych z har­ cerską drużyną (znaki te u ż y w a n e były przez nie do kontaktów z dziećmi zdro- 2 2 Ogólną tego typu ideę w sposób groteskowy rozwija E . N i z i u r s k i (Nie­ wiarygodne przygody Marka Piegusa, Warszawa 1967): „Musisz s i ę tego nauczyć. Dyżurni zawsze podpowiadają mi moim specjalnym szyfrem fizjologicznym. Z a ­ pamiętaj sygnały. Dotknąć czoła znaczy »jeden«, dotknąć nosa — »dwa«, dotknąć brody — »trzy«, dotknąć ucha — »cztery«, nadąć policzki — »pięć«, zrobić ryjek — »sześć«, zęby wyszczerzyć — »siedem«, język pokazać — »osiem«, kaszlnąć — »dziewięć«, ziewnąć »zero«, drapać się jedną ręką — »odjąć«, drapać s i ę dwoma — »dodać«, pięść pokazać — »pomnożyć«, dwie pięści pokazać — »podzielić« [...]". Nic w i ę c dziwnego, że wg informatora, który o d b y w a ł karę więzienia w Siedl­ cach, przekazywanie wiadomości alfabetem daktylograficznym nazywano „grypso­ waniem" lub „pisaniem". Inne gwarowe nazwy występujące w Polsce to „łapki", »grypsera", „grypsera na łapkach", „nawijka", „różaniec". 2 3 5 — Etnografia Poiska, XVII/2 �66 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 67 ���inne powtórz pomyłka koniec Х - X X X X X X X luk) X X X ••о X X о м X 1 X X >< • -о X X X хотою м OJ • -о Язь СП Язь X raiovw z s n a a v i sš С* X 0¿ �71 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW wymi), następnie wykorzystany został w 1968 w X I klasie żeńskiego liceum ogólno­ kształcącego, gdzie był świadomie rozpropagowany do podpowiadania na lekcjach. Nieznany nauczycielom, posługiwano się nim także sporadycznie w kawiarni do rozmów między odległymi stolikami. 6. Siedlce, 1969-1970, wyuczony wskutek instrukcji współwięźniów. System znaków określony jako „pisanie", „grypsowanie", wg informatora ma być identyczny z alfa­ betami głuchoniemych. U ż y w a n y do rozmów przez okna cel, także do r o z m ó w na dziedzińcu w i ę z i e n n y m oraz do przekazywania wiadomości, próśb o papierosy itp. ludziom na ulicy, widzianym z wysokości okna więziennego. 7. Rzym, system znany podobno powszechnie i współcześnie w całych Włoszech, wg informatora Włocha stosowany do rozmów z okien ponad szerokimi ulicami oraz w czasie zabaw dziecięcych na ulicy. C z y n n i k ó w s t a n o w i ą c y c h o u ż y t k o w a n i u a l f a b e t ó w gestycznych d u b l u ­ j ą c y c h i z a s t ę p u j ą c y c h m o w ę jest k i l k a . A w i ę c u ż y w a się i c h ze w z g l ę d u na p o t r z e b ę zachowania s k r y t o ś c i f a k t u i n f o r m o w a n i a i k o n i e c z n o ś ć zacho­ w a n i a t a j n o ś c i przekazywanej t r e ś c i . Jest t o nadzwyczaj w a ż n e dla u c z n i ó w w t r a k c i e p o d p o w i a d a n i a sobie w szkole, j a k i dla zarówno więźniów, gdy u s i ł u j ą u z g o d n i ć zeznania, u s t a l i ć s p o s ó b p r z e s ł a n i a g r y p s u , p o z y s k a ć papierosy czy wreszcie z o r g a n i z o w a ć j a k i k o l w i e k k i e m jest k o n i e c z n o ś ć n a w i ą z a n i a dystanse p r z e r a s t a j ą c e spisek. I n n y m i utrzymania efektywnej skuteczne u ż y c i e g ł o s u 2 4 czynni­ łączności na . Wreszcie swobodne, bo tajne, k o m u n i k o w a n i e s i ę w b r e w r e g u l a m i n o m b ą d ź t e ż w o b e c n o ś c i o s ó b w r o g i c h czy p o s t r o n n y c h jest dla u ż y t k o w n i k ó w k o d u z n a k ó w gestycznych ź r ó d ł e m satysfakcji 2 4 2 5 . M o w ę normalnie głośną słyszymy z odległości ok. 30 m, szept z odległości 6-7 m. „Kontakty zewnętrzne za pomocą kodu »łapki« dochodzą do skutku, gdy okna pawilonu więziennego w y c h o d z ą na ulicę lub gdy można je dojrzeć z ze­ wnątrz (nie s ą zasłonięte wysokim murem). Osoby kontaktujące się z w i ę ź n i e m porozumiewają się z nim, stojąc w oknie na wysokim piętrze lub na dachu budynku w pobliżu więzienia. Przy »nadawaniu« na w i ę k s z e odległości zachodzi czasem potrzeba kilkakrotnego powtarzania jednej litery. Dla osiągnięcia lepszej widocz­ ności kontaktujący się z w i ę ź n i e m ubierają się często w ciemne ubranie i jasne rękawiczki". (J. M o r a w s k i ) , Gestowe i mimiczne kody przestępców, „Problemy Kryminalistyki", nr 58: 1965). Ten sam autor, o m a w i a j ą c komunikowanie s i ę w i ę ź ­ n i ó w między sobą, pisze: „[...] porozumiewają s i ę wspólnicy osadzeni w związku z jedną sprawą, kobiety z mężczyznami osadzonymi w sąsiednich pawilonach, spa­ cerujący — z przebywającymi w celach. Na spacerze w i ę ź n i o w i e »nadają« trzyma­ jąc ręce na wysokości pasa i wykorzystując każdą chwilę nieuwagi strażnika. Po­ trafią n a d a w a ć alfabet z każdej pozycji, nawet trzymając ręce z tyłu." Nielegalne kontakty w więzieniach stanowią ok. 30% wszystkich wykroczeń regulaminowych. G w a ł t o w n y rozwój kodów gestycznych i mimicznych w więzieniach datuje s i ę na okres tendencji do izolowania od siebie w i ę ź n i ó w w pojedynczych celach oraz przy wprowadzaniu zakazu używania mowy w czasie pracy. Por. J . M o r a w s k i , Z problematyki nielegalnych kontaktów —- porozumiewanie się w więzieniu, „Przegląd Penitencjarny", nr 1(5): 1965. 2 5 �72 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK W t e n s p o s ó b gest zrazu i n f o r m a c y j n y nabiera w a l o r ó w socjotechnicz­ n y c h , a l b o w i e m staje s i ę w y r a z e m s o l i d a r n o ś c i p o s ł u g u j ą c y c h s i ę n i m l u ­ dzi, a j e d n o c z e ś n i e t a k ż e w y r a z e m p r z y n a l e ż n o ś c i do w ą s k i e j g r u p y w t a ­ jemniczonych, a w i ę c o s ó b zaufanych. F a k t e m u j a w n i a j ą c y m s i ę dopiero p r z y p o r ó w n y w a n i u m a t e r i a ł ó w o d ­ n o s z ą c y c h s i ę do a l f a b e t ó w daktylograficznych, u ż y t k o w a n y c h w r ó ż n y c h p u n k t a c h P o l s k i na przestrzeni m i n i o n y c h ostatnich 20 lat, jest i c h w i e l k i e , wzajemne p o d o b i e ń s t w o . D o t y c z y t o z a r ó w n o rejestrowanych przeze m n i e serii a l f a b e t ó w „ s z k o l n y c h " , j a k i alfabetu „ w i ę z i e n n e g o " . P o d o b i e ń s t w o zawiera s i ę n i e t y l k o w i d e n t y c z n o ś c i d u ż e j części u ż y ­ w a n y c h g e s t ó w , ale t a k ż e i w t y m , ż e w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie w y p a d k ó w s t a n o w i ą one d o s ł o w n ą i m i t a c j ę graficznego w y g l ą d u z n a k ó w d r u k a r s k i c h p r z y j ę t y c h d l a j ę z y k a polskiego. Z a t e m wszystkie prezentowane t u alfabety s t a n o w i ą c o ś znacznie w i ę ­ cej, n i ż z w y k ł ą s u b k u l t u r o w ą m u t a c j ę k s z t a ł t u g e s t ó w z a p o ż y c z o n y c h od głuchoniemych. Zmieniają bowiem ich pierwotną funkcję substytutu ż y ­ w e j m o w y , u p o d o b n i a j ą c s i ę w s w y m charakterze do p o d r ę c z n e g o (do­ s ł o w n i e ) telegrafu semaforowego. A fakt, że u ż y t y przed c h w i l ą t e r m i n w s w o i m g r e c k i m ź r ó d ł o z n a w s t w i e u k r y w a nieoczekiwanie s w ó j sens n a j ­ dawniejszy (sema = znak + p h o r ó s = n i o s ą c y ) , zamyka t e n fragment roz­ ważań misterną klamrą. 2 e 2 7 G R A A U T O S T O P O W Y C H GESTÓW K o d g e s t ó w u ż y w a n y c h z okazji t u r y s t y k i autostopowej, p o l e g a j ą c e j na n i e o d p ł a t n y m k o r z y s t a n i u z n a p o t y k a n y c h s a m o c h o d ó w za z g o d ą i c h k i e ­ r o w c ó w , u k s z t a ł t o w a ł s i ę w r a z z upowszechnieniem t r a k c j i samochodowej. W latach t r z y d z i e s t y c h sfera p r a k t y k i i t e o r i i g e s t ó w autostopowych b y ł a j u ż na t y l e r o z w i n i ę t a , ż e z o s t a ł a u j a w n i o n a i s p o ł e c z n i e zaakceptowana na u ż y t e k k a ż d e g o nowoczesnego m ę ż c z y z n y ż y j ą c e g o w U S A . 2 8 2 6 Z badań J . M o r a w s k i e g o (Z problematyki...) wynika, że we wszystkich więzieniach w Polsce u ż y w a n y jest jeden system alfabetu daktylograficznego, uzu­ pełniany „migami", tj. znakami zastępującymi całe, wyrazy. Na podstawie w ł a s ­ nych materiałów mogę stwierdzić, że między kodem daktylograficznym u ż y w a n y m w roku 1952 w obozie pracy OP 1 w Warszawie, a systemem u ż y w a n y m w roku 1.969 w w i ę z i e n i u w Siedlcach zachodzą minimalne różnice. Użytkowane są nie tylko kombinacje palców rąk, jak to ma miejsce w jedno­ ręcznych systemach daktylograficznych dla głuchoniemych, ale i także, znakomicie zwiększające czytelność komunikatów, gesty przedramienia oraz głowy. Znamienne jest również dodatkowe użytkowanie znaków gestycznych dla sygnalizacji s ł ó w typu: „pomyłka", „koniec wyrazu", „powtórz". W fabularnym filmie pt. „It happened one night" (1934, reż. F . Capra) z Clark Gable'em w roli głównej. 2 7 2 8 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 73 Zarejestrowana na obszarze P o l s k i leksyka omawianego k o d u s k ł a d a się z 28 z n a k ó w u ż y w a n y c h dla porozumiewania się w h a ł a s i e silnika po­ przez s z y b ę p ę d z ą c e g o samochodu na d o ś ć znaczne czasem odległości. Ge­ sty te z a s t ę p u j ą c a ł e w y r a z y , a nawet całe konstrukcje zdaniowe. A zatem, j e ś l i p o r ó w n a ć ze sposobami porozumiewania się g ł u c h o n i e m y c h , k o d ge­ s t ó w autostopowych odpowiada nie alfabetom d a k t y l o g r a f i c z n y m , lecz sy­ s t e m o w i „ m i g ó w " . K o d t w o r z ą d w i e serie p o d s t a w o w y c h g e s t ó w , autosto­ powicza i k i e r o w c y , k t ó r e m o ż n a zgodnie z p e w n y m i r e g u ł a m i syntaksy k o d u r e k o m b i n o w a ć , co u m o ż l i w i a prowadzenie specyficznego dialogu, z ł o żonegO' z najrozmaitszych z a p y t a ń , odpowiedzi i k o n t r o d p o w i e d z i : Z n a k i gestyczne a u t o s t o p o w i c z ó w (Ryc. 2a) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Jadę w tamtym kierunku Zatrzymaj się Auto — stop Jest nas dwie osoby, zatrzymaj s i ę Powiększ grono aniołków Niech ci się koła skrzyżują Rozpieprz się samochodem o kant sosny Niech ci powietrze z kół zejdzie Fallus z ciebie, nie człowiek Fallus z ciebie, nie człowiek Taak? Sam jesteś fallus i to rybi oraz na kaczych nogach Fallus z ciebie, długi jak b u ł a w a marszałkowska, a nie człowiek T y łobuzie Wyląduj w rowie Sikam na ciebie i twój samochód Pieprzę ciebie i t w ó j samochódi Będziesz siedział w więzieniu, taki jesteś chciwy Z n a k i gestyczne k i e r o w c ó w (Ryc. 2b) A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K. Wkrótce jadę z powrotem Wkrótce skręcam w prawo/lewo Wkrótce zatrzymuję się Mogę zabrać tylko trzy (tj. tyle, ile pokazanych palców) osoby Nie mogę zabrać Maszeruj dalej po szosie, maszeruj Puknij się w g ł o w ę Siądź mi na dachu Najpierw się ogól i umyj Taki fallus, jak cię zabiorę ze sobą Zapłacisz? W y m i e n i o n e gesty w y k o r z y s t u j ą zatem g ł ó w n i e silnie stereotypizowan ą p a n t o m i m ę d n i a codziennego i s ł u ż ą w 2/3 całej liczby z n a k ó w do w y r a ż a n i a s t a n ó w emocjonalnych. W n i e w i e l k i m t y l k o stopniu p o r u s z a j ą ���Bye. 2b — Znaki gestyczne kierowców �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" one p r o b l e m y t u r y s t y k i zmotoryzowanej, s t a n o w i ą c przede w s z y s t k i m na­ r z ę d z i e do wzajemnego w y z ł o ś l i w i a n i a , l ż e n i a i upokarzania o b y d w u k o ­ m u n i k u j ą c y c h s i ę stron . S t ą d t e ż system o m a w i a n y c h z n a k ó w s k ł a d a s i ę pozornie z g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h i w s w y m charakterze jest j a k najbar­ dziej socjotechniczny. 2 e Bliższa analiza c a ł o k s z t a ł t u m o ż l i w y c h z a c h o w a ń autostopowicza i k i e ­ r o w c y u j a w n i a zjawisko r ó w n i e z a s k a k u j ą c e , co p r z e w r o t n e : O t ó ż o ile m o ż l i w o ś c i w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a ( t j . miejsce w samochodzie oraz c h ę ć p o d r ó ż y d a n y m samochodem) rozpatrywane s ą c a ł k o w i c i e serio, to s p o s ó b , w j a k i i n t e r l o k u t o r z y r e a g u j ą na swoje zachowania, stanowi o d m i a n ę ope­ r y buffo . Dzieje s i ę tak, p o n i e w a ż o m a w i a n y system g e s t ó w w y d a j e się s t a n o w i ć s w o i s t ą g r ę , k r e o w a n ą k a ż d o r a z o w o m i ę d z y autostopowiczem a k i e r o w c ą z a t r z y m y w a n e g o pojazdu. Jest to gra, niekiedy psychologicznie nader w y r a f i n o w a n a , w k t ó r e j m o ż l i w o ś ć w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a „ d y ­ skutowana" jest za p o m o c ą l i c y t a c j i g e s t ó w - ż e t o n ó w i l u s t r u j ą c y c h r ó ż n e odcienie trzech symbolicznie p r z y b i e r a n y c h masek. S ą to maski ż y c z l i w o ś c i (np. gesty B , D,), l e k c e w a ż e n i a (np. gesty K , 16) oraz w r o g i e j złośliwości (np. gesty F, 8). 3 0 W y j a ś n i e n i a r e g u ł „ g r y autostopowych g e s t ó w " , a zatem syntaksy oma­ wianego k o d u dostarcza t u proponowany uproszczony model i k o n i c z n y (ryc. 3). T w o r z y go k i l k a n a ś c i e s p r z ę ż o n y c h ze s o b ą b l o k ó w , wzajemnie się w a r u n k u j ą c y c h , p o d s t a w o w y c h dla i n s t y t u c j i autostopu, sytuacji. Z a 2 9 O tym, jak silne emocje mogą wzbudzić niektóre z przytoczonych tu gestów, świadczy notatka w „Polityce" nr 46: 1970: „[...] psychiatra z Olsztyna informuje nas, że przeciwko tamtejszemu piłkarzowi wytoczono oskarżenie o to, że, cytujemy akt oskarżenia: »stojąc na bramce podczas meczu pokazywał dla publiczności rękę zgiętą w łokciu, na co publiczność była bardzo obrażona.« Bramkarz twierdzi, że rękę trzymał tak, jak zawsze. Przeczy też, jakoby swemu przełożonemu powiedział »odp... się«. Oskarżony utrzymuje, że przełożonego poprosił tylko, by s i ę odeń odstosunkował." Zabawne, choć nie dla freudysty, że z c h w i l ą posługiwania się gesta­ mi zamiast głosem, a w i ę c porzucając komunikację oralną na rzecz manualnej, tak często zaczynamy informować naszych interlokutorów o problemach ze sfery anal­ nej i genitalnej. Świadczy o tym dobitnie zdarzenie zarejestrowane przez jednego z informa­ torów: „Kiedy podniosłem do góry rękę, ciężarówka nieco zwolniła, a gdy dojeżdżała do mnie, kierowca o b e l ż y w i e zgiął rękę w łokciu i złośliwie się uśmiechając — pojechał dalej. Więc, żeby nie być rrtu dłużnym, prawą dłonią w y k o n a ł e m w ę ż y k o ­ waty ruch, a potem złączywszy obydwie dłonie, zrobiłem nimi w powietrzu parę kłapiących »niby-kroków«. Wówczas samochód zatrzymał się gwałtownie i z szo­ ferki wychylił się kierowca: »Te, student — zawołał — co to było?«, »A co pan mi pokazał? — spytałem.« „No, że taki falius, jak Polska cała, jak cię zabiorę ze sobą — odpowiedział szofer.« »Ano właśnie — zareplikowałem — właśnie, rybi i na kaczych nogach«. Szofer ciężarówki popatrzył na mnie przeciągle, z uznaniem, potem powiedział niedbale: »Takiś mądry?... no to siadaj, podwiozę ciebie«". 3 0 �cc > о н а И N S? > О н О с м Rye. 3. G r a autostopowych gestów �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 79 jego p o m o c ą m o ż n a p r z e ś l e d z i ć mechanizmy t w o r z e n i a s i ę r ó ż n o r o d n y c h serii atutostopowych g e s t ó w . Dokonana analiza ś w i a d c z y , że na gruncie omawianego k o d u p r z e k a z a ć m o ż n a d u ż ą i r ó ż n o r o d n ą , lecz zawsze s k o ń c z o n ą , liczbę k o m u n i k a t ó w . T y m s a m y m k o d t e n n a l e ż y u z n a ć za z a m k n i ę t y , aczkolwiek niezmiernie ela­ styczny system g e s t ó w s ł u ż ą c y c h z a r ó w n o k o m u n i k a c j i , j a k i n a w i ą z y w a ­ niu przelotnych więzi społecznych. 3 1 K o ń c z ą c w t y m punkcie całość r o z w a ż a ń , n a l e ż y z a u w a ż y ć , że przed­ stawiona w y ż e j p r ó b a formalizacji danych w y d a j e s i ę b y ć o b i e c u j ą c a n i e t y l k o na gruncie p a r a l i n g w i s t y k i , ale t a k ż e wskazuje na m o ż l i w o ś ć mode­ l o w a n i a w z g l ę d n i e n i e s k o m p l i k o w a n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . R ó w n o c z e ­ ś n i e m o ż n a t e ż s t w i e r d z i ć , że z a s a d n i c z ą p r z y c z y n ą powstawania o m ó w i o ­ n y c h k o d ó w gestycznych b y ł a podstawowa dla c z ł o w i e k a potrzeba porozu­ mienia się i kierowania więzi łączących z i n n y m i ludźmi. I dlatego t e ż , nic dziwnego, że gdy z a c h o d z ą pewne u k ł a d y kryzysowe, takie j a k r y g o r szkolny l u b w i ę z i e n n y , u k ł a d y t a k n i e w o l ą c e , j a k k l a t k a samochodu l u b odległości n i e p o k o n y w a l n e pieszo, w ó w c z a s k o n i e c z n o ś c i ą n i w e l u j ą c ą n a p i ę c i a staje s i ę o d w o ł a n i e c z ł o w i e k a do t y c h najprostszych f o r m k o n t a k t o w a n i a się, j a k i m i s ą gesty. S t a n o w i ą one najbardziej i n t y m ­ n ą f o r m ę p r z e ł a m y w a n i a milczenia, f o r m ę j e d n o c z e ś n i e historycznie n a j ­ starszą. 3 1 Oczywiście schemat sieci operacyjnej dla autostopu skonstruować można z dwóch punktów widzenia: kierowcy lub tak, jak ten właśnie, autostopowicza. W praktyce jednakże różnice dotyczą jedynie strony graficznej, albowiem oba m o ż l i w e „wzorce gry" stanowią swe komplementarne, lustrzane odbicia. Modelo­ wanie gry autostopowych gestów zacząć należy w punkcie S T A R T . Posuwanie się od „wydarzenia" do „wydarzenia" o d b y w a ć się może wzdłuż linii ciągłych lub przerywanych, zależnie od tego czy znajdujące się w centrum kolejno zaistniałej „sytuacji" — potwierdzamy ją, czy też negujemy. W ten sposób m o ż l i w e jest od­ tworzenie najrozmaitszych w a r i a n t ó w autostopowej gry gestów. �