9 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0af65b1942d3cf822ce07049a661ba4.pdf c003585d02a2cfe5d74c9c8a88b13d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1300 Title A name given to the resource Myszyniec i jego rola w tworzeniu więzi ponadlokalnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.61-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Klnografia Polska", I. X X X V : 1991, ?,. 2 PI. ISSN 0071-1861 W A N D A PAPROCKA ( I H K M P A N , Warszawa) M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI PONADLO KALNYCII Dla pokolenia etnografów, którzy w początkach lat pięćdziesiątych kończyli studia na Uniwersytecie Warszawskim, jak r ó w n i e ż na innych uczelniach w Polsce, Kurpiowska Puszcza Zielona była obszarem, na którym wielu z nich z d o b y w a ł o pierwsze d o ś w i a d c z e n i a w prowadzeniu badań terenowych. Niejed­ nokrotnie na tym tak bogatym i r ó ż n o r o d n y m kulturowo terenie zetknęli się po raz pierwszy z kulturą wsi i ż y c i e m jej m i e s z k a ń c ó w . N a l e ż y bowiem p a m i ę t a ć , że o k r e ś l o n e warunki polityczne tego okresu s p o w o d o w a ł y , że dla wielu s ł u c h a c z y studia na nowootwartym w tym czasie kierunku Historii Kultury Materialnej nie były wyborem ś w i a d o m y m i w o l n y m ale c z ę s t o j e d y n ą m o ż l i w o ś c i ą studiów, na które kierowały w ł a d z e uczelni. Stąd w ś r ó d p r z y s z ł y c h e t n o g r a f ó w znajdowali się ludzie, których zainteresowania dalekie były c z ę s t o od tych, z którymi chcieli z w i ą z a ć swoje przyszłe zawodo­ we ż y c i e . W tej sytuacji s z c z e g ó l n i e trudna rola przypadła profesorom repre­ z e n t u j ą c y m etnografię na studium H K M , którzy nie tylko pragnęli w p r o w a d z i ć nas w z ł o ż o n ą p r o b l e m a t y k ę lej dyscypliny ale także w z b u d z i ć zainteresowanie i pewien emocjonalny stosunek do przedmiotu przyszłych badań. Do tych o s ó b należał Kierownik Katedry Etnografii U W Prof. dr W i t o l d Dynowski i Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, która pracę w Katedrze łączyła z funkcją Kierownika Z a k ł a d u Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Pierwsze badania terenowe na obszarze Puszczy Zielonej prowadzone były w ramach M i ę d z y u c z e l n i a n y c h O b o z ó w Etnograficznych w latach 1952-54 pod kierunkiem Prof. dr Witolda Dynowskicgo, dalszą k o n t y n u a c j ę b a d a ń podjęto w 1954 r. w Z a k ł a d z i e Etnografii I H K M P A N . Tak j a k i w i e l u moich k o l e g ó w studiujących etnografię z a c z ę ł a m p o z n a w a ć szeroką i różnorodną problematykę kulturową i społeczną środowiska wiej­ skiego i p o d e j m o w a ć pierwsze próby badawcze w ł a ś n i e na terenie Kurpiowsz­ czyzny. Praca w Z a k ł a d z i e po ukończeniu s t u d i ó w pozwoliła k o n t y n u o w a ć badania na tym obszarze i wziąć udział w przygotowaniu monografii Kurpio­ wskiej Puszczy Zielonej opracowywanej pod kierunkiem Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej. Wieloletnie studia moich K o l e g ó w i moje nad k u l t u r ą l u d o w ą tego regionu analizowane w szerokim kontekście jego historycznego rozwoju i bogactwie p r o b l e m ó w składających się na k u l t u r o w ą i s p o ł e c z n ą o d r ę b n o ś ć tego obszaru z w i ą z a ł y na trwałe moje zainteresowania badawcze z Kurpiowsz­ czyzną. W tym lak niezwykle w a ż n y m dla k a ż d e g o etnografa okresie prowadzenia pierwszych prac badawczych, budowania i organizowania w ł a s n e g o warsztatu naukowego wiele z a w d z i ę c z a m Prof. Annie Kutrzeba-Pojnarowej. Jej ogromne �62 WANDA PAPROCKA z a a n g a ż o w a n i e w stworzenie zespołu, który realizował ten temat i pomoc udzielana k a ż d e m u z nas p r z y n i o s ł y rezultaty nie tylko w postaci 3-tomowej monografii Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, ale skłoniły wielu c z ł o n k ó w zespo­ łu do kontynuowania dalszych indywidualnych j u ż badań nad tym regionem. K u r p i o w s z c z y ź n i e poświęciłam dwie prace. Pierwsza dotyczy rzemiosła, c h a ł u p n i c t w a i p r z e m y s ł u domowego, druga - zmian, jakie nastąpiły na tym terenie w w y n i k u p r o c e s ó w u p r z e m y s ł o w i e n i a . Pomimo że moje p ó ź n i e j s z e zainteresowania naukowe szły w r ó ż n y c h kie­ runkach, a badania prowadzone były na innych terenach z a r ó w n o w kraju, jak i z a g r a n i c ą , to region kurpiowski i wyniesione z badań nad nim d o ś w i a d c z e n i a służyły i c z ę s t o i n s p i r o w a ł y t e m a t y k ę moich późniejszych prac. S ą d z ę , ż e najlepszym wyrazem trwałości z a i n t e r e s o w a ń K u r p i o w s z c z y z n ą jest ponowne podjęcie lego tematu. Tak jak wiele o s ó b w pewnym okresie swego życia powraca do w s p o m n i e ń m ł o d o ś c i nadając im znakomite formy literackie - pa­ m i ę t n i k ó w b ą d ź monografii wsi czy regionów, z którymi w i ą ż ą ich wspomnie­ nia rodzinne, tak dla mnie powrót do problematyki kurpiowskiej jest wyrazem p a m i ę c i dla emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , jakie t o w a r z y s z y ł o m o i m pier­ wszym badaniom naukowym. D r u k u j ą c fragment pracy poświęconej dziejom najstarszego o ś r o d k a kultu­ ralnego i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e g o Kurpiowszczyzny - M y s z y ń c a w tomie po­ ś w i ę c o n y m Prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej p r a g n ę w y r a z i ć Jej w d z i ę c z ­ n o ś ć za trud, s e r d e c z n ą o p i e k ę i czas, jaki poświęciła mnie i moim Kolegom w r o z w i n i ę c i u naszych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych i w przygotowaniu do pracy w lej dziedzinie. * ** Przyjmując, że o k r e ś l e n i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej odnosi się przede wszy­ stkim do s p o ł e c z n o ś c i z a m k n i ę t y c h granicami wsi lub o b e j m u j ą c y m i pewien szerszy kompleks terytorialny, w skład którego wchodzi kilka mniejszych jed­ nostek organizacji lokalnej, to w pojęciu więzi ponadlokalnych należy w i d z i e ć cały z e s p ó ł z a l e ż n o ś c i , jakie w y n i k a ł y z charakteru z w i ą z k ó w łączących tc s p o ł e c z n o ś c i lokalne. Do nich należy zaliczyć warunki fizjograficzne terenu i z w i ą z a n e z tym stosunki gospodarcze, strukturę s p o ł e c z n ą i z a w o d o w ą , w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą itp. Typy więzi, które t w o r z ą g r u p ę l o k a l n ą ( r o z u m i a n ą najczęściej jako ponad r o d z i n n ą s p o ł e c z n o ś ć wioskowa) zostają w i ę c poszerzone o związki rozwijają­ ce się na bazie w s p ó l n o t instytucjonalnych o charakterze ponadlokalnym, jak np. parafie, ośrodki administracji terenowej. M o g ą p o w s t a w a ć pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w konstytuujących i u m a c n i a j ą c y c h le więzi w d ł u g o ­ t r w a ł y m procesie historycznym lub t w o r z ą c y c h się w w y n i k u p r o c e s ó w ż y w i o ­ ł o w y c h . Do pierwszych można by zaliczyć m.in. wspomniane j u ż parafie czy ośrodki handlowe, do drugich - g w a ł t o w n i e rozwijające się w pewnym okresie ośrodki p r z e m y s ł o w e . W zależności od charakteru w y z n a c z n i k ó w określają­ cych rodzaj wzajemnych p o w i ą z a ń m o ż e m y m ó w i ć o ponadlokalnej więzi regionalnej. Przy czym dla lego typu z w i ą z k ó w s z c z e g ó l n i e istotnym jest poczucie ś w i a d o m o ś c i własnej o d r ę b n o ś c i ukształtowanej w o k r e ś l o n y c h wa­ runkach historycznych. �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 63 P o d s t a w o w ą rolę w konsolidowaniu się s p o ł e c z n o ś c i lokalnych o d g r y w a j ą o ś r o d k i , na gruncie k t ó r y c h realizowały się o k r e ś l o n e więzi ponadlokalne m i e s z k a ń c ó w danego terytorium. Do takich o ś r o d k ó w na terenie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza na obsza­ rze Puszczy Kurpiowskiej należy Myszyniec. P o c z ą t k o w o osada, później mia­ sto, a n a s t ę p n i e ponownie zdegradowany do roli osady, pełnił Myszyniec nie­ z a l e ż n i e od swego statusu od p o c z ą t k u swego istnienia bardzo w a ż n ą rolę, jako miejsce lokalizujące te wzajemne kontakty. W procesie k s z t a ł t o w a n i a się więzi ponadlokalnych z w i ą z k i m i ę d z y M y ­ s z y ń c e m i o t a c z a j ą c y m i go wsiami realizowane były przede wszystkim w sfe­ rze gospodarczej poprzez targi i jarmarki, s t a n o w i ą c e podstawowe ośrodki wymiany handlowej, przez rozwój sieci u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h i p r z e t w ó r s t w a s p o ż y w c z e g o (młyny, browary), w sferze administracyjnej, świeckiej przez urzędy w ł a d z y p a ń s t w o w e j i lokalnej, służbę ochrony publicznej, szkolnictwo. W sferze administracji kościelnej - poprzez z w i ą z k i w e w n ą t r z p a r a f i a l n e . K o ­ ś c i ó ł o d e g r a ł nie tylko bardzo istotną rolę w procesie historycznego rozwoju M y s z y ń c a , ale m i a ł b e z p o ś r e d n i w p ł y w na powstanie tego o ś r o d k a . Na p r z y k ł a d z i e M y s z y ń c a , jego historycznych i s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h dziejów, m o ż n a podjąć p r ó b ę odpowiedzi na pytanie o relacje m i ę d z y tego typu o ś r o d k i e m a o t a c z a j ą c ą s p o ł e c z n o ś c i ą wiejską, o s t o p i e ń zależności i mechani­ zmy j e realizowania. W przedstawionym artykule ukazane z o s t a n ą dzieje M y s z y ń c a od c h w i l i z a ł o ż e n i a na tym terenie misji jezuickiej w X V I I w. aż do utraty praw miejskich w 1870 r. Proces zasiedlania t e r e n ó w Puszczy Kurpiowskiej, o których wzmianki znajdują się w lustracjach i inwentarzach starostwa ł o m ż y ń s k i e g o , o s t r o ł ę c k i e ­ go i przasnyskiego, rozpoczyna się dopiero w k o ń c u X V I i na początku X V I I w. D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy Puszczy, jej granic rzek i jezior oraz administracyj­ nej p r z y n a l e ż n o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ę ś c i nie w s p o m i n a j ą o istnieniu sie­ dzib na terenie Puszczy poza dworami k s i ą ż ę c y m i . Obok m a t e r i a ł ó w pocho­ d z ą c y c h z lustracji posiadamy r ó w n i e ż dla tego okresu inne źródła, na których podstawie w y r a ź n i e j daje się określić charakter gospodarki kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej w X V I i X V I I w. Są to zbiory praw bartniczych starosty przasny­ skiego Krzysztofa Niszczyckiego z 1559 r. (Wójcicki, Niszczycki, 1843) i Sta­ nisława Skrodzkiego z 1616 r. ( K r y ń s k i , 1880) oraz przywilej Zygmunta II z 1630 r.~. M a t e r i a ł w nich zawarty potwierdza hipotezę, że pierwsza fala osadnicza nosi charakter sezonowy a karczunek lasów p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza b y ł w tym okresie dopiero w fazie p o c z ą t k o w e j . Druga p o ł o w a X V I I w. przynosi j u ż jednak w i ę k s z ą stabilizację o s i e d l e ń c z ą . Powstają osady śród­ leśne, k t ó r y c h l u d n o ś ć czerpie dochody z gospodarki l e ś n o w o d n e j . B y l i to więc bartnicy, m y ś l i w i , rybacy, rudnicy, smolarze itp. 1 O nasileniu p r o c e s ó w osadniczych świadczy dobitnie fakt podjęcia w tym czasie na terenie Puszczy d z i a ł a l n o ś c i misyjnej przez Zakon Jezuitów. Wiązało się to b e z p o ś r e d n i o z sytuacją w y z n a n i o w ą ludności osadzającej się w X V I I w . na terenie Puszczy Kurpiowskiej. M i e s z k a ń c y Puszczy byli z a r ó w n o katolika­ mi, j a k i protestantami. Ci ostatni przybywali z sąsiednich Prus, gdzie łuteranizm b y ł religią p a n u j ą c ą . G ł ó w n y m o ś r o d k i e m myśli protestanckiej po K r ó - �64 WANDA PAPROCKA lewcu była nadgraniczna miejscowość Kosinowo leżąca po stronie pruskiej w pro­ stej linii od Wizny. Bliskość północno-wschodniego Mazowsza pozwalała du­ chownym protestanckim objąć ten teren swoją działalnością i osiągać efekty wobec słabej sieci parafii katolickich (Historia Polski, t. 1, 1958, s. 271). W tym okresie istniały jedynie parafie w Ostrołęce, Nowogrodzie, Kolnic, Ł o m ż y . Duże odległości tych miejscowości od centralnych terenów Puszczy uniemożliwiały ludności uczestniczenie w życiu religijnym parafii (Jemielity, 1975, s. 8). Z r o d z i ł o to p o t r z e b ę organizowania nowych o ś r o d k ó w u m a c n i a j ą c y c h w i a r ę katolicką w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Puszczy. Specyficzne warunki fizjograficzne, słaba sieć o s i e d l e ń c z a , potrzeba objęcia działalnością d u s z p a s t e r s k ą znacznego obszaru skłoniły diecezję płocką, której ten obszar podlegał, do utworzenia misji p o w i e r z a j ą c jej utworzenie zakonowi jezuitów. Sprowadzeni z 1564 r. przez kardynała St. Hozjusza, biskupa w a r m i ń s k i e g o , na W a r m i ę dla utworzenia seminarium duchownego, w krótkim czasie objęli jezuici s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą inne tereny, m.in. Pułtuska i Łomży. Z a ł o ż o n e w 1609 r. kolegium ł o m ż y ń s k i e w 1641 r. liczyło już 12 ojców i 8 braci (Jemie­ lity, 1975, s. 8). S w o j ą działalnością d u s z p a s t e r s k ą objęli oni r ó w n i e ż tereny Puszczy. Pierwszy opis jej m i e s z k a ń c ó w z polowy X V I I w. z a w d z i ę c z a m y jezuicie Ł u k a s z o w i K o ś c i e s z a - Z a l u s k i e m u (1911). W y b ó r m i e j s c a dla utworze­ nia misji jezuickiej podyktowany był prawdopodobnie dogodnym p o ł o ż e n i e m na trakcie do Ostrołęki i Kolna na p o ł u d n i e , do Prus przez Rozłogi i do Szczytna na północ (Pokropek, 1965, s. 23). Na wybudowanie misji na terenie Puszczy, będącej k r ó l e w s z c z y z n ą , w ł a d z e kościelne u z y s k a ć musiały z g o d ę króla i jego m o ż n ą protekcję w otrzymaniu n i e z b ę d n y c h dla jej istnienia przywilejów. P i e r w s z ą z g o d ę na wybudowanie misji uzyskali jezuici od Jana Kazimierza za ł a s k a w y m wstawiennictwem jego żony M a r i i L u d w i k i Gon/agi. 22 grudnia 1650 r. król nadal wiosce Myszyniec przywilej na trzy targi: w Ś w i ę t o Zwiastowania NMP, w w i g i l i ę T r ó j c y Świętej i w wigilię Ś w i ę t e g o Marcina. W tym dokumencie po raz pierwszy w y s t ę p u j e nazwa Myszyniec, która - jak się powszechnie uważa - pochodzi od słowa „misja". D o c h ó d z tych targów miał s t a n o w i ć u p o s a ż e n i e nowo zbudowanej kaplicy. W cztery Jata później 15 lutego 1654 r. król Jan Kazimierz p o w t ó r n y m przywilejem p o t w i e r d z i ł prawo j e z u i t ó w do pobytu przy wystawionej kaplicy, n a d a ł im grunt na postawienie domu, z a ł o ż e n i e ogrodu, p o z w o l i ł na w y r ą b drzewa z Puszczy do budowy i na potrzeby domowe (Jemielity, 1975, s. 8-9)". Rozszerza te przywileje król Jan I I I Sobieski, przeznaczając na potrzeby j e z u i t ó w trzy łany w lasach starostwa o s t r o ł ę c k i e g o oraz z e z w a l a j ą c na w y b u ­ dowanie szkoły, browaru i karczmy, a także na prowadzenie wyszynku (Przy­ wileje... 1828, s. J 32-134). W 1718 r. August II rozszerzy! przywilej j e z u i t ó w na prawo odbywania cotygodniowych targów w wiosce Myszyniec, inaczej zwanej Jczupole (nazwa la nie powtarza się j u ż w ż a d n y c h dalszych dokumen­ tach). Misja Myszy niecka p o d l e g a ł a b e z p o ś r e d n i o kolegium j e z u i c k i e m u w Ł o m ż y (Jemielity, 1975, s. 10; Słownik Geograficzny..., 1885, s. 839). Dzięki dokonywanym przez zakon j e z u i t ó w spisom (Catalogas Dispositionis Personarum Provinciae Litliuanea Societalis Jesn) z a c h o w a ł się imienny spis z a k o n n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Puszczy. Po raz pierwszy w 1675 r. w tym spisie przy nazwisku S. Karwacki zaznaczono „missionarins in sylvia" (misjo- �65 M Y S Z Y N I E C I JEGO ROLA W TWORZENIU WIĘZI l'ONADLOKAI JNYCTI narz w lasach), a rok polem „missionariits in limitilms Prussiae" (misjonarz na pograniczu Prus) (Jemieliiy , 1975, s. 10). Od 1690 r. o k r e ś l o n e zostaje w y r a ź ­ nie missionarius Myszynensis. A w roku 1701 wymieniony zostaje Stanisław Sarnowski superior missionis Mysinensis oraz Piolr Ellerl missionarius My si­ nensis^. W 1707 r. jest j u ż trzech misjonarzy. Liczba ta występuje r ó w n i e ż w ź r ó d ł a c h z 1728 r. . W n a s t ę p n y c h latach (173 1-1732, 1737-1738) przebywa dodatkowo w misji brat zakonny, do klórcgo o b o w i ą z k ó w należy zajmowanie się ogrodem i s z k o ł ą . Czterech misjonarzy pozostaje do końca istnienia misji, która dekretem Stanisława Augusta z dnia 13 stycznia J 774 r. zmieniona zostaje na probostwo, gdzie jezuici pozostają jako księża diecezjalni. Biskup płocki M . J. Poniatowski z o b o w i ą z a ł proboszcza, aby u t r z y m y w a ł stale czterech w i k a r i u ­ szy. O ś r o d k i e m parafii myszynieckiej w najwcześniejszych okresach zasiedla­ nia Puszczy była kaplica, następnie drewniany, a później murowany kościół. Pierwsza zbudowana świątynia, obok której z a ł o ż o n o cmentarz w 1694 г., istniała do 1698 r. W tym roku pobudowano świątynię, dzięki staraniom ojców misjonarzy, daninie m i e s z k a ń c ó w Puszczy i poparciu starosty o s t r o ł ę c k i e g o Jana Kosa. P o w i ę k s z o n o także cmentarz i wystawiono dom mieszkalny dla z a k o n n i k ó w . Do nowo wybudowanego kościoła przeniesiono z Ł o m ż y c z ę ś ć w y p o s a ż e n i a . Opis kościoła z 1701 r. świadczy już. o znacznie bogatszym w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m . W sprawozdaniach przełożo­ nego ł o m ż y ń s k i e g o kościół len nazwany byl „ b a z y l i k ą " . 6 7 6 9 Nowa świątynia jeszcze silniej skupiała wiernych. Bazylika ta została zni­ szczona podczas wojen szwedzkich. Z lego okresu najtragiczniejszy był rok 1708. Wojska szwedzkie pod w o d z ą Karola X l i , zmierzając na L i t w ę , przecią­ gały przez P u s z c z ę , aby w y s t ą p i ć przeciw wojskom saskim i rosyjskim. W ob­ ronie swych siedzib Kurpie chwycili za broń i d o s z ł o do słynnej bitwy koło Izw. K o p a ń s k i e g o Moślu tuż pod M y s z y ń c e m . Z w y c i ę s t w o S z w e d ó w i zdobycie przez nich M y s z y ń c a miało dla lego miasta tragiczne konsekwencje. Wojska szwedzkie z n i s z c z y ł y Myszyniec i spaliły k o ś c i ó ł . W A r c h i w u m Rzymskim Towarzystwa Jezusowego z a c h o w a ł się opis zniszczenia i grabienia kościoła oraz uprowadzenia znajdujących się w nim ojców. 1 0 Po paru m i e s i ą c a c h jezuici przystąpili do budowy nowej świątyni. J e d n a k ż e wobec braku pomocy ze strony parafian zajętych likwidowaniem z n i s z c z e ń we w ł a s n y c h gospodarstwach, do budowy p r z y s t ą p i o n o dopiero w 1719 r . , a za­ k o ń c z o n o j ą o k o ł o 1723 x } ~ . Konsekracja kościoła nastąpiła w 1755 r. dokona­ na przez biskupa Józefa Eustachego Ś z e m b c k a ' \ Kościół ten p r z e t r w a ł do początku naszego stulecia. Zbudowany był z drzewa, o długości okolo 36 m, s z e r o k o ś c i 12 m i w y s o k o ś c i 11 m. P o s i a d a ł trzy w i e ż e z a k o ń c z o n e k r z y ż a m i . Dach byl pokryly k l i ń c e m . W 1723 r. z n a j d o w a ł o się tu siedem ollarzy, w 1775 już d w a n a ś c i e , a w 1826 c z t e r n a ś c i e , w k a ż d y m z nich p r z e w a ż n i e dwa obrazy. Z biegiem lat kościół niszczał i w y m a g a ł r e m o n t ó w . Dokonywano ich kilka­ krotnie, n a j w i ę k s z e prace podjęto w 1872 r. W ó w c z a s m.in. zmniejszono liczbę ołtarzy i pokryto dach blachą. 11 ! Charakterystycznym elementem kompleksu k o ś c i e l n e g o była dzwonnica. Jest to najstarsza budowla murowana kurpiowszczyzny, która powstała pra­ wdopodobnie w 1754 r. Znajduje s i e w niej brama wejściowa, a przylegające �66 WANDA PAPROCKA do niej z obu stron p r z y b u d ó w k i d a w a ł y prawdopodobnie schronienie wiernym, którzy w czasie w i ę k s z y c h uroczystości religijnych nie mogli p o m i e ś c i ć się w k o ś c i e l e . Wieża myszyniecka byla r ó w n i e ż miejscem odbywania kar. Ś w i a d ­ c z ą o tym wmurowane po obu stronach bramy ż e l a z n e kuny oraz znajdujące się pod nią lochy (Jemielity, 1975, s. 25-26). Zgodnie z postawionym na początku artykułu pytaniem badawczym doty­ c z ą c y m roli M y s z y ń c a w powstawaniu więzi ponadlokalnych m i e s z k a ń c ó w Puszczy Kurpiowskiej, należy z a s t a n o w i ć się, jak k s z t a ł t o w a ł się len proces w okresie powstania i działania na tym terenie misji jezuickiej. M i s j i , dzięki której r o z w i n ę ł a się osada, a n a s t ę p n i e miasto Myszyniec. Zakres terytorialny o d d z i a ł y w a n i a misji w pierwszym okresie po jej z a ł o ż e n i u realizowany poprzez duszpasterskie w ę d r ó w k i misjonarzy był szeroki, biorąc pod u w a g ę warunki fizjograficzne tego terenu, przede wszystkim trudno d o s t ę p n e bory. Powołując się na lustrację p r z e p r o w a d z o n ą w 1673 г., L u d w i k K r z y w i c k i (1962, s. 525) stwierdza, że w Puszczy było w tym czasie „ b a r t n i k ó w okolo 60-70, nadto 6 smolarzy, 4 rudy, 3 osady k i l k o w ł o k o w e i kilka nowoosadzonych osiedli w Puszczy prócz kilku drobnych o których w lustracji przemilcza­ no. L u d n o ś ć ó w c z e s n a na puszczy o s t r o ł ę c k i e j , tj. w 1673 r. w ż a d n y m razie nie p r z e w y ż s z a ł a tysiąca g ł ó w " . O a k t y w n o ś c i misjonarzy jezuickich świadczy fakt, że w 1706 r. udali się w p o d r ó ż 489 razy, a w 1711 r. wyruszyli 88 razy na pogranicze Prus i Mazo­ wsza (Jemielity, 1975, s. 12). W rocznikach kolegium ł o m ż y ń s k i e g o są efekty tej działalności misyjnej, d o t y c z ą c e j spowiedzi, chrztów, n a w r ó c e ń z luteranizmu i p r a w o s ł a w i a miesz­ k a ń c ó w Puszczy. Tak np. w 1689 r. wyspowiadali oni 334 osoby, nawrócili z luteranizmu 5. W 1693 r. ochrzcili J04 dzieci, 386 o s ó b wyspowiadali. W 1699 r. dzieci ochrzcili 196, 3 osoby nawrócili, 28 parom udzielili ś l u b ó w . P o n i e w a ż w rzadkich przypadkach udzielano p o s ł u g religijnych w domach (poza chorymi i u m i e r a j ą c y m i ) kościół myszyniecki s t a n o w i ł o ś r o d e k konta­ ktowania się ludności mieszkającej na terenie Puszczy i na jej pograniczach. I n t e g r o w a ł s p o ł e c z n o ś ć wiejską roczny c y k l świąt k o ś c i e l n y c h . U m a c n i a ł y także z w i ą z e k z k o ś c i o ł e m uroczystości rodzinne, j a k chrzty, śluby, pogrzeby. O w i e l k o ś c i z g r o m a d z e ń ludności kurpiowskiej z okazji świąt świadczy fakt, ż e kościół, k t ó r e g o b u d o w ę r o z p o c z ę t o w 1719 г., m i a ł p o m i e ś c i ć 3 tys. o s ó b . 1 4 1 5 Poza realizowaniem więzi wyznaniowej misja o d g r y w a ł a rolę w życiu go­ spodarczym regionu. Targi, o d b y w a j ą c e się p o c z ą t k o w o trzy razy do roku, ściągały l u d n o ś ć z terenu Puszczy dla dokonywania wymiany handlowej. Przy­ wilej króla Jana I I I Sobieskiego dla 0 0 . Jezuitów z 1677 r. o b e j m o w a ł r ó w n i e ż prawo wybudowania browaru i karczmy, a także zezwolenie na prowadzenie wyszynku Z w i ę k s z a j ą c e s i ę znaczenie handlowe M y s z y ń c a znajduje wyraz w wyda­ nym w 1718 r. przez Augusta II przywileju na cotygodniowe targi w niedziele. O tworzącej się w o k ó ł misji osadzie i jej rozmiarach mamy informacje dopiero z k o ń c a X V I I I w. W e d ł u g lustracji starostwa o s t r o ł ę c k i e g o z 1789 г., na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o „ o p r ó c z licznego zabudowania znajduje się w i e l u r z e m i e ś l n i k ó w , garbarzy, drejarzy, stolarzy, kołodziejów, garncarzy, pie­ karzy" . 17 �M Y S Z Y N I E C I J E G O R 0 1 . A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A D I . O K A L N Y C H 67 O roli gospodarczej osady misyjnej i korzyściach p ł y n ą c y c h z rozwijające­ go się handlu i rzemiosła świadczy fakt, ż e od p o ł o w y X V I I I w. starostowie o s t r o ł ę c c y ograniczali uprawnienia i przywileje j e z u i t ó w , d ą ż ą c do udziału w dochodach. Ostatecznym r o z w i ą z a n i e m tego problemu było z a ł o ż e n i e nowe­ go osiedla. T w ó r c ą nowej osady b y ł s m o l a r z Marcin zwany Martun, który osiadł po w o j n i e szwcdzko-polskicj na gruncie n a l e ż ą c y m do starosty o s t r o ł ę c k i e g o , którym w t y m okresie b y ł kanclerz koronny Jan M a ł a c h o w s k i . Na wykarczowanym gruncie o 10 staj i o d l e g ł y m od kościoła, Martun wraz z synami wysta­ w i l i obok smolarni budy mieszkalne. D a ł o to p o c z ą t e k osadnictwu na tym miejscu i d o p r o w a d z i ł o do powstania w 1741 r. osiedla zwanego Marluny, na terenie k t ó r e g o starostowie wystawili k a r c z m ę i zezwolili na organizowanie targów, c z e r p i ą c z nich dochody. W wymienionej p o w y ż e j j u ż lustracji z 1789 r. tak opisany jest Myszyniec, o k r e ś l a n y j a k o N o w y : „ Z a c z y n a się od strugi R o ż o g ą zwanej, na której jest staw zarosły zielskiem i k r z e w i n ą , na stawie tym jest młyn lecz dla zarośnięcia stawu, a przeto niedostatku wody rzadko mielący i ledwo na potrzeby browaru miewa w y d o ł a ć m o g ą c y . Za browarem i gruntami do niego p r z y ł ą c z o n y m i piaszczystymi i bagnistymi o staj i kilka wyżej rzeczona w i e ś Myszyniec N o w y czy M a r l u n y ma kształt w kwadrat wybudowana w ś r o d k u której stawiają leraz dom, k o m o r ę celną,. Grunta ta w i e ś ma piaszczyste i bagniste, lasów ż a d n y c h p r ó c z zarośli mniej zdatnych. Gospodarzy w tej wsi 23, 22 r z e m i e ś l n i k ó w , z a ś piekarzy 8, garncarzy 5, drejarzy 2, garbarzy 4. Gospodarze płacą c z y n s z ó w złotych 354 gr. 20. R z e m i e ś l n i c y płacą gajowego z l . 181. Z browaru wyżej wzmiankowanego i karczmy w lej wsi b ę d ą c e j , za propinację tudzież za miesz­ kalne od r z e m i e ś l n i k ó w i inne przychody za ś w i a d e c t w e m z ł o ż o n e g o kontraktu płaci J. R Zaleski d z i e r ż a w c z e złotych 4.000. Wieś ta b ę d ą c o mile tylko od granicy pruskiej odległa ma nadanych j a r m a r k ó w trzy Wieś ta Martuny do starostwa należąca przedzielona jest parkanem od P o ś w i ę l n c g o , które s i ę z a c z y na od kaplicy drewnianej S. Jakóba na lewej stronie będącej w swoim okręgu zabudowane i to P o ś w i ę t n e należy do kościoła parafialnego myszynieckiego, który b y ł przedtem misji X X Jezuitów. Zawiera w sobie P o ś w i ę t n e d o m ó w kilkadziesiąt, które posiedli różni rzemieślnicy i m i e s z k a ń c y , także k a r c z m ę , w której propinacja jako i innych domach na Poświętnym należy do probosz­ cza". Po zniesieniu zakonu j e z u i t ó w dekretem S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 13 stycznia 1774 r. zamieniono misje na probostwo, a jezuici w M y s z y ń c u pozo­ stali jako księża diecezjalni. O s a d ę nazwano M y s z y ń c e m K o ś c i e l n y m lub P o ś w i ę l n e m . W 1740 r. została z a ł o ż o n a parafia K a d z i d ł o , do której w g . danych kolegium ł o m ż y ń s k i e g o p r z e s z ł o 15 wiosek z parafii myszynieckicj. Po l i k w i ­ dacji zakonu w c h o d z i ł y w jej skład 21 wioski w starostwie ostrołęckim i J3 wiosek w leśnictwie ł o m ż y ń s k i m . Z a m i e s z k i w a ł o ją okolo 3,5 tys. o s ó b i roz­ ciągała się na 6,5 m i l w z d ł u ż i 3,5 m i l wszerz. Od wschodu graniczyła z parafią Kolno, od południa z Nowogrodem i K a d z i d ł e m , od zachodu z Z a r ę b a m i K o ­ ś c i e l n y m i , g r a n i c ę p ó ł n o c n ą s t a n o w i ł y Prusy (Jemielity, 1975, s. 16). Z zachowanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wynika, ż e przy kościele myszynieckim istniała szkoła elementarna. O m a w i a j ą c d z i a ł a l n o ś ć biskupa p ł o c k i e g o M i c h a ł a Poniatowskiego w latach 1773-1785, M . Grzybowski (1983, s. 8) �68 WANDA PAPROCKA pisze: „ K o m i s j a Edukacyjna, która w y d a ł a 2 0 . V I . 1774 r. «Przepis dla s z k ó ł e l e m e n t a r n y c h » składała troskę o utrzymanie tychże szkółek na p r o b o s z c z ó w [ . . . ] . Funkcje nauczycieli spełniali najczęściej miejscowi organiści c h o ć zda­ rzało się, ż e byli także dyrektorowie "ludi magistři" nie tylko we wsi k o ś c i e l n e j , ale i innych m i e j s c o w o ś c i a c h , s z c z e g ó l n i e gdzie parafia była rozległa. Na u w a g ę zasługują tu tereny Kurpiowszczyzny z parafią w Baranowie, Chorze­ lach, M y s z y ń c u gdzie w o d l e g ł y c h wsiach uczyli specjalni nauczyciele [...] B o l ą c z k ą było i to, ż e w wielu parafiach nauka o d b y w a ł a s i ę sezonowo tzn. p r z e w a ż n i e z i m ą , bo latem dzieci a n g a ż o w a n o do pasienia bydła i różnych p o s ł u g gospodarskich. Stwierdzili to wizytatorzy w parafiach G ó r n o , Lutocin, Janowo, Mazowsze, Myszyniec". Szkoła elementarna istniała prawdopodobnie j u ż przy misji jezuickiej j a k ­ kolwiek Historia Kolegium Ł o m ż y ń s k i e g o wspomina tylko o kształceniu m ł o ­ dzieży na p r z y s z ł y c h organistów, dla których istniała przy kościele b u r s a . Dla dalszego rozwoju M y s z y ń c a punktem z w r o t n y m było uzyskanie praw miejskich w końcu X V I I I w. Z a g i n i ę c i e dokumentu erekcyjnego było powodem wielu trudności i n i e p o r o z u m i e ń wynikających m.in. z braku d o k ł a d n e j daty uznania M y s z y ń c a za miasto, wyznaczenia jego granic, określenia praw i obo­ w i ą z k ó w z a r ó w n o o r g a n ó w administracji, j a k i m i e s z k a ń c ó w . Z n a l a z ł o to od­ bicie w licznych materiałach ź r ó d ł o w y c h z X I X w. 18 R ó ż n i c e w polityce r z ą d z ą c y c h w ł a d z pruskich i rosyjskich, przerwanych jedynie k r ó t k o t r w a ł y m okresem niezależności w ramach Księstwa Warsza­ wskiego, w y w o ł y w a ł y ciągłe zmiany w strukturze i systemie z a r z ą d z a n i a ad­ ministracji p a ń s t w o w e j i terenowej. R ó w n i e ż dokonywanie stale nowych po­ d z i a ł ó w administracji kraju nie sprzyjało stabilizacji i konstruktywnemu dzia­ łaniu w ł a d z miejscowych (Trzebiński, Borkiewicz, 1956, s. J, 5, 91). Pogłębiały ten stan rzeczy działania wojenne, jak i obciążenia na rzecz stacjonujących w wielu m i e j s c o w o ś c i a c h o d d z i a ł ó w wojskowych. Data uzyskania praw miejskich, j a k wynika z d o k u m e n t ó w zgromadzonych w zespole akt Komisji R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i zawartej w nich kore­ spondencji, nie została wyjaśniona jednoznacznie wobec zaginięcia dokumentu p r z y z n a j ą c e g o osadzie Myszyniec status miasta. W powszechnej ś w i a d o m o ś c i ó w c z e s n y c h władz administracyjnych j a k i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , co znajduje odbicie w szeregu d o k u m e n t ó w , przy­ wilej erekcyjny wydany został przez Stanisława Augusta w 1792 r. Na tę datę p o w o ł y w a n o s i ę wielokrotnie (m.in.: Opisanie historyczne oraz topograficznostatystyczne miasta Myszyńca z 1820 г., w k t ó r y m stwierdzano: „Przywilej pierwszy miasta M y s z y ń c a nadany przez Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla Polskiego w ostatnich czasach panowania Jego" ^. O d w o ł y w a n o się do niej w dokumentach z lat n a s t ę p n y c h . R ó w n i e ż i w pro­ śbie skierowanej do G ł ó w n e g o A r c h i w u m Królestwa Polskiego przez Komisję R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h o dokonanie kwerendy mającej na celu odna­ lezienie przywileju erekcyjnego mista M y s z y ń c a . Wydaje s i ę , że mylnie ł ą c z o n o tę datę z uzyskaniem indywidualnego aktu nadania praw miejskich osadzie Myszyniec. M o ż n a natomiast sądzić, że za akt erekcyjny przyjęto u c h w a ł ę z a w a r t ą w Konstytucji 3 Maja, która głosiła, ż e uznaje s i ę za miasto k a ż d ą wieś liczącą ponad 100 d y m ó w . 1 2 0 �M Y S Z Y N M i C I.JEGO ROI Л W T W O R Z E N I U WIljZI I ' O N A D L O K A I . N Y C I I 69 Uwiarogodnia tę hipotezę stwierdzenie, zawarte w prośbie m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowanej do króla w sprawie zezwolenia na b u d o w ę ratusza i p r z y ł ą c z e n i e okolicznych wsi. Brzmi ono następująco: „ P o w z i ą w s z y wiado­ m o ś ć n i e g d y ś W i e ś Mortuny a teraz miasteczko Myszyniec od 130-tu d y m ó w , że u c h w a ł a konstytucji za s z c z ę ś l i w e g o panowania Stanisława Augusta króla i Pana Naszego od r. 1792 dnia 3-go Maja dozwala że każda wieś która nad sto d y m ó w wynosi m o ż e być w miasto z m i e n i o n e " . -1 R ó w n i e ż m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że za akt erekcyjny uchodził w ś w i a d o m o ś c i przedstawicieli w ł a d z M y s z y ń c a i wielu jego obywateli dokument wydany przez Króla Stanisława Augusta dnia I I maja 1972 r. z a b e z p i e c z a j ą c y przed n a d u ż y c i a m i starosty o s t r o ł ę c k i e g o m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a . Zachowana kopia lego dokumentu s p o r z ą d z o n a byla z oryginału w U r z ę d z i e i Aktach Ziemskich powiatu o s t r o ł ę c k i e g o przez m i e s z k a ń c a M y s z y ń c a Józefa Marcinkowskiego. Tekst tego „glejtu" brzmi następująco: Stanisław August z Bożej Łaski Król Polski, W i e l k i K s i ą ż e Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki... oznajmujemy niniejszym listem naszym komu o tern wiedzieć należy - iż p o ł o ż o n ą nam jest przez P a n ó w rady, przy boku naszym b ę d ą c y c h , imieniem uczciwych m i e s z k a ń c ó w wsi Mortuny czy M y s z y ń c a zwanym do starostwa o s t r o ł ę c k i e g o należący, iż oni m i e n i ą c się być od urodzenia Jana Lubowidzkiego, gubernatora starostwa o s t r o ł ę c k i e g o , na osobach swoich pokrzywdzonymi, dalszej przemo­ cy tegoż o b a w i a j ą c się, a zatem suplikowano nam jest imieniem tychże uczci­ wych m i e s z k a ń c ó w wsi Myszyniec, a b y ś m y onych w protekcję naszą króle­ w s k ą przyjąć i list Glejt nasz od przemocy i gwałtu tegoż urodzonego Jana Lubowidzkiego do czynienia prawnie w sądzie naszym referenderyi koronnej w mniemane pokrzywdzenia d a ć i p o z w o l i ć raczyli, j a k o ż dajemy aż do z a k o ń ­ czenia sprawy i tychże m i e s z k a ń c ó w w protekcję naszą k r ó l e w s k ą przyjmuje­ my m o c ą którego listu glejtu naszego wolni być mają ciż mieszczanie myszynieccy z ż o n a m i d z i e ć m i i całym m a j ą t k i e m " . - W dokumencie tym Myszyniec określany jest jednak w dalszym ciągu j a k o w i e ś . Treść lego glejtu zdaje się w y k l u c z a ć m o ż l i w o ś ć wydania, w tym samym m i e s i ą c u i roku, aktu erekcyjnego dla M y s z y ń c a . W świetle uzyskanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h bezspornym wydaje się na­ tomiast fakt otrzymania praw miejskich przez Myszyniec za r z ą d ó w pruskich. O ż y w i o n e kontakty handlowe z s ą s i e d n i m i miastami pruskimi, a nawet wypad­ ki przesiedlania się r z e m i e ś l n i k ó w niemieckich na teren M y s z y ń c a , d ą ż e n i e do rozbudowy i p o w i ę k s z e n i a m o ż l i w o ś c i handlowych przez z w i ę k s z e n i e ilości j a r m a r k ó w , a k t y w i z o w a ł o l u d n o ś ć do walki o prawa miejskie. Dowodzi tego prośba m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowana do w ł a d z pruskich. Pismo to zna­ komicie charakteryzuje rolę g o s p o d a r c z ą M y s z y ń c a w tym okresie i jego z w i ą z k i z terenami p o ł o ż o n y m i w o k ó ł niego. Dlatego zacytuję obszernie frag­ menty lego dokumentu: „ D o t y c h c z a s większa c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w trudniła się rolnictwem, k t ó r e j e d n a k ż e z powodu zbyl z ł e g o piaszczystego gruntu m a ł o im dochodu p r z y n o s i ł o i to też pewnie jest powodem, że niektórzy z m i e s z k a ń c ó w u p r a w ę roli tylko jako zatrudnienie dodatkowe p r o w a d z ą , a zajmują się szcze­ gólniej miejskimi i r z e m i e ś l n i c z y m i c z y n n o ś c i a m i , czego oczywistym dowo­ dem jest, ż e obecnie lista r z e m i e ś l n i k ó w wynosi 98 i m o ż n a się s p o d z i e w a ć najlepszych w y n i k ó w przez wyniesienie tej osady do rzędu miast [...] wsiom �70 WANDA PAPROCKA okolicznym otworzy się s p o s o b n o ś ć łatwiejszego, p o m y ś l n i e j s z e g o s p i e n i ę ż e ­ nia swoich p r o d u k t ó w a tym samym daleko łatwiej będą mogli z a s p o k a j a ć n a j g w a ł t o w n i e j s z c potrzeby swoje P o ł o ż e n i e tego miejsca targowego jest także ze w z g l ę d u na bliskość granicy Prus Wschodnich jako też z powodu niezbyt wielkiej o d l e g ł o ś c i od innych miast tak dogodne, iż klasa ludzi, prze­ m y s ł o w y c h i r z e m i e ś l n i k ó w szczególniej miast Willenburga i Ortelsburga 4 do 5 m i l o d l e g ł y c h znajduje się ciągle w stosunkach handlowych z m i e s z k a ń c a m i M y s z y ń c a i tym jedynie p r z y p i s a ć należy, ż e kilkunastu kramarzy i profesjona­ listów osiedliło się w M y s z y ń c u , co by nigdy nie było miało miejsca gdyby nie zostali w stosunkach handlowych z p r z y l e g ł y m i miastami""' . 1 N i e w ą t p l i w i e w interesie w ł a d z pruskich leżało przychylne ustosunkowanie się do prośby m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , który otrzymawszy prawa miejskie m ó g ł stać się w a ż n y m punkiem wymiany handlowej m i ę d z y znajdującymi się pod zaborem rosyjskim terenami polskimi a p a ń s t w e m pruskim. Otrzymanie praw miejskich w czasie k r ó t k o t r w a ł y c h rządów pruskich s p o w o d o w a ł o , jak należy p r z y p u s z c z a ć , z a g i n i ę c i e w okresie późniejszym części d o k u m e n t ó w w tej sprawie i przekazanie reszty do archiwum b e r l i ń s k i e g o . W ł a d z e miejskie nie miały wskutek tego podstaw do egzekwowania szeregu p r z y w i l e j ó w nowo erygowanego miasta. T y m należy t ł u m a c z y ć ponowne (w roku 1826) starania m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o uzyskanie prawa urządzenia targu tygodniowego, tym razem od w ł a d z rosyjskich. W piśmie wystosowanym w lej sprawie do K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h motywowano te starania następująco: „z opisu historycznego miasta M y s z y ń c a raportem Komisji Wojewódzkiej z dnia 2 5 . I X . 1820 r. przedstawionego wyczyta Komisja R z ą d o w a , ż e miasto Myszyniec p r ó c z o ś m i u j a r m a r k ó w rocznie nie ma ż a d n e g o targu tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie m o ż n a w y n a l e ź ć przywileju erekcyjnego z k t ó r e g o by się p r z e k o n a ć m o ż n a b y ł o , jakie swobody i prawa t e m u ż nadanymi zostały p r ó c z listu glejtu zwanego przez Najjaśniejszego Augusta Króla Polskiego w roku 1792 wydanego, który przy raporcie z dnia 10 b.m. przesianym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego o d l e g ł y m b ę d ą c od miasta Ostrołęki o m i l 5, Kolna m i l 5, Chorzele m i l 5, Przasnysza mil 7 nie mając largu tygodniowego pozbawiony jest ł a t w o ś c i nabywania pierwszych potrzeb dla ich utrzymania i c h c ą c w takowe się p r z y s p o s o b i ć zmuszeni s ą do innych miast p o w y ż e j w y s z c z e g ó l n i o n y c h u d a w a ć s i ę , a przez co wystawieni są pomimo swego u b ó s t w a na znaczne koszty najmowania p o d w ó d dla sprowadzenia potrzebnych im w i k t u a ł ó w " . 2 4 Brak dokumentu erekcyjnego dla M y s z y ń c a p r o w a d z i ł r ó w n i e ż do konfliktu m i ę d z y skarbem królestwa a w ł a d z a m i miejskimi o dochody z propinacji kar­ czmy miejskiej. S p ó r ten, trudny do rozstrzygnięcia z baraku odpowiednich materiałów, d o p r o w a d z i ł do s z c z e g ó ł o w y c h (w lalach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w.) p o s z u k i w a ń aktu erekcyjnego, z a r ó w n o w A r c h i w u m G ł ó w n y m K r ó l e s t w a Polskiego, j a k i aktach dyrektorialnych berlińskich. W świetle dotychczas uzyskanych z kwerendy archiwalnej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ­ ł o w y c h najbardziej wyjaśniające tę spraw są dwa dokumenty: pismo G ł ó w n e g o A r c h i w u m K r ó l e s t w a Polskiego do Wysokiej Komisji R z ą d o w e j Spraw We­ w n ę t r z n y c h oraz prośba proboszcza myszynieckiego ks. Z a b ł o c k i e g o do bisku­ pa p ł o c k i e g o . W pierwszym z nich czytamy: „ W dopełnieniu reskryptu Wyso- �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A Ü L O K A L N Y C H 71 kiej K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i Duchownych z dnia 20 Lutego (4 Marca) rb.w przedmiocie wynalezienia oraz przesłania w kopii p o ś w i a d c z o ­ nej przywileju erekcyjnego miasta M y s z y ń c a przez Króla S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 12 maja 1792 nadanego, G ł ó w n e A r c h i w u m K r ó l e s t w a ma zaszczyt d o n i e ś ć iż po odbytej ścisłej tym celem kwerendy, tak w sumarj uszach i w sa­ mych k s i ę g a c h rok pomieniony o b e j m u j ą c y c h , przywilej taki nigdzie w y ś l e ­ dzonym nie został. P o n i e w a ż A r c h i w u m G ł ó w n e nie posiada akt kompletnych M e t r y k i Koronnej s z c z e g ó l n i e z ostatnich c z a s ó w panowania Króla S t a n i s ł a w a Augusta, z k t ó r y c h znakomita c z ę ś ć znajduje się w Petersburgu w A r c h i w u m przy 111 departamencie r z ą d z ą c e g o senatu, b y ć w i ę c m o ż e , że takowy t a m ż e wynalezionym zostanie. N a s t ę p n i e A r c h i w u m G ł ó w n e po przejrzeniu akt dyrektorialnych m i a n o w i ­ cie Prus Nowo-Wschodnich d o t y c z ą c y c h , w y k r y ł o akta z lat 1796 do 1806 w y ł ą c z n i e miasta M y s z y ń c a d o t y c z ą c e , w których m i ę d z y innymi znajduje się korespondencja w z g l ę d e m przemiany wsi kościelnej miasteczka osady targo­ wej Myszyniec ( K i r c h d o r f Marklflckken) na miasto nie p o w o ł u j ą c e się jednak na w c z e ś n i e j s z y przywilej erekcyjny z 1792"*"\ Prośba ks. Z a b ł o c k i e g o zawiera natomiast następujące stwierdzenia: „Pod­ ług o b o w i ą z k u mojego i dobrej chęci utrzymania wszystkiego w n a l e ż y t y m p o r z ą d k u j a k o proboszcz to wszystko, co dawniej trzymali i posiadali księża jezuici, a po skasowaniu j e z u i t ó w orygowane jest probostwo i to wszystko zadane i oddane z prawami i przywilejami, co s ł u ż y ł o k s i ę ż o m jezuitom a parcansequeus m o i m antecessorom, egzekucja myszynieckiego kościoła i jego d o c h o d ó w wykazana w y r a ź n i e . A ż dopiero po okupacji króla pruskiego części kraju polskiego dochody s ł u ż ą c e k o ś c i o ł o w i myszynieckiemu prawami i przy­ wilejami od k r ó l ó w polskich nadane służyły mu a ż do roku 1798 i były probo­ s z c z ó w myszynieckich n i e z a p r z e c z a l n ą w ł a s n o ś c i ą , jako to d o c h ó d z propina­ cji, brukowego i trzech j a r m a r k ó w roku dopiero wzmiankowanego, gdy rząd pruski i w i e ś Myszyniec w miasto z a m i e n i ł i szynku obywatelom d o z w o l i ł , tym sposobem d o c h ó d k o ś c i o ł o w i , czyli fundusz na utrzymanie w i k a r i u s z ó w ode­ brał" 2 6 Wydaje s i ę że na podstawie tego ostatniego dokumentu m o ż n a ściślej niż podają to pisma G ł ó w n e g o A r c h i w u m , w y m i e n i a j ą c e tylko lata 1796-1806 jako okres przejścia M y s z y ń c a na prawa miejskie określić, że akt erekcyjny pocho­ dzi z roku 1798, a w k a ż d y m razie w tym roku został wprowadzony w ż y c i e . 2 7 Wzrost ludności M y s z y ń c a z c h w i l ą erygowania go na miasto postępuje bardzo szybko. D z i e s i ę c i o k r o t n y wzrost ludności m i ę d z y 1798 a 1810 r. jest jeszcze j e d n y m argumentem p r z e m a w i a j ą c y m za przyjęciem roku 1798 za p r a w d z i w ą d a t ę nadania praw miejskich M v s z y n c o w i . W 1820 r. m i e s z k a ń c ó w jest j u ż 1215, d o m ó w mieszkalnych 1 4 9 \ W 1828 r. - 1380 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 152. W 1844 r. - 1738, d o m ó w 155, w 1864 - 2000 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 205. R o z w ó j M y s z y ń c a ma swoje ź r ó d ł o z jego znaczeniu j a k o miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolniczych i hodowlanych i zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. Znaczenie j a r m a r k ó w było bardzo d u ż e . Ś w i a d c z ą o tym akta z a w i e r a j ą c e materiały d o t y c z ą c e d z i e r ż a w y d o c h o d ó w jarmarkowcgo, stanowego i brukowego, które s ą dowodem w a l k i konkurencyjnej m i ę d z y -i �72 WANDA PAPROCKA kolejnymi d z i e r ż a w c a m i dla olrzymania bądź przedłużenia dzierżaw, j a k rów­ nież wykazy d o c h o d ó w jarmarkowego i brukowego oraz liczne prośby o z w i ę ­ kszenie ilości j a r m a r k ó w . W e d ł u g „ D z i e n n i k a U r z ę d o w e g o " guberni płockiej w 1851 r.~ w M y s z y ń c u o d b y w a ł o się 6 j a r m a r k ó w w następujące dni: I) w ś r o d ę po Trzech K r ó l a c h , czyli po 25 grudnia w g kalendarza p r a w o s ł a w n e g o , a po 6 stycznia w g kalen­ darza katolickiego; 2) po Zwiastowaniu NP M a r i i ; 3) po Świętej Trójcy; 4) po W n i e b o w z i ę c i u NP M a r i i , czyli po dniu 3 w z g l ę d n i e 15 sierpnia; 5) po Ś w i ę t y m Michale, czyli po 17 w z g l ę d n i e 29 w r z e ś n i a ; 6) po Ś w i ę t y m Marcinie, czyli po 20 października w z g l ę d n i e I 1 listopada. Targi ustalano w piątki co tydzień. Znaczenie j a r m a r k ó w dla rozwoju gospodarczego M y s z y ń c a podkreślają prośby m i e s z k a ń c ó w o z w i ę k s z e n i e ich ilości. W jednej z nich czytamy m.in.: „ J a r m a r k u , których dawniejszymi laty b y w a ł o w mieście M y s z y ń c u po 12, a ostatnimi laty po 8 najmniej, w tym roku do 6 zmniejszone zostało. Zniesienie d w ó c h j a r m a r k ó w rocznic byłoby najdotkliwszym ciosem dla dorobku miesz­ k a ń c ó w samego miasta M y s z y ń c a i okolicznych w ł o ś c i a n . L u d n o ś ć miasta składa się z samych tylko r z e m i e ś l n i k ó w , r ę k o d z i e l n i k ó w i fabrykantów [...] Grunta miejskie piaszczyste i nieurodzajne nie dają m o ż l i w o ś c i do zajmowania się ich u p r a w ą rolniczą i dlatego wszyscy rzucić się m u s z ą do p r z e m y s ł u , r z e m i o s ł aby mieli czym o p ł a c a ć podatki i w y ż y w i ć swoje familie. W takim p o ł o ż e n i u rzeczy całą n a d z i e j ę e g z y s t e n c j i m i e s z k a ń c ó w miasta na u ł a t w i o n y m odbycie w y r o b ó w i fabrykatów swoich [...] Jarmarki mają tę s a m ą w a r t o ś ć dla w ł o ś c i a n okolicznych. Grunta są n ę d z n e i z samych w y d m składające się. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla nich miejsce odbytu p r o d u k t ó w z b o ż o ­ w y c h i inwentarzy, ma w p ł y w na ich egzystencję, albowiem inne miasta naj­ mniej o 5 m i l drogi o d l e g ł e nie są przez nich w tym celu u c z ę s z c z a n e dlatego że p ę d z e n i e inwentarza na laką o d l e g ł o ś ć w a r t o ś ć jego o wiele zmniejsza i ż e odbycie tej dalekiej drogi dla zdobycia przedmiotu niewielkiej wartości jest dla biednego w ł o ś c i a n a n i e o p ł a c a l n y m i c i ę ż k i m " " ' . 9 0 Wraz z rozwojem M y s z y ń c a i z w i ę k s z e n i e m się jego roli w procesie kształ­ towania się gospodarki towarowej jako ośrodka wymiany produkcji rolnej i rzemieślniczej z w i ę k s z a się ilość osób o d g r y w a j ą c y c h c z y n n ą rolę w handlu i rzemiośle. Z zestawienia m a t e r i a ł ó w archiwalnych m o ż n a określić liczbę rzemieślni­ k ó w - m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a w końcu X V I I I i X I X w.: Lata 1789 Liczba r z e m i e ś l n i k ó w 19 (razem z p r z e m y s ł e m i handlem). 1797 98 1830 99 1864 90 Ten znaczny wzrost liczby r z e m i e ś l n i k ó w między 1789 a 1797 rokiem m o ż n a by p r z y p i s a ć faktowi uzyskania praw miejskich przez Myszyniec, ale wydaje się, ż e należałoby być o s t r o ż n y m w wysuwaniu takich w n i o s k ó w . B y ć m o ż e , w spisie w 1797 г., tak jak i w lustracji z 1789 г., nie u w z g l ę d n i o n o o s ó b m i e s z k a j ą c y c h na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o . Na tym terenie m i e s z k a ł o wielu r z e m i e ś l n i k ó w . Połączenie obu części M y s z y ń c a Nowego i K o ś c i e l n e g o w momencie powstania miasta z m i e n i ł o , jak należy sądzić, zasady dokonywa- �M Y S Z Y N I E C 1 J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WII-ZI 1 ' O N A D I . O K A I . N Y C I I 73 nych spisów. Najdokładniejszy spis r z e m i e ś l n i k ó w z wymienieniem rodzajów r z e m i o s ł i nazwisk p o s z c z e g ó l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w istnieje dla 1830 r. Jest to lista imienna z a r o b k u j ą c y c h w mieście M y s z y ń c u . Wymienia ona stolarzy, cieśli, k a p e l u s z n i k ó w , rzeźników, tokarzy, k r a w c ó w , kuśnierzy, kołodziejów, bednarzy, s z e w c ó w , garncarzy, piekarzy, farbiarzy. Obraz miasta M y s z y ń c a , jego zabudowy okolo lat czterdziestych X I X w. (odtworzona na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych) p r z e d s t a w i a ł się następująco: „ d o m ó w mieszkalnych było 155, w tym 6 murowanych, studni kancelaryjnych do ciągnienia wody kołami 5, szopa drewniana gontami kryla na skład narzędzi ogniowych, plac kancelaryjny na k t ó r y m wybudowali łaźnię, plac kancelaryjny na k t ó r y m Gąsiewski gorzelnie p o b u d o w a ł " . Analizując dane z p o s z c z e g ó l n y c h lat należy p o d k r e ś l i ć , że w stosunku do wzrostu ludności miasta bardzo wolno rozwija s i ę budownictwo. W 1810 r. mamy wykazane 148 d o m ó w na 2115 m i e s z k a ń c ó w . W 1844 r. liczba ludności miasta wynosi j u ż 1738 o s ó b , d o m ó w natomiast jest zaledwie o 7 w i ę c e j . Wydaje się, ż e istniały pewne ograniczenia w p o w i ę k s z a ­ niu obszaru miasta i jego rozbudowy. Ś w i a d c z y o tym kilkakrotna prośba w ł a d z i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o nowe grunta bądź wykorzystanie wolnych na tere­ nie miasta. W jednej z nich czytamy: „I aby dla wielkiego u c i e m i ę ż e n i a p r z y l e g ł e wioski p r z y ł ą c z o n e być mogły na przedmieścia lego miasteczka, 2 ° aby grunt do probostwa należący zawierający dwie trzecie części całej mapy, a któren b e z u ż y t e c z n i e o d ł o g i e m leży przez pomiar w użytek m i e s z k a ń c o m oddanym został, 3 ° aby k a r c z m ę z d e z e l o w a n ą p o w i a t o w ą w przodku miasta 3 1 r o z e b r a ć kazano a mieszczanie kosztem swoim i dobra c a ł e g o miasta Ratusz , i-"32 wystawie mogli O znaczeniu, jakie pełnił Myszyniec w rozwoju gospodarczym okolicznych wsi świadczy wzrost d o c h o d ó w z d z i e r ż a w y jarmarkowego i brukowego. W la­ tach 1842-1844 w y n o s i ł on 179,85 rubli (dzierżawa trzyletnia) w latach 18651867 - 460,45 rb. W p ł y w y te przekraczały w b u d ż e c i e kasy miejskiej dochody otrzymywane za wyszynk trunków. G ł ó w n y m przedmiotem handlu na jarmar­ kach i largach myszynieckich w ciągu wieku X I X bylo bydło, trzoda chlewna i konie, s t a n o w i ą c e także podstawowy obiekt eksportu do Prus. W opisie largu myszynieckiego z 2 poł. X I X w. W. Olszewski (1970, s. 212-219) w y r a ź n i e podkreśla jego specyficzny charakter. Pisze on m.in.: „Przez c a ł ą d ł u g o ś ć miasta i na całym rynku bardzo obszernym, nic więcej lu nie zobaczysz - lylko b y d ł o , konie, a p r z e w a ż n i e wiepsze, których po parę lub nawet kilka tysięcy szluk na każdy jarmark pędzają; chcąc kupić z t r u d n o ś c i ą i to najwięcej korzec, m o ż n a z n a l e ź ć . O p r ó c z tego innych p r z e d m i o t ó w w bar­ dzo niewielkiej wystawiają na tych jarmarkach ilości, trochę narzędzi i s p r z ę ­ tów wyrabianych przez r z e m i e ś l n i k ó w , trochę norymberszczyzny ot i wszy­ stko. Wartość p r z y p ę d z o n y c h na jarmark inwentarzy m o ż n a przypuszczalnie o c e n i ć przynajmniej na 30 do 40 tysięcy rubli z. których to inwentarzy 3/4 do Prus w y c h o d z i " . Przedstawiony materiał ź r ó d ł o w y nasuwa szereg istotnych refleksji d o t y c z ą ­ cych rozwoju M y s z y ń c a . Punktem zwrotnym w tym procesie była n i e w ą t p l i w i e zamiana misji jezuickiej na probostwo oraz konsekwentna polityka administra­ cji świeckiej, która dążyła do objęcia swoimi w p ł y w a m i p o w s t a j ą c e g o o ś r o d k a życia gospodarczego terenu Puszczy Kurpiowskiej. Dalsze ograniczenie zna- �74 WANDA l'AI'ROCKA czenia, podlegającej w ł a d z y kościelnej części M y s z y ń c a , z w i ą z a n e bylo z uzy­ skaniem statusu miasta i likwidacją d o c h o d ó w k o ś c i e l n y c h p o c h o d z ą c y c h z na­ danych misji dawniej przywilejów. Dla zobrazowania znaczenia tego faktu m o ż n a p o s ł u ż y ć się s ł o w a m i proboszcza myszynieckiego, który r e l a c j o n o w a ł ten stan rzeczy w ł a d z o m zwierzchnim w s p o s ó b pelen ekspresji: „Jak ciało utrzymuje się pokarmem, tak to miejsce u t r z y m y w a ł o się propinacją ( k a r c z m ą ) , jarmarkami, w s i ą i w r ę b e m w o l n y m . W z i ą ć ciału pokarm, wszystkie członki mdleją i opadają; przez objęcie przeznaczonego funduszu t o ż s a m o w i d a ć tu w gospodarstwie k o ś c i e l n y m i rolniczym od c h w i l i , gdy z o s t a ł mu o d j ę t y " . 3 3 O zmienionej sytuacji ekonomicznej probostwa świadczy r ó w n i e ż cytowana j u ż korespondencja z 1821 r. m i ę d z y proboszczem myszynieckim a biskupem p ł o c k i m i K o m i s j ą R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h . Odebranie d o c h o d ó w z targów i karczmy, a ponadto o b c i ą ż e n i e podatkami miejskimi, p o z b a w i ł o kościół znaczącej roli gospodarczej nie z m n i e j s z y ł o jednak jego znaczenia jako ośrodka ponadlokalnej więzi religijnej. Z a s i ę g o d d z i a ł y w a n i a parafii był terytorialnie duży, mimo dokonywanych p r z e s u n i ę ć jej granic na rzecz nowo powstałych kościołów, np. w Kadzidle. Ś w i a d c z ą 0 znaczeniu parafii myszynieckiej rozmiary b u d y n k ó w k o ś c i e l n y c h , przekra­ czające w i e l k o ś c i ą potrzeby samego miasta, ich rozbudowa i coraz bogatsze w y p o s a ż e n i e oraz liczne uroczystości k o ś c i e l n e g r o m a d z ą c e tłumy wiernych z okolicznych terenów. N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że organizowanie o k a z a ł y c h pro­ cesji w których uczestniczyły w strojach ludowych cale wsie z c h o r ą g w i a m i 1 obrazami, powszechne jeszcze w X X w. posiadały d a w n i e j s z ą X l X - w i e c z n ą tradycję. Wprawdzie nie sprzyjała tej konsolidującej roli kościoła trudna sytuacja materialna parafii, która z m u s z a ł a do egzekwowania (często rygorystycznie) od wiernych świadczeń na jej utrzymanie, co było przyjmowane z oporami wobec niskiego poziomu życia i bardzo ograniczonych d o c h o d ó w m i e s z k a ń ­ c ó w Puszczy. J e d n a k ż e te, do pewnego stopnia incydentalne fakty, z w i ą z a n e ze sposobami p o s t ę p o w a n i a i cechami osobowymi danego duszpasterza nie umniejszały znaczenia parafii w tworzeniu nie tylko wyznaniowej, ale i kultu­ rowej więzi p o n a d l o k a l n e j . 34 35 Myszyniec - miasto, jak w y k a z a ł y materiały ź r ó d ł o w e , rozwijało się w tym czasie na terenie dawnej osady Marluny jako centrum gospodarcze Kurpiowsz­ czyzny pod a d m i n i s t r a c j ą s t a r o s t ó w o s t r o ł ę c k i c h . R o z w ó j M y s z y ń c a m i a ł swo­ j e ź r ó d ł o w znaczeniu jego jako miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolnych i hodowla­ nych oraz zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. D u ż ą rolę o d e g r a ł a bliskość granicy pruskiej. W okresie kiedy Kurpiowszczy­ zna znalazła się w granicach państwa pruskiego, tj. od 1795 r. do 1807 r. nastąpiło nie tylko z w i ę k s z e n i e wymiany handlowej, ale i osiedlanie się „kra­ marzy i p r o f e s j o n a l i s t ó w " z sąsiednich Prus Wschodnich, jak wspomina cyto­ wany j u ż raport d o t y c z ą c y zamiany miejsca targowego Myszyniec na M i a s t o . Ustanowienie w późniejszym okresie komory celnej w M y s z y ń c u , n a s t ę p n i e przeniesienie do D ą b r o w y , o g r a n i c z a ł o te b e z p o ś r e d n i e kontakty ale nie z l i k w i ­ d o w a ł o wymiany handlowej, w pierwszym rzędzie handlu b y d ł e m , uzależnia­ j ą c j ą jedynie od w y s o k o ś c i aktualnych taryf celnych. 36 �M Y S Z Y N J B C J J l i G O K O L A W T W O R Z E N I U WIljZI l ' O N A D L O K A L N Y C l I 75 N a l e ż y jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na fakt, ż e charakter gospodarki kurpio­ wskiej, niski poziom produkcji rolnej, niekorzystna sytuacja agrarna gospo­ darstw sprzyjały rozwojowi zajęć pozarolniczych, m.in. przemysłu domowego. Przedmiotem zbytu były wyroby tkackie, przede wszystkim płótno, wyroby z drewna, produkcja kowalska i inne. Sprzyjało to rozwojowi targów i jarmar­ ków, tradycyjnym formom organizacji handlu na w s i . N i e w ą t p l i w i e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego m ó g ł u z y s k a ć Myszyniec dzięki wyniesieniu go do rzędu miast, j a k k o l w i e k w klasyfikacji miast Księstwa Warszawskiego, a na­ s t ę p n i e K r ó l e s t w a Kongresowego, należał do najniższej I V klasy. Ten, m o ż e nie zawsze jednolicie postępujący, zc w z g l ę d u na szereg uwarun­ k o w a ń z e w n ę t r z n y c h , rozwój M y s z y ń c a jako o ś r o d k a ponadlokalnych więzi gospodarczych z o s t a ł w pewien s p o s ó b zahamowany w momencie odebrania mu praw miejskich na mocy ukazu carskiego z dnia J czerwca 1869 r. Przypisy ^ Puszcze, lasy, boty w Księstwie Mazowieckim K o r o n n a Lustracja X V I I I , nr 4 k. 144; Rewizja dóbr W wojev\ówtłzlwic rawskim, płockim kixUewskicit województwa C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e , sygn. 3067, s. 715; Inwentarz prowcnlów i mazmvieekitit z ok. 1566 /:, A G A l ) : M e t r y k a mazowieckiego wszelkich 1565 г., R k p . B i b l i o t e k a M u z e u m X X starostwa łomżyńskiego, 15X0 г.. A G A D : A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o , L V I , t. . V I I I , k. 49. - A O A D : Dokument p e r g a m i n o w y 8696. ^ Patrz też: Opis iiistoiyczny akt. nr 1991. miast w gub. płockiej. Dział starych d r u k ó w i rękopisów B i b l i o t e k i Publicznej miasta Warszawy, A R S J ( A r c h i w u m R z y m s k i e T o w a r z y s t w a Jezusowego); C a l . Brev. 1700-1710, L i t h . 57 ( f o t o k o p i e j . t. 105. к. 179; 4 Personarían Provineiae Litítttana Sor, Catalogas Jesu. A R S J , C a l . Brcv. 1728-1729. L i l h . 58. I . 106; Cat Brev. 1731-1732. L i t h . 58; C a l . Brev. 1737-1738. L i t h . 58. 5 6 A R S J , Historia 7 A R S J , Historia..., 8 A R S J , Historia CollcgiiŁomżensis Societalis Jesu, A n n i 1694, 1640-1695. L i l h . 43-249, I . 43. k. 257. A n n u s 1696-1704, L i l h . 44-127, I . 44. k. 132. Resitleitliae Misieniss Societal's Jesu, A n n o 1698, 1 j t h . 44-127, I . 44. k. 132. ^ W M y s z y ń c u staraniem misjonarzy p r z y k r y ł o dachem kościół i wieżę z krzyżem oraz kopula z pozłacani) k u l ą . Na czterech rogach kościoła umieszczono pozłacane krzyże. W ołtarzu - obraz M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w e wspanialej pozalacanej ramie. We w n ę t r z u z n a j d o w a ł a się bogato zdobiona ambona i chór. wsparty na okrągłych k o l u m n a c h . A R S J . Historia..., A n . 1701, 1696-1704, L i t h . 44-342, 1. 44. k, 3 6 0 . 1 0 A R S J , Historia..., 1705-1710, L i l h . 45-24. k. 23; także J e m i e I i t y. 1975. s. 22. ^ ' ..Tego roku rozpoczęto budowę kościoła na fundamentach, jakie zoslaly po spalonym przed dziesięcioleciem przez w r o g ó w wiary katolickiej kościele. Kościół ten pomieści 3 tysiące l u d z i " , ARSJ, Historia.... Annus D o m i n i 1719, 1717-i 772, L i t h . 4 7 - 1 , t. 54, k. 117. A n n i 1723, 1723-1729, L i l h . 48,1.55. k. 67; W H i s t o r i i K o l e g i u m Ł o m ż y ń s k i e g o z 1725 r. czytamy, że w M y s z y ń c u , 1_ Historia..., „gdzie stoi d o m dla w i e l u misjonarzy, kościół tejże misji wyposażono w ołtarze rzeźbione przez cenionych artystów. Siedem ołtarzy w y k o n a l i artyści z Gdańska dzięki hojności p. Stawskiego, lego miejsca specjalnego patrona i dobroczyńcy. Na Świętego St. K o s i k i dużo ludzi zeszło się d o kościoła.'"; Historia.... 13 b l Misiensis 1723-29. L i l h . 4 8 - 1 , I . 55. k. 69. ( A R S J . Annus Collegii Soscietatis Łomżensis Soc. Jesu. A n n i D o m i n i 1693. 1640-1 704. I.ith. 43-294. t. 43. k. 3 0 3 ; Лппиае Jesu, A n n u s 1689. 1678-1689. L i l h . 42-244. t. 42, k. 263; Линии Collegy Łomżensis licsitlentia Soc. Jesu. A n n u s D o m i n i 699, 1696-1704, L i l h . 44-34. t. 44. k. 37. 1 5 Historia.... A n n u s 1719. 1717-1772, L i l h . 4 7 - 1 . 1.54, k. 117. W d o k u m e n c i e t y m c z y l a m y : ,.tymże O j c o m p o z w a l a m y ażeby mogli w y k o ń c z y ć b u d o w y karczmy w lesie niechybnie dla p o ż y t k u tegoż, na oczyszczonej i uprawianej przestrzeni p r o w a d z i ć w y s z y n k napilku lak zakupionego jak i przygotowanego na miejscu, z a r ó w n o dla mieszkańców, j a k i p r z y b y s z ó w . D l a tychże pomieszczeń klaszloru a m i a n o w i c i e b u d y n k ó w : szkoły, b r o w a r u i karczmy zezwalamy na bezpieczne i w o l n e w y c i n a n i e drzewa w lasach tychże do uż> tku d o m o w e g o a lakże na w y s z y n k różnych napojów. T o w s z y s t k o zainteresowanym, zwłaszcza zaś w i e l m o ż n e m u Janowi Kos. staroście naszemu oslrolęckiemu obecnemu, a lakże strażnikom leśnym polecamy, aby b y ł o w i a d o m y m " . Przywileje.... 1828, s. 132-134. ' ' A G A D . A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o ( A S K ) . X L V I . nr 166. /.//. 1 ^ 8 Historia.... A n n u s D o m i n i 1739, 1730-1742. L i t h . 49-178, I . 54. k. 1 8 1 . A G A D , K o m i s j a Rządowa S p r a w W e w n ę t r z n y c h ( K R S W ) . nr miasta Myszyńca w województwie płockim obwoilzie ostrołęckim 1820 r. �76 WANDAPAPROCKA Wewnętrznych z (hita 4ll(¡ kwietnia 1S61 r. A G A D , K R S W , nr 4408. Akta tyc 2 1 śniejszego ^ Króla Augusta Saskiego z 1X10 г. Fryderyka A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Kopia urzędowa i Akt Zieittskich powiatu ostrołęckiego *"* A G A D , K R S W , 4412, vol .V. 'tłumaczenie 2 listu glejtu oddana przez Józefa Marcinkowskiego ze wsi Myszyniec do Urzętht 10 marca 1X20 r. z akt popruskich dotyczttce zmiany ostu/y targowej Myszyniec na miasto, 1797 r. ' ' A G A D , K R S W . nr 4 4 ) 0 , v o l . ! ] ] . A G A D , K R S W , nr 4412. v o l . V. 2 5 ~ - b / Tamże. Jak w y n i k a z. listu skierowanego do K r ó l a Fryderyka Augusta Saskiego przez mieszkańców M y s z y ń c a , autorzy w i d z ą rolę w ł a d z pruskich j e d y n i e w potwierdzeniu aktu erekcyjnego króla Stanisława Augusta. Pis/ą oni: „ O b y w a t e l e miasteczka M y s z y n i e c na moey konstytucji posiadając 130 d y m ó w w e wsi p i e r w e j z w a n e j M a r l u n y o t r z y m a l i p r z y w i l e j i wszelkie p r e r o g a t y w y miasta, które rząd pruski p o t w i e r d z i ! . . . " , A G A D , K R S W , nr 4408. 2 8 A G A D , K R S W , nr 4206, Opisanie histoiyczjte.... A G A D . K R S W . nr 4412, v o l . V. Dziennik urzedouy gubernii płockiej A G A D , K R S W , ni" 4412, v o l . V. Józef imieniem swym i mieszkańców satnego miasta Myszyńca, tudzież A D A G , K R S W , nr 4 4 1 1 . v o l . IV, ll_Wv/.: nierucltoinoici znajdujących się i 1851, Zyltyb uprasza o przywrócenie icłościnn w/amoicią nr 2. и- mieście zmnie/iiouych rzą{Jo\iych parafii Myszyńcu jarmarków a to tnyszynieckiej, kasy miasta Myszyńca bęil({cycttprzy rewizji za 1X39 r opisanych. ~ - A G A D , K R S W , nr 4408. A kia tyczące się miasta Myszyńca, departamentu 1'loek, prośba tttieszkańców... ^ A . Dobrski do dziekana, Myszyniec 29 I X 1877. A r c h i w u m Diecezji w Łomży, sygn. 320, k. 147, cyt. za: J e m i e I i t у M A G A D , K R S W , nr 4409, v o l . I!. 1'rzykladem świadczącym o sile o d d z i a ł y w a n i a kościoła na społeczność parafialną 1975. s. 15. był m.in. fakt przyjęcia i stosowania głoszonych z ambon zasad trzeźwości, akcji, przeprowadzanej w w i e l u parafiach w k r a j u . Jej bezpośrednim s k u t k i e m b y l a likvvidacja karczmy w M y s z y ń c u , którą z a m i e n i o n o na koszary dla stacjonującego w mieście w o j s k a . A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Pismo Gubernialnego - 1 6 do Komisji Rządowej S¡>raw Wewnętrznyelt, Rzíjdu 11 23 października 1864 r. A G A D , K R S W , nr'4409, vol I I . LITERATURA G r z y b o w s k i M. 1 983 Kościelna działalność Michala Jerzego Poniatowskieg Biskupa Płoc­ kiego 1773-1785, [ w : ] Studia z liisiorii kościoła w Polsce, t. 7. Historia Polski 1858 Historia Polski, t. 1, cz. 2, Warszawa. J e m i e l i t y W. 1975 Parafie Puszczy Kurpiowskiej, Łomża. K o ś c i e s z a - Z a ł u s k i Ł. 1911 Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej (tłum. z łac. J. Baranowski), „ Z i e m i a " , nr 18. K r y ń s k i A. 1880 Stanisława Skrodzkiego porządek prawa bartnego, A r c h i w u m K o m i ­ sji Historycznej, t. 3, K r a k ó w . K r z y w i c k i L. 1962 Kurpie, [ w : ] L . К r z у w i с к i , Artykuły, rozprawy 1892, t. 6, War­ szawa. O l s z e w s k i W. 1870 Od Myszyńca, „ G a z e t a Rolnicza", nr 22, Warszawa. P o k r o p e k M. 1965 Transport i komunikacja na Kurpiach, [ w : ] Kuprie. Puszcza Zielona, t. 3, W r o c ł a w . �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 77 Przywileje 1828 Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazo­ wieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, ze­ brane staraniem H. Gawareckiego, Warszawa. Słownik Geograficzny 1885 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa, t. 6. T r z e b i ń s k i W., B o r k i e w i c z A . 1956 Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1915-1918, Warszawa. W ó j c i c k i K., N i s z c z y c k i K. 1843 Prawo bartne, Biblioteka S t a r o ż y t n y c h Pisarzy Polskich, t. 14, War­ szawa. Wanda Paprocka T I I E R O L E O F M Y S Z Y N I E C IN F O R M I N G T H E S U P R A L O C A L SOCIAL TIES Summary The most important role for consolidating local communities was that of the centres converging the supralocal economic, social and cultural connections of a given territory. Mys­ zyniec was such a centre for the region of north-eastern Mazovia, namely for the area caalled Kurpie. Once a village, then a small town, later became M y s z y n i e c more a village than a town again. Erom the very beginning of its existence had an important role in the historical develop­ ment of the region. The article follows the history of the locality reaching back as far as the founding of the mission of Jesuits there till the loss of c i v i c rights in 1870. The settlement on the area of the Kurpie Forest had begun at the end of the sixteenth century and at the beginning of the seventeenth. At first the influx of population had a seasonal character; greater stabilization came in the second halfth of the seventeenth cent. Because of the growing surge of settlers, also from neighbouring Prussia Jesuits undertook a missionary action there. It aimed not only at reinforcing the religiousness of the inhabitants but also at counteracting the growing influence of Protestantism. T h e first mission was founded at the time of the reign of Jan Kazimierz. In the document obtained from the king, granting Tie priviledge of three annual markets the name M y s z y n i e c had been mentioned-for the first time. T h e next priviledges were granted to the mission by the king Jan Sobieski (school, brewery, inn) and the king August III (for the weekly markets in the village of M y s z y n i e c ) . The centre of the parish of M y s z y n i e c had been first a small chapel, later a wooden and then a stone churches were built. Apart from reinforcing religious ties the mission played an important role for the economy of the region. Every week the markets attracted the inhabitants of the area of the Forest and goods could be exchanged there. After the Jesuit Order had been abolished by the decree of the king S t a n i s ł a w August the mission was changed into personage and the Jesuits remained as diocesan priests. A n important point in the development of M y s z y n i e c was obtaining the c i v i c rights of a town at the end of the eighteenth century. In the years between 1789 and 1810 the number of population grew ten times, in 1864 there were two thousand inhabitants of the town and 205 houses. Such development of the locality was caused by its role of a place where agricultural products were sold and peasants could buy everything they needed in their households. A s thetown developed, there were more and more people engaged in trade and craft. For example in �78 WANDA PAPROCKA 1789 there were 19 craftsmen in M y s z y n i e c while in 1864 their number ammounted to 90. T h e growing meaning of M y s z y n i e c as the local trade centre can be also proved by the growlh of incomes coming from the market taxes in the budget of town council. T h e expansion of the town as the supralocal centre was set back once the decree of the Russian Tsar abolished ils c i v i c rights as a town in 1869. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f97f641e6e50f4fc871a9b48a440066.pdf d7e2315753919c49b861b9f479884ab1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1301 Title A name given to the resource Oświata dorosłych jako czynnik przeobrażeń polskiej wsi w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.79-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 199J, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MARTA B I E R N A C K A (Warszawa) OŚWIATA DOROSŁYCH J A K O CZYNNIK PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H P O L S K I E J WSI W O K R E S I E MIĘDZYWOJENNYM „Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla oświaty d o r o s ł y c h iż w y r a ż a się ona w r o z m a i t o ś c i form, w y s t ę p u j e w różnych postaciach, b ę d ą c y c h w y n i k i e m aktualnych potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , jego dziejów i w a r u n k ó w bytu; czasem służy celom politycznym, s p o ł e c z n y m czy gospodarczym, ale zawsze opiera s w ą siłę d y n a m i c z n ą na d ą ż e n i a c h c z ł o w i e k a , p r a g n ą c e g o r o z w i n ą ć s i ę i przy­ g o t o w a ć do lepszego zrozumienia życia ludzkiego we w s z e c h ś w i e c i e - p r a g n ą ­ cego w pełni z r e a l i z o w a ć s w ą w ł a s n ą o s o b o w o ś ć " (Wybrane..., 1931, s. 5-6). S ł o w a te zawarte były w prospekcie pierwszej po I wojnie W s z e c h ś w i a t o w e j Konferencji Oświaty D o r o s ł y c h , która odbyła się w 1929 r. w Cambridge. W konferencji tej brali udział przedstawiciele Polski - z a r ó w n o w pracach przygotowawczych, jak l ó w n i e ż w samym jej przebiegu - co świadczy, ż e problemy edukacji s p o ł e c z e ń s t w a poprzez oświatę d o r o s ł y c h były w naszym kraju ż y w e i z n a j d o w a ł y o d d ź w i ę k w m i ę d z y n a r o d o w y m ruchu o ś w i a t o w y m . Wśród d e l e g a t ó w , którzy wygłaszali na tej konferencji swoje referaty b y ł r ó w n i e ż kierownik Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa - Ignacy Solarz. W Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdzie z d e c y d o w a n ą w i ę k s z o ś ć s p o ł e ­ c z e ń s t w a s t a n o w i ł a warstwa c h ł o p s k a , problematyka z w i ą z a n a z rozwojem s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturowym wsi była żywa i a b s o r b o w a ł a u m y s ł y z a r ó w n o światłej inteligencji, j a k r ó w n i e ż ś w i a d o m y c h swej roli i znaczenia przedstawicieli warstwy c h ł o p s k i e j . Wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a w ś r ó d d o r o s ł y c h odegrała w życiu wsi, s z c z e g ó l n i e okresu międzywoj-ennego rolę niezwykle istotną, d o t y c z y ł a bowiem przede wszystkim sfery ż y c i a we­ w n ę t r z n e g o c z ł o w i e k a ; kształtowania się jego o s o b o w o ś c i , budzenia poczucia w ł a s n e j w a r t o ś c i i także wartości warstwy społecznej z której s i ę w y w o d z i , określenia swej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej, a ponadto odkrywania w sobie po­ trzeby działania obywatelskiego, p r o w a d z ą c e g o do ulepszania życia z a r ó w n o swego najbliższego otoczenia, j a k i szerszych s p o ł e c z n o ś c i ponadlokalnych. W badaniach d o t y c z ą c y c h tamtego okresu ukazywano r o z l e g ł o ś ć ó w c z e ś n i e podejmowanych działań i poszukiwania d r ó g p r o w a d z ą c y c h do w y r ó w n a n i a z a p ó ź n i e ń w rozwoju s p o ł e c z n y m , kulturowym i o ś w i a t o w y m polskiej wsi. Była to w w i e l k i m stopniu droga p r o w a d z ą c a przez, szeroko p o j m o w a n ą i reali­ z o w a n ą oświatę. „ O b o k normalnej drogi szkolnej - pisał w 1937 r. Bohdan Suchodolski - jest jeszcze droga inna. Od c h w i l i osiągnięcia w y k s z t a ł c e n i a elementarnego wie­ dzie ona przez pole ż y c i o w e g o trudu, w y r a ż a się wrastaniem w kulturę narodu �80 МЛША BIERNACKA i uczestniczeniem w jego pracach; przez tcrminalorstwo, przez s a m o k s z t a ł c e ­ nie rozszerza się horyzont wiedzy, usprawnia myśl i rękę. Ta druga droga, u w a ż a n a od lat za gorszą, n i e g o d n ą zaufania d r o g ę ż y c i o w y c h r o z b i t k ó w lub ambitnych a biednych p a r w e n i u s z ó w , zyskuje w dzisiejszych warunkach c y w i ­ lizacyjnych znaczenie i w a r t o ś ć s a m o i s t n ą " (Suchodolski 1937, s. 130). Nic ulega w ą t p l i w o ś c i , że autor tej wypowiedzi p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do kwestii upowszechniania nie tylko szkolnej, ale także pozaszkolnej edukacji s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, które w tamtym okresie w c i ą ż jeszcze o d c z u w a ł o ujemne skutki p o l i t y k i oświatowej państw zaborczych. M o ż e dlatego w ł a ś n i e w okresie dwudziestolecia Polski niepodległej w y s t ą p i ł o zjawisko wielkiego z r y w u światłej inteligencji polskiej zmierzającej do pobudzenia s p o ł e c z e ń s t w a w kierunku tzw. „ p e r m a n e n t n e g o kształcenia s i ę " oraz szeroko pojętej działal­ ności s p o ł e c z n e j na rzecz upowszechniania oświaty i kultury. W z o r ó w w tym zakresie poszukiwano w pozaszkolnej oświacie d o r o s ł y c h w A n g l i i , Danii i po­ z o s t a ł y c h krajach skandynawskich - niemniej wiele inicjatywy w tym zakresie w y p ł y w a ł o z w ł a s n y c h rodzimych źródeł, czerpanych z d o ś w i a d c z e ń okresu z a b o r ó w . Bo też początki rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej na ziemiach polskich sięgają końca X I X wieku, kiedy to ó w c z e s n a patriotycznie nastawiona inteligencja polska p o s z u k i w a ł a n a j w ł a ś c i w s z y c h form pracy skie­ rowanej na wychowywanie m ł o d e g o pokolenia w duchu narodowym. Działal­ ność tę p r o w a d z i ł y na ziemiach polskich różne stowarzyszenia i organizacje s p o ł e c z n e , gospodarcze, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e - legalne i nielegalne. Organi­ zatorom i realizatorom tych prac przyświecały n a d r z ę d n e cele - utrzymania w s p o ł e c z e ń s t w i e ducha polskości oraz. przygotowania tegoż s p o ł e c z e ń s t w a do w a l k i o odzyskanie n i e p o d l e g ł e g o bytu p a ń s t w o w e g o . Warunki, w j a k i c h roz­ wijała się oświata oraz w i e l k o ś ć zadań jakie przed nią stawiano w p ł y w a ł y na r ó ż n o r o d n o ś ć form i technik działania edukacyjnego. Tak więc masowo w y s t ę ­ pujący analfabetyzm rodził potrzebę skutecznej z nim walki, brak s z k ó l przy­ c z y n i a ł się do rozwoju licznych form działalności oświatowej pozaszkolnej i oświaty d o r o s ł y c h , a także form s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h - indywidualnych i ze­ s p o ł o w y c h . Wiele z tych form i technik o ś w i a t o w y c h w y t r z y m a ł o próbę czasu, f u n k c j o n o w a ł o jeszcze w lalach m i ę d z y w o j e n n y c h i niekiedy p r z e t r w a ł o do lat ostatnich (Suchodolski, 1973). Warto p r z y p o m n i e ć , że system szkolnictwa i oświaty d o r o s ł y c h był na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia bardzo z r ó ż n i c o w a n y . W najdogodniejszych wa­ runkach z n a j d o w a ł o się szkolnictwo i oświata w c i e s z ą c y m się a u t o n o m i ą za­ borze austriackim, znacznie gorzej przedstawiała się pod tym w z g l ę d e m sytu­ acja w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie w ł a d z e zaborcze d ą ż y ł y konsekwen­ tnie do wynarodowienia ludności polskiej. S p o ł e c z e ń s t w o polskie wytrwale i w s p o s ó b skuteczny p r z e c i w s t a w i a ł o się polityce wynaradawiania. W zaborze pruskim postawa ludności polskiej u k s z t a ł t o w a n a została w c i ą g u d ł u g i c h lat działalności oświatowej prowadzonej przez polskich patriotów kierujących towarzystwami k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i oraz instytucjami s p o ł e c z n o - g o s p o ­ darczymi. Wielkie zasługi w tej dziedzinie położyło także d u c h o w i e ń s t w o katolickie. W zaborze rosyjskim wyrazem protestu przeciw polityce rusyfika- �OŚWIATA D O R O S L Y C l i 81 cyjnej w s z k o ł a c h r z ą d o w y c h był rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek. S z c z e g ó l n e zaniedbania, jakie w dziedzinie oświaty u w i d a c z n i a ł y się na odcinku wiejskim s p o w o d o w a ł y , ż e znaczna część patriotycznie nastawionych działaczy podjęła zadanie prowadzenia akcji uświadamiającej wśród ludności wiejskiej. P o w a ż n ą rolę spełniały w tym zakresie (obok szkolnictwa) instytucje i organizacje k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e , s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e oraz podejmowa­ na walka z masowym analfabetyzmem. Do rozwoju i upowszechniania oświaty p r z y c z y n i a ł o się w n a j w i ę k s z y m stopniu czytelnictwo czasopism, kalendarzy, książek, pism ulotnych, a także literatury jarmarczno-tandetnej czyli wydaw­ nictw tzw. drugiego rynku. Korespondenci oraz kolporleży ludowych czaso­ pism i książek stwierdzali, żc czytelnictwo na wsi łatwiej rozwijało się tam, gdzie w c z e ś n i e j docierała jarmarczna książka, która - jak pisze J. Dunin - roz­ przestrzeniała się w c a ł y m kraju bez w z g l ę d u na kordony graniczne (Dunin 1974). Od k o r e s p o n d e n t ó w lak poczytnych pism, jak „ Z o r z a " , „ G a z e t a Świą­ teczna", „Przyjaciel L u d u " dowiadujemy się, że w k o ń c u X I X : i na p o c z ą t k u X X w. wiejscy czytelnicy nabywali książki, elementarze, kalendarze, k s i ą ż e c z ­ ki do n a b o ż e ń s t w a - u kramarzy na jarmarkach, u w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , c z ę s t o w y p o ż y c z a l i j e także z biblioteczek istniejących przy k o ś c i o ł a c h . Nie­ którzy czytelnicy sami b y l i prenumeratorami pism, które po przeczytaniu w y p o ż y c z a l i s w y m s ą s i a d o m , krewnym czy znajomym. Z czasem, w populary­ zacji czytelnictwa na wsi zaczęły o d g r y w a ć coraz szerzej r o z p r z e s t r z e n i a j ą c e się organizacje o charakterze nie tylko s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturalnym, ale t a k ż e politycznym, w tym z w ł a s z c z a ludowe stronnictwa c h ł o p s k i e . Owa wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć , prowadzona na terenie polskiej wsi jeszcze w czasie z a b o r ó w - z a r ó w n o tajna, j a k i legalna - przynosiła w efekcie bardzo istotne p r z e o b r a ż e n i a d o k o n u j ą c e s i e w ś w i a d o m o ś c i i kulturze jej mie­ s z k a ń c ó w . Za najważniejsze osiągnięcia uznać należy budzenie się i utrwalanie wśród znacznych k r ę g ó w s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej i oby­ watelskiej. Wyrazem tego b y ł o uczestnictwo c h ł o p ó w w licznych organiza­ cjach n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h jak np. Polskie D r u ż y n y Strzeleckie, Z w i ą z e k Strzelecki, D r u ż y n y Bartoszowe, Polowe D r u ż y n y Sokole, Polska Organizacja Wojskowa oraz Legiony Polskie. Udział ten świadczył o rodzącej s i ę ' w ś r ó d warstwy chłopskiej g o t o w o ś c i do podjęcia czynu zbrojnego w imię odzyskania utraconej n i e p o d l e g ł o ś c i . Szkoła, o d d z i a ł y w a n i e książki, gazety czy też ż y w e g o słowa w y s ł u c h a n e g o na zgromadzeniach, r ó ż n e g o rodzaju u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze patriotycz­ nym, w których coraz częściej przedstawiciele wsi brali udział, p r o w a d z i ł y do narastania postaw w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n o ś c i za losy swych s p o ł e c z n o ś c i sąsie­ dzkich i wnioskowych, a także ponadlokalnych. Z n a j d o w a ł o to wyraz w czynniejszym niż dotąd udziale i pracach s a m o r z ą d u wiejskiego, w organizowaniu szkolnictwa oraz innych zbiorowych poczynaniach wsi. R o d z i ł o to z kolei poczucie łączności z całą w a r s t w ą chłopską, do czego przyczyniała się coraz częściej p r z y n a l e ż n o ś ć do c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, które s z u k a ł y swego oparcia i uwiarygodnienia w jak najszerszym uczestnictwie w nich c h ł o - �82 MARIA BIERNACKA pów. Wszystko to p r o w a d z i ł o do coraz g ł ę b s z e g o utrwalania w ś r ó d ludności wiejskiej postaw g o d n o ś c i , niezależności, a także dążeń z m i e r z a j ą c y c h do emancypacji całej warstwy c h ł o p s k i e j . Proces ten p r z e j a w i a ł s i ę r ó w n i e ż w two­ rzeniu n i e z a l e ż n y c h c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, s p o ł e c z n y c h , m ł o ­ d z i e ż o w y c h , które poprzez w ł a s n ą pracę w y p i e r a ł y z a r ó w n o dawne organizacje ludowe tzw. typu „ p a t r o n a c k i e g o " , jak r ó w n i e ż różnego rodzaju „ p i s e m k a dla ludu". Trzeba ponadto d o d a ć , że zmiany w poziomie wiedzy o g ó l n e j oraz fachowej o s i ą g a n e d r o g ą upowszechniania elementarnego szkolnictwa, c z ę ­ ś c i o w e g o d o s t ę p u do s z k ó ł średnich, a ponadto t a k ż e czytelnictwa książek i czasopism p r o w a d z i ł y do zmian w o b y c z a j o w o ś c i wiejskiej przede wszytskim jednak do zmian w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j . P r o w a d z i ł o to do nowej samooceny siebie, w ł a s n e j warstwy, a także do pełniejszego rozumienia swej roli i swych obowiązków w społeczeństwie. D z i a ł a l n o ś ć organizacji gospodarczych, s z k ó ł rolniczych oraz czytelnictwa prasy zawodowej p r o w a d z i ł y do modernizacji c h ł o p s k i c h gospodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne w p ł y w a ł y na podnoszenie kultury rolnej oraz u k a z y w a ł y u c z e s t n i c z ą c y m w nich c h ł o p o m szerszy pozawiejski świat. Z n a c z n ą rolę w tej modernizacji odgrywali wychowankowie ludowych s z k ó ł rolniczych. Wynosili z nich nie tylko zasoby wiedzy rolniczej ale także u t r w a l o n ą umiejętność korzystania z prasy i książki, a co n a j w a ż n i e j ­ sze z a c h ę t ę do s p o ł e c z n e g o działania we w ł a s n y c h ś r o d o w i s k a c h . Do u n o w o c z e ś n i e n i a gospodarstwa domowego, przestrzegania higieny, a przede wszystkim zasad w ł a ś c i w e j pielęgnacji i wychowania dzieci przyczy­ niły się ż e ń s k i e s z k o ł y gospodarcze i rolnicze. Z m i e n i a ł y one ponadto w s p o s ó b zasadniczy p o z y c j ę kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych s z k ó ł refor­ m o w a ł y nie tylko ż y c i c w ł a s n y c h rodzin i gospodarstw rolnych, ale z powodze­ niem w p ł y w a ł y na ż y c i e s p o ł e c z n e i kulturalne swych wsi. Zjawiska te miały różny z a s i ę g , przebieg i charakter, niemniej z a z n a c z a ł y się coraz korzystniej, z w ł a s z c z a pod w p ł y w e m s z k ó ł rolniczych działających na terenie K r ó l e s t w a . Wraz z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918r. podjęto p r ó b ę stworze­ nia jednolitego systemu szkolnego dla c a ł e g o odrodzonego p a ń s t w a . N a d r z ę d ­ nym celem wychowania szkolnego stało się p r z e ł a m y w a n i e barier dzielnico­ w y c h , j a k o pozostałości okresu niewoli oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw s p o ł c c z n o obywatclskich. Ograniczenie w dostępie do s z k ó ł w y n i k a j ą c e z trudności ma­ terialnych i systemu szkolnictwa, nie były w stanie z a h a m o w a ć wielkiego zrywu m ł o d z i e ż y do nauki. Bujnie krzewiła się d z i a ł a l n o ś ć oświatowa poza­ szkolna. P i o n i e r s k ą rolę w tym zakresie spełniały organizacje nauczycielskie, m ł o d z i e ż o w e oraz stowarzyszenia s p o ł c c z n o - o ś w i a t o w e . Pozaszkolne kształ­ cenie było wielokierunkowe i o b e j m o w a ł o z a r ó w n o umiejętności zawodowe, jak i o g ó l n o w y c h o w a w c z c . Wychowanie pozaszkolne przepojone było ideała­ mi demokratyzmu, d ą ż e n i e m do s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j oraz, w i a r ą w to, że o d d z i a ł y w a n i e w duchu tych ideałów w p ł y n i e na z m i a n ę etyki i kultury jednostki i tym samym wprowadzi dojrzałą s p o ł e c z n o ś ć wiejską w krąg kultury ogólnonarodowej. �OŚWIATA D O R O S L Y C I I 83 D o c e n i a j ą c znaczenie oświaty w ś r ó d d o r o s ł y c h j u ż w pierwszym okresie n i e p o d l e g ł o ś c i p o w o ł a n o przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego - W y d z i a ł Oświaty Pozaszkolnej, który k o o r d y n o w a ł ten rodzaj prac w skali o g ó l n o k r a j o w e j . Prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e w terenie prowadzo­ ne były przez W y d z i a ł y Powiatowe i sejmiki, a także takie instytucje, jak: Z w i ą z e k Polskich Nauczycieli S z k ó ł Powszechnych, a n a s t ę p n i e Z w i ą z e k Na­ uczycielstwa Polskiego, Instytut Oświaty i Kultury i m . Staszica, Instytut Oświaty D o r o s ł y c h , Z w i ą z e k Teatrów i C h ó r ó w L u d o w y c h we L w o w i e , Z w i ą ­ zek T e a t r ó w L u d o w y c h w Warszawie, a także organizacje m ł o d z i e ż o w e . S z c z e g ó l n e zmiany w zakresie wychowania artystycznego przyniosła dzia­ łalność. Jędrzeja Cierniaka - wieloletniego wizytatora Wydziału Oświaty Poza­ szkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego, organizatora i n a s t ę p n i e kierownika Instytutu Teatrów L u d o w y c h . G ł ó w n y m ź r ó d ł e m inspiracji artystycznych dla Cierniaka była kultura ludowa w c a ł y m bogactwie jej z r ó ż n i c o w a n i a regionalnego i wartości zawartych w stroju, tańcu, pieśni, a przede wszystkim w zwyczajach i o b r z ę d a c h . Cierniak, poprzez swój stosunek do kultury ludowej - jako niewyczerpanej skarbnicy p o m y s ł ó w dla jego teatralnych koncepcji i rozwiązań - w p ł y w a ł na wszystkie organizacje i instytucje s p o ł e c z n e i kulturalne działające w ś r o d o w i s k u wiejskim (por. Pa­ stuszka, i 990). Jednym z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w kształtowania się myśli oświatowej dla po­ c z ą t k o w e g o okresu m i ę d z y w o j e n n e g o był Instytut Oświaty i Kultury i m . Sta­ szica, z a ł o ż o n y z inicjatywy wybitnych działaczy z w i ą z a n y c h z ruchem ludo­ w y m - Jadwigi D z i u b i ń s k i e j , Ireny Kosmowskiej, Heleny Radlińskiej oraz innych działaczy. Do podstawowych zadań Instytutu należała koordynacja prac s p o ł e c z n o - o ś w i a t o w y c h w kraju oraz kształcenie p r a c o w n i k ó w oświaty poza­ szkolnej. Instytut ten p r z y c z y n i ł się w znacznym stopniu do rozwoju oraz upowszechnienia oświaty na w s i : o d d z i a ł y w a ł na różne kręgi s p o ł e c z n e , w s p ó ł ­ p r a c o w a ł z. w y d z i a ł a m i oświaty pozaszkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Re­ ligijnych i Oświecenia Publicznego, Z w i ą z k u Nauczycielstwa Polskiego S z k ó ł Powszechnych oraz Centralnym Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej. P r o w a d z i ł tak­ ż e w s p ó ł p r a c ę ze Z w i ą z k i e m Teatrów Ludowych, Z w i ą z k i e m Bibliotekarzy, Z w i ą z k i e m Spółdzielni S p o ż y w c ó w „ S p o ł e m " oraz Towarzystwem Uniwersy­ tetów Robotniczych. We w s p ó ł p r a c y lej w a ż n e miejsce zajęły r ó w n i e ż ludowe ugrupowania polityczne, organizacje m ł o d z i e ż o w e oraz instytucje gospodarcze (Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych, Izby Rolnicze) oraz o ś w i a t o w e (Towa­ rzystwo S z k o ł y Ludowej i Polska Macierz Szkolna). W p o c z ą t k o w y c h lalach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o c z o ł o w e miejsce w dzia­ łalności o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n e j i społecznej na wsi z a j m o w a ł Centralny Z w i ą ­ zek M ł o d z i e ż y Wiejskiej, powstały w 1919 r. jako sekcja młodzieży Centralne­ go Towarzystwa Rolniczego, z organem prasowym „ S i e w " . Był on p r z e d ł u ż e ­ niem działalności ruchu m ł o d z i e ż o w e g o z a p o c z ą t k o w a n e g o w 1912 r. przez o r g a n i z a t o r ó w pisma m ł o d z i e ż o w e g o „ D r u ż y n a " oraz przez tzw. m ł o d z i e ż „ z a r a n i a r s k ą " s k u p i o n ą przy piśmie „Świt - Młodzi i d ą " (dodatku do pisma „ Z a r a n i e " ) . Józef Niecko, g ł ó w n y w s p ó ł o r g a n i z a t o r Centralnego Z w i ą z k u M ł o - �84 MARIA BIERNACKA dzieży Wiejskiej pisat: „Inicjatywa stworzenia ośrodka s k u p i a j ą c e g o szersze kręgi m ł o d z i e ż y wiejskiej, m y ś l o w o rozbudzonej, lub do budzenia się podatnej, w y s z ł a od s y n ó w c h ł o p s k i c h , k s z t a ł c ą c y c h s i e w Seminarium Nauczycielskim i m . Konarskiego. W ó w c z e s n y c h czasach seminarium to było p l a c ó w k ą kształ­ c ą c ą w m ł o d z i e ż y ducha n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o " . Działały tam tajne organizacje j a k D r u ż y n y Strzeleckie, D r u ż y n y Bartoszowe (Niecko 1932, s. 48-49). W 1928 r. na skutek różnic ideologicznych, d o s z ł o w ruchu m ł o d z i e ż y wiejskiej do r o z ł a m u , w w y n i k u k t ó r e g o c z ę ś ć działaczy i m ł o d z i e ż y opowie­ działa się za s a m o d z i e l n o ś c i ą i d e o w ą i organizacyjną, tworząc o d r ę b n ą organi­ zację pod n a z w ą Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z or­ ganem prasowym „ W i c i " . Z w i ą z e k len, aczkolwiek nic posiadał charakteru politycznego, to jednak w istocie był organizacją m ł o d z i e ż o w ą z w i ą z a n ą ideo­ wo z ruchem l u d o w y m . W działalności ruchu wiciowego i politycznego ruchu ludowego brali ż y w y udział uczniowie s z k ó ł ś r e d n i c h i studenci pochodzenia c h ł o p s k i e g o . Idea w ł ą c z e n i a do pracy z w i ą z k o w e j m ł o d z i e ż y wiejskiej kształ­ cącej się w s z k o ł a c h średnich i w y ż s z y c h okazała się w przyszłości niezwykle korzystna dla rozwoju tego ruchu. N i e z a l e ż n i e od wiciowego ruchu młodzieży na tereni wsi działały jeszcze inne organizacje m ł o d z i e ż o w e m.in. Centralny Z w i ą z e k MiotU j Wsi, Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie M ł o d z i e ż y Męskiej i Żeńskiej oraz Z w i ą z e k Strzelecki. Spośród tych organizacji najwyraźniej określał swoje cele, zadania i formy pracy Centralny Z w i ą z e k Młodej Wsi - ze swym organem prasowym „ S i e w M ł o d e j W s i " . Z w i ą z e k ten p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do prowadzenia na s z e r o k ą s k a l ę działalności o ś w i a t o w e j , a także do wydobywa­ nia i szerokiego upowszechniania wartości t k w i ą c y c h w tradycyjnej kulturze ludowej. N a l e ż y s t w i e r d z i ć , że niezależnie od c e l ó w politycznych i metod wycho­ wawczych, stosowanych przez różne odcienie działających na wsi organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , wszystkie one poprzez s w ą r ó ż n o r o d n ą d z i a ł a l n o ś ć w w i ę ­ kszym lub mniejszym stopniu w p ł y w a ł y na s p o ł e c z n e i kulturalne przemiany polskiej wsi (Maj 1936, s. 90; Lech 1978). W programach tych pierwszych wiejskich organizacji m ł o d z i e ż o w y c h czo­ ł o w e miejsce z a j m o w a ł y prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e . Prace te c e c h o w a ł a róż­ n o r o d n o ś ć stosowanych l o r m , g d y ż ambicją każdej organizacji było wprowa­ dzanie w ł a s n y c h treści ideowych oraz stosowanie n a j w ł a ś c i w s z y c h metod działania. Tak w i ę c Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ("Wici") s f o r m u ł o w a ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie tylko demokratyczne zasady ideowe, ale także w y p r a c o w a ł bardzo skuteczne formy pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j . Prowadzenie działalności artystycznej nie miało charakteru w y ł ą c z n i e roz­ rywkowego. Organizatorzy ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a l i do treści i form zaczerp­ niętych z bogactwa tradycyjnej kultury ludowej. W i e l k ą rolę pod tym w z g l ę d e m spełnił wspomniany już Z w i ą z e k Teatrów Ludowych i czasopismo „Teatr L u ­ d o w y " oraz Instytut Teatrów Ludowych kierowany przez Jędrzeja Cierniaka. Nowe treści s p o ł e c z n e , przy r ó w n o c z e s n y m zachowaniu całego piękna ludo­ w o ś c i w y r a ż o n e j w poezji, pieśni, stroju i tańcu, s t w a r z a ł teatr Zofii Solarzowci �OŚWIATA DOROSŁYC11 85 z Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa a n a s t ę p n i e w Gaci k/Przcworska. Ten kierunek działalności kulturalno-oświatowej prowadzony przez s p e c j a l i s t ó w oraz utalentowanych a m a t o r ó w z dziedziny teatru, tańca i muzyki ludowej, z n a j d o w a ł niezwykle szeroki o d d ź w i ę k w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o (Cierniak 1973; Pastuszka 1990). Obok prac organizacyjnych, ideowo-programowych i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o ­ w y c h wszystkie organizacje m ł o d z i e ż o w e p r o w a d z i ł y także d z i a ł a l n o ś ć w za­ kresie wychowania rolniczego (konkursy przysposobienia rolniczego, poletka d o ś w i a d c z a l n e , wystawy rolnicze, wycieczki do innych gospodarstw i l p ) , w y ­ chowania fizycznego ( ć w i c z e n i a , gry, zawody), wychowania s p ó ł d z i e l c z e g o , turystyki (organizowanie wycieczek do m i e j s c o w o ś c i historycznych, do o ś r o d ­ k ó w miejskich i p r z e m y s ł o w y c h , niekiedy nawet wycieczek zagranicznych). W k s z t a ł t o w a n i u się nowej o s o b o w o ś c i m ł o d e g o pokolenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w a ż n ą rolę spełniały uniwersytety ludowe. O j c z y z n ą tych p l a c ó w e k o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z y c h była Dania, a t w ó r c ą ich koncepcji „ja­ ko uczelni mającej z a p e w n i ć przede wszystkim o g ó l n y r o z w ó j , p o b u d z a ć do refleksji, do s a m o k s z t a ł c e n i a , ułatwiać zdobywanie w ł a s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u " - Mikołaj Grundlvig. Przeniesienie na grunt Polski w z o r ó w oświaty i wychowania stosowanych przez d u ń s k i e uniwersytety ludowe sięga jeszcze czasu z a b o r ó w i w i ą ż e się z nazwiskiem Jadwigi D z i u b i ń s k i e j - założycielki i kierownika pierwszej na obszarze b. K r ó l e s t w a Polskiego szkoły rolniczej, zwanej „fermą o g r o d n i c z ą " , w Pszczelinie k/Warszawy (1900) г.). D z i u b i ń s k a , będąc sama w y c h o w a n k ą szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej i mając za s o b ą d z i a ł a l n o ś ć w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz dwuletni pobyt na wsi kieleckiej, gdzie p r o w a d z i ł a tajną s z k ó ł k ę dla dzieci i d o r o s ł y c h - zetknęła się r ó w n i e ż w Danii z g r i m d v i g o w s k ą i d e ą u n i w e r s y t e t ó w ludowych. W prowadzonej przez siebie męskiej szkole rolniczej w Pszczelinie, a następnie od 1905 r. w szkole rolniczo-gospodarczej dla d z i e w c z ą t w Kruszynku k / W ł o c ł a w k a , s t o s o w a ł a metody wycho­ wawcze d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Były to jednak s z k o ł y rolnicze i temu kierunkowi szkolnictwa i wychowania pozostała D z i u b i ń s k a wierna do końca swego życia. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z pasją o r g a n i z o w a ł a interna­ towe, jednoroczne szkolnictwo rolnicze, d ą ż ą c do lego, by w k a ż d y m powiecie istniała dla m ł o d z i e ż y wiejskiej m ę s k a i ż e ń s k a szkoła rolnicza. P i e r w s z ą p r ó b ę zorganizowania p l a c ó w k i uniwersytetu ludowego podjął w Polsce niepodległej ks. Antoni Jan Ludwiczak, działacz Wielkopolskiego Towarzystwa Czytelni L u d o w y c h . On r ó w n i e ż z a p o z n a ł się z ruchem uniwer­ s y t e t ó w ludowych w Danii i p l a c ó w k ę s w ą p r o w a d z i ł w Dalkach k/Gniezna od 1921 do 1939 r. Zasadniczego p r z e ł o m u w rozwoju u n i w e r s y t e t ó w ludowych w Polsce do­ k o n a ł Ignacy Solarz. W 1924 r. grono demokratycznych o ś w i a t o w c ó w w y w o ­ d z ą c y c h się ze Z w i ą z k u Nauczyciestwa S z k ó ł Powszechnych, Centralnego Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej oraz Centralnego Z w i ą z k u K ó ł e k Rolniczych z o r g a n i z o w a ł o w Szycach k/Krakowa Wiejski Uniwersytet Ludowy, a na jego kierownika p o w o ł a n o Ignacego Solarza - z w y k s z t a ł c e n i a inżyniera rolnika. �86 MARIA BIERNACKA Przez 15 lat swej działalności najpierw w Szycach, a później w Gaci kolo Przeworska, Ignacy Solarz wraz ze s w ą ż o n ą Zofią i gronem n a b l i ź s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z d o ł a ł w y p r a c o w a ć własny, polski model uniwersytetu ludowego o wielkiej sile o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e g o . Z a p o ż y ­ czonym wzorcom szkoły grundtvigowskiej n a d a ł nowy kształt i d o s t o s o w a ł do potrzeb ż y c i a polskiego i polskiej wsi. Ruch ludowy i w i c i o w y ruch m ł o d z i e ż y wiejskiej, k t ó r e g o b y ł w s p ó ł t w ó r c ą i c z o ł o w y m d z i a ł a c z e m , s t a n o w i ł zaplecze dla pionierskiej działalności ruchu u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza był placówką, która w warunkach życia internatowego zespołu s k ł a d a j ą c e g o się z kilkudziesięciu o s ó b (oddzielne kursy dla d z i e w c z ą t i oddzielne dla c h ł o p c ó w ) trwające od 4 do 6 miesięcy - w serdecznej atmosferze rodzinnej, w y c h o w y w a ł a m ł o d z i e ż wiejską napły­ w a j ą c ą z r ó ż n y c h stron Polski. Nie była to szkoła której zadaniem miało być przekazywanie wychowankom sumy określonej programem wiedzy. Uniwer­ sytet ludowy poprzez w ł a ś c i w e mu metody pracy - w y k ł a d y , dyskusje, zespo­ ł o w e czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe w s p ó ł d z i a ł a n i e z najbliższą w s i ą i o k o l i c ą w y d o b y w a ł i utrwalał w ś r ó d m ł o d z i e ż y cechy najbardziej pożą­ dane (Ignacy Solarz... 1965). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m działało w Polsce w r ó ż n y m czasie ponad dwa­ dzieścia u n i w e r s y t e t ó w ludowych p o w s t a ł y c h z inicjatywy r ó ż n y c h ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j e d n a k ż e ż a d e n z nich nie o d e g r a ł takiej roli j a k uniwersytet Solarza. O w y j ą t k o w o ś c i tej p l a c ó w k i , która zdaniem p e d a g o g ó w s p o ł e c z n y c h i s o c j o l o g ó w zdołała w y p r a c o w a ć j e d n ą z najbardziej interesują­ cych koncepcji wychowawczych ( n a z w a n ą r ó w n i e ż „ p e d a g o g i k ą w i c i o w ą " ) z a d e c y d o w a ł a n i e w ą t p l i w i e wybitna i n d y w i d u a l n o ś ć jego twórcy i realizatora - Ignacego Solarza. I c h o c i a ż powstanie uniwersytetu ludowego w Szycach b y ł o poprzedzone zorganizowaniem przez ks. Ludwiczaka o trzy lala w c z e ś n i e j podobnej p l a c ó w k i w Dalkach koło Gniezna, to za wzorcowy uznano uniwer­ sytet Ignacego i Z o f i i Solarzów. Wychowankowie u n i w e r s y t e t ó w ludowych po powrocie do swych ś r o d o ­ wisk w y r ó ż n i a l i się s w ą p o s t a w ą s p o ł e c z n ą , stosunkiem do swego otoczenia - byli z reguły krzewicielami postępu we wszystkich dziedzinach ż y c i a . Po­ t w i e r d z a j ą to w pełni badania p e d a g o g ó w przeprowadzone po И wojnie świa­ towej w ś r ó d b y ł y c h w y c h o w a n k ó w tych p l a c ó w e k . Do g ł ó w n y c h o s i ą g n i ę ć wychowawczych u n i w e r s y t e t ó w ludowych zaliczano: a k t y w n o ś ć s p o ł e c z n ą , w y r a ż a j ą c ą się w czynnej postawie w stosunku do takich p r z e j a w ó w życia o g ó l n o - s p o l e c z n e g o j a k budowa szkół, d o m ó w kultury, d r ó g itp.; a k t y w n o ś ć u m y s ł o w ą r o z b u d z a j ą c ą zainteresowania historią świata i w ł a s n e g o narodu, dziejami r u c h ó w s p o ł e c z n y c h na wsi, a z w ł a s z c z a ruchu ludowego; p o s t a w ę g o t o w o ś c i do modernizacji gospodarstwa rolnego i domowego; w r a ż l i w o ś ć na krzywdy ludzkie; o d w a g ę głoszenia wyznawanych p o g l ą d ó w s p o ł e c z n o - p o l i ­ tycznych; utrwalanie zasad etyczno-moralnych wśród m ł o d z i e ż y ; r o z w ó j zain­ t e r e s o w a ń problemami o g ó l n o k r a j o w y m i (Turos 1970). Metody pracy stosowane w uniwersytetacli ludowych przenikały do innych p l a c ó w e k k s z t a ł c ą c y c h m ł o d z i e ż wiejską - do s z k ó ł rolniczych i spółdziel- �OŚWIATA DOROSŁYCH 87 czych, a także do organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , niektórych s t o w a r z y s z e ń gospo­ darczych, o ś w i a t o w y c h i kulturalnych oraz ludowych organizacji politycznych. D ą ż o n o do wychowania nowego obywatela wsi i p a ń s t w a , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o się u s p o ł e c z n i e n i e m , „ o t w a r t o ś c i ą " na w i e d z ę z d o b y w a n ą g ł ó w n i e poprze stałe d o k s z t a ł c a n i e się, s k ł o n n o ś ć do podejmowania inicjatyw p r z e b u d o w u j ą c y c h ż y c i e swego najbliższego i dalszego otoczenia, a r ó w n o c z e ś n i e c e n i ą c e g o i u t r w a l a j ą c e g o najlepsze w a r t o ś c i rodzimej kultury c h ł o p s k i e j . Ten nowy typ obywatela s t a w a ł s i ę „ w i o d ą c y m " , c i e s z ą c y m s i ę autorytetem i p r o m i e n i u j ą c y m na c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. D ą ż n o ś c i s p o ł e c z n e , ambicja i d a l e k o s i ę ż n e cele ó w c z e s n e j m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , żyjącej j a k ż e często w ciężkich warunkach bytowych, najwierniejsze swoje odbicie znalzły w p a m i ę t n i k a c h „ M ł o d e g o pokolenia c h ł o p ó w " . U k a z u j ą one bowiem jak w psychice m ł o d z i e ż y wiejskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d o k o n y w a ł się proces wielkich p r z e o b r a ż e ń prowa­ d z ą c y c h do jej p e ł n e g o uobywalelnienia i „wejścia w naród". Na temat wychowawczego ruchu m ł o d z i e ż y wiciowej i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż o w y c h pisał J. C h a ł a s i ń s k i : „Idea c z ł o w i e c z e ń s t w a i odkrywanie człowieka w c h ł o p i e , s p o ł e c z n o - m o ralna w s p ó l n o t a m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n a ideałowi narodu i l u ­ d z k o ś c i , idea warstwy chłopskiej jako w s p ó ł g o s p o d a r z a narodu i strażnika jego moralnych w a r t o ś c i , idea wychowania poprzez warsztat pracy, realizowana przez konkursowe prace z e s p o ł ó w Przysposobienia Rolniczego na d z i a ł k a c h w ramach gospodarstwa rodzinnego i w oparciu o s ą s i e d z k ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j ­ s k ą - oto elementy wychowawcze ruchu wiciowego i pokrewnych r u c h ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej w Polsce. M o ż n a też p o w i e d z i e ć , ż e ruch ten, przedstawia­ j ą c y w s p a n i a ł y dorobek s p o ł e c z n y i pedagogiczny, stanowi najważniejszy do­ robek pedagogiki polskiej w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . . . Pedagogika wiciowa w y k a z a ł a m i ę d z y i n n y m i olbrzymie znaczenie, jakie dla wychowania m i e ć m o ż e oparcie go na s p o ł e c z n o ś c i s ą s i e d z k i e j , połączonej z warsztatem pracy" ( C h a ł a s i ń s k i 1948, s. 275). N a s t ę p s t w e m rozwoju szkolnictwa, oświaty pozaszkolnej, wychowania, a także coraz szerszego uczstnictwa c h ł o p ó w w życiu politycznym i s p o ł e c z ­ no-gospodarczym kraju były dalsze i coraz gruntowniejsze przemiany kulturo­ we. Pogłębiła s i ę w i ę c i w ogromnym stopniu utrwaliła ś w i a d o m o ś ć narodowa warstwy c h ł o p s k i e j . Egzaminem lej dojrzałości stał się okres I I wojny świato­ wej podczas której l u d n o ś ć wiejska masowo uczestniczyła we wszystkich konspiracyjnych organizacjach wojskowych oraz innych formach w a l k i z oku­ pantem niemieckim. Ponadto podziemne Stronnictwo Ludowe „ R o c h " stwo­ rzyło w ł a s n ą formację w o j s k o w ą pod n a z w ą Bataliony C h ł o p s k i e oraz Ludowy Z w i ą z e k Kobiet. Ten nieznany w dotychczasowych dziejach Polski zryw nie­ p o d l e g ł o ś c i o w y c h ł o p ó w i jego historyczne znaczenie jest przedmiotem wielu o p r a c o w a ń wspomnieniowych i studiów teoretycznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a z n a c z y ł się r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n i e proces dojrzewania ś w i a d o m o ś c i społecznej i klasowej c h ł o p ó w . Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej roli w przyszłości. Wiedza ta i ś w i a d o m o ś ć k s z t a ł t o w a ł y się przede wszystkim poprzez s a m o k s z t a ł c e n i e �88 MARIA BIERNACKA oraz szeroki u d z i a ł c h ł o p ó w w organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych ruchu ludowego oraz Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ( " W i c i " ) . Stronnictwo Ludo­ we, j a k o masowa organizacja c h ł o p ó w , w swych programach politycznych i s p o ł e c z n o gospodarczych, w y z n a c z a ł o warstwie chłopskiej rolę p r z o d u j ą c ą . Na tym podłożu rodziło się poczucie g o d n o ś c i , które w y z w a l a ł o c h ł o p ó w z dawnych k o m p l e k s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h - z poczucia niższości wobec in­ nych warstw s p o ł e c z n y c h . *** A n a l i z u j ą c polski ruch oświaty d o r o s ł y c h pod kątem jego znaczenia dla rozwoju s p o ł c c z n o - k u l t u r o w e g o wsi nasuwają się analogie do r o z p o c z ę t e g o w X I X w. wielkiego ruchu o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o w Danii, który o d e g r a ł d e c y d u j ą c ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h tego kraju. W g ł ó w n e j mierze b y ł to ruch u n i w e r s y t e t ó w ludowych, ale p o ł ą c z o n y c h także z d z i a ł a l n o ś c i ą s p ó ł d z i e l c z ą oraz o ś w i a t ą r o l n i c z ą . Pierwszy, p o w s t a ł y w 1844 r. uniwersytet ludowy w Rodding ( w p ó ł n o c n y m Szlezwiku) b y ł o d p o w i e d z i ą na w p ł y w y niemieckie, z czasem jednak ruch ten o g a r n ą ł cały obszar Danii. „Jeżeli pragnie się uwy­ datnić istotne rysy rozwoju Danii po 1864 r. - pisał Hans Lund z uniwersytetu ludowego w Rodding - i dąży do ich zrozumienia, w y s t ę p u j e bardzo jasno, nieomal w s z ę d z i e w stosunku do ludności wiejskiej - w p ł y w u n i w e r s y t e t ó w ludowych, jako źródła najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnego życia d u ń s k i e g o . O c z y w i ś c i e inne jeszcze przyczyny przebiegały r ó w n o l e g l e i jest n i e m o ż l i w e ustalić rozmiary w p ł y w u każdej z nich. Niemniej jest faktem, ż e wszyscy obserwatorzy rozwoju Danii s ą w tym zgodni, iż uniwersytety s ą j e d n y m z najdonioślejszych c z y n n i k ó w d ź w i g n i ę c i a się w ł o ś c i a n po 1864 r. przy czym niektórzy uważają je za czynnik najdonioślejszy" (Lund, Begtrup, Manniche 1946, s. 44-45). W podobny s p o s ó b pisał r ó w n i e ż H . Begtrup /. Uniwersytetu Ludowego w Frideriksborgu „ N a j w a ż n i e j s z ą rzeczą nie jest suma wiedzy jaką s ł u c h a c z nabywa, lecz fakt, ż e u m y s ł i uczucia m ł o d y c h ludzi zostają obudzone. D u ż o z tego, czego ich nauczono z a p o m n ą ; opuszczają jednak szkoły, j a k o z u p e ł n i e inni ludzie, nauczywszy się s ł u c h a ć , w i d z i e ć , m y ś l e ć i u ż y w a ć swych s i ł " (Cyt. za: Livingstone 1931, s. 56-57). R. Livingstone, rektor Uniwersytetu w Oxfordzie w swoich r o z w a ż a n i a c h „Oświata p r z y s z ł o ś c i " (Warszawa, 1947, s. 110) na lemat d u ń s k i c h uniwersy­ tetów ludowych stwierdzał, że p l a c ó w k i te w idealny s p o s ó b z w i ą z a ł y swoje działanie z p o t r z e b ą k o n i e c z n o ś c i reform w tym kraju i dlatego odniosły taki w s p a n i a ł y sukces wychowawczy w różnych dziedzinach życia wsi duńskiej i tym samym całej Danii. Uznał on, że istnieją trzy tajemnice powodzenia tych p l a c ó w e k , a mianowicie: nauką w uniwersytetach ludowych objęto m ł o d z i e ż d o r o s ł ą (od lat 18-tu); kształcenie m ł o d z i e ż y odbywa się w s z k o ł a c h internato­ w y c h ; praca oparta jest na z a ł o ż e n i a c h i celach ideowych. G ł ó w n y m bowiem celem kształcenia jest „ n a t c h n ą ć , n a u c z y ć oceny wartości i umiejętności o d r ó ż ­ niania, tak w ż y c i u , jak i w drobnych sprawach lego, co w nim ma istotne �89 OŚWIATA DOROSŁYCH znaczenie. Tę p r a w d ę , k t ó r ą często m ą d r z y i rozważni przcoczają, twórcy u n i w e r s y t e t ó w ludowych przeczul i. Nie uczyli oni swych w y c h o w a n k ó w w j a k i s p o s ó b dobrze g o s p o d a r o w a ć , lecz wzniecili w nich n a m i ę t n e pragnienie, by tę r z e c z y w i s t o ś ć r o b i ć . Celem ich pracy nie b y ł o obdarzanie w i e d z ą lecz rozbu­ dzenie inteligencji i idealizmu" (Livingstone 1947, s. 56-57). R. L i v i n g s t o n e u w a ż a ł przy t y m , że uniwersytety ludowe w y w a r ł y w p ł y w w trzech r ó ż n y c h dziedzinach: a) indywidualnej - przez pobudzenie i n t e l i ­ gencji, z a i n t e r e s o w a ń , ś w i a t o p o g l ą d u ; b) ekonomicznej - p r z e o b r a ż a j ą c e j D a n i ę z kraju p o d u p a d ł e g o w p r z o d u j ą c y ; c) politycznej - d z i ę k i czemu d u ń s k i e w ł o ś c i a ń s t w o , k t ó r e b y ł o w p o c z ą t k a c h X I X w. p o d k l a s ą s p o ł e c z n ą p r z e m i e n i ł o s i ę w z a m o ż n ą w a r s t w ę ś r e d n i ą , s i ę g a j ą c tak pod w z g l ę d e m p o l i t y c z n y m , j a k i socjalnym po p r z o d o w n i c t w o w narodzie d u ń s k i m " ( L i ­ vingstone 1947, s. 50 n). P o w o ł u j e s i ę przy tym na H . Begtrupa, k t ó r y s t w i e r d z a ł na podstawie w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń , ż e „ s z k o ł y te o b u d z i ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n a c h i kobietach t ę s k n o t ę za w i e d z ą i pragnienie pracy. Charaktery u c z n i ó w z o s t a ł y umocnione, o p u s z c z a j ą oni s z k o ł ę z bardzo rozszerzonym ś w i a t o p o g l ą d e m . C z ę ś ć m ł o d z i e ż y idzie do s z k ó ł r o l n i c z y c h , a gdy potem wraca z nich do ż y c i a , wchodzi w nie z s i l n y m poczuciem braterstwa i p o s t ę p u . W ten s p o s ó b m ł o d z i e ż nabywa w i e l e cech n i e z b ę d ­ nych dla ruchu s p ó ł d z i e l c z e g o " ( C y t . za: L i v i n g s t o n e 1947, s. 57). Z a p o c z ą t k o w a n a w 11 Rzeczypospolitej d z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e t ó w ludo­ w y c h nie osiągnęła takiego stopnia rozwoju, j a k to miało miejsce w X I X i X X w. w Danii. Powojenny ż y w i o ł o w y rozwój tych p l a c ó w e k został zahamowany i nie o d z y s k a ł do tej pory takiej kondycji, by m ó g ł z a z n a c z y ć się w s p o s ó b istotny w życiu wsi i kraju. M o ż n a jednak z a k ł a d a ć , że w odniesieniu do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ruch oświaty d o r o s ł y c h na polskiej wsi, łącznie z działają­ c y m i uniwersytetami l u d o w y m i miał wiele cech w s p ó l n y c h z d u ń s k i m ruchem odrodzenia w s i . Czy jest jednak m o ż l i w y w Polsce obecnej sukces d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych? Jedno jest pewne - w s p ó ł c z e s n a kultura m i e s z k a ń ­ c ó w wsi wymaga tego o ż y w c z e g o prądu, który niosła z s o b ą szeroko pojęta oświata i wychowanie w uniwersytetach ludowych. LITERATURA Biernacka M. 1984 Oświata w rozwoju kulturowym B r o d o w s k a H. polskiej wsi, Warszawa. i 1958 Z dziejów kształcenia pracowników społeczno-oświatowych, 19251952, Zeszty Naukowe Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Nauki Ekonomiczne, Seria I , z. 10, s. 121-169. B r o n i k o w s k i W. 1934 Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa С i e к o t S. 1969 Wspomnienia 1885-1964, Warszawa. �90 С iс 1963 i listów. 1956 Cha 1938 1948 Dun MARIA BIERNACKA r n i а к J. Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Wybór pism inscenizacji O p r a c o w a ł i s ł o w e m w s t ę p n y m o p a t r z y ł Antoni Olcha, Warszawa. Zaborowska nuta. O p r a c o w a ł Jerzy Zawieyski, Warszawa. ł a s i ń s k i J. Młode pokolenie chłopów, Warszawa, t. I - I V . Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa. i n J. 1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Warszawa. Dzieje szkolnictwa 1982 Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej, (. l ( d o 1918). Praca zbiorowa pod red. Stanisława Michalskiego, Warszawa. Fołta W 1975 Ruch ludowy w Przeworsku, Warszawa. 1987 Zycie z własnego nadania, Warszawa Ignacy Solarz 1965 Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, M a t e r i a ł y z se­ minarium naukowego odbytego w Warszawie 5 i 6 X 1962. W y b ó r i opracowa­ nie F. P o p ł a w s k i i S. D y k s i ń s k i , Warszawa. J a s t r z ę b s k i J. 1978 Wokół kultury i literatury ludowej 1939-1948, Warszawa. K m i e c i k Z. 1963 Ruch oświatowy na wsi. Królestwo Polskie 1905-1914, Warszawa. K a m i ń s k i A. 1975 Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa. К a z i m i с r o w i с z T. 1976 Moja droga życia, Warszawa. K o w a l J. 1964 „ Wici" powstanie i działalność spoleczno-wycltowawcza, Warszawa. L e c h A. 1978 Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Acta Universitalis Lodziensis, seria I , nr 39, Ł ó d ź . L i v i n g s t o n e R. 1947 Oświata przyszłości. Warszawa. L u n d H . , В e g t r u p H . , M a n n i с h e P. 1946 Duńskie uniwersytety ludowe a rozwój społeczności wiejskiej, Rzym. M a j K. 1936 Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa. Materiały źródłowe 1966 Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. I V (1939-1945), Warszawa. N i e c k o J. 1932 Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej 1912-1932. (Zarys historyczny), Warszawa. �OŚWIATA DOROSŁYCII 91 1967 Na drodze do Polski Ludowej. Wybór pism z lat 1945-1949. Dodruku p r z y g o t o w a ł ż y c i o r y s e m p o p r z e d z i ł i przypisami o p a t r z y ł Zygmunt Hemmerling, Warszawa.' Pamiętniki 1968 Pamiętniki samouków, Warszawa. P a s t u s z k a S. J. 1990 Teatr ludowy na wsi polskiej w okresie I I Rzeczypospolitej, Kielce. R a d l i ń s k a H. 1979 Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, W s t ę p e m opatrzyła Hele­ na Brodowska. Warszawa. S o l a r z o w a Z. 1973 Mój pamiętnik, Warszawa. Spasowiacy 197- Spasowiacy (praca zbiorowa), Warszawa. S u c h o d o l s k i B. 1937 Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, Warszawa. 1973 Komisja Edukacji Naukowej na tle roli oświaty w dziejowym rozwoju Polski, Warszawa. S z c z e p a ń s k i J. 1973 Refleksje nad oświatą. Warszawa. T u r o s L. 1970 Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, War­ szawa. Uniwersytety ludowe 1946 Uniwersytety ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Walnego Zgromadzenia członków T U L RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października 1945 roku Wiejskie 1939 Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświa­ towej p o ś w i ę c o n e j sprawie u n i w e r s y t e t ó w ludowych Krzemieniec 6-7-8 paź­ dziernika 1938, Warszawa. W r o c z y ń s k i R. 1949 Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i go­ spodarczym, Łódź. 1979 Pedagogika społeczna, Warszawa. Wspomnienia 1983 Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym", Warszawa. Wybrane 1931 Wybrane zagadnienia oświatowe, Warszawa. W у с e с h 'C. 1964 Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, Warszawa. W y s z o m i r s k a L., W y s z o m i r s k i K. 1965 Dąbrowa Zduńska żyła pracą i pieśnią, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1958 Społeczność wiejska ( w y d . I I ) , Warszawa. �92 MARIA RIERNACKA Z i ę b a J. 1976 Ruch teatralny na wsi 1918-1939, Warszawa. Z a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa. Maria Biernacka ADULT EDUCATION - T H E DETERMINANT OF CULTURAL CHANGES IN POLISH PEASANT C U L T U R E B E T W E E N T H E TWO WARS Summary Adult education, also called extraschool education had exerted an important influence on the life of peasants. It was initiated at the end of nineteenth century and was carried on by different cutural, social and economic organizations and associations. Their activity was filled with the paramount idea of national revival and regaining of independence. After Poland had regained its independence in 1918 an attempt was undertaken to establish a uniform educational system. The main reason of the uniformity was to overcome regional divisions and differentiation, a result of long period of Poland's partition. There was also a necessity to shape the spirit of good citizenship of the inhabitants of the newly established state. The regular educalional system was not easy of access for young people from poor peasant families but it could not restrain Iheir striving alier knowledge. Extraschool educational insti­ tutions flourished owing to activities of teachers'associations, youth organizations and educa­ tional socities. It was a system of multidirectional education including technical instruction along with general education. It was filled with ideas of democracy and social justice and with belief that those ideas would change peasants'ethics and culture and thus would introduce socially mature peasant class into national culture. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1964c19e8988fa3bdcb385defd08fdc.pdf f3bdd6d1b0a7ea974fad01fba0e1a68c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1303 Title A name given to the resource Walory estetyczne najblizszego otoczenia postrzegane przez współczesnych mieszkańców wsi łowickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.103-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnogrfia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W A L O R Y E S T E T Y C Z N E NAJBLIŻSZEGO O T O C Z E N I A P O S T R Z E G A N E P R Z E Z WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW WSI ŁOWICKIEJ Ostatnie moje zainteresowania z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą k o n c e n t r o w a ł y się w o k ó ł zagadnienia jej w s p ó ł c z e s n e g o rozwoju w ramach d w ó c h nurtów, które o k r e ś l i ł a m j a k o s z t u k ę z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą i n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Analiza percepcji obu tych sztuk przez różne ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e stymulo­ wała pytania d o t y c z ą c e w r a ż l i w o ś c i estetycznej w s p ó ł c z e s n y c h o d b i o r c ó w . Prezentowany m a t e r i a ł ma za zadanie rzucenie światła na j e d n ą ze stron tego szerokiego zagadnienia - upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi nie z w i ą z a ­ nych b e z p o ś r e d n i o z d z i a ł a l n o ś c i ą twórczą. W polskiej literaturze etnograficznej publikowane j u ż były w y n i k i b a d a ń na temat w r a ż l i w o ś c i artystycznej o s ó b o k r e ś l a n y c h mianem t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zawarte zostały one m . i n . w pracy G ł a d y s z a (1938), O l ę d z k i e g o (1971), licz­ nych a r t y k u ł a c h zamieszczanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " oraz ostatnio Dzierzgwy (1981). Jak dotąd jednak, przedmiotem analiz naukowych nie były odczucia (postawy) estetyczne „ z w y k ł y c h " , tzn. nie z w i ą z a n y c h z żad­ n ą t w ó r c z o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w w s i . Z tych przyczyn publikacja ta jest p i e r w s z ą p r ó b ą tego typu. R ó ż n i j ą też od wspomnianych o p r a c o w a ń skoncentrowanych na stosunku do przyrody i wybranych dzieł artystycznych z w r ó c e n i e g ł ó w n e j uwagi na otoczenie stworzone przez c z ł o w i e k a . M a t e r i a ł s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę interpretacji z o s t a ł zebrany w trakcie b a d a ń terenowych prowadzonych pod koniec 1987 r. we wsi Walewice i Z ł a k ó w Borowy p o ł o ż o n y c h na obszarze etnograficznego regionu ł o w i c k i e g o , słyną­ cego do dziś z ż y w y c h o ś r o d k ó w sztuki ludowej oraz aktywnych organizacji i instytucji d z i a ł a j ą c y c h na t y m polu. W doborze i n f o r m a t o r ó w k i e r o w a ł a m się z a s a d ą zachowania r ó w n y c h pro­ porcji l i c z b o w y c h m i ę d z y ich wiekiem i płcią. Inaczej, b a d a ł a m tę s a m ą liczbę przedstawicieli m ł o d e g o (17-30 lat), ś r e d n i e g o (30-50 lat) i starszego (ponad 50 lat) pokolenia, a w ich o b r ę b i e tę s a m ą liczbę kobiet i m ę ż c z y z n . W tym miejscu należy z a z n a c z y ć , ż e w y k s z t a ł c e n i e m ł o d e g o pokolenia i n f o r m a t o r ó w było znacznie w y ż s z e od r o c z n i k ó w starszych i k s z t a ł t o w a ł o się na poziomie u k o ń c z o n e j s z k o ł y zawodowej lub średniej ( r ó ż n e g o typu); w p o z o s t a ł y c h grupach b y ł o ono natomiast na poziomie zakresu szkoły podstawowej, w ś r ó d o s ó b najstarszych często n i e p e ł n e j . Na w s t ę p i e b a d a ń z a k ł a d a ł a m , ż e w s p ó ł c z e s n e postawy estetyczne ludności wiejskiej, poza w r o d z o n ą w r a ż l i w o ś c i ą artystyczną, są k s z t a ł t o w a n e przez najbliższe otoczenie, wychowanie ( w y k s z t a ł c e n i e ) , o b o w i ą z u j ą c e w grupie normy e t c , które to czynniki s t y m u l u j ą rozwój u p o d o b a ń i n a w y k ó w estetycz- �104 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nych, a t a k ż e m a j ą w p ł y w na o d b i ó r sztuki ludowej. Postawy te b a d a ł a m w odniesieniu do szeroko pojętego świata przyrody ( m i n . krajobrazu, roślin, z w i e r z ą t , ludzi) oraz ś r o d o w i s k a kulturowego, stworzonego przez c z ł o w i e k a (m.in. domu, zagrody, miasta, w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, tradycyj­ nej sztuki ludowej, kościoła, z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w ) . Analizy przedstawione w t e k ś c i e o g r a n i c z a j ą s i ę do drugiej grupy z a g a d n i e ń . W pracy stosuję wymiennie pojęcia „ p o s t a w a " i „ u p o d o b a n i e estetyczne". M i m o pewnej r ó ż n i c y semantycznej zawartej w k a ż d y m z nich służą mi one do określenia stosunku wobec p r z e d m i o t ó w oraz otaczającej r z e c z y w i s t o ś c i , która dostarcza najwięcej d o z n a ń natury estetycznej. Stosunek ten jest w y r a ż a n y w s ą d a c h i opiniach, których z e s p ó ł składa s i ę na poglądy estetyczne określa­ j ą c e p o s t a w ę c h a r a k t e r y z o w a n ą przez w y b ó r i akcentowanie cech o d g r y w a j ą ­ cych w percepcji p r z e d m i o t ó w i zjawisk rolę najważniejszą. Stanowisko takie jest zgodne z p r o p o n o w a n ą przez Nowaka (1973, s. 23) definicją postawy: „ P o s t a w ą pewnego c z ł o w i e k a wobec pewnego przedmiotu jest o g ó ł w z g l ę d n i e tr\ .dych dyspozycji do oceniania tego przedmiotu i emocjonalnego nań reago­ wania oraz ewentualnie t o w a r z y s z ą c y c h tym e m o c j o n a l n o - o c e n i a j ą c y m dyspo­ zycjom w z g l ę d n i e trwałych p r z e k o n a ń o naturze i w ł a ś c i w o ś c i a c h tego przed­ miotu i w z g l ę d n i e trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przed­ miotu". Jak pisałam, nic b ę d ę p r e z e n t o w a ć w y n i k ó w analiz, d o t y c z ą c y c h w s p ó ł c z e s ­ nych u p o d o b a ń estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi wobec zjawisk świata natury. Uzasadniona wydaje się jednak krótka charakterystyka niektórych z nich. Ocena piękna krajobrazu przyrodniczego przez wszystkich i n f o r m a t o r ó w była ś c i ś l e u z a l e ż n i o n a od tego co znane, bliskie, widoczne a tym samym bezpieczne. Stąd leż za najpiękniejsze u w a ż a n o w ł a s n e otoczenie, nizinne pola, lasy, rzeki. W innych krajobrazach np. g ó r s k i m czy morskim o g l ą d a n y c h pod­ czas w y j a z d ó w dostrzegano ich urok, ale r ó w n o c z e ś n i e w y w o ł y w a ł y one uczu­ cia niepokoju, a nawet lęku przed nieznanym ("nie wiadomo, gdzie c z ł o w i e k jest, ani gdzie się k o ń c z y [...) morze, jeziora s ą p i ę k n e , ale ja się ich boję"). Podobne reakcje p o w o d o w a ł y zapuszczone zarośla, z a r o ś n i ę t e stawy i rzeki o m ę t n e j , mulistej wodzie, którym odmawiano jakiegokolwiek piękna. Drzewa i krzewy oceniano w y ł ą c z n i e od strony estetycznej o d w o ł u j ą c s i ę do ich w y s o k o ś c i , barwy, z d o b n o ś c i ("chociaż owocowe s ą p o ż y t e c z n e " ) , a ziemie (gleby)- utylitarnej (gospodarczej). Zgodnie z czym „ b r z y d k i e s ą piaski i glina, bo nieurodzajne [...] najładniejsza jest ziemia czarna, ale sucha jak puch, bo jest urodzajna i łatwa do uprawy [...] bo z tego s i ę żyje, z tego jest chleb". Ptaki leśne i żyjące na swobodzie oceniano przede wszystkim pod kątem estetyki upierzenia (bażanty, w i l g i , gile, sowy) i dodatkowo w a l o r ó w g ł o s o ­ wych (słowiki, skowronki). S z c z e g ó l n e miejsce wśród tych opinii z a j m o w a ł y wypowiedzi o bocianach, zwiastunach wiosny i j a s k ó ł k a c h . Sądy o urodzie z w i e r z ą t leśnych opierały się na uwypukleniu takich cech jak: z w i n n o ś ć , gracja w poruszaniu się, sylwetka, kolor futerka lub sierści, czyli cechy o charakterze wybitnie estetycznym. Przy określaniu brzydoty z w i e r z ę ­ cia n a s t ę p o w a ł o ł ą c z e n i e spojrzenia utylitarnego z g r o ź n y m , a tym samym �WALORY ESTETYCZNO 105 nieestetycznym w y g l ą d e m oraz uczuciem strachu przed w y r z ą d z e n i e m krzyw­ dy c z ł o w i e k o w i . Na negatywnych ocenach estetycznych z w i e r z ą t l e ś n y c h , p t a k ó w i o w a d ó w z a w a ż y ł y przede wszystkim opinie o ich s z k o d l i w o ś c i , co dobrze c h a r a k t e r y z u j ą w y p o w i e d z i : „ b r z y d k i e to wszystkie szkodniki: dzik, w i l k , stonka i inne robaki [...] j a k c o ś niedobre dla c z ł o w i e k a , to nie m o ż e b y ć dla niego ł a d n e [...] a gdzie by tam c z ł o w i e k patrzył, j a k i to ma kolor, czy ładny czy nic [...] to w y t ę p i ć trzeba". Za nieestetyczne u w a ż a n o też te stworzenia, k t ó r y c h w y g l ą d wzbudza o d r a z ę np. pająki. N a j p i ę k n i e j s z y m z w i e r z ę c i e m d o m o w y m w e d ł u g wszystkich badanych jest koń. N a l e ż y d o d a ć , ż e na s ą d y te w p ł y w miała znajdująca s i ę w s ą s i e d z t w i e stadnina koni w y ś c i g o w y c h . Obserwacja tych zwierząt, różnych w sylwetce od gospodarczych i nieprzydatnych do pracy w polu, dostarczała informatorom d o z n a ń czysto estetycznych, n i e s k a ż o n y c h stosunkiem utylitarnym. Ich urodę c z ę s t o konfrontowano z p i ę k n e m konia p o c i ą g o w e g o . Nawet najstarsi badani podkreślający walory zwierząt gospodarskich przyznawali, że konie sportowe s ą ładniejsze. „ K o n i c s ą różne, jak ma b y ć do roboty, to ładny b ę d z i e duży, ż e b y miał grube, mocne nogi i w ó z u c i ą g n ą ł | . . . | ale te co w majątku trzymają do w y ś c i g ó w s ą ładniejsze, lżejsze, bystrzejsze i c h o c i a ż z takiego konia w gospo­ darstwie p o ż y t k u by nie bylo [...] to j a k popatrzeć, to s ą ładniejsze". Wśród cech charakterystycznych p i ę k n e g o konia p o d k r e ś l a n o s z c z e g ó l n i e o g ó l n ą s y l w e t k ę , h a r m o n i j n ą b u d o w ę , lekkość, z w i n n o ś ć , umaszczenie, grzy­ wę, zadbanie. Preferowano zwierzęta ciemne ("gniade albo kasztanki, bo to j u ż c z ł o w i e k s i ę p r z y z w y c z a i ł , takich tu najwięcej mają i j u ż inny mu się wydaje nic taki ładny [...J biały to odpada, brzydki, bo anioła przypomina"), o bujnej grzywie, lśniącej sierści, s z c z u p ł e , o ładnym karku i podniesionej g ł o w i c . Jest rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nawet najstasi m i e s z k a ń c y badanych wsi nic kierowali się w swych opiniach jedynie p r z y d a t n o ś c i ą i utylitarnymi cecha­ mi d o m o w y c h z w i e r z ą t i ptaków, lecz w w i ę k s z o ś c i podkreślali ich s y l w e t k ę , b u d o w ę nóg, umaszczenie, upierzenie i t d . Zwierzęta domowe z samej swej istoty trzymane s ą dla zaspokojenia potrzeb materialnych rodziny. Stąd też często wskazywano na optymalnie najkorzystniejsze cechy hodowanego inwe­ ntarza (np. dobre u m i ę ś n i e n i e , d u ż e wymiona krów, czy specjalnie korzystny w s p r z e d a ż y gatunek świń), j e d n o c z e ś n i e zaznaczono w ł a s n e upodobania este­ tyczne. Na przykład sądy o krowach p o d p o r z ą d k o w a n e wprawdzie kryteriom utylitarnym podkreślały, ż e „nie chodzi tylko o to, ż e d u ż o mleka daje, musi też m i e ć w y g l ą d [...] duża żeby była, dobrze u m i ę ś n i o n a , zgrabne nóżki, nie za d u ż e , nie za male, kształtne w y m i ę f...| kolor czarno-biały, który p r z e w a ż a tu na naszych terenach [...] krowa czysta, zadbana, r o g ó w ż e b y nie miała takich bardzo r o z w i n i ę t y c h , a ś r e d n i c " . Za brzydkie u w a ż a n o krowy czerwone (mimo, że ta rasa jest w y j ą t k o w o mleczna), lub białe, ociężale, posiadające d u ż e , n i e k s z t a ł t n e rogi, krzywe nogi. Świnia uznawana była natomiast w o g ó l e za paskudne stworzenie, „ n a j b r z y d s z e ze wszystkich hodowanych [...| j a k to w gnoju siedzi to j a k ma b y ć ł a d n e " , c h o c i a ż c h ó w tych zwierząt przynosił n a j w i ę k s z e dochody w gospodarstwie. Jeszcze „świnia d o ś ć długa z zaznaczo­ nymi szynkami, z krótkim ryjkiem, uszy klapiaste opuszczone na oczy [...] c z a r n o - b i a ł a , ogon j a k ma z a k r ę c o n y to taka ma przyjemniejszy wygląd j a k się �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASŁCKA patrzy [...] ale j u ż najbrzydsza to z d ł u g i m ryjem i z d ł u g ą s i e r ś c i ą [...J laka niespokojna, co d u ż o krzyczy". Wśród wypowiedzi d o t y c z ą c y c h z w i e r z ą t były też opinie, że „miłe dla oka", „ p i ę k n e " , „ p r z y j e m n i e jak p o p a t r z e ć " s ą wszystkie nowo narodzone zwierzaki. Ideałem urody żeńskiej dla i n f o r m a t o r ó w obojga pici do 50-tcgo roku życia była kobieta o ładnej sylwetce „szczupła i wysportowana, bo figura jest naj­ w a ż n i e j s z a " , nie za wysoka. Powinna m i e ć czarne lub blond włosy, ale nie farbowane, o długości j a k ą dyktuje moda ("jeśli modne są włosy d ł u g i e , p o w i n ­ na takie nosić, jeśli krótkie, powinna o b c i ą ć " ) . Oczy przede wszystkim „niebie­ skie - jasne, bo lo takie bystrzejsze". Ten w y m ó g stawiali wszyscy badani n i e z a l e ż n i e od koloru w ł o s ó w „ideału". D ł u g i e czarne rzęsy i ś n i a d a cera oraz „ g u s t o w n y " modny ubiór uzupełniały p o ż ą d a n y obraz sylwetki kobiecej. Informatorzy najstarsi b y l i zgodni z poprzednimi co do szczupłej sylwetki kobiecej: „ g r u b a to nie, więcej takie chudsze [...] no bo taka tłusta, to tak s i ę zdaje nie ma w y g l ą d u , bo ten bebech tam taki [...J a jak jest taka r ó w n a to milsza jest". R ó w n i e ż preferowali niebieskie, jasne, ż y w e oczy, ale „tylko blond włosy, zaplecione w długi warkocz", który ich zdaniem s z c z e g ó l n i e ładnie się prezen­ tuje oraz „ r u m i a n e p o l i c z k i " (symptom zdrowia). Wskazywali też na pozaestetyczne walory, takie j a k : podejście do drugiego c z ł o w i e k a , d o b r o ć , u ś m i e c h . U w a ż a l i , ż e strój niewiele p o m o ż e „jak dziewczyna u r o d ą nie grzeszy". M ę ż ­ c z y ź n i wspominali, że „ d a w n i e j , gdy panienki w strojach chodziły, lo taka panienka w y g l ą d a ł a jak kopa siana, tak jej te s p ó d n i c e sterczały, to było bardzo ł a d n e [...] ale kawalerowie ż a r t o w a l i , że te panny to p i ę k n e z tyłu, ale z przodu szkaradne... Bo j a k się odstroiły te rękawy z aksamitu z haftem miały, wełniaki kolorowe, to to pięknie w y g l ą d a ł o , ale j a k który w twarz spojrzał [ . . . ] " P i ę k n y m ę ż c z y z n a , w e d ł u g zgodnej opinii wszystkich informatorów, jest ś r e d n i e g o lub wysokiego wzrostu, dobrze zbudowany, wysportowany, ma ciem­ ne, najlepiej k r ę c o n e włosy, krótko obcięte, bez baków, uczesane starannie. Oczy jasne - niebieskie. M ę ż c z y z n a m o ż e nosić wąsy, jeśli są dobrze utrzyma­ ne, ale ładniej w y g l ą d a ogolony. Do tej ogólnej charakterystyki dodawano elegancki ubiór, czyste i wyprasowane koszule i spodnie, a najstarsi - d o b r o ć charakteru i „ g r z e c z n e zachowanie". Kobiety i m ę ż c z y ź n i u w a ż a n i za zdecydowanie brzydkich, lo ludzie „mali i grubi, którzy w y g l ą d u nie mają [...] piegowaci oraz rudzi [...] gruba baba i m a ł y m ę ż c z y z n a , a jeszcze j a k piegowaty i rudy to j u ż z u p e ł n i e taki w y g l ą d u nie ma". R ó w n i e ż z b i e ż n e były opinie i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c e urody dzieci. Ich zdaniem, wszystkie dzieci s ą ładne, j a k zdrowe, „ r u m i a n e " , „ ż y w e " , w e s o ł e , u ś m i e c h n i ę t e , zadbane i czysto ubrane. C h a r a k t e r y z u j ą c upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi d o t y c z ą c e naj­ b l i ż s z e g o otoczenia należy z a z n a c z y ć , iż w i e ś ł o w i c k a jest stosunkowo z a m o ż ­ na w p o r ó w n a n i u z innymi regionami kraju. W c z e ś n i e j też jej m i e s z k a ń c y osiągnęli w y ż s z y poziom n o w o c z e s n o ś c i w zakresie umaszynowienia gospo­ darki, architektury z a b u d o w a ń i w y p o s a ż e n i a d o m ó w w różne usprawnienia techniczne (np. łazienki) oraz sprzęty domowego użytku (pralki, l o d ó w k i , telewizory) z m n i e j s z a j ą c e uciążliwości pracy i życia na wsi. Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e te przyczyny z a d e c y d o w a ł y o tym, ż e przykłada s i ę tu stosunkowo d u ż ą w a g ę �WALORY E S T E T Y C Z N E 107 do estetycznych w a l o r ó w najbliższego otoczenia. Stąd też w wypowiedziach powszechnie p o d k r e ś l a n o , ż e : „ w e wsi jest d u ż o ł a d n y c h d o m ó w [...] s ą ł a d n e budynki, nie s t ł o c z o n e , kontakt z p r z y r o d ą f..._J cisza, d u ż o drzew... porządek, kwiaty, o g r ó d k i [...] ładnie na naszej wsi jest"". Ta postawa estetyczna wobec miejsca zamieszkania rejestruje i zarazem negatywnie ocenia wszelkie o d s t ę ­ pstwa od tak u k s z t a ł t o w a n e g o wzoru. Dlatego też nieliczne przypadki gospo­ darstw zaniedbanych czy opuszczonych w y w o ł y w a ł y u wszystkich m i e s z k a ń ­ c ó w o c e n ę n e g a t y w n ą , przejawiającą się m.in. w takich stwierdzeniach jak: „pani w i d z i a ł a [...] nikt nic mieszka, ziemia sprzedana, nie m ó g ł b y tej ruiny ktoś r o z w ł ó c z y ć traktorem, przy samej drodze stoi i j a k to w y g l ą d a " ; „stare opuszczone domy stoją i niszczeją f...] m ó g ł b y lo ktoś r o z e b r a ć , a tak stoją przy drodze brudne, szyby wybite"; lub: „ b a r d z o m i się nie podobają porozwalane budynki, p o d w ó r k o p o r o ś n i ę t e pokrzywami, bo to j u ż w i d a ć laki upadek, taką ruinę". Ł a d n y dom, to murowany, piętrowy o spadzistym dachu, z sutereną, balko­ nem na piętrze i gankiem na parterze, cały otynkowany; „najładniejszy to laki, j a k w g ó r a c h , na wysokim podpiwniczeniu z kamieni i spadzistym dachu". O c z y w i ś c i e musi mieć „ w s z y s t k i e wygody", tak j a k w mieście (gaz, c i e p ł ą w o d ę ) . Co do specjalnych dekoracji b u d y n k ó w zdania były podzielone. Jedni preferowali ozdoby z tłuczonej ceramiki i lusterek, „które ładnie dekorują dom [...] balkony pomalowane w z w i e r z ą t k a , grzybki kolorowe [...] otynkowane na żółto i ozdobione w y m a l o w a n y m i gwiazdkami"; inni z kolei uważali te ozdoby za s z c z e g ó l n e brzydaclwo, „pejzaże i inne sceny malowane na balkonach [...] tak j a k u nas w j e d n y m domu palmy sobie namalowali - toż lo cudaclwo, takie s ą brzydkie", nie aprobowali też o z d ó b z tłuczonych szkiełek i porcelany, „ b o lo p o t ł u k ą byle co i na ś c i a n ę d a d z ą [...] o z d o b ą domu jest ogród, najlepiej z r ó ż a m i , ogrodzony siatką". Budynki drewniane tylko wtedy się podobaly jeśli były nowe; stare, z w ł a s z c z a zniszczone, kryte s t r z e c h ą u w a ż a n o za brzydkie. Ł a d n e budynki gospodarcze cechuje, w e d ł u g informatorów, g ł ó w n i e fun­ k c j o n a l n o ś ć , nowoczesny materiał, mechanizacja. „ Ł a d n e to nowoczesne, mu­ rowane, ceglane, pokryte b l a c h ą czy eternitem, ładniej się prezentują jeśli wszystko jest w i ę k s z e [...] Tutaj jeden przez drugiego stawia, im w i ę k s z y to ładniejszy [...] Tak to w y g l ą d a tutaj na wsi [...] całe obejście musi b y ć harmo­ nijnie zabudowane, wszystkie budynki dobrane o d p o w i e d n i ą wielkością, czy nawet m a t e r i a ł e m , no i ustawione, żeby p o d w ó r k o miało formę kwadratu czy prostokąta [...] budynki d u ż e , funkcjonalne, nowoczesne [...] pomieszczenia na maszyny [...] zmechanizowane, żeby w y c i ą g był nie ręcznie wszystko... dojarka [...] murowana stodoła z oborą, żeby nie nosić s ł o m y ze stodoły do obory przez c a ł e p o d w ó r k o [ . . . ] " . Najbrzydsze z kolei są zabudowania stare, drewniane, kryte s ł o m ą , „ n o bo to niewygodne i starodawne, bo to j u ż w y s z ł o z mody". D o d a t k o w ą o z d o b ą całej zagrody jest starannie utrzymany ogród, najlepiej z r ó ż a m i , krzewami ozdobnymi i ż y w o p ł o t e m , ogrodzony siatką, z żelazną, kutą b r a m ą . Postulowany i realizowany w z ó r idealnie ł a d n e g o pokoju stanowi w n ę t r z e u w a ż a n e za nowoczesne. Składają się na nic ściany pomalowane na niebiesko, jasnozielono lub cytrynowo w rzucik, najlepiej w srebrne gwaiazdki. Meble lo �108 MIROSŁAWA DR07.D-PIASŁCKA segment na całej ścianie „na wysoki p o ł y s k " , ciemny lub jasny z szybami, za k t ó r y m i powinny stać kryształy i porcelana, kilka foteli i k r z e s e ł przykryte fabrycznymi narzutami, stół z p l a s t i k o w ą s e r w e t ą w y c i n a n ą w a ż u r e k ("bo lo ł a d n e i praktyczne"), telewizor i radio ozdobione serwetkami, k r y s z t a ł o w y m i i porcelanowymi wazonikami z suszonymi lub plastikowymi kwiatkami, ta­ pczan i wersalka u p i ę k s z o n e k a p ą lub regionalną tkaniną ł o w i c k ą i wykonany­ mi s z y d e ł k i e m poduszkami. Firanki w oknach białe w kwiaty ze sztucznego tworzywa lub r ę c z n i e robione, na parapecie d u ż o k w i a t ó w . K w i a t y powinny stać też w pokoju (fikusy, palmy), a także w i s i e ć na ś c i a n a c h na specjalnych kratkach. Na ś c i a n a c h ponadto - obrazy religijne w złotych ramach,"ale nie za d u ż o , najlepiej z M a t k ą B o s k ą , Panem Jezusem i P a p i e ż e m , oraz w i d o k i - pej­ z a ż e , ale nie b i t w y " . M o g ą też być zdjęcia dzieci lub fotografie ś l u b n e . Na p o d ł o d z e dywan, gruby, włochaty, zielony. Kuchnia z kolei powinna być duża, tak „żeby m o ż n a było w niej j e ś ć " , z w ę g l o w ą lub g a z o w ą k u c h n i ą , l o d ó w k ą , bieżącą w o d ą , nowoczesnymi szaf­ kami i kredensami białymi lub pokrytymi laminatem. Podłoga z płytek PCV, „bo s ą praktyczne". Na ścianach makatki z napisami, haftowane w róże i inne kwiaty ręczniki. Firanki krótkie „od góry tylko i kwiatki na parapetach". T y l k o najstarsi informatorzy wspominali, ż e „dawniej jak byla inna moda i inny gust to na belkach były kodry (wycinanki M . D . - R ) , a na ścianach wycinanki, k w i a t k i z bibułki przy obrazach". Teraz, „lo się jednak j u ż nie podoba" . 3 Przy u r z ą d z a n i u w n ę t r z kobiety (dotąd jest to żeńska domena d z i a ł a l n o ś c i ) korzystały z r ó ż n y c h w z o r ó w . Jak same twierdziły: „i od s ą s i a d ó w , i z telewizji, z pism, k s i ą ż e k i własnej g ł o w y [...] Najczęściej urządza każda gospodyni po swojemu. Dawniej to się każda starała, ż e b y mieć piękniej, niż s ą s i a d k i . Teraz też co i raz d r o ż s z e rzeczy kupują [ . . . ] " . R ó w n i e ż „na wystawach, targach s ą prezentowane r ó ż n e urządzenia pokoi, ale tutaj to raczej sąsiad od sąsiada podpatruje [ . . . ] , ale najwięcej to z głowy, bo k a ż d y urządza p o d ł u g swojego pomysłu". W s p ó l n ą c e c h ą wszystkich wypowiedzi d o t y c z ą c y c h estetyki ubioru b y ł o p o d k r e ś l e n i e dopasowania zestawu barw oraz jego s c h l u d n o ś ć i c z y s t o ś ć . Kon­ trowersyjna była natomiast kwestia mody. Ocena estetyki ubioru codziennego przez i n f o r m a t o r ó w do 50-tego roku życia bardzo w y r a ź n i e u z a l e ż n i o n a była od o b o w i ą z u j ą c e j mody: „ K a ż d a dziewczyna i chłopak, n i e z a l e ż n i e od figury, powinni u b i e r a ć się modnie, w ó w c z a s to " w y g l ą d a się szykownie", ale r ó w n o ­ c z e ś n i e należy z w r a c a ć u w a g ę na „ z e s t a w i e n i a k o l o r ó w " , oraz nie c h o d z i ć w brudnych i wygniecionych rzeczach, k t ó r y m „brak estetyki". Starsi informa­ torzy podkreślali z a ś , ż e aby „ładnie i szykownie w y g l ą d a ć trzeba u b i e r a ć się swobodnie, to znaczy tak, ż e b y dobrze się c z u ć (...] Źle ubrany to ten, kto ma źle uszyte ubranie, bo czasem krawiec różnie zrobi i tu s i ę c i ą g n i e , g d z i e ś z n o w u za ciasne [...] lo wledy w y g l ą d a n i e ł a d n i e " . R ó w n i e ż w a ż n e jest, ż e b y u b i e r a ć się „ p o r z ą d n i e " , Izn. wszystko ma b y ć wyprane i wyprasowane. Nawet, „jak c o ś jest p o ł a t a n e , ale czyste w y g l ą d a dobrze. Buty powinny b y ć wypastowane, tak ż e b y świeciły się [...] i trzeba d o p a s o w a ć kolory wtedy w y g l ą d a się zawsze elegancko". N a d r z ę d n o ś ć mody akcentowana przez m ł o d e i ś r e d n i e pokolenie (obojga płci) nie była podzielana przez najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Z reguły �WALORY ESTETYCZNE 109 w ich opiniach modne ubrania oceniano jako nieestetyczne, c h o c i a ż to stano­ wisko nie w y w o ł y w a ł o j a k i c h ś o g ó l n y c h presji czy sankcji; przyjmowano j e jako w y k ł a d n i k innych, nowych c z a s ó w lub t ł u m a c z o n o przywilejem m ł o d o ś c i . O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , że obecna moda w z b u d z a ł a entuzjazm i p o d o b a ł a się g ł ó w n i e m ł o d y m , . Starsi m i e s z k a ń c y potrzebowali więcej czasu, żeby o s w o i ć s i ę z r ó ż n y m i n o w o ś c i a m i . Na przykład ubrania d ż i n s o w e nic powodo­ w a ł y ich sprzeciwu, najmodniejszych d ż i n s ó w „ m a r m u r k o w y c h " natomiast nie aprobowano, c h o c i a ż d u ż o kosztowały. R ó w n i e ż odzież bardziej dopasowana była w e d ł u g nich ładniejsza niż „luźna, która ukrywa figurę". Stanowisko to z a r y s o w a ł o się w y r a ź n i e w wypowiedziach пр.: „Ja nic lubię tych portek | . . . ] tych w y c i r u c h ó w (z "marmurkowego" dżinsu - M . D.-R), brzydkie są, a teraz modne. Wnuczek mój kupił sobie takie portki, to p o w i e d z i a ł e m mu - Heniu, ty w t y m b ę d z i e s z c h o d z i ł [...]? Teraz modne takie, to oni kupują, a staremu toto się nie podoba, bo to takie dziadowskie wyciruchy", lub „ b r z y d k o w y g l ą d a , gdy dziewczyna s i ę k r ó t k o ubiera [...] powycinane wszystko, gołe plecy, g o ł e piersi [...] tu laki ogon w i s i , albo rozporek z tyłu do samego pasa. Po co loto, jakie to ubranie? [...] ładna jest tylko skromna sukienka, czysta i przyzwoita [...] wszy­ stko inne to n i e ł a d n e " . O g ó l n i e pozytywna ocena w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a zamieszkania rzutowała na stosunek do estetycznych w a l o r ó w miasta . W mieście w i ę c „ b r z y d k i e s ą nowoczesne osiedla, tyle bloków, a każdy podobny jeden do drugiego [...] wysokie i cienkie, to się boję, że s i ę z a w a l ą [...] w s z ę d z i e d u ż o s a m o c h o d ó w , ludzi, ruch, hałas, brudno [...] brak zieleni, to takie szare, p r z y g n ę b i a j ą c e , c z ł o w i e k a strach ogarnia [...] Miasto jest brudne, ciasne, a ja lubię przestrzeń, świeże powietrze. Tutaj m o g ę wyjść na pole, popatrzeć na zieleń, drzewa, rośliny". 4 Opinie estetyczne o m i e ś c i e nic były jednostronnie negatywne. Wskazywa­ no na „ p i ę k n e miejskie budynki k o ś c i o ł ó w " , oraz. „parki wkomponowane w nowoczesne budownictwo |"...] bo p r z y p o m i n a j ą s p o k ó j , więcej w i e ś " . Pod­ obały s i ę też dzielnice w i l l o w e „mają ładne domy, ulice rozmaite, zadbane trawniki i klomby". Oceny te n a w i ą z y w a ł y w y r a ź n i e do wzoru estetycznego, j a k i starają się r e a l i z o w a ć we w ł a s n y m miejscu zamieszkania. Z innych walo­ rów miasta p o d k r e ś l a n o jego pozacsletycznc w ł a ś c i w o ś c i , a mianowicie „ d u ż o s k l e p ó w , w k t ó r y c h m o ż n a więcej kupić, liczne kina, teatry i dyskoteki ułatwia­ j ą c e ż y c i e " . J e d n o c z e ś n i e jednak we wszystkich wypowiedziach stwierdzano, ż e „tak j e c h a ć najeden dzień to mi się podoba, ale tylko najeden dzień, polem j u ż g ł o w a boli [...] lak żeby m i e s z k a ć slale, to nie | . . . | ja lubię spokojne ż y c i e w przyrodzie". Malarstwo w s p ó ł c z e s n e z reguły u w a ż a n o za brzydkie, „ b o nie wiadomo o co w nim chodzi. Na tych starych obrazach, to one c o ś p r z e d s t a w i a ł y [... | na obrazie powinno b y ć w i d a ć co to jest | . . . | jak jest widok, to w i d a ć , że to las, droga czy jezioro, a tu j a k c z ł o w i e k patrzy na obraz to musi w i e d z i e ć co jest przedstawione, bo j a k m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obraz jest ładny, j a k nie wiadomo co na n i m jest [...] ładny jest starannie wykonany, umiejętnie zrobiony i jak w i d o k jest ł a d n y " . Niezrozumienie i nieczytelność w s p ó ł c z e s n e j sztuki powo­ d o w a ł a , ż e podobne oceny d o t y c z y ł y rzeźby „ n o m o ż e z wyjątkiem niektórych �по MIROSŁAWA DRO'ZD-PIASECKA p o m n i k ó w " . T w ó r c z o ś ć ta oceniana była powszechnie j a k o brzydka i niepo­ trzebna, za ł a d n e natomiast uznawano r ó ż n e plastikowe przedmioty gospodar­ stwa domowego, ozdoby kobiece i kwiaty z tworzyw sztucznych, „bo są mod­ ne, wygodne, m a j ą r ó ż n e kształty i kolory [...] m o ż n a d o b r a ć , jakie się chce [...] s ą praktyczne". Tradycyjny strój łowicki (inaczej: k s i ę ż a k ó w ł o w i c k i c h lub k s i ę ż a c k i ) b y ł j e d n y m z najbardziej charakterystycznych w y t w o r ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h tę g r u p ę e t n o g r a f i c z n ą w ś r ó d innych m i e s z k a ń c ó w centralnej Polski. S z c z e g ó l n i e boga­ ty, ozdobny i paradny p r z e c h o d z i ł od poł. X I X w. liczne p r z e o b r a ż e n i a . Obecnie noszony g ł ó w n i e na estradzie przez c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w folklorystycznych, ale w czasie uroczystych świąt ( z w ł a s z c z a k o ś c i e l n y c h ) r ó w n i e ż przez m i e s z k a ń ­ c ó w w s i . Tylko niektóre stare kobiety jego elementy, z w ł a s z c z a w e ł n i a k i p r z y o d z i e w a j ą dotąd w dzień powszedni. Nie jest moim celem opisywanie czy analizowanie tego stroju, lecz jedynie z w r ó c e n i e uwagi na bardzo w y s o k ą o c e n ę jego w a l o r ó w estetycznych przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Prawdopodobnie r z e c z y w i ś c i e odczuwane uczucia estetyczne w z m a c n i a ł a jego s z c z e g ó l n a ranga w o b r ę b i e polskich strojów ludowych, jak r ó w n i e ż poczucie dumy z faktu, ż e jest tworem w ł a s n y m , samodzielnym, „ r e g i o n a l n y m " , a po­ dziwianym w kraju i za granicą. Stąd leż nie było tu opinii negatywnych, c h o c i a ż zwracano u w a g ę , ż e jest bardzo gruby, ciężki i niewygodny w nosze­ niu. Wypowiadano się o nim w ten s p o s ó b : „to najpiękniejszy strój polski [...] jest bogaty, wydaje się p r z y p o m i n a ć tęczę, bo jest tych p a s ó w tyle przy w e ł n i a ku [...] tych k w i a t k ó w [...] ma piękną k o l o r y s t y k ę , strojność {...] jest drogi [...] p i ę k n i e haftowany [...] to dzieło sztuki [ . . . ] . Najbardziej m i się podobają m a ł e dziewczynki w stroju ł o w i c k i m , tak jak na procesji w Ł o w i c z u , albo jak się kobieta w tańcu okręci szybko, to ta s p ó d n i c a wtedy tak p i ę k n i e staje [...] Jest piękny, bo kolorowy, w e s o ł e kolory ma [...] to piękna tradycja [...] Do Ł o w i c z a na B o ż e C i a ł o to i z zagranicy przyjeżdżają, ż e b y stroje o b e j r z e ć " . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e walory estetyczne stroju p o d k r e ś l a n e s z c z e g ó l n i e doty­ c z ą jego kolorystyki, wyszukanego haftu i całości sylwetki, z w ł a s z c z a kobie­ cej, k t ó r ą tworzy. Za najładniejsze tkaniny ludowe u w a ż a n o pasiaki ł o w i c k i e : „najlepiej mają dobrane kolory i strojne były [...]te starsze były brzydsze, bo to inna była moda i k o l o r ó w nie miały dopasowanych, jeden pas szeroki, pięć w ą z i u t k i c h : czer­ wone, czarne, zielone [...] a późniejsze ładniejsze były [...] inne kolory, lepiej dobrane. Teraz te tkaniny, co robią w Cepelii, to nikt na wsi by takich nie u ż y w a ł a m ó w i ą , że to ludowe [...] Teraz to p o d o b a j ą się chodniki ze szmat jakie tkają kobiety, a najbardziej to dywany i w y k ł a d z i n y wszyscy by kładli". Jako s z c z e g ó l n i e p i ę k n y o k r e ś l a n o haft ł o w i c k i : „ z w ł a s z c z a na aksamitnych r ę k a w a c h i gorsetach, na poduszkach [...] te róże były haftowane p r z e p i ę k n i e , to wtedy największa ozdoba była, sama takie robiłam [...] Teraz natomiast ładniejsze w y d a j ą się fabryczne i nie trzeba się nad n i m i tyle n a p r a c o w a ć " . Wycinanki, jedna z najbardziej charakterystycznych (obok stroju, tkaniny i haftu) gałęzi tradycyjnej kultury ludowej ł o w i c k i e g o , uznana i doceniana szeroko w kraju i za granicą, w y z w a l a ł y nadal powszechne uczucia estetyczne, c h o c i a ż j a k dodawali „teraz to j u ż niemodne i w mieszkaniu w y g l ą d a j ą staro- �WALORY E S T E T Y C Z N E 111 ś w i e c k o , ale te w sklepach Cepelii to s ą takie strojne, kolorowe, p r z e d s t a w i a j ą sceny z życia, to s ą takie obrazy ż y w e [...] obrzędy, ś m i g u s - d y n g u s , koguty [...] s ą mistrzowsko i artystycznie wykonane [...] dawniej lo najładniejsze były na belkach w c h a ł u p a c h [...] naklejali j e na ś c i a n a c h i suficie [...] to piękne b y ł o [ . . . ] , a najpiękniejsza to kareta, dlatego bo to jedzie w cztery konie, panią m ł o d ą wiezie [...] a ta panna m ł o d a to nie taka j a k teraz f...] taki ma wianek". Tradycyjne meble wiejskie nie p o d o b a ł y s i ę m i e s z k a ń c o m n a j m ł o d s z e g o i ś r e d n i e g o pokolenia, którzy uważali j e za brzydkie i niewygodne. P i ę k n e w e d ł u g nich natomiast s ą ryzowane sprzęty, jakie były w majątku lub znajdują się w muzeach. Informatorzy najstarsi wspominali, że kiedyś p o d o b a ł y i m s i ę skrzynie malowane w kwiaty, k o ł o w r o t k i , które miały p i ę k n e ozdoby. „Teraz to one j u ż s i ę nic podobają, bo nawet j a k ktoś to jeszcze ma, to w bardzo z ł y m stanie i s ą na strychu [ . . . ] , a w ł a d n y m nowym domu trzeba t r z y m a ć meble nowoczesne, a nie stare graty [...] Ł a d n y jest tylko mebel w dobrym stanie". W e d ł u g nich ł a d n e leż były drewniane ozdoby d o m ó w , z w ł a s z c z a r z e ź b i o n e ganki, ale - j a k dodawali „teraz j u ż nikt takich rzeczy nie umie z r o b i ć i nie pasują one do murowanych d o m ó w " . O g ó l n i e nie podobały s i ę tradycyjne naczynia gliniane (dzbanki, m i s k i ) , „ d a w n i e j z takich j e d l i [...] teraz by nikt tego nie kupił, s ą takie s t a r o ś w i e c k i e [ . . . ] , dziadowskie". Za ładne u w a ż a n o natomiast wykonane m e t o d ą p r z e m y s ł o ­ w ą fajanse, p o r c e l a n ę , kryształy. „Takie kupowane w sklepach i na jarmarkach r ó ż n e figurki, zwierzaki, dzbanuszki s ą b ł y s z c z ą c e , ładnie w y g l ą d a j ą na meb­ lach i za s z y b ą w regałach [...] s ą eleganckie. Ł a d n e s ą leż figurki gipsowe i porcelanowe M a t k i Boskiej ustawiane w kapliczkach i na o ł t a r z y k a c h , bo w y g l ą d a j ą naturalnie". Negatywne oceny tradycyjnych p r z e d m i o t ó w ceramicz­ nych podkreślały, że wyroby gliniane są ciężkie, staroświeckie, „ d z i a d o w s k i e " i nie p r z e d s t a w i a j ą naturalistycznych postaci. Przeciwstawiano i m bardzo z ł o ­ cone i r z e ź b i o n e porcelanowe, fajansowe i gipsowe j a k o nowoczesne, eleganc­ kie, realistycznie u k s z t a ł t o w a n e , „ b o teraz ludziom inne rzeczy się p o d o b a j ą i takich g l i n i a k ó w nawet w Cepelii to s i ę nie kupuje". R z e ź b a ludowa w drewnie podobała s i ę tylko w kościele, „ b o naturalnie w y g l ą d a [...] j a k p o p a t r z e ć na anioła, to jest prawdziwy anioł, tak naturalnie w y g l ą d a [...] to wtedy jest prawdziwy kościół [...] w kapliczkach teraz nie ma drewnianych", tnne rzeźby z a r ó w n o sakralne j a k i świeckie ł a d n e s ą w y ł ą c z n i e wtedy, gdy s ą realistycznie, „ s t a r a n n i e wykonane", „ a r t y s t y c z n e " . Przy tym informatorzy m ł o d s i w o l e l i rzeźby nie polichromowane, starsi natomiast z re­ guły preferowali malowane „ładnie odmalowane [...] j a k króle odmalowane, to j a k prawdziwe króle, a j a k nie pomalowane, to c z ł o w i e k tego pod u w a g ę nie bierze". Najładniejsze jednak, w e d ł u g nich, były figury d u ż e , gipsowe, bardzo kolorowe. Obrazy religijne u m y k a ł y ocenie estetycznej z racji swoich n a d r z ę d n y c h funkcji religijnych i z w i ą z a n y c h z n i m i emocjami; są one z r e s z t ą zawsze po­ ś w i ę c o n e . Nie p o d o b a ł y s i ę z a ś w n ę t r z a , w k t ó r y c h było ich d u ż o , co n i e g d y ś s t a n o w i ł o aspirację gospodarzy. Jak zgodnie u w a ż a l i : „ P o w i n n a wisieć Matka Boska C z ę s t o c h o w s k a lub j a k a ś inna, Pan Jezus, Ojciec Święty (element świe­ cki - M . D - R ) , ale nie należy ich w i e s z a ć d u ż o w j e d n y m pokoju, g d y ż w y g l ą d a �112 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lo n i e ł a d n i e , s t a r o ś w i e c k o " . Obecnie leż nie zatyka się za n i m i k w i a t ó w i bibuł­ kowych ozdób. M o i informatorzy uczęszczali na n a b o ż e ń s t w a do r ó ż n y c h kościołów. Daje to m o ż l i w o ś ć odtworzenia syntetycznego wzoru „ i d e a l n i e " p i ę k n e g o obiektu sakralnego. Powinien b y ć on historyczny (tzn. bardzo stary, zabytkowy), o nie­ z w y k ł e j sylwecie „ m a ł o spotykanej", ale r ó w n o c z e ś n i e otynkowany, co powo­ d o w a ł o , ż e kościoły ceglane w stylu gotyku n a d w i ś l a ń s k i e g o u w a ż a n o za zaniedbane, c h o c i a ż ich architektura, a z w ł a s z c z a filary w z b u d z a ł y zachwyt. Budynki ich powinny b y ć przestronne, z licznymi ł a w k a m i (co s z c z e g ó l n i e podkreślali najstarsi informatorzy), tak żeby nie trzeba b y ł o siać na dworzu podczas mszy. W wystroju kościoła bardzo w a ż n e są witraże, które dają dodat­ kowe efekty świetlne i stwarzają odpowiedni nastrój oraz ż y r a n d o l e k r y s z t a ł o ­ we. G ł ó w n y ołtarz winien „ b ł y s z c z e ć " , b y ć s z c z e g ó l n i e bogaty, ozłocony, przyozdobiony figurami i obrazami, k t ó r y m legendy przypisują cudowne wła­ ś c i w o ś c i lub przynajmniej b y ć dziełem wielkiego, uznanego artysty. W koście­ le „ p o w i n n o b y ć d u ż o figur, o b r a z ó w , żeby c z ł o w i e k p o d z i w i a ł " i n a ś c i e n n y c h „ m a l o w i d e ł pokazujących sceny życia Chrystusa [...] aniołków""''. Dodatko­ w y m , u z u p e ł n i a j ą c y m elementem estetycznym tego idealnego wzoru jest oto­ czenie kościoła, „żeby b y ł o pięknie zadbane. D o o k o ł a w s z ę d z i e kwiaty, róże rosły. Na ś c i e ż k a c h też ż e b y były ł a w e c z k i [...] udekorowany był j a k w bajce" . 6 Wśród świąt k o ś c i e l n y c h , którym przypisywano s z c z e g ó l n e wartości i prze­ życia estetyczne, informatorzy do 50 roku życia zdecydowanie wysuwali na plan pierwszy odpusty. B y ć m o ż e dlatego, że uroczystości te w tutejszych parafiach o d b y w a j ą się latem i sama ich z e w n ę t r z n a oprawa jest d o ś ć urozmai­ cona; m ł o d e kobiety i m ę ż c z y ź n i m o g ą się w i ę c ubrać i „ p o k a z a ć " w najle­ pszych (najmodniejszych) ubraniach. Ich zdaniem, „odpust jest najładniejszy, bo jest bardzo d u ż o ludzi z innych parafii, wszyscy świątecznie ubrani i w ko­ ściele są dekoracje - ż y w e kwiaty, girlandy ze w s t ą ż e k , procesja | . . . | bo jest wtedy kolorowo, w e s o ł o [...] I stragany są, kramy z zabawkami, dzbanuszkami, figurkami". Starsi m i e s z k a ń c y łączyli z reguły swoje doznania estetyczne z religijnymi. Stąd w ich odczuciu najładniejszym świętem k o ś c i e l n y m jest B o ż e Ciało, „bo ludzi wtedy najwięcej [...] I wszyslko ustrojone kwiatami i w s t ą ż k a m i . K o ś c i ó ł ubrany kolorowo, procesja idzie z flagami (...) Do Ł o w i c z a to i z zagranicy wtedy przyjeżdżają (...] Procesja jest uroczysta, podoba m i się, ż e wledy wszyscy ubierają się w stroje ludowe [...] przy czterech ołtarzach stają [...] p i ę k n i e tak, wszyscy odświętnie ubrani | . . . | dziewczynki w strojach s y p i ą kwiatki [...] ksiądz Pana Jezusa niesie pod baldachimem". Inni podkreślali r ó w n o c z e ś n i e p i ę k n o Wielkanocy, „ b o Pan Jezus zmartwy­ c h w s t a ł " , w ó w c z a s też odbywa się procesja, kościół przybrany jest kolorowo, „ g r ó b s i ę stroi w kościele i stawia przy nim straż-adorację ( m ę ż c z y ź n i przebrani we w ł a s n e g o p o m y s ł u ubrania p r z y p o m i n a j ą c e mundury historyczne M.D-P.) [...] w k o c i o ł e k z a c z y n a j ą b i ć , to Zmartwychwstanie jest takie najweselsze". W jednostkowych wypowiedziach u w a ż a n o za najpiękniejsze B o ż e Narodze­ nie, „w kościele jesl ż ł ó b e k p r z y p o m i n a j ą c y Betlejem [...] są ś p i e w y i j a s e ł k a różne, to m i s i ę najbardziej podoba". �WALORY ESTETYCZNE 113 Ś w i ę t a doroczne ł ą c z ą s i ę bardzo silnie z k o ś c i e l n y m i . Pod w z g l ę d e m este­ tycznym oprawa, j a k ą s t w a r z a j ą uroczystości w kościele dominuje nad tą, którą m i e s z k a ń c y badanych wsi realizują we w ł a s n y m , d o m o w y m zakresie. Z tego też w z g l ę d u najbliższe otoczenie w czasie takich świąt różni s i ę od dnia zwy­ k ł e g o s z c z e g ó l n i e starannym ubraniem d o m o w n i k ó w , p o r z ą d k i e m w zagrodzie i izbach, które zdobi się zielenią, nakrywa łóżka odświętnymi kapami i narzu­ tami, a stoły w y j ą t k o w o dekoracyjnymi obrusami i serwetkami. Ś w i ę t e m , k t ó r e w y w o ł u j e stosunkowo d u ż o inwencji estetycznej jest B o ż e Narodzenie, z w ł a ­ szcza ubieranie choinki oraz przygotowywanie szopki i maszkar zapustnych. O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obecnie różne święta doroczne w o b r ę b i e rodziny sprzyjają w y r a ż a n i u u p o d o b a ń estetycznych w dziedzinie zdobienia swego najbliższego otoczenia, ich g ł ó w n y sens natomiast, funkcje i odczucia d o t y c z ą przede wszystkim sfery pozaestetycznej, czyli nic dają się r o z p a t r y w a ć w kategoriach: brzydkie - ł a d n e . Niezależnie od wieku i płci mieszkańcy badanych wsi uważali, że najpiękniej­ szym o b r z ę d e m rodzinnym jest wesele. Uzasadniając len sąd estetyczny podkre­ ślali, że jest ono radosne i kolorowe, z muzyką i śpiewem. Odbywają się one obecnie w mieszkaniach, stodołach, dużych namiotach. Pomieszczenia te s ą spe­ cjalnie dekorowane „kiedyś przyczepiano na suficie gałęzie, a teraz różne inne ozdoby z kolorowej bibułki, wstążek". Na ścianach zawiesza się „piękne dekora­ cje, takie z wycinanek srebrnych i złotych, które pięknie błyszczą". Ubiera się też „pomieszczenie kwiatami, zielenią lub gałęziami, a w zimę choiną [...] tak żeby było wesoło, aby kolorowo było". Również stół weselny jest przystrojony kwiata­ mi i bibułkami, „a na nim dużo jedzenia i picia. Zaproszeni goście są odświętnie ubrani [...] Panna młoda ma piękną suknię [...] Jest dużo samochodów, a wśród nich specjalnie udekorowany jest ten, którym jedzie para młodych. W trakcie wesela za wyjątkowo piękny moment uważają informatorzy oczepiny, którym towarzyszy muzyka i śpiew, kiedy to "jak pięknie zaśpiewają to nie tylko młoda, ale i inne kobiety płaczą". Wesele, jako cały obrzęd na który składa się wicie różnych elementów kulturowych (m.in. społecznych, estetycznych, muzycznych, psychologicznych) tworzących specjalny scenariusz i atmosferę, jest szczególnie nasycone pierwiastkami estetycznymi. One też. w całej jego „ o p r a w i e " odgrywają j e d n ą z ważniejszych funkcji. Obecnie do wystroju zewnętrznego charakterysty­ cznego dla obrzędu weselnego zaczyna się coraz bardziej upodabniać uroczystość I Komunii Świętej dziecka. Na w s t ę p i e w s p o m n i a ł a m o badaniach w r a ż l i w o ś c i estetycznej kurpio­ wskich t w ó r c ó w ludowych na zjawiska natury, prowadzonych na początku lal s z e ś ć d z i e s i ą t y c h przez J. O l ę d z k i e g o . Wobec starszego pokolenia K u r p i ó w autor m . i n . stwierdza, iż „zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych wartości świata przyrody, które posiadają materialne lub s p o ł e c z n e uzasadnienie w by­ towaniu c h ł o p a w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach. U c z ł o w i e k a jest tym przede wszystkim przystosowanie do ciężkiej pracy i w j a k i e j ś mierze ł a t w o ś ć w s p ó ł ż y c i a grupowego; w przypadku konia - g ł ó w n i e z d o l n o ś c i pocią­ gowe, u bydła podobnie j a k u ryb, w pierwszym rzędzie s p o ż y w c z e zalety [ . . . ] " ( O l ę d z k i 1971, s. 201). Nieco dalej Olędzki podkreśla, że w r a ż l i w o ś ć tę cechują reakcje w y ł ą c z n i e przedmiotowe. „Tak np. określona barwa, kształt, struktura �114 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lub o k r e ś l o n y układ tych j a k o ś c i nie s t a n o w i ą samoistnych podniet estetycz­ nych. K a ż d o r a z o w o w ich o c e n ę wkracza z n a j o m o ś ć kojarzących się z n i m i realnych w a r t o ś c i , najczęściej utylitarnych" (s. 202). Na podstawie analizy w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w m ł o d s z e j generacji stwierdza z a ś : „ w y n i k a niezbi­ cie, iż r e p r e z e n t u j ą oni bardziej rozwiniętą, g ł ę b s z ą i pełniejszą formę w r a ż l i ­ w o ś c i estetycznej. I c h reakcje na p i ę k n o przyrody s ą elastyczne, nie krępują ich w tej mierze co starszych utylitarność o b i e k t ó w i zjawisk ani uprzedzenia w y n i k a j ą c e z rozmaitych tradycyjnych wierzeniowo-obyczajowych postaw ś r o d o w i s k a wiejskiego" (s. 206). Odnotowane tu stwierdzenia s ą dla O l ę d z k i e g o k o ń c o w y m i w y n i k a m i do­ konanej analizy w r a ż l i w o ś c i estetycznej K u r p i ó w i autor nie rozwija ich sze­ rzej. W n i o s k i w y n i k a j ą c e z tych s p o s t r z e ż e ń natomiast j a k s ą d z ę s p r o w a d z a j ą się do potwierdzenia lego, ż e m ł o d s z a generacja w ogóle wykazuje ż y w s z e i pełniejsze reakcje estetyczne na uroki natury, co głosili w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m M o s z y ń s k i i G ł a d y s z . W lakim rozumieniu w r a ż l i w o ś ć estetyczna by­ łaby c e c h ą m ł o d o ś c i , a p o s z c z e g ó l n e jednostki traciłyby j ą wraz z u p ł y w e m lat na rzecz w r a ż l i w o ś c i przedmiotowej czy utylitarnej. C z y l i inaczej, jest lo cecha onlologiczna gatunku ludzkiego, która dopiero pod w p ł y w e m o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w kultury (otoczenia) zostaje p o d p o r z ą d k o w a n a prymatowi ocen z w i ą ­ zanych z warunkami b y t o w y m i (utylitarnych) i s p o ł e c z n y c h , a zatem reakcjom przedmiotowym. R ó w n o c z e ś n i e z obserwacji O l ę d z k i e g o m o ż n a w n i o s k o w a ć , ż e w r a ż l i w o ś ć estetyczna m i e s z k a ń c ó w wsi uległa pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w (o czym w innym miejscu) ciągłym p r z e o b r a ż e n i o m . P o t w i e r d z a j ą to prowadzone blisko 20 lat później badania Dzierzgwy nad w r a ż l i w o ś c i ą estetyczną t w ó r c ó w ludowych ł o w i c k i e g o na zjawiska przyrody, która stwierdza, że przedstawiciele m ł o d s z e j i starszej generacji wykazywali podobne zachowania. Przy l y m poło­ wa i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t o w a ł a silne reakcje na wartości czysto cstelyczne, „u n i e k t ó r y c h o s ó b - natomiast - przy rozbudowanym zespole d o z n a ń czysto estetycznych kryterium utylitarności, c h o ć niekiedy w minimalnym stopniu, także jest brane pod u w a g ę " (Dzicrzgwa 1981, s. 106). Przekładając te r ó ż n e reakcje na p ł a s z c z y z n ę postaw, autorka w y r a ż a opinię, ż e najpowszechniej w y s t ę p u j e postawa oceniająca p o s z c z e g ó l n e zjawiska z a r ó w n o pod w z g l ę d e m praktycznym, j a k i estetycznym (s. 105). Przytoczone stwierdzenia i w y n i k i w ł a s n y c h badan skłaniają mnie do wnio­ sku, że w r a ż l i w o ś ć estetyczna jesl w r o d z o n ą w ł a ś c i w o ś c i ą c z ł o w i e k a . Zmie­ niające sie wzory kulturowe (warunkowane m.in. mniejszą z a l e ż n o ś c i ą od ś r o d o w i s k a naturalnego wobec innych m o ż l i w o ś c i zaspokajania potrzeb ż y c i o ­ wych, w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i c l e ) , kształtują nowe upodobania estetyczne, bazując na wrodzonych predyspozycjach człowieka i jego w r a ż l i w o ś c i . W y k r y ­ stalizowanie się u p o d o b a ń estetycznych jednostki czy grupy charakterystycz­ nych dla danego okresu i terenu jest zatem w y p a d k o w ą m i ę d z y ś r o d o w i s k i e m naturalnym i k u l t u r o w y m . Relacje m i ę d z y nimi określają natomiast stopień i s k a l ę m o ż l i w o ś c i wypowiedzi „ c z y s t o " estetycznych. Egzemplifikują to m.in. typowo estetyczne, nie utylitarne refleksje dotyczące piękna konia sportowego, ważki, motyli, przy jednoczesnym odmawianiu ..prawa �WALORY ESTETYCZNE 115 do urody" wszystkim świniom, czy bawct bardzo mlecznym, ale z „niewłaści­ w y m " umaszczeniem i dużymi rogami krowom. Zgodnie więc z tym co napi­ sałam, o zależności współczesnych postaw estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi od w z o r ó w kulturowych m o g ę na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzić, że oceny przedmiotów i otoczenia stworzonego przez człowieka są obecnie bardzo silnie uzależnione od wyobrażeń o nowoczesności i obowiązującej mo­ dy. Nic jest to zjawisko nowe. Wieś zawsze wzorowała się na mieście, ale w poprzednich okresach miała więcej czasu na adoptowanie i stworzenie włas­ nych odmian stylowych. Przy tym, dostępne jej wzory, materiały, surowce i techniki nic różniły się diametralnie od tych, którymi posługiwali się miejscy rzemieślnicy i fachowcy, chociaż w tym przypadku stosowano również pewne substytuty. Obecnie na k s z t a ł t o w a n i e się postaw estetycznych w p ł y w a j ą tygodniki ilustrowane, obserwacja w z o r ó w miejskich, a przede wszystkim telewizja. Emitowane filmy i sztuki teatralne, wnętrza, scenografia i ubiory o s ó b ogląda­ nych na ekranie w p ł y w a j ą na jednostkowe upodobania. Z racji d o s t ę p u do tego ś r o d k a masowego przekazu jego o d d z i a ł y w a n i e jest największe. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , że estetyczny w y g l ą d najbliższego otoczenia, z a r ó w n o w odniesieniu do ubioru, jak i w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , z a l e ż n y jest nie tylko od mody i o b o w i ą z u ­ jących w niej w z o r ó w , lecz r ó w n i e ż od oferty przemysłu i asortymentu towa­ rów d o s t ę p n y c h w sklepach. Ich p o d a ż „ z m u s z a " często do zakupu rzeczy n i e z b ę d n e j , ale tylko takiej, jaka jest w sprzedaży, bez głębszej refleksji este­ tycznej. R ó w n o c z e ś n i e nadal powszechnie obserwuje się ż y w o t n o ś ć pewnych trady­ cyjnych wiejskich postaw estetycznych, przejawiających się przede wszystkim w upodobaniu do ładu, p o r z ą d k u , symetrii, barwy, d e k o r a c y j n o ś c i , p a r a d n o ś c i etc. , ł ą c z o n y c h z wieloma czynnikami pozaestetycznymi, jak np. o g ó l n y m nastrojem w e s o ł o ś c i , święta. Dawna sztuka ludowa w y z w a l a ł a refleksje estety­ czne, p o n i e w a ż jest tworem w ł a s n y m , regionalnym, aprobowanym i uznanym w kraju i za granicą, a tym samym powodem do dumy. Właśnie na styku tych wszystkich czynników, wraz z próbą godzenia nowo­ czesności, mody, dostępności różnych s u r o w c ó w i przedmiotów z istniejącymi elementami tradycyjnych gustów wiejskich, zrodził się nurt sztuki niczinstytucjonalizowanej, której najlepsze (z punktu widzenia kryteriów artystycznych) wytwo­ ry powinny, moim zdaniem, zostać uznane za współczesną kontynuację tradycyj­ nej sztuki ludowej. To stanowisko, oczywiście nie wyklucza konieczności dalszej opieki, propagowania i odtwarzania sztuki dawnej wsi. Przypisy ' M a t e r i a ł y z tyeh badań z n a j d u j ą s i e w A r c h i w u m Zakladu F.lnologii I I I K M P A N w Warszawie pod nr inwentarza 1970-1979. 199У-2007. Z nich pochodzą wszystkie cytaty zamieszczone w tekście. - D o odosobnionych należy w y p o w i e d ź m ł o d e j d z i e w c z y n y : „ w m o j e j wsi nic m i s i e n i e podoba, nie ma gdzie wyjść, jest ponuro i n u d n o . C h c i a ł a b y m mieszkać w w i ę k s z e j w s i . gdzie jest w i ę c e j domów, sklepy, k l u b " . W lej relacji nie występuje jednak negowanie estetyki w s i . lecz j e j atrakcyjności l o w a r z y s k o - k u l l u r a l n e j . a j e j autorka nie m ó w i o mieście, lecz o innej, w i ę k s z e j w s i . Przedtem, j a k zauważali najstarsi mieszkańcy w s i : „Taki b y ! z w y c z a j i każdy robil w y c i n a n k i i j a k się zestarzały, to sic robilo nowe i co kawałek lo ładniejsze i modniejsze, ho jak mial puste ściany, jeden obraz w i s i a ł , lo byla nieprzybrana chalupa. Teraz jest �116 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ładniej [...] ładniejsze te kupne, niż te co przedtem sami robili [,..] d a w n i e j jak wieszali na tych ścianach lo się k u r z y ł o , pobył rok, dwa i o d r z u c a l i , trzeba b y ł o robić n o w e . M n i e się tam nie podoba jak tam gdzie nicbądź nawieszają ł y c h s e r w e t k ó w [...] czy pasuje czy nie to nawieszają [...] toto m i się dziecinne w y d a j e [ . . . ] " ^ Współczesna architektura m i e j s k a ( " b l o k i " ) nie podobały się, „bo są monotonne, chociaż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] ale są w y s o k i e , strach w n i c h mieszkać [.,.] ludzie stłoczeni j a k m r ó w k i [...] i za mało z i e l e n i " . Ł a d n e natomiast są b u d y n k i m u r o w a n e , „jakie teraz s t a w i a j ą na w s i , r ó w n i e ż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] zwłaszcza takie w stylu g ó r a l s k i m " . ^ Pożądane jest by n a w i ą z y w a ł y one d o w z o r ó w region;ilnyeh, co ilustruje następująca w y p o w i e d ź : „ w naszym kościele to w s z y s t k o się podoba [...] są ładne obrazy w stylu l u d o w y m , jest namalowane siedem sakramentów [...] wszystko w stroju l u d o w y m " . Z e l e m e n t ó w pozaestetyeznyeh w y m i e n i a n o konieczność w y s o k i e j j a k o ś c i chóru, a roczniki najmłodsze w p r o w a d z e n i a П О Ч У О czesnych instrumentów m u z y c z n y c h (np. gitar e l e k t r y c z n y c h ) , które zresztą są j u ż używane w n i e k t ó r y c h kościołach. 7 Małgorzata Dierzgwa podkreśla szczególne akcentowanie przez t w ó r c ó w ludowych łowickiego takich w a l o r ó w sztuki ludowej regionu, jak: żywość barw, naturalistyezne ujęcie poszczególnych m o t y w ó w , staranne wykonanie, nadrzędność treści nad formą (s. 109-110). Na temat ich wrażliwości estetycznej stwierdza natomiast, że nie różni się ona od wrażliwości innych mieszkańców wsi, i dalej: „Związek z tradycją, przywiązanie do pewnych form i tematów tzw. gust estetyczny zbiorowości w decydujący sposób w p ł y w a na odbiór wartości estetycznych przez poszczególne j e d n o s t k i " (s. 117). Do podobnych w n i o s k ó w dochodzi później Anna M i l e w s k a (19S2, s. 9-19). LITERATURA D r o z d - P i a s e c k a M. 1988 Attitudes of contemporary polish peasants towards folk art, [w:J Poland at the 12 tli Congress..., Wroclaw, s. 117-126. D z i e r z g w a M . 1981 Poglądy estetyczne twórców ludowych regionu łowickiego, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 23. G ł a d y s z M . 1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków. M i l e w s k a A. 1982 Poglądy mieszkańców wsi łowickiej o wytwórczości artystycznej roz­ patrywanej w kategoriach sztuki, [ w : ] Biuletyn Informacyjny O ś r o d k a Badaw­ czo Rozwojowego Cepelia, Warszawa, nr 1-2, s. 9-19. N o w a k S. 1973 Pojęcie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, [ w : ] Teoria postaw, oprać zbiór, pod red. S. Nowaka, Warszawa. O l ę d z k i J. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Mirosława Drozd-Piasecka A E S T H E T I C V A L U E S OF T H E E N V I R O N M E N T AS P E R C E I V E D BY T H E PEASANTS F R O M T H E V I L L A G E S NEAR Ł O W I C Z (CENTRAL POLAND) Summary The article presents judgements of modern peasants concerning their aesthetic preferences and attidudes connected with their surroundings-houses and farmsteads, town, art, traditional folk art, church, religious and family ceremonies. �117 WALORY E S T E T Y C Z N E After having considered the field material and scarce publications on the subject the author concludet that aesthetic sensivity is an innate attribute of all human beings. Changing cultural patterns (influenced among others by weaker dependence on nature in fulfilling one's basic needs and exposure to external influences) have determined new aesthetic taste of peasants basing on their innate predispositions and sensivity. T h e aesthetic attitudes of individuals and group ip a given time and place are the result of interplay of natural and cultural environment. The relations between them determine the probability of „pure" aesthetic evaluations. The author gives instances of some characteristic opinions: aesthetic but not utilitarian beauty is attributed to race horses and never to pigs and cows, even those giving much milk but having big horns and color considered as ugly. The aesthetic attitudes of modern peasants are affected by cultural patterns connected nowadays first of all with ideas modernity and fashion. Those are the criteria od estimations of material objects and all the elements of surroundings which are the products of human activity. There is nothing new in such an attitude, since rural folk has always tended to imitate urban patterns. But in the past the slower rate of changes gave more lime for adaptations and creating own, peculiar style. Moreover, pallems, raw materials and techniques available for rural population did not differ very much from those used by town craftsmen although sometimes peasants had to use substitutes. Actually aesthetic taste of peasants is determined by illustrated magazines, T V and imme­ diate observation of urban patterns, f i l m s , plays, fashion, aliires of actors and the decoration of apartments shape the preferences of individuals. O f all mass-media television exerts the greatest influence. O n the-other hand the appearance of the people's surrounding - homes and clothes is determined not only by fashion and modern patterns but also depends on what is offerend and available in shops. People are „ c o n s t r a i n e d " to buy necessary things such as they can get, without any deeper aesthetic consideration. At the same time some of the traditional rural aesthetic values are still actual. We can notice them in the peasants'preferences for order and harmony, symmetry, vivid colours, decorativeness, ornamental style etc. Many non-aesthetic elements are involved here, for example the atmosphere of ceremony and cheerfulness. Old folk art is still positively valued since it is a product of one's own region, appreciated not only in Poland but also in oiher countries. T h e inhabitants are proud of it. (That region is particularly famous for its folk art. A K S ) . It w a s at the meeting point of all those factores: modernity, fashion availability of materials and things along with Ihe traditional folk taste where the non-professional art was born. Those of its works which respond to artistic criteria should be appreciated as an immediate continuation of traditional folk art. O f course this does not preclude the necessity of supporting and reconstruction of the old artistic patterns of rural folk. Trunsaltcd by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f67954c38cc5b2547456494227cccec.pdf 1f8ea8c8c8e6130f440c5f0a880d0c53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1305 Title A name given to the resource Sposób odżywiania wsi podhalańskiej w świadomości jej mieszkańców. Możliwości i cele badawcze / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.137-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-1861 ZO-ИА S Z R O M B A - R Y S O W A IIIKM PAN, Kraków) (Pracownia Etnologii SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIEJ W ŚWIADOMOŚCI J E J MIESZKAŃCÓW. MOŻLIWOŚCI I C E L E B A D A W C Z E W swych nie pozbawionych a k c e n t ó w osobistych pracach Pani Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa kładzie nacisk na kontrasty „ p o m i ę d z y g i n ą c y m na naszych oczach obrazem dawnej wsi, a tym co się rodzi w s p ó ł c z e ś n i e " (Kutrze­ ba-Pojnarowa 1988, s. 10), podkreślając nieprzemijające wartości t k w i ą c e w kulturze ludowej, nie zawsze u ś w i a d a m i a n e przez ś r o d o w i s k o wiejskie, a lak istotne dla t o ż s a m o ś c i naszej kultury. Prezentowane w monografii T r z c ś n i o w a spojrzenie na w i e ś „z progu rodzin­ nej zagrody" jest zarazem dialogiem badacza z m i e s z k a ń c a m i eksplorowanej s p o ł e c z n o ś c i na temat potrzeb, osądów, m o ż l i w o ś c i i l ę k ó w przeszłej i w s p ó ł ­ czesnej wsi. Z w r ó c e n i e uwagi na ś w i a d o m o ś ć przeobrażeń i spojrzenie na a k t u a l n ą r z e c z y w i s t o ś ć z perspektywy czasu minionego pozwala s t w o r z y ć ob­ raz w a r t o ś c i w ł a s n y c h w z o r ó w kulturowych. Refleksje te skłaniają do zastano­ wienia się nad m o ż l i w o ś c i ą przeprowadzenia badań nad w y o b r a ż e n i a m i , poję­ ciami i s ą d a m i oraz w y p ł y w a j ą c y m i z nich zachowaniami werbalnymi i nie­ werbalnymi m i e s z k a ń c ó w wsi, np. w sferze sposobu o d ż y w i a n i a . Planowane przeze mnie badania terenowe w wybranych wsiach p o d h a l a ń s k i c h mają m.in. z w r ó c i ć u w a g ę na odbicie w ś w i a d o m o ś c i ich m i e s z k a ń c ó w wartości rodzime­ go p o ż y w i e n i a , na kierunki przemian i potrzeb na p r z y s z ł o ś ć , przy r ó w n o c z e s ­ nym szukaniu motywacji f o r m u ł o w a n y c h sądów. Kierując się p r z e m y ś l e n i a m i G. Kioski (1979, s. 115) na temat ś w i a d o m o ś c i historycznej i jej e l e m e n t ó w , takich jak: sądy, pojęcia, wartości, w r a ż e n i a , emocje, m o ż n a s f o r m u ł o w a ć pytania o odbicie w ś w i a d o m o ś c i badanej s p o ł e ­ c z n o ś c i takich zjawisk kulturowych, jak: głód, ograniczenia konsumpcyjne, zbytek, nakazy i zakazy ż y w i e n i o w e , nawyki i innowacje, regionalizm kulinar­ ny, nieumiarkowane jedzenie i picie, zjawisk podlegających w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat r ó ż n y m emocjom i ocenom, a także r ó ż n o r o d n e m u warto­ ściowaniu. Badanie p o ż y w i e n i a stwarza - jak s ą d z ę - d u ż e m o ż l i w o ś c i poznawcze, na co z w r ó c i ł j u ż z r e s z t ą u w a g ę B. Malinowski, pisząc: „nie m o ż n a z r o z u m i e ć kultury, d o p ó k i się nie zbada jej nutrytywnych instytucji w odniesieniu do przygotowywania i s p o ż y w a n i a jedzenia, do zdobywania pokarmu oraz jego rozdzielania i gromadzenia" (Malinowski 1980, s. 133). Zakładając, że kultura to także k s z t a ł t o w a n i e uwagi, planowane badania terenowe z m i e r z a ć będą do poznania c z ł o w i e k a poprzez jego sądy na temat zdobywania i konsumowania ż y w n o ś c i , a także - poprzez powstające w tym zakresie stereotypy. K s z t a ł t o w a - �138 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA nie uwagi to sens dialogu d ą ż ą c e g o do uświadamiania sobie w ł a ś c i w o ś c i , o d r ę b n o ś c i i przemian wybranej do b a d a ń dziedziny kultury. W i e ś p o d h a l a ń s k a i jej kultura s t a n o w i ą w odczuciu s p o ł e c z n y m fenomen w skali c a ł e g o kraju (Reinfuss 1988, s. 9-16). W j a k i m stopniu i czy w o g ó l e odnosi s i ę to do p o ż y w i e n i a , o d p o w i e d z i e ć powinny przyszłe badania terenowe. Sytuacja gospodarcza ludności góralskiej jeszcze nawet z p o c z ą t k u X X w. była niezykle c i ę ż k a , a głód b y ł w ó w c z a s zjawiskiem c z ę s t y m , odbijając s i ę r ó w n i e ż na psychice m i e s z k a ń c ó w gór. J. S z c z e p a ń s k i napisał: „ B y w a także, ż e po okresach wielkiej biedy i o g r a n i c z e ń , nędzy i głodu, jedzenie staje s i ę symbolem życia i miarą wartości. Dla wielu ludzi m o ż n o ś ć jedzenia do syta staje się w a r t o ś c i ą n i e o d p a r t ą . Stary góral żyjący w niedostatku całe ż y c i e m a r z y ł o t y m , by zostać cesarzem i m ó c codziennie j a d a ć p o l e w k ę z łoju. T ł u s z c z bowiem b y ł n a j w y ż s z y m w s k a ź n i k i e m z a m o ż n o ś c i i ilość tłuszczu na kartoflach miarą dostatku" ( S z c z e p a ń s k i 1984, s. 96). Stwierdzenie to m o ż e b y ć punktem wyjścia dla pytań na temat głodu, a zarazem i zbytku, zjawisk prze­ ciwstawnych i dlatego c z ę s t o występujących obok siebie w ś w i a d o m o ś c i mie­ s z k a ń c ó w w s i . Pytania winny więc d o t y c z y ć definiowania tych pojęć przez l u d n o ś ć g ó r a l s k ą oraz z w i ą z a n y c h z nimi d o ś w i a d c z e ń . Głód - jak wiadomo - ma s z c z e g ó l n e z d o l n o ś c i koncentrowania uwagi i sił na zdobywaniu p o ż y w i e ­ nia. Wyzwala marzenia o obfitym jedzeniu, b ę d ą c y m n a j w y ż s z y m dobrem. P r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć c h o c i a ż b y relacje z o b o z ó w zagłady, gdzie prowadzo­ no rozmowy na temat jedzenia i wymieniano między s o b ą przepisy kulinarne, których realizacja w przyszłości miała być pełnią s z c z ę ś c i a . 1 O „ g ł o d o w y c h " , „ z ł y c h " , „ p ł o n y c h " czy „ t w a r d y c h " latach na Podhalu m ó w i ą relacje z obecnego i u b i e g ł e g o wieku, kiedy to elementarne klęski, zarazy, nieurodzaje i t o w a r z y s z ą c e im choroby d z i e s i ą t k o w a ł y m i e s z k a ń c ó w w s i . P o d s t a w ą w y ż y w i e n i a były w ó w c z a s r ó ż n e g o rodzaju trawy, placki z mąki owsianej z dodatkiem sieczki lub plew, gnijące ziemniaki i l p . (zob. Jostowa 1955, s. 19n). Latem na p r z e d n ó w k u , jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , „jadało się co tylko p o p a d ł o " , stwierdza w swym pamiętniku urodzona w 1929 r. mieszkanka Cichego G ó r n e g o , podając s p o s ó b przyrządzania g ł o d o w e j po­ trawy zwanej warmusem ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73). Jedno z pytań p r z y s z ł y c h b a d a ń terenowych winno w i ę c d o t y c z y ć świado­ m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi podhalańskiej o d n o ś n i e głodu, z w i ą ­ zanych z nim s k o j a r z e ń i d o ś w i a d c z e ń . Z d a r z y ć się bowiem m o ż e i lak, że w y s t ą p i on tylko w k o n t e k ś c i e pogwałcenia tradycji kulinarnej, w w y n i k u czego np. biesiadnik oczekujący bezskutecznie na ulubioną p o t r a w ę b ę d z i e s i e d z i a ł przez całe wesele „o g ł o d z i e " - jak stwierdza mieszkaniec wsi g ó r n o ­ śląskiej. M o ż e też o p u ś c i ć wesele „o g ł o d z i e " - jak mówi góral ż y w i e c k i - w w y n i k u niedopatrzenia przez gospodarzy o b o w i ą z k u tzw. nukania, t j . za­ praszania do jedzenia, bez k t ó r e g o nie p r z y s t ę p o w a n o do s p o ż y w a n i a potraw". Trudna sytuacja materialna ludności podhalańskiej z m u s z a ł a j ą do - coraz, liczniejszych od lat o s i e m d z i e s i ą t y c h X I X w. - emigracji zarobkowej. Rozmod­ lenie „ m a c i e r z y ń s t w e m natury, lej naszej ziemi ż y w i c i e l k i " , j a k poetycko pisa! w swych p a m i ę t n i k a c h góral podhalański Wojciech Brzega (1969, s. 131), �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHAl-AŃSKIFJ 139 z d e r z a ł o s i ę z twardymi warunkami, w a l k ą o przetrwanie i k o n i e c z n o ś c i ą opu­ szczenia rodzinnej wsi w poszukiwaniu „życia", czyli ś r o d k ó w utrzymania. Pracy szukano na Węgrzech, a od ostatniego dwudziestolecia X I X w. w A m e ­ ryce P ó ł n o c n e j ( M i s i ń s k a 1971, s. 44n). N a d c h o d z ą c e stąd listy m o g ł y b y być także poddane analizie z punktu widzenia ewentualnych s ą d ó w i opinii na lemat sposobu o d ż y w i a n i a . W literaturze na o g ó ł nie znajdujemy danych m ó w i ą c y c h o w p ł y w i e emigracji na przemiany w konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j górali podha­ lańskich, u t r z y m u j ą c y c h do dzisiaj ż y w e kontakty z A m e r y k ą . W i a d o m o ś ć , j a k ą podaje w swej pracy M . Misińska (1971, s. 59), ogranicza się do stwierdzenia, ż e niektórzy „ A m e r y k a n i e " starali się w p r o w a d z i ć jadanie na oddzielnych talerzach, co we wsi s p o t k a ł o s i ę z przyjęciem negatywnym. Poprawa sytuacji materialnej górali podhalańskich wiąże się z „ o d k r y c i e m " Zakopanego z k o ń c e m X I X w. przez dr Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o i sukcesywnym n a p ł y w a n i e m tam letników. O d t ą d lo „gość, pan stali się osią, kolo której obracają się wszystkie materialne sprawy g ó r a l s k i e g o bytu" - stwierdza S. Witkiewicz, d o d a j ą c : „ten g o ś ć ze s w ą b e z i n t e r e s o w n ą m a n i ą do Tatr, a nastę­ pnie m a n i ą życia, uratowania zdrowia, spłynął w podtatrzańską dolinę w takiej obfitości, ż e p r z e w r ó c i ł wszystko do góry nogami" (Witkiewicz 1970, s. 35-36). Źródła m i l c z ą , w j a k i s p o s ó b odbiło się to na sposobie o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h . N i e k t ó r z y skłonni są nawet widzieć negatywne skulki tego zjawiska, a S. Witkiewicz w r ę c z pisał: „ D o b r o b y t wzrasta, a j e d n o c z e ś n i e Góral pod wieloma w z g l ę d a m i żyje gorzej, biedniej i brzydziej" (tamże, s. 38). Z k o ń c e m u b i e g ł e g o wieku W. Matlakowski, lekarz z w y k s z t a ł c e n i a , lak c h a r a k t e r y z o w a ł s p o s ó b o d ż y w i a n i a górali p o d h a l a ń s k i c h : „Pod w z g l ę d e m b y t o w y m i fizjologicznym ż y w i e n i e się górali jest niezmiernie ciekawem i na­ stręcza kilka g ł ę b o k i c h pytań. Z punktu widzenia naszego smaku i naszego podniebienia wszystko co ten lud jada, jest n i e z n o ś n e m , jeżeli nie w s t r ę t n e m . Z punktu fizjologicznego jest tak dalekim od średniej, przecięlnej normy białka, w ę g l o w o d a n ó w i tłuszczów, wymaganych przez powagi i ich dzieła najbardziej uznane, iż cały ten lud górski w y m r z e ć winien od dawna, jeśli nie w y m r z e ć , to c i ą g l e c h o r o w a ć na nieżyt jelit i ż o ł ą d k a . A tu nie tylko nic choruje na p r z e w ó d pokarmowy, lecz jest z d r ó w i o ile sądzić na oko [...] nie gorzej się przedstawia od ludu naszego z innych okolic kraju" (Matlakowski 1901, s. 162). Autor ten n a s t ę p n i e dodaje: „na swoje j a d ł o zapatruje się góral optymistycznie" (s. 195), s k a r ż ą c się nieraz na brak ż y w n o ś c i , a niekoniecznie na jej jakość. „A że len brak m u s i a ł c z ę s t o d o s k w i e r a ć ludziom, ukazuje się z licznych o p o w i a d a ń wiarygodnych ludzi, lub prawem kontrastu w y w n i o s k o w a ć się daje / ich po­ c h w a ł , z ich pojęć o z b y t k u " , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m jest zanotowana przez autora p o w y ż s z y c h słów, W. Matlakowskiego, w y p o w i e d ź górala: „ n a s u t mąki owsia­ nej na m a ś l a n k ę , z a m i e s z a ł i jad; a inni palrzęcy nazywali to specyjał i ślina im leciała" (s. 165). Na pojęcie zbytku i o c e n ę sposobu o d ż y w i a n i a w p ł y w a j ą bowiem uwarunkowania gospodarcze, kształtujące ś w i a d o m o ś ć k o n s u m e n t ó w , o d m i e n n ą c z ę s t o od s ą d ó w badaczy. 3 Z w r ó c e n i e uwagi w przyszłych badaniach na postawy i z w i ą z a n e z nimi emocje na temat pewnych potraw i z a c h o w a ń im t o w a r z y s z ą c y c h b ę d z i e miało �140 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA na celu ukazania przemian w hierarchii wartości ludności góralskiej, dla której d ł u g i e lata owsiany placek, zwany moskalem, jadany w południe, zabierany do szkoły, na polowania, p r z y w o ż o n y j a k o g o ś c i n i e c (Jostowa 1955; W i n c ł a w s k i 1971, s. 73, 226), z a s t ę p o w a ł niedostępny chleb. Ten oslalni bowiem jeszcze po I I wojnie światowej nie b y ł codziennym ś r o d k i e m spożycia i w w i ę k s z o ś c i rodzin - na przykład w Cichym G ó r n y m - był nadal wydzielany. „ C z ę s t o matki robiły znaki na chlebie - jak pisze p r o w a d z ą c y w tej wsi badania W. W i n c ł a w s k i - ażeby k t ó r e ś z dzieci nie o d k r o i ł o kawałka chleba samowolnie" (1971, s. 74). Dla urodzonej w 1929 r. mieszkanki tej wsi wydarzeniem dużej wagi b y ł przejazd (w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ) przez wieś piekarza z chlebem, k t ó r e g o r o z c h o d z ą c y s i ę w k o ł o zapach m u s i a ł j ą i wielu m i e s z k a ń c ó w wsi z a d o w o l i ć ( W i n c ł a w s k i 1971, s. 73-74). Dla ludności góralskiej trudno d o s t ę p n e bylo też m a s ł o , m i ę s o a nawet s ł o n i n a . T o t e ż m y ś l i w s t w o i k ł u s o w n i c t w o stanowiły w a ż n e ź r ó d ł o zaopatrze­ nia w m i ę s o kozic, świstaków a nawet n i e d ź w i e d z i (Kantor 1912, s. 382-393). Konsumpcja mięsa zawsze była d u ż y m wydarzeniem, a jak podaje autor mo­ nografii Czarnego Dunajca, J. Kantor, (1907, s. 69) podanie m ę ż c z y ź n i e przez ż o n ę s ł o n i n y ugotowanej w kapuście było w y r ó ż n i e n i e m utrzymywanym w ta­ jemnicy przed d z i e ć m i a także sąsiadami w obawie, by nie poszła po wsi w i e ś ć : „u nich dobrze sic karmiom". G ó r a l s z c z y z n a , b u d z ą c a od końca X I X w. tak d u ż e zainteresowanie inteli­ gencji, znalazła w osobie S. Witkiewicza p i e w c ę jej „dodatnich cech plemien­ nych". W skarbach kultury góralskiej widział on „znaki duchowego dorobku narodu", „ s a c r u m narodowe" i źródło odrodzenia ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Majda 1979, s. 33n., 114). D z i a ł a l n o ś ć S. Witkiewicza i w s p ó ł c z e s n y c h mu s p o ł e c z n i k ó w była niezwykle d o n i o s ł y m wydarzeniem dla utrwalenia przeko­ nania w ś r ó d górali o wartości ich artystycznego z w ł a s z c z a dziedzictwa, które z n a l a z ł o wyraz. m.in. w folklorze s ł o w n y m , bogatym w różnego rodzaju treści anegdotyczne, a m o g ą c y m b y ć - jak się wydaje - ź r ó d ł e m interesujących nas wątków . 4 Poetka ludowa, Wanda Czubernatowa, wydala zbiorek „ w i e r s z y kuchen­ nych", pisząc w nim z sentymentem o tradycyjnych potrawach regionalnych , a także o o b o w i ą z u j ą c e j n i e g d y ś zasadzie sięgania - w e d ł u g s t a r s z e ń s t w a - po jedzenie (1988, s. 13). Zwyczajom kulinarnym poświęca też u w a g ę J. Kantor, który podaje reguły zachowania się przy stole: „nie j e ś ć ł a k o m i e , szybko", „ r a z e m w s t a w a ć od m i s k i " g d y ż d ł u ż s z e jedzenie jest objawem o b ż a r s t w a , a po jedzeniu k ł a ś ć łyżki na d ó ł w y ż ł o b i e n i e m , g d y ż o d w r o t n ą stroną znaczy niena­ sycenie (Kantor 1907, s. 69). 5 Skupiając u w a g ę badacza na zagadnieniach istotnych dla obrazu w s p ó ł c z e s ­ nej i przeszłej wsi nic m o ż n a p o m i n ą ć n a d u ż y w a n i a przez l u d n o ś ć wiejską alkoholu, co j u ż z p o c z ą t k i e m X X w. budziło zaniepokojenie s p o ł e c z n i k ó w , w i d z ą c y c h ź r ó d ł o tego zjawiska w nagłym przejściu górali „z nędzy do bogac­ twa" i ł a t w i e j s z y c h zarobkach, które szły na w ó d k ę (S.D. 1908, s. 8 ) . P r ó b k ą ukazania lego zagadnienia w opinii młodzieży szkolnej dal W. W i n c ł a w s k i . 6 7 �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODltAIAŃSKIEJ 141 W i e ś p o d h a l a ń s k a w ciągu X X w. uległa olbrzymim zmianom. J u ż w 1906 r. S. W i t k i e w i c z pisał: „ Z m i e n i ł o się wszystko, wszystkie warunki i formy ludzkiego życia od kościoła do karczmy" ( W i t k i e w i c z 1970, s. 30). A n i on, ani inni mu w s p ó ł c z e ś n i i późniejsi badacze nie wykazywali jednak w i ę k s z y c h z a i n t e r e s o w a ń o d ż y w i a n i e m . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zasygnalizowano nie zawsze korzystne zmiany w j a d ł o s p i s i e g ó r a l s k i m ( S l o m k ó w n a 1938, s. 3)'~\ który po I I wojnie światowej usiłowały r e w a l o r y z o w a ć konkursy na tradycyjne potrawy l u d o w e . 6 1 0 W zmieniającej się współcześnie rzeczywistości obraz konsumpcji ż y w n o ś c i o ­ wej w świadomości ludności podhalańskiej nie jest, i nie może być, jednolity, lak jak i różna jest percepcja dokonujących się przeobrażeń w pożywieniu, które nie budziło dotąd szerszych zainteresowań i emocji badaczy, ani samych górali, długie lata nie widzących konieczności, a przede wszystkim możliwości, przemian. Zmiana postaw i w y m a g a ń to zmiana systemu wartości, mająca głębszy sens dla kultury. Toteż zwrócenie uwagi na zagadnienie pożywienia i jego miejsce w hie­ rarchii wartości m o ż e mieć szersze znaczenie dla badań nad kulturą ludową. W t y m krótkim artykule z a s y g n a l i z o w a ł a m niektóre kierunki przyszłych p o s z u k i w a ń badawczych nad p o ż y w i e n i e m j a k o wartością ze w z g l ę d u na z w r ó ­ cone ku niemu postawy ludności góralskiej, postawy m o g ą c e ukazać stosunek ludności do w ł a s n e g o dziedzictwa kulturowego. Ś w i a d o m o ś ć tożsamości kul­ turowej, lo ś w i a d o m o ć wartości tego, co w y t w o r z y ł y poprzednie pokolenia, r ó w n i e ż w sferze emocjonalnej i moralnej (jak c h o c i a ż b y szacunek dla ż y w n o ­ ści, a w s z c z e g ó l n o ś c i chleba), tego co wynika z potrzeb zakorzenienia w tra­ dycję g o d n ą z a p a m i ę t a n i a , ale r ó w n i e ż i tego, co wprawdzie odbierane nega­ tywnie stanowi p r z e s z ł o ś ć w s i . „ F e n o m e n p o d h a l a ń s k i " lo nie tyle przykład rewaloryzacji kultury l u d o w e j , ile przekonanie o sensie i woli dziedziczenia i modyfikowania dziedzictwa kulturowego. 11 Przyszłe badania terenowe zmierzać więc będą do ukazania obrazu emocjonal­ nej identyfikacji oraz reakcji na konsumpcję żywnościową, w różnym stopniu afirmowaną i n e g o w a n ą przez mieszkańców współczesnej wsi podhalańskiej. Przypisy ^ l i . Oberlyńska (19S1. s. 138) relacjonująca swoje przeżycia na wygnaniu pisze: „Przypuszczam, że z ogólnego głodu właśnie wzięła się (eż ogólna psychoza na lemat kuchennych przepisów. Dyktują ic sobie wszystkie, zapisują chemicznym ołówkiem na zmoczonych szmatkach i wszywają, pod podszewki najakieśupragnione. cudowne »polem«. - Materiały własne z Dąbrówki Wielkiej koło Bytomia i Milówki w łieskidzie Żywieckim. Я * Przytoczone w pracy Wineławskiego < l*>71, s. 246-28]) listy nie zawierają jednak interesujących nas danych. ^ Przejrzane dotychczas prace (np. Pach 1977; Wnuk I9S1 i in.) nie dostarczyły jednak pożądanego materiału. ^ Czubernatowa wymienia m.in. kwaśnieć z grzybami i placki ziemniaczne pieczone na blasze. 6 Cytat za: Majda 1979. s. 30. ^ Na pytanie: „Czy widziałeś w życiu pijanego człowieka?" młodzież wybuchała śmiechem, tłumacząc: ..To la's, jakby się ktoś nas pytał, czy widzieliśmy w życiu krowę" (Wincławski 1У77. s. Ы>п). ^ Zob. prace magisterskie pisane w Katedrze lytnograťii Słowian U.I w Krakowie: H. Marczak. Stan bailan етоц!aficznyclt na Podhalu napixlslmeiepiimienniensa .: lal 19J5-19XJ, Archiwum Kb.S UJ. nr 30,4: M . Wesołowska, Sian badań eim>%rufic.:nycli na Podlialu w okresie międzywojennym. Archiwum Kt:S it.l. nr 341. S. Żurowski. Stan badań eino^iafu-ziiyelt na Podlialu do 1'JIS r. Archiwum KUS UJ, nr 213. Autorka pisze: „Szkoda by zdrowy poniekąd sposób odżywiania się górali zmodyfikował się zby t gwałtownie przez wprowajzc:ie potraw mniej wartościowych a droższych". �142 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA W 1968 r. M u z e u m i m . W . Orkana w Rabce zorganizowało konkurs Iradyeyjnyeh potraw l u d o w y c h . / . Z e g a d l ó w n a , autorka Kuchni góralskiej, pisze: „ B y tradycyjne góralskie j a d ł o nie odeszło w niepamięć, organizuje sit; od w i e l u lat w Łopusznej K o n k u r s Potraw R e g i o n a l n y c h " (1985, s. 6 3 ) . Ц N a s k o n s o l i d o w a n i e i w y o d r ę b n i e n i e k u l t u r o w e Podhala n i e w ą t p l i w y w p ł y w miała działalność S. W i t k i e w i c z a . W. M a t l a k o w ­ skiego oraz B. 'i M . D e m b o w s k i c h , którzy b u d z i l i i n i c j a t y w y w ś r ó d samych górali (zob. M a j d a 1979, s. 116). Na lemat rewaloryzacji k u l t u r y l u d o w e j zob. też: Kutrzeba-Pojnarowa 1985, s, 45-65. LITERATURA В r z с g a W. 1969 Żywot górala poczciwego (Wspomnienia i gawędy), Kraków. C z u b c r n a t o w a W. 1988 Wiersze kuchenne, Zakopane. J o s t o w a W. 1955 Tradycyjne pożywienie ludności Podhala, Wroclaw 1955, |nadb.:] „ L u d " , t. 4 1 : 1954. К a n 1 o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, Prace i Materiały A n l r o pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7, Kraków. 1912 Lud Podhala, „ Z i e m i a " , R. 3, s. 382-393. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63 K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), [ w : ] Kultura wsi - kryzys wartości?, Warszawa, s. 45-65. 1988 Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. (Refle­ ksje etnografa), B r z o z ó w . M a j d a J. 1979 Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wroclaw. M a l i n o w s k i B. 1980 Dzieła, t.2, Warszawa. Matlakowski W. 1901 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarysy życia ludowego napisał..., Warszawa. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne (wybrane zagadnienia), Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i , Seria Etnografi­ czna, nr 15, Ł ó d ź . N o w i c k i M. 1865 O świstaku, Kraków. [O b e r t у ń s к а В.] Rudzka M . 1981 Wdomu niewoli, t . l Warszawa. P a c h A. 1977 Drzewiej pod Giewontem, Warszawa. R e i n f u s s R. 1988 Podhalański fenomen, „Polska Sztuka Ludowa", R. 42., nr 1-2, s. 9-16. �SPOSÓB ODŻYWIANIA WSI PODHALAŃSKIl-J 143 S. D . 1908 Nagląca sprawa, „ Z a k o p a n e " , nr 26, s. 8. S ł o n i k ó w na M . 1938 Odżywianie ludu góralskiego, „ Z a k o p a n e " , R. I , n r 8 , s. 3. S z c z e p a ń s k i J. 1984 Sprawy ludzkie, Warszawa. Ś w i e r z L. 1877 O przewodnikach tatrzańskich, fw.J Pamiętni к Towarzystwa Tatrzań­ skiego, t. 2. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej, Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i t k i e w i c z S. 1970 Po latach [ w : ] Dzieła zebrane, t. 3, cz. 2, Kraków, W n u k W. 1981 Gawędy Skalnego Podhala, Kraków. Z e g a d ł ó w n a Z. 1985 Kuchnia góralska, N o w y Sącz. Zofia Szromba-Rysowa N O U R I S H M E N T A N D FOOD HABITS OF T H E MOUNTANEERS OF P O D H A L E A N D T H E I R IDEAS A B O U T T H E M . PROJECT OF RESEARCH. Summary T h e author presents the project of her field study on food and nourishment in selected villages of Podhale, a mountainous region in the South of Poland. She considers the possibilities of studying that sphere of culture as reflected in peasants'ideas, concepts and judgments and their verbal and non-verbal behaviour. The main problem of the study is the mental and conceptual dimension of such phenomena as: famine, food shortage and restraints, customary restraints, food habits and innovations, culinary regionalism, excessin eating and drinking. People's emotions, values and attitudes connected with food are going to be taken into conside­ ration as well. Another problem of the study are the changes in the sphere of food in peasant culture of the presented region. They are closely connected with the changing living standard of rural families. A characteristic transition can be observed from poverty connected with starvation provoking dreams about abundance of food to well-being and sufficient nourishment. The improvement of the mountaneers'living conditions were brought about by many factors: immigration ю the U S A and Hungary (since the 80 ties of the 19th century) and the ..discovery" of /.akopane as a fashionable holiday resort with tourists and holiday markers being a good source of income for the local population. Basing on archival material and survey field study the author managed to reconstruct the diet and food habits of the peasants in Podhale at the end of the 19th century. She presents a characteristic hierarchy of valuation of particular foodstuffs, bread at the top of it. Bread was not easily avaible in those times. Ii was substituted by a sort of simple oatcakes (called ..moskal") �144 ZOFIA SZROM BA-RYSOWA which were eaten for lunch, taken to school by children but also given as gifts. A s late as the years following the Second World War bread did not belong to everyday diet. Mothers used to portion bread out to children who were not allowed to cut slices without permission. Butter, meat and bacon belonged lo scarce products too. Insufficiency in proteins was supplemented by meat of game (chamoises, marmots and sometimes bears) from legal hunting as well as poaching. Scarcity of food had contributed to the attitudes of respect for foodstuffs, especially bread. Another problem, very important in the past and present way of life of peasants is excessive drinking. It began to trouble all those who were engaged in improving peasants'morals and standards of living at the beginning of the twentieth century, 'they pointed at the sudden transition from poverty to well-being as the rotit of alcoholism of rural folk. O n e subject more discussed in the article is food regionalism and the organization of competitions in preparing traditional local dishes. The purpose of such competitions is to support the cultural tradition of Podhale and to arouse people's interest in their own cultural heritage. Translated by A n n a K u e z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b983fb47da68fd9f1f6f68255a962be.pdf cb08fb9b79b703bfde50e6054f377780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1306 Title A name given to the resource Ze studiów nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej połowy XVIII w. i oswieceniową wizją kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.145-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", i. X X X V : 1991, z. 2 P I . I S S N 01)71-1861 CZĘŚĆ II ANDRZEJ W O Ź N I A K ( I H K M P A N , Warszawa) ZE STUDIÓW NADM A Z O W I E C K I M BUDOWNICTWEM WIEJSKIM 2 P O L O W Y X V I I I W. I O Ś W I E C E N I O W Ą W I Z J Ę KULTURY LUDOWEJ 1. W czerwcu 1784 r. Jan L a c h m a ń s k i , luslralor księcia M i c h a ł a Jerzego Poniatowskiego, brata króla S t a n i s ł a w a Augusta, a p o d ó w c z a s biskupa krako­ wskiego, z ł o ż y ł podpis pod s p o r z ą d z o n y m w ł a ś n i e inwentarzem jego „ d ó b r dziedzicznych" Czosnowa i M a ł o c i c . Dobra le, jak czytamy we w s t ę p i e do inwentarza, p o ł o ż o n e były „w w o j e w ó d z t w i e mazowieckim, ziemi warsza­ wskiej, parafii ł o m i ń s k i e j a diecezji poznańskiej | . . . | nad Wisłą s a m ą , trzy mile od Warszawy z mila od Zakroczymia na trakcie walnym z G d a ń s k a , Prus i w o j e w ó d z t w a prawie całego p ł o c k i e g o do Warszawy i d ą c y m . . . " W ostatnich dziesięcioleciach X V I I I w. były one p r y w a t n ą ("dziedziczną") w ł a s n o ś c i ą księcia biskupa, który w polowie lal 70-tych kupił je, wraz z innymi jeszcze wsiami, aby w y m i e n i ć na n a l e ż ą c e do biskupstwa p ł o c k i e g o dobra Jabłonna. Projekt zmiany dóbr uległ jednak prawdopodobnie j a k i m ś korektom, g d y ż w świetle inwentarza Czosnowa i Małocic z. 1784 r. obie wsie p o z o s t a w a ł y w ó w c z a s nadal jeszcze, przynajmniej formalnie, „ d z i e d z i c z n ą " czyli p r y w a t n ą w ł a s n o ś c i ą biskupa M . J. Poniatowskiego. R ó w n i e ż sprawa niektórych innych d ó b r prywatnych p r z y s z ł e g o prymasa, w świetle późniejszych materiałów ź r ó d ­ ł o w y c h , p r z e d s t a w i a ł a się nieco inaczej niż to podaje Zofia Zielińska, autorka jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym (Zielińska 1983, s. 462). B y ć m o ż e zresztą, w ł a ś n i e le nie do końca z a ł a t w i o n e sprawy w ł a s n o ś c i o w e miały j a k i ś z w i ą z e k z wydanym przez księcia biskupa, jak pisze J. L a c h m a ń s k i , „ w y r a ź n y m zleceniem", s p o r z ą d z e n i a inwentarza obu wsi. R ę k o p i s tego inwentarza przechowywany jest w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t D a w n y c h w Warszawie w zespole akt A r c h i w u m Potockich z J a b ł o n n y nr 113. Jest to p o s z y ł 12 nie numerowanych karl d u ż e g o formatu w o k ł a d c e z następu­ j ą c y m t y t u ł e m : Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in Anno 1784 sporządzony. Po w s t ę p i e o k r e ś l a j ą c y m położenie dóbr, ich p r z y n a l e ż n o ś ć a d m i n i s t r a c y j n ą i kościelną, o d l e g ł o ś ć od najbliższych o ś r o d k ó w miejskich, itp. następuje opis drewnianego budynku mieszkalnego, sadu i gospodarczych z a b u d o w a ń lolwar- �146 A N D K Z I J WOŹNIAK cznych w Czosnowie, spis s p r z ę t ó w gospodarczych na folwarku oraz inwenta­ rza ż y w e g o i z a s i e w k ó w dworskich, a dalej opis zabudowy wsi z a t y t u ł o w a n y wprawdzie Chalupy chłopskie wsi Czosnowa, ale zawierający r ó w n i e ż wiado­ mości o znajdujących się przy tych c h a ł u p a c h budynkach gospodarczych. Po zabudowaniach c h ł o p s k i c h lustrator opisał wiejską kuźnię i znajdujące się w niej „statki kowalskie". Dalej następuje obszerny opis austerii oraz znajdu­ j ą c e j s i ę przed nią studni i inwentarz s p r z ę t ó w i naczyń karczemnych. C z ę ś ć dokumentu p o ś w i ę c o n a M a ł o c i c o m zawiera lustrację tamtejszej karczmy i za­ b u d o w a ń c h ł o p s k i c h . Dalsza jego c z ę ś ć to opis pól i o g r o d ó w folwarcznych oraz c h ł o p s k i c h w Czosnowie i Malocicach, następna z a ś - tabelaryczny spis osiadłości obu wsi „z w y r a ż e n i e m d o m ó w , imion i nazwisk chłopów, ról cią­ głych, dzieci, majątku, tłoki, p a ń s z c z y z n y tygodniowej | . . . | , z a k ł a d u (tj. załogi - A . W . ) , z b o ż a , sprzętu gospodarskiego, podymnego, danin i c z y n s z ó w . " Ostatnie karty inwentarza - Powinności poddanych Czosnowa i Małocic - oprócz, w ł a ś c i w y c h p o w i n n o ś c i chłopskich, b ę d ą c y c h c z ę ś c i o w o p o w t ó r z e ­ niem lego, co wykazano w labeli, zawierają również kilka p u n k t ó w o charakte­ rze i n s t r u k t a ż o w y m (jeden z nich dotyczy np. wyrębu drewna budowlanego z lasów). W i a d o m o ś c i o budownictwie wiejskim i folwarcznym zajmują w inwenta­ rzu Czosnowa i M a ł o c i c więcej miejsca niż wszystkie pozostałe informacje. Po budynkach folwarcznych, którymi nie b ę d z i e m y się tu szerzej z a j m o w a ć , naj­ d o k ł a d n i e j opisana została nowowybudowana austeria czosnowska, d o ś ć szcze­ g ó ł o w y jest też opis kuźni w tej samej wsi. W sumie inwentarz zawiera opisy czternastu c h a ł u p i dziesięciu c h ł o p s k i c h b u d y n k ó w gospodarczych (stodół, obór, k o m ó r k i ) o różnym rozplanowaniu i konstrukcji. Najobszerniejsze z łych opisów podają po kilkanaście rozmaitych informacji o u ż y t y c h do budowy materiałach, konstrukcji, rozplanowaniu, po­ kryciu d a c h ó w b u d y n k ó w , itp. w wielu przypadkach uzupełniających się na­ wzajem. O p r ó c z dużej ilości informacji p o z w a l a j ą c y c h wyjaśnić wicie istotnych kwestii z w i ą z a n y c h z budownictwem, inwentarz zawiera również cenne wia­ d o m o ś c i d o t y c z ą c e niektórych innych dziedzin życia obu wsi. D o ś ć obszernie opisuje pola folwarczne i c h ł o p s k i e , których znaczna część zarosła lasem lub krzakami i w y m a g a ł a trzebieży, łąki, las z którego p o c h o d z i ł o drewno na bu­ d o w ę i na o p a ł . Dostarcza, niepełnych wprawdzie, danych o zaludnieniu w s i , wiełkości i strukturze rodzin c h ł o p s k i c h , rozmiarach gospodarstw, ich o b c i ą ż e ­ niach, strukturze upraw, inwentarzu martwym (przede wszystkim tzw. „zało­ dze") i ż y w y m , organizacji gromadzkiego wypasu bydła, zajęciach pozarolni­ czych m i e s z k a ń c ó w wsi. Ten obszerny, miejscami zawierający drobiazgowe wręcz opisy b u d y n k ó w ( z w ł a s z c z a karczemnych i folwarcznych) inwentarz nie jest jednak na tle in­ nych tego rodzaju d o k u m e n t ó w gospodarczych z 2 polowy X V I I I w., niczym w y j ą l k o w y m . Tabelaryczne inwentarze dóbr nieborowskich z lal 8()-tych X V I I I w. z a w i e r a j ą np. po kilkadziesiąt informacji o k a ż d y m gospodarstwie chło­ pskim, nic licząc w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h całej w s i , często o charakterze �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 147 i n s t r u k t a ż o w y m . Wprawdzie stosunkowo niewiele w nich w i a d o m o ś c i o bu­ downictwie, ale d u ż o danych o gospodarstwie c h ł o p s k i m - strukturze upraw, dobytku, i t p . D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h i d u ż o wiado­ mości o ich u ż y t k o w n i k a c h z n a l e ź ć można w inwentarzach d ó b r ś r e d n i o z a m o ż ­ nej szlachty z powiatu nurskiego we wschodniej części w o j . mazowieckiego, z lat 70-90-tych X V I I I w. ( W o ź n i a k I988a, s. 4). Na początku X I X w. w inwe­ ntarzach d ó b r ziemskich, m.in. mazowieckich, o p r ó c z obszernych o p i s ó w c h ł o ­ pskich c h a ł u p i b u d y n k ó w gospodarczych, pojawiają się niekiedy r ó w n i e ż ich wymiary i plany (Baranowski, Bartyś I960). Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c , inwentarze nieborowskic, a w pewnej mie­ rze nawet i te z powiatu nurskiego, z ich s z c z e g ó ł o w y m i opisami b u d y n k ó w folwarcznych, austerii i osiadłości c h ł o p s k i c h , instruktarze w s p o s ó b drobiaz­ gowy regulujące funkcjonowania dóbr, notatki gospodarcze i obszerna kore­ spondencja z oficjalistami, to znajdujące odbicie w różnych dokumentach prze­ j a w y tej samej tendencji - d ą ż e n i a do usprawnienia gospodarstwa wiejskiego; wprowadzania nowych, efektywniejszych s p o s o b ó w gospodarowania i spraw­ niejszej administracji dóbr, charakterystyczne dla ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i X V I I I w i e k u . Ten specyficzny, utylitarny kierunek zainteresowania wsią, a ści­ ślej gospodarstwem wiejskim, miał swe źródła, c h o ć inspiracje nic zawsze działały tu w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i , w ideologii Oświecenia. O ś w i e c e n i o w e has­ ło: „ w i e d z a rządzi ś w i a t e m " , w Polsce 2 połowy X V I I I w. p r z y b i e r a ł o w pra­ ktyce p o s t a ć r ó ż n o r o d n y c h w s k a z ó w e k racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , p o c z ą w s z y od recept technicznych, zasad gospodarowania, administrowania, a na prawid­ łach moralnych k o ń c z ą c . Wiedza, nauka, pojmowana była w s p o s ó b utylitarny, dydaktyczny, jako ś r o d e k zaspokajania potrzeb ludzkich. O ś w i e c e n i o w e hasła, g ł o s z o n e przez n i e l i c z n ą jeszcze elitę intelektualną w s p i e r a n ą przez m o ż n y c h m e c e n a s ó w , c h o ć w zamierzeniach obliczone na p o w s z e c h n o ś ć , trafiały do ograniczonej liczby a d r e s a t ó w (Opałek 1971, s. 243-244). Znacznie szerszy był prawdopodobnie krąg tych, co w odpowiednio przetworzonej formie stosowali te recepty racjonalnego gospodarowania nie interesując s i ę z u p e ł n i e ich ideo­ logicznym uzasadnieniem. Te czysto praktyczne motywy zainteresowania wsią w Polsce 2 p o ł o w y X V I I I w. w ś r ó d o ś w i e c o n y c h często podbudowane elemen­ tami myśli ekonomicznej fizjokralów, nie były jednak j e d y n y m i . Kwestia c h ł o p s k a np. b ę d ą c a g ł ó w n y m problemem s p o ł e c z n y m tamtych c z a s ó w , zajmo­ w a ł a wiele miejsca w publicystyce chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, c h o ć najczęściej p o d p o r z ą d k o w y w a n o j ą sprawie utrzymania n i e p o d l e g ł o ś c i p a ń s t w a ( W o ź n i a k 1987, s. 20). D o ś ć ż y w e było zainteresowanie ludnością wiejską - ludem, w literaturze pięknej okresu Oświecenia i c h o ć jego źródła były bardzo r ó ż n o r o d n e , lo w i ę k s z o ś ć ich w y p ł y w a ł a z przesłanek ideologicznych epoki. Tradycja ludowa stała s i ę przedmiotem zainteresowania historyków, którzy skłonni b y l i t r a k t o w a ć j ą jako ź r ó d ł o historyczne r ó w n o r z ę d n e dokumentom pisanym ( W o ź n i a k 1987, s. 26-31). Klimat epoki sprzyjał też odkrywaniu wsi jako pasjonującego tematu twór­ czości artystycznej. Krajobraz wiejski, l u d n o ś ć wiejska, pojawiają s i e w malar1 �148 ANDR/,1 i i W O Ź N I A K siwie, w rysunkach i szkicach Canaletta, Norblina, O r ł o w s k i e g o , P ł o ń s k i e g o i innych. Inspirowane ideologia. Oświecenia zainlcresowanie ludnością w i e j s k ą i nie­ k t ó r y m i dziedzinami jej kultury przejawiało się w 2 polowie X V I I I w. w s p o s ó b r ó ż n o r o d n y i bardzo wielokierunkowy. W y m i e n i ł e m tu kilka zaledwie przykła­ d ó w , ale ich wachlarz jest n i e p o r ó w n a n i e szerszy. P r z e j a w ó w takich zainter­ e s o w a ń , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , m o ż n a s z u k a ć z a r ó w n o w dokumentach o cha­ rakterze gospodarczym j a k i w p r o t o k ó ł a c h wizytacji diecezjalnych, w podrę­ cznikach gospodarstwa wiejskiego i w historiografii, we wszystkich rodzajach ó w c z e s n e j literatury i w sztuce. Obfitość ź r ó d e ł z ostatnich dziesięcioleci X V I I I w. m ó w i ą c y c h o wsi i jej m i e s z k a ń c a c h , z w ł a s z c z a w p o r ó w n a n i u z okresami poprzednimi, jest ogrom­ na. N i e wszystkie jednak dziedziny życia wsi budziły w ó w c z a s zainteresowa­ nie. Nie wszystkie z tych, którymi się interesowano umiano czy z d ą ż o n o o p i s a ć . Nie wszystko co napisano, z a c h o w a ł o się do naszych c z a s ó w . N i e k t ó r e z w ł a s z ­ cza regiony Polski (a do takich należy m.in. Mazowsze) ostatnia wojna pozba­ wiła znacznej, a nawet przeważającej części z a s o b ó w ź r ó d ł o w y c h . J e d n ą z tych dziedzin kultury wsi polskiej 2 połowy X V I I I w. r ó w n i e ż i mazowieckiej, które m a j ą stosunkowo b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę ź r ó d ł o w ą , jest budownictwo. Wśród ź r ó d e ł pisanych największe znaczenie dla badań nad budownictwem c h ł o p s k i m we wsi pańszczyźnianej lego okresu mają inwenta­ rze d ó b r ziemskich. W mazowieckich z e s p o ł a c h archiwalnych dokumenty o charakterze gospo­ darczym - inwentarze oraz z a w i e r a j ą c e r ó w n i e ż wiele w i a d o m o ś c i o budownic­ twie, rachunki i korespondencja gospodarcza, instrukcje dla administracji d ó b r i oficjalistów, należą do najlepiej zaclunvanych kategorii ź r ó d e ł . Cenne wiado­ m o ś c i o mazowieckim budownictwie wiejskim z n a l e ź ć m o ż n a r ó w n i e ż w nie­ k t ó r y c h wizytacjach diecezjalnych z końca X V I I I w. Sporo niejasnych kwestii z w i ą z a n y c h z finansowaniem budowy u ż y t k o w a n y c h przez c h ł o p ó w zabudo­ w a ń mieszkalnych i gospodarczych, c h ł o p s k i m i prawami do ziemi i zagrody pozwala wyjaśnić literatura publicystyczna z tego okresu, c h o ć j u ż w o g ó l n o ­ polskim, a nie tylko regionalnym, mazowieckim wymiarze. W r o z w i ą z y w a n i u n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z rozplanowaniem b u d y n k ó w mieszkal­ nych pomocna b y ć m o ż e X V I I J-wicczna historiografia, a w ł a ś c i w i e jedno wybitne dzieło z tego okresu - ks. J. Kilowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta ¡II oraz relacje podróżujących w ó w c z a s po Polsce c u d z o z i e m c ó w . P o d o b n ą rolę spełniają źródła ikonograficzne i wykorzystane w l y m opracowa­ niu źródła kartograficzne - „ o b r a z k o w e " mapy s p o r z ą d z o n e w czasie procesu 0 granice dóbr. Z a r ó w n o uwagi ks. Kilowicza o c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h , jak 1 wspomniane źródła ikonograficzne o d n o s z ą się do Mazowsza. S p r ó b u j m y zatem, w y k o r z y s t u j ą c przede wszystkim d o ś ć bogate zasoby ź r ó d e ł z epoki a w m i a r ę potrzeby r ó w n i e ż X l X - w i e c z n e opisy b u d y n k ó w „sta­ rych" (przede wszystkim mieszkalnych), t j . p o c h o d z ą c y c h z XVI1-XVI11 w. o d t w o r z y ć obraz mazowieckiego budownictwa wiejskiego z 2 połowy X V I I I w. Badania nad X V I I I - w i e c z n y m budownictwem wiejskim prowadzono j u ż od �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 149 dawna w Wielkopolsce właściwej i w Izw. Wielkopolsce Wschodniej, w M a ł o ­ polsce na Kujawach i na Śląsku, brak natomiast prac na ten temat d o t y c z ą c y c h Mazowsza. T r o c h ę miejsca poświęciłem tej kwestii, p r z e w a ż n i e jednak na marginesie innych z a g a d n i e ń , w paru swoich w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach ( W o ź n i a k 1983; 1987; 1988b). Dwa osobne artykuły: jeden poświęcony budownictwu Czosnowa i M a ł o c i c w świetle inwentarza z 1784 г., drugi z a ś d o t y c z ą c y tej samej problematyki, na pograniczu mazowiccko-podlaskim, jeszcze się nie u k a z a ł y ( W o ź n i a k 1985, 1988a). Ten jest próbą podsumowania w i a d o m o ś c i 0 mazowieckim budownictwie wiejskim X V I I I w. z w c z e ś n i e j s z y c h opraco­ w a ń , u z u p e ł n i o n y c h o materiały z innych terenów Mazowsza. Wykorzystane w nim źródła archiwalne przechowywane są w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t Dawnych ( A G A D ) i A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku ( A D P ) 1 o d n o s z ą się, podobnie j a k i inne materiały, na które się tu powołuję, do terenu trzech przedrozbiorowych w o j e w ó d z t w mazowieckich: p ł o c k i e g o , mazowiec­ kiego i rawskiego. 2. W problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej zagadnienie stało­ ści osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Z w r a c a ł na nie u w a g ę K. Dobrowolski, w y m i e n i a j ą c je jako jeden z dwu najważniejszych c z y n n i k ó w sprzyjających k s z t a ł t o w a n i u się chłopskiej kultury tradycyjnej (Dobrowolski 1966, s. 80). Znaczna t r w a ł o ś ć osadnictwa w y s t ę p o w a ł a we wsi p o u w ł a s z c z e n i o w e j , a w okresie w c z e ś n i e j s z y m przede wszystkim w tych rejonach Polski, gdzie powszechne były tzw. „ l e p s z e " prawa chłopa do ziemi i zagrody. Przed uwła­ szczeniem były one stosunkowo m a ł o rozpowszechnione na ziemiach ś r o d k o ­ wej Polski, a chłopi mazowieccy w większości ich nie posiadali. W X V I I I w. d o m i n u j ą c ą na Mazowszu formą posiadania ziemi był rodzaj bezterminowej d z i e r ż a w y , w warunkach której c h ł o p nie posiadał ż a d n y c h praw do uprawianej przez siebie ziemi. B y ł on jedynie jej u ż y t k o w n i k i e m i m ó g ł być z niej w każdej c h w i l i przez właściciela d ó b r usunięty. Z „ l e p s z y m prawem", tzw. prawem zakupnym, stosunkowo powszechnym np. w M a ł o p o l s c e , na Mazowszu spoty­ kamy s i e w n i e k t ó r y c h wsiach dóbr duchownych i królcwsz.czyzn. Prawo zakupne' p o z w a l a ł o c h ł o p u na z a m i a n ę ziemi, puszczenie jej w d z i e r ż a w ę , zastaw, s p r z e d a ż , przekazanie potomstwu w całości lub w c z ę ś c i a c h . Wszystkie te działania m o g ł y być jednak dokonywane tylko za z g o d ą dworu. To niewielkie upowszechnienie praw zakupnych, o p r ó c z wielu innych konsekwencji, b y ł o j e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn charakterystycznej dla mazowieckiej wsi pańsz­ c z y ź n i a n e j 2 p o ł o w y X V I I I w., braku stałości osadnictwa ( W o ź n i a k 1987, s. 53-58; 63-70). Z c h ł o p s k i m prawem do ziemi w i ą z a ł o się r ó w n i e ż prawo do zagrody. W X V I I I - w i e c z n e j mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź n i a n e j zagroda nie była prze­ w a ż n i e w ł a s n o ś c i ą c h ł o p a . W dobrach prywatnych chalupa a często r ó w n i e ż budynki gospodarcze budowane były z dworskiego materiału, na koszt d w o r u i s t a n o w i ł y jego w ł a s n o ś ć . Niekiedy d w ó r b u d o w a ł chłopu tylko c h a ł u p ę , z a ś �150 ANDRZEJ W O Ź N I A K na budynki gospodarcze d a w a ł jedy nic materiał. W niektórych dobrach r ó w n i e ż i p o w a ż n i e j s z e remonty z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h przeprowadzane były na koszt d w o r u . " Nieco częściej budowali chłopi na w ł a s n y koszt chałupy, a z w ł a s z c z a zabudowania gospodarcze w k r ó l c w s z c z y z n a c h i dobrach duchownych (Woź­ niak 1983, s. 135). „ P o d d a n y , co tylko ożeni się, nie mający więcej majątku swego, tylko na sobie to odzienie, które w y s ł u ż y ł parobkiem będąc, zaraz z w y k ł b y w a ć do osiadania gruntu przymuszany [...] Takiemu gdy postawi pan ziemianin c h a ł u p ę i da woły, rozumie, ż e z a p o m o ż e n i u tego poddanego swego j u ż uczynił z a d o ś ć , w i ę c pociąga go do tych wszystkich p o w i n n o ś c i , które zaledwie o d b y ć m o ż e zestarzały i j u ż dobrze z a p o m o ż o n y gospodarz". Tak p r z e d s t a w i a ł w 1767 r. sytuację nowo osadzonego na gospodarstwie m a ł ż e ń s t w a c h ł o p s k i e g o redago­ wany przez F. Bohomolca „ M o n i t o r " . Chałupa jest tu wymieniana razem z w o ł a m i , jako jedna z zasadniczych części s k ł a d o w y c h pomocy dworskiej dla o b e j m u j ą c e g o gospodarstwo p a ń s z c z y ź n i a n e c h ł o p a . Jest w ł a ś c i w i e jeszcze j e d n y m elementem tzw. załogi, c h o ć formalnie nie była do niej zaliczana. Tak też w p o c z ą t k a c h X I X w. przedstawiali to w swej skardze posiadający prawa zakupne chłopi ze wsi fnwald na dawnym pograniczu ś l ą s k o - p o l s k i m . Udowad­ niali mianowicie, że „nigdy całej p a ń s z c z y z n y nie r o b i l i " i nie są do tego z o b o w i ą z a n i , bo mają „grunta zakupne", a tylko w „takich dobrach poddani m u s z ą o d r a b i a ć c a ł k o w i t ą p a ń s z c z y z n ę , gdzie s ą grunty niczakupne, dominikalne, gdzie dom i sprzęty rolnicze są d o m i n i k a l n ą w ł a s n o ś c i ą " , tu z a ś domi­ nium nic i m nie daje, wszystko jest ich w ł a s n o ś c i ą . Podobnie przcdslawiono s p r a w ę w ł a s n o ś c i domostw c h ł o p s k i c h w kontekście praw do ziemi w ź r ó d ł a c h z 2 p o ł o w y X V I I I w., z w ł a s z c z a w publicystyce (Woźniak 1985, s. 17-18; 1987, s. 58). C z ę s t o d w ó r , chcąc ś c i ą g n ą ć do d ó b r nowego chłopa, b u d o w a ł mu swoim kosztem c h a ł u p ę . S z c z e g ó l n i e powszechne było lo we wsi mazowieckiej dru­ giej połowy X V I I I w., bardziej niż v/iessv innych rejonach Polski wyniszczonej i wyludnionej d z i a ł a n i a m i wojennymi z p o c z ą t k ó w stulecia licznymi p ó ź n i e j ­ szymi epidemiami i wieloletnimi nieurodzajami. Panujące w ó w c z a s na Mazo­ wszu stosunki, w dziedzinie chłopskich praw do zagrody, d a d z ą się zresztą o d n i e ś ć wstecz co najmniej do s c h y ł k u ś r e d n i o w i e c z a i bardzo tu rozpowszech­ nionej, a regulowanej przez prawo ziemskie (ius terrestre) instytucji pomocy feudalnej - załogi ( W o ź n i a k 1985, s. 18-19). N i e k t ó r e budynki gospodarcze, z w ł a s z c z a niniejsze, o nieskomplikowanym rozplanowaniu i konstrukcji - chlewy, chlewiki, k o m ó r k i (rzadziej s t o d o ł y ) , chłopi wznosili na w ł a s n y koszt, a niekiedy w r ę c z budowali je sami. Drewno na b u d o w ę , ściśle reglamentowane, dostawali z dworskiego lasu. W M a ł o c i cach drewno budowlane w o ż o n o z tamtejszego p o d m o k ł e g o lasu, z i m ą prawdo­ podobnie na saniach ( W o ź n i a k 1985, s. 20). O przestrzennym rozplanowaniu zagrody chłopskiej X V I l l - w i e c z n e źródła - z a r ó w n o dokumenty gospodarcze jak i materiały kartograficzne i ikonografi­ czne - zawierają niewiele w i a d o m o ś c i . Było ono zresztą na Mazowszu, podo­ bnie j a k w wieku X I X d o s y ć z r ó ż n i c o w a n e w zależności od terenu, miejsco- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 151 wych w a r u n k ó w , tradycji czy z a r z ą d z e ń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w powiecie ciechano­ w s k i m z a w i e r a j ą c e g o s z c z e g ó l n i e d o k ł a d n e opisy osiadłości c h ł o p s k i c h , m o ż n a w n i o s k o w a ć iż w tamtych okolicach w y s t ę p o w a ! typ zagrody p a ń s z c z y ź n i a n e ­ go chłopa z a ł o ż n e g o , prawdopodobnie p ó l w ł ó k o w e g o , w kształcie otwartego, lub odgrodzonego płotem od gościńca prostokąta. Jedno jego d ł u ż s z e r a m i ę tworzyła c h a ł u p a , stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. K r ó t s z e r a m i ę stanowiła prostopadła do tych b u d y n k ó w stodoła, niekiedy z p r z y b u d o w a n ą do niej s z o p ą lub k o m ó r k ą , naprzeciw z a ś c h a ł u p y stały p o z o s t a ł e zabudowania gospodarskie, np. drugi chlew, wozownia, spi­ chlerz. Opisana zagroda reprezentuje typ w y j ą t k o w o jak na tamte czasy rozbu­ dowany wielobudynkowy, ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Podobnie wiclobudynkowe zagrody o z b l i ż o n y m , j a k się wydaje rozplanowaniu, w y s t ę p o w a ł y we wsi M a ł o c i n , s t a n o w i ą c e j poświętne kościoła s z r e ń s k i e g o w pobliskiej ziemi mła­ wskiej i opisanej w wizytacji diecezji płockiej z 1775 r. Zagroda w Malocinie składała się p r z e w a ż n i e z 4-5 b u d y n k ó w : chałupy, stodoly, szopy dla bydła, stajni dla koni, owczarni a niekiedy także spichlerza, „ w o z a r k i " czy komory przy stajni, raz z a ś wspomniano r ó w n i e ż o ocembrowanej studni. Malocin b y ł jednak j a k na tamte czasy w s i ą d o ś ć z a m o ż n ą , gospodarstwa były lam w ł ó k o w e , a gospodarze c h o ć mieli z a ł o g ę , kilkanaście lat wcześniej zostali „na czynsz o b r ó c e n i " (Materiały 1984, s. 286-291). W innych wsiach okolic Ciechanowa - Romanowie, Zakrzewie czy też. w Rymbieszach w s ą s i e d n i m przasnyskim, w opisach z a g r ó d c h ł o p s k i c h inwe­ ntarze w y m i e n i a j ą jedynie chałupy i stodoły. Brak również, z a b u d o w a ń inwe­ ntarskich - stajni, c h l e w ó w w w i ę k s z o ś c i z a g r ó d , nawet p ó l w ł ó k o w y c h w Czosnowie i M a ł o c i c a c h w ziemi warszawskiej (Woźniak 1983, s. 136-137). W n i e k t ó r y c h opisach z a g r ó d w Czosnowie m o ż n a znaleźć nieco wiadomo­ ści o sposobie rozmieszczenia składających się na nic b u d y n k ó w . Jedna z. za­ gród np. to tylko c h a ł u p a i m i e s z c z ą c a się pod jednym z nią dachem s t o d ó ł k a , inna składała s i ę z chałupy, przy której znajdowała się „ k o m ó r k a osobliwie postawiona" oraz stodoły „przy której o b ó r k a " . Przy założeniu w z g l ę d n i e s t a ł e g o miesjca stodoły w zagrodzie (jeśli nic w y s t ę p u j e pod jednym dachem z c h a ł u p ą ) , stojącej zazwyczaj w głębi siedliska, prostopadle do chałupy, mo­ ż e m y p r ó b o w a ć n a k r e ś l i ć hipotetyczny obraz zagrody nawet na podstawie tak bardzo lakonicznej informacji z Czosnowa, j a k wzmianka o c h a ł u p i e z dwoma s t o d ó ł k a m i ( W o ź n i a k 1985, s. 21-22). Typem zagrody najczęściej w y s t ę p u j ą c y m w mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź ­ nianej 2 p o ł o w y X V I I I w. wydaje się jednak być typ p o ś r e d n i : ani tak rozbudo­ wany j a k w Ojrzeniach czy Malocinie, ani do tego stopnia zredukowany j a k np. w Romanowie i Zakrzewie. We wsiach p o w i a t ó w nowomiejskiego, wyszogro­ dzkiego, zakroczymskiego, g r ó j e c k i e g o czy nurskiego, zagroda składała się zazwyczaj z chałupy, stodoły, czasem d w u , chlewu (lub dwu) a niekiedy r ó w ­ nież spichlerza, szopy lub k o m ó r k i . Tam, gdzie zagroda składała się tylko z chałupy i stodoly bydlo trzymano w budynku mieszkalnym. Z d a r z a ł o się lo nawet w folwarkach, o czym świad- �152 ANDRZEJ WOŹNIAK czy wzmianka z inwentarza starostwa p i a s e c z y ń s k i e g o z 1722 r. W opisie bu­ dynku, w k t ó r y m m i e s z k a ł tzw. „ g o s p o d a r z " , tj. oficjalista zarządzający folwar­ kiem, czytamy: „izba z piecem prostym [...] ex opposilo lej izby przez sień komora, w klórej w o ł y s l a w a j ą " ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Zwyczaj trzymania bydla i innych zwierząt gospodarskich w c h a ł u p i e , prze­ de wszystkim w sieni, ale też i w izbie poświadcza podróżujący po Polsce w latach 70-tych X V I I w. Fryzyjczyk U l r y k Werdum (1971, s. 299), o „ o b ó r c e " w sieni pisał r ó w n i e ż p r z e b y w a j ą c y w Polsce sto lal później Hubert Vautrin (1963, s. 721). W dobrze zagospodarowanych i sprawnie administrowanych dobrach nieborowskich M . H . Radziwiłła, gdzie wprowadzono w ż y c i e wiele z a l e c e ń tzw. „ n o w e g o rolnictwa" i gdzie wszyscy chłopi mieli budynki inwe­ ntarskie, instrukcja dla „ g u b e r n a t o r a " dóbr z. 1783 r. z a k a z y w a ł a trzymania bydła w domach: „ 1 2 . Poddani wszyscy aby się nie opuszczali, grunta swoje dobrze uprawiali, zasiewali, c z y s t o ś ć , o s t r o ż n o ś ć w domach zachowali, bydla w domu nie cho­ wali i nie k a r m i l i , budynki dobrze reparowali (Instrukcje 1963, s. 304). C h o ć , j a k s i ę wydaje, takie i podobne zakazy czy zalecenia nie należały w ó w c z a s , przynajmniej w w i ę k s z y c h dobrach, do rzadkości, zwyczaj o k a z a ł s i ę bardziej ż y w o t n y i np. w niektórych okolicach Mazowsza (Czerskie), bydlo i świnie powszechnie trzymano w sieni w lalach 60-tych X I X w. ( K o z ł o w s k i 1867-1869, s. 369), a M . Trawi ńska pisze, że na niektórych terenach było lo d o ś ć c z ę s t e jeszcze po I I wojnie światowej (Trawińska 1968, s. 62-65). W przypadku braku stodoły w zagrodzie c h ł o p s k i e j , lub braku w niej miej­ sca, plony przechowywano w brogach, o których jednak łatwiej z n a l e ź ć w z m i a n k i w staropolskiej literaturze pięknej niż w mazowieckich źródłach pisanych (Gloger 1974, s. 208). Zarys c h a ł u p c h ł o p s k i c h i brogu z daszkiem na czterech s ł u p a c h w i d a ć w tle jednego z r y s u n k ó w J. P. Norblina przedstawiają­ cego sejmik szlachecki na Mazowszu lub L u b e l s z c z y ź n i c , gdzie malarz najczę­ ściej p r z e b y w a ł . W dobrach, w których w y s t ę p o w a ł w y r a ź n y podział c h ł o p ó w na kategorie, z n a j d o w a ł on w pewnym stopniu odbicie w z r ó ż n i c o w a n y m pod w z g l ę d e m ilości b u d y n k ó w s k ł a d z i e zagrody. W Czosnowie i Malocicach zagrody jednobudynkowe, tj. bez j a k i c h k o l w i e k z a b u d o w a ń gospodarczych zamieszkiwali r z e m i e ś l n i c y wiejscy, czasem komornice (po 2 w c h a ł u p i e ) . Zagrody gospoda­ rzy z a ł o ż n y c h (na p ó ł w l o c z k a c h ) , składały s i ę o p r ó c z chalup ze s t o d ó ł (niekiedy d w ó c h ) i w pojedynczych przypadkach stajenek. Wyraźniej rysuje s i ę to z r ó ż ­ nicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „ g m u r s k i e " ( p ó ł w ł ó c z n i c z e ) . Składały s i ę one za­ zwyczaj, o p r ó c z chalupy, z 1-2 stodół, p r z e w a ż n i e , c h o ć nie zawsze, miały 1 a niekiedy 2 chlewy, rzadko k o m ó r k i lub szopki. Te ostalnie budowane były zazwyczaj przez samych c h ł o p ó w . W zagrodach o g r o d n i k ó w , s i e d z ą c y c h na gospodarstwach ć w i e r ć w ł ó k o w y c h , w y s t ę p o w a ł j u ż w niektórych wypadkach z u p e ł n y brak b u d y n k ó w gospodarczych. Stodoła jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub k o m ó r k a , niemal r e g u ł ą b y ł brak b u d y n k ó w gospodarczych przy chałupach r z e m i e ś l n i k ó w . K o - �153 Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM mornice, j e ś l i m i e s z k a ł y w osobnych c h a ł u p a c h , p r z e w a ż n i e po dwie, również, z a b u d o w a ń gospodarskich nie miały. W dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, za­ r ó w n o kmiecej j a k i zagrodniczej b y ł laki sam. Jedni i drudzy mieli c h a ł u p ę , po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania kmiece różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz nic o tym nic wspomina ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Bardzo rzadko znajdujemy w źródłach wzmianki o płotach otaczających z a g r o d ę . Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c wspomina o g ó l n i e o o b o w i ą z k u budo­ wy o g r o d z e ń „tak od w s i , jako i od gościńca, dla z a p o b i e ż e n i a szkodzie w po­ lach" ( W o ź n i a k 1985, s. 22), a z opisu osiadłości c h ł o p s k i c h wsi Romanowo w pow. przasnyskim dowiadujemy się, ż e „ o k o ł o c h a ł u p niemasz p l o t a " . Tłem rysunku J. P. Norblina p r z e d s t a w i a j ą c e g o chłopa o s t r z ą c e g o kosę jest zagroda otoczona p ł o t e m . Jedna c z ę ś ć lego plotu zbudowana jest z wbitych w z i e m i ę s ł u p ó w p o ł ą c z o n y c h ż e r d z i a m i , druga z a ś pleciona z chrustu (Turska I 9 6 0 , po s. 64). Fragment płotu z przylegających do siebie zaostrzonych dranic w i d a ć na rysunku Aleksandra O r ł o w s k i e g o p r z e d s t a w i a j ą c y m przybudowany prawdopo­ dobnie do c h a ł u p y chlewik ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974). „ U c h a ł u p y chłopskiej sień jest z. czoła, za nią izba, a w tyle komora" lak pisał w k o ń c u X V I I I w. ks. Jędrzej Kitowicz, porównując c h a ł u p ę c h ł o p s k ą na Mazowszu ("w Mazurach") z dworami tutejszej drobnej szlachty (195 I , s. 522). Sumienny i d o k ł a d n y w opisach obyczajów, a w oddawaniu materialnych re­ a l i ó w życia, niekiedy w r ę c z drobiazgowy proboszcz z Rzeczycy, tu również jest nie do p o d w a ż e n i a . W świetle ź r ó d e ł pisanych, chałupa o takim w ł a ś n i e u k ł a d z i e p o m i e s z c z e ń , była w 2 polowie X V I I I w. powszechnie w y s t ę p u j ą c y m typem domostwa mazowieckiego c h ł o p a . Użyte przez ks. Kitowicza o k r e ś l e n i e , ż e w c h a ł u p i e „sień jest z c z o ł a " zdaje się leż s u g e r o w a ć rzecz d o ś ć istotną, a mianowicie umiejscowienie drzwi w e j ś c i o w y c h do chaty w ścianie szczyto­ wej sieni. Mazowieckie źródła pisane niewiele zawierają na len lemal wiado­ mości, c h o ć b y p o ś r e d n i c h , takich jak te w inwentarzu Ojrzeni-Wojtkowej Wsi i Grabowca w pow. ciechanowskim, gdzie w opisach c h a ł u p c h ł o p s k i c h znaj­ dują s i ę informacje o ich orientacji wobec stron świata „ B u d y n e k idąc od dwora po l i w e j , aleas od p ó ł n o c k a . Sień, kumora w slupy, siary, bardzo lichy, frontem na p o ł u d n i e , tyłem na z a c h ó d " . ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Zawarte w tym opisie (oraz podobne w k i l k u innych) informacje pozwalają p r z y p u s z c z a ć , żc wejście w tych budynkach z n a j d o w a ł o się w szczytowej ścianie ("front") s i e n i . Zna­ mienne jest, ż e jeszcze stosunkowo niedawno starzy ludzie w badanej przez J. Czajkowskiego p o d c z ę s t o c h o w s k i e j wsi Brzeziny, w której w polowie X V I I I w. w y s t ę p o w a ł o b u d o w n i c l w o w ą s k o f r o n t o w e , określali j a k o „front" c h a ł u p y jej ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą do drogi i p o z b a w i o n ą drzwi, podczas gdy wejście z n a j d o w a ł o się w dłuższej ścianie (Czajkowski 1971, s. 106). 3 4 Źródła ikonograficzne z X V I I I i początku X I X w. (np. rysunki J. P. Norblina, A . O r ł o w s k i e g o , M . P ł o ń s k i e g o i innych) oraz opisy budownictwa wiejskiego z X I X i p o c z ą t k u X X w. w s k a z y w a ł y na rozpowszechnienie w X V I I I w. bu­ downictwa w ą s k o f r o n t o w e g o w w o j e w ó d z t w i e rawskim i przylegającym d o ń �154 A N D R Z E J WOŹNIAK szerokim pasie w o j e w ó d z t w a mazowieckiego obejmującym mniej więcej środ­ k o w ą jego c z ę ś ć i b i e g n ą c y m w kierunku Lubelszczyzny. J e d n a k ż e , w n i o s k u j ą c z c z ę s t o t l i w o ś c i jego w y s t ę p o w a n i a w X I X w. p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że w po­ przednim stuleciu b y l to na Mazowszu typ budownictwa o d c h o d z ą c e g o j u ż w p r z e s z ł o ś ć i ustępujący miejsca nowszemu, szerokofrontowemu. Rysunki c h a ł u p na wspomnianych j u ż mapkach procesowych wsi Jeziory z. Osieczkiem, w ziemi czerskiej z lat 30-tych X V I I I w. poświadczają istnienie budownictwa w ą s k o f r o n t o w e g o obok, j a k się wydaje szerokoPronlowego r ó w n i e ż w tej części Mazowsza. P o n i e w a ż jednak w y s t ę p o w a ł y lam również chałupy w ą s k o f r o n t o wc z drugim w e j ś c i e m w ścianie d ł u ż s z e j , trudno jednoznacznie s t w i e r d z i ć czy wszystkie rysunki c h a ł u p , na których widać tylko wejście w ścianie szerszej, p r z e d s t a w i a j ą r z e c z y w i ś c i e budynki szerokolronlowe (Woźniak 1985, s. 43). W r ó ć m y jednak do kwestii rozplanowania chalup c h ł o p s k i c h . Chalupa t rój w n ę t r z n a , jednotraktowa (sień, izba, komora) występuje powszechnie w ź r ó d ­ łach mazowieckich ostatniego 30-lecia X V I I I w. Chaty lego typu s t a n o w i ł y ponad p o ł o w ę b u d y n k ó w mieszkalnych w dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h , 60% w Malocinie, poświętnym parafii szreńskiej i ponad 30% (tyle, co c h a ł u p y d w u w n ę l r z n e ) we wsiach powiatu nurskiego. W znanych nam już dobrach O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanowskim, których niedatowany inwentarz pochodzi, jak wynika z p o r ó w n a n i a sygnatur i dat ksiąg grodzkich, z drugiej p o ł o w y X V I I I w. wszystkie chałupy, z jednym tylko w y ­ j ą t k i e m , były trójwnętrzne." Z u p e ł n i e inaczej przedstawiała się sytuacja w k i l ­ ku wsiach pow. wyszogrodzkiego (dobra kobylnickie i wieś Kadlubowo), za­ kroczymskiego ( dobra Strzembowo) i nowomiejskiego (Winnica, Pniewo), których inwentarze s p o r z ą d z o n e były między rokiem 1729 (Kadlubowo), a po­ ł o w ą X V I I I w. We wsiach tych p r z e w a ż a ł y zdecydowanie chałupy składające się tylko z sieni i izby, które w dobrach K o b y l n i k i i dobrach Strzembowo sta­ n o w i ł y o k o ł o 70% domostw. S p o t y k a ł o się tu również, chałupy I - w n ę t r z n e ; izby bez sieni (2 zagrody w Pniewie, 1740 г.), sporo było t r ó j w n ę l r z n y c h . Stosun­ kowo nieznaczny procent b u d y n k ó w mieszkalnych s t a n o w i ł y tzw. dwojaki. M o ż n a zatem, j a k się wydaje, w y s u n ą ć hipotezę, ż e chalupy t r ó j w n ę t r z n e (sień, izba, komora), szerzej u p o w s z e c h n i ł y się na Mazowszu w 2 polowie X V I I I w . A b y z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a z w i ą z a n e z rozplanowaniem c h a ł u p c h ł o p s k i c h , dodajmy iż o p r ó c z o m ó w i o n y c h typów chalup, w źródłach spotyka się przynaj­ mniej kilka jeszcze rodzajów b u d y n k ó w mieszkalnych, b ę d ą c y c h p r z e w a ż n i e wariantami j u ż opisanych. Wariantem chałupy d w u w n ę l r z n e j (sień i izba) w y ­ s t ę p u j ą c y m na c a ł y m Mazowszu była chata z k o m o r ą w sieni. O d m i a n ą typu pierwszego ( t r ó j w n ę t r z n e g o ) d o ś ć częstą we wsiach pow. nurskiego (ok. 20% c h a ł u p ) , ale rzadziej p o ś w i a d c z a n ą przez źródła gdzie indziej, była chałupa składająca s i ę z sieni, izby i komory oraz dodatkowej k o m ó r k i , a niekiedy dwu (lub k o m ó r k i i chlewu), w sieni ( W o ź n i a k 1988a). 6 Innym wariantem typu pierwszego czy też raczej osobnym, bardzo rzadkim typem chałupy, był dom „ u c z c i w e g o " Kazimierza Kosowicza, jedynego w tych dobrach przedstawiciela uprzywilejowanej warstwy ludności wiejskiej. Dom ten s k ł a d a ł się z sieni, izby, alkierza i komory. �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 155 Tzw. „ d w o j a k i " , budynki mieszkalne dla dwu rodzin pod jednym dachem, w y s l ę p o w a ł y na całym Mazowszu. Mieszkali w nich często rzemieślnicy, cza­ sem komornice lub chłopi niższej kategorii, ale niekiedy budowano je r ó w n i e ż dla c h ł o p ó w „ d n i o w y c h " , z a l o ż n y c h , odrabiających pełną p a ń s z c z y z n ę . Naj­ prostsze, stosunkowo c z ę s t o s p o l y k a n é dwojaki składały s i ę z dwu izb (bez k o m ó r ) , p o ł ą c z o n y c h w s p ó l n ą sienią. Rzadziej spotykanym r o z w i ą z a n i e m było p o ł ą c z e n i e pod j e d n y m dachem d w u b u d y n k ó w trójwnęlrznych, a więc „ d w o ­ j a k " składający s i ę z d w u izb z komorami (dobra K o b y l n i k i , pow. wyszogrodzki). Podstawowym m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o wznoszono ściany b u d y n k ó w miesz­ kalnych było drewno, sporadycznie stosowano jednak i inne materiały. Jeden z m i e s z k a ń c ó w Rusi C z y ż e w a w pow. nurskim mieszkał, jak czytamy w inwe­ ntarzu z 1779 r. „w gliniance" a s i o n k ę miał „z pletniaka", lub używając terminologii ź r ó d e ł z innych rejonów Mazowsza, „z chrustu" (Woźniak 1988, s. 9). W K a d ł u b o w i c w pow. wyszogrodzkim, jeden z chłopów, jak dowiaduje­ my s i ę z c znanego nam j u ż inwentarza z roku 1729, miał c h a ł u p ę „w węgieł [...] sień w p ó ł w dylic, w p ó ł z chrustu". W tejże samej wsi kuźnia wybudowana byla „ w p ó ł w dylie, w p ó ł w I e p i o n k ę " , a więc z gliny. Z inwentarza dóbr L ę c z e s z y ce w pow. g r ó j e c k i m z 1785 r. dowiadujemy się, że jedne z tamtejszych w „ d w o j a k ó w " były „w g l i n ę murowane". Termin „ m u r o w a n e " pozwala d o m y ś l a ć się, ż e glina była tylko spoiwem zastępującym z a p r a w ę w a p i e n n ą , budynek z a ś wzniesiono prawdopodobnie z surowej lub wypalanej cegły, klórą miejscowy „ s t r y c h a r z " p r o d u k o w a ł na potrzeby dóbr łęczeszyckich w znacznej ilości ( W o ź n i a k 1988b, s. 33) Przy budowie ścian c h a ł u p stosowano dwie podstawowe konstrukcje: „w słupy i d y l e " tj. s u m i k o w o - ł ą t k o w ą oraz, „w w ę g i e l " , „w zamek", czyli z r ę b o w ą . O budynkach z gliny i pomocniczo stosowanej plecionce, w s p o m i n a ł e m w c z e ś n i e j . D o d a ć jednak trzeba, że rola tej ostatniej konstrukcji w budownic­ twie mieszkalnym była w poprzednich stuleciach znacznie w i ę k s z a . Ś w i a d c z y ­ łyby o t y m np. opis b u d y n k ó w dworskich w dobrach Ś l e d z i a n o w o , oblatowanego w 1705 r. w nurskich księgach grodzkich: „ N a p r z ó d budynki dworskie, to jest izba stara z drzewa, gliną oblepiona, mała, okna w niej niewielkie, w drzewo robione, komora przy niej z plecionki (...] gliną obita [...] lakże przeciwko tejże izbie, druga piekarniowa z drzewa starego oblepiona gliną, piec carny przy niej, komora z chrustu gliną oblepiona, m i ę d z y izbami sień z plecionki glino oblepiona. Przy tym budy nku chlcwki dwa z chroslu, na p o d w ó r z u spichlerz stary z drzewa (... - dalej opis resztek spalo­ nego d w o r u - A . W.) gumno i stodoła | . . . | cala z. chrustu | . . . | item stodoła z chrostu na p o d w ó r z u [...] spichlerz do sypania zboża, iłem obora z chroslu". ( W o ź n i a k 1988a, s. 9). Budynki mieszkalne, w których zastosowano konstru­ kcję s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , bo najczęściej stosowano j ą w połączeniu ze z r ę b o w ą , s t a n o w i ł y w i ę k s z o ś ć na całym niemal badanym obszarze Mazowsza. Kiedy k o n s t r u k c j ę „w s ł u p y " ł ą c z o n o ze z r ę b o w ą , „w w ę g i e ł " budowano izbę, „w s ł u p y " sień, a c z ę s t o i k o m o r ę . Niekiedy k o m o r ę wraz z izbą budowano w w ę ­ gieł, „w slupy" z a ś tylko sień. P r z e w a g ę b u d y n k ó w o konstrukcji w ę g ł o w e j , 7 �156 ANDRZEJ WOŹNIAK u w a ż a n e j za trwalszą i solidniejszą da s i ę z a u w a ż y ć jedynie w niektórych wsiach pow. nurskiego. Brak w ź r ó d ł a c h z u p e ł n i e w i a d o m o ś c i na temat konstrukcji d a c h ó w c h ł o ­ pskich domostw. P o w t a r z a j ą s i ę tylko podobne do siebie informacje o ich pokryciu: „dach s ł o m ą kryty", „dach snopkiem poszywany", „dach s ł o m i a n y zły". Rzadko do krycia c h a ł u p chłopskich u ż y w a n o na Mazowszu g o n t ó w . Z inwentarza w s i Jeziora w pow. g r ó j e c k i m dowiadujemy się, ż e „ g o n t a m i o pokryta" była tam „chałupa dla kowala". Z u p e ł n y wyjątek s t a n o w i ą dwojaki w K o b y l n í k á c h , których dach b y ł „ d a c h ó w k ą pokryty". Nieco więcej w i a d o m o ś c i , p r z e w a ż n i e jednak d o t y c z ą c y c h Czosnowa i M a ­ łocic oraz w s i pow. nurskiego mamy o takich elementach w n ę t r z a chałupy j a k pułapy i p o d ł o g i . P u ł a p z „ d y l i " , „ o p a ł k ó w " , lub żerdzi, a najczęściej ( z w ł a s z ­ cza w nowszych c h a ł u p a c h ) z tarcic, u k ł a d a n o nad izbą i k o m o r ą . Pozbawione p u ł a p u były sienie i b y ć m o ż e , na co w y d a j ą s i ę w s k a z y w a ć materiały z Czos­ nowa i M a ł o c i c , komory w niektórych chatach. W opisie izby młynarskiej przy m ł y n i e w Ł ę c z e s z y c a c h , w kontrakcie z m ł y n a r z e m z 1791 г., wspomniany jest „ p u ł a p z tarcic i z p o d l e p ą d o b r ą " . 0 p o d ł o g a c h znajdujemy wzmianki w opi­ sach trzech starych c h a ł u p w Czosnowie; w jednej z nich podłoga była z d y l i , w d w u p o z o s t a ł y c h , z gliny. Także cytowany j u ż inwentarz wsi Jeziora z 1778 r. wspomina o p o d ł o d z e w izbie młynarskiej oraz jej braku w całej c h a ł u p i e kowalskiej. C h o ć drzwi c h a ł u p są w inwentarzach mazowieckich 2 p o ł o w y X V I I I w. j e d n y m z detali najskrupulalniej odnotowywanych, to z a u w a ż y ć trze­ ba, że interesowano się przede wszystkim skoblami, haczykami, zawiasami itp. elementami ż e l a z n y m i , nie z a ś m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o d r z w i były zrobione i s z c z e g ó ł a m i konstrukcyjnymi. Nieco więcej w i a d o m o ś c i na ten temat zawiera inwentarz d ó b r Ł u n i c w o w pow. nurskim. D r z w i w tamtejszych c h a ł u p a c h zrobione były z tarcic (podobnie j a k i w Czosnowie i M a ł o c i c a c h ) lub z dranic (do sieni), osadzane na zawiasach lub tzw. „ b i e g u n a c h " . Na „ b i e g u n a c h " osadzane były p r z e w a ż n i e drzwi do sieni i komory, ale z a r ó w n o „ b i e g u n y " j a k i zawiasy s p o t k a ć m o ż n a b y ł o we wszystkich pomieszczeniach. Wiele miejsca, j a k j u ż w c z e ś n i e j w s p o m n i a ł e m , p o ś w i ę c a n o w inwentarzach r ó ż n e g o rodzaju „ z a w a r c i o m " : haczykom, skoblom, „ w r z e c i ą d z o m " , uchwytom (t.zw. „anlab o m " k l a m k o m i zapadkom, drewnianym zaporom itp. u r z ą d z e n i o m , w k t ó r e zaopatrzone b y ł y drzwi do sieni, izby i komory. Sporo s z c z e g ó ł ó w tego rodzaju zawiera inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c ( W o ź n i a k 1985, s. 26). Wszystkie niemal inwentarze w y m i e n i a j ą liczbę okien w izbach c h ł o p s k i c h , n i e k t ó r e dodają nieco s z c z e g ó ł ó w . W dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h izby miały zazwyczaj po 2 okna, starsze z a ś chaty w Czosnowie po j e d n y m . W in­ nych rejonach Mazowsza (pow. nurski, grójecki, ciechanowski, wyszogrodzki), n i e k t ó r e c h a ł u p y miały po trzy okna. W opisach c h a ł u p p o d k r e ś l a n o niekiedy że okna s ą m a ł e a d o t y c z y ł o to z w ł a s z c z a j a k się wydaje, c h a ł u p starszych. D o tych w i a d o m o ś c i dodawano często informację, że okna s ą „ w drewno oprawne" oraz wyliczano w y b i t e szyby, wspominano o oknach zabitych deskami. Infor­ macje w y k r a c z a j ą c e poza ten schemat, np. o ilości kwater w oknach ("okno 9 �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 157 0 d w ó c h kwaterach nowe") czy rodzaju szyb (okrągłe i kwadratowe), n a l e ż ą do rzadkości. W inwentarzach wsi mazowieckich, z w ł a s z c z a z a ś w inwentarzu Czosnowa 1 M a ł o c i c , obszernie opisywano urządzenia ogniowe w chatach. Urządzenia te na c a ł y m Mazowszu w y g l ą d a ł y podobnie. System ogniowy w c h a ł u p i e c h ł o ­ pskiej s k ł a d a ł s i c z m i e s z c z ą c e g o się najczęściej w sieni, p r z e w a ż n i e glinianego komina oraz ze znajdujących siew izbie, pieca i s ł u ż ą c e g o do gotowania potraw „ k o m i n k a " z otwartym paleniskiem i „ k a p ą " (okapem) o d p r o w a d z a j ą c ą dym do komina. O p r ó c z tego często w y s t ę p o w a ł jeszcze tzw. „ s z a b a ś n i k " , służący do przechowania ciepłej strawy i s t a n o w i ą c y zazwyczaj część kominka. We wsiach pow. nurskiego komin umieszczony był w izbie, a „ k o m i n e k " (tu - „ k u c h n i a " ) , w sieni. W w i ę k s z o ś c i wsi mazowieckich komin budowany był na tzw. „ b r o ż y n a c h " lub „ s t a l u g a c h " - czterech d r ą g a c h o grubości k r o k w i , p o ł ą c z o n y c h szponami i ł a t a m i o p l e c i o n y m i . s ł o m ą . Cała ta konstrukcja o z b l i ż o n y m do kwadratu przekroju była oblepiona grubo gliną i , co p r z y p o m i n a j ą niekiedy źródła, wyprowadzona ("wywiedziona") ponad dach. Piec budowano z cegły, kafli ("kapli"), kamieni lub gliny. Z kamieni, gliny lub cegły budowano leż kominek. U r z ą d z e n i a ogniowe, z w ł a s z c z a zaś oblepione gliną „ s ł o m i a n e " kominy, były newralgicznym miejscem chalupy chłopskiej i p r z y c z y n ą częstych poża­ rów. W Instrukcji dla gubernatora dóbr Nieborów... sprawie b e z p i e c z e ń s t w a u r z ą d z e ń ogniowych - wylepianiu k o m i n ó w gliną, wymiataniu sadzy, i l p . po­ ś w i ę c o n o w y j ą t k o w o d u ż o miejsca (Instrukcje 1963, s. 304). W dobrach łęczeszyckich Bazylego Walickiego, w których uruchomiono własną produkcję ce­ gły, w k o ń c u X V I I I w. budowano z. niej w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h urządzenia ogniowe, z w ł a s z c z a z a ś k o m i n y . 10 Warto tu przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że w mazowieckich źródłach z 2 poło­ w y X V I I I w. nie spolyká się wzmianek o chatach tzw. „ k u r n y c h " , które np. w M a ł o p o l s c e jeszcze w X I X w. nie były rzadkością. Inwentarze d o ś ć rzadko w y m i e n i a j ą znajdujące się w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h sprzęty. Wśród setek o p i s ó w osiadłości udało się z n a l e ź ć zaledwie kilkanaście lakich, w których s ą j a k i e ś wzmianki na ten temat. Najwięcej z n a l e ź ć m o ż n a w inwentarzu d ó b r Ł u n i e w o w pow. nurskim z 1792 r. inne p o c h o d z ą z pow. g r ó j e c k i e g o i przasnyskiego. Sprzętem najczęściej wymienianym są ławy, umiejscowione zazwyczaj przed oknami i w o k ó ł pieca: „ławy sosnowe w o k o ł o pieca 2, przed oknem jedna" (izba młynarska w Ł ę c z e s z y c a c h pow. grójecki). Zrobione s ą „z d y l i k ó w " , „z tarcic", „z o p a ł k ó w " . W kilku przypadkach w y ­ mieniany jest stół lub stolik ("stół z tarcic prostej roboty", „stolik prostej roboty" - Ł u n i e w o , pow. nurski), niekiedy żarna, w ł a s n e c h ł o p s k i e - lub zálož­ ně, raz stołek. T r o c h ę uzupełniają ten obraz źródła ikonograficzne. Na akwareli J. P. Norblina Wieśniaczka przy żarnach ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974) w i d a ć kąt izby c h ł o p s k i e j . Przy drzwiach stoją tam żarna, na ścianie, nad nimi dwie półki z prostych desek z naczyniami i przetakami. Na drągu pod sufitem wisi j a k a ś o d z i e ż , nad drzwiami, lekko od góry odchylony, obraz religijny (Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m ? ) . Pod stopami obracającej żarna kobiety, obok której w kącie �158 ANDRZEJ WOŹNIAK stoi dwoje dzieci, zarysy desek, a więc w izbie była podłoga. Na rysunku A . O r ł o w s k i e g o , Zabudowania wiejskie (Turska 1960, po s. 16) w ś r ó d r ó ż n y c h l e ż ą c y c h przed c h a t ą n a r z ę d z i i s p r z ę t ó w gospodarskich, dostrzegamy stół zbity z trzech szerokich desek. To z a d z i w i a j ą c e u b ó s t w o s p r z ę t ó w zdają się potwier­ d z a ć obserwacje H . Vautrina z lat 70-tych X V I I I w. który pisał: „ W domu polskiego chłopa m o ż n a p r z e k o n a ć się, j a k n i e w i e l k i m i potrzebami o b d a r z y ł a natura c z ł o w i e k a i j a k m a ł o potrzeba do ich zaspokojenia. Jedna izba, gliniany piec, dzban, miska, parę drewnianych łyżek, siekiera, n ó ż , deska do umieszcze­ nia s t a t k ó w zawieszona na ścianie lub do niej przytwierdzona, w y d r ą ż o n y s t o ż k o w a t y p i e ń sosnowy do mielenia ziarna na p o ż y w i e n i e , w y ż ł o b i o n a w kształcie koryta kłoda do wyrabiania ciasta, pług, para w o ł ó w , krowa, kilka świń, kur, gęsi lub kaczek, mały bardzo lekki w ó z bez okucia - oto cały sprzęt dostatniego chłopa i rolnika" (Vautrin 1963, s. 723). Z tymi obserwacjami cudzoziemca s p r ó b u j m y s k o n f r o n t o w a ć to co w i d z i a ł w chacie chłopskiej we wsi Jeziora spisujący inwentarz oficjalista: „chałupa gdzie zdun mieszka gon­ tami pobita z w y s t a w k ą małą, do sieni d r z w i na biegunie, w sieni komin na stoku lepiony i u g ó r y nadmurowany do izby drzwi na biegunie z haczykiem i 4-ma skoblami, okien dwa w drewno, piec z kafli i cegły, kominek kapiasty. Wedle pieca ł a w dwie. Do komory drzwi na biegunie z w r z e c i ą d z e m i 2 skob­ lami. W c a ł y m budynku podłogi nie ma, nad w y s t a w ą , izbą i k o m o r ą jest p o ł a p , na sieni nie m a . " 1 1 Wydaje się jednak, ż e nasze źródła nie m ó w i ą wszystkiego. Odnotowywano w nich prawdopodobnie tylko to, co b y ł o lub m o g ł o b y ć (tak j a k owe ż a r n a ) w ł a s n o ś c i ą dworu, co s t a n o w i ł o rodzaj w y p o s a ż e n i a c h a ł u p y - np. ławy. Źródła 0 charakterze gospodarczym nie w s p o m i n a j ą np. o łóżkach, c h o ć wiadomo, ż e sprzęty tego rodzaju lub c h o ć b y prymitywne, u ż y w a n e jeszcze w X I X w. „ t a p c z a n y " z paru desek, w izbie chłopskiej były. O ł ó ż k a c h wspomina np. dokument Rcferendarii Koronnej z 2 poł. X V I I I w. d o t y c z ą c y sporu m i e s z k a ń ­ c ó w w s i Rembowa w starostwie wyszogrodzkim ze starostą. Zbuntowani c h ł o ­ pi zebrali s i e w domu radzkiego „zasiadłszy miejsce na ł a w a c h , s t o ł k a c h i łóż­ kach" ( W o ź n i a k 1987, s. 52). W i ę k s z o ś ć w i a d o m o ś c i o c h ł o p s k i c h zabudowaniach gospodarczych o m ó ­ wiona została j u ż w c z e ś n i e j , w części poświęconej zagrodzie. Wypadnie w i ę c z r e a s u m o w a ć to, co z o s t a ł o j u ż powiedziane, dodając nieco informacji doty­ c z ą c y c h konstrukcji i b u d y n k ó w gospodarczych i u ż y t y c h do ich budowy ma­ teriałów. W 2 p o ł o w i c X V I I I w. konstrukcją najczęściej s p o t y k a n ą w c h ł o p s k i c h za­ budowaniach gospodarczych była konstrukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w ą - „w słupy 1 dyle", „ w s ł u p y " . Budowano w ten s p o s ó b stodoły, chlewy, k o m ó r k i , wozow­ nie. Z d y l i robiono też c z ę s t o wrota stodół, tak j a k np.w Czosnowie gdzie przy budowie b u d y n k ó w gospodarczych stosowano w y ł ą c z n i e k o n s t r u k c j ę sumiko­ w o - ł ą t k o w ą : „stodółka w słupy i dyle, wrota na biegunach z d y l i , przy której o b ó r k a i przy c h a ł u p i e k o m ó r k a osobliwie postawiona takoż. Dachy snopkiem poszywane" ( W o ź n i a k 1985, s. 28). W i a d o m o ś c i o powszechnym w y s t ę p o w a ­ niu tej konstrukcji z a w i e r a j ą inwentarze ze wszystkich niemal z a k ą t k ó w M a - �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 159 zowsza, ale p r z e w a ż n i e niewiele w nich s z c z e g ó ł ó w konstrukcyjnych, poza wyliczeniem „ p r z ę s e ł " w b u d y n k a c h . W znacznej części Mazowsza konstru­ kcją niemal tak samo r o z p o w s z e c h n i o n ą , a w niektórych okolicach nawet c z ę ­ ściej, s t o s o w a n ą niż s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , była budowa ścian z plecionki. W ten s p o s ó b wzniesiono wszystkie bodajże (nieliczne zresztą) budynki gospodarcze w znanych nam j u ż M a ł o c i c a c h , budowano lak we wsiach p ó ł n o c n e g o i wschodniego Mazowsza. Brak natomiast w i a d o m o ś c i o lak powszechnym w y s t ę p o w a n i u plecionki na Mazowszu zachodnim i p o ł u d n i o w y m . K o n s t r u k c j ę taką stosowano s z c z e g ó l n i e często we wspomnianych j u ż wcześniej wsiach pow. nurskiego, gdzie niewiele było zagród, w których opisach nie wspomniano by o budynkach „z chrustu". Najczęściej budowano w ten s p o s ó b chlewy. Inwentarze o d n o t o w u j ą ł ą c z n i c 33 chlewy z plecionki w 23 zagrodach c h ł o ­ pskich, s t o d ó ł „ p l e c i a n y c h " bylo 21 w 20 zagrodach, a ponadto parę szop, przystawka przy stodole. Niekiedy p l e c i o n k ę stosowano w połączeniu z inną konstrukcją, najczęściej s u m i k o w o - ł ą t k o w ą . Inwentarze zawierają o c z y w i ś c i e także nieco innych w i a d o m o ś c i o budynkach gospodarczych z plecionki: o ich poszyciu, w przypadku stodół o ilości zasieków, klepisku, wierzejach. Niekie­ dy określają czy budynek jest stary czy też nowy. Jako stare o k r e ś l o n o 9 chle­ w ó w , 5 s t o d ó ł i s z o p ę z plecionki, za nowe zaś uznano tylko 3 chlewy „ p l e c i o ­ ne". Nasuwa to przypuszczenie, że w końcu X V I I I w. w opisywanych wsiach budynki o ś c i a n a c h z plecionki wznoszono j u ż coraz rzadziej, zastępując j e trwalszymi, p r z e w a ż n i e o konstrukcji s u m i k o w o - ł ą t k o w e j , ale w stodołach sto­ sowano r ó w n i e ż d o ś ć c z ę s t o konstrukcję z r ę b o w ą - „w w ę g i e ł " ( W o ź n i a k 1988a, s. 9-10). W ten s p o s ó b budowano spichrze, również, na innych terenach, gdzie konstrukcji lej w budownictwie gospodarczym poza tym nie stosowano. W naszych r o z w a ż a n i a c h nad mazowieckim budownictwem wiejskim 2 poł. X V I I I w., inwentarze dóbr ziemskich i inne dokumenty gospodarcze o k a z a ł y się ź r ó d ł e m najbardziej przydatnym. C h o ć nie zawsze obfite w szczegóły, dzięki swojej m a s o w o ś c i , pozwalają przynajmniej w pewnej mierze określić p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a badanych zjawisk i ich z a s i ę g terytorialny. Doty­ czy lo z w ł a s z c z a stopnia rozpowszechniania na Mazowszu budownictwa z ple­ cionki i o b s z a r ó w jego w y s t ę p o w a n i a . Dzięki innym r ó w n i e ż rodzajom ź r ó d e ł , z w ł a s z c z a ikonograficznym m o ż n a było d o k o n a ć podobnych ustaleń d o t y c z ą ­ cych w y s t ę p o w a n i a na Mazowszu c h a ł u p w ą s k o f r o n t o w y c h . Nie wszystkie m o ż l i w o ś c i ź r ó d e ł o charakterze gospodarczym zostały (u, przede wszystkim z braku miejsca, zaprezentowane i o m ó w i o n e . Nie z a j m o w a ł e m się np. opisem stanu b u d y n k ó w , c h o ć w inwentarzach poświęca się lemu sporo miejsca. Nieco marginesowo potraktowane leż zostały sprawy lechniczno-konslrukcyjnc, ale też i źródła z a w i e r a j ą niewiele w i a d o m o ś c i na len temat. 12 3. P o d e j m u j ą c k w e s t i ę budownictwa we wsi mazowieckiej 2 połowy X V I I I w., t r a k t o w a ł e m j ą także jako rodzaj obszernej egzemplilikacji jednego z wielu k i e r u n k ó w charakterystycznego dla tamtej epoki zainteresowania w s i ą i jej m i e s z k a ń c a m i . Kierunku najbardziej chyba utylitarnego i o d l e g ł e g o od g ł ó w ­ nego nurtu o ś w i e c e n i o w e j myśli. Te bardzo w ą s k o p r z e w a ż n i e pojmowane �160 A N D R Z E J WOŹNIAK zasady racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , jeśli przynosiły pozytywne rezultaty, to p r z y g o t o w y w a ł y grunt, s t w a r z a ł y klimat, torowały d r o g ę nowemu sposobowi m y ś l e n i a , który autorytetowi nauki miał przyznać p i e r w s z e ń s t w o przed pra­ wdami o b j a w i o n y m i . A przecież nie b y ł to w ó w c z a s jedyny s p o s ó b oswajania coraz szerszych rzesz szlachty i m i e s z c z a ń s t w a z tym nowym sposobem my­ ślenia n i o s ą c y m ze s o b ą nieuchronnie n o w ą wizję świata. O k a z a ł o się, że wystarczy parę dziesięcioleci, aby na prowincji, w parafii imielnickiej niedale­ ko Płocka, miejscowy proboszcz o d p o w i a d a j ą c na pytania kwestionariusza wizytacji diecezjalnej o osoby o p u s z c z a j ą c e n a b o ż e ń s t w o parafialne jako po­ w ó d tego, napisał: „Znajdują się w y ż s z e g o stanu osoby, które jedne nigdy, drugie bardzo rzadko b y w a j ą na n a b o ż e ń s t w i e parafialnym. Jakie tego przyczyny nie wiadomo, ale najpewniej, że oświata teraźniejsza w y p e r s w a d o w a ł a i m , żeby kościoły mniej p o w a ż a ć j a k o siedliska ( w e d ł u g ich zdania) fanatyzmu". (Z archiwaliów 1987, s. 22). Ta spokojna i na s w ó j s p o s ó b rzeczowa o d p o w i e d ź , świadczy, ż e w roku 1817, roku przeprowadzania wizytacji, „takie osoby" nawet w lmielnicy nie były j u ż niczym w y j ą t k o w y m i pewno nie budziły swym p o s t ę p o w a n i e m w i ę ­ kszego zgorszenia. P r z e c i e ż nawet i niektórzy księża, luminarze epoki, uważani b y l i za n i e d o w i a r k ó w . Rozszerzał się krąg ludzi, którzy świat widzieli inaczej niż imielnicki proboszcz i jego wiejscy parafianie. Kim byly „osoby" nie pojawiające się na niedzielnym nabożeństwie. Może synami tutejszej szlachty, którzy zachłysnęli się, gdzieś lam, poza rodzinną wsią „wielkim światem"? Może był wśród nich jakiś mason lub dymisjonowany oficer, który spędził kilka lal we Francji? Nie wiadomo. Wiadomo jednak, że ludzie ci patrzyli na miejscowych chłopów inaczej niż ich dziadowie, a nawet ojcowie. Chyba trochę tak, jak Mikołaj Doświadczyński na Nipuanów. Było to j u ż pokolenie dla którego miejscowy chłop i jego sposób myślenia slawał się po trosze egzotyką. Temu nowemu sposobowi widzenia rodzimej kultury ludowej dali w jakiejś mierze początek A . Naruszewicz i F. S. Jezierski, F. Karpiński i F. Kniaznin, Nieborowska Arkadia i podwarszawskie Powązki. Jezierski przypisując tradycji ludowej traktowanej jako źródło historyczne znaczenie równorzędne dokumentom pisanym, kreuje lud na skarbnika narodowej pamięci. Kieruje w jego stronę wzrok uczonych szukających podań o przedchrześcijańskiej przeszłości narodu. Wokół ludu i kultury ludowej tworzy się nimb dawności i inności (Woźniak 1987, s. 27-30). Epoka O ś w i e c e n i a dała p o c z ą t e k rozdwojeniu jednego dotychczas nurtu kultury s p o ł e c z e ń s t w a . Od lego dopiero okresu m o ż e m y m ó w i ć o kulturze l u d o w e j , a raczej tradycyjnej, opartej na ś w i a t o p o g l ą d z i e r c l i g i j n o - m a g i c z n y m i w ą t ł y m p o c z ą t k o w o nurcie kultury elitarnej o d w o ł u j ą c y m się do nauki. Na tę ogromnie w a ż n ą dla dalszego rozwoju kultury k w e s l i ę , której k o n s e k w e n c j ę do d z i ś odczuwamy, z w r ó c i ł w lalach 70-tych u w a g ę J ó z e f Burszta, ale w ż a d n e j ze swych p ó ź n i e j s z y c h prac myśli tej j u ż nic r o z w i n ą ł (Burszta 1974, s. 57). Na to rozdwojenie kultury m o ż n a spojrzeć dwojako.. Jako na zjawisko w w y n i k u k t ó r e g o ukształtowała się w ś r ó d warstw o ś w i e c o n y c h odmienna od dotychczasowej wizja kultury ludowej, jako kultury „ i n n e j " , zawierającej pier- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 161 wiastki, k t ó r y c h brak w kulturze w ł a s n e j warstwy i mogącej b y ć z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w przedmiotem zainteresowania. Ten w ł a ś n i e nurt z a i n t e r e s o w a ń legł u podstaw ludoznawstwa. M o ż n a też na to spojrzeć, tak, jak to robi C z e s ł a w M i ł o s z w Ziemi Ulro, jako „na rozdwojenie na świat praw naukowych (zimny, z u p e ł n i e o b o j ę t n y na nasze w a r t o ś c i ) i świat w e w n ę t r z n y c z ł o w i e k a . Rozdwo­ jenie to zarysowuje się j u ż w y r a ź n i e w końcu osiemnastego wieku i s t a n o w i ć odtąd b ę d z i e z a s a d n i c z ą c e c h ę romantycznego kryzysu" ( M i ł o s z 1980, s. 84). W n a s t ę p s t w i e tego d o s z ł o do z a b u r z e ń ludzkiego ś r o d o w i s k a , do rozejścia się d r ó g w s p ó l n e g o dziedzictwa kultury: „ p r a w d y d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalnego i obiektywnej, abstrakcyjnej prawdy nauk ś c i s ł y c h " (Zaleski 1985, s. 56). Z a r ó w n o jeden, j a k i drugi s p o s ó b widzenia tej kwestii powiruen z n a l e ź ć się w sferze z a i n t e r e s o w a ń etnologii. Przypisy ' Рог. np. A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) . A r c h i w u m R a d z i w i ł ł ó w z N i e b o r o w a ( A k t a Gospodarcze Starsze), p. 30 ( I n w e n t a r z e ) . - W y d a t k i na remonty chałup chłopskich b y ł y np. dość częsta, pozycja, w raehunkaeh gospodarczych w Belsku, B o d z e w i e i M a l e j W s i (pow. g r ó j e c k i ) , A G A D , i Aivhiwum 3 A G A D , Caslr.Ciechan. z Malej Wsi (lata 1774-1800). r c l . l l , 52, b . d . X V I I I w. k. 86. ^ W i n w e n t a r z u w s i Jeziory (pow. g r ó j e c k i ) z 1778 r. w opisie chałupy zduna, a przedtem tkacza c z y t a m y : „ C h a ł u p a gdzie zdun mieszka gontami pobita z w y s t a w k ą m a ł ą " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że b y l a lo chalupa w ą s k o f r o n t o w a . 5 A G A D , Caslr.Ciechan. rel.11.54, b . d . X V I I I w., k. 8-9v. 6 A G A D . Castr. Ciechan. r e l . l l . 5 2 , b . d . X V l l l , w . k . 3 8 - 4 9 ( d o b r a K o b y l n i k i ) Caslr. Zacrocz. w e ) , Casir. Zacrocz. 7 9 rel.61,r.l 759,k.637-638v ( W i n n i c a ) , Caslr. Zacmcz. rei.16, r,1729.k.627-629v ( K a d ł u b o ­ r e l . 3 4 . r . l 7 4 0 , k . 2 5 2 - 2 5 2v. A G A D , Arch. z Malej Wsi. I A ' l 15. A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 . Pod gontem ("gontami p o b i t e " ) b y ł y r ó w n i e ż chalupy tkacza i zduna. A G A D , Arch. z Malej Wsi, 1Л/115. ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 1 1 5 . ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 , 1778 r.(Nb., t y l k o w źródłach z pow. grójeckiego spotyka się w z m i a n k i o „ w y s t a w a c h " , t j . podcieniach). ^ - Do wyja.tków należy opis stodoly chłopskiej w budowie, pochodzący z notat gospodarczych dotyczących wsi Jeziory z 1798 г.. w którym wymieniane są elementy konstrukcyjne tego budynku: sochy, „szlemie", laty oraz ocapy. A G A D . Aivh. z Malej Wsi, I.V57. LITERATURA B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J. 1960 Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w., „ Ł ó ­ dzkie Studia Etnograficzne" Т. I I , s. 113-147. B u r s z t a J. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa. C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a H. 1974 Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów, Warszawa. C z a j k o w s k i J. 1971 Budownictwo wiejskie z okolic Częstochowy w polowie XVIII wieku, „Polska Sztuka L u d o w a " R. 25, nr 2, s. 103-108. D o b r o w o l s k i K. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. �162 ANDRZEJ W O Ź N I A K G l o g e r Z. 1974 Encyklopediu Staropolska Ilustrowana, t. 1, Warszawa. Instrukcje 1963 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVIIXIX w., Т. I . w y d . i opr. В. Baranowski, J. Bartyś, T. Sobczak, Wrocław. K o z ł o w s k i K. 1867-1869 Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazo­ wsza Czerskiego, Warszawa. Materiały 1984 Materiały do dziejów Ziemi Płockiej. Z archiwaliów diecezjalnych płockicli XVIII wieku. Opr. M . M . Grzybowski, t. 3. M i ł o s z Cz. 1980 Ziemia Ulro, Paryż. O p a ł e k K. 1971 Nauka w Polsce okresu Odrodzenia [w:J Polska w epoce Oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. B. L e ś n o d o r s k i e g o , Warszawa, s. 244-273. T r a w i ń s k a M. 1968 Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w. Cz. I . Budow­ nictwo tradycyjne, W r o c ł a w . T u r s к a Z. 1960 Oskarżeni oskarżają. Wieś osiemnastowiczna w mrokach kronik sądo­ wych, Warszawa. V a u t r i n H. 1963 Obserwator w Polsce [ w : | Polska stanisławowska w oczach cudzo­ ziemców, Т. 1., Warszawa. [Verdum U . ] 1971 Pamiętnik Ulryka Werdum, [ w : | Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opi­ nie. W y b r a ł i o p r a c o w a ł J. Ginlel. Т. 1., Kraków. W o ź n i а к A. 1983 Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", T. X X V I I , z. 2, s. 133-149. 1985 Materiały do badań nad mazowieckim budownictwem wiejskim końca XVIII w. (Budownictwo Czosnowa i Małocic w inwentarzu z 1784 г., | w : | Osadnictwo Puszczy Kampinoskiej, pod red. M . Pokropka [w przyg. do druku). 1987 Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVUl i pocz. XIX wieku (Wybrane zagadnienia), Wroclaw. 1988a Dom i zagroda we wsiach pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w w świetle źródeł archiwalnych, \ w: | Materiały z konferencji: Polsko-białoruskie związki kulturowe od XVIII do XX w., Mińsk (w druku). 1988b O rzemiośle w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „ C e p e l i a " , R. V I , nr 4, s. 32-37. Z a l e s k i M. 1983 Principia poética Czesława Miłosza, czyli o „Ziemi Ulro", „Twór­ c z o ś ć " , R. X X X I X , nr 12, s. 56-72. �163 ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM Z archiwaliów 1987 Z archiwaliów Grzybowski, P ł o c k . Z i e l i ń s k a Z. 1983 Poniatowski X X V I I , Wrocław. diecezjalnych Michal Jerzy płockich XIX wieku, z e b r a ł i o p r . M . M . [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, T. Andrzej Woźniak STUDIES ON R U R A L A R C H I T E C T U R E I N M A Z O V I A IN T H E SECOND I I A L F T I I OF T H E E I G H T E E N T H CENTURY A N D ON T H E E N L I G H T E N M E N T V I E W OF F O L K C U L T U R E Summary The main idea of Enlightenment embodied in the slogan ..knowledge rurles the world" in Poland assumed a practical form of various instructions and directions of rational ways of acting, including technical instructions and prescripts, principles of rational farming and managing landed estates and even moral principles. Knowledge was conceived in an utilitarian and didactic way as means of fulfilling people's needs. The main ideas of Enlightenment promulgated by a narrow intellectual elite had a very limited number of recipients Much greater was the number of those who followwcd the instructions of rational economy and farming without knowing anything about their ideological background. Their endeavours after rendering the production of their properties more efficient, after raising their incomes found the reflection in numerous, sometimes very detailed documents connected with rural economy: inventories (stock-ac­ counts), bodies of instructions, correspondence etc. Those records contain lots of detailed descriptions of rural life. But the purely practical motives of interest in country life were not the only ones. Another aspect of them was the concern with the social situation of peasantry, usually connected with the problem of national independence, imperilled in that period of our history. The concern with peasantry - rural folk was very keen in literature of the Enlightenment period. It had many determinants but most of them came from ideological premises of the epoch. Polk tradition became, focus of interest for the historians who were apt to consider it as a source equal to archival documents. Rural landscape and figures of peasants begun to appear in art, in the paintings and drawings of the most outstanding Polish artists of that time: Bernardo Canaletto. Jean-Pierre Norblin, Alexander O r ł o w s k i , Michal Płoński. There were also other manifestations o f the interest in peasantry and peasant culture. We can find them in archival documents o f various kind: records o f diocesan visitations, handbooks o f agriculture, historiography, belles-lettres and art. The sources bearing informations about the country life and peasant culture arc abundant compared w i t h those coming from earlier periods. But not all spheres o f peasant life became an object of interest, and even those which were the focus o f concern had not been fully described. Even i f described not all the records have been preserved till now. Archival sources concerning some parts o f Poland (Mazovia among them) arc scarce since most o f them have been deslroyd in the last war. Relatively rich is the documentation concerning rural architecture. The most valuable, rich in data arc the inventories o f landed estates, a good source for �164 ANDRZEJ WOZNIAK material coming from the discussed period and some later, 19th century texts describing „old" (17th-18th century) buildings we are able to reconstruct forms of peasant houses and other buildings as it w a s in the second halfth of the eighteenth century. A l l the above mentioned documents are kept in the Central National Archives in Warsaw and the Diocesal A r c h i v e s in P ł o c k . T h e data refer to three voivodeships (districts) of the province of Mazovia, the adminis­ trative units from before 1795. 2. In the system of serfdom in Mazovia in the 18th century peasants were not the owners of the farmsteads they lived in nov the land they cultivated. In the states belonging to gentry families peasants'dwelling houses, sometimes ulso farm buildings were built of limber and stone owned by the manor, and the construction was paid by the manor as well. In the crown lands and those owned by C h u r c h peasants more often could build on their own cost. Data informing about the layout of the buildings in the farmyard are scarce, if there are any they refer to the northern part of Mazovia. T h e farmstead consisted of a dwelling house, a barn or two, one or more pigsties, some farms had granaries and sheds. There were many farms without separate buildings for livestock and animals were kept in the hallway of the dwelling house. The most widespread type of the dwelling house consisted of a hallway, a big room (room and kitchen together) and a small chamber. There were also iwo-chamber houses (hallway and room-kitchen) or even those consisting of only one room. In the western and central parts of the region the houses the entrace in the gable en prewailed, those with the front entrance represented an older type. Houses were constructed mostly of limber, other materials, i.e. clay and bricks were used less often. T h e walls of the part of the house containing hall I way were sometimes constructed of watte. T h e construction of the walls of the peasant houses appeared in two types: log construction and the uprightbalten one (s u m i к o w o-l a i к o w a - a wall constructed from verlical poles standing in equal distances joined by i thinner beams put horizontally on each other). T h e latter one was more popular, sometimes both constructions were used in one house. Most of the roofs were thatched some of them covered with wood liles and only rarely with ceramic tiles. The descripiions of ihe interiors of peasant houses are not so detailed in documents. Mostly doors and windows were mentioned with special regard to all their iron elements. A l s o chimneys, cooking ovens and fire fittings were recorded. T h e author has not found any informations saying about houses without chimneys which were to be found in the southern pari of Poland as lale as in the 19th century. The furnishings of peasant collages were not recorded in most of the inventories. Those mentioned most often were benches, tables and handmills. Other sources (iconography first of all) give the data about other pieces of furniture used ihen: shelves, stools, beds etc. T h e documents contain less particulars about farm buildings. They were constructed of timber, the upright-baiien construction of ihe walls prevailed, sometimes also waitlc construc­ tion. L o g construction appeared rarely, usually in granaries and barns. 3. Studies on rural architecture of the period of serfdom and its image in the 18th century archivalsources have led the author to a further reflexion. T h e documents containing such detailed descriptions of material conditions of peasant life can be considered as an evidence of special interest in that life in the period of Lnlighienment. Thai practical and utilitarian trend in the thought of the epoch could have brought about deeper consequences. The rules of rational procedures in everyday activities, if they turned out lo be effective could have cleared ihe way for a new way of thinking:'respect for reason and knowledge over the truth revealed by G o d . Several decades were enough lo spread those ideas beyond narrow circles of intellectual elites. E v e n far away from the centres of intellectual life in the provincial parish in Mazovia there were people who had accepted a worldview quite different from traditional, religious one. In conse­ quence peasants among whom their lived, peasant culture and way of thinking begun ю seem a bit exotic. A theory was created ascribing ancienmess anddisiinciness lo everything folk. Folklore was conceived as the most ancient deposit of genuine national cultujre abandoned and forgotten by upper classes, a kind of treasury of national, pre-Christian past. Il was in the period of Enlightenment when national culture begun lo split into two dislincl currents: folk or traditional culture based on religious and magical worldview and the „upper culture" referring lo rational, scientific values. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0242b88fdf635958a7e7a9eb82f6c75c.pdf 97ec0537bd4d896b1e11f77d4c9e82d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1307 Title A name given to the resource Akta majątku ziemskiego Wola Pękoszewska i ich przydatność do badań etnograficzno-historycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.165-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J STAWARZ (Warszawa) A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo­ wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y ­ m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco­ wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i ­ sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi­ ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze­ de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa­ rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno­ grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y ­ cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j ­ skiej o b y c z a j o w o ś c i . J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty­ c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho­ wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen­ tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o ­ w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu - m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a ­ zać poniżej. 1 Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru, w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna 0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w ) 1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś �166 ANDRZEJ STAWARZ Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie Wielkim w lalach 1339 i 1380, jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) . Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia­ nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze­ ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec­ kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi­ czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego „ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r ­ skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o ­ we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia­ mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku 1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń­ skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady, s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami. Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu. W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i . Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu, o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo­ ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909) po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry­ tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów­ nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z ­ ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4 5 6 8 �167 A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna­ j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła­ dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy­ tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini­ stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000 m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor­ skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l ­ no-spożywczej . 11 1 Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me­ r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro­ nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb). Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy­ waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h . Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na­ stępująco: 1 3 a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) , b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe (notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe, c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) , d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw. v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.). Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż ­ nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4 �168 ANDRZEJ STAWARZ litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. " D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar­ skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla­ checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar­ cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w ­ czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o ­ w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania, majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy­ tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy­ stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto­ c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza. 1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron­ tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho­ d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za­ m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " . 2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany, po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " . 3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h , przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w 12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . " 1 6 1 7 1 8 Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra­ ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego. �A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA 169 Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go­ spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do­ t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi­ kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h . 1 9 Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w - z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu­ acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846, 1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady, Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m , niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te z w y k l e dostarczają: - 0 21 a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach): - siedlisko - pole-orne -łąki - pastwiska - w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach) - budynki - drzewo - pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j - dodatkowe zarobki; b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr: - p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m ) - p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka) - robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki") - najem przymusowy - czynsze i daniny; c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa). Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w . Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat 1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw �170 ANDRZEJ STAWARZ w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w , j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i : „[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e ­ wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem, ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " . 2 3 W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864 - p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n ­ szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do­ strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu, ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar­ stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż ­ n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c ­ t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " . 24 P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze­ wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze­ strzeni X I X w. Przypisy * Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku ziemskiego Wola oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978. Z Por. Słownik 3 Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. 4 Tamże. Geograficzny Kriilesnra Polskiego. I. XIII, Warszawa 1893. s. 794. ^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8. ^Rodzina. 7 Herbarz Por. Polski Słownik szlachty polskiej. Biograficzny. Opracowany przez Sweryna 1. V I I I , Wroclaw 1959-1960. lir Untskiego. 1. IV. Warszawa 1907. s. 279. Pękoszewska, �A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA A P Ż , Akia majątku 171 .... sygn. 9 . 9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 . Tamże, s. 4 3 6 i nasi. Słownik Geograficzny .... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku..., ^ Słownik Geograficzny .... op. cit. 1 1 ^ Рог. P. B a ń k o w s k i , Archiwalia ^ prywatne (pojęcie, A P Ż , Hipoteka Porządkowanie zakres gromadzenia, w Sochaczewie, APŻ, Akia majątku archiwaliów „ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a, prywatnych. metody opracowania), sygn. 12. 14-18. 19. „ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88. sygn. 3 6 6 - 3 6 7 . sygn. 30. ^ Tamże, sygn. 7 Tamże, k. 7. 8 Tamże, k. 2 1 . ^ Por. Z . S t a n k i e w i c z , Tabele prest acyjne jako iródlo wiadomości o przemianach wsi Królestwa Polskiego w połowie XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314. ^" APŻ, Akia majątku..., sy " * Tamże, s y g n . 55, k. 17. ł ^ Tamże, sygn. 5 1 , k. 4. Andrzej Stawarz F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C HISTORICAL RESEARCHES Summary Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources, whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers, documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives). In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very efficiently). The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools. Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They �172 ANDRZEJ STAWARZ give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers them valuable for historical ethnography. Translated by Л/та Kiiczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efd7d8778bb860491ead46cd7ad7de6f.pdf df016e824739cf60a1ce75ad6444119f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1552 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1436 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.225-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO BADANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W K A R P A T A C H I NA BAŁKANACH. LWÓW, 29 X I - 1 X I I 1993 R. W dniach 29 X I - 1 X I I 1993 r. odbyło się we Lwowie spotkanie przedstawicieli Krajowych Sekcji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB) mające na celu odnowienie jej działalności po 3-letniej przerwie, spowodowanej zmianami społeczno-ekonomicznymi i politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach członkowskich. Biorąc pod uwagę wspomniany zastój w pracach naukowo-badawczych Komisji wypada na wstępie przypomnieć dotychcza­ sową jej działalność . Specyfika środowiska rejonu karpacko-bałkańskiego stwarzała wyjąt­ kowe możliwości badania procesów historycznych, etnicznych, społecznych i kulturowych. Koordynacja badań naukowych w Karpatach i na przy­ ległych terenach okazała się więc konieczna przy studiach nad kulturą ludową tego obszaru, wykazującą zarówno szereg cech wspólnych, jak też i wiele różnic. Starania w tej kwestii podjęli już w 1958 r. przedstawiciele ówczes­ nego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i Instytutu Etnografii SAV (Národopisný Ústav SAV - Czechosłowacja). Dzięki inicjatywie prof, dr. Mieczysława Gładysza, prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej oraz dr. Jana Mjartana i doc. dr. Jana Podoláká w 1959 r. zostaje powołana do życia instytucja mająca na celu koordynację prac naukowo-badawczych na terenie Karpat - Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). 1 2 1 Informacje o powstaniu i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat oraz Karpat i Bałkanów zaczerpnięto z opracowań: M . Gładysz, Zarys planu działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 6:1962, s. 15-40; tenże, Międzynarodowa Konferencja poświęcona bada­ niom kultury ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 9:1965, s. 440-447; V. Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), „Etnografia Polska", t. 25:1981, z. 2, s. 35-45. Obecnie Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. 2 �226 KRONIKA W roku 1960 przystąpiono do systematycznych badań terenowych, a do­ tychczasowe porozumienie o współpracy ujęto w ramy statutu, przyjętego po dyskusji na konferencji w Smokowcu (Slowaqa) jako podstawę dalszej działalności Komisji. Członkami jej zostali przedstawiciele krajów zamiesz­ kujących łuk Karpat - Czechosłowacja, Polska, Rumunia i obecna Ukraina. Współpraca naukowa organizowana była w ramach umowy międzynarodo­ wej pomiędzy Akademiami Nauk poszczególnych krajów. Na czele Komisji stał Sekretarz Generalny obierany co 5 lat, a ważniejsze decyzje podejmowane były wspólnie z Prezydium Komisji, w skład które­ go wchodzili przewodniczący poszczególnych Sekcji Krajowych. Organem Sekretariatu Generalnego był periodyk Carpatica. Funkcję Generalnego Sekretarza powierzono w 1959 r. J. Podolákowi (Bratysława), który pełnił ją do 1971 г., zaś od 1971 r. do 1992 - do chwili śmierci - piastował ją V. Frolec (Brno). Okres jego kadencji był szczególnie owocny w działalności Komisji. Intensywnie pracowały poszczególne międzynarodowe zespoły re­ dakcyjne, przygotowujące syntezy karpacko-bałkańskie. Regularnie ukazy­ wał się organ Sekretariatu. Odejście V. Frolca - poza innymi czynnikami natury obiektywnej - w znacznym stopniu wpłynęło na zahamowanie wszel­ kich działań w tej dziedzinie. W 1964 r. na międzynarodowej konferencji poświęconej badaniom kul­ tury ludowej Karpat (a w szczególności pasterstwa wysokogórskiego) zor­ ganizowanej w Krakowie postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko regiony Karpat, ale także tereny górskie Bułgarii i Jugosławii. Sfinalizowane to zostało w 1976 r. na posiedze­ niu w Smolenicach (Slowaqa). Od roku 1976 ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach - M K K K B . Od roku 1977 organ Sekretariatu Generalnego przyjmuje nazwę Carpatobalcanica. W związku z poważnym zaawansowaniem stanu badań kultury ludowej w rejonie karpacko-bałkańskim we wszystkich krajach członkowskich M K K K B postanowiono przystąpić do opracowania syntezy wybranych zja­ wisk kultury ludowej, tj. architektury ludowej, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepqe poszczególnych syntez zostały opraco­ wane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, foklor zbójnicki - Słowacja i b. ZSRR. Prace nad systezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Refero­ wano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy biblio­ graficzne tych tematów. „Architektura ludowa", t. 1 - „Budownictwo mie­ szkalne", pod redakqa V. Frolca oraz „Folklor zbójnicki" pod redakcją V. Gašparíkowej i B.N. Putiłowa zostały przygotowane do druku, w opraco­ waniu znajduje się natomiast „Pasterstwo wysokogórskie" pod redakcją B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Podjęto również prace nad nowymi tematami, tj. architekturą ludową t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarką chłop­ ską (rolnictwo i hodowla) oraz transportem i komunikaqa. �KRONIKA 227 Tak w bardzo krótkim zarysie przedstawia się działalność Komisji do 1990 r. Reaktywizację działalności M K K K B podjął Instytut Etnografii Akade­ mii Nauk Ukrainy, zwołując z końcem 1993 r. we Lwowie posiedzenie przedstawicieli Sekcji Krajowych Komisji. Organizatorów reprezentowali: dr S. Pawluk - dyrektor Instytutu, kan­ dydat nauk M . Hłuszko oraz K. Kutelmach - pracownicy Instytutu Etno­ grafii. Jako przedstawiciele poszczególnych Sekcji Krajowych przybyli: z Czech dr L. Petránová - Instytut Etnografii i Folkloru A N Praga, dr J. Štika z Muzeum skansenowskiego w Rożnowie pod Radgosztem, z Mołdowy - prof. W. Zelenczuk - Instytut Etnografii i Folkloru A N Mołdowy, z Polski - doc. dr hab. D. Tylkowa i dr K. Hermanowicz-Nowak - Instytut Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Krakowie, z Rumunii - R.O. Majer - Instytut Etnografii i Folkloru A N Rumunii, ze Słowacji - prof. M . Paríková - Katedra Etnologii Uniwersytetu im. J. Komeńskiego, Braty­ sława oraz z Węgier - dr P. Szabó i dr P. Weresz - Instytut Etnografii A N , Budapeszt. Pomimo zaproszenia w obradach nie wzięli udziału przedstawi­ ciele krajów bałkańskich - Bułgarii i Jugosławii. Po uroczystym otwarciu konferencji i powitaniu przybyłych przedstawicieli Sekcji Krajowych M K K K B , S. Pawluk podkreślił, iż pomimo występujących trudności natury ekonomicznej, konieczne wydaje się odnowienie naukowo-badawczej działalności Komisji, tak aktywnej do 1990 r. Ze słowami podzięko­ wania za zaproszenie i podjęcie trudu organizacyjnego po długotrwałej przerwie wystąpili przedstawiciele poszczególnych Sekcji, podkreślając wagę kontynuacji prac realizowanych uprzednio. Jednocześnie wyrazili żal z powodu nieobecności reprezentantów krajów bałkańskich, co spowoduje pewne niedogodności w działalności Komisji w dotychczasowych ramach Karpat i Bałkanów. Zgodnie z programem roboczej narady dyrektor Instytutu Etnografii A N Ukrainy dr S. Pawluk podkreślił celowość odnowienia prac M K K K B jako międzynarodowej instytucji, dzięki której naukowcy zainteresowanych krajów mogliby prowadzić wspólne prace badawcze dotyczące kultury ludowej miesz­ kańców regionów górskich. Zapoznał również uczestników z podstawowymi założeniami działalności Komisji, które zostały sformułowane w przygotowa­ nym do dyskusji projekcie statutu, opracowanego przez zespół Instytutu Etnografii A N Ukrainy. Omówienie propozycji S. Pawluka zajęło cały pierwszy dzień roboczej narady, która toczyła się w formie interesującej i konstruktywnej dyskusji. W trakcie prowadzonych rozmów wysunięto szereg propozycji i krytycznych uwag dotyczących projektu przygotowanego statutu. Z powodu nieobecności w naradzie przedstawicieli krajów bałkańskich odnowienie działalności Komisji w poprzednich ramach uznano czasowo za niemożliwe. Na propozyqe D. Tylkowej i J. Štiki uczestnicy narady postanowi­ li: 1) tymczasowo odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, 2) upoważ­ nić Kierownictwo Tymczasowego Sekretariatu Generalnego do wyjaśnienia uczestnictwa Sekcji Narodowych krajów bałkańskich w dalszych pracach �228 KRONIKA M K K K B , 3) poinformowanie tych Sekcji o możliwości tymczasowego za­ wieszenia ich działalności, do momentu zaistnienia odpowiednich warunków, 4) w razie uzyskania negatywnej odpowiedzi Sekcji bałkańskich - zmienić tymczasowo nazwę na M K K K B , co znalazło wyraz w projekcie statutu. Uważając Komisję Karpacką za spadkobiercę M K K K B należy za­ równo zakończyć zrealizowane prace jak też kontynuować podjęte zadania naukowo-badawcze. Tak więc należy doprowadzić do wydania przygotowa­ nych już do druku syntez architektury ludowej, t. 1 - budownictwo miesz­ kalne oraz folkloru zbójnickiego. Zakończyć prace redakcyjne z zakresu pasterstwa wysokogórskiego. Przystąpić do kontynuacji działań związanych z opracowaniem architek­ tury ludowej, t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarki chłopskiej oraz transportu i komunikaqi. Dotyczy to w pierwszym etapie opublikowania zestawów bibliograficznych wymienionych tematów. Podczas drugiego dnia narady omawiano zmiany dotyczące projektu statutu. Do kierowania dalszymi pracami M K K K upoważniono Tymczaso­ wy Sekretariat Generalny z siedzibą we Lwowie. Na Sekretarza Generalnego powołano jednogłośnie S. Pawluka. Wszelkie prace koordynacyjne będą po­ dejmowane przez Tymczasowy Sekretariat Generalny poszerzony o przed­ stawicieli wszystkich Sekcji Krajowych. W pierwszym etapie winny być powołane kierownicze organy Sekcji Krajowych, przedyskutowany i podpisany projekt statutu, ustalone moż­ liwości wydania naukowych syntez już przygotowanych do druku. W celu omawiania planu działalności Komisji jak też realizacji podjętych zadań winno się przeprowadzić doroczne spotkania Prezydium M K K K oraz człon­ ków międzynarodowych zespołów autorskich. Konferenqa we Lwowie była bardzo celowa i owocna, a ponadto znakomi­ cie zorganizowana. Uaktywniła ona kraje członkowskie M K K K do ponow­ nego podjęcia działalności naukowej na obszarze karpackim, aby włożony już wysiłek nie został zmarnowany. W związku z coraz szybciej zachodzącymi na tym obszarze zmianami kulturowymi wydaje się to nakazem chwili. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak FRANCUSKIE BADANIA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO Mission du Patrimoine ethnologique została zorganizowana w 1980 r. z inicjatywy grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Redjema Benzaid. Jej cele sformułowano w wyniku szerokiej dyskusji, w której znaczący udział miał Isac Chiva, wieloletni współpracownik i następca C. Lévi-Straussa w Laboratoire d'Antropologie w Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales. Stwierdzono, że zróżnicowanie kulturowe kraju zaciera się wobec �KRONIKA 229 postępującej urbanizacji i unifikacji sposobów zachowań i uznano, że w tej sytuacji trzeba wzmóc badania tych procesów, ażeby zrozumieć ewolucję społeczną (La Mission 1993). Głównym przedmiotem badań stało się dzie­ dzictwo etnologiczne obejmujące swoiste sposoby egzystencji materialnej i organizacji społecznej grup, które ją tworzą, ich wiedzę, wyobrażenia 0 świecie i te elementy, które przyczyniają się do identyfikacji każdej grupy społecznej oraz wyróżniają ją od innych (Chiva 1990). W celu realizacji tych zamierzeń powołano specjalną komórkę naukową przy Ministerstwie Kultury (Ministere de la Culture et de la Francophonie) posiadającą własny zarząd (obecnie jej dyrektorem jest Gerard Ermisse) 1 własną Radę (Conseil du Patrimoine ethnologique), która pomocna jest przy wytyczaniu ogólnej polityki i konkretnych działań Misji. W pracach Rady bierze udział trzydzieści osób - pracowników nau­ kowych, działaczy kultury oraz przedstawicieli Ministerstwa. Wyłoniona z Rady stała komisja precyzuje tematy oraz opiniuje zgłaszane projekty badań, które prowadzi we współpracy z Misją szereg instytucji badawczych. Misja posiada w Paryżu zespół stałych pracowników (dwadzieścia osób), który organizuje pracę poszczególnych dziedzin działalności, dziewięciu do­ radców etnologicznych i trzech etnologów regionalnych, zatrudnionych w wydziałach kultury dwunastu spośród dwudziestu dwóch departamentów. Działalność Misji polega na prowadzeniu i inicjowaniu badań, kształ­ ceniu specjalistów, wydawaniu publikacji, produkcji audiowizualnej oraz organizowaniu dokumentacji i upowszechnianiu informacji na temat dzie­ dzictwa etnologicznego. Założone cele realizuje we współpracy z różnymi placówkami naukowymi i autorytetami regionalnymi. Każdego roku Rada wytycza jeden do dwóch tematów mało zbadanych oraz określa program badań „iniqujacych" związany na ogół z aktualnymi potrzebami praktycznymi i poznawczymi. Od 1981 do 1993 r. Misja zainicjowała szesnaście programów badaw­ czych oraz trzy wieloletnie programy inicjujące, obejmujące bądź poszuki­ wania regionalne, bądź ogólnokrajowe, a w kilku przypadkach również europejskie badania porównawcze. Tematyka badań realizowanych do 1993 r. obejmowała: Rodzinę i pokre­ wieństwo (1981-1982, 1984, 1988), ludową wiedzę przyrodniczą (1981-1982, 1984), etnologię środowiska miejskiego (1981-1982, 1984), przynależność regionalną i identyfikaqe kulturową (1983), współczesne praktyki rytualne we Francji (1985), społeczeństwo wieloetniczne Francji (1985-1986), spożycie rodzinne: wzory, praktyki i wyobrażenia (1987), ginące umiejętności i techniki (1987-1988), bogactwo kulturowe kraju (1988), zmiany pejzażu (pejzaże kulturowe - 1989; wyobrażenia i konflikty związane z wykorzystywaniem przestrzeni - 1990; pejzaże zindustrializowane i zurbanizowane - 1991), umiejętności i techniki (1989-1990); identyfikaqe, praktyki i politykę kulturalną (1990, 1991), granice kulturowe (1991-1992), pisma popularne (1993), strój i estetykę ciała (1993). �230 KRONIKA Programy „iniqujace" obejmowały: etnologię techniki, zapożyczenia i inno­ wacje techniczne (1992), więzi społeczne na peryferiach miast (1992-1993), problemy muzealnictwa etnologicznego (1992-1993). Poszczególnymi grupami tematycznymi kieruje trzech pracowników M i ­ sji: Denis Chevallier (programy badań wiedzy i techniki, oraz badania środowiska wiejskiego), Francois Robatel (badania problematyki związanej z morzem), Claude Rouot (programy badań więzi społecznych na pery­ feriach miast i współpraca zagraniczna). Wyniki prac badawczych publikowane są w powstałym w 1983 r. czaso­ piśmie „Terrain, carnet du patrimoine ethnologique", wydawanym pod redakcją Christine Langois. Wychodzi ono dwa razy do roku, przy czym poszczególne zeszyty profilowane są tematycznie: nr 1 - poświęcony jest wiedzy przyrodniczej; nr 2 - antropologii przemysłu; nr 3 - etnologii miej­ skiej; nr 4 - rodzinie i pokrewieństwu; nr 5 - identyfikacji kulturowej i regionalizaqi; nr 6 - człowiekowi wobec środowiska naturalnego; nr 7 - podejmuje zagadnienie społeczności obcych we Francji; nr 8 - poświęcony jest stosunkowi człowieka do zwierząt; nr 11 - ma charakter mieszany; nr 12 - przedstawia szeroko pojęte problemy konsumpcji rodzinnej; nr 13 - po­ święcony jest napojom; nr 14 - współczesnym i dawnym wierzeniom w zja­ wiska nadprzyrodzone; nr 15 - publikatorom; nr 16 - różnorodnym umiejęt­ nościom; nr 17 - europejskiej strukturze narodowej; nr 18 - wiedzy i stosun­ kowi do ciała ludzkiego; nr 19 - ogniowi i jego znaczeniu w kulturze; nr 20 - „jubileuszowy" - zagadnieniom śmierci; nr 21 - problemom władzy i sto­ sunków patronackich. Obok podstawowego tematu w każdym Zeszycie (którego objętość do­ chodzi do 178 stron) w dziale „Reperes" prezentowane są aktualnie prowa­ dzone prace, które nie mieszczą się w profilu wiodącym. Ponadto czasopi­ smo prowadzi dział informacji o bieżącym życiu naukowym, konferencjach, wystawach, publikacjach czy realizacjach filmowych i video. Wraz z upływem lat powiększała się objętość czasopisma, począwszy zaś od nr 10 pojawiły się w nim „nadprogramowo" rozważania czysto teoretycz­ ne i metodologiczne oraz artykuły mówiące o kulturze innych krajów euro­ pejskich. Charakterystyczna cecha wydawnictwa to dobór tematyki ciekawej z punktu widzenia teoretycznego i równocześnie wykorzystującej wyniki aktualnych badań terenowych. Tym samym czasopismo jest wierne swemu tytułowi - „Terrain". W tym miejscu podkreślić należy, że nie prezentuje ono bynajmniej „sprawozdań z badań", lecz ciekawe próby zrozumienia i wyjaśnienia opisywanych zjawisk poparte bogatą literaturą etnologiczną, informuje na bieżąco o wszystkich aspektach kulturowych współczesnego życia. Konkretne informacje wzbogacone są zawsze interesującą ikonogra­ fią, starymi rycinami czy reprodukcjami z dawnych publikacji oraz dosko­ nałymi pod względem technicznym fotografiami. Obok „klasycznych" mo­ nografii społeczności lokalnych czy równie „klasycznych" tematów etnolo- �231 KRONIKA gicznych, takich jak: rodzina, wierzenia czy technologia dużą uwagę badacze poświęcają problemom wiedzy tradycyjnej, mentalności, stosunkowi czło­ wieka do otaczającego go świata. Rozważania teoretyczne i metodologiczne nie stanowią tu celu samego w sobie. Za przewodnik po bogatej treści czasopisma służyć może wydany w koń­ cu 1993 r. nie numerowany zeszyt (Tables) zawierający indeks alfabetyczny autorów, indeks tematyczny artykułów, indeks alfabetyczny autorów spra­ wozdań z badań oraz spis treści kolejnych numerów. Oprócz czasopisma „Terrain" Misja publikuje serie prac autorskich lub prac zbiorowych pod tytułem „Etnologia Francji". Poszczególne tomy pokazują wyniki studiów terenowych czy problemy aktualne naukowo i mogące zainteresować szerszego odbiorcę. Do 1992 r. opublikowano 14 tomów . W tej serii w dziale „Regards sur 1'Europe" prezentowane są europejskie studia porównawcze, zaś w dziale „Cahiers" (7 tomów) materiały z sesji naukowych, będących ważną dziedziną działalności nau­ kowej Misji . Poza seriami Misja wydała kilka kolejnych informatorów o badaczach i instytucjach etnograficznych we Francji . Doceniając znaczenie dokumentacji audiowizualnej w pracy etnologa oraz w dziedzinie utrwalenia dziedzictwa kulturowego Misja prowadzi pod kierunkiem Alain Morela dział audiowizualny, który finansuje oraz rozpow­ szechnia filmy dokumentacyjne o charakterze etnologicznym oraz intere­ suje się kształceniem etnologów w tej dziedzinie. Organizuje i bierze udział 1 2 3 1 е Sabine Chalon-Demersa, Le triangle du XIV . De nouveaux habitans dans un vieux quartier de Paris, 1984; Genevieve Delbus, Pierre Jorion, La transmission des savoir, 1984; Christiane Amiel, Les fruits de la vigne. Representation de Venvironnement naturel en Languedoc, 1985; Bertrand Hell, Entre chien et loup. Fait et dits de chasse dans la France de VEst, 1985; Evelyn Desbois, Yves Yeanneau, Bruno Mattéi, La foi des charbonniers. Les mineurs dans la Ba taille du charbon 1945-1947, 1986; Pierre Lieutaghi, L'herbe qui renouvelle. Un aspect de la médecine traditionelle en Haute Provence, 1986; Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemand, Isac Chiva, Utz Jeggle [red.], (Regards sur l'Europe), 1987; Noélie Vialles, Le sang et la chair. Les abbatoires de pays de I'Adour, 1987; Beatrix Le Wita, Ni vue ni connue. Approche ethnographique de la culture bourgoise, 1988; Bernadettę Lizet, La Bete noire, 1989; Tom Jolas, Marie France Pingaud, Ivonne Verdier, Francoise Znabend, Une campagne Voisine, 1990; Le ferment divine, Dominique Fournier, Salvátore D'wnofrio [red.], (Regards sur l'Europe), 1991; Patric Williams, Nous, On n'en parle pas, les vivants et les morís chez les Manouches, 1993. W serii „Cahiers" wydano: Societě industrie lies et urbaines contemporaine, Wstęp G . Althabe, 1985; Les savoirs naturaliste populaires, Wstęp J . Barrau, 1985; Habitat et éspace dans le monde rural, Wstęp I . Chiva, 1988; Cultures du travail, Wstęp A. Morel, 1989; Patrimoines en folie, red. H.P. Jeudy, 1990; Savoire faire et pouvoir transmettre. Transmisson et apprentissage des savoir-faire et des techniques, D . Chevallier, [red.], 1991; Vers une ethnologie du present, G . Athabe, D . Fabre, G . Lenclud, [red.], 1992. Wszystkie prace Misji opublikowano w Edi­ tions de la Maison de Sciences de PHomme w Paryżu. W 1984-1985 i 1990 wydano Repertoire de l'ethnologie de la France. Z okazji między­ narodowej konferencji w 1993 r. wydano informator o pracach Misji. 2 3 �232 KRONIKA w konkursach. We współpracy z Misją wyprodukowano ponad sto filmów etnologicznych . Ponieważ tylko kilka uniwersytetów oraz placówek Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales kształci etnologów w dziedzinie etnologii fran­ cuskiej czy europejskiej, Misja organizuje konferencje, seminaria oraz staże specjalistyczne w różnego typu instytuqach zajmujących się naukowo bądź praktycznie ochroną etnologicznego dziedzictwa kulturowego. W tej dziedzi­ nie współpracuje z zagranicznymi instytuqami etnologicznymi organizując badania i seminaria (odnośnie Europy wschodniej najżywsze kontakty ma z etnologią rumuńską i bułgarską). W grudniu 1993 r. Misja zorganizowała w Tours międzynarodową konferencję kontynuującą tematykę zapocząt­ kowaną na zorganizowanej w poprzedniem roku konferencji w Creusot . Celem konferencji grudniowej zatytułowanej: „Ethnologie et patrimoine en Europe. Identités et appartenance, du local au supranational" było zastano­ wienie się nad procesami kulturowymi występującymi współcześnie w Euro­ pie, nad rolę dziedzictwa kulturowego, kształtowania poczucia identyfikacji narodowej i regionalnej, obcości i swojskości, roli przybyszy w nowym środowisku kulturowym, rodzenia się ksenofobii oraz wybujałych nacjona­ lizmów. W programie kolokwium przewidziano szereg referatów , przygo­ towanych przez organizatorów z udziałem przede wszystkim etnologów z Europy Zachodniej oraz trzy posiedzenia okrągłego stołu uwzględniające szerszy udział przedstawicieli krajów postsocjalistycznych . Ogółem kolo­ kwium zgromadziło ponad dwustu badaczy z różnych krajów Europy. 4 5 6 7 8 LITERATURA B u r s z t a W. 1993 O nacjonalizmach, regionalizmie i etnicznej świadomości. Creusot, 30 czerwca - 3 lipca 1992, [w:] „Sprawy Narodowe" - Seria Nowa, t. 2: 1993, z. 1 (2), s. 295-299. 4 Alain Morel przygotował m.in. retrospektywny przegląd filmów o mieście („Memoire de la ville, carte blanche a la Mission du Patrimoine Ethnologique"), który był prezentowany na VTI Międzynarodowym Przeglądzie Filmów Etnograficznych i Sociologicznych „Cinema du Reel" w 1985 r. w Paryżu. Zob. jej omówienie: Burszta (1993). Wśród referentów spotkać można było miedzy innymi takie osobistości jak: Gerard Althabe, Isac Chiva, Christian Bromberger, Daniel Fabre (Francja), Pierre Centlivres (Szwaj­ caria), Martin Roth (Niemcy), Dolores Comas d'Argemir (Hiszpania) czy Gulio Angioni (Włochy). Referaty te zaprezentowano w czterech grupach tematycznych: Identitě et patrimoine, L a production sociále de l'étranger, Nationalismes et lien national, Vers une ethnologie de l'Europe. Zamieszkały we Francji Krzysztof Pomian wygłosił referat pt.: „Narodowość i dziedzi­ ctwo", Wojciech Burszta był uczestnikiem okrągłego stolu pt.: „Nacjonalizmy i więź narodo­ wa". Ponadto w kolokwium wziął udział Marcin Piotrowski z Katedry Etnologii U Ł . 5 6 7 8 �233 KRONIKA C h i v a I. 1990 La Mission 1993 Tables 1993 La Patrimoine Ethnologique: Vexemple de la France, [w:] Encyclopaedia Univer­ salis, Paris, Symposium, s. 229-241. La Mission du Patrimoine Ethnologique, Wstęp Gerard Ermisse, Paris, Ministére de la Culture et de la Francophonie. Tables 1983-1993, „Terrain", Christine Langlois [red.], Mission du Patrimoine Etnologique. Bronisława Kopczyńska-Jaworska III M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. EROS I THANATOS", C Z . I I , L U B L I N , 19-22 K W I E T N I A 1994 R. Kolejna sesja zorganizowana przez Fundację „Muzyka Kresów" raz jeszcze stała się okazją do spotkania przedstawicieli różnych dziedzin hu­ manistyki i - jakże potrzebnej - interdyscyplinarnej dyskusji . Badacze dyskutowali nie tylko o istocie życia, miłości i śmierci, widzianych przez pryzmat poszczególnych dyscyplin, związkach między nimi i sposobach, w jakich przejawiają się one w kulturze, w konkretnych zachowaniach czy ideach. Poszczególne wystąpienia inspirowały także do rozważań wykracza­ jących poza główny temat konferencji. Wiele pytań wywołał m.in. inaugurujący spotkanie tekst Jerzego Prokopiuka z Warszawy poświęcony koncepcji miłości w antropozofii R. Steinera (1861-1925). W koncepcji tej znaczące miejsce zajmuje np. problem udziału człowieka w procesie zbawienia i jego transformacji na różnych poziomach rozwoju życia duchowego. Miłość pojmowana jest tu jako relacja między uczuciem a sferą woli - wolności w wymiarze negatywnym lub pozytywnym. Można więc mówić o swoistej syntezie dwóch rajskich drzew: poznania dobra i zła oraz drzewa życia. Antropozoficzna koncepcja miłości to nie tylko światopogląd. Obejmuje ona także system medytacji i różnorodnych ćwiczeń mających na celu kształtowanie pozytywnych cech charakteru człowieka, poznania imaginatywnego i określonego sposobu postrzegania świata. Zasady antropozoficznej koncepcji miłości od wielu lat realizowane są w praktyce, przede wszystkim w krajach Europy Zachodniej, m.in. w wy­ branych instytuqach pedagogicznych, medycznych, w rolnictwie, bankowo­ ści i in. Stopniowo upowszechniane są one również w Polsce, a także w innych krajach leżących w środkowo-wschodniej części kontynentu. Szko­ da, że zagadnieniu transplantacji tego alternatywnego modelu kultury i jego 1 1 Informacja о I części Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" zamieszczona została w „Etno­ grafii Polskiej", t. 37:1993, z. 2, s. 145-152. �234 KRONIKA praktycznej realizacji u nas i w krajach za naszą wschodnią granicą po­ święcony został zaledwie niewielki margines wspomnianego wykładu. Wybranych problemów teoretycznych dotyczył referat Natałki Biłocerkiwec z Kijowa, zatytułowany „Miłość do śmierci. Problem «nekrofílii» we współczesnej literaturze europejskiej". Autorka dokonała analizy kilku utworów czołowych reprezentantów egzystencjalizmu: A. Camus i P. Sartra a także innych pisarzy zachodnioeuropejskich, m.in. U . Eco. Ukazała rów­ nież podstawowe środki, za pomocą których twórcy ci wypowiadali się w swych dziełach o problemach śmierci, zagłady, samobójstwa, zniszczenia, sensu życia itp. Dopełnieniem tego wystąpienia był referat Ludmyły Taran z Kijowa pt. „«Prawa biosu jednakie dla wszystkich...». Problem życia i śmierci we współczesnej liryce ukraińskiej". Obydwie autorki podkreśliły, że w literatu­ rze ukraińskiej nurt egzystencjalny rozwija się dopiero od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X X w. Wcześniej - ze względów poli­ tycznych - uniemożliwiano pisarzom poruszanie m.in. problemu sensu życia lub dramatu jednostki. Jak stwierdziła L. Taran, twórcy musieli gloryfiko­ wać radosną przyszłość, zaś słowa: Bóg, dusza, śmierć jednostki, rozpacz, żal itp. były wykreślone z wielu słowników. Autorka przedstawiła przykłady utworów współczesnych pisarzy ukraińskich, wypowiadających się np. na temat sensu życia jednostki w świecie, relacji człowiek-Bóg, reinkarnacji lub śmierci w wymiarze ludzkim i kosmicznym. W podobnej sytuacji jak na Ukrainie byli pisarze białoruscy. I tu poruszanie problemów egzystencjalnych należy do nowych zjawisk lite­ rackich. Coraz częściej dąży się także do ukazania duchowego pierwiastka narodu i określenia jego zasadniczych cech. Jak podkreślił Jurij Załoska z Mińska, przez dziesięciolecia w utworach pisarzy białoruskich dominowała tematyka wojenna, partyzancka. Pisano o wojnie „tutejszej", będącej częścią wojny ojczyźnianej, umieraniu i odradzaniu się zbiorowego bohatera, którym był najczęściej prosty lud. Zdaniem J. Załoski, niemały wpływ na charakter twórczości i podejmowaną tematykę miały dzieje narodu białoruskiego, naznaczone wojnami, dużymi stratami ludzkimi, walką 0 przeżycie i przetrwanie. Tytuł wystąpienia: „Ontologia Thanatosa jako epifenomen kultury". O współistnieniu życia i śmierci, ich nieustannym przenikaniu się, mówiła Sofia Majdańska z Kijowa, odwołując się do przykładów ze współczesnej literatury ukraińskiej oraz wierzeń, obrzędów i folkloru ustnego. Wystąpie­ nie zatytułowane było: „Miłość i śmierć w poetyce lamentów ukraińskich". Ukazała ona także, jak ważne miejsce zajmowała w ludowej wizji świata 1 jej obrzędowej realizacji koncepcja jedności człowieka i przyrody, jak bliskie są sobie: smutek i radość, śmiech i łzy. Znakomitym przykładem współwystępowania tych uczuć i zachowań jest obrzęd pożegnania Zapustowego Dziada (Maslenicznogo Dieda) i Baby, żywy do dziś w ok. 30 wioskach położonych na północno-wschodnim krań- �KRONIKA 235 cu Białorusi (witebszczyzna). W lutym 1990 r. obrzęd ten został utrwalony na kasecie wideo. Film nakręcono we wsi Maskaleniaty, a zaprezentowała go zebranym Halina Tawłaj z Mińska. Mówiąc o „źródłach Erosa i Thanatosa w europejskim Karnawale znalezionych w białoruskich zapustach (maslenicy)" ukazała ona tradycje zapustów, wskazując m.in. na podobieństwo wielu zachowań do karnawałowego „świata na opak", o którym tak in­ spirująco pisał M . Bachtin. Przedstawiła też bogactwo zachowań symbolicz­ nych, podkreślając zarazem magiczne znaczenie obrzędu. Zasadnicze miejsce zajmują tu wierzenia, zgodnie z którymi umierający i żegnany przez społecz­ ność Dziad zapładnia ziemię, przekazuje jej życie. Płodność, życie, seksual­ ność graniczą więc w obrzędzie ze śmiercią, przechodzą w siebie, żadne z nich nie ma też wymiaru ostatecznego. Przenikaniu się pierwiastów życia i śmierci, wojny i miłości poświęcony był referat Gintarasa Beresneviciusa z Kowna („Eros i Thanatos w kontek­ ście wojny w kulturze bałtosłowiańskiej"). Punktem wyjścia do rozważań o naturze wojny, jej genezie i funkcjach stał się motyw znanego mitu o walce między Perkunasem i Welnesem (ich słowiańskimi odpowiednikami są: Perun i Weles-Wolos). Beresnevicius zwrócił m.in. uwagę, iż przyczyną konfliktu zbrojnego w mitach jest często miłość do kobiety. Miłość i śmierć, wojna i płodność, regeneracja życia, są więc ze sobą nierozerwalnie związa­ ne. Autor referatu przypomniał znaną koncepcję R. Caillois, zgodnie z którą wojna nosi cechy święta, pełni takie same funkcje, ma też charakter sakral­ ny. Zwrócił jednak uwagę, że we współczesnych czasach jest ona tylko „erzatzem sacrum", często natomiast - zwłaszcza w przypadku konfliktów o podłożu nacjonalistycznym - podejmuje się wysiłki, by nadać jej charakter sakralny. Beresnevicius zwrócił uwagę na integracyjną funkcję wojny i nie­ których zwyczajów. Należą do nich np. wspólne uczty po bitwie i picie alkoholu. Opisom tych zachowań poświęcono wiele miejsca w literaturze. Są one także powszechną praktyką żołnierską. Zdaniem Beresneviciusa, wyprawy wojenne z udziałem Polaków i Litwinów były jedną z zasadniczych przyczyn polonizacji szlachty litewskiej. W wielu wystąpieniach przewijał się wątek poszukiwania korzeni kultury własnego narodu, ciągłości tradycji, etnogenezy. Audra Purlyte z Wilna w referacie „Miłość i śmierć w litewskiej percepcji świata" wskazała m.in. na pewne elementy wierzeń bałtyjskich obecne w litewskiej kulturze ludowej, w pieśniach, bajkach, wierzeniach i obrzędach. Mówiąc o relacji Eros-Thanatos A. Purlyte posłużyła się przykładami obrzędów rodzinnych (zwłaszcza obrzędu pogrzebowego) i dorocznych, przedstawiając interpreta­ cję charakterystycznych zachowań. Odtworzyła zarazem podstawowe cechy struktury ludowego myślenia. Zinterpretowała np. zwyczaj umieszczania chleba i piwa przy zmarłym jako wytworów człowieka, reprezentujących jednocześnie element ognia i wody, dawanie monety zmarłemu jako znak kultury, czy też obecność jajka w jego rękach jako symbol świata, początku itp. Tego typu wyjaśnienia można odnieść do zachowań występujących �236 KRONIKA w wielu innych kulturach. Są one rodzajem archetypów. A. Purlyte wskazała także na funkcje ochronne określonych czynności obrzędowych, takich jak: opasywanie zmarłego, zawiązywanie mu ręcznika na szyi, kropienie wodą, obmywanie, ugaszczanie ludzi, bóstw i dusz; przodków, niszczenie rzeczy należących do zmarłego, opłakiwanie go, wychwalanie, wspominanie i in. Przedstawione przez nią przykłady raz jeszcze ukazały jak nieostra jest granica między życiem i śmiercią. Istnieje też niemal fizyczny związek mię­ dzy „tym" i „tamtym" światem. Autorka referatu zwróciła nadto uwagę na to, iż człowiek, podejmując w pewnym okresie walkę z przyrodą, zniszczył istniejące pierwotnie więzi, zatracił poczucie jedności, harmonii, zgodnych pulsacji, prowadząc tym samym do wielu sytuacji kryzysowych. Wystąpienie A. Purlyte wywołało ożywioną dyskusję m.in. na temat różnic i podobieństw wielu wierzeń i zachowań występujących w kulturze dawnych Bałtów i Litwinów oraz ich sąsiadów, a także w odległych czasowo i przestrzennie kulturach, np. Czukczów i Ariów. Na marginesie dyskusji J. Załoska dodał, że współcześni badacze białoruscy mają dziś wiele trud­ ności z opisem tradycyjnych obrzędów pogrzebowych. Ludność wiejska bowiem niechętnie rozmawia o śmierci, zaliczanej do sfery sacrum. Jurij Szyłow z Kijowa przedstawił m.in. interpretację zdobień ceramiki znalezionej w kurhanach aryjskich, znajdujących się na terenie dzisiejszej Ukrainy, wskazując na daleko idące podobieństwa w wierzeniach ukraiń­ skich i aryjskich. Uzupełnieniem wystąpienia zatytułowanego „Eros i Thanatos w kurhanach aryjskiej praojczyzny" był film wideo ukazujący przebieg niektórych prac archeologicznych i prezentujący część odnalezionych zabyt­ ków. Zdaniem J. Szyłowa, większość wzorów symbolizuje ideę płodności, życia i śmierci. Interpretując znaczenie poszczególnych symboli Szyłow od­ woływał się m.in. do znanych mitów aryjskich, zwłaszcza do mitu o walce Indry z wężem/smokiem Wrytrą, który w swych 99 zwojach zamknął wody zagrażając życiu Ziemi i ludzi. Innym mitem wspomnianym przez Szyłowa była opowieść o pra-zarodkach życia, które spadły na ziemię z przewróconej do góry dnem niebieskiej dzieży. Na daleko idące zbieżności między kulturą Ariów a ludową kulturą ukraińską, obrzędami, wierzeniami, folklorem ustnym, symboliką i in. wska­ zał także Ołeksandr Szokało z Kijowa. Obydwaj badacze podkreślili znacze­ nie badań nad etnogenezą, korzeniami ukraińskiego etnosu, tradycji kul­ turalnej itp. dla kształtowania się współczesnej świadomości narodowej Ukraińców. Dotarcie do tych korzeni jest - ich zdaniem - możliwe m.in. przez poszukiwanie i rozszyfrowywanie archetypów występujących w sferze mitów i wierzeń religijnych. Ustosunkowując się do tych wystąpień Roman Kiś ze Lwowa przestrzegł przed zbyt pochopnym i nierzadko nie mającym podstaw metodologicznych operowaniem materiałem porównawczym. Dodał też, że zewnętrzne po­ dobieństwo pewnych faktów kulturowych nie wystarczy, by wnioskować o etnogenezie. Ważne jest bowiem przede wszystkim funkcjonowanie tych �KRONIKA 237 faktów w określonym kontekście, ich lokalna interpretacja, język etnosu, w którego kulturze są one obecne i inne czynniki pozwalające zrozumieć dane zjawisko. Sam R. Kiś, w referacie pt. „Thanatos: paradygmat mitologiczny w folk­ lorze ukraińskim" - wychodząc od teorii obrzędów przejścia sformułowanej przez E. Leacha i V. Turnera - przedstawił analizę ukraińskich obrzędów pogrzebowych i wybranych utworów poetyckich. Analizując poszczególne zachowania opozycji binarnych i środki symbolizujące przekraczanie granicy między życiem i śmiercią. Mówiąc o motywach eschatologicznych w poezji określił je natomiast jako mikrorytuały, nie zaś opisy = obrazy śmierci. Pod­ kreślił przy tym rolę T. Szewczenki i jego pełnej symboliki poezji, nawiązu­ jącej często m.in. do ludowych koncepcji ziarna jako symbolu początku życia, płodności, w kształtowaniu się świadomości narodowej Ukraińców. Niektóre wystąpienia świadczyły o narodzinach nowych kierunków ba­ dań w poszczególnych krajach. Należą do nich np. - prowadzone obecnie z dużym rozmachem - badania nad historią muzyki organowej na Białorusi. W pracach tych uczestniczy m.in. Uładzimir Nieudach z Mińska. W swoim wystąpieniu „Problemy życia doczesnego i wieczności w historii muzyki na Białorusi" zwrócił on m.in. uwagę na konieczność opracowania nowej hi­ storii muzyki białoruskiej, bardziej obiektywnej niż dotychczasowa i popar­ tej rzetelnymi badaniami naukowymi. Przedstawił też zasadnicze cele swoich prac nad „kulturą organową" . Zadaniem badaczy jest przede wszystkim odtworzenie dziejów muzyki organowej (zapisu poszczególnych kompozycji, działalności istniejących szkół, twórców i organistów, nie tylko związanych z kościołami lecz także wykonujących muzykę o charakterze świeckim) oraz - historii budowy i wykorzystania samych instrumentów. Mimo celowych zniszczeń budynków kościelnych i ich wyposażenia, w tym także organów, zachowało się jeszcze na Białorusi ok. 100 instrumentów tego typu. Istnieją także bezcenne materiały archiwalne, pozwalające na prowadzenie badań. W dużo lepszej sytuacji znajduje się przy tym Kościół rzymskokatolicki. Dokumentacja dotycząca kościołów unickich, w których również muzyka organowa stanowiła integralny element nabożeństw, została bowiem - jak się wydaje - zniszczona bezpowrotnie, podobnie jak same zabytki sakralne. Symptomatyczne jest to, że sam U . Nieudach studiował organistykę i muzy­ kologię w Niemczech. Na Białorusi nie kształcono bowiem do niedawna organistów. Dodam tu, że podczas pobytów na Białorusi wielokrotnie stykałam się z problemem braku muzyków, którzy byliby przygotowani do wykonywania utworów religijnych i mogli podjąć pracę w nowo otwartych kościołach. Od niedawna prowadzone są na Białorusi badania nad kulturą polskiej szlachty i magnaterii. (Przez całe dziesięciolecia nie podejmowano ich 2 2 Termin ten używany był przez U . Nieudacha, można jednak zastanowić się nad jego prawidłowością. �238 KRONIKA z powodów polityczno-ideologicznych). W tym nurcie mieszczą się m.in. badania Wiaczesława Areszki z Mińska, który poświęcił swe wystąpienie, zatytułowane „Późnobarokowa miłość idealna. Opinia kobieca", Urszuli Franciszce z Wiśniowieckich Radziwiłłowej (1705-1753). Zasłynęła ona głównie jako żona M.K. Radziwiłła-„Rybeńki" i matka „Panie Kochanku". Mało znana natomiast jest jej twórczość literacka, na którą składa się 16 sztuk scenicznych (13 własnego autorstwa i 3 tłumaczenia z francu­ skiego), wiele wierszy lirycznych, moralitetów, zagadek przeznaczonych m.in. do zabawiania publiczności teatralnej, i in. Rękopisy dzieł U.F. Radziwiłłowej zachowały się na szczęście w archiwach. Pisarka ta, wraz z Elżbietą Drużbacką, była jedną z nielicznych kobiet tworzących w epoce baroku, zdominowanej przez mężczyzn, zarówno jako autorów, jak i boha­ terów literackich. Utwory U.F. Radziwiłłowej ukazują m.in. różne oblicza miłości i postacie kobiet, będących najczęściej w opozycji wobec świata mężczyzn i z trudem znajdujących z nimi wspólny język. Jak podkreślił W. Areszka, autorka operowała znacznym bogactwem środków, oscylując między kościelną literaturą moralną, a alegoriami erotycznymi i obsceniczną literaturą karnawałową. W przeciwieństwie do niej np. Drużbacką pozo­ stawała wyłącznie w kręgach literatury kościelno-moralizującej. Wspomnę jeszcze o interesujących wystąpieniach muzykologów. Jednym z nich był Ihor Macijewski z St. Petersburga, który mówił o „Spotkaniu miłości i śmierci w symbolach ikonicznych i emblematycznych kultury tradycyjnej oraz konfrontacji muzyki i sztuki przestrzennej". Macijewski zwrócił uwagę na daleko idące podobieństwa między muzyką instrumental­ ną, sztuką i architekturą, występujące m.in. na terenie Białorusi i Rusi Czerwonej. Aczkolwiek każda z tych dziedzin posługuje się odmiennymi, właściwymi tylko dla niej środkami wyrazu, to jednak wszystkie mają do czynienia z podobnym materiałem (zwłaszcza drewnem), wykorzystują też nierzadko podobne symbole, tematy i motywy (np. przemienności życia i śmierci, bezkresu lub istnienia granic). Inspirują się też wzajemnie. Muzyce kompozytorów ukraińskich, jej funkcjom, związkom z różnymi dziedzinami kultury i źródłom inspiracji poświęcone było wystąpienie Wołodymyra Hrabowskiego z Drohobycza pt.: „Muzyka a duchowość. Szkice na tle wielkiego tematu". W. Hrabowskij zwrócił m.in. uwagę na związki mu­ zyki z magią i grą, nawiązując do koncepcji J. Huizingi, a także na wielość środków, z których korzysta kompozytor budujący utwór, by wyrazić od­ powiedni nastrój, podkreślić funkcje dzieła, opowiedzieć określoną fabułę lub „namalować" obraz, za pomocą dźwięków muzyki. Wystąpienie było ilustrowane przykładami kompozycji, różnorodnych w nastroju, tempie i dramaturgii. W bardzo ciekawym wykładzie pt.: „Technika kompozytorska jako znak. O metamorfozach z drugiej strony lustra" Józef Kon z Pietrozawodska - w nienagannej polszczyźnie - przedstawił interpretację znaczenia jednego z utworów J. Kokkonena. Kompozycję tę można odczytać i zrozumieć �KRONIKA 239 odwołując się do symboliki lustra. Chodzi tu przede wszystkim o zastosowanie zasady symetrii w utworze (np. różne typy kontrapunktów). J. Kon podał także przykłady wykorzystania motywu lustra i zasady symetrii przez malarzy, pisarzy, poetów i filozofów w różnym znaczeniu symbolicznym. O związkach między życiem, miłością i śmiercią można mówić również na przykładzie losów jednostki, jej osobistych doświadczeń i przeżyć. W ten właśnie sposób przedstawiłam postać Jarosława Tyszyńskiego (1883-1930) eksponując dramatyczne i piękne zarazem wątki miłości i śmierci w jego życiu. Ten nieznany dziś nawet wielu historykom sztuki rzeźbiarz i malarz związany był z Mińskiem, Lwowem, Warszawą... Spod jego dłuta wyszła m.in. rzeźba przedstawiająca głowę T. Szewczenki, eksponowana dziś w Mu­ zeum Ukraińskim we Lwowie. Wykonał on także sztukaterie zdobiące elewacje lwowskich kamienic. Według własnego projektu stworzył też dekorację znanej przed I wojną mińskiej kawiarni „Selekt", w której zbierała się miejscowa bohema. W 1911 r. był także inicjatorem i organizatorem wystawy sztuk plastycznych w Mińsku, o której entuzjastycznie rozpisywała się prasa. W 1926 r. urządzał Pawilon Targów Wschodnich we Lwowie. Jak wielu „kresowych" Polaków Tyszyński przyczynił się do tworzenia dziedzi­ ctwa kulturowego różnych narodów. W wystąpieniu inaugurującym Spotkanie Monika Mamińska (prezes Fundacji „Muzyka Kresów") stwierdziła m.in., że napięcie między Erosem i Thanatosem jest osnową każdej kultury. Eros i Thanatos, pozostając w opozycji, rzucają sobie wyzwanie, walczą ze sobą. Który z nich jest jednak silniejszy? Można się zastanowić, czy istnieje jednoznaczna odpowiedź na to pyta­ nie. Jak wiadomo, ludowe koncepqe natury, wizje świata, ukazują różno­ rodne sytuacje, w których silniejszy wydaje się Eros, w innych - Thanatos, przewaga ta nie jest jednak na tyle wyraźna, by zagrozić istnieniu którego­ kolwiek z nich. Mogą one także pozostawać w okresowej równowadze. Przedstawiciele nauk humanistycznych są, jak mniemam, skłonni przyjąć taką ogólną prawidłowość. Nieco inaczej problem ten bywa natomiast po­ strzegany w naukach ścisłych, biologii, medycynie, czy też np. w teologii. Myślę, że byłoby dobrze, by w następnych Spotkaniach z cyklu „Eros i Thanatos" wzięli udział nie tylko humaniści lecz także przedstawiciele innych dyscyplin. Dałoby to szansę na jeszcze bardziej pogłębioną i wielo­ kierunkową dyskusję. Uczestnicy Konferencji wielokrotnie dziękowali organizatorom za możli­ wość spotkania w Lublinie. Jej znaczenie dla ożywionej dyskusji i wymiany doświadczeń było tym większe, że - jak się okazuje - obieg najnowszej literatury i wymiana informacji o efektach badań pomiędzy poszczególnymi ośrodkami są dalekie od doskonałości. Znamienne stało się też poszukiwanie tego, co wspólne w wielu kulturach i tego, co odmienne, choć - jak podkreślił Jan Bernad (dyrektor Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kultu­ rowych Europy Środkowo-Wschodniej) „w metodzie badawczej interesuje �240 KRONIKA nas [przede wszystkim] to czym się różnimy, bo to świadczy o naszej nie­ powtarzalności". Dodał on jednocześnie, że „odtworzenie wielokulturo­ wego obrazu Europy" było jednym z głównych celów Spotkania . Jak już wspomniałam, udział w Konferencji stał się okazją do głębokiego zastanowienia się nad korzeniami różnych narodów i ich tradycji, związkami z kulturami sąsiadów, procesem kształtowania się świadomości etnicznej, poczucia wspólnoty. Znakiem czasu jest także podejmowanie nowych tema­ tów, stopniowe uwalnianie nauki z więzów ideologii i polityki. Wielo­ godzinne merytoryczne dyskusje z udziałem specjalistów z różnych dziedzin, ożywiona reakcja na każde wystąpienie, stawianie wielu pytań badawczych wskazują na niekwestionowaną potrzebę organizacji takich spotkań w przy­ szłości. I choć może nie wszystkie wystąpienia odpowiadały ściśle tematyce Konferencji, to jednak zawsze inspirowały do dyskusji, pozwalały spojrzeć szerzej na wiele zjawisk kulturowych. Wśród uczestników Spotkania przeważali naukowcy z Ukrainy (7 osób) i Białorusi (4), były też po dwie osoby z Litwy, Rosji i Polski. Tak nikły udział Polaków jest niepokojący. Kilka zaproszonych wcześniej osób zapo­ wiedziało wprawdzie swój przyjazd, ale z różnych powodów nie doszedł on do skutku. Moim zdaniem, znaczna to strata także dla uczestników Konferencji otwartych na nowe myśli, poszukujących oryginalnych metod badawczych, inspiracji, wyraźnie zainteresowanych m.in. efektami prac etnograficznych. Mam nadzieję, że w przyszłorocznym Spotkaniu z cyklu „Eros i Thanatos" polscy naukowcy (w tym także etnografowie) mocno zaakcentują swoją obecność. Dziś coraz częściej inicjatorzy i organizatorzy naukowych i kulturalnych przedsięwzięć poszukują sponsorów, którzy sfinansowaliby realizację okre­ ślonych zamierzeń. Lubelską Sesję sponsorowali: Fundusz Współpracy „Program Dialog Społeczny", Fundacja Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej oraz Urząd Miejski w Lublinie. Sponsorzy mogą być pewni, że w tym przypadku wydane przez nich pieniądze nie zostały zmarnowane. 3 Iwona Kabzińska-Stawarz 3 Z wywiadu dla „Gazety Wyborczej", 22 kwietnia 1994 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e94b11df01e6670c1450179373a5c1ac.pdf d680414bb333c7d7538936bdbf716eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1437 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.241-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antropologiczna opowieść , Instytut Kultury, Warszawa 1994, ss. 184, il. 18 ; Dla kogo została napisana ta książka i jakiemu celowi ma ona służyć? Mimo intrygującej okładki i takichż tytułów rozdziałów na pewno nie jest ona przeznaczona dla przeciętnego czytelnika. Nie jest to lektura lekka i popularna, nie tylko w swej części pierwszej zatytułowanej „Powaga", ale także w części drugiej pt. „Zabawa". Jak mówią autorzy we „Wstępie", jest to próba zaprezentowania pewnej wizji antropologicznej refleksji nad kul­ turą, jednej z możliwych i nie pretendującej do miana uniwersalnej. Autorzy podzielili czas istnienia antropologii na dobę modernizmu i postmodernizmu (co wydaje się wielkim uproszczeniem) i w ramach tych dwóch „epok" charakteryzują postawy antropologa w stosunku do badanej rzeczywistości. Jest to, jak powiedział poeta, „przyglądanie się własnemu przyglądaniu", refleksja nad widzeniem świata przez antropologów różnych orientacji, jed­ nak zawsze sprowadzonych do modeli widzenia świata tych dwóch okresów, co w pewnym sensie zamazuje cechy charakterystyczne różnych kierunków, szczególnie w dobie modernizmu która to doba charakteryzowana jest głów­ nie przez orientacje egzystujące w etnologii polskiej. Postmodernistyczne spojrzenie ilustrowane jest natomiast przede wszystkim poglądami i tezami antropologów anglosaskich. Ich spojrzenie na kulturę i człowieka bardzo ściśle wiąże się ze współczesnymi kierunkami filozoficznymi. Poglądy te można by określić jako pewne zmaganie i próbę okiełzania wszech­ ogarniającego nauki o człowieku (tak przynajmniej można by sądzić z relacji autorów) relatywizmu i dekonstrukqonizmu. Przy tym wszystkim interesują autorów problemy, „przed jakimi staje badacz kulturowej obcości w mo­ mencie, gdy nie przymyka oczu na teraźniejszość, gdy wytrąca się z utartego szlaku rozumowania, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna jego rola jako antropologa naukowca. O tym mówi drugi aspekt rozważania, który spro­ wadza się do „pokazania, co dziś antropolog może dojrzeć w kulturze pozbawiwszy się swej uprzywilejowanej pozycji obiektywnego obserwatora. Antropolog współczesności chcąc nie chcąc jest też uczestnikiem zjawisk, o których wypowiada się w trybie naukowym. Dzieje się tak szczególnie, gdy przedmiotem zainteresowań czyni kontekst mu najbliższy czyli to, co go �242 RECENZJE I OMÓWIENIA bezpośrednio otacza. Okazało się, że tym, co decyduje o swoistości i atrak­ cyjności antropologicznego widzenia kultury nie jest przedmiotowo potrak­ towany zakres zainteresowań, ale raczej sposób stawiania pytań do tej kultury się odnoszących" (s. 13). Szczegółowe omówienie poglądów anglo­ saskich uczonych Rorty'ego i Geertza stawia nas wobec problemu etnocentryzmu wykraczającego poza problemy naukowe i mającego ważkie znacze­ nie w życiu społecznym. Szczególnie w rzeczywistości amerykańskiej rzutuje on na ustosunkowanie się do mniejszości, przede wszystkim do Indian. Rorty dostrzega znaczny wpływ antropologów na to, jak wyglądała ich sytuacja w Ameryce XIX-wiecznej i jak wygląda obecnie. Antropologowie doby modernizmu traktowali krajowców i ich kultury jak „zamknięte mo­ nady, do których wstęp mają jedynie wtajemniczeni... Podkreślanie odmien­ ności, niewspółmierności, całościowości, rytualizacji itd. kultur tzw. prymi­ tywnych jeszcze bardziej te kultury marginalizowało" (s. 93). Inaczej jest dziś, gdy - jak mówi Rorty - kultura liberalna narzuciła antropologom nową rolę. Mają oni rozszerzać „horyzonty własnego społeczeństwa, po to choćby, by demokracja liberalna mogła wypełnić swoje moralne zadanie: harmonijnie połączyć i pogodzić zróżnicowanie i uniwersalność" „Rolą antropologów jest « produkowanie » coraz większej liczby koneserów zróżni­ cowania, podobnie, jak to czynią na swój sposób historycy, pisarze i dzienni­ karze" (s. 95). Odrzucając istnienie transkulturowych, uniwersalnych war­ tości i kryteriów racjonalności, Rorty proponuje anty-antyetnocentryzm. Zakłada bowiem, że „jeśli badacz nie jest w stanie odwołać się do neutral­ nych kryteriów, nieuchronnie grozi to irracjonalizmem i/lub etnocentryzmem, a one spaczają w istotny sposób prawdziwy obraz analizowanego wycinka rzeczywistości. W miejsce tej teorii anty-antyetnocentryzm proponu­ je rodzaj filozoficznej terapii, której jedynym celem jest wskazanie na prak­ tyczną przewagę instytuqi liberalnych w umożliwianiu jednostkom i kultu­ rom «dawać sobie radę», bez wtrącania się w prywatność innych, bez wchodzenia w konflikt z pojęciami dobra innych ludzi. Nie relatywizm, nie « obiektywność» transkulturowa, ale etyczna propozycja i zachęta. Być może jest to najlepsza rzecz, jaką ludzkość może zrobić." (s. 96). Geertz widzi jednak niebezpieczeństwo w traktowaniu mniejszości jako równoprawnych członków społeczeństwa bez dostrzegania ich wieloaspektowej odrębności. Alkoholizm i pijaństwo wśród Indian Południa i Zachodu Stanów Zjedno­ czonych wymagają uwzględnienia kontekstu plemiennego, sytuacji destrukcji tradycyjnej kultury, jakiej doświadczyli tubylcy (s. 92). Wielu intelektua­ listów świata zachodniego jest przeciwnych włączaniu się Latynosów czy Indian w świat cywilizacji amerykańskiej. Uważają, że powinni oni zachować własną odrębność językową i kulturową. Wiemy, że nie jest to pogląd nowy. Przed zbyt szybką akulturacją w Afryce przestrzegał Bronisław Malinowski. Jeśli idzie o Indian, to przypomina się opowieść o rozbitym kubku Indianina z Wzorów Kultury Ruth Benedict mówiąca, jak delikatną sprawą jest udzie­ lanie owym „innym" kulturowo mniejszościom dobrodziejstw cywilizacji. �RECENZJE I OMÓWIENIA 243 Ten dylemat spojrzenia na inne kultury tak wiele znaczący w życiu społecznym ma też swój odpowiednik w badaniach naukowych prowadzo­ nych przez antropologów. Przeciwstawieniu: swój - obcy, my - oni, tkwią­ cemu w założeniach i metodzie badawczej, poświęcają autorzy wiele miejsca w swej pracy. Tutaj wspierają ich rozważania filozofów, „metafizyka Innego", Levinasa i „możliwość Innego" - J. Derridy. Podaje ona w wąt­ pliwość możliwość poznania bowiem, kiedy podmiot wykracza poza siebie „ku temu, co napotyka w świecie, rozpoznaje zawsze samego siebie." Jest tak zawsze, gdy chcemy poznawać, jest to więc sytuacja nieodłącznie przypi­ sana losowi antropologa - chcąc czy nie, musi on zawładnąć swoim, innym, kiedy pragnie go ująć w pojęciowe ramy reprezentacji." (s. 50). Wprawdzie autorzy nie uważają za zasadne odwoływanie się antropologa do tej filozofii, widzą jednak współzależność tych rozważań z rozterkami badaczy antropo­ logów borykających się z problemem," jak uniknąć zarówno etnocentryzmu, jak i - symetrycznego względem niego relatywizmu [...], jak rozumieć inność kulturową bez redukowania jej do ram kultury naszej, jak zachować odmienność innych ludzi, odmienność dzięki której inny pozostaje innym, nie przechodząc przez «filtr» procesu zrozumienia?" (s. 52). Modernistycz­ na relacja: podmiot poznający - przedmiot poznania została w postmoder­ nizmie zakwestionowana (s. 44). „Na gruncie antropologicznym pojawia się powszechnie postulat, iż pierwej należy oswoić naszą własną kulturę i po­ znać ją w taki sposób, jakby to była kultura w rzeczywistym sensie inna, 0 statusie tej inności analogicznym, jaki przydawano dotąd kulturom prymi­ tywnym. Chodzi o to, by zachować inność zarówno w nas samych, jak 1 dotychczasowych innych, by w rezultacie dotrzeć w rejon wyższy ponad różnice" (s. 44). Wszystkie omawiane przez autorów teorie mówią o wzajem­ nym powiązaniu i oddziaływaniu na siebie badacza i badanego, a ściślej dwóch poznających się podmiotów. Autorzy prezentują nam również przeniesioną z filozofii na grunt nauk antropologicznych metodę dekonstrukcji. Jak twierdzą oni, nie jest to burze­ nie całkowite dotychczasowych konstrukcji myślowych, ale ich przebudowa, wykazanie ich ograniczenia i sprzeczności, ale jednocześnie przejęcie tego, co jest pozytywne. „[...] Dekonstruowanej opozycji nie odrzuca się, ale za­ chowuje «w planie myslowym», aby posługiwać się nią w rozumowaniu, a w końcu niejako się ją przywraca po dokonaniu odwrócenia nadającego jej odmienny status i znaczenie". Za prekursora tej metody w naukach antro­ pologicznych jest uważany przez Deridę Claude Lěvi-Strauss (s. 64-65). Z rozważań tych płynie dość pesymistyczny wniosek, że wszystkie zało­ żenia teoretyczne, z jakimi przystępujemy do badań kultury są konieczne i nieuniknione, ale jednocześnie stanowią one balast przeszkadzający na­ szemu rzeczywistemu wniknięciu w tę badaną kulturę (s. 68). To podejście dekonstruuje również przeświadczenie o możliwości zwierciadlanego odbicia świata w umyśle badacza. W swej książce Mirror for Man wydanej w 1949 r. amerykański antropolog C. Kluckhohn uważa za rzecz oczywistą, że owo �244 RECENZJE I OMÓWIENIA zwierciadło , jest trwałe, obiektywne i nigdy nie podlega rozbiciu; możemy nie zgadzać się co do interpretacji zwierciadlanego obrazu innych konwencji kulturowych, ale przecież nie będziemy negować, że lustro oddaje wiernie rzeczywistość, że ją odbija." W 1982 r. ukazuje się książka Jay'a Ruby'ego A Crack in the Mirror, w której stwierdza on, że „nie ma żadnego zwierciad­ ła, rozpadło się ono na szereg drobnych odprysków. Nie warto w ogóle do niego powracać, ponownie je mozolnie składać, gdyż byłoby to złożenie wyrażające kolejną obiektywistyczną iluzję. Byłby to powrót naszego zwierciadła, przez nas złożonego" (s. 38-39). Ani Ruby, ani współautorzy wzmiankowanej książki nie popadają jednak w pesymizm. Uważają oni, że „to co stworzyło rzekomo niezmienne i trwałe zwierciadło adekwatnego przedstawienia świata, którego wyrazem były przezroczyste opisy innych kultur, jest wytworem naszej kultury." Kolory tego obrazu wyprodukowali sami antropologowie „tworząc dyscyplinę i formułując poznawcze ideały nauki mierzącej się ze światem różnic i podobieństw ludzkiej kultury. Te kolory to miara porządkująca wszelkie społeczeństwa, dzięki której można je w ogóle porównywać lub kontrastować. Lustro [...] jest w istocie swej partykularystyczne, historycznie zmienne i stanowi w tym sensie iluzję obiektywności. Ta iluzja ma swoje źródło w filozofii, a została przejęta na własny użytek przez antropologię i «wywieziona» poza nasz świat po to, by poznać to, co inne, egzotyczne, ale co zwierciadło to zawsze jest w stanie wiernie uchwycić - jak to zwierciadło. Antropolog miał tylko opowiedzieć, co w nim zobaczył, uporządkować obraz i zaprezentować profanom" (s. 39). Na tle tych rozważań przyglądają się nasi autorzy etnologii polskiej w ostatnich dziesięcioleciach. Spoglądają na nią dość krytycznie cytując słowa C. Geertza: „antropologia często zanika, ale niekoniecznie często się odradza" (s. 54). Właśnie te słowa odnoszą się, według nich, do polskiej etnologii. Sądzą, że ona „nie jest nauką o wyłanianiu się kultur, o ich dynamice, lecz wiedzą o kulturach zanikających" (s. 54). „Pojęcie kultury [...] jest pojęciem skierowanym ku obyczajom i tradycji, które należy chronić od zapomnienia, gdyż od zagłady uchronić się nie da. Etnologia w Polsce to nauka o ginących, zanikających elementach dziedzictwa kulturowego [...] Etnologia polska skazała się na peryferyjność własnych zainteresowań, od­ wróciła od «zywych stanów kultury». Stąd odbicie w niej dyskusji, o których staramy się w tej książce nieco powiedzieć jest znikome, żeby nie powiedzieć żadne [...] Najgorsze jednak, co mogłoby spotkać naszą dyscyplinę w jej krajowym wariancie, to utrata poczucia rzeczywistości, czego mamy już symptomy" (s. 55). Dalej podnoszą autorzy problem mityzacji takich pojęć jak: „tradycja", „kultura ludowa", „kultura tradycyjna" i sygnalizują, „w jaki sposób podstawowe założenia wynikające z przyjętego przez bada­ cza sposobu rozumienia kultury mogą, « ustawiać » sam sposób podejścia do zagadnienia tradycji"; „[...] praktyka etnograficzna trwa siłą własnej inercji" (s. 73) [...] „Oskar Kolberg zapisywał tysiące stron, a za nim i przed nim inni wizerunkiem wsi spokojnej, wesołej, rozśpiewanej, ale i tajemniczej" (s. 78). �245 RECENZJE I OMÓWIENIA Tymczasem „kultura dla antropologii nie jest już dziś - jak mówiliśmy - jakąś tradycją, którą koniecznie trzeba ocalić od zapomnienia, lecz jest zbiorem kodów, ideologii i artefaktów, które poddają się twórczym i kry­ tycznym przetworzeniom" (s. 110). Wydaje się jednak, że obraz polskiej etnologii przedstawiony przez autorów jest zbyt jednostronny i że oni sami ulegli mityzacji. Poczynając od Kolberga. Pisał on o tym, co współcześnie widział na polskiej wsi i w wielu miejscach jego opracowań spotykamy się z konstatacją zmian zachodzących już wówczas na wsi, przenikającym wpływom miasta, zanikania tego, co tradycyjne. Nigdy nie twierdził on, że kultura chłopska jest czymś stałym i niezmiennym. A jeśli idzie o naszą etnologię ostatnich dziesięcioleci to już w żadnej mierze nie można przyjąć tezy, że zajmuje się ona tylko ginącymi elementami dziedzictwa kulturowego. Wystarczy przyjrzeć się monografiom, takim jak Kurpie - Puszcza Zielona czy Stare i Nowe Siołkowice, a także pracom ukazującym się w serii Biblioteki Etnografii Polskiej - M . Biernackiej, W. Paprockiej, J. Kucharskiej czy pracom publikowanym w Zeszytach Etnograficznych UJ, by stwierdzić, że procesy przemian, zagadnienia tworzenia się nowych kształtów kultury wiejskiej nie są naszym etnologom obce.. Nie mówię już o „Polskiej Sztuce Ludowej" czy „Literaturze Ludowej", bo tu może istotnie wiodą prym nie etnologowie. W każdym razie uważam, że owe „żałobne lamenty" nad polską etnologią są nieuzasadnione. Autorzy próbują wskazać wyjście ze „ślepego zaułka", w jakim - według nich - znalazła się nasza dyscyplina. Jako na niewykorzystane, a warte uwagi pole zainteresowań, wskazują na kulturę masową oraz na zagadnienie kiczu, które to problemy dość obszernie oma­ wiają, wkraczając tu zresztą na obszary innych dyscyplin. Ostatni rozdział zatytułowany „Fin de siécle" jest jakby przedstawieniem historycznych korzeni dzisiejszych ideologii. Ideologia oświeceniowa zrodziła libertynizm burzący ustalony porządek rzeczy, on kształtuje porządek epoki. Autorzy starają się uchwycić podstawowe rysy libertynizmu z antropologicznego punktu widzenia. Choć trudno jest ustalić ścisły związek tego rozdziału z całością książki, można wnioskować, że autorzy chcą wykazać analogie „fin de sieďu" z końcem naszego stulecia. W zakończeniu autorzy próbują tchnąć optymizm w czytelni­ ka poetyckim stwierdzeniem: „Antropologia współczesności nie musi dostoso­ wywać się do nowej rzeczywistości, ma swoje tropy i kanały opowieści, które staraliśmy się pokazać. Nie musi omijać rzeczy ułomnych czy zdegradowanych: rozgląda się po teraźniejszości i patrzy w przeszłość - nie boi się przyszłości. Nic to, że popada w sidła tradycji, którą rehabilituje, choć przeszłość się dziś ujednolica w stereotypowe wyobrażenia o niej samej: nie boi się końca historii, to jej urok. A więc snuć się będzie dalej antropologiczna opowieść" (s. 164). A na skrzydełku książki napisano: „Gdyby nie było kultury, nie byłoby antropologii, a gdyby nie antropologia inaczej z pewnością widzielibyśmy kulturę i inaczej sobie o niej opowiadali." Teresa Karwicka �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszub­ skiej w Polsce i Kanadzie, Łódź 1993, ss. 136 Recenzowana książka jest wynikiem wieloletnich badań, przemyśleń i pracy Autorki, która w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przeby­ wała wśród Kaszubów Bytowskich - w samym centrum niewielkiego areału, jaki zamieszkują w Polsce, a następnie wśród kaszubskich osadników na terenie Kanady w parafii Wilno. Przedmiotem zainteresowań stały się rodzi­ ny rolnicze i chłoporobotnicze identyfikujące się co najmniej od 3 pokoleń z kaszubską grupą etnograficzną, kultywujące rodzime tradycje językowe i kulturowe. W tych różniących się strukturą społeczno-zawodową środowi­ skach Autorka starała się uchwycić stosunek ludzi do tradycji, ocenę i war­ tość, jaką dla nich przedstawia poprzez poznanie zachowań, opinii, sądów, poglądów, sposobów myślenia. Dla zgłębienia tych problemów starała się też wniknąć w genealogie, życiorysy i wydarzenia z przeszłości, które zawa­ żyły na poglądach i postawach życiowych badanych rodzin i mogły wpłynąć na ich obecny stosunek do tradycji. Nieodzownym działaniem w poszukiwaniu tożsamości kulturowej tu­ tejszej ludności było ustalenie modelu współczesnej rodziny kaszubskiej i porównanie go z przyjętymi dotychczas systemami w skali regionu, a nawet kraju również w perspektywie dziejowej, na ile to oczywiście było możliwe. Dopiero w tak szeroko zakreślonej perspektywie można poznać mecha­ nizmy, jakie współdziałają w przekazywaniu tradycji. Warto w tym miejscu podkreślić, że nie jest to sprawa prosta i łatwa do uchwycenia, w przeciwień­ stwie do zjawisk materialnych i społecznych. Problem tożsamości wiąże się bowiem ze sferą świadomości, a zjawiska z otaczającego świata, wynikające z działalności człowieka, są tylko zewnętrznym tego przejawem i potwier­ dzeniem. Wskazują na to wyniki badań również innych autorów zajmują­ cych się problematyką stosunków etnicznych oraz zagadnieniem „swoi" i „obcy", np. na Górnym Śląsku (K. i J. Wodzowie, K. Łęcki, P. Wróblew­ ski, M.G. Gerlich, E. Kłosek i inni). Autorce omawianej pracy chodziło przy tym o sięgnięcie w najgłębsze pokłady jestestwa, a zarazem o określenie autorytetów uwzględnianych zarów­ no w obrębie rodziny, jak też w kręgach krewniaczo-sąsiedzkich. Aby dotrzeć do sedna problemu należało pokonać wiele przeszkód i barier wynikających z życiowej sytuaqi Kaszubów. Przez wiele pokoleń żyli oni bowiem w różnych układach społeczno-politycznych, które nie były obojętne dla procesu kształto­ wania się świadomości narodowej oraz poczucia odrębności językowej, kulturo­ wej i religijnej jednostek oraz całej polskiej zbiorowości tego regionu. Okres stanowiący historyczne tło dla problemów poruszanych w pracy sięga połowy ubiegłego wieku. W części pierwszej Autorka uwzględnia sytuację kształtującą się w centrum i na peryferiach kaszubskiego obszaru językowego, tj. na terenie Polski, a w części drugiej - wśród ludności kaszubskiej żyjącej w diasporze, konkretnie w parafii Wilno na terenie Kanady. Kulturę regionalną �247 RECENZJE I OMÓWIENIA ukazano tutaj najpierw we wsiach ziemi bytowskiej, poprzez pryzmat uwarun­ kowań i przebiegu procesów identyfikacji kulturowej, sytuacji społeczno-prawnej, życia rodzinnego, życia religijnego, języka etnicznego oraz stosunku Kaszubów do własnych i obcych wzorów kulturowych. W części drugiej natomiast treści te wzbogacono jeszcze o informacje na temat przebiegu procesów osadniczych w nowej ojczyźnie i życia na farmach - obrazujące łącznie procesy adaptacji do nowych warunków gospodarczo-społecznych w Kanadzie. Szerzej też został tutaj omówiony stosunek do własnych i obcych wzorów kulturowych. W procesie identyfikacji kulturowej uwzględniono bowiem wyobrażenia i stosunek do kraju przodków, tworzenie się organizacji parafialnej, zastępowanie kaszubskiej tradycji regionalnej elementami polskiej tradycji narodowej oraz innowacje kulturowe. Zakończenie odnosi się wyłącznie do części I I pracy i jest odpowiedzią na pytanie, co przyczyniło się do utrzymania świadomości i tożsamości kulturowej Kaszubów żyjących w diaspo­ rze. Na pierwszym miejscu Autorka wymienia religię (katolicką), dalej język, w mniejszym stopniu tradycje obrzędowe, które ustępują obecnie miejsca tradycjom historycznym i patriotycznym własnego narodu. Nieco inaczej wygląda to obecnie w Polsce, na terenie kaszubskiego obszaru językowego, różnicującego się na strefę peryferyjną i centralną Kaszub. Tutaj różnice te powodują „odmienne możliwości rozwoju gospodarczego i społeczne­ go oraz różne losy historyczne w dwudziestoleciu międzywojennym". Praca byłaby pełniejsza, gdyby konkluzje wynikające z treści obydwu części porównano ze sobą, uwzględniając także opinie Kaszubów miesz­ kających w Polsce na temat swych ziomków w Kanadzie i vice versa. Otwarta pozostała także kwestia, czy i jakie elementy kultury kaszubskiej przenikały do sąsiednich i współzamieszkujących obcych grup etnograficz­ nych, zarówno w Polsce, jak w Kanadzie i jaki był ich odbiór Kaszubów. Być może obraz tożsamości tej grupy byłby przez to bardziej wyrazisty, mobilizujący samookreślenie i identyfikację. Tym niemniej w obecnym wy­ daniu praca jest równie interesująca i stanowi cenny wkład do poznania czynników i przyczyn wpływających na stopień świadomości społecznej oraz kultury jednej z grup etnograficznych żyjących na polskim pograniczu, a także w obcym jej środowisku dalekiej Kanady. Barbara Bazielich Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Wydawnictwa Fundacji „Histo­ ria pro Futuro", Rozprawy, tom I I I , Warszawa 1992, ss. 295, mapa 1 Omawiana tu książka wybitnego znawcy kultury cygańskiej, będąca jego rozprawą habilitacyjną, wyraźnie różni się od wcześniejszych prac tego autora. Inna jest przede wszystkim jej podstawa źródłowa, pojawia się też w niej wiele nowych pytań badawczych. Autor tak pisze o tym we „Wstępie": �248 RECENZJE I OMÓWIENIA „W dotychczasowej swojej pracy posługiwałem się głównie materiałami etno­ graficznymi. Jednakże coraz częściej powracała myśl, że weryfikacji wymaga także wiedza historyczna, że jest to nawet być może jedno z najpilniejszych zadań dla tych, którzy zajmują się Cyganami. Rozwój nauk społecznych, fakt, że Cyganami zaczęli się interesować także zawodowi antropolodzy i etnolodzy [...] pozwolił nie tylko pełniej opisać, ale i lepiej zrozumieć wiele kwestii. Często jednak to, co wynika z analizy etnologicznej, nie wiąże się z tym, co zdaje się wynikać z wiedzy historycznej. To skłania do wniosku, że należałoby pogłębić badania historyczne i źródłowe, sprawdzić stan wiedzy i to nie tylko w odniesieniu do Polski. Dlatego właśnie zająłem się weryfikacją bazy historycznej, powrotem do źródeł i do podstawowych dla cyganoznawstwa pytań, by mieć obraz przeszłości bliższy prawdy, a zarazem lepiej zrozumieć to, co wynika z materiałów etnograficznych i szukać wyjaśnień także tych zjawisk i procesów, które obserwujemy współcześnie." (s. 2) Tych kilka zdań określa nie tylko cel pracy lecz również stosunek autora do wcześniejszej literatury przedmiotu i w związku z tym wymaga wyjaśnienia. Literatura cyganoznawcza, choć bardzo obfita, była do niedawna jeszcze efektem fascynaqi Cyganami nie podbudowanej zazwyczaj niezbędnym do prowadzenia poszukiwań naukowym przygotowaniem. To, co przez całe dziesięciolecia pisano o Cyganach było, jak zauważa L. Mróz, obciążone „wyjątkowo dużym procentem błędu, uproszczonych sądów, interpretacji nie mających uzasadnienia, powierzchownych informacji lub zupełnych fantazji" (s. 1). Tak więc ten „powrót do źródeł" jest w przypadku wielu kwestii związanych z genezą i historią Cyganów po prostu koniecznością, a ostrożność z jaką autor korzysta z prac swoich poprzedników, jak będziemy mieli możność przekonać się, jest w pełni uzasadniona, bo choć od kilku lat „Cyganie, ich geneza i kultura znaleźli się w polu zainteresowania zawodowych antropolo­ gów, także historyków" (s. 1), to i im zdarza się jeszcze bezrefleksyjne powielanie zdań niegdyś przez kogoś z uczonych wypowiedzianych. Ten „powrót do źródeł", o którym pisze autor, dokonywał się w jego pracy kilkoma drogami: przez krytyczną analizę literatury dotyczącej genezy i historii Cyganów, co w niektórych wypadkach było próbą dotarcia do źródeł w tych pracach wykorzystanych, przez szeroko zakrojoną kwerendę archiwalną mającą na celu poszukiwanie nowych źródeł, a prowadzoną w ramach problemu węzłowego „Cyganie w Polsce" w archiwach polskich i litewskich i wreszcie drogą badań terenowych, w czasie których autor starał się zgromadzić zachowane w ustnej tradycji dwu grup społecznych Indii, uważanych dość powszechnie za protoplastów Cyganów, przekazy o ich własnej przeszłości i pochodzeniu. Poszukiwań źródłowych na taką skalę nie prowadził żaden z uczonych zajmujących się tą problematyką. Problem genezy i historii Cyganów pojawia się jako jeden z głównych kierunków poszukiwań naukowych Lecha Mroza już od dawna. Obszernie został potraktowany w książce o Cyganach z lat siedemdziesiątych, przewija się i w późniejszych artykułach. Powraca jako jedno z zagadnień wiodących �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy autor wraz z grupą studentów roz­ poczyna poszukiwania przodków Cyganów w północno-zachodnich Indiach. Podjęcie przez L. Mroza tego problemu wiązało się z głęboką świadomością jego złożoności i trudności związanych z jego rozwiązaniem. Krótki przegląd treści książki może o tych trudnościach dać jedynie przybliżone wyobraże­ nie. Zaczynają się one już w momencie próby określenia przedmiotu badań, gdyż - jak stwierdza sam autor - „słowo Cyganie jest terminem o znacznej pojemności i niezbyt ustalonych granicach: określa rozmaite, czasem z grun­ tu odmienne społeczności" (s. 4). Wyjaśnieniu problemów terminologicz­ nych poświęca L. Mróz cały rozdział pierwszej części pracy, konkludując ostatecznie, iż jej przedmiotem „są Cyganie właściwi, ci, których przodkowie wyszedłszy z Indii przemierzyli Iran i Bizancjum i od XIV stulecia reje­ strowani są w kronikach i literaturze europejskiej i których drogi prowadziły także do Ameryki i Australii" (s. 13). W kolejnych rozdziałach autor zajmuje się hipotetycznymi przodkami Cyganów, sporem wokół ich wyjścia z Indii, najdawniejszymi źródłami do ich dziejów, kwestią migracji Cyganów na kontynencie europejskim i ich przyczynami. Następnie omawia postawy wobec przybyszów w różnych krajach Europy, wyjaśnia pochodzenie nazw „Egipcjanie" i „Roma", pisze 0 początkach prześladowań Cyganów w Europie i próbach biblijnego ich uzasadnienia, ich wizerunku w źródłach z XV i X V I w. i zmianach za­ chodzących w postawach wobec Cyganów w krajach Europy w wiekach następnych. Dalsze rozdziały (część VI) poświęcone są dziejom Cyganów w Polsce od X V w. aż po I I wojnę światową i praktyce społecznej wobec nich. Część pracy wyraźnie różniąca się od poprzednich, historycznych, stanowią trzy „komentarze etnologiczne" dotyczące więzi społecznych, nie­ spójności wierzeniowo-religijnej i rozmaitości materialnych form egzystencji Cyganów. Zwięzłe „Zakończenie" zawiera sformułowane w kilkunastu pun­ ktach konkluzje. Uzupełniają pracę trzy suplementy: pierwszy poświęcony Bandżara i Gadulia Lohar, grupom społecznym z północno-zachodnich Indii jako hipotetycznym protoplastom Cyganów, drugi traktujący o węd­ rówkach grup Cyganów w XV i X V I w. pod wodzą tzw. książąt i baronów cygańskich, trzeci zawiera kilkanaście dokumentów z X V - X V I I I w. dotyczą­ cych Cyganów w Polsce, pochodzących z XIX-wiecznej pracy J. Daniłowicza oraz z archiwów w Krakowie, Olsztynie i Wilnie. Jedną z kwestii podstawowych, dotychczas nie rozwiązanych i budzących wśród badaczy największe spory, jest pytanie o rejon Indii będący prakolebką Cyganów i o to jakie grupy społeczne dały im początek. Istnieje na ten temat wiele hipotez i jak wykazuje to autor, niemal wszystkie są równie mało udokumentowane. Szerzej zajmuje się L. Mróz jedną z nich - dość popularną we współczesnym cyganoznawstwie tezą o związku Cyganów z wędrownymi kowalami - Gadulia Lohar i handlarzami bydła 1 soli - Bandżara. Obu tym grupom poświęca autor sporo miejsca w roz­ dziale o przodkach Cyganów oraz obszerny suplement. Te partie książki �250 RECENZJE I OMÓWIENIA L. Mroza, a zwłaszcza suplement należą do najbardziej oryginalnych i chciał­ bym jeszcze do nich wrócić. Spory wywołuje również kwestia, kiedy przodkowie Cyganów opuścili Indie i jakimi drogami dotarli do Europy. Wprawdzie dzięki badaniom językoznaw­ czym dokonano pewnych istotnych ustaleń, ale nie są one dokładne. Zdaniem L. Mroza, początek tej wędrówki miał miejsce w X I w. i wiódł m.in. przez Armenię, Bizanqum, do krajów Europy południowo-wschodniej. Dane języko­ znawcze wskazują, że przodkowie Cyganów stosunkowo długo przebywali na terytorium Armenii. Czy były to ziemie Armenii właściwej czy też armeńskiego królestwa Rubenidów w Cylicji, tego wobec braku jakichkolwiek poza języko­ znawczymi źródeł, nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Pewne wątpliwości budzą rozważania dotyczące pierwszej wiadomości o Cyganach, pochodzącej z X I w. Za G. Soulisem, jednym z tych profe­ sjonalnych badaczy Cyganów, których autor pracy obdarza większym zaufa­ niem, powołuje się on na źródła gruzińskie z tego okresu, a m.in. na Kronikę Iberii. Tytuł przytoczony został w tłumaczeniu, ale jest to prawdopodobnie Matiane Kartlisa, jedna z części zbioru gruzińskich kronik - Kartlis Cchowreba. Jak się wydaje, Soulis okazał się tu niezbyt wiarygodny, bo w akademickim tłumaczeniu tej kroniki na język rosyjski {Matiane Kartlisa, Tbilisi, 1976), brak opisu wydarzeń w parku Filopati w Konstantynopolu, który miał zawierać ową wzmiankę o Cyganach. Wątpliwości co do prawdziwości informacji Soulisa wyraża również, choć z innych powodów, sam autor. Lepiej udokumentowane są późniejsze dzieje Cyganów. Wspominające o nich źródła są już na tyle liczne i wiarygodne, że pozwalają autorowi wysunąć przypuszczenie, iż proces formowania się Cyganów jako grupy dokonywał się na terenie Bizanqum - w Azji Mniejszej i na Bałkanach - prawdopodobnie nie wcześniej niż w XIV w., zaś jego rozwinięcie miało miejsce w krajach Europy południowo-wschodniej. Interesującą, a niekiedy wręcz pasjonującą lekturą są rozdziały książki L. Mroza poświęcone dziejom Cyganów w Europie, szlakom ich wędrówek, kształtowaniu się postaw wobec nich i zachodzącym w tej dziedzinie prze­ mianom, rodzeniu się stereotypowego wizerunku Cygana. Część dotycząca Cyganów w Polsce, oparta na najbogatszym materiale źródłowym, nasuwa nieco uwag. Wiodącą kwestią w tej części pracy jest nowa polityka społeczna wobec Cyganów, uprawiana od połowy XVII w., mianowa­ nie zwierzchników cygańskich dla całej Rzeczypospolitej, lub - częściej - lokalnych. Wydaje się jednak, że oprócz tego warto było, dysponując tak dużą ilością materiałów, spróbować wydobyć z nich wszystko to, co dotyczy kształtowania się kultury cygańskiej w okresie od X V I do X V I I I w. Tego rodzaju przedsięwzięcie byłoby trudne do realizacji w skali Europy, możliwe natomiast w skromnym choćby zakresie, na materiale polskim. Tu również nasuwa się refleksja związana z pytaniem o kryteria „cygańskości", o znaki tożsamości wspólne dla wszystkich grup cygańskich. Dwu­ krotnie podejmuje autor w pracy kwestię cygańskiego etosu, nie rozwijając �251 RECENZJE I OMÓWIENIA jednak tej myśli szerzej. Być może właśnie etos okazałby się tym elementem wspólnym. Może należałoby się nim zająć w kontekście rozważań nad kształtowaniem się kultury cygańskiej w Polsce, z odwołaniem oczywiście do materiałów z innych krajów. Na zakończenie chciałbym wrócić jeszcze do sprawy hipotetycznych przodków Cyganów. Wiadomo, że pochodzili z Indii. To jedno jest pewne, niemal cała reszta pozostaje przedmiotem sporów. W tej kwestii L. Mróz obiera inną niż w pozostałych przypadkach drogę „powrotu do źródeł". Nie odwołuje się do hinduskich annałów, kronik i dokumentów zawierających wiadomości na ten temat, bo one nie istnieją; tego rodzaju dzieła są zresztą w Indiach rzadkością. Hindusi mają specyficzny stosunek do historii i takie poszukiwania są przeważnie stratą czasu. L. Mróz sięga do materiałów z własnych badań terenowych i odpowiedzi na pytania szuka w mitach mówiących o genezie grup Bandżara i Gadulia Lohar. Ta odpowiedź trochę rozczarowuje, choć można było się jej spodziewać: „odwoływanie się do związków z Bandżarami i Gadulia Lohar należy uznać na takie same fantaz­ jowanie jak cała niemal historia protoplastów cygańskich" pisze L. Mróz (s. 244). Są tylko dwa elementy łączące te społeczności: koczowniczy tryb życia i pewien szczegół mitów genealogicznych: forma egzystencji traktowa­ nej jako przekleństwo, kara. Wkraczając do Europy Cyganie podobnie jak Bandżara i Gadulia Lohar, dokonują mitologizacji własnej przeszłości, ale czynią to wyłącznie na użytek obcych - nie-Cyganów. Opowieści o pokutnej pielgrzymce mają im otworzyć rogatki i bramy miast, ułatwiać wędrówkę. Tworząc te opowieści na użytek obcych, zapominają co mówiły ich własne mity o pochodzeniu, odcinają się od własnej przeszłości. Historia Cyganów zaczęła się dopiero w Europie i pisana była przez Europejczyków. Książka Lecha Mroza jest pracą wyjątkową w literaturze cyganoznawczej, pracą, której autor stawia sobie trudne pytania i wiele z tych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Jest to książka, która skłania do refleksji i daje satysfakcję w przemierzaniu wraz z jej autorem, mało przetartych dróg. Andrzej Woźniak Antoni Kuczyński, Syberia - czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław 1993, ss. 435, il. 80, indeks nazwisk Antoni Kuczyński, wrocławski etnolog i socjolog, od lat zajmuje się dorobkiem naukowym polskich podróżników i badaczy kultur pozaeuropej­ skich. Szczególnym zainteresowaniem autora cieszy się obszar Eurazji. W tym celu prowadził on studia archiwalne, a także podróżował po terytorium Rosji, Syberii i Dalekiego Wschodu. Pozwoliło mu to na dokonanie obserwacji i wywiadów terenowych. Prezentowana tu antologia jest najobszerniejszą z dotychczasowych prac Kuczyńskiego. �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Autor w obszernym rozdziale ustosunkowuje się najpierw do całości zagadnienia, potem zamieszcza w chronologicznym porządku 24 fragmenty polskich relaqi o Syberii, a wreszcie podsumowuje całość. Książka doczeka­ ła się licznych, pochlebnych recenzji zarówno w kraju, jak za granicą. Nie pora i miejsce, by je tu streszczać i powtarzać. O jej walorach przekonać się może czytelnik. Tutaj chodzi raczej o przedstawienie szczegółów konstrukcji i zestawu tematów poruszanych w interesującym nas dziele. Ze „Wstępu" wynika, że Antoni Kuczyński ukończył swą pracę we wrześniu 1992 г., co gwarantuje, że w trakcie jej przygotowywania nie był skrępowany ogranicze­ niami cenzury. Rzecz otwiera liczący 99 stron rozdział wprowadzający czytelnika w ca­ łokształt stosunków politycznych Syberii i ekspansji Rosji na wschód, ku brzegom Oceanu Spokojnego. W tym właśnie kontekście autor przed­ stawia losy Polaków, zsyłanych na Sybir od XVII w. Początkowo byli to jeńcy wojenni, a później, po upadku niepodległej Rzeczypospolitej - pows­ tańcy i uczestnicy niepodległościowych organizacji. Wreszcie w wieku X X ich miejsce zajęli zarówno masowo deportowani w okresie czystek stalinow­ skich sowieccy obywatele polskiej narodowości, jak i ludność zaanektowa­ nych po roku 1939 obszarów państwa polskiego. Dla celów dydaktycznych niezmiernie jest przydatny pierwszy rozdział książki, stanowiący syntetyczne omówienie diaspory polskiej na Syberii w różnych okresach. Cechuje go rzeczowość. Autor uniknął monotematycz­ nego eksponowania problematyki martyrologicznej. Bardzo ciekawą rolę w podboju rosyjskiego Dalekiego Wschodu odegrało paru polskich zesłańców-awanturników, których losy mogłyby posłużyć za kanwę niejednej przy­ godowej fabuły literackiej. Dodajmy od siebie, że już posłużyły. Jedna z nowel Jacka Londona, Zhańbione czoło, opisuje makabryczny fortel, jakie­ go używa schwytany przez rozwścieczonych Aleutów Polak, by uniknąć śmierci w męczarniach. Podobnie jak w swoich poprzednich antologiach, Kuczyński daje bardzo obszerny biogram przedstawianych postaci, wraz z tytułem i miejscem wydania pamiętnika, z którego zaczerpnął wybrany fragment. Po takim omówieniu następuje właściwa relacja. Przegląd wypisów otwiera Józef Kopeć, brygadier Powstania Kościusz­ kowskiego. W antologii znajdujemy też wersję ucieczki Beniowskiego z Kamczatki, uzyskaną przez Kopcia w czasie zesłania na tym Półwyspie od naocznych świadków. Zapiski innego, również XVIII-wiecznego zesłańca, księdza Faustyna Ciecierskiego z Litwy to rozdział następny. Ten uczony dominikanin, skazany za niepodległościową konspirację na Wileńszczyźnie, ostatecznie został na Syberii nauczycielem. Powierzono mu edukaqe dzieci miejscowych urzędników. Wyjątkowo tragiczną postacią jest bohater następnego rozdziału antologii, uczestnik Powstania Listopadowego, Wincenty Migurski. Na zesłaniu pocho­ wał żonę i troje małych dzieci. Bezskutecznie usiłował uciec z rodziną do kraju. �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Justynian Ruciński z kolei, ziemianin z Wołynia, trafił na Syberię za udział w konspiracji w roku 1839. W przytoczonym fragmencie wspomnień kreśli on m. in. przerażający obraz transportu skazańców, terroryzowanych przez towarzyszące im grupy kryminalistów. Ten sam motyw znajdziemy sto lat później w Archipelagu Gułag Sołżenicyna. Obyczaje Rosjan syberyjskich są tematem relacji Rafała Błońskiego. Ukarany zesłaniem za działalność konspiracyjną pełnił on funkcję pisarza w jednej z gmin syberyjskich, gdzie ceniono jego wykształcenie. Agaton Giller, którego XIX-wieczna działalność patriotyczna i publicy­ styczna była niejednokrotnie przedmiotem analiz naukowych, doczekał się tu publikacji fragmentu swych wspomnień traktującego o polskich zesłań­ cach w Kraju Zabajkalskim, w rejonie Kiachty. Realia życia rosyjskiego wieśniaka na Syberii były niejednokrotnie przed­ miotem opisów zarówno Polaków, jak i Rosjan. Codzienne życie chłopa syberyjskiego przedstawia tu uczestnik Powstania Styczniowego Konstanty Rinaldo Borowski, zatrudniony w charakterze parobka przez jednego z miejscowych gospodarzy. Szereg interesujących szczegółów dotyczących intymnych stron życia ro­ dzinnego ubiegłowiecznych Buriatów znajdziemy natomiast w następnym rozdziale, u przyrodnika i lekarza - Benedykta Dybowskiego. Styl i sposób ujęcia opisywanej rzeczywistości wyraźnie odbiegają od zapisków mniej wykształconych rodaków-zesłańców. Zupełnie inną tematykę podejmuje w kolejnym przytoczonym wspomnie­ niu Piotr Deręgowski, świadek tragicznie zakończonego powstania polskich zesłańców nad Bajkałem w roku 1866. W antologii Kuczyńskiego znalazły się także listy z zesłania pod Irku­ ckiem, pisane do najbliższych przez uczestnika Powstania Styczniowego Rafała Kalinowskiego, wyniesionego w roku 1983 na ołtarze. Podobnie jak Borowski, również Stanisław Krupski, z zawodu lekarz, pisze o życiu codziennym syberyjskich mieszkańców rejonu Krasnojarska i rusyfikacji obyczajów ludności tubylczej. Krupski został karnie wcielony do armii carskiej po Powstaniu Styczniowym. Opis specyficznego środowiska znajdujemy z kolei w rozdziale poświęco­ nym fragmentowi wspomnień księdza Mikołaja Kulaszyńskiego. Duchowny ten po Powstaniu Styczniowym trafił z Lubelszczyzny w okolice Gór Sajańskich, do osady księży-zesłańców. Przebywając w niej Kulaszyński mógł podróżować po okolicy, interesując się dogłębnie życiem miejscowych Buria­ tów. Zawdzięczamy mu m.in. znakomity obrazek rodzajowy wizyty prawo­ sławnego archireja, namawiającego bezskutecznie grupkę koczowników buriackich do przejścia na chrześcijaństwo. Analogie z retoryką waszyngtoń­ skich agentów „do spraw Indian", działających w tym samym czasie na zachodniej półkuli, są wręcz zaskakujące. O tym, jak kwitło życie towarzyskie polskich rodzin zesłańczych w sy­ beryjskiej miejscowości Usole dowiadujemy się z fragmentu wspomnień �254 RECENZJE I OMÓWIENIA lekarza Wacława Lasockiego, wykonującego tam swój zawód, aresztowane­ go na Ukrainie w czasie Powstania Styczniowego. Z Usolem związany był również autor następnej relaqi, także powstaniec, Feliks Zienkiewicz. Jego opis pożaru Irkucka z roku 1879 zamieścił Kuczyński w kolejnym rozdziale. Antologia zawiera nie tylko teksty pamiętnikarskie. Jeden z rozdziałów prezentuje próbki prozy literackiej Adama Szymańskiego, który za kon­ spiracyjną pracę niepodległościową został deportowany z Kongresówki do Jakucji. Inny zesłaniec, Zygmunt Węgłowski, pisze o badaniach naukowych, jakie pod koniec wieku X I X prowadzili w Jakucji polscy skazańcy. Zasadniczo jednak jest to relacja z ekspedycji w tym kraju prowadzonej przez Aleksandra Czekanowskiego, któremu autor towarzyszył. W konwencji naukowej utrzymuje nas także rozdział stanowiący impre­ sje Bronisława Piłsudskiego z pobytu wśród Ajnów na Sachalinie. Autor znalazł się na zesłaniu pod zarzutem spisku na życie cara Aleksandra I I I w roku 1887. Odmiennym ujęciem odznaczają się natomiast uwagi brata Bronisława Piłsudskiego Józefa, (późniejszego marszałka Polski). Pisze on o buncie polskich więźniów w Irkucku, w którym sam wziął udział i o specyficznych warunkach panujących w tym więzieniu. Jedyną relacją Polaka, który nie znalazł się na Syberii pod przymusem jest fragment tekstu wybitnego antropologa Juliana Talko-Hryncewicza, późniejszego członka Polskiej Akademii Umiejętności. Na przełomie X I X i X X w. uczony z własnej inicjatywy podjął penetrację badawczą pogranicza rosyjsko-chińskiego. Już jednak następny rozdział, poświęcony Stanisławowi Martynowskiemu, zesłanemu za socjalistyczną agitację (prowadzoną w roku 1906 w Łodzi) na powrót umieszcza nas w atmosferze relacji osób represjonowanych. W zamieszczonym fragmencie Martynowski opisuje wizytę, jaką tuż po uwolnieniu przez rewolucję z więzienia złożył aresztowanemu w tym mieście carowi Mikołajowi I I . Mieczysławowi Lepeckiemu, zawodowemu oficerowi Wojska Polskiego i zarazem znanemu podróżnikowi, zawdzięczamy wstrząsający opis zdewa­ stowanych cmentarzy Irkucka w okresie międzywojennym. Prawdziwie przejmujące dzieje V Dywizji Strzelców Polskich na Syberii zawiera tekst Włodzimierza Scholze-Srokowskiego, również oficera polskie­ go z okresu międzywojennego. Ten tragiczny epizod z czasów rewolucji bolszewickiej na Syberii, w który uwikłane zostały oddziały polskie nadal należy do mało spopularyzowanych w społecznym odbiorze. W okres martyrologii Polaków, jaka zaczęła się po wybuchu I I wojny światowej, wprowadza nas fragment relacji Jerzego Michalewskiego, zawo­ dowego oficera armii polskiej, wywiezionego na Syberię. Tej samej epoki dotyczy ostatnia relacja, napisana przez Władysława Wojtowicza, pracow­ nika naukowego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie. Wywiezio- �255 RECENZJE I OMÓWIENIA no go na Syberię w roku 1940. W antologii opublikowano serię jego listów pisanych z miejscowości Ust-Kaduj. Obszerny rozdział podsumowujący podkreśla zasadniczą różnicę pomię­ dzy traktowaniem zesłańców dawniejszych epok przez władze imperium carskiego i eksterminacyjną polityką sowiecką. Co najmniej część depor­ towanych na Sybir Polaków w poprzednich wiekach mogła tam wykonywać swój zawód, służyła miejscowej ludności swoimi umiejętnościami. Pełniła nawet niejednokrotnie ważne funkcje administracyjne. Polska diaspora na Syberii odegrała znaczącą rolę cywilizacyjną w tym regionie świata. Re­ presyjny system stalinowski natomiast miał na celu wyniszczenie fizyczne ludzi, których deportowano na dalekie obszary imperium. Cenna i obszernie udokumentowana antologia syberyjskiej diaspory polskiej, jaką zawdzięczamy Antoniemu Kuczyńskiemu, równocześnie wy­ czerpuje merytorycznie ten gatunek opracowań, dotyczący Sybiru widziane­ go oczami naszych rodaków. Przyszli autorzy winni zająć się natomiast szczegółowymi analizami rozmaitych aspektów pobytu Polaków w tej części Azji i ich rolą kulturotwórczą. Wrocławski etnolog swoją obszerną pracą otworzył pole do dalszych badań specjalistycznych. W części omówień syntetycznych i biogramach książka miejscami nie jest wolna od powtórzeń, które jednak nie umniejszają jej walorów merytorycz­ nych. Na szczególne uznanie zasługuje dbałość autora o dokumentację foto­ graficzną i szereg ciekawych reprodukcji starych sztychów oraz rycin. Dob­ rze się stało, że Kuczyński, wzorem poprzedników, nie zakończył swego wykładu na początkach wieku XX, lecz ustosunkował się także do ostat­ niego, najtragiczniejszego rozdziału historii polskiej diaspory na Syberii. Leszek Dzięgiel Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Warszawa 1990, Instytut Hi­ storyczny Uniwersytetu Warszawskiego, t. 1, ss. X I + 246; Kobieta i eduka­ cja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, Anna Żarnowska i Andrzej Szwarc, (red.), Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, t. 2, część I , ss. 283, część I I , ss. 345 Recenzując wspomnienia Iriny Ratuszyńskiej z czasów, gdy ta więziona była w kobiecych obozach pracy, Francine du Plessix Grey (1988, ss. 25-26) przekonywująco dowodziła, dlaczego dla zrozumienia mechanizmów funkqonowania jakiejś społeczności tak istotne jest badanie i analizowanie do­ świadczeń kobiet (obok doświadczeń mężczyzn). Polityczne więźniarki gułagu starały się radzić sobie z sytuacją więziennną inaczej niż mężczyźni. W czasie wolnym (choć oczywiście nie było go wiele) mężczyźni planowali lub marzyli o ucieczkach, grali w szachy, mówili o polityce. Kobiety starały �256 RECENZJE I OMÓWIENIA się raczej o wprowadzenie do więziennego życia rytuałów i pewnej elegancji. Tygodniami przygotowywały się do obchodów czyichś urodzin, starały się przyszykować prezenty, wyszywały obrusiki, wypiekały jakieś rodzaje cias­ tek. Latem dekorowały kwiatami stoły, pamiętały o świętach religijnych. Słowem, na tragiczną sytuację gułagów mężczyźni i kobiety reagowali od­ miennie. Już kilkanaście lat temu zwracali na to uwagę np. nastawieni rewizjonistycznie historycy amerykańscy, postulując nie tylko pisanie odręb­ nej historii kobiecej, co raczej pisanie „nowej historii", która dostrzegałaby owe odrębności położenia i doświadczania rzeczywistości przez mężczyzn i przez kobiety. Postulat taki współbrzmi z przekonaniem historyków, że historiografia powinna interesować się nie tylko dziejami elit, ale zajmować się też doświadczeniami wszystkich grup ludzkich, niezależnie od koloru skóry, wykształcenia, płci, pochodzenia etnicznego, wieku . Jako pole ba­ dawcze „historia kobiet" wciąż jeszcze pozostaje - piszą specjaliści - pew­ nym marginesem głównego nurtu historiografii (a nawet antropologii) i wciąż dyskutowany jest problem włączenia ich, wprowadzania do opraco­ wań ogólniejszych, syntez itp. (Gabaccia 1991, s. 61; 1992, s. 47). Tak jest przynajmniej w USA, tak jest w Niemczech. Przywołuję przykład amerykańskiego piśmiennictwa (historycznego, nie „feministycznego" przecież) po to, by uwypuklić rangę omawianej tu pu­ blikacji pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca . Nigdy zresztą dosyć zestawiania, porównywania naszego piśmiennictwa z tendencjami po­ jawiającymi się w innych państwach. Działający w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego zespół badawczy pod kierunkiem Profesor Anny Żarnowskiej doszedł do przekonania, że „niezbędne jest rozszerzenie pola obserwacji na kobiecą część społeczeństwa. Specyfika - pod wieloma względami - sytuaqi społecznej kobiet, jak również ich ról w społeczeństwie nie bywały dotąd w analizach historyków w dostatecznym stopniu uwzględ­ niane. Co więcej - na ogół nawet nie dostrzegano odmienności tempa, zasięgu, form, a nawet swoistości mechanizmów procesu modernizacji społecznej w kobiecej połowie społeczeństwa" („KiS", s. VII-VIII) . Kilka lat temu zespół podjął zakrojone na szeroką skalę prace dotyczące roz­ maitych aspektów położenia kobiet na ziemiach polskich w wieku X I X 1 2 3 1 Wciąż na marginesie pozostaje tzw. historia dzieci, choć i ona powoli zyskuje w historio­ grafii swą „niszę" (Aries 1960; Hiner, Hawes 1985; Hawes, Hiner 1985; Bellingham 1988; Hiner 1978; deMause 1988; Walaszek 1993). Stosuję następujące skróty: Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich - „KiS"; Kobieta i edukacja - „KiE". Niezwykle ostro podkreślali te luki w historiografii B. Lorence-Kot i Rudolf Jaworski podczas panelu „Ruch kobiecy i zmiana społeczna w wieku X I X : przykład polski", zor­ ganizowanego w ramach I V Światowego Kongresu Studiów Wschodnioeuropejskich w Harrogate, Wielka Brytania, lipiec 1990. R. Jaworski jest także jednym z autorów tomu „KiS". Deklaracja ta współbrzmi z niektórymi tylko twierdzeniami Rosalyn Baxandall, Lindy Gordon i Susan Reverby (Baxandall, Gordon, Reverby 1976, s. X X I I ) . 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 i XX, tj. w czasie gdy dochodziło do zasadniczych zmian ekonomicznych, społecznych, także mentalnych. Realizowany program badawczy starał się ukonkretnić, uszczegółowić i ożywić obraz społeczeństwa polskiego XIX-XX wieku. Realizatorzy zamierzenia wychodzą z oczywistego zało­ żenia, że o grupie społecznej mówić trzeba także jako o zróżnicowanej wewnętrznie według płci - na kobiety i mężczyzn. Choć oczywista, prawda ta rzadko jednak jest wypowiadana, a często uważana za mało płodny poznawczo banał. Studia wstępne dotyczyły miejsca i roli kobiet w rodzinie w wieku X I X . Później analizowano „problemy związane z oddziaływaniem głęboko zako­ rzenionych w świadomości społecznej wzorców wychowawczych oraz prze­ mian, jakim wzorce te ulegały" (KiE", t. 1, s. 3). Materiały, które powstały w tej fazie badań opublikowano w dwóch wolumenach pt. Kobieta i eduka­ cja. Grupa prowadzi prace nadal. W maju 1993 r. zorganizowano konferenqę zatytułowaną „Kobiety w ruchach politycznych na ziemiach polskich" i można mieć nadzieję, że materiały wydane zostaną drukiem. Właściwie wszystkie trzy tomy próbują dać odpowiedź na pytanie, do jakiego stopnia nowy system społeczno-ekonomiczny (kapitalizm) wpłynął na zmianę położenia kobiet. Na ile przeobraził tradycyjny „patriarchalizm" rodziny? Czy i w jakim stopniu, mimo wielu zmian, relikty pre-industrialnego „paternalizmu" pozostały na ziemiach polskich? Omawiać te trzy tomy szczegółowo niezwykle trudno. Dość powiedzieć, że „KiS" to zbiór 14 artykułów, a „KiE" to 37 rozmaitych tekstów, zarówno przeglądowych i syntetyzujących, jak szczegółowo-przyczynkarskich. W tomie „KiS" na społeczne konteksty wyznaczające sytuację społeczną kobiet na ziemiach polskich wskazują: Tomasz Kizwalter, Stefania Kowalska-Glikman (pisząc o zaborze rosyjskim) i Rudolf Jaworski (omawiający sytuację w zaborze pruskim). Marianna Knothe poświęciła szczegółowy szkic kobietom ze społeczności wiejskiej Zaborowa w Galicji. Na istnie­ jące wciąż w opracowaniach i historiografii luki wskazuje we „Wstępie" Anna Żarnowska (dotyczy to np. pozycji kobiet w środowiskach drobnomieszczańskich i inteligenckich, wciąż jeszcze - okazuje się - nie w pełni rozpoznanej). Opublikowane studia szczegółowe dotyczą natomiast (i jakże słusznie) tyleż historii kobiet, co historii rodziny, zmian pozycji i roli kobiety w rodzinach ziemiańskich (Danuta Rzepniewska), drobnoszlacheckich (Jolanta Sikorska-Kulesza), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robot­ niczych (Maria Nietyksza, Anna Żarnowska), mieszczańskich (Ryszard Kołodziejczyk). Eseje mówią także o aktywności zawodowej kobiet. Druga część publikacji zawiera szkice nieco luźniej związane z pozostałymi, mogą być one jednak pożyteczne przy kreśleniu tła wydarzeń i zmian. Są to następujące teksty: Tadeusza Cegielskiego, „Masoni, kobiety i kwestia kobieca", Wiktorii Śliwowskiej, „Kobiety w ruchu pomocy zesłańcom polskim na Syberii w pierwszej połowie X I X wieku", Izabeli Rusinowej, „Prawo wyborcze, a ruch kobiecy w Stanach Zjednoczonych". �258 RECENZJE I OMÓWIENIA Dwa tomy „KiE" zawierają zarówno teksty syntetyzujące, jak i szcze­ gółowe - wszystkie starają się wpisywać omawiane zjawiska w konteksty procesów modernizacji społeczeństwa polskiego. Teksty zawarte w tomie pierwszym dotyczą wzorów wychowawczych, wzorów osobowych (propago­ wanych lub akceptowanych przez rozmaite grupy społeczne), a więc w rodzi­ nach ziemiańskich i inteligenckich (Jadwiga Hoff, Bianka Pietrow-Ennker , Andrzej Szwarc, Izabella Rusinowa), mieszczańskich (Adam Dobroński, Regina Renz), chłopskich (Włodzimierz Mędrzecki), robotniczych (Anna Żarnowska, Edward Pietraszek). Michał Śliwa prezentuje wzorzec osobowy kobiety - socjalistki. Zofia Borzymińska natomiast pisze o wzorach wycho­ wania kobiet w szkołach żydowskich w Królestwie Polskim w wieku XIX. 0 społeczności żydowskiej wspomina także tekst Reginy Renz. Autorzy podkreślają trwałą obecność we wszystkich owych wzorach tradycji i daw­ nych norm obyczajowych. Porównanie z sytuacją w innych krajach ułat­ wiać winny np. artykuły Doroty Zamojskiej („Inny model feminizmu" - rzecz dotyczy francuskich arystokratek z przełomu wieków XVIII i XIX) 1 Grażyny Szelągowskiej („Aspiracje edukacyjne i poziom wykształcenia kobiet w Skandynawii na przełomie XIX i XX wieku"). Właściwie wszyscy autorzy wielekroć zwracają uwagę na fakt, że walki i ruchy niepodległo­ ściowe zmuszały kobiety do podejmowania ról nowych, hołdowania nietradycyjnym wzorom postępowania. Interesujący, choć w zasadzie wykra­ czający poza ramy chronologiczne tomu, jest tekst Dariusza Jarosza, „Wzo­ ry osobowe i modele awansu społecznego kobiety wiejskiej w Polsce w prasie periodycznej z lat 1949-1955" (oparty na materiałach archiwalnych). Część druga ,,KiE" koncentruje się „na sprawach związanych z dostępem kobiet do różnych form i stopni kształcenia ogólnego i zawodowego" („KiE", t. 1, s. 9). Uwagę poświęcono zwłaszcza coraz większej partycypacji kobiet w różnych formach kształcenia (od początku X I X do połowy XX w.). Zwraca się także uwagę na rolę, jaką w tym procesie odegrała demokratyzująca się opinia publiczna. We „Wstępie" wydawcy piszą: „Istotny element owej presji stanowiły próby zorganizowanego działania samych kobiet: tworzenie oświaty pozaszkolnej, tajnej polskiej szkoły, czytelnictwo, samokształcenie itp." („KiE", t. 1, s. 9). Sporo uwagi poświęcono aktywności zawodowej kobiet (myślę głównie o syntetycznym artykule Anny Żarnowskiej), wchodzeniu przez kobiety do nowych zawodów. Niektórzy spośród autorów zajmują się zawodami zdominowanymi przez kobiety, także pracą kobiet w rzemiośle i przemyśle (Anna Żarnowska, Walentyna Najdus, Włodzimierz Mierzecki, tekst tego ostatniego jest najobszerniejszym w całym tomie. Wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi: Jakie były aspiracje zawodowe kobiet w X I X i XX wieku? - pytają wydawcy tomu („KiE", t. 1, s. 10)? Jak się zmieniały, ewoluowały? Jak mogły być realizowane? 4 4 Oczywista omyłka sprawiła, że po tekście zabrakło przypisów, choć w artykule wy­ drukowano numery odnośników. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Wszystkie trzy tomy składają się na publikację ważną - zarówno dla „historii kobiet" tout court, jak historii społecznej Polski X I X i X X w., dziejów edukacji, idei, mentalności, rodziny, grup społecznych, etnicznych, modernizacji, struktur społecznych, stereotypów. Bogactwo i mnogość pro­ blematyki są oczywiste. Nawet jeśli wśród opublikowanych artykułów jest wiele opracowań tematycznie wąskich, i tak znakomicie poszerzają one naszą wiedzę ogólną. Zespół warszawski nawiązał kontakty i współpracę z kilkoma specjalistami spoza Polski. Ważne to i godne podkreślenia, cho­ ciaż nie jest to zapewne współpraca zakrojona na bardzo szeroką skalę. Konsekwencję stanowi fakt, że w zbyt nikłym stopniu pojawia się w oma­ wianych tomach perspektywa porównawcza (co dostrzegają skądinąd wyda­ wcy - „KiE", t. l,s. 4). Opublikowane materiały to - powtórzmy - wciąż początek drogi badawczej. Redaktorzy sugerują wyraźnie potrzebę, ba!, konieczność, podejmownia dalszych tematów, rozwijania zasygnalizowanych problemów. Spośród pytań, jakie na marginesie omawianych tomów można postawić wymieniałbym i takie: Jak zmieniały się formy opieki nad niemowlętami i dziećmi - do niedawna była to wyłączna domena kobiet (tutaj, jako szczegółowy poruszyć należałoby problemy porodów) . Czy, w jakim stopniu i pod wpływem czego dochodziło do zmian w sposobach prowadzenia gospodarstwa domowego? Jaka była rola reklamy w definiowaniu nowej pozycji, nowej roli kobiet w rodzinie w X X w.? Ogromnie ważna wydaje się także kwestia przemocy, brutalności, tych najciem­ niejszych stron życia rodzinnego, o których z takim talentem i sukcesem pisała w USA Linda Gordon (1988). Jest to także istotne wobec, funkcjonującego przecież i kultywowanego w Polsce, stereotypu kobiety otaczanej szczególnym szacunkiem przez mężczyzn, o czym wspomina np. Bianka Pietrow-Ennker, („KiE", t. 1, s. 13-15). O brutalności i gwałcie pisze jedynie Edward Pietraszek („KiE", t. 1, s. 158). Wykorzystując akta kryminalne, sądowe, archiwalia instytucji charytatywnych, autobiografie, Elizabeth Pleck (1987) pytała w odnie­ sieniu do Ameryki, jakie były prawne i instytucjonalne reakcje na przestępstwa dokonywne w rodzinach, na fizyczne, moralne, seksualne znęcanie się nad kobietami i dziećmi. Czy pomiędzy wiekiem XVII a współczesnością malała brutalność, bezwzględność i okrucieństwo w stosunkach rodzinnych? Jej konstatacje mogły być zaskakujące. Rzadkie przypadki dokonywania mordów w rodzinach w kolonialnej Ameryce stawały się częstsze w X I X w., a jeszcze powszechniejsze w wieku XX. U nas o podobnych problemach pisała Elżbieta Kaczyńska, wciąż jednak ogromnie wiele pozostaje do zrobienia, zwłaszcza, jeśli chcieć przyjrzeć się sytuacji i przemianom we wszystkich zaborach. 5 5 Prace takie istnieją w historiografiach innych krajów. Wspomnieć warto nie dokończoną książkę tragicznie zmarłej Catherine M . Scholten na temat połogów w Ameryce lat 1650-1856 (Scholten 1985), w której autorka dostrzegała wyraźny związek pomiędzy zmianami w trak­ towaniu połogów i w położnictwie, a nowymi koncepcjami na temat wychowywania dzieci i pozycji kobiety w społeczeństwie; inne nowsze opracowania: Ladd-Taylor 1988; Lewis, Lockridge 1988. �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Znacznie więcej też można by powiedzieć na temat konfliktów międzypokoleniowych. Na opis czekają problemy przestrzeni: miejsc spotkań, „sfer", „pól" kontaktów pomiędzy kobietami, odmiennych wszak niż miej­ sca spotkań mężczyzn. Na ile da się je scharakteryzować, zanalizować? Istnieją oczywiście pewne prace (np. fenomen „salonu warszawskiego" po­ siada obszerną literaturę, a wspomina o tym Maria Wierzbicka, „KiE", t. 1) i wielka w tym również zasługa historyków literatury. Równie ważne i istot­ ne byłyby jednak rozważania na temat rozrywek, zabaw, sposobów spędza­ nia wolnego czasu przez dziewczęta i kobiety z różnych środowisk. Po­ wracając do uwag początkowych - warto w przyszłości pomyśleć o wyraź­ nym zderzeniu światów mężczyzn i kobiet tak, by pisząc o obu grupach wykazać ponownie i udowodnić zasadność „wprowadzania" kobiet do hi­ storii. Narazie jednak zainspirowane przez A. Żarnowska i A. Szwarca gru­ py badaczy wykonały pracę ogromnie istotną, a nasza wiedza na temat procesów modernizacji na ziemiach polskich została istotnie wzbogacona. Adam Walaszek LITERATURA A r i e s Ph. 1960 L'enfant et la vie familiale sous l ancien regime, Paris (wydanie angielskie Cen­ turies of Childhood: A Social History of Family Life, New York 1962; wydanie niemieckie Die Geschichte der Kindheit, München 1978). B a x a n d a l l R., G o r d o n L . , R e v e r b y S., [eds.] 1976 Introduction, [w:] America's Working Women, New York. B e l l i n g h a m B. 1988 The History of Childhood Since the "Invention of Childhood": Some Issues in the Eighties, "Journal of Family History", Vol. 13, no 2, s. 347-358. de M a u s e L . [ed.] 1988 The history of Childhood. The Untold Story of Child Abuse, New York. G a b a c c i a D. 1991 Immigrant Women: Nowhere at Home?, "Journal of American Ethnic History, Vol. 10, no 4, s. 61^87. 1992 Comment, "Journal of American Ethnic History", Vol. 11, no 4, s. 47-53. Gordon L. 1988 Heroes of Their Own Lives. The Politics and History of Family Violence, Boston 188O-1960, New York. H a w e s J . M . , H i n e r N . Ray, [eds.] 1985 American Childhood: A Research Guide and Historical Handbook, Westport. H i n e r N.R. 1978 The Child in American Historiography: Accomplishments and Prospect, "The Psychohistory Review" vol. 7, 1978, no 1, s. 13-23. H i n e r N . R . , H a w e s J . M . , [eds.] 1985 Introduction, [w:] Growing Up in America. Children in Historical Perspective, Urbana-Chicago, s. X I I - X X V . L a d d - T a y l o r M. 1988 Grannies' and 'Spinsters': Midwife Education under the Sheppard-Towner Act, "Journal of Social History" Vol. 22, no 2, s. 255-275. �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Lewis J., Lockridge K . A . 1988 'Sally Has Been Sick': Pregnancy and Family Limitations Among Virginia Gentry Women, 1780-1830, "Journal of Social History", Vol. 22, no 1, s. 5-19. Pleck E . 1987 Domestic Tyranny: The Making of Social Policy Against Family Violence from Colonial Times to the Present, New York. Plessix Grey du F . 1988 Sisterhood in the Small Zone, "The New York Times Book Review", 30X1988, cyt. za: Sydney Stahl Weinberg, The Treatment of Women in Immigration Hi­ story: A Call For Change, "Journal of American Ethnic History", 11(1992), no 4. Scholten C M . 1985 Childbearing in American Society, 1650-1856, New York. W a l a s z e k A. 1993 Amerykańska historiografia poświęcona dzieciom i dzieciństwu w Stanach Zjed­ noczonych od czasów kolonialnych do Wielkiego Kryzysu Ekonomicznego, „Kwar­ talnik Historyczny", nr 2, s. 55-75. Elżbieta Mazur, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa 1921-1939. Mate­ rialne warunki bytu robotników i inteligencji, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1993, ss. 175, fot. 15, rys. 47, tab. X I , wykresów 13 Celem, który postawiła sobie autorka tej interesującej, pod pewnymi względami nowatorskiej pracy, jest przedstawienie warunków mieszkanio­ wych i życia codziennego robotników i inteligencji, mieszkańców między­ wojennej Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, która w dziedzinie roz­ wiązań architektonicznych, a zwłaszcza szerokiego i z rozmachem realizowa­ nego programu społecznego, była wówczas wzorem dla wielu innych przed­ sięwzięć tego rodzaju. Szeroki oddźwięk WSM-owskiego eksperymentu i mimo pewnych niepowodzeń w realizacji, dość powszechne jego naślado­ wanie przez spółdzielnie mieszkaniowe w całej Polsce, pozwala widzieć w tej książce opracowanie, którego ustalenia i wnioski odnoszą się nie tylko do dwu warszawskich osiedli mieszkaniowych - na Żoliborzu i na Rakowcu. Autorka - historyk kultury materialnej - świadomie nie zajmuje się teoretycznymi i ideologicznymi założeniami twórców koncepcji osiedli robo­ tniczych. Interesuje ją przede wszystkim materialny efekt ich pracy, „co­ dzienna egzystencja lokatorów, nie w pełni świadomych uczestników tego żoliborskiego eksperymentu." W obszernym „Wstępie", oprócz celu i podstawowych założeń pracy omawia autorka wykorzystaną literaturę (opracowania historyczne, prace poświęcone architekturze i urbanistyce, opracowania z dziedziny etnografii i socjologii) oraz źródła. W szerokim wachlarzu wykorzystanych w pracy źródeł, stosunkowo niewielką pozycję zajmują materiały rękopiśmienne (większe znaczenie miało dla autorki jedynie opracowanie wyników ankiety przeprowadzonej wśród mieszkańców żoliborskiego osiedla WSM). Istotną rolę natomiast odegrały źródła drukowane, zwłaszcza zaś obszerne, coroczne sprawozdnia WSM �262 RECENZJE I OMÓWIENIA z lat 1926-1938. Dość szeroko wykorzystane zostały ówczesne opracowania teoretyków ruchu spółdzielczego i propagatorów nowoczesnego rozwiązania kwestii mieszkań robotniczych - J. Strzeleckiego, T. Toeplitza, A. Próchni­ ka, St. Tołwińskiego i in. Autorka wykorzystała również ich drukowane wspomnienia i część prac publicystycznych. Osobną grupę stanowią tzw. dokumenty życia społecznego: afisze, programy, ulotki, cenniki, książeczki członkowskie itp. E. Mazur przeprowadziła również szeroko zakrojoną kwerendę w prasie, obejmującą 11 tytułów (m.in. „Zdrowie", „Tygodnik Ilustrowany", „Prze­ gląd Techniczny", „Ekonomista" i in.), a zasadnicza część pracy oparta jest na informacjach z takich czasopism jak: „Życie WSM", „Dom, Osiedle, Mieszkanie" czy „Robotniczy Przegląd Gospodarczy". Pewnym novum w warsztacie naukowym historyka jest korzystanie przez autorkę, choć - jak się wydaje - jeszcze dość nieśmiało i w niezbyt dużym zakresie, ze źródeł wywołanych: 25 wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM. Do zagad­ nienia tego zresztą wrócę jeszcze nieco dalej. Istotną rolę w badaniach E. Mazur odegrały źródła ikonograficzne (część z nich jest reprodukowana w pracy), odwołuje się również autorka do źródeł materialnych - zachowa­ nych (oprócz I kolonii) osiedli WSM. Pierwszy rozdział pracy poświęcony jest warszawskiemu budownictwu dla robotników w drugiej połowie X I X i na początku X X wieku. Jak podkreśla autorka - wiele inicjatyw i poczynań tego okresu stanowiło wzo­ rzec i źródło inspiracji dla przyszłych twórców WSM i bez ich omówienia praca byłaby niepełna. Dodać trzeba, że ten krótki zarys historii budowni­ ctwa dla robotników w Warszawie, który powinien stać się zaczątkiem osobnego opracowania, należy do najbardziej interesujących fragmentów książki, choć chciałoby się np. dowiedzieć nieco więcej o warszawskim budownictwie przyfabrycznym. Jest to zresztą - co stwierdza sama autorka - problem bardzo mało opracowany. Następne trzy rozdziały mówią o twórcach WSM i mieszkańcach WSM-owskich osiedli na Żoliborzu i na Rakowcu (rozdział I), architekturze, budownictwie i funkcjonowaniu tych osiedli mieszkaniowych (rozdział III) oraz życiu mieszkańców WSM (rozdział IV). Twórcom WSM, grupie lewicowych przeważnie działaczy o spółdzielczym rodowodzie, poświęca autorka kilkanaście stron drugiego rozdziału. W dalszej jego części za­ tytułowanej „Mieszkańcy osiedli żoliborskiego i rakowieckiego WSM", autorka pokazuje jak ówczesna sytuacja ekonomiczna modyfikowała pier­ wotne założenia twórców WSM co do składu socjalnego osiedli. Kolonie te - zaplanowane jako robotnicze, stawały się z czasem (zwłaszcza w latach wielkiego kryzysu), za wyjątkiem niewielkiego osiedla na Rakowcu, osied­ lami inteligenckimi. Rozdział trzeci jest historią niełatwego powstawnia dziewięciu kolonii WSM na Żoliborzu i osiedla na Rakowcu. Zawiera wiadomości o architek­ turze wznoszonych w poszczególnych koloniach budynków, ilości i wielkości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 mieszkań, ich wyposażeniu, sprawach związanych zfinansowaniembudowy, jej organizacją, itp. Został on podzielny przez autorkę na dwie części. W pierwszej pisze o wnętrzach i wyposażeniu mieszkań WSM w latach 1928-1939, w drugiej o „życiu w przestrzeni osiedlowej". Omawiając pro­ blematykę wnętrz i wyposażenia mieszkań autorka starała się ukazać cały kompleks zagadnień, które musieli rozwiązać twórcy WSM, a więc możliwie jak najbardziej funkcjonalne rozplanowanie wnętrza mieszkań i ich wy­ posażenie w elementy stałe (szafy, szafki, spiżarki, stoły, pawlacze, itp.) nie zapominając jednocześnie, że komorne w tych mieszkaniach musi zostać na poziomie dostępnym dla robotników (później zaś, najczęściej dla mniej zarabiających inteligentów). Projektowano również wyposażenie wnętrz mieszkań w meble, ozdoby i przedmioty codziennego użytku. Następnie opierając się na materiałach z wywiadów z dawnymi mieszkańcami WSM, autorka starała się skonfrontować, jak wyglądała zapamiętana przez in­ formatorów rzeczywistość w porównaniu z planami i projektami twórców WSM-owskich osiedli. W drugiej części rozdziału noszącej tytuł „Życie w przestrzeni osiedlowej", E. Mazur pisze o kolonijnej infrastrukturze oraz działalności związanych z WSM stowarzyszeń i organizacji: pralni i kąpieliskach, sklepach i usługach, utrzymywaniu porządku w koloniach. Wiele miejsca poświęca Stowarzyszeniu Pomocy Wzajemnej Lokatorów „Szklane Domy" i jego rozległej działalności kulturalnej oraz licznym klubom i kółkom współpracującym z tym stowarzyszeniem. Obszernie omówiona została działalność Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci i sprawy oświaty w osiedlach WSM. W krótkim „Zakończeniu" raz jeszcze przypomina autorka, że „wstępne teoretyczne założenia twórców idei wzorowego osiedla dla robotników zwe­ ryfikowało życie" (s. 153). Zapewnienie rodzinom najniżej uposażonym zakładanego w programach twórców WSM standardu mieszkaniowego oka­ zało się w tamtych czasach niemożliwe. Plany spółdzielni musiały ulec istot­ nym modyfikacjom, czego szczególnym przykładem jest robotnicze osiedle na Rakowcu. Realizowano natomiast dość konsekwetnie program socjalno-oświatowy i kulturalny, który w poważnym stopniu wpływał na życie codzienne mieszkańców WSM. Jednocześnie autorka podkreśla, że właśnie odtworzenie owej codzienności okazało się najtrudniejsze. „Wynikało to przede wszystkim - stwierdza dalej - ze specyfiki źródeł, które przedstawiały raczej poglądy i osiągnięcia twórców, a nie odbiorców, a także naturalnej i zrozumiałej idealizacji obrazu życia w osiedlach międzywojennej WSM, który zachował się w pamięci moich respondentów oraz autorów innych relacji i wspomnień" (s. 153). Dziś, z perspektywy lat, mimo wspomnianych już wcześniej trudności i niepowodzeń WSM-owski eksperyment jest oceniany ze wszech miar pozytywnie. Wróćmy jednak do wcześniejszego stwierdzenia autorki, iż najtrudniejsze w jej pracy okazało się „odtwarzanie codzienności" WSM-owskich kolonii �264 RECENZJE I OMÓWIENIA sprzed kilkudziesięciu lat, a wynikało to przede wszystkim ze specyfiki źródeł. Podstawowymi zaś źródłami w rozdziale o życiu codziennym WSM - najciekawszym i chyba najważniejszym w całej pracy są doroczne sprawo­ zdania WSM i WSM-owska prasa. Trudno określić jaki był w tym rozdziale udział materiałów pochodzących z wywiadów z mieszkańcami WSM. Przy­ puszczam jednak, że stosunkowo niewielki. Na relacjach ustnych oparty jest jedynie fragment tekstu opisujący wyposażenie WSM-owskich mieszkań oraz zasadnicze różnice w umeblowaniu mieszkań inteligenckich i robot­ niczych (s. 110-125). Szkoda, że tylko tyle. Nie znam wprawdzie zakresu tematycznego tych 25 przeprowadzonych przez autorkę wywiadów, sądzę jednak, że można z nich było zaczerpnąć znacznie więcej wiadomości nasy­ cając bardziej realiami ów obraz WSM-owskiej codzienności. Daje tu jednak znać o sobie tak częsta wśród historyków nieufność do źródeł wywołanych, wątpliwości co do ich wiarygodności, w przypadku jednak większej ilości wywiadów i możliwości weryfikacji przy pomocy innych źródeł - zupełnie nieuzasadnione. Pierwsze kroki w kierunku przełamywania tych uprzedzeń zostały jednak zrobione i jest to zasługa autorki. Andrzej Woźniak Irena Turnau, European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 1994, ss. 204, 58 il. Praca Ireny Turnau na temat europejskiej odzieży roboczej jest kolejną obszerną monografią przygotowaną przez autorkę w stosunkowo krótkim czasie. Autorka poświęciła wiele lat pracy problematyce odzieży i tekstyliów, toteż w swoim naukowym dorobku ma sporo cennych publikacji nie tylko w formie artykułów w różnych specjalistycznych czasopismach w kraju i za granicą, ale przede wszystkim w postaci prac zwartych, wydanych zarówno w języku polskim, jak angielskim. Są one szczególnie cenne i to z wielu powodów. Podejmują bowiem tematykę nader skromnie uwzględnianą przez polskich badaczy, tym samym więc wzbogacają nasz dorobek naukowy i wiedzę, poszerzając je znacznie o wartości poznawcze. Jako historyk, Autorka wykorzystuje w szerokim zakresie materiały archiwalne różnych specjalistycznych jednostek w kraju i za granicą, nadto zbiory muzealne i ikonografię o szerokim przekroju czasowym, nie mówiąc o literaturze polskiej i obcej, której bogaty zestaw podaje zawsze w bibliografii i przy­ pisach do swoich tekstów. Warto dodać, że źródła te wzbogaca nowymi materiałami i stale aktualizowanym wieloaspektowym spojrzeniem, którego zakres poszerza nadto dzięki uczestnictwu w międzynarodowych i krajo­ wych konferencjach, czego wyraz daje następnie w sprawozdaniach i omó­ wieniach, opublikowanych m.in. w „Etnografii Polskiej",, „Ludzie", „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej". �RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Książka na temat europejskiej odzieży roboczej od XIV do X V I I I w., jak większość prac zwartych Autorki, jest jedyną w swoim rodzaju jeśli chodzi 0 polską literaturę przedmiotu. Obrany temat nikle bowiem przewija się w różnorodnych opracowaniach dotyczących odzieży i stroju, a już zupełnie brak jakiejkolwiek monografii z tego zakresu. Odzież i stroje stanowią swoisty dział zainteresowań etnografów, historyków sztuki, kostiumologów, teatrologów, historyków czy historyków kultury materialnej, częściej jednak zwracają oni uwagę na ich stronę plastyczną, dekoracyjną, dzieje, modę, formę, częściowo także na funkcję, motywację obyczajową, formy archaicz­ ne i specyfikę regionalną, przy czym niebagatelny dział stanowią opracowa­ nia dotyczące historii strojów warstw elitarnych. Tymczasem odzież ludzi pracy i to różnych zawodów ginie na tym tle i we wszelkich opisach jest raczej pomijana. Barwniej przedstawia się ona w ikonografii, ale że zajmuje 1 tutaj marginalne miejsce - obraz jedności, tj. podobieństw, bądź różnorod­ ności i wielości odmian, zależnie od uprawianego zawodu staje się mało czytelny i bliżej nieokreślony. Praca Ireny Turnau wydaje się tym cenniejsza, iż w kolejnych rozdziałach uwzględnia: odzież codzienną wieśniaków, rze­ mieślników i kupców, ludzi uprawiających niebezpieczne zawody, odzież inteligencji pracującej zawodowo, np. intelektualistów, nauczycieli i schola­ rów, medyków, prawników, poza tym ubiór służących wedle hierarchii służby, osobno liberie jako znak zależności od określonych, wysoko po­ stawionych chlebodawców oraz cedowane przez nich części ubrania, stroje żebraków, komików i kuglarzy. Wartość takiego ujęcia podnosi jeszcze fakt, że ukazano odzież ludzi tych środowisk występującą w różnych krajach Europy. Istnieje więc możliwość porównania oraz szerszego spojrzenia na poziom ich kultury w ciągu czterech stuleci, poza tym - uchwycenia procesu wzajemnego oddziaływania prowadzącego do pewnej unifikaqi, czy przy­ czyn powstawania odrębności i swoistej specyfiki. Na tym tle rysuje się też pytanie, na ile ludzkie ciało, jego budowa i antropologiczne cechy wpływają na kształtowanie się form odzieży odpowiednio do wykonywanej pracy czy zajęcia. Stosownie do zaleceń kościoła katolickiego i innych wspólnot chrze­ ścijańskich, nagie ciało człowieka winno być okryte. Kościół jednak nie wnikał w sposoby i środki wykorzystywane do tego celu, aczkolwiek na podstawie ubioru, jego wyglądu i schludności ukształtowała się poprzez wieki opinia, że można z tego wnosić o charakterze człowieka i o tym, czym się zajmuje. Stąd przysłowie: ,jak cię widzą, tak cię piszą", świadczące równocześnie, że ubiór pozwalał wyraźnie odróżniać biednych od bogatych, przedstawicieli plebsu od dobrze urodzonych, elegantów od ludzi nie dbają­ cych o swój wygląd. Okazuje się, że nawet europejska literatura dotycząca odzieży i strojów zajmowała się dotąd szerzej problematyką sposobu ubierania się i wyglądem ludzi pracy. Brak też monograficznych opracowań na ten temat, zarówno odnośnie do poszczególnych krajów, jak też na tle szerszym, europejskim. Wyjątek stanowią publikacje angielskie, wśród których znajduje się praca �266 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Cunningtona i С. Lucas'a omawiająca odzież ludzi pracy w Anglii od X I w., do 1914 r. W Anglii ukazały się nadto prace dotyczące odzieży służby od wieków średnich do 1900 r. (P. Cunnington) i odzieży codziennej w latach 1650-1900 (E. Ewing). Autorzy w innych krajach uwzględniali odzież ludzi niektórych zawodów jedynie w opracowaniach tym zawodom poświęconych, np. służbie, górnikom, hutnikom, żeglarzom, rzemieślnikom. Oprócz tego na ludzi pracy, zwłaszcza wieśniaków, zwraca uwagę literatura dotycząca kultury średniowiecza. Zagadnienie odzieży jest w niej najczęściej tylko jednym z wielu innych przejawów codziennego życia. Tym niemniej warto zwrócić uwagę, że ubiorowi tej grupy ludności w czasach śred­ niowiecznych i nowożytnych poświęcono najwięcej miejsca. Autorka w ob­ szernej bibliografii wymienia tylko niektóre opracowania, np. dotyczące Słowenii (A. Bas), Francji (M. Closson, P. Mone, F. Piponnier, B. Muchenbled), Rosji, Litwy, Mołdawii (pod red. M.G. Rabinowicza). Do tych nielicznych można by dodać jeszcze W. Rósener'a, Peasants in the Middle Ages (Chicago, 1992) T. Tolley'a, /7 libro delie ore (Regio Emilia, 1993) czy J. Markova, Slovensky ludový odev v minulosti. Materiály к dějinám slovenského oděvu (Bratislava, 1955). Okazuje się, że dopiero rozwój kapitalizmu w X I X w. przyniósł faktycz­ ną unifikację odzieży zarówno na wsi, jak i w miastach, a czasy współczesne i masowa produkcja konfekcji zaczęła zacierać różnice w wyglądzie ludzi pracy, niezależnie od uprawianego zawodu. Coraz częściej też zaczęły poja­ wiać się w związku z przepisami dotyczącymi ochrony i bezpieczeństwa pracy racjonalnie wypracowane modele odzieży roboczej i ochronnej, co w minionych wiekach tylko częściowo miało rację bytu i zaznaczało się przede wszystkim w odzieży osób pracujących w trudnych i niebezpiecznych zawodach. Na zakończenie warto dodać, że omawiana książka wzbogacona została na ogół mało znanymi ilustracjami, które unaoczniają i dokumentują poruszaną w niej problematykę. Barbara Bazielich „Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich", z. I I , 1992, (Warszawa), ss. 72, fot. 13, Towarzystwo Gruzińsko-Polskie „Zwyczajowo już, w kontaktach Gruzinów i Polaków obecna jest wza­ jemna przyjaźń i niezwykła życzliwość, wielki sentyment jednego narodu do drugiego" - pisze jeden z autorów, Albin Głowacki z Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, przedstawiając losy uchodźców polskich w Gruzji w czasie I I wojny światowej. Wybitną postacią w historii obu naszych narodów jest jezuita Juda Tadeusz Krusiński (1675-1757), polski misjonarz w Persji, który dzięki wybitnym talentom dyplomatycznym i znajomości języków stał się ważną �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 postacią na dworze perskim. Napisał i opublikował po łacinie historię Persji, a także Gruzji, której część znajdowała się w tym czasie pod perskim panowaniem. To z jego dzieł Europa czerpała w tym czasie wiedzę o Persji i Zakaukaziu. „Pro Georgia" zamieszcza fragment rozdziału jego pracy Trágica veríeníis belli Persici, pt. De Georgianis - czyli O Gruzinach: „Co się tyczy upodobań tego ludu, z powodu krzepkości ciała i skłonności natury stworzony do sztuki wojennej. Poza tym do kształcenia intelektu czy ducha. Jeśli przytrafiłoby się, co się czasem zdarza, wykształcenie równe pięknu ciała, trzeba ich zaliczyć do najszlachetniejszych narodów". Barwną historię życia Krusińskiego przedstawił w „Pro Georgii" Dawid Kolbaja - Gruzin z Zugdidi, który na Uniwersytecie Warszawskim przygotowuje pracę dok­ torską o tym uczonym i jest jednocześnie spiritus movens redakqi periodyku. O Gruzinach w XIX-wiecznej Warszawie pisze prof. dr. Andrzej Woź­ niak z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Okazuje się, że generał-gubernator Warszawy w latach 1897-1901, gruziński książę Aleksander Bagration-Imerretyński nie najgorzej zapisał się w pamięci warszawskiego ludu, gdyż m.in. wyjednał u cara zgodę na postawienie pomnika Mickiewi­ cza na Krakowskim Przedmieściu. Gruzinów można było wówczas spotkać w Warszawie nie tylko w roli carskich oficerów. W latach trzydziestych przebywali tu zesłańcy polityczni z Gruzji, m.in. książę Giorgi Eristawi, późniejszy tłumacz Mickiewicza na gruziński. W latach dziewięćdziesiątych studenci-Gruzini na Uniwersytecie Warszawskim (wówczas rosyjskim) zało­ żyli tajną organizację - Ligę Wyzwolenia Gruzji i zostali aresztowani. W In­ stytucie Weterynaryjnym w Warszawie studiował Noe Żordania - późniejszy premier niepodległej Republiki Gruzińskiej. Zagadnienie niepodległości Gruzji w stosunkach międzynarodowych 1918-1921 przedstawia prof. Wojciech Materski z Instytutu Studiów Poli­ tycznych PAN. Opisuje wytrwałe starania gruzińskich polityków o uznanie niepodległości Gruzji przez państwa zachodnie, które jednakże uważały kwestię gruzińską za wewnętrzną sprawę Rosji, a gdy zmieniły zdanie - woj­ ska bolszewickie wkraczały już do Tbilisi. O działalności Konsulatu Generalnego RP w Tbilisi w okresie między­ wojennym oraz o wizytach na Zakaukaziu dwu posłów polskich w Moskwie, pisze prof. Marek Mądzik z UMSC. Upadek niepodległej Gruzji w 1921 roku był przyczyną, dla której w Polsce znalazło się liczne grono emigrantów, w tym - wielu wyższych oficerów. Ich wspomnienia w „Pro Georgii" są kolejnym świadectwem, iż Polska stała się dla nich drugą ojczyzną. Wszyscy bowiem Gruzini-oficerowie kontraktowi brali udział w obronie Polski w 1939 roku, mimo iż część gruzińskiej emigracji na Zachodzie wybrała opcję niemiecką. Przypomniana została postać majora Artemiego Aroniszydze, jednego z dowódców obrony Warszawy. Pomnik „1939" na ul. Grójeckiej stoi na miejscu barykady jego batalionu. Aroniszydze był później komendantem Obwodu Piotrków Trybunalski A K i po wojnie więźniem UB. Wspomnienia swoje zamieszcza �268 RECENZJE I OMÓWIENIA Jerzy Tumaniszwili, który jako oficer walczył podczas wojny na ORP „Bu­ rza" i niszczycielu „Piorun". Wydawane w międzywojennej Warszawie przez Sergo Kuruliszwili cza­ sopismo „Głos Wschodu" oraz zainicjowany przez jego brata Jana periodyk „Wschód i Polska", poświęcające wiele miejsca problematyce kaukaskiej i idei prometejskiej, omawia artykuł Andrzeja Woźniaka. „Pro Georgia" przedrukowuje też opublikowany w 1938 roku krótki esej Gruzja XII stulecia. Autor, major Dymitr Szalikaszwili, kwatermistrz I Pułku Szwoleżerów - to ojciec generała Johna Shalikaszwili, głównodowo­ dzącego sił NATO w Europie. Dziś w Towarzystwie Gruzińsko-Polskim spotyka się osoby o tych sa­ mych nazwiskach, co w przedwojennym Klubie Gruzińsko-Polskim. Obecna działalność Towarzystwa, omawiana na łamach „Pro Georgia", to organizo­ wanie uroczystości w rocznicę niepodległości Gruzji (26 maja 1918) oraz praca nad inwentaryzacją grobów gruzińskich na polskich cmentarzach. Towarzystwo zamawia również msze żałobne w kościele prawosławnym na Woli w intencji ofiar wojny w Gruzji i wysyła pomoc humanitarną dla uchodźców. W przygotowaniu jest trzeci numer „Pro Georgia". Urszula Doroszewska „Zeszyty Łużyckie", nr 1-8; 1990-1994 „Zeszyty Łużyckie" są jedynym pismem sorabistycznym wychodzącym poza granicami Łużyc. Wydawcą jest Koło Zainteresowań Kulturą Łu­ życzan przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym oraz Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pismo wychodzi od 1990 r. Dotychczas wyszło 8 numerów, jeden jest gotowy do druku, dwa są w przy­ gotowaniu. Na łamach „ZŁ" sporo miejsca poświęca się szeroko pojętej etnografii, a więc ogólnej charakterystyce folkloru łużyckiego (I), istotom nadprzyro­ dzonym (I), szczególnie południcom (II) w folklorze łużyckim na tle porów­ nawczym, mitowi o Krabacie w porównaniu z kaszubskim mitem o Remusie (II) , inspirującej roli tego mitu w literaturze i sztuce łużyckiej (VIII), śląskim i łużyckim legendom o królu węży (IV). Opisuje się zwyczaje ludowe zwią­ zane z narodzinami, ślubem i pogrzebem (III), całoroczne obrzędy kościelne (III) , stroje ludowe (III), tradycyjne potrawy (III). Poruszana jest recepcja łużyckiego folkloru w Polsce (IV) i polskiego na Łużycach (IV), historia muzyki łużyckiej (III) i jej dzisiejszy stan (VIII) oraz polskie wątki melo­ dyczne w łużyckich pieśniach (IV). Przedstawione są przysłowia łużyckie w konfrontacji z niemieckimi i częściowo polskimi (VIII). Zarysowana jest historia łużyckiego teatru (II), kina (III) oraz sztuk plastycznych (I). �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 Pewna liczba artykułów porusza ogólne i szczegółowe problemy literatury łużyckiej: wychowawczą rolę piśmiennictwa (IV) i rolę poezji w utrwalaniu tożsamości narodowej (VI), religijną twórczość J. Barta-Ćisinskiego (II), przekłady autorów tego pisarza na polski (IV) i Mickiewicza na łużycki (IV), patriotyzm J. Skali (III), pamiętnikarstwo lat powojennych (II), wątki polskie w łużyckiej prozie powojennej (V). Językoznawczy charakter mają następujące artykuły: o nazwach etnicz­ nych mieszkańców Łużyc (I), dzisiejszej sytuaqi językowej na Łużycach (I), wkładzie polskich językoznawców w rozwój sorabistyki (II), rozwoju łużyc­ kiego słownictwa (II), roli Biblii w kształtowaniu się łużyckiego języka literackiego (II), udziału w tym procesie takich pisarzy jak M . Frencel (VII) oraz J.B. Fryco (VII), łużyckiego słownictwa dialektalnego z zakresu uprawy lnu (III) i hodowli zwierząt (III) na tle porównawczym. Zasygnalizowana jest wszechstronna walka Łużyczan o język ojczysty w aspekcie historycz­ nym (VI) i odbicie jej w łużyckiej poezji (VIII). Z zakresu historii ukazały się artykuły o sprawie łużyckiej na paryskiej konferenqi w 1919 г. (II), pierw­ szych łużyckich organizacjach społeczno-kulturalnych i naukowych (III), działalności J.A. Smolera (III), o czasopiśmiennictwie łużyckim (III), kul­ turotwórczej roli protestantyzmu (III) i powstaniu wspólnoty katolickiej (III), następnie o dawnym pograniczu polsko-dolnołużyckim (V), kultywo­ waniu dawnych tradycji na tzw. Łużycach Wschodnich w obrębie Polski (V), późniejszej kolonizacji łużyckiej na prawym brzegu Nysy i jej ewentualnym pozostałościom (V), o sytuacji Łużyc w okresie I I I Rzeszy, w latach 1945-1947 i u schyłku NRD(VI). Przedstawiona jest historia Domowiny (VI) , instytutów naukowych: w Budziszynie (VI) i w Lipsku (VI), wreszcie historia flagi łużyckiej na tle porównawczym (VIII). W „ZŁ" porusza się tematy mające walor demograficzny i socjologiczny, a mianowicie: ekologiczne uwarunkowania życia kulturalnego i społecznego na Łużycach (II), dzisiejszy status Łużyczan w Niemczech i szanse ich rozwoju (VI), relaqe łużycko-niemieckie (VI), dwujęzyczność i dwukulturowość Łużyczan (VIII), fenomen łużyckiej rodziny (VIII), historia łużyckiej emigraqi (VIII), otoczona powszechnym kultem postać A. Andrickiego (VII) . Zamieszczane są też prace z zakresu krajoznawstwa Łużyc (VII), historii Budziszyna (VII), rozwoju i znaczenia przemysłu na Łużycach (VII). Szczególnie mocno podkreślane są kontakty polsko-łużyckie: nakreślono sylwetki przyjaciół Łużyc (W. Szewczyk IV, W. Kochański IV) oraz Polski (S. Nawka IV, A. Nawka IV, M . Hornik VIII), przedstawiono prołużyckie organizacje (IV, VIII), wojenne spotkania Polaków z Łużyczanami (VII). Złożony do druku „ZŁ" IX poświęcony jest sorabistyce w Wiedniu i Paryżu, współpracy filmowców łużyckich i słowackich, przekładom z lite­ ratury łużyckiej na polski, paralelom rozwojowym Łużyczan i innych mniej­ szości narodowych świata: Kaszubów, Fryzów, Drzewian Połabskich, Ajnów, Walijczyków. „ZŁ" X i X I zajmą się starszą historią Łużyc (m.in. artykuły o łużyckich żonach Piastów i Przemyślidów, o wojnach husyckich �270 RECENZJE I OMÓWIENIA na Łużycach, o roli zgromadzenia cystersów w kształtowaniu materialnej i duchowej kultury Łużyc, o wojnie napoleońskiej na Łużycach i jej reper­ kusjach literackich, o historii procesji i pielgrzymek łużyckich) a również historią najnowszą: okresem Republiki Weimarskiej, czasami wojny (wspo­ mnienia dowódców i uczestników walk na terenie Łużyc), pierwszymi latami po wojnie. Niektóre z prac publikują dotąd nieznane materiały archiwalne. „ZŁ" X I I będzie mieć prawdopodobnie charakter językoznawczy. Przewi­ dziane są artykuły o języku prasy łużyckiej, o nazwach bóstw łużyckich i nazwach miesięcy na tle porównawczym, o siedemnastowiecznym i współ­ czesnym tłumaczeniu Psałterza, o znaczeniach słowa lubość („miłość") u ro­ mantyków łużyckich i in. „ZŁ" X I I I chcielibyśmy poświęcić Janowi Skali w 50-tą rocznicę śmierci. Każdy numer zawiera przekłady z łużyckiej poezji i prozy (tak współ­ czesnej, jak dawnej), recenzje nowości wydawniczych, kronikę kulturalno-naukową. „Zeszyty Łużyckie" można otrzymać za zaliczeniem pocztowym. Adres: mgr Zdzisław Kłos, sekretarz redakcji „Zeszytów Łużyckich", Instytut Filo­ logii Słowiańskiej UW, 02-678 Warszawa, Szturmowa 3, tel. 472171. Cena 30000 zł. Komplet „ZŁ" znajduje się w większości bibliotek naukowych. Sprzedaż również w księgarni im. B. Prusa, Warszawa, Krakowskie Przed­ mieście 7 oraz Ośrodku Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych, Pa­ łac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa. Bylibyśmy wdzięczni za współpracę autorską. Ewa Siatkowska �COMMUNICATING EXPERIENCE 13-16 June 1996 IX I N T E R N A T I O N A L ORAL HISTORY CONFERENCE CALL FOR PAPERS The international oral history conferences are meeting-places for researchers who utilize and analyse oral sources - interviews, life-stories, and oral traditions. Oral history is a method which today is used and recognized in many different disciplines all over the world. Communicating Experience is the general theme of the IX International Oral History Conference at Goteborg University, Sweden, 13-16 June 1996. How is human experience communicated? How is it transformed into permanent knowledge? The question embodies not only the means but also the hindrances for it. How can the communication of experience be utilized as a research methodology? What is the interplay between hegemonic strategies and popular resistance? Whose experiences become recognized and transmitted over generations? How come so much human knowledge is made tacit? We look forward to papers that analyse communication of experience not only through language but also through other means, such as stereotypes, both of "us" and "the others". We also anticipate papers regarding the disruption of communication, due to differences in class, gender and generation. We invite you to send proposals for papers on the theme "Communicating Experience" before 1. February 1995 to the address below. Apart from the title, your name and address, we want an outline of the contents of your paper. The form of the proposal is one page, not more. We shall arrange a special video section, according to demand. The main language is English. French and Spanish are the other two official languages of the international oral history conferences but will reach a more limited audience. During March 1995 we shall send out information about accepted proposals for papers together with a preliminary programme., including practical details. We strive to keep the costs down! We need your complete paper, of ten tofifteenpages, not later than 1 December 1995. Please, respond to our call for papers, also by distributing it to others and through sending us addresses to departments/people you think we should contact. Welcome to "Communicating Experience" in Goteborg 13-16 June 1996. Your sincerely Sven В EK Birgitta Skarin Frykman Secretariat: Department of Ethnology, University of Goteborg. Vástra Hamngatan 3, S-411 17 Goteborg, Sweden. Tel: +4631 7731971, Fax: +4631 138030. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są tylko na okresy kwartalne. Cena prenumeraty krajowej na 1994 r. wynosi 100.000 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. 3. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę: do 20.11 - na I kwartał roku następnego, do 20.02 - na I I kwartał, do 20.05 - na I I I kwartał, do 20.08 - na IV kwartał. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0f68d8c73363901e23a4831f8cd426b.pdf 7cbcf636023d942e533638f8e6de24c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1434 Title A name given to the resource Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.187-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH CZĘŚĆ I I Pierwszą część artykułu poświęciłam problematyce znaczenia różnych form współzawodnictw występujących przede wszystkim w kontekście obrzędów przejścia (a niekiedy także w innych sytuaqach granicznych). Skoncentrowałam się zwłaszcza na udziale zawodów w akcie symbolicznego ustanawiania, przekraczania, niwelowania granic oraz re-kreaqi życia w momentach przełomu (np. poprzez zachowania symbolizujące powrót do prapoczątku lub/i do czasu twórczych przodków) a także - przywracania homeostazy w warunkach zagrożenia w wymiarze jednostkowym, społecznym i kosmicznym (Kabzińska-Stawarz 1993). Symboliczne znaczenie współzawodnictw, ich udział w procesie komunikaqi to - moim zdaniem - m.in. jeden z zasadniczych powodów, dla którego obecność tego typu zachowań w kontekście obrzędowym jest celowa i pożądana. Inną, nie mniej ważną przyczyną organizaqi zawodów w przełomo­ wych momentach życia człowieka, Natury i poszczególnych społeczności jest ich związek z magią. Zagadnienie to omawiam w prezentowanej tu, I I części artykułu . Podobnie jak w części I - z uwagi na obszar moich zainteresowań - posiłkuję się głównie przykładami z terenu Azji. Wydaje się jednak, że magiczna funkcja współzawodnictw jest zjawiskiem uniwersalnym. 1 C E L E O R G A N I Z A C J I WSPÓŁZAWODNICTW Jak zauważył, cytowany już w I części artykułu J. Huizinga, ingerencja w bieg natury może zostać osiągnięta za pośrednictwem różnego rodzaju współzawodnictw. „Wygranie walki wpływa [bowiem] jako takie na bieg 1 W związku z niespodziewaną koniecznością zmniejszenia objętości tego rocznika „Etno­ grafii Polskiej" pierwotna wersja artykułu została znacznie okrojona. Ograniczam się tu właściwie do prezentacji pewnych tez. Sygnalizowane zagadnienie zostanie natomiast omówio­ ne szerzej w przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Sport w kulturach ludów Azji. Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych". �188 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydarzeń. Każde zwycięstwo uprzytamnia, tj. urzeczywistnia dla zwycięzcy triumf mocy dobrych nad złymi i powodzenie grupy, która wywalczyła zwycięstwo" (Huizinga 1985, s. 87-88). Tezę tę potwierdzają informacje 0 celach organizacji zawodów, podane przez różnych badaczy ludów Azji. Na magiczną funkcję rytualnych walk organizowanych w przełomowych okresach roku zwracał np. uwagę Granet podkreślając, że od zawodów rozgrywanych w poszczególnych porach roku zależy całoroczna pomyślność, a przede wszystkim - dojrzewanie roślin i obfite plony (Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351). Wiadomo też пр., że w starożytnych Indiach organizowano walki nie uzbrojonych ludzi z bykami, by zapewnić urodzaj (Basham 1973, s. 257). Także wyścigi koni ciągnących rydwany miały wpłynąć na wzrost płodności ziemi (Stutley 1977, s. 173). Podobnie np. zabajkalscy staroob­ rzędowcy urządzali wyścigi koni przed tzw. maslenicą, by stymulować roz­ kwit przyrody, płodność ziemi i zwiększyć przychówek zwierząt (Bolonev 1978, s. 113). Czukcze biegali, strzelali z łuku, grali w piłkę,urządzali zapasy 1 in. wierząc, że przyniesie im to powodzenie w łowach (Žornickaja 1975, s. 36). Japońskim zapasom sumo przypisywano natomiast wpływ na wzrost zbóż. Zawody odbywały się podczas święta pięciu ziaren (Culin 1958, s. 36-37; na wiarę w magiczną moc zapasów, ich udział w pobudzaniu wzrostu i przydawaniu szczęścia wskazuje też m. in. Osterloff 1976, s. 143). Koreańczycy wierzyli, że walki gigantycznych figur smoków organizowane w 15 dniu Nowego Roku, który był repetycją noworocznego święta, zapew­ nią płodny rok (Im Tong-Gwon 1975, s. 84). Wierzono też, że noworoczne zawody w przeciąganiu liny zapobiegną chorobom i jednocześnie zapewnią urodzaj (Kalendarnye obyčai... 1988, s. 113-116). U Singalów w organizowa­ nych na początku roku zawodach polegających na przeciąganiu liny, uczest­ niczyły dwie drużyny. Jedna z nich reprezentowała boginię Pattini, a druga -jej małżonka. Pożądane było zwycięstwo grupy bogini, miało ono bowiem chronić przed epidemią czarnej ospy (Krasnodembskaja 1982, s. 158). Chiń­ czycy przypisywali magiczną moc wyścigom „smoczych łodzi". Oczekiwano, że zapewnią one wzrost ryżu i obfite plony (Aijmer 1964). W kulturze chińskiej smok, którego kształt nadawano łodziom, jest symbolem deszczu, żywiołu wodnego, a także drogi, przemiany. Według Tum Li-Ch'ena, wyścigi łodzi organizowano pierwotnie, aby skłonić smoki do walki w po­ wietrzu, co z kolei miało wywołać deszcz (Tum Li-Ch'en 1965, s. 43). U starożytnych Hetytów fechtunek dwoma rodzajami broni służył stymulaq i i regeneracji witalnych sił kosmosu w krytycznych momentach życia jednostki i grupy, tj. przede wszystkim wiosną i jesienią (Ardzinba 1982, s. 80; patrz też np. Heesterman 1957, s. 133, 156). Ożywienie płodnych sił Natury miały też zapewnić popularne w Azji Centralnej noworoczne walki wielbłądów, baranów oraz kogutów (Bičurin 1950, t. 1, s. I l l ; Simakov 1984, s. 103; Suchareva 1958, s. 124; Snesarev 1969, s. 316 i in.). W połu­ dniowym Tadżykistanie np. organizowano walki koni, baranów, zapasy oraz „walki o kozła", by wywołać deszcz (Karmyševa 1987, s. 241; badaczka �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 189 tłumaczy przy tym związek wspomianych zawodów z płodnością, odwołując się do ludowych wierzeń, w których jest mowa o obecności kobył wraz ze źrebakami na dnie źródeł wód ). Według Simakowa natomiast, „walka o kozła" jest zachowaniem miłym bogu i ma znaczenie sakralne. Wpływa też na pomyślność rodziny. Powodzenia mogła też oczekiwać osoba, która podarowała kozła pragnącym urządzić zawody młodzieńcom. Było to jedno­ cześnie sposobem wyrażenia podzięki najwyższym siłom za okazaną przez nie przychylność (Simakow 1984, s. 147). Zdaniem Simakowa również, istnieje podobieństwo między walkami zwierząt i - występującymi np. u Kirgizów - zawodami, podczas których dwaj łysi zawodnicy bodli się głowami do momentu ucieczki jednego z nich z pola walki lub pojawienia się krwi na jego głowie. Organizacja obydwu form współzawodnictw miała ten sam cel: pobudzenie twórczych mocy Natury (Simakov 1984, s. 103-104; patrz też пр.: Suchareva 1976, s. 50). Spektakularnym zachowaniem występującym u wielu ludów Azji w prze­ łomowych momentach cyklu rocznego jest huśtanie się na huśtawkach. Przybierało ono niekiedy formę zawodów, polegających na rozbujaniu huś­ tawki możliwie najwyżej i uderzaniu nogami w pień drzewa na jak najwięk­ szej wysokości. Tej znanej dziś powszechnie zabawie przypisywano w prze­ szłości ważną funkcję pozaludyczną. W wierzeniach wedyjskich np. huśtaw­ ka zwana „okrętem wiodącym do Nieba" występuje jako łącznik między różnymi poziomami kosmosu (patrz пр.: Eliade 1988, s. 119-120). Koreań­ czycy wierzyli, że huśtanie się podczas upalnego lata zapewni chłód i od­ pędzi moskity (Im Tong-Gwon 1975, s. 87). Najczęściej jednak huśtaniu się na huśtawkach przypisywano rolę magicznego bodźca dla rozwijającej się z początkiem roku Natury. Hindusi пр., jak pisze Auboyer (1968, s. 133) wierzyli, że „im wyżej wznosiła się łódka huśtawki, tym lepiej miały rosnąć młode pędy i piękniej zapowiadały się zbiory" (patrz też: Stutley 1977, s. 173). W innym miejscu Auboyer wspomina o huśtawce jako symbolu życiodajnej wody, spadającej z nieba pod postacią deszczu i być może asocjowanej z tęczą - widzialnym łącznikiem między niebiosami i ziemią (Auboyer 1955, s. 134). Według niektórych autorów, huśtanie się na huśtaw­ ce jest symbolem płodności, stosunku seksualnego (patrz пр.: Ismailova 1984, s. 183; Lobačeva 1986, s. 12; Muhiddinov 1973, s. 103 i in.). Zasadniczy wpływ na ożywienie, pobudzenie Natury ma sam ruch, będą­ cy naturalną cechą zawodów. Stanowi on zarazem zauważalną i symbolicz­ ną opozycję bezruchu, śmiertelnej martwoty . Badacze podkreślają przy tym 2 3 2 Por. też np. hinduskie wierzenia o koniu, który powstał z wody i identyfikowaniu go z chmurą deszczową (Stutley 1977, s. 23-24). Por. np. tezę sformułowaną przez W. Sedláka o pierwotnym rozkołysaniu próżni o zero­ wych drganiach, tj. elektromagnetyczności w spokoju, przez światło do stanu ożywienia, co dało początek życiu. Jak pisze Sedlak: „próżnia jest wszystkim potencjalnie, gdyż nie mogłaby inaczej być początkiem Wszechświata. Jako absolutny bezruch jest przyczyną wszelkiej dyna­ miki. Jako niematerialna - rodzi masę" (Sedlak 1986, s. 13, 20). 3 �190 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ szczególnie znaczenie ruchu okrężnego (i wyścigów „po okręgu") w genero­ waniu siły, stymulowaniu energii i życiodajnych mocy ziemi oraz samych zawodników (patrz пр.: Heesterman 1957, s. 156; Stutley 1977, s. 319). Chciałabym zwrócić uwagę, iż w niektórych przypadkach współzawodnictw przejście od fazy bezruchu do ruchu jest wyraźnie sygnalizowane. W sumo np. sama walka przebiega błyskawicznie. Przygotowanie do niej trwa jednak długo (15-45 minut). Jak podaje Tokarski (1989, s. 103) „celem owych czynności wstępnych jest «nastrojenie się», tak fizyczne jak psychiczne. Sumatori zbliżają się do siebie, sypią wokół sól w celu samooczyszczenia, potem zaś polewają barki wodą i wykonują coś na kształt dziwacznego ptasiego tańca, przenosząc ciężar ciała z jednej nogi na drugą. Potem od­ wracają się tyłem do siebie i zamierają w nieruchomej «medytacji», czekając na muga (por. chińskie wu-mien) «nie myśl» [...] Gdy nadejdzie właściwy moment, zamierają w bezruchu wyczekując sprzyjającej chwili. I nagle dwie nieruchome góry mięśni spadają na siebie z szybkością błyskawicy. Jak ichneumon skacze znienacka do gardła kobry po serii specyficznych od­ dechów, znajdując jedyny, właściwy moment, tak po kilku sekundach znie­ ruchomienia jedna z gór mięsa z hukiem pada na ziemię bezwolna, opętana przez «to» właśnie." Zdaniem Tokarskiego, „podkreślony tu silnie moment bojowego transu, owo [...] opętanie przez bezosobowe to, stanowi o różnicy filozofii sportu europejskiego i mistyki sportowej sumo" (tamże, s. 103). Na uwagę zasługuje również fakt organizacji zawodów w sytuacjach granicznych, w momencie przejścia, oczekiwania na zmianę, otwarcia nowego etapu. W wierzeniach ludowych moment ten wiąże się przeważnie z przybyciem na Ziemię jej boskiego, duchowego władcy, ożywieniem martwej/śpiącej Natury i początkiem cyklu wegetacyjnego. Materiały etno-historyczne świadczą o organizacji różnych form współ­ zawodnictw dla walki z groźnymi mocami. Turkmeni np. na przełomie starego i nowego roku skakali przez ogień, by uwolnić się od wszelkich chorób i nieszczęść {Narody Srednej Azii... 1963, s. 118). Na Sumatrze, m.in. podczas ceremonii pogrzebowych, urządzano walki kogutów. Wierzono, iż mogą one wskrzeszać umarłych i zapewniają ochronę przed groźnymi du­ chami (szerzej na ten temat patrz пр.: Ga jek 1934, s. 27, 155). Pasterze mongolscy podczas składania dorocznych ofiar na owoo strzelali z łuku, żeby - jak mówili - „wygnać zło związane z ziemią". Z tej samej okazji Buriaci organizowali zapasy, wyścigi i zawody łucznicze, by „pokonać złe duchy i [zarazem] oddać cześć duchom lokalnym" (Šagdaron, Očirov 1909, s. 473). Ochronie przed dymi mocami służyły także walki baranów. Zwierzę­ ta te bowiem, jak pisze np. Diemidow, mają siłę, której boją się demony (Demidov 1962, s. 188). Zapaśnicy sumo odpędzali natomiast złe duchy, sypiąc na arenę sól (Wroczyński 1985, s. 73; por. też informacje o użyciu soli przez sumatori podane przez Tokarskiego). Zdaniem pasterzy mongolskich пр., szczególną rolę w magii pełni koń. To właśnie dzięki niemu zostało pokonane zło. Informacja ta wskazuje �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 191 Rye. 1. Konne polo Wg: Diem 1941, s. 227 zarazem pośrednio na jeden z celów organizacji wyścigów, które mogły występować w roli magicznego środka zwalczającego złe moce, nieustannie zagrażające egzystencji człowieka (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 93-102). Podobną funkcję pełniły też w Indiach wyścigi koni ciągnących rydwany. Zwierzęta błagano, by odstraszyły wilki, złe duchy i wszelkie nieszczęścia (Stutley 1977, s. 319; dodam tu, że w wie­ rzeniach hinduskich koń występuje m.in. jako symbol Słońca, płodności, a zarazem - mocy i wojny; tamże, s. 23-24). O roli konia w magicznej walce ze złem mówią także np. słowa chińskiej pieśni pt. „Potężne konie". Jedna z jej zwrotek głosi: „wywieziono do rydwanami, zdeptano wszel­ kie złe siły, nie ma już żadnego plugastwa" (Lesková 1974, s. 17). Badaczka informuje także o organizowanej na przełomie roku oraz w końcu wiosny ceremonii wyganiania zła, która miała zapobiec chorobom, nieszczęściom i działaniu złych duchów. Oprócz zachowań typowych dla tego rodzaju ceremonii, takich jak: krzyki, bicie w bębny, obchodzenie wiosek z zapa­ lonymi latarniami itp., organizowano wówczas wyścigi rydwanów ciągnio­ nych przez konie. W najstarszych wierzeniach Azji koń występuje jako symbol płodności, mocy, męskiej siły yang, я także wojny, jest również asocjowany ze Słońcem (patrz пр.: Campbell 1968, s. 208; van Gulik 1935; Stutley 1977, s. 23-25, 319). O związku konia z płodnością i jego roli w pobudzaniu życiodajnych sił Natury świadczą też np. pośrednio wypowiedzi pasterzy mongolskich, �192 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ określające cele organizacji wyścigów tych zwierząt. Jak wynika z moich badań, zawody urządzano m.in., „by bylo dobrze ludziom i zwierzętom", by zapewnić obfitość deszczu, liczebny wzrost stad, narodziny jak największej liczby dzieci itp. (o celach organizacji wyścigów i innych form współzawod­ nictw u Mongołów pisałam już szerzej w swoich pracach; patrz przede wszystkim: Kabzińska-Stawarz 199la). Jako symbol Buddy, sily i szczęścia występuje koń w wierzeniach lamajskich. Informacje podane przez Rericha wskazują przy tym również na udział konia w magii ochronnej. Gdy bowiem - j a k pisze Rerich (1980, s. 70) - narodowi zagrażało nieszczęście, lamowie wchodzili na najwyższą górę i wymawiając zaklęcia rozrzucali papierowie konie. Posyłali też symboliczne konie ludziom, którzy obawiali się, że spotka ich coś złego. W wielu przypadkach o magicznej funkcji zawodów możemy wniosko­ wać pośrednio. Istotny jest tu, moim zdaniem, m.in. charakter używanych podczas nich „rekwizytów", a także - informacje o znaczeniu kontekstu, w którym występuje określona forma współzawodnictw. (Przyjmuję, oczywi­ ście, iż istnieje zasadnicza jedność generalnych celów i znaczenia poszczegól­ nych zachowań występujących w tym samym kontekście). Jeśli więc np. wiadomo, że Tadżycy grali w konne polo na zakończenie siedmiodniowego święta uwd, które poprzedzało przejście na letnie pastwiska i - jak pisze Andrejew - było związane z magią ochronną, mającą ustrzec owce przed napadem wilków lub innych drapieżników (Andreev 1953, s. 115-116), to możemy - jak sądzę - hipotetycznie założyć, że temu samemu celowi służyły wspomniane zawody. Innym przykładem informacji, która może być pod­ stawą do pośredniego wnioskowania o znaczeniu współzawodnictw, jest podana przez Urazmową wzmianka o zawodach organizowanych podczas rolniczego „święta pługa", sabantuj, takich jak: wyścigi w workach lub z trzymaną w ustach łyżką, na której leży jajko, biegi, których uczestnicy mają związane nogi, i in. (Urazmova 1977, s. 94). Z dalszych informacji podanych przez autorkę wynika, że obchody święta miały zapewnić przy­ chylność duchów płodności i dobry urodzaj w nowym roku. Można więc - jak sądzę - przyjąć, że podobnym celom służyły organizowane wów­ czas zawody. Również zamieszczona przez Agajewa (Agaev 1985, s. 168) informacja o noworocznych skokach przez ogień w Azerbejdżanie, podczas których zawodnicy trzymali w rękach gliniane czarki z ziarnem (pokonani oddawali je zwycięzcy) pozwala wnioskować o prawdopodobnym związku tego typu zachowań z magią płodności, urodzaju. Skoki przez ogień były np. ulubioną rozrywką młodych mężczyzn pod­ czas święta Holi. Jak informuje Stevenson (1971, s. 285) - zawodnicy „demonstrowali [wówczas] swoją młodzieńczą siłę". Wyjaśnienie to, moim zdaniem, nie ukazuje w pełni znaczenia zawodów, przede wszystkim zaś nie uwzględnia ich aspektu magicznego. Stevenson pisze wprawdzie, że ogień palony podczas święta Holi ma właściwości lecznicze (ogrzaną na nim sól podaje się zwierzętom, by uchronić je przed chorobami), uważa się go też �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 193 za źródło życia, samo święto zaś związane jest z płodnością - nie idzie jednak dalej, by wykorzystać te informacje dla wyjaśnienia celów wspom­ nianych zawodów. Tymczasem, jak wiadomo z innych źródeł, Hindusi wierzyli, że popiół ognisk, przez które skakano podczas święta Holi, ma moc magiczną (Stutley 1977, s. 114). O udziale zawodów w magii płodności można także - jak sądzę - wnio­ skować na podstawie informacji o zachowaniach zapaśników, które polegały na demonstrowaniu określonych ruchów byka lub ptaka, o „tańcu lwa", poprzedzającym zawody wu shu czy kung-fu, „ptasim tańcu" lub „sumo wron" zapaśników japońskich, gdzie walczący naśladują kroki, okrzyki i ruchy tych ptaków. (W I części artykułu przedstawiłam tezę, iż zachowania te mogą również symbolizować powrót do początku, do czasów mocarnych i twórczych przodków, komunikując zarazem o sytuacji granicznej). W wie­ rzeniach wielu ludów Azji byk występuje w roli męskiego praprzodka. Uważany jest jednocześnie za źródło płodności, mocy i energii (patrz пр.: Eliade 1993, s. 86-88; Humphrey 1974; Šarakšinova 1962, s. 133-134 i in.). W podobnej roli występują także ptaki. Według niektórych badaczy (np. M.J. Kuo) ptak - „niezależnie od tego, czy będzie to feniks, czy jaskółka" -jest symbolem męskości, męskiego członka (za: Chang 1976, s. 166-167). Podobnie jak w wielu innych przypadkach, nasuwa się tu jednak pytanie, w jakim stopniu związki tego typu są uświadamiane przez osoby reprezen­ tujące poszczególne społeczności. Badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich nie wykazały пр., by świadomie i bezpośrednio przypisywano ptakom, których ruchy przypominały zachowania zawodni­ ków, symbolikę męskiego początku i męskiej energii, płodności itp. Zdaniem Tokarskiego natomiast, wspomniane już „sumo wron" przypomina chińskie legendy o magicznych ptakach żyjących na Słońcu. Autor wskazuje także na rytualne korzenie sumo, które wywodzi się z obrzędów religijnych, urządza­ nych na cześć bóstw. Podobny cel miały same walki, które „odtwarzały zmagania bogów" (Tokarski 1989, s. 98-99). O związku zapasów z magiczną stymulaqa życia i płodności można - moim zdaniem - także hipotetycznie wnioskować na podstawie informacji o smaro­ waniu ciał oliwą przez zapaśników. Zwyczaj ten występował m.in. u ludów tureckich Azji Centralnej i Bliskiego Wschodu, w Indii i Tybecie. Według moich mongolskich informatorów natomiast - zabraniano zawodnikom mazania ciał tłuszczem, by nie ślizgały się (na zakaz ten zwraca też np. uwagę Grumm-Grzimajło 1926, s. 233). Jak wiadomo, dla wielu ludów Azji, m.in. mieszkań­ ców starożytnej Syrii i Palestyny, oliwa była źródłem życia i jego symbolem (patrz пр.: Moscati 1963, s. 157; przypomnijmy też ewangeliczną przypowieść o pannach roztropnych i niemądrych, które czekały na Oblubieńca, zapom­ niawszy o oliwie do lamp; Mt 25, 1-13). Być może także w różnych kulturach jej użycie przez zapaśników miało funkcje magiczne i znaczenie symboliczne. Za środek pobudzający płodne siły Natury, wyzwalający życiodajną energię i odmładzający świat, a zarazem zapewniający obfite zbiory, uważa �194 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 2. Scena z walk zapaśniczych w Japonii. Zapaśnicy witają publiczność „Raz, dwa, trzy", nr 14, z dn. 10.04.1938 r. się również powszechnie rytualne stosunki seksualne. W sytuacjach granicz­ nych np. przybierają one nierzadko postać orgii, rozpasania. Podobną rolę pełnią obsceniczne żarty, ekshibicjonistyczne gesty itp. (patrz пр.: Caillois 1973, s. 144, 149, 156; Kojiki 1986, s. 60, 82-83; por. też informacje o staro­ hinduskim rytuale zwanym asvamedha; Stutley 1977, s. 23-26). Czasami zachowania polegające na symulowaniu stosunków seksualnych występo­ wały również podczas zawodów. Na seksualną symbolikę współzawodnictw �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 195 zwraca np. uwagę Ardzinba (1982, s. 80), Granet (1973, s. 200-201) nato­ miast pisze o zawodach z udziałem mężczyzn i kobiet, polegających na zdzieraniu odzieży oraz o biegach nagich zawodników. Miały one „wspo­ móc odbudowę sił męskich w przyrodzie". Spektakularny przykład połącze­ nia zawodów z zachowaniami o charakterze seksualnym występuje m.in. u Kirgizów i Kazachów. Zawody nosiły nazwę „odwiązywanie wielbłąda", a organizowano je podczas ceremonii wypominków. Dokładny opis wspom­ nianych tu współzawodnictw podaje Simakow (1984, s. 119-121). Informa­ re zebrane przez tego badacza zasługują na uwagę m.in. ze względu na to, że wzmianki o zachowaniach zawodników, noszących charakter erotyczny należą w literaturze azjanistycznej do rzadkości. Główną bohaterką wspomnianych zawodów była kobieta, przy czym musiała to być mężatka mająca już dzieci [a więc mogąca udowodnić swą zdolność do dawania życia - dop. I.K-S]. Zawodniczka była niemal naga. Jej zadanie polegało na rozsupłaniu zawiązanego na wiele misternych węzłów sznura, za pomocą którego do wbitego w ziemię kołka przywiązany był wielbłąd. Na grzbiecie zwierzęcia znajdowały się wartościowe przed­ mioty, np. dywany, odzież, biżuteria i in. Kobieta - w pozycji „na czwo­ raka" - mocowała się z węzłami, co trwało najczęściej ok. 15-40 minut. Jeśli wykonała zadanie pomyślnie - zabierała wielbłąda oraz znajdujące się na nim przedmioty i wracała do jurty, gdzie mogła się ubrać. W innym wariancie zawodów wraz z kobietą występował również nagi mężczyzna. Kobieta nazywana była „kobyłą", mężczyznę zaś zwano „źrebakiem". Zadaniem kobiety było rozwiązanie sznura, mężczyzna zaś przeszkadzał jej w tym, naśladując jednocześnie seksualne zachowania zwierzęcia. Ko­ bieta broniła się przed jego atakami uderzeniami nóg, jak czynią to zwie­ rzęta. Jeżeli zdołała się obronić i odwiązała wielbłąda - otrzymywała go w nagrodę wraz ze znajdującymi się na jego grzbiecie przedmiotami. W przeciwnym wypadku - nagroda przypadała w udziale mężczyźnie. Jeżeli zawody kończyły się remisem - kobieta zabierała wielbłąda, a jej przeciwnik mógł wziąć ładunek. Od czasu do czasu zawodniczka zwracała się w stronę widzów i - wskazując na swe podbrzusze wyjaśniała, iż obnażanie się przed nimi nie jest niczym wstydliwym. Miejsce to bowiem dało życie wszystkim ludziom zamieszkującym Ziemię, w tym także bo­ haterom, takim jak Manas, Almambet, Szabdan i in. Według Simakowa, charakter zawodów, których uczestnicy naśladowali seksualne zachowania zwierząt, a zwłaszcza obecność w nich wielbłąda-samca, dowodzi związku tej formy współzawodnictw z totemizmem. Wnio­ sek ten nie jest jednak poparty przez autora żadnymi dowodami. Bardziej przekonujące, także z uwagi na daleko idące analogie w innych kulturach, wydaje się natomiast twierdzenie o magicznej funkcji zawodów, które mają sprzyjać rozmnażaniu bydła, wzrostowi traw oraz stymulować ludzką płod­ ność (Simakov 1984, s. 121-122; patrz też np. Snesarev 1969, s. 82, 90). Na uwagę zasługuje przy tym fakt, że wspomniane tu zawody występowały �196 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej podczas wypominków, a więc w momencie, w którym ich moc regeneracyjna była szczególnie pożądana nie tylko dla stymulacji płodności - j a k pisze Simakow (1984, s. 122) - lecz także dla przywrócenia równowagi i złagodzenia straty. Warto również zwrócić uwagę na charakterystyczną dla sytuacji przejścia czynność rozwiązywania węzłów. BROŃ, KTÓRA N I S Z C Z Y I T W O R Z Y W sytuacjach granicznych w roli magicznego oręża występują różne rodzaje broni. Pełnią one funkcje ochronne, a zarazem są elementem magii płodności. W Japonii пр., jak pisze Herrigel (1987, s. 28, 81) od najdawniej­ szych czasów łuk uważany był za środek walki z przeciwnikiem występują­ cym w ludzkiej lub duchowej postaci, przy czym istotą łucznictwa była również walka zawodnika z samym sobą. Z innych źródeł wiadomo, że każdy ostry przedmiot (np. strzała, włócznia lub miecz) przecinający okre­ ślone obiekty był tu symbolem gromu. Duch gromu zaś związany jest zwykle z kultami agrarnymi - płodnością, życiem (Kojiki 1986, s. 150; por. też uwagi Kagarowa o magicznym znaczeniu uderzania w powietrze - strzela­ nia, rzucania kijem, itp. - które niszczy złe duchy; Kagarov 1929, s. 157). U wielu ludów Azji występował zwyczaj polegający na zawieszaniu miniatu­ rowego łuku i strzał nad kołyską noworodka (chłopca). Według Potanina пр., miało to służyć „umocnieniu sił fizycznych dziecka" (Potanin 1883, s. 31). Nie wyklucza to - moim zdaniem - ochronnych funkcji wspomniane­ go zabiegu. Najczęściej strzelano z łuku podczas obrzędów przejścia. Popu­ larne jest strzelanie (także w formie zawodów) gdy rodzi się dziecko oraz w różnych fazach wesela. Koriacy i Czukcze np. strzelali z łuku „dla odegnania śmiercionośnych duchów" w trakcie ceremonii przekazywania ogni­ ska domowego pannie młodej. Ceremonia ta miała miejsce po przyjeździe kobiety do domu męża (Antropova 1971, s. 106). Powszechny jest zwyczaj strzelania w powietrze, gdy świta towarzysząca panu młodemu podjeżdża do domu panny młodej. W Afganistanie natomiast, po zakończeniu przygoto­ wań do wyjazdu do domu męża, krewni kobiety urządzali zawody z udzia­ łem drużbów pana młodego. Mężczyźni strzelali do kawałka szkła dopóki go nie rozbili. Jak pisze Rachimow, trafienie w szkło odbijające promienie słoneczne nie było łatwe. Ważniejsza wydaje mi się jednak podana przez niego informacja o tym, że młodzi małżonkowie mogli wyjechać dopiero wówczas, gdy któryś z zawodników trafił w cel (Rachimov 1983, s. 105). Potwierdza ona możliwość udziału zawodów w kreowaniu i sankcjonowaniu nowego porządku społecznego (zagadnienie to omówiłam bardziej szczegó­ łowo w I części artykułu). Zawody łucznicze towarzyszyły również obrzędom pogrzebowym. Według Piaseckiego пр., walki strzeleckie organizowane podczas tego typu obrzędów w Chinach, służyły uspokojeniu duchów zmarłych (Piaseckij 1880, s. 20-21). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH Ryc. 3. Łucznicy konni. Gruzja Wg: de Castelli 1976, ryc. 328 197 �198 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Strzelanie dla ochrony przed dymi duchami jest też elementem magii paster­ skiej. Przykładem może być m.in. czukocki zwyczaj witania głośnymi okrzy­ kami i wystrzałami zwierząt, które przyganiano na pastwiska w dniu święta jesiennego uboju. Jak podano w Narodach Sibiři (1956, s. 919) zachowania te miały odpędzić złe duchy. Wierzono ponadto, że strzelanie z łuku może zapewnić ochronę przed dymi mocami wędrowcom (patrz пр.: Ivanov 1955, s. 218). Znakomitym przykładem zachowań, u podstaw których leżą wierze­ nia w magiczną moc wystrzelonej z łuku strzały jest obchodzone przez wiele ludów Azji święto niedźwiedzia, a zwłaszcza - stanowiące jego punkt kul­ minacyjny - zabicie specjalnie hodowanego w tym celu zwierzęcia (jeg° mięso spożywa się następnie podczas rytualnej uczty, kości zaś grzebie z zachowaniem odpowiedniego ceremoniału). Podczas tego święta organizo­ wane są też różne rodzaje współzawodnictwa wyścigi psów i reniferów, skoki, podnoszenie ciężarów, fechtunek kijami, strzelanie z łuku, zapasy z niedźwiedziem i in. Według Zielienina пр., w zawodach, jakie odbywały się podczas święta niedźwiedzia można dostrzec analogię do dawnych uro­ czystości pogrzebowych. Ich organizacja motywowana była obawą przed zemstą zabitego zwierzęcia, które nie przestawało być groźne dla człowieka nawet po śmierci. Jednocześnie różnorodne zabiegi, np. wywieszanie głowy zwierzęcia na drzewie, miały zapewnić kontynuację jego rodu i ułatwić odrodzenie niedźwiedziej populacji (Zelenin 1929, s. 43, 52-53; 1934, s. 234; patrz też: Potapov 1928, s. 15-22 i in.) Przez niektórych badaczy strzelanie z łuku jest interpretowane jako spełnienie aktu seksualnego, zapładniającego (patrz пр.: Nikitina 1982, s. 205). Sama strzała zaś może symbolizować energię, moc, władzę itp. (patrz пр.: Changalov 1958, s. 397; 1959, s. 86; Culin 1958, s. XXX; Potapov 1934; Urai-Kehálmi 1974, s. 258-259; Vjatkina 1960, s. 229). Autorzy informujący o zawodach łuczniczych nie inter­ pretują ich jednak najczęściej w ten sposób. Wskazują wprawdzie na związek zawodów lub samego łuku i strzał z płodnością, mówią jednak wyłącznie o efekcie wspomnianego aktu, w oderwaniu od jego przyczyny sprawczej. Niektórzy badacze (m.in. Veselovskij 1921, s. 288) twierdzą natomiast, że nie ma podstaw, by np. uważać strzałę (będącą jednym z podstawowych in­ strumentów magii ochronnej) za element magii płodności). Jak pisze wspomniana już Nikitina, symbolem stosunku seksualnego jest nie tylko strzelanie z łuku, znaczenie to mają bowiem także obrzędowe zawody polegające na rzucaniu oszczepem (Nikitina 1982, s. 205). Wierzenia różnych ludów wskazują też na udział miecza w magicznym akcie prokreacji. Japońskie mity agrarne mówią пр. o jego roli w zapłodnieniu Ziemi (podobne funkcje pełni tu łuk i oszczep; Kojiki 1986, s. 36, przyp. 13 i 14). Mit nepalski natomiast opowiada o bohaterskim przodku, który - przeciąwszy mieczem skały - dał życie dolinie Katmandu (Aganina 1964, s. 32). Także wierzenia chińskie przypisują długiemu mieczowi Nieba moc spraw­ czą - kreację pięciu elementów (żywiołów) stanowiących podstawę wszel­ kiego istnienia. U wielu ludów miecz należał do podstawowych instrumen- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 tów magii. Używano go przede wszystkim w czasie ceremonii egzorcystycznych, mających na celu wygnanie złych duchów (patrz пр.: Abdalla 1989, s. 134; Šagdaron, Očirov 1909, s. 140, 173; Shah 1956, s. 165-167 i in.) Wiadomo też пр., że u górali gruzińskich pojedynki na miecze były ele­ mentem świąt religijnych, wesel, wypominków, uczt i innych uroczystości (Elasvili 1973, s. 277). Cytowany tu autor nie wyjaśnia jednak znaczenia zawodów występujących w tym kontekście. ŚMIERĆ Z A W O D N I K A - O F I A R A D L A N O W E G O ŻYCIA W I części artykułu omówiłam m.in. różne sposoby zachowania zawod­ ników symbolizujące śmierć i narodziny. Odtwarzając akt pierwotnej kreacji miały one jednocześnie pobudzić płodne siły Natury do życia, nadzielić je energią. Zdarzały się jednak również przypadki celowego uśmiercania lub okaleczania zawodników. Śmierć ich była pożądana i oczekiwana. Zdaniem Okładnikowa i Zaporożskiej пр., śmierć zawodnika biorącego udział w za­ wodach organizowanych podczas obrzędów pogrzebowych miała chronić żywych przed działaniem złych duchów. Umożliwiała także zmarłemu bez­ pieczne przejście do krainy przodków (Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 105). Według niektórych autorów, różne formy zawodów występowały pierwotnie właśnie w kontekście obrzędów pogrzebowych (por. np. informa­ cje o genezie zapasów i walk gladiatorów - Grant 1980, s. 11, 17-19, 79, o początku walk bokserskich - Galkovskij 1916, s. 192, wyścigów koni - Bolonev 1978, s. 113; Simakov 1984, s. 196 i in.) Wiadomo też пр., że walki zapaśników stanowiły element rytuałów kremacyjnych, jakim podda­ wano władców hetyckich (Puhuel 1988, s. 26-27). W dawnych Chinach zaś strzelano z łuku podczas ceremonii ku czci przodków (Wasiliew 1974, s. 88). Z tej samej okazji średniowieczni Mongołowie organizowali wyścigi koni, zapasy i zawody strzelców. Według Wiktorowej, były one przede wszystkim sprawdzianem siły i męstwa zawodników (Viktorova 1980, s. 62). Moim zdaniem jednak, wyjaśnienie to jest niewystarczające. Nie uwzględnia bo­ wiem magiczno-symbolicznego aspektu współzawodnictw. O celowym oka­ leczaniu lub uśmiercaniu zawodników informuje np. Tołstow. Podaje on, że w średniowiecznej Ferganie na początku każdego roku walczyli ze sobą reprezentanci władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w przeciwnika kamieniami i cegłami, aż w końcu jeden z zawodników padał martwy. Z wyników walki wróżono jednocześnie, jaki będzie nadchodzący rok (Tolstov 1948, s. 282-285). Nikitina pisze natomiast, że w niektórych rejonach Korei w 16 dniu 1 miesiąca księżycowego mieszkańcy wioski, stojąc naprzeciw siebie na obu brzegach ruczaju, rzucali kamieniami aż do zwycięstwa, tj. do powalenia jednego z uczestników zawodów na ziemię tak, by nie mógł się podnieść. Według Nikitiny, ten rodzaj walk znany był w Korei od 2000 lat. Organizowano je podczas święta Nowego Roku. �200 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Zawody miały pobudzić do życia płodne siły Natury. Dzięki nim również władca, który niegdyś uczestniczył w walkach osobiście, gromadził siły nie­ zbędne dla jego funkcjonowania w ciągu roku (Nikitina 1982, s. 80-81). Inny przykład podaje Tokarski. Pisze on mianowicie, że indyjskie święta ascetów gromadziły ekspertów staczających prawdziwą bitwę w imię bogów, „śmierć mając za jedyną nagrodę" (Tokarski 1989, s. 100). Śmiercią jednego lub obojga uczestników kończyły się też np. pojedynki na kopie organizowa­ ne przez Kirgizów podczas obrzędów wypominkowych (Džumagulov 1959, s. 89). O walce na śmierć i życie podczas zawodów o narzeczoną informuje też np. Graczewa (Gračeva 1988, s. 59). Także Walichanow pisząc o wal­ kach tresowanych baranów na arenach Buchary, Chiwy i Kokandu podaje, że trwały one tak długo, aż jedno ze zwierząt padło z roztrzaskaną głową (Valichanow 1985, t. 3, s. 326). Uwagę zwracają również powtarzające się w wielu opisach „walk o kozła" informacje, wskazujące na celowe uśmier­ canie zwierzęcia przed rozpoczęciem zawodów. Obcinano mu głowę i części nóg (poniżej kolan). Wyrywano też np. nogi żywemu zwierzęciu w trakcie walki. Tadżycy z doliny Chuf zaś przywiązywali kamień do nóg kozła, by uniemożliwić mu ucieczkę. Simakow podaje natomiast, że u niektórych grup Kirgizów manapskich i afgańskich (zamieszkujących Pamir) obiektem walki był nie kozioł lecz żywy człowiek, którego wybierano najczęściej spośród jeńców wojennych (Simakov 1984, s. 148). Badacze podkreślają wyjątkową brutalność zawodników uczestniczących w „walce o kozła". Stwierdzają ponadto, że w trakcie walki niejednokrotnie dochodziło do okaleczenia koni, a także dosiadających ich jeźdźców. Groźne wypadki stały się jednak powodem, dla którego w jakimś momencie zrezygnowano z organizacji zawodów. U Tadżyków np. zaprzestano urządzać „walki o kozła" po wypa­ dku, jaki wydarzył się podczas zawodów, kiedy to jeden z jeźdźców najechał na drugiego, po czym został kopnięty przez jego konia tak, że stracił oko i ledwie uszedł z życiem (Andreev 1953, s. 139; por. też informacje o za­ stąpieniu kamieni przez proszek lub wypieki cukiernicze, podane przez Stevensona w opisie zachowań uczestników święta Holi. Młodzi mężczyźni, mieszkańcy tej samej wioski, rzucali wówczas kamieniami uczestnicząc w „niby-wojnie". Zawodnicy mieli odtwarzać legendarną historię o złym demonie Hiranyakasipu i jego pobożnym synu zwanym Prahlada. Jak po­ dają przekazy, zachowanie syna drażniło ojca, który próbował różnych sposobów, by go zniszczyć. Kiedy wszystkie okazały się zawodne - poprosił o pomoc swą siostrę-czarownicę. Młodość chłopca okazała się jednak potężniejsza bronią i czarownica zginęła. Jej śmierć - jak pisze Stevenson - celebruje się podczas święta HolT\ Stevenson 1971, s. 280-281, 287; z cza­ sem zamiast kamieni zaczęto używać bardziej łagodnych środków. Praw­ dopodobnie pełniły one podobną funkcję magiczną jak kamienie). Jak podaje Simakow, jeszcze w połowie X I X w. Kirgizi podczas pojedyn­ ków jeźdźców konnych na piki używali broni bojowej zakończonej ostrym, metalowym grotem. Określone reguły zawodów dopuszczały przy tym bez- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 201 karne zabicie przeciwnika. Jeśli jednak zabójstwo nastąpiło w sposób nie­ zgodny z przepisami - wówczas zabójca musiał ponieść karę, oddając [prawdopodobnie rodzinie zabitego - I.K-S] 100 lub więcej koni. Często jednak kara była o wiele mniejsza i wynosiła łącznie 9 sztuk bydła oraz wielbłądów. Zdarzało się też, że odstępowano od jej ściągania. Według Simakowa, tak nieznaczne kary lub nieegzekwowanie ich w określonych przypadkach można wytłumaczyć tym, że aż do początku X X w. Kirgizi nie uważali pojedynków na piki za zawody sportowe. Był to natomiast rodzaj walki wojennej, niejako z natury rzeczy dopuszczającej śmierć uczest­ ników (Simakov 1984, s. 56) . We wszystkich wspomnianych tu przypadkach zabójstwo zawodników ma charakter rytualny. Jego celem jest re-kreacja życia, pobudzenie wital­ nych sił Natury itp. Warto przy tym przypomnieć uwagę Bettelheima, iż krew występująca jako efekt obrzędowych okaleczeń kojarzona jest naj­ częściej z pozorami niszczenia życia, gdy tymczasem jest wręcz przeciwnie. Mamy bowiem do czynienia z chęcią stwarzania życia, z działaniem ze wszech miar konstruktywnym (Bettelheim 1989). Zawodnicy (zarówno ludzie, jak i zwierzęta), którzy giną podczas zawodów pełnią zarazem funk­ cję ofiary. Jak w przypadku każdej ofiary, ich śmierć lub okaleczenie (de­ monstracja krwi) służy określonym celom. Najogólniej mówiąc, ma to zape­ wnić pomyślność reprezentowanej przez nich grupie. Szerzej o związkach zawodów z ofiarą piszę w przygotowywanej obecnie do druku monografii (por. też przeprowadzoną przeze mnie analizę mitu o łuczniku, który zapo­ biegł kosmicznej katastrofie, płacąc jednak za to cenę życia; Kabzińska-Stawarz 1993, s. 149-151). 4 WSPÓŁZAWODNICTWA J A K O D A R Badania, jakie przeprowadziłam wśród pasterzy mongolskich wykazały m.in., że jednym z celów zawodów była demonstracja najlepszych zawod­ ników: szybkonogich koni, celnych strzelców i silnych zapaśników, a także - rozweselenie gospodarzy Natury i wszelkich sił, od których w znacznym stopniu zależała egzystencja człowieka. Organizując zawody Mongołowie wierzyli, że cała Natura cieszy się wraz z ludźmi. Oczekiwali jednak na rewanż za ten szczególny dar, jakim są zawody. Spodziewali się m.in, że 4 Simakow wywodzi genezę obrzędowych pojedynków na piki (podobnie jak wielu innych form współzawodnictw) z „wojennej przeszłości" Kirgizów. Jego zdaniem, czynności wykony­ wane obecnie podczas zawodów służyły pierwotnie treningowi wojowników. Miały przygoto­ wać ich np. do podnoszenia z ziemi szabli wytrąconej z ręki przez przeciwnika, chowania się pod brzuchem konia przed ciosem piki lub strzałą itp. O „wojennej genezie" pojedynku świadczą ponadto: sposób władania piką, rodzaj odzieży noszonej przez zawodnika, obecność sekundantów, rytuał (zwłaszcza gra na instrumentach muzycznych podczas zawodów) i in. (Simakov 1984, s. 47-59). �202 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 4. Zapasy. Narodowy sport Japonii „Raz, dwa, trzy", nr 48, z dn. 27.XI.1934 r. gospodarze Natury zapewnią pasterzom dobre warunki wypasu stad, co z kolei wpłynie na wzrost liczby hodowanych zwierząt i powszechny do­ statek. Wierzyli też пр., że kamienne usypisko owoo, w zamian za urządzane dla niego zawody - zapobiegnie suszy oraz chorobom zwierząt. Zależności między zawodami (w tym przypadku - wyścigami koni) dobrym samopo­ czuciem Natury i pomyślnością pasterzy trafnie ujął jeden z informatorów, mieszkaniec ajmaku wschodniogobijskiego, mówiąc: „Wyścigi organizowa­ no po owoo tachich, aby ucieszyć całą otaczającą nas przyrodę. Jeżeli przy­ roda będzie zadowolona, to pasterzom też będzie dobrze. Będzie wiele bydła, bogactwo. Istnieje związek między przyrodą i człowiekiem" . W wielu pracach spotykamy wzmianki o rozweselaniu bóstw, duchów itp. mocy, od których przychylności człowiek uzależniał swą egzystencję. Badacze nie zwracają jednak najczęściej uwagi na ów aspekt rewanżu, wielokierunkowości działań. Tak więc wiadomo m. in., że rozweseleniu bóstw służyły walki rozgrywane podczas święta początku wiosny u starożytnych Hetytów 5 5 Mężczyzna, lat 69; materiały autorki. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Za­ kładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii P A N (dalej: A Z E I A E ) w Warszawie, nr 262. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 203 (Ardzinba 1982, s. 80). Jeźdźcy tuwińscy pogwizdywali cicho przed wyścigiem, aby - jak pisze Sambuu (1978, s. 33) - rozweselić konie. Z moich badań wynika, że Mongołowie wiązali grzywy koniom wyścigowym, by poprawić ich nastrój. Dżumagułow zaś podaje, że Kazachowie urządzali wypominki, aby sprawić radość duchowi zmarłego. Mówili także, że „tym bardziej będzie on zadowolony, im więcej będzie wypominków" (Džumagulov 1959, s. 89). Tybetańczycy wierzyli, że bogowie uczestniczyli wraz z ludźmi w zawodach oratorskich, śmiejąc się razem ze wszystkimi (Stein 1959, s. 441). Wierzono też powszechnie, że radosny nastrój podczas obchodów noworocznego święta, wywoływany m.in. przez zabawy i zawody, zapowiada pomyślny rok. Jak mówili np. staroobrzędowcy z okolic Irkucka: „im weselej i szumniej będzie się świętowało, tym bardziej urodzajny będzie rok" (Bolonev 1978, s. 112). Podobne wierzenia zanotowałam np. u pasterzy mongolskich. U ludów mongolskich śmiech - znak życia, uważany był za nieodzowny element ceremonii oczyszczania kobiet po porodzie, spalania łożyska i in­ nych zabiegów, mających zapewnić narodziny kolejnych potomków (patrz: Wasilewski 1979, s. 70). Wiara w magiczną moc śmiechu, radości występuje też m.in. w buddyzmie zen. Głosi on, że śmiech pozwala wskrzeszać zmar­ łych, przekraczać granicę między życiem i śmiercią. Jak pisze Safronowa, śmiech - podobnie jak krwawe walki, jest cechą „wesołego czasu", gdy rodzi się nowe, a jeszcze nie kończy stare. Jej zdaniem, w tradycji śmiechu przeja­ wiają się archaiczne pierwiastki kultu mnogości oraz płodności ziemi i czło­ wieka (Safronova 1980, s. 75-76; por. też informacje o roli śmiechu w od­ rodzeniu życia i kosmicznej harmonii: Kister 1993). W Chinach wizerunki radosnych, pełnych życia starców (mężczyzny i kobiety), grających np. w szachy, były symbolem dążenia do nieśmiertelności (Soothil 1930, s. 177). Dodam jeszcze, że niektórzy badacze wskazują na jednoczącą rolę śmiechu w sytuacjach granicznych. Jest on zarazem znakiem jedności wspólnoty (Turner 1969, s. 104-105). DŹWIĘK - ZNACZĄCY E L E M E N T S Y T U A C J I G R A N I C Z N E J Warto także, jak sądzę, zwrócić uwagę na znaczenie innych zachowań towarzyszących współzawodnictwom, takich jak: różne rodzaje dźwięku (muzyka, krzyk, hałas, gwizdanie, klaskanie i in.) oraz - spożywanie pokar­ mów. Czynności te pełniły również funkcje magiczne, wzmacniając zarazem skuteczność działania samych zawodów. Niektórzy badacze zaliczają np. krzyk do symbolicznych atrybutów fazy postliminalnej w obrzędach przej­ ścia, podczas gdy opozycyjna do niego (i - generalnie - hałasu) cisza jest cechą stanu zawieszenia (patrz np. Turner 1969, s. 103, 106). Według Leacha zaś, „kultura częstokroć wykorzystuje sztucznie wywoływany hałas właśnie dla zaznaczenia granic. Uderzanie w bęben, dęcie w róg, brzęczenie cym­ bałów, strzelanie z pistoletów i sztuczne ognie, bicie w dzwony, zorganizo- �204 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wane okrzyki i tak dalej, stosowane są bezustannie dla zaznaczenia granic czasowych i przestrzennych, przy czym granice te są zarówno metafizyczne jak i fizyczne" (Leach, Greimas 1989, s. 69). Symboliczne znaczenie ma także muzyka. Chińczycy np. uważali jej dźwięki za jeden z nieodłącznych warunków Wielkiej Drogi (Tao), element przestrzeni i czasu, atrybut Jedynego. Dźwięki były też symbolem zmiany. Dwunastostop­ niowa skala odpowiadała dwunastu miesiącom roku, a muzyczne interwały - ustalonym odcinkom czasu. Podobne znaczenie nadawali muzyce Japończycy (Jofan 1977, s. 175). Jako symboliczny element sytuacji granicznej muzyka występuje też w kontekście zawodów. Nierzadko poprzedza ona rozpoczęcie walk, wyodrębniając je zarazem od pozostałych zachowań obrzędowych. Podobną rolę pełnią inne zachowania występujące przed walką, np. wspom­ niane już naśladownictwo zwierząt lub ptaków i rozmaite rodzaje tańca . Przykład „granicznego" usytuowania gry na instrumentach muzycznych znajdujemy m.in. w opisie kirgiskich pojedynków na piki, podanym przez Simakowa. Przed rozpoczęciem walki herold, akompaniując sobie na instru­ mentach muzycznych, zwracał się do widzów wołając: „Jeśli znajduje się wśród was bohater, groźny jak Ałmambet, silny jak chan Koszoj, który - założywszy wojenne uzbrojenie - zdoła zawrócić i pogonić wroga, który potrafi zręcznym chwytem wybić go z siodła, który w mgnieniu oka, podob­ nie jak uczynił to Manas podczas wypominków ku czci Keketeja, celnym uderzeniem zrzuci przeciwnika na ziemię - jeśli jest tu obecny taki bohater to niechaj wyjdzie na arenę współzawodnictw, a po zwycięstwie weźmie nagrodę". Sygnałem do rozpoczęcia walki był dźwięk bojowego fletu. Kiedy zaś zawodnicy szykowali się do natarcia - herold grał krótką, dynamiczną melodię pt. „Bierz piki, do ataku!" (Simakov 1984, s. 47-48). Jak pisze Godlewski, muzyka była nierozerwalnym elementem współ­ zawodnictw u ludów Kaukazu. „Kiedy mieszkańcy górskich kiszłaków usły­ szeli dźwięki harmonii, górskiego rogu «zurny» i dudnienie barabanu po­ rzucali swoje zajęcia zbierając się za wioską na równym placu. Tam w napię­ ciu czekano na rozpoczęcie walk. Nagle muzyka milknie i na środek placu do koła wchodzą dżigici [...] przychodzi czas na współzawodnictwo w sile." . Przytoczona tu informacja wskazuje również na rolę muzyki poprzedzającej zawody, która oddzielała zarazem powszednie zachowania (pracę) od zaba­ wy. Przed tadżyckimi zapasami każda para zawodników śpiewała natomiast następującą pieśń: 6 7 6 Zapaśnicy kaukascy np. tańczyli przed walką ludowy taniec - lezginkę. Jak pisze Godlew­ ski: „Jest to ciężka próba wymagająca walorów innych niż te, które trzeba wykazać w walce. Poczucie rytmu, elastyczność, lekkość i elegancję ocenia starszyzna. Ci, którzy tańczą niezdar­ nie są przedmiotem żartów, urodziwi i zdolni tancerze zdobywają sympatię [...]"; P. Godlewski, Walka wręcz w tradycji kulturowej grup etnicznych Azji Zachodniej i Środkowej, s. 9; mpis. referatu wygłoszonego podczas Kongresu ISHPES w Berlinie w maju 1993 r. Za udostępnienie tekstu serdecznie dziękuję jego Autorowi. Godlewski, op. cit., s. 9. 7 �205 WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH „Jestem wybornym kozłem. Mam dwa rogi i dwa nozdrza. Kto zjadł mego syna? Kto zjadł moją córkę? Kto ma łuk i strzały? Kto chce ze mną walczyć? 8 Dopiero po odśpiewaniu pieśni można było przystąpić do walki . W tym przypadku również wykonanie piosenki ustanawiało granicę między zawodami, a innego rodzaju czynnościami. Podkreślona przez słowa piosenki szczególna identyfikacja zapaśników z kozłem nasuwa zarazem przypuszczenie, iż zawody mogły być elementem magii płodności. W najstarszych wierzeniach ludów Azji Centralnej kozioł występował bowiem jako zwierzę solarne, symbol płodności. Pełnił nadto funkcje mediacyjne. Tego typu informaqe powinniśmy uwzględnić, analizując znaczenie poszczególnych zachowań zawodników. Według Graneta пр., muzyka, podobnie jak taniec, służy temu samemu celowi: utrzymaniu świata w równowadze podporządkowaniu przyrody człowiekowi. Ich efektem są m.in. dojrzałe plony (Granet 1926, s. 351). Także zdaniem Wasiliewa, muzyka reprezentowała siłę magiczną oddziału­ jącą zarówno na człowieka, jak i na przyrodę. Muzykanci byli też uczest­ nikami wszystkich rytuałów (Wasiliew 1974, s. 178; na ten temat patrz też np. Nikitina 1982, s. 195n). Gra na instrumentach muzycznych towarzyszyła np. walkom bawołów, organizowanym przez Miao podczas święta z okazji zakończenia zbiorów (9-10 miesiąca). Zawody toczyły się przy wtórze mu­ zyki granej przez mężczyzn na fletach, bębnach i gongach. Jak pisze Its (1960, s. 102) - wierzono, że „im głośniej brzmią bębny, tym wyżej wschodzą plony". Z informacji tej jasno wynika, że dźwiękom muzyki przypisywano rolę magicznego stymulatora życiodajnych sił Natury. Mongołowie grali na instrumentach muzycznych dla owoo, by przyspieszyć przybycie jego gospodarza na ziemię, między ludzi (Tatar 1971, s. 317). W starożytnych Indiach zaś wyścigi koni, mające zapewnić wzrost żyzności gleby, odbywały się przy akompaniamencie bębnów (Stutley 1977, s. 173). Na związek muzy­ ki ze sferą reprodukcji wskazał również m.in. Jung (1956, s. 277) . Muzyka pełni również rolę magicznego środka chroniącego przed złymi mocami. Podobne zadanie spełnia np. krzyk i innego rodzaju dźwięki (patrz пр.: Kagarov 1929, s. 159). Zapewne dla ochrony przed złymi silami, 9 8 Powyższe informacje wraz z tekstem piosenki o koźle zostały mi przekazane ustnie przez dr. P. Godlewskiego i pochodzą z materiałów zebranych podczas przeprowadzonych przez niego badań terenowych. Warto tu przytoczyć informację o wynikach badań botaników hinduskich, którzy ustalili, że rośliny reagują na muzykę i za jej pomocą można przyspieszać lub hamować ich rozwój. Jak podaje Sołouchin, wieloletnie eksperymenty wykazały, że najbardziej „muzykalne" są tytoń i ryż. Okazało się, że największy wpływ i najlepszy odbiór przez rośliny ma muzyka klasyczna (Mendelssohna, Straussa, Czajkowskiego), jazz natomiast oddziałuje na rośliny negatywnie (Sołouchin 1987, s. 53). 9 �206 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ a zarazem wzmocnienia efektów magicznego oddziaływania zawodów, przy­ wiązywano np. gongi i bębenki do ogonów latawców, dzwoniono w dzwonki podczas wyścigów koni i wielbłądów, wydawano rozmaite okrzyki, gwizdy, strzelano z bata itp. Wypowiedzi pasterzy mongolskich np. wskazywały na magiczną funkcję przeciągłych okrzyków, jakie wydawali widzowie po każdym celnym strzale łucznika. Ten swoisty hymn - jak mówiono - miał obudzić gospodarza Natury Lus sabdaga, gdyby spał jeszcze w czasie zawodów. Wierzono też, że odpędza on złe moce, przyzywając zarazem siły dobra i podtrzymując je w walce ze złem. Podobne funkcje pełniły same zawody łucznicze, okrzyki wzmacniały więc dodatkowo ich działanie. O zna­ czeniu hymnów pochwalnych można także sądzić na podstawie jednego z tekstów Rigwedy, skierowanego do Wisznu (Indry). Powiada się tam, iż pochwały zwiększają Jego potężną siłę męską, wpływając tym samym na rozwój płodnych sił Natury (Rigweda 1989, I , 155, s. 190). Z wypowiedzi pasterzy mongolskich wynika jednocześnie, że okrzyki wznoszone po każ­ dym celnym strzale miały także pobudzać zawodnika do walki, osłabiając zarazem siły przeciwnika, a co za tym idzie - nie dopuszczając do jego wygranej. Wierzenia w moc słowa, za pomocą którego można pozbawić wroga siły czy skuteczności działania występują w wielu kulturach (patrz пр.: Kowalski 1935, s. 16; Ulanov 1974, s. 261 i in.) W tym miejscu dodam tylko jeszcze, że np. w azjatyckich sztukach walki krzyk uważany jest za istotny element techniki. Wzmacnia on ciosy i osłabia przeciwnika, paraliżu­ je jego wolę, a wydany przed starciem - odwraca uwagę. Poza tym krzyk w połączeniu z oddechem wyzwala energię. Szczególnym przykładem wiary w magiczną funkcję słowa jest modlitwa. Jak wynika z informacji niektórych badaczy, towarzyszyła ona niekiedy zawodom. Kirgizi np. czytali specjalną modlitwę bata zanim zabito kozła, o którego walczyli następnie zawodnicy, a także - przed rozpoczęciem gry. Zdaniem Simakowa, pierwsza z wymienionych czynność świadczy o tym, że kozioł był zwierzęciem ofiarnym, druga zaś wskazuje na rytualny charakter zawodów oraz na to, że są one mile bogu (Simakov 1984, s. 146). Jak podaje Godlewski, zapaśnicy tureccy oraz sędziowie od dawna przed przystąpieniem do zawodów mieli w zwyczaju czytanie odpowiednich fragmentów Koranu. Zwyczaj ten zachował się do dziś „pomimo przemian cywilizacyjnych" . 10 IGRZYSKA = CHLEB Jak już wspomniałam, zawodom często towarzyszyło spożywanie pokar­ mów i napojów, zwłaszcza alkoholowych. Mogło to mieć miejsce w różnych fazach: przed walką lub po niej, czasem też w trakcie zawodów. W Chinach np. turnieje łuczników poprzedzano ucztą. Po niej następowały trzy tury Godlewski, op. cit., s. 8. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 207 strzelania, po czym znów ucztowano (Vasilev 1989, s. 225). Łucznikom tybetańskim zalecano picie piwa podczas zawodów, by - jak podaje Bell - „nie trzęsły się im ramiona i strzała trafiała w cel" (Bell 1968, s. 170). Także zapaśnicy japońscy wypijali „dla pokrzepienia" po łyku wódki (E.P. 1904, s. 50). W Nepalu natomiast pojono alkoholem bawoły uczestniczące w corridzie (Dębnicki 1981, s. 188). U Chewsurów uczestnicy wyścigów konnych urządzanych z okazji pogrzebu odpoczywali w 3-4 wyznaczonych miejscach i spożywali tam wspólny posiłek. Dopiero po dotarciu do ostat­ niego punktu jeźdźcy - nie schodząc z koni - opróżniali rogi napełnione alkoholem lub tylko przytykali je do ust i mknęli do mety. Jak twierdzi Elaszwili, właściwie dopiero od tego momentu rozpoczynał się prawdziwy wyścig. Do tej pory bowiem zawodnicy jechali wspólnie, a jeśli ktoś wy­ przedził innych - nie otrzymywał nagrody. Chewsurowie „karmili" także uczestniczącego w wyścigu „konia duszy zmarłego", umieszczając na jego grzbiecie torbę z ziarnami jęczmienia, „by [zwierzę] nie było głodne na tamtym świecie" (Elašvili 1968, s. 107). Również w Osetii dla zmarłego przeznaczano butelkę wódki, którą wkładano do torby przytroczonej do końskiego siodła. Jeden ze starców, trzymając w ręku róg albo inne naczynie napełnione alkoholem (wódka, piwo) - wygłaszał mowę pożegnalną. Na­ stępnie wylewał kilka kropel alkoholu na głowę konia oraz na ciało zmar­ łego i rozbijał naczynie o podkowę prawej przedniej nogi zwierzęcia (Kaloev 1984, s. 80; autor nie wyjaśnia znaczenia opisywanych zachowań). Zwyczaj polewania mlekiem lub kumysem karków pięciu najszybszych koni wyścigowych oraz częstowania najlepszych jeźdźców napojami mlecz­ nymi praktykowany jest do dziś powszechnie w Mongolii, a także np. w Tuwie. Badacze wskazują, że kropienie mlekiem lub - zamiennie - otrzy­ manym z niego alkoholem w sytacjach granicznych pełni m.in. rolę magicz­ nego środka stymulującego płodne siły Natury, mającego zapewnić pow­ szechną obfitość pożywienia, dobry początek (patrz пр.: Banzarov 1955, s. 38; Rubruk 1958, s. 157; Šarakšinova b.r.w., s. 168; Troščanskij 1902, s. 31 i in.) Jak dowodzi m.in. Serruys (1974) temu celowi służyło też kropienie kumysem koni wyścigowych . Większość autorów wskazuje na praktyczny cel spożywania posiłku przez zawodników, jego właściwości regeneracyjne, itp. Często prakty­ kowany u ludów Azji zwyczaj obdarzania zwycięzców pożywieniem jest natomiast postrzegany głównie jako forma nagrody. Za rodzaj kary uważa się zaś wymóg przygotowania uczty dla wszystkich uczestników zawodów przez pokonanych. Tego typu wyjaśnienia nie wykluczają możliwości szerszej interpretacji roli pożywienia występującego w kontekście zawodów. Być może jednak owe obowiązkowe uczty służyły nie tylko biologicznej, lecz również symboliczno-magicznej regeneraqi sił zawodników, jak też 11 1 1 s. 178. Podobne znaczenie ma np. sypanie ziarnem; por. m.in.: Ětnograflja karakalpakov 1980, �208 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wszystkich uczestników zawodów i obrzędu, w którego zachowania te wy­ stępowały, oddziałując zarazem na Naturę, by wymusić na niej obfitość jadła (na temat owego wymuszania pomyślnych zbiorów i dostatku jedzenia poprzez rytualne uczty patrz пр.: Caillois 1973, s. 150-151; związki te wy­ stępują w wielu kulturach, wystarczy choćby wspomnieć powszechne znacze­ nie przydawane ucztom noworocznym i innym świątecznym biesiadom). U wielu ludów Azji popularne były zawody polegające na tym, by wypić jak największe ilości kumysu lub spożyć ogromne porcje mięsa. Czynności te miały znaczenie magiczne. Wskazują na to np. informacje podane przez Chudjakowa. Pisze on m.in. o zawodach urządzanych przez Jakutów pod­ czas ceremonii swatania. Uczestniczyli w nich najczęściej ojcowie swatanej pary. Ten z mężczyzn, który wypił więcej kumysu mógł się spodziewać większej pomyślności (Chudjakov 1969, s. 162-163). Spektakularny przykład wskazujący na magiczną funkcję spożywania napojów alkoholowych podaje Granet (1973, s. 200-201). Informuje on m.in. o powszechnym, zarówno wśród chłopów, jak i szlachty, pijaństwie „bez wytchnienia" w czasie długich nocy zimowych. Te pijackie orgie miały na celu „odnowienie sił witalnych starców". Najczęściej jednak badacze nie dostrzegają magicznej funkcji po­ siłków stanowiących element współzawodnictw, ani też zawodów polegają­ cych na spożywaniu jak największej ilości jedzenia lub napoju. Według Lewszina пр., celem udziału w zawodach łakomczuchów było przede wszyst­ kim zdobycie sławy. Te powszechnie lubiane, widowiskowe zawody dostar­ czały jednocześnie widzom znakomitej rozrywki (Levšin 1832, s. 123). Pa­ sterze mongolscy twierdzili natomiast, że trzeba pić dużo kumysu, by poznać i pokazać swoje możliwości. Wywiady, jakie przeprowadziłam podczas badań terenowych w Mongolii wskazują, iż pożywienie występujące w kontekście zawodów może być uznane za specyficzny nośnik energii. Pośredniczy ono zarazem w wymia­ nie sił pomiędzy człowiekiem i Naturą. W przekazie tym biorą także udział zwycięzcy zapasów, którzy po walce otrzymują od sędziów kilka garści suszonego sera, pokrojonego na drobne kawałki. Jak mówili moi informatorzy, zwycięzca zjadał nieco sera, część ofiarowywał widzom, resztę zaś przeznaczał dla Natury, rzucają kawałki sera we wszystkie strony świata. Zdaniem pasterzy mongolskich, w ten sposób zawodnik dzielił się z widzami i Naturą swoim zwycięstwem. Jednocześnie zapaśnik ofia­ rowywał Naturze jedzenie, wierząc, że odda mu ona część swoich sił. Przekazywał jej więc cząstkę własnej mocy, rekompensując jakgdyby tę stratę. W wymianie sił pomiędzy zawodnikiem a Naturą uczestniczyli także pośrednio widzowie. Każdy z nich starał się uszczknąć choćby mały kawałek pożywienia rzucanego przez zwycięzcę zawodów . Podarowanie 12 1 2 Kawałki sera ofiarowywano też np. zwycięzcy w zapasach u Tuwińców. Jak pisze Ostrowskij, zawodnik próbował sera, po czym rzucał resztę jedzenia w tłum, ten zaś - chwytał je chciwie (Ostrovskij 1927, s. 159). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 209 jedzenia Naturze miało zarazem uchronić w przyszłości zawodnika (i grupę, którą reprezentował) przed nieszczęściem (zwłaszcza chorobami) i zapewnić wszelką obfitość pożywienia. Znaczenie „białego jedzenia" wyjaśnia także informacja podana przez jednego z moich informatorów, reprezentującego mongolską mniejszość etniczną - Miangatów. Powiedział on, że zapaśnicy miangaccy zanim przystąpili do walki trzykrotnie obchodzili owoo, rzucając w powietrze kawałki „białego jadła". Miało to im zapewnić wszelką po­ myślność, a także - podnieść ich chijmor . Zdaniem moich informatorów, „białe jedzenie" jest źródłem siły. Nie pochodzi ona natomiast z mięsa. Inaczej natomiast twierdzi Chabros, która pisze, że mięso, obracane w wiadrze podczas obrzędu przyzywania pomyśl­ ności (datalgá) a następnie zjadane przez uczestników ceremonii, jest noś­ nikiem energii. O resztki mięsa pozostałe po ceremonii staczano nawet walki z udziałem dzieci (Chabros 1992, s. 53, 81). W przeciwieństwie do Mon­ gołów, Kirgizi np. uważali, iż picie kumysu przed zawodami pozbawia bohatera siły, osłabia zawodnika. Eliminowano więc ten napój z diety osób przygotowujących się do zawodów. Zakaz spożycia obejmował tu również piwo (a więc inaczej niż np. u Tybetańczyków). Jak podaje Simakow, zawodnicy pili też mało wody, ich podstawowe pożywienie stanowiła nato­ miast pszenica gotowana na oleju (Simakov 1984, s. 57). Zakaz spożywania określonych pokarmów i napojów (a także inne rodzaje tabu) obowiązywał np. u Jakutów. Jak pisze Sieroszewski, „[...] przed igrzyskami «sasani» rodowi oglądali zapaśników i poznawali po oczach, po wyrazie oblicza, po twardości mięśni, kto się nie nadawał, kto grzeszył niedawno z kobietą, kto nie wstrzymywał się od wzbronionych pokarmów i napojów i takim za­ braniali walczyć, aby ludowi swemu nie zrobili wstydu" (Sieroszewski 1935, cz. 2, s. 62). Źródłem siły zawodnika może być jednak nie tylko pożywienie. Wie­ rzenia nepalskie mówią np. o przejmowaniu pewnych cech bawołów uczestniczących w corridzie z okazji święta Kumari przez towarzyszących 13 14 1 3 Mężczyzna, lat 68, materiały autorki; A Z E I A E , nr 270. Chiimor, chiimortoi, najczęściej tłumaczone jako: koń - wiatr, wietrzny koń. Mongołowie - wzorem Tybetańczyków - umiesz­ czali wizerunki skrzydlatego konia na powiewających na wietrze chorągiewkach wraz z tekstem modlitwy wierząc, że przyniesie im to szczęście. Według A. Barei, termin chiimor, chiimortoi używany jest także na określenie człowieka mającego szczęście. Chiimor to także symbol dobrego losu, pomyślności, fortuny (inf. ustna). K . Chabros natomiast podkreśla, że jeśli wspomniany termin odnosi się do sfery duchowości człowieka [jak we wspomnianym tu przypadku - I . K.S.] może być tłumaczony jako: „dobry nastrój", „radość" itp. jednakże należy dodatkowo wyjaśnić, iż oznacza to pewien rodzaj energii. K . Chabros pisze, iż termin chiimor jest trudny do przetłumaczenia (inf. pochodzi z prywatnej korespondencji). Moim zdaniem jednak, wskazanie na jego związek z energią - w kontekście cytowanej przeze mnie wypowiedzi informatora - można uznać za wyjaśnienie zadawalające. Sasani - doświadczeni, wszechwiedzący starcy cieszący się szczególnym poważaniem i autorytetem, posiadający dar jasnowidzenia, znawcy starych zwyczajów (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 61-62). 1 4 �210 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zawodom tancerzy. Jak informuje Dębnicki (1981, s. 188) tańczące „demo­ ny" rzucały się, kłuły nożem zwierzęta, piły ich krew. Duch bawołu, jego odwaga i siła wcielały się wówczas w tancerza. Wspomniana wcześniej czynność rozrzucania suszonego sera przez za­ paśników przypomina nieco zachowanie polegające na pryskaniu napojami mlecznymi (w obydwu przypadkach występuje też pożywienie zaliczane przez ludy mongolskie do kategorii białego, sakralnego). Podobieństwo to jest nie tylko zewnętrzne. Obydwie czynności pełnią bowiem funkcje magicz­ ne. U Buriatów np. najlepsi zapaśnicy otrzymywali właśnie czarkę alkoholu. I tu zwycięzca ofiarowywał nieco napoju duchom opiekuńczym, pryskając nim w różnych kierunkach. Dzielił się również alkoholem z jednym ze starców, należącym do rodu, który reprezentował zawodnik.Starzec gratulo­ wał zapaśnikowi, wypijał łyk i zwracał mu naczynie, mężczyzna zaś pił alkohol do końca i oddawał pustą czarkę. Podobnie postępowano podczas wyścigów koni. Gospodarz, do którego należał zwycięski koń kropił głowę i grzbiet zwierzęcia, następnie przełykał nieco napoju i podawał naczynie jednemu ze starców, który wypijał łyk kumysu i wygłaszał pochwalną mowę. Po jej zakończeniu - pił napój do dna (Changalov 1958, s. 520). Podział alkoholu oraz „wymiana" czarek ustanawiały czasową (obrzędową) jedność grupy społecznej, a zarazem były symbolem tej jedności. W podobny sposób można interpretować wspomniany wcześniej podział pożywienia między za­ wodnikiem, widzami i Naturą. Interesujący przykład podziału pożywienia/nagrody, a zarazem symboliczno-obrzędowego łączenia członków wspólnoty w jedno, zanotowałam u Kazachów mieszkających w ajmaku kobdoskim w Mongolii. Otóż, jak wynika z relacji jednego z informatorów, gospodarz do którego należał koń - zwycięzca wyścigu organizowanego podczas święta ku czci boga Kurmana, otrzymywał w nagrodę innego konia. O tym, z czyjego tabunu pochodził ów koń decydował jeden ze starców. W zamian za to ofiarodawca dostawał jednak od innych osób, również wskazanych przez starca, np. kozę, cielę, barana albo jagnię. Gospodarz konia, który zdobył pierwszą nagrodę wracał do jurty, zarzynał barana i zapraszał wszystkich obecnych, by jedli, ob­ darowując ich na koniec produktami mlecznymi. Również zwycięski koń obsypywany był takimi produktami . U Buriatów odnotowano ciekawy przykład dzielenia się jedzeniem z obiektem stanowiącym cel w zawodach łuczniczych, zwanych baj albo baj harban (strzelanie do baja). Nazwę baj nosił obiekt zbudowany z trzech masztów wkopanych w ziemię, znajdujących się w odległości 1-3 łuków od siebie. Górne końce masztów ściągano sznurem, wolną przestrzeń zaś wypeł­ niano darnią. Na górze znajdowały się 3 małe maszty. Na każdym z nich umieszczano kawałek darni w kształcie trójkąta, zwany „wielbłądzim gar­ bem". W przerwie przeznaczonej na posiłek łucznicy smarowali tłuszczem 15 Mężczyzna, lat 68; materiały autorki, A Z E I A E , nr 270. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 211 owe „garby". Według Dondukowa i Cyrenowa, gest ten miał znaczenie błagalne (Dondukov, Cyrenov 1960, s. 130). Spektakularny przykład podziału jedzenia między uczestników zawodów podaje Simakow. Zachowanie to jest częścią „walki o kozła". Jak pisze wspomniany autor, po skończonej walce tuszę kozła, niezależnie od tego jak bardzo była poszarpana i brudna - myto, a następnie umieszczano w kotle i gotowano. Zapraszano potem krewnych i sąsiadów, i częstowano ich mięsem. Uważano przy tym, że im więcej osób zje choćby po maleńkim kawałku koziego mięsa, tym lepiej. Mówiono bowiem: „Tego mięsa dotyka­ ły ręce ludu, to jest lekarstwo" (Simakov 1984, s. 147). Simakow podaje także, że jeśli podczas walki tusza kozła została rozerwana, to wówczas każdy z zawodników zabierał zdobytą przez siebie część i zawoził ją do swego ailu. Tam musiał ugotować ją, a następnie ugościć mieszkańców ailu oraz sąsiadów. Oprócz tego mężczyzna, który zabił kozła przed rozpoczę­ ciem zawodów obowiązkowo zabierał głowę zwierzęcia i dolne części jego nóg. I w tym przypadku gotował je i spożywał, dzieląc się z bliskimi. Zdaniem Simakowa, wspomniane zachowania są przeżytkiem ceremonii, podczas której spożywano mięso zwierzęcia totemowego lub innego obrzędu o charakterze religijno-magicznym. Jego znaczenie zostało jednak zapom­ niane (tamże, s. 147). Według L.V. Thomasa, jedzenie w sytuacji śmierci jest zachowaniem obronnym. Ma ono zanegować śmierć, służy zarazem reintegrowaniu zmar­ łego z życiem. Ożywia się go więc lub łączy z nim w posiłku. Thomas wskazuje również na udział napojów alkoholowych w biesiadach żałobnych, co - jego zdaniem - ma związek z identyfikacją żałobników ze zmarłym. Fermentacyjna natura alkoholu jest bowiem podobna do naturalnej zgnili­ zny (L.V. Thomas 1991, s. 67-68n). Przytoczona tu interpretacja odnosi się przede wszystkim do styp. W podobny sposób można jednak - jak sądzę - wyjaśnić cel spożywania pokarmów podczas współzawodnictw, zwłaszcza tych, które występują w kontekście obrzędów pogrzebowych i wypominków. Wiadomo również, że sama struktura obrzędów przejścia oparta jest - najogólniej mówiąc - na schemacie: życie - śmierć - życie, podobne są również środki służące przekazowi symbolicznych treści odnoszących się do stanu/pojęcia życia i śmierci. Na znaczącą rolę pożywienia (np. w obrzędach ofiarnych) zwracał m. in. uwagę B. Malinowski, widząc w nim „podstawowe ogniwo między czło­ wiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywieniem - traktowanym jako dowód dobrodziejstwa świata, człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, ko­ rzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił Opatrzności. Miało ono także zasadnicze znaczenie dla podtrzymania więzi między żywymi i zmarłymi (Malinowski 1958, s. 417-419). Na istnienie tego typu związków wskazuje m.in. omówiony tu podział pożywienia między zawodnikiem, Naturą i po­ zostałymi widzami zawodów oraz sposób interpretacji tego rodzaju zacho­ wań. Innym dowodem może być także występujący u niektórych ludów �212 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczaj określania uroczystości wypominkowej terminem odpowiadającym pożywieniu. U Kazachów np. rocznicowe wypominki, kończące zarazem okres żałoby, nosiły nazwę as, tj. jadło (u mniej zamożnych - kickine aš- małe jadło. Po uczcie - co jest szczególnie interesujące dla omawianej w tym szkicu tematyki - urządzano czasem zapasy i wyścigi koni (Castagne 1923, s. 250). Podobne związki zostały potwierdzone dla Kirgizów. Rocznicowe wypominki oraz rytualne jedzenie nosiły tu tę samą nazwę: aš. Ważnym elementem uroczystości wypominkowych były wyścigi koni. Jak podaje Simakow, pierw­ szy dzień ceremonii określano dosłownie jako „dzień rycia ognisk". W wyry­ tych specjalnie w tym dniu w ziemi wielu jamach rozpalano ogniska, na których następnie gotowano rytualne pożywienie (Simakov 1984, s. 140). Na zakończenie powrócę jeszcze do tytułu tej części tekstu. Przytoczony tu materiał, wskazujący na magiczną funkcję zawodów, a także - spożywa­ nia pokarmów i napojów, w tym również występujących w różnych fazach walki lub stanowiących odrębną formę współzawodnictwa, dowodzi - jak sądzę - iż organizacja igrzysk może być uznana za jeden z podstawowych warunków dostatku chleba. Jedzenie i rytualne zawody występują więc w społecznościach ludzkich nie na zasadzie odrębnych zachowań lecz jako działania warunkujące się wzajemnie. LITERATURA Abdalla M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. Agaev G . G . 1985 Azerbajdzan, [w:] igry narodov SSSR, Moskva, s. 167-174. Aganina L.A. 1964 Nepal'skaja literatura. Kratki] očerk, Moskva. Aijmer G. 1964 The Dragon Boat Festival on the Hupeh-Plain, Central China. A Study in the Ceremonialism of the Transplantation of Rice, Stockholm. A n d r e e v M . S. 1953 Taaziki doliny Chuf Stalinabad. Antropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Ardzinba V.G. 1982 Rituály i mify drevnej Anatolii, Moskva. A u b o y e r J. 1955 Some Games in Ancient India, „East and West", vol. 6, nr 2, s. 123-137. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. B a n z a r o v D. 1955 Sobranie sočinenij, Moskva. B a s h a m A. 1973 Indie, Warszawa. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 213 B e t t e l h e i m B. 1989 Rany symboliczne. Warszawa. B i č u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obitavšich v Srednej Azii v drevnie vremena, Moskva-Leningrad, 1.1-3. Bolonev F . F . 1978 Narodnyj kalendář semejskich Zabajkalja, vtoraja polovina XIX - načalo XX v., Novosibirsk. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. Campbell J. 1968 The Masks of God, vol. 4, Creative Mythology, Dallas-Pensylwania. C a s t a g n é J. 1923 Survivance d'anciens cuites et rites en Asie centrale, „Revue d'ethnologie et des traductions populaires", s. 245-255. de C a s t e l l i Ch. 1976 Relazione e album dei schizzi sulla Georgia des secólo XVII, Tbilisi. Chabros K. 1992 Beckoning Fortune. A Study of the Mongol dalalga Ritual, Asiatische Forschungen, Bd 117, Wiesbaden. Chang К.С. 1976 Early Chinese Civilisation, Harvard University Press. Changalov M.M. 1958 Sobranie socinenij, vyp. 1, Ulan Ude. Chudjakov I.A. 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. C u l i n S. 1958 Games of the Orient. Korea-China-Japan, Tokyo. Demidov S.M. 1962 К voprosu o nekotorych perezitkach domusulmanskich obrjadov i verovanij Jugo-Zapadnych turkmen, Trudy I I A i E A N SSSR, Serija Étnografija, Ašchabad, s. 183-219. D ę b n i c k i К. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. D i e m С. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. D o n d u k o v U.Ž., C y r e n o v B.N. 1960 Baj, Étnografičeskij Sborník, vyp. 1, Ulan Ude, s. 130-132. D ž i k i e v A. 1972 Étnografičeskij očerk naselenija Jugo-Vostočnogo Turkmenistana, Ašchabad. D ž u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye obyčai i obr jody dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , Serija Obščestvennych Nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. Elašvili V.I. 1968 Iz istorii konnogo spor ta w Gruzii. Chevsurskie skački „cchen" v prošlom i nastojasčem, „Sovetskaja Étnografíja", vol. 4, s. 104-109. 1973 Tradicii gruzinskoj narodnoj fizičeskoj kul'tury i sovremennosť, Tbilisi. E l i a d e M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. 1993 Traktat o historii religii, Warszawa. E.P. 1904 Japonia. Kraj i ludzie, Warszawa. �214 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ětnografija 1980 Ětnografija karakalpakov XIX i načala XX v. (materiály i issledovanija), Taškent. Frederic J.C. 1971 Życie codzienne w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. 1988 Życie codzienne w Japonii u progu nowoczesności (1868-1912), Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. II, t. 13, z. 2. G a l k o v s k i j N.M. 1916 Bor'ba christianstva s ostatkami jazy ces tva v Drevnej Rusi, t. 1, Charkov. Gračeva G.N. 1988 Socializacija dętej i podrostkov v tradicionnom obščestve nganasan, [w:] Tradicionnoe rorpitanie dętej u narodov Sibiři, Leningrad, s. 38-62. Grant M. 1980 Gladiatorzy, Wrocław. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de la Chine, Paris. 1926 Danses et legendes de la Chine ancienne, Paris. 1929 La civilisation chinoise, la vie publique et la vie privee, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Grumm-Gržimajlo G E . 1926 Zapadnaja Mongolija i Urianchajskij Kraj, Leningrad. G u l i k R. v a n 1935 Hayagriva. The Mantrayanic Aspects of Horse-Cult in China and Japan, Inter­ nationales Archiv für Ethnographie, Suppl. zu Bd 33, Leyde. Heesterman J.C. 1957 The Ancient Indian Royal Consecration, S. Gravenhage. Herrigel E . 1987 Zen w sztuce lucznictwa, Warszawa. Hoffmann H. 1961 The Religions of Tibet, London. H u i z i n g a J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. H u m p h r e y С. 1974 Some Ritual Techniques in the Bull-Cult of the Buriat-MongoIs, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional Performing Arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Ismailova E.M. 1984 К voprosu o tancevalnom iskusstve ujgurov, [w:] Vostočnyj Turkestan i Srednjaja Azija, Moskva. Its R . F . 1960 Miao. Istoriko-étnografičeskie ocerki, Trudy Instituta Etnografii, nr 60, Moskva. I v a n o v S.V. 1955 К voprosu o značenii izobraženij na star innych predmetach kul'ta u narodov Sajano-Altajskogo nagor'ja, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vyp. 16, Moskva, s. 165-264. J o f a n N. 1977 Dawna kultura Japonii, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991a Games of Mongolům Shepherds, Warszawa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 199 lb 215 Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych, część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 93-164. Kagarov E . G . 1929 Sostav i proischoždenie svadebnoj obrjadnosti, Sbornik Muzeja Antropologii i Et­ nografii, t. 8, s. 152-195. Kalendarnye 1988 Kalendarnye obyčai i obr jady narodov Vostočnoj Azii. Godovoj cikl, Moskva. K a l o e v B.A. 1984 Pochoronnye obr jady i obyčai и ose tin v XVIII - načale XX v., Kavkazskij Étnografičeskij Sbornik, vyp. 8, Moskva. K a r m y š e v a B.Ch. 1987 К voprosu o kultovom značenii konnych igr v Srednej Azii, [w:] Prošloe Srednej Azii, Dušanbe, s. 231-242. Kister D.A. 1993 Comic Play in a Korean Shaman Rite, [w:] Shamans and Cultures, Istor Books 5, M . Hoppal, K . D . Howard (eds.), Budapest, s. 40-46. Kojiki 1986 Kojiki, czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kowalski T. 1935 Na szlakach islamu. Szkice z historii kultury ludów muzułmańskich, Kraków. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. L e s k o v á S.G. 1974 Střelba iz luka i upravlenija kolesnicy v obrjadovoj pesne drevnego Kitaja, [w:] Teoretičeskie problemy izučenija literatur Dolnego Vostóka, Moskva, s. 12-18. L e v š i n АЛ. 1832 Opisanie kirgiz-kazačich iii kirgiz-kajsackich ord i stepej, cz. 3, Ětnograficeskie izvestija, SPb. L o b a č e v a N.P. 1986 К istor ii kalendarnych obrjadov и zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyčai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. M a l i n o w s k i В. 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M o s c a t i S. 1963 Kultura starożytna ludów semickich, Warszawa. M u c h i d d i n o v I. 1973 Obr jady i obyčai svjazannye s zemledelijem и pamirskich tadzikov Vachana i Iskašima v XIX-načale XX v., „Sovetskaja Étnografíja", vol. 3, s. 99-109. Nikitina M.I. 1982 Drevnjaja korejskaja poezija v svjazi s ritualom i mifom, Moskva. O k l a d n i k o v A.P., Z a p o r o ž s k a j a V . D . 1970 Petroglify Zabajkalja, cz. 2, Leningrad. O s t e r l o f f W. 1976 Historia sportu, Warszawa. O s t r o v s k i j P. 1927 Olennye tuvincy, „Severnaja Azija", nr 5-6. P j a s e c k i j P. J a . 1880 Putešestvie po Kitaju v 1874-1875 gg (čerez Sibiř, Mongoliju, Vostočnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. �216 Puhuel J. 1988 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hittite Athletics as Prefiguration of Ancient Greek Games, [w:] The Archaeology of the Olympics, University of Wisconsin, s. 26-31. Potanin G.N. 1883 Očerki Severo-Zapadnoj Mongolii, vyp. 4, SPb. Potapov L.P. 1928 Perez itki kulta medvedja u ałtajskich tjurok, Étnograf-issledovatel, Moskva, vyp. 12, s. 15-22. 1934 Luk i střela v šamanstve и altajcev, „Sovetskaja Étnografija", vol. 3, s. 64-76. Rachimov M.R. 1983 De ti i podrostki v afganskom obsčestve, [w:] Ětnografija detstva, Moskva, s. 89-117. Řeřich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, Warszawa. Rigweda 1983 Rigweda. Mandaly Í-TV, Moskva. Rubruk G. 1958 Putesestvie v vostočnye strany, [w:] Putesestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskva, s. 88-194. S a f r o n o v a Je.S. 1980 Dzenskij smech, Moskva. Š a r a k š i n o v a N. 1962 Mif o Bucha-nojone, Étnograíičeskij sbornik, vyp. 3, s. 128-137. Š a g d a r o n S.D., O č i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich bur jat, [w:] Sbornik v čest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sambuu I. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. S e d l a k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Serryus H. 1974 Kumiss Ceremonies and Horse Races. Three Mongolian Texts, Asiatische Forschungen 37, Wiesbaden. S h a h S.I. 1956 Oriental magic, Essex. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście łat w kraju Jakutów, cz. I - I I , Dzieła zebrane, Warszawa. Simakov G.N. 1984 Obščestvennye funkcjii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce XIX - načale XX v., Leningrad. Snesarev G.P. 1969 Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov и uzbekov Chorezma, Moskva. S o ł o u c h i n W. 1987 Zielsko, Warszawa. Soothil W.E. 1930 The Three Religions of China, Oxford University Press. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of twice-born, London. Stein R.A. 1959 Recherches sur l'epopee et le barde au Tibet, Paris. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development 1500 B.C. - 1500 A.D., Bombay - New Delhi - Calcutta. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 217 S u c h a r e v a O.A. 1958 Tradicionnye soperničestva meždu častjami gorodov v Uzbekistáne, Kratkie Soobscenija Instituta Etnografii, t. 30, Moskva, s. 121-129. 1976 Kvartalnaja obščina pozdněfeodal'nogo go roda Buchary (v svjazi s istorijej kvartalov), Moskva. T a t a r M. 1971 Zur Frage des Obo-Kultes bei den Mongolen, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, t. 24, fasc. 3. Budapest, s. 301-320. T h o m a s L.-V. 1991 Trup, Łódź. T h o m a s P. 1975 Hindu Religion, Customs and Manners, Bombay. Titov E. 1924 Końskie bega v vostočnom Zabajkale, „Sibirskaja Živaja Starina", vyp. 2, s. 38-54. T o k a r s k i S. 1989 Sztuki walki. Ruchowe formy ekspresji fdozofii Wschodu, Szczecin. T o l s t o v S.P. 1948 Drevnij Chorezm, Moskva. Troščanskij V.F. 1902 Evoljucija černoj very и jakutov, Kazań. Tum Li-Ch'en 1965 Annual customs and festivals in Peking, Hong Kong. T u r n e r V.W. 1969 The Ritual process, London. Ulanov A.I. 1974 Drevnij folklor bur jat, Ulan Ude. Urai-Kehálmi K. 1974 Nekotorye foVklornye dannye o roli luka i střely v svadebnych obr jadach, [w:] Issledovanija po vostočnoj fdologii, [w:] К 70-letiju professora G.D. Sandfeeva, Moskva, s. 256-260. Urazmova R.K. 1977 Narodnyj prázdník sabantuj u tatar, „Sovetskaja Étnografija", vol. 1, s. 94-100. V a l i c h a n o v Č.Č. 1985 Sobranije sočinenij v pjati tomach, Alma Ata. V a s i l e v B.A. 1948 Medvežij prázdník, „Sovetskaja Étnografija", vol. 4, s. 78-104. Vasilev L.S. 1989 Problemy genezisa kitajskoj mysli, Moskva. Veselovskij N.I. 1917-1920 Rol' střely v obrjadach i ее simvoličeskoe značenie, Zapisko Vostočnogo Otdelenija R A O , vyp. 25, s. 273-292. Viktorova L . L . 1980 Mongoly. Proischoždenie národa i is toki kultury, Moskva. Vjatkina K.V. 1960 Mongoly, Moskva. W a s i l e w s k i J.S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń (II), „Teksty", R. 8, z. 4, s. 58-S4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. �218 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Zelenin D . K . 1929 Tabu slov u narodov, Vastočnoy Europy i Severnoj Azii, Sobornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii, t. 8, Leningrad, s. 1-151. 1934 Religiozno-magičeskaja funkcija folklornych skazok, [w:] S.F. Oldenburgu, Lenin­ grad, s. 215-240. Ž o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry čukcej i éskünosov, Polevye Issledovanija Instituta Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ COMPETITIONS I N L I M I N A L SITUATIONS PART II Summary This is the continuation of the paper published in vol. 37:1993, n 1. Basing on data from literature on Asiatic cultures and own field researches in Mongolia the author studies the attitudes and behavious of the participants of traditional games and contests in Asia assuming the magical functions of competitive behaviour. To prove it she points at the folk beliefs associating games and contests with fertility, powers of Nature, with arousing natural energy etc. It is aJso believed that magical powers of competitions protect against evil powers. Destroying black powers, those magical acts are supposed to open way for good fortune and to ensure successful existence to people. Different forms of contests and games have the same meaning in common. Magical function is attributed to the movement itself, as well as to all kinds of sounds accompanying games (music, exclamations, clapping hands, chorus of praise, prayers, invocations etc). They are meant to support other acts of the competition. All are supposed to have magical power. At the same time the game as a whole and each of its elements are the symbols of liminal situation and transformation. More detailed analysis of this aspect can be found in Part I . Another element endowed with meanings is the food eaten by the competitors according to the rules of ceremony. The author's interpretation explains the food as one of the links in the circulation of energy among the levels of Universe, contributing to stimulation of animat­ ing powers. Ceremonial meals have also integrative functions - uniting all the living and dead members of community, humans together with supernatural beings. In many cases magical function of contest is reinforced by other symbolic acts: sexual gestures, imitation of the movements of animals and birds, nakedness of the competitors, untying of knots, and the use of particular requisites: earthenware, stones, weapon etc. In some of the records cases of deliberate killing of the contestants (men or animals) have been mentioned. The author explains such acts in terms of their magical meaning: death is a sacrifice, a precondition for regeneration of life. Contest can be also conceived as a form of gift for supernatural beings and powers. The gift is supposed to entertain them. It is believed that joy and amusement of deities contribute to well-being of people, to hope that supernatural beings would feel oblidged to reciprocate and fulfill the wishes of the group holding the contest. The group usually means either descent group or local community. The result of competitions determine their good or bad future. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97cbf4c5eb8fec80eb1814130c348d34.pdf f810b53de55651af75319471b497d3ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1435 Title A name given to the resource Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) W dniu 23 marca 1994 r. etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego dnia w Krakowie w wieku 81 lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa, która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk - tj. od 1954 r. - związana była z Zakładem Etnografii tego Instytutu (w latach 1980-1982 pełniła funkqe kierownika). Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 r. we Lwowie. Ojcem Jej był doktor medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów. Egzamin dojrzałości dożyła w 1931 r. w Rybniku. Następnie wstąpiła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 r. otrzymała dyplom magistra filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów, w 1936 г., ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaś po rocznej praktyce w Gimnazjum Państwowym Żeń­ skim w Krakowie dożyła egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich. Od 1937 r. pracowała w szkolnictwie średnim ogólnokształcącym i zawodo­ wym w Krakowie. Pracę tę kontynuowała podczas okupaqi hitlerowskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu, organizowanym przez Ośrodek Tajnego �220 NEKROLOGI Nauczania nr 1 w Krakowie. Ponadto od grudnia 1939 r. do kwietnia 1945 r. pracowała w Sekcji dla Uchodźców i Wysiedlonych, kierowanej przez Obywatelski Komitet Pomocy w Krakowie. Maria Gładyszowa w 1938 r. zawarła związek małżeński z Mieczysławem Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej pracach etnograficznych. Wspól­ nie bowiem prowadzili badania terenowe (szczególnie na obszarze Śląska), wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 r. Maria Gładyszowa kierowa­ ła instruktorskim obozem zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Kra­ joznawcze. W 1939 r. uczestniczyła w etnograficznych zespołowych bada­ niach terenowych na Śląsku, które prowadzone były przez Polską Akademię Umiejętności w Krakowie i Instytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je po zakończeniu I I wojny światowej - w 1946 i 1948 r. W latach 1946-1949 była asystentem wolontariuszem przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach póź­ niejszych (1968-1972), konsultując prace magisterskie. W latach 1950-1953 pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delega­ turę tegoż Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952 i 1953 r.) współ­ pracowała z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc fun­ kcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W 1954 r. Maria Gładyszowa rozpoczęła pracę w Zakładzie Etno­ grafii I H K M PAN w Krakowie (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii), w którym zatrudniona była do 1982 г., tj. do momentu przejścia na eme­ ryturę. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim w 1961 r. na podstawie pracy pt. Wiedza ludowa o gwiazdach, której promotorem był prof, dr Kazimierz Dobrowolski. Praca ta została opublikowana w 1960 r. Rozprawę habilitacyjną stanowiła wydana w 1978 r. monografia pt. Górnośląskie budownictwo ludowe, w 1979 r. zaś otrzymała tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło się Jej kolokwium habilitycyjne. Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się m.in. na zagadnieniach metodycznych związanych przede wszystkim z przy­ gotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań etnograficznych, poświęconych wybranym dziedzinom Polski południowej, głównie Śląska i Karpat. Kolejnym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa. Opracowania na ten temat były rezultatem dogłębnych badań empirycznych i poszukiwań archiwalnych. Dotyczyły one przede wszystkim górnośląskiego budownictwa i jego przemian. Prace te są istotnym wkładem w rozumienie procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej. Na te zagadnienia zwracała uwagę w swych licznych publikacjach . Na szczególną uwagę zasługuje rozprawa habilitacyjna Marii Gładyszowej pt. Górnośląskie budownictwo 1 1 Zob. załączony wykaz prac Marii Gładyszowej. �NEKROLOGI 221 ludowe, która jest pierwszą monografią tematyczną obejmującą swym zasięgiem cały obszar Górnego Śląska. Dokonała w niej analizy zmian typologicznych i strukturalnych, roli podłoża historycznego oraz zależności od układów ekonomiczno-społecznych i środowiska geograficznego, a także obcych wpły­ wów w zakresie przemian kultury chłopskiej. Budownictwo ludowe było również tematem rozdziału syntetycznego opracowania przygotowanego przez Marię Gładyszowa do zbiorowego wy­ dawnictwa pt. Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1. Istotnym polem działalności naukowej i organizacyjnej Marii Gładyszo­ wej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Kar­ patach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 г., a od 1985 r. kierowała polską sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego zespołu autorskiego, przygotowującego monografię ludowego budownictwa mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Rozdział dotyczący Polski (napisany wspólnie z doc. dr hab. D. Tylkowa) został złożony na ręce naczelnego redaktora prof, dr V. Frolca w Brnie i czeka na wydanie. Maria Gładyszowa włożyła również wiele wysiłku w redakcję zespo­ łowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej w 1970 г., a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego mię­ dzynarodowego wydawnictwa pt. „Kultura ludowa narodów słowiańskich". Praca ta również została ukończona, ale niestety dotychczas jej nie wydano. Ponadto M . Gładyszowa prowadziła prace redakcyjne dwutomowego wydawnictwa pt. Stare i Nowe Siolkowice. Była też redaktorem 2 tomu „Etnografii Polskiej". Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach bibliograficznych, realizowanych przez Zakład Etnografii I H K M PAN w Krakowie, których część została opublikowana. Zaznaczyć jeszcze wypada, że Maria Gładyszowa związana była - zwła­ szcza w początkowym okresie zatrudnienia - z opracowaniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, SL W 1973 r. została powołana na członka Komitetu Redakcyjnego tego Atlasu. Swoje doświadczenia badawcze i rezultaty prac naukowych wielokrotnie prezentowała na licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygła­ szane przez nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budow­ nictwa ludowego w Karpatach. Maria Gładyszowa od 1948 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1973 r. - tj. z chwilą reaktywizacji - Komisji Etno­ graficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach od 1985 r. wchodziła w skład Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w bada­ nia etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy rozwojowe, ich wielostronne uwarunkowania i powiązania. �222 NEKROLOGI Maria Gładyszowa reprezentowała typ badacza o skrystalizowanych po­ glądach na cel i sposób postępowania badawczego, samodzielnego, sumien­ nego i odpowiedzialnego. Po przejściu na emeryturę utrzymywała stały kontakt z Pracownią Et­ nologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, uczestnicząc w zebraniach naukowych, będąc życzliwym doradcą i krytykiem. Długo będziemy odczuwać brak Jej obecności. Pogrzeb doc. dr hab. Marii Gładyszowej odbył się 1 kwietnia 1994 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W imieniu Pracowni Etnologii żeg­ nała Ją doc. dr hab. Danuta Tylkowa - kierownik Pracowni, Komisji Etnograficznej zaś - jej przewodnicząca - doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa. Hołd oddali Jej również przedstawiciele Związku Kombatantów RP i byłych Więźniów Politycznych, którego Maria Gładyszowa była czyn­ nym członkiem. W Y K A Z P R A C M A R I I GŁADYSZOWEJ I. Monografie 1960 1978 Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław. Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław. I I . Artykuły 1938 1952 1956 1956 1961 1963 1964 1964 1966 1967 1968 1969 1972 Strój Jacków Jabłonkowskich, „Orli Lot", R. 18, nr 7, s. 111-112 (jako Maria Rehanówna). Ludowa wiedza o gwiazdach, Sprawozdania P A U , t. 53, nr 4, Kraków s. 230-232. Zespołowe etnograficzne badania terenowe na Górnym Śląsku, „Kwartalnik Hi­ storii Kultury Materialnej", R. 4, nr 2, s. 382-390. Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 1, s. 200-213. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnieniem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5, s. 314-329 (wspólnie z N . Dunarem). Budownictwo, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław, s. 349-508. Gwiazdy, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 2, cz. 1, Wrocław, s. 180-181. Problematyka i stan badań nad budownictwem ludowym w Karpatach Polskich, [w:] Międzynarodowa konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Kraków (powielone). Młyny mączne, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław, s. 201-260. O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody i kierunki badawcze, „Etnografia Polska", t. 11, s. 99-111. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia Polska", t. 12, s. 555-559. Śląsk, kultura ludowa a kultura narodowa, „Współczesność", R. 14, nr 25, s. 6. Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w latach 1946-1967, na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] L'udova kultura v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187. �NEKROLOGI 1973 1973 1974 1975 1975 1975 1976 1976 1978 1978 1981 1984 1984 223 Problematyka zmian polskiej kultury chłopskiej w badaniach regionalnych po II wojnie światowej, [w:] Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław, s. 111-134. The Changing Peasant Culture in Polish Post-War Studies, [w:] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnologal Sciences, Wrocław, s. 17-42. Autour de la problématique des recherches sur le bailment populaire dans les Karpates Polonaises. (Relations entre la structure professionelle de la familie et la fonction de locauux dans la closerie et lew equipement), [w:] L'udové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislava, s. 103-112. Polish Ethnography and Study of Folklore at the 7th International Congress of Slavists, „Ethnologia Polona", vol. 1, s. 234-248. Some Problems of Researches on the Folk Culture in the Silesian Beskids, „Ethno­ logia Polona", vol. 1, s. 75-89. Z obrad VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 11-30. Budownictwo, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław, s. 279-327. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii narodów sło­ wiańskich", „Etnografia Polska", t. 20, z. 2, s. 215-220. Tendencje współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, [w:] Premeny Vudových tradicii v súčasnosti, t. 2, Bratislava, s. 247-268. The Problem of Territorial Differentiation in Polish Folk Architecture, „Ethnolo­ gia Polona", vol. 4, s. 65-75. Uwarunkowania budownictwa ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 159-172. Budownictwo i struktura osadnicza, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 35-71. Wprowadzenie, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 9-15. I I I . Recenzje i sprawozdania 1961 1963 1964 1965 1965 1966 1966 1967 1967 1968 1969 1969 R. Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich, Kra­ ków 1959, „Etnografia Polska", t. 5, s. 398-400. W.Krassowski, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 1961, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 11, nr 1, s. 124-126. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław 1963, „Demos", R. 5, z. 1, s. 33-34. E . Baláš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stavilního katastru, „Český lid", R. 51, z. 1, „Etnografia Polska", t. 9, s. 585-588. Internationale Konferenz zur Erforschung der Volkskultur in den Karpaten und den banachbarten Gebigsgegenden, „Demos", R. 6, z. 2, s. 227-229. M . Gładysz, Śląsk Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Śląsk, Kraków, 1965, „De­ mos", R. 7, z. 2, s. 190-191. M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966, „Demos", R. 7, z. 2, s. 172-173. M . Gładysz, Z badań nad współczesną sztuką ludową, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, z. 3, 1967, „Demos", R. 8, z. 2, s. 220-222. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław 1966, „Demos", R. 8, z. 1, s. 45-47. A. Zambrzycka-Kunachowicz, Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi. Na przykładzie wsi Owsiszcze, pow. Racibórz, Opole 1967, „Demos", R. 9, z. 1, s. 68-69. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury Ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 13, s. 250-261. E . Dąmbska, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabytkowym budow­ nictwie polskim, „Etnografia Polska", t. 12, 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 58. �224 NEKROLOGI 1969 1970 1980 1982 R. Śmiałowski i E . Dąmbska, Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi Lubuskiej, Poznań 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 60-61. J.Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, „Demos", R. 11, z. 1, s. 50-51. O projekcie syntetycznego opracowania architektury ludowej na obszarze karpacko-bałkańskim, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 321-323. Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach i na Bałkanach, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 299-301 (wspólnie z D . Tylkowa). IV. Bibliografie, indeksy, inne 1959 1960 1961 1963 1963 1966 1966 1966 1973 1974 1981 „Etnografia Polska", t. 2 (redaktor tomu). Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej, cz. 1, Warszawa (współudział). Kwestionariusz do budownictwa pasterskiego, Kraków (powielone). Kwestionariusz do budownictwa ludowego, Kraków (powielone). Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław (sekretarz redakcji). M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice (współudział). Indeks nazwisk, Indek nazw geograficznych i etnograficznych, Indeks rzeczowy, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, s. 326-342. Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław (sekretarz redakcji). Etnografia, [w:] Bibliografia polskich prac z zakresu slawistyki (1968-1972), War­ szawa, t. 1, s. 29-142. M . Gładysz, Polska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972, [w:] Ludové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislawa, s. 295-319 (współudział). Bibliographia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidová architektura, Brno, s. 79-92 (rozdz. dot. Polski - wspólnie z D . Tylkowa). Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0e267cd308a142c4fd188e910485bba.pdf 9a4bbb28e455d957a12696ef0140fff5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1432 Title A name given to the resource Korzenie i współczesność polskich badań etnologicznych w Afryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.113-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I ANTONI KUCZYŃSKI (Instytut Nauk Politycznych UW, Wrocław) KORZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ POLSKICH BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W AFRYCE* We współczesnej antropologii kulturowej, sięgającej po wielokroć do różnorodnych starych opisów kultur ludowych i plemiennych świata coraz powszechniej podkreśla się ich znaczenie dla studiów z zakresu etnogenezy, akulturacji czy religioznawstwa. Wraz z poszerzaniem się horyzontu w Euro­ pie, związanego z odkryciami geograficznymi w XVI i XVII stuleciu, oczywi­ stością stawała się kwestia wielkiej różnorodności kultur ludów mieszkających z dala od siebie, w tym także różnorodności tychże ludów postrzeganych jako dzikie, barbarzyńskie i prymitywne. W takim poglądzie zawierało się wiele snobistycznego europocentryzmu pozbawionego zrozumienia kodu właściwego dla danej kultury, obejmującej w Tylorowskim rozumieniu wiedzę, wierzenia, prawo, obyczaje, sztukę, moralność i inne „zdolności i przyzwyczajenia, zdobyte przez człowieka jako członka społeczeństwa" (Tylor 1896, s. 13). Przegląd historii badań nad wieloma elementami kultur ludowych i plemien­ nych z różnych kontynentów przekonuje nas dowodnie, iż coraz częściej w studiach tych wykorzystywane są wielorakie relacje pochodzące od różnych autorów, często nieprofesjonalistów, którzy z dużą dozą dokładności opisali obserwowane przez nich tubylcze kultury w momencie gdy pozbawione one jeszcze były wpływów tzw. wyższej cywilizacji, czyli sprzed impaktu obcej kultury. Zbyteczne jest dodawać jak ważne są to relaqe ze stanowiska antropologii kulturowej (etnologii), wypada natomiast podkreślić, iż ocena zawartej w nich faktografii wymaga uciążliwej interpolaqi źródłowej i stałego doskonalenia warsztatu krytycznego. Jest to główna zasada obowiązująca badaczy korzystających z takiego zasobu źródłowego. Ona też leży u podstaw omawianych tu polskich badań etnologicznych w Afryce, które dostarczają nam także wielorakich opisów kultur tubylców Czarnego Lądu. * Dokładniejsze omówienie sygnalizowanej tu problematyki znajdą Państwo w książce pt. Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, i. 2, Ameryka, Australia i Oceania, przygotowywanej obecnie do druku przez Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. �114 ANTONI KUCZYŃSKI Związki Polski i Polaków z Afryką to temat bardzo rozległy, mający wiele historyczno-kulturowych kontekstów. U źródeł tej tradycji stoi już bowiem postać ojca geografii polskiej Jana Długosza, który w swym dziele zatytułowanym Chorographia Regni Poloniae wymienia znane wówczas od­ ległe kontynenty - Azję i „wrzącą skwarem słoneczną Afrykę". Niczego ponadto nie dowiadujemy się o tej „skwarnej ziemi", która dopiero w okre­ sie późniejszym stała się bliższa wąskim kręgom naszego społeczeństwa. Na mapach Afryki zawartych w siedemnastowiecznych atlasach można prze­ śledzić ówczesny stan wiedzy Europejczyków o tym kontynencie. Ujawniają one bowiem nieznajomość prawie całego interioru Afryki, względnie po­ prawnie natomiast określają obraz wybrzeży i przyległych mórz, zbadanych przez kolejne wyprawy portugalskie. Do poznania Afryki przyczynili się ludzie różnej profesji. Bez wątpienia pierwszymi Europejczykami, którzy zetknęli się z jej ziemiami byli żeglarze poszukujący drogi do Indii. Ich opowieści o bogactwach tego kontynentu nęciły wszelkiej maści awanturników, kupców śniących o wielkich fortu­ nach, różnego rodzaju obieżyświatów i handlarzy niewolników. Lukratywność tego handlu spowodowała, że Portugalczyków wspomagali w tym Holendrzy, sadowiąc się mocno na południu Afryki oraz na Złotym Wy­ brzeżu i w Gwinei. Potem różni misjonarze wypełniając posłannictwo niesie­ nia „dzikim światła nowej wiary" docierali w głąb Afryki poszerzając wiedzę o jej tajemnicach kulturowych i geograficznych. Były to kontakty niezwykle powikłane i złożone, w których nie zabrakło także polskich epizodów. Jakkolwiek dzieje naszego podróżowania po świcie mają stosunkowo obfitą literaturę - zwłaszcza w odniesieniu do Azji i obu Ameryk, to wyraź­ nie zaznacza się w niej brak tematyki afrykańskiej. Opracowania z tego zakresu są dość rozproszone, na co zwracałem już uwagę (Kuczyński 1990), a ponadto, to co dotychczas napisano na ten temat było często bezkrytycz­ nym powtarzaniem faktografii zawartej w różnym opracowaniach popular­ nych, encyklopediach czy słownikach podróżników. Zupełnie brak jest na­ tomiast opracowań dotyczących dziejów polskich badań etnologicznych w Afryce, skromnych wprawdzie, ale jednak istniejących i funkcjonujących w międzynarodowym obiegu naukowym. Sytuacja ta stwarza pilną potrzebę kazania korzeni i dziejów polskich zainteresowań kontynentem afrykań­ skim. Łączy się z tym fundamentalne pytanie, czy dorobek polskiej afrykanistyki etnologicznej zyskał jakieś uznanie w nauce światowej? Jeżeli tak to w jakim stopniu rezonuje on w naukowym obiegu? Z tych też powodów kreśląc monograficzny zarys problemu, nie można pominąć owych korzeni, sięgających nieraz w czasy odległe. W całokształcie krajowego piśmiennictwa ujmującego mniej lub bardziej kompleksowo ten problem na wyróżnienie zasługują prace Jana St. Bystronia (1930), Stefana Gołąbka (1968; 1970; 1971; 1974; 1978), Andrzeja Klomineka (1991), Antoniego Kuczyńskiego (1990), Wacława Słabczyńskiego (1974), Wacława i Tadeusza Słabczyńskich (1992), Wiktora Szczerby (1974) i Henryka Zinsa (1978 a, b; 1986). Ponadto �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 115 istnieje wiele innych książek i artykułów powstałych w rezultacie pobytu ich autorów w Afryce, traktujących o złożonych problemach kulturowych, społeczno-gospodarczych i politycznych, w tym także sporo tzw. prozy narracyjnej upowszechniającej kulturę Czarnego Lądu. Zbliżenia polsko-afr у kańskie to nie tylko pobyty Polaków na Czar­ nym Lądzie, lecz również przyczyny tych kontaktów i złożone konteksty historyczno-polityczne. A było ich wiele: chęć poznania świata, obrona chrześcijaństwa przed Saracenami (muzułmanami), pielgrzymki do Ziemi Świętej, działalność misyjna, poszukiwanie majątku, wyprawy badawcze, kontakty handlowe, wojny, niewola i wiele innych. Tak więc od Ziemi Świętej do Przylądka Dobrej Nadziei sp>otkać można Polaków, którzy pene­ trowali afrykański kontynent. Należeli do nich ludzie różnego autoramentu i różnych zawodów: misjonarze i rycerze maltańscy, mistyfikatorzy i bada­ cze, oczajdusze i obieżyświaty, myśliwi i żołnierze, uczeni i eksperci. Różne więc intencje przyświecały tym ludziom, generalnie jednak na formowanie się polskiej afrykanistyki - zwłaszcza w XIX i początkach X X w. - wpływały z jednej strony tendencje ogólnoeuropejskie, z drugiej natomiast specyficzne warunki spowodowane utratą niepodległości i będące jej konsekwencją róż­ ne formy działalności zmierzającej do odzyskania bytu narodowego. Podobno już w początkach XV stulecia rycerze polscy wspomagali Portugalczyków w próbach podboju Maroka. Później widzimy ich w skła­ dzie Zakonu Rycerzy Maltańskich, którzy swe posłannictwo traktowali jako zaszczytne zadanie, w służbie chrześcijaństwa i bez wahania gotowi byli oddać życie w walce „z pogańskimi Saracenami". Wiek XVII i X V I I I to zaledwie epizodyczne stykanie się Polaków z kontynentem afrykańskim, z drugiej jednak strony - zwłaszcza pod koniec XVIII w. - zaczęło się pojawiać piśmiennictwo podróżnicze poszerzające znacznie pole widzenia świata. Ten fakt nie wymaga z pewnością komentarzy, dodać jedynie wypa­ da, iż rozwój nauczania geografii w szkołach tamtego okresu przyspieszył zdobywanie wielu nowych wiadomości o świecie, w tym także o Afryce (Harasymiuk 1985; Majorek 1974; Malicki 1973; Piasecka 1985). Na wiek XIX przypada początek kształtowania się pełniejszej wiedzy o Afryce. M i ­ mo, iż są to lata związane z licznym wychodźstwem polskim, jednak kon­ tynent afrykański leży generalnie na uboczu emigracyjnego szlaku. Podobnie było w X X stuleciu - zwłaszcza do okresu drugiej wojny światowej, kiedy odnotowaliśmy w polsko-afrykańskich kontaktach dwa znamienne fakty. Pierwszy to kontakty związane z nadzieją na polskie kolonie, drugi to wyróżniające się osiągnięcia polskiej afrykanistyki etnologicznej - badania Jana Czekanowskiego i Romana Stopy. Lata dwudzieste okresu międzywojennego w X X stuleciu zaznaczył się w naszym życiu społeczno - politycznym przygotowaniem się do wejścia na teren afrykańskiego kontynentu w roli kolonizatorów. Koncepcjom tym patronowała Liga Morska i Kolonialna. Sen o białym kasku mamił wizją przejęcia przez Polskę byłych kolonii niemieckich w zamian za dawne �116 ANTONI KUCZYŃSKI Mapa 1. Miejsca badań etnologicznych prowadzonych przez polskich badaczy w Afryce �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 117 rozbiorowe rachunki. Inni proponowali, by kolonią taką uczynić Madaga­ skar, który jakoby słusznie się nam należał (za sprawą mitu Maurycego Augusta Beniowskiego). Wrzawa wokół tej sprawy panowała ogromna, wydano nawet decyzje o tworzeniu oddziałów wojskowych do służby kolo­ nialnej, ubranych w tropikalne hełmy i przewiewne mundury na wzór angiel­ ski. Równocześnie z tym propagandowym nurtem realizowano projekty wychodźstwa polskiego do krajów afrykańskich, przede wszystkim o cha­ rakterze rolniczym. W sumie jednak ten kierunek polskiej emigracji pozostał mało popularny, chociaż według szacunkowych danych w drugiej połowie lat trzydziestych przebywało na terenie Afryki ponad 4200 osób polskiego pochodzenia. Najwięcej było ich w krajach Francuskiej Afryki Kolonialnej, tj. Algierii i Maroku, inni natomiast rozrzuceni byli po różnych krajach kontynentu. Polacy posiadali też własne lub dzierżawione obszary ziemskie w Angoli, prowadzili gospodarstwa plantacyjne w Liberii, w krajach Afryki Wschodniej lub pozostawali w służbie belgijskiej w Kongo, angielskiej w Kenii lub innych krajach afrykańskich, zatrudnieni na kontraktach jako ekonomiści, lekarze, agronomowie, inżynierowie. Trzeba też wspomnieć o misjonarzach, którzy od początku europejskich kontaktów kolonizacyjnych z Afryką dążyli tam jako nosiciele nowej wiary, a także uczyli zasad higieny, nowych rzemiosł, upowszechniali oświatę. Księga misyjnych posług była znacznie obfltsza i jakże często obejmowała ona także obserwacje typu etnograficznego, które nie zawsze ukazały się drukiem. Dla polskiego badacza zajmującego się kulturami i religiami spo­ łeczności afrykańskich te niepublikowane do dzisiaj zapisy misjonarzy stano­ wią wielką wartość, gdyż rejestrowały one zachodzące przemiany kulturowe i zjawiska, dzisiaj już po wielekroć nie występujące. Wiemy, że większość tych zapisów pozostaje w archiwach zakonnych. W takiej sytuacji rodzi się refleksja o konieczności rychłego zinwentaryzowania takich zapisów, ich opracowania i udostępnienia w formie drukowanych katalogów informują­ cych o zawartości tych relacji. To samo można odnieść do innych relacji rozproszonych często po czasopismach i różnego rodzaju publikacjach. Od tego zależy w pewnym stopniu powstanie pełnej bibliografii polskiej afrykanistyki, a następnie kompleksowa ocena jej przeszłości, teraźniejszości oraz wizji przyszłości. Misyjne kroniki zawierają wiele faktów i zdarzeń, a niejeden z misjo­ narzy - np. Marcin Czermiński czy Alojzy Majewski, poczynił interesu­ jące obserwacje typu etnograficznego. Jezuita Jan Beyzym, przebywając na Madagaskarze w latach 1898-1912, poświęcił się niesieniu pomocy trędowatym, żyjącym tam w rozpaczliwych warunkach na wydzielonych im terytoriach. Dążąc do zapewnienia swym „czarnym pisklętom" możliwie dobrych warunków życia, zbudował w miejscowości Ambatuwuri ośrodek dla trędowatych. Jego korespondencja jest wspaniałą lekturą, pełną hu­ manizmu, odznaczającą się szerokim zakresem tematycznym. Wiadomo również iż misjonarz ze zgromadzenia oblatów św. Franciszka Salezego, �118 ANTONI KUCZYŃSKI Władysław Malinowski, pracował przez wiele lat wśród plemion Herero i posiadał dużą wiedzę o ich kulturze, a także ich uznanie i autorytet co pozwoliło mu na zażegnanie w 1906 r. krwawego buntu przeciwko niemie­ ckim kolonizatorom. Stanisław Nowicki, czyli brat Józefat, długie lata dzia­ łał w Kenii, gdzie zaskarbił sobie przyjaźń tubylczej ludności za wspomaga­ nie jej w codziennym życiu. Był jej reprezentantem wobec białej administ­ racji. Istnieją domniemania, że to on wprowadził w Kenii uprawę kawy! W sprawach ochrony tubylczej kultury wypowiadali się inni misjo­ narze polscy pracujący w Afryce. Prowadzili oni - i prowadzą nadal - swą wieloaspektową działalność, układając ją w sensowny ciąg przedsięwzięć nie wolnych od dobroczynnych zabiegów. Dążąc do wciągnięcia tubylczej lud­ ności w nurt nowej wiary polscy misjonarze pracując np. wśród Indian Ameryki Południowej czy Nowej Gwinei, tak i w Afryce zasłużyli się jako ludzie bezinteresowni i ofiarni, budowniczowie misji i szkół misyjnych, pio­ nierzy nowych form gospodarowania, nauczyciele rzemiosła, badacze i ob­ serwatorzy tubylczych społeczności (Perczak 1981, s. 572). Zasygnalizowany już temat osadnictwa polskiego w Afryce, mającego swój szczyt w okresie międzywojennym, wypada tutaj poszerzyć. Chodzi tu 0 osadnictwo na terenie Wschodniej Afryki w okresie drugiej wojny świato­ wej, będące efektem układu zawartego między Iwanem Majskim a Włady­ sławem Sikorskim, w efekcie którego część ludności polskiej wywiezionej z terenów Kresów Wschodnich za Ural w latach 1940-1941 opuściła tereny Związku Radzieckiego wraz z armią generała Władysława Andersa. Roz­ lokowano ją w Tanganice, Ugandzie, Kenii, Rodezji Północnej i Południo­ wej, tworząc normalne warunki do czasowego zamieszkania. Młodzieży stworzono warunki kontynuowania nauki w szkołach zawodowych i ogól­ nokształcących, utworzono szkoły podstawowe i przedszkola, biblioteki, ośrodki kultury. Dorośli mieli możliwość pracy, starsi przebywali w domach opieki. Były przychodnie i szpitale. Ten okres polskich kontaktów z Afryką nie został jeszcze w pełni opracowany, jakkolwiek zagadnienie to sygnali­ zowano już w polskiej literaturze (Królikowski 1949, s. 9; 1961, s. 1-2; Ostrowski 1947; Korabiewicz 1980; Achmatowicz-Otok 1985, cz. 2; E. Wróbel 1 J. Wróbel 1992, s. 142-204). Po repatriacji z lat 1947-1950 niewielu z tych przymusowych emigrantów powróciło do kraju. Rozproszyli się szeroko po świecie, część natomiast pozostała w Afryce i mieszka tam do dzisiaj. Wspomniano poprzednio, iż w staropolskim myśleniu o świecie już w po­ czątkach X V I stulecia pojawiło się mgliste wyobrażenie o Afryce, będące prostą recepcją piśmiennictwa zachodnioeuropejskiego, dotyczącego przede wszystkim Afryki Północnej (Tazbir 1971; Zajączkowski 1978). Epoka Odrodzenia to bez wątpienia ważny etap przemian światopoglądowych, których wyrazem było m.in. poszerzenie się horyzontu geograficznego. Wia­ domości o wyprawach morskich Hiszpanów i Portugalczyków docierały do Polski drogą pośrednią poprzez dobrze zorganizowaną instytucję kościelną. Nie bez znaczenia były także wyjazdy polskich szlachciców na studia �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 119 do Włoch, gdzie zapoznawali się oni z nowinkami dotyczącymi szerokiego świata. Zamorskie kontakty Gdańska też były istotnym staropolskim kanałem, przez który przepływał nurt geograficznych informacji o świe­ cie. Pod wpływem tych wiadomości pozostawało ówczesne piśmiennictwo geograficzno-historyczne, które poszerzało znacznie zakres wiedzy o krajach odległych i zamorskich. Autor poczytnej wówczas Kroniki wszystkiego świata..., wydanej w Krakowie (1551), a później wielokrotnie wznawianej, pisał m.in., iż „Ma w sobie Afryka wielką żyzność i urodzaj zboża, gdzie ludzie mieszkają, zwłaszcza przy rzece Nilus koło Egiptu", i że „tej części świata jest większa połowica pustej, częścią dla wielkiego gorąca, częścią też dla zwierząt jadowitych, które się tam rodzą w pustyniach jako lwowie, wsloniowie, kokodryle, pardowie, małpy, osłowie rogaci i rozmaity naród smoków, takież wężów, które całe lato nie piją, bo tam wody nie masz lada gdzie, przeto są jadowite jako piszą, iż tam więcej ludzi zemrze jadem zwierzęcym niż wrzodem, a śmiercią przyrodzoną, zwłaszcza gdzie tórrida zona w pośrodku Afryki. Przeto ta część świata nie była dobrze znajoma pierwej starym kosmografom przez wielkie pustynie [...]". Dalej mowa o Portugalczykach wyprawiających się do Afryki, o żyznej dolinie Nilu i jego wylewach, skałach Gibraltaru i morzu oddzielającym ten kontynent od Europy. Wszystkie te wieści fascynowały czytelników, oży­ wiały wyobrażenie o czynach portugalskich żeglarzy i zdumiewały ludzi nie oswojonych z morzem. Ponadto dawały one wiedzę o krainach afrykań­ skich, gdzie dzikie „kokodryle" i „rozmaity naród smoków" budziły strach i grozę. Zdawano sobie też sprawę z tego, że dalej rozciągał się afrykański interior określany na ówczesnych mapach jako „terra incognita" lub „terra ubi leones". Mieszkać tam mieli ludzie mający „czarną skórę od nadmiaru słońca", dzicy i żyjący gromadnie, u których jedyną odzieżą był „kolczyk w nosie", a gdy brakowało im jedzenia, to „zjadali się nawzajem", oddawali cześć różnym bożkom i budzili odrazę. Taki był ówczesny stereotyp mieszkańca Afryki, a pewne wyobraże­ nia o nim przenikały do staropolskiego świata poprzez naukę kościelną i sztukę. Bo oto na ołtarzu Wita Stwosza w Krakowie, powstałym w latach 1477-1489, widzimy czarną postać murzyńskiego króla, a rzeźbione i ma­ lowane postaci „czarnych ludzi" znalazły się w owym czasie także w szop­ kach bożonarodzeniowych. W późno średniowiecznej sztuce polskiej spoty­ kamy wizerunki czarnych ludzi, raz w roli szatanów, kiedy indziej znowu jako świętych - np. postać św. Maurycego. Prawili też o nich autorzy epoki Renesansu ukazując dzieło misyjnych posług kościoła katolickiego w różnych częściach świata. Tak np. skryba królewski Augustyn Rotundus (Mielecki) pisał, że kto przestrzega zasad Ewangelii, nawet gdyby był „z murzyńskiej ziemi godniejszy będzie miłości i zacniejszy", aniżeli bogaty, który jest bezbożnikiem. Z tych samych kół autorskich wywodziły się inne wiadomości o Afryce i jej mieszkańcach. Nieraz informowały one o fan­ tastycznych bogactwach, jakie zdobywali w Afryce portugalscy żeglarze, �120 ANTONI KUCZYŃSKI którym bulla papieska z 1455 r. przyznawała panowanie nad wszystkimi pogańskimi ludami afrykańskimi. Dziełka dewocyjne, druki ulotne, prze­ kazy misjonarzy, które drukowano w klasztorach poszerzały wizję świata leżącego za morzami. Z czasem ten zakres informacji wzbogacała litera­ tura świecka, zwłaszcza czasopiśmiennicza z XVIII stulecia, np. „Magazyn Anagdotów", pierwsze polskie pismo humorystyczne, „Magazyn Warszaw­ ski" i inne. Uważna kwerenda staropolskiego piśmiennictwa pozwala na wprowadzenie do złożonego wówczas obrazu Afryki także twórczość litera­ cką. Bo oto w początkach XVII stulecia Jan Jurkowski, ukazując imperium tureckie pisał, iż Turek Jedną nogą Azyją, druga zaś Afrykę Depce, zaś lewą ręką chce zgnieść Amerykę. Wacław Potocki natomiast, wielbiąc cześć Jana I I I Sobieskiego w swych Transakcjach wojny chocimskiej, informował: W tymże obłoku stali Murzyni cudowni Jako się błyszczy iskra w opalonej głowni Tak i z tych warg napuchlých, z czerniejszej nad szmelce Paszczęki bielsze niż śnieg wyglądały kielce. Wojciech Miaskowski konstatował natomiast, że: W Egipcie piramidy obłoków sięgają, Cóż po nich, kiedy wewnątrz i lochów nie mają. Owe piramidy wyobraźnia ludzka przekształcała w niebosiężne budowle i czyniła z nich już wówczas swoisty symbol Egiptu, Przeto nie należy dziwić się poecie Renesansu Stanisławowi Grochowskiemu, który pisał, iż: Z drogiego marmuru kowane Egipskie piramidy, cudowne kolosy, które sława wynosi ponad swe niebiosy. W kręgach ludzi oświeconych powtarzano sobie po wielekroć jeszcze inne wiadomości o Afryce, często o fantastycznym zabarwieniu, mającym rozbudzać ciekawość świata. Charakteryzowano Nil, opowiadano o mu­ miach pokątnie wywożonych ze względu na ich lecznicze właściwości, przywoływano różnych wielkich ówczesnego świata, którzy właśnie dzięki sproszkowanym mumiom zostali cudownie wyleczeni, charakteryzowano porty i życie miejskie, a nie szczędzono też obrazów o handlu niewolnikami. Egipt wchodzący w owym czasie w skład imperium otomańskiego, był w zasadzie zamknięty dla Europejczyków. Wyjątkowo tylko kupcy i piel­ grzymi mogli tu przybywać ze specjalnymi zezwoleniami. Pierwsi zatrzymy- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 121 wali się w portach, drudzy pielgrzymujący do Ziemi Świętej nie przejawiali większego zainteresowania krajem. Do portu w Aleksandrii przybywało wielu pątników. Do Kairu natomiast docierali tylko nieliczni, nie mówiąc już o wyprawach w głąb kraju. Przez cały wiek X V I I I Afryka pozostawała więc nadal pojęciem mgli­ stym, w którym na plan pierwszy wybijał się jej czarny mieszkaniec zwany Murzynem. Mimo iż powszechnie uważano owych Murzynów za dzikich i kanibali, już w X V I I stuleciu zapanowała jakaś swoista moda na mu­ rzyńską egzotykę. Murzyn usługiwał na dworach ówczesnych polskich władców, ubarwiał magnackie rezydencje, dworskie bale i maskarady nie pogardzały afrykańskimi motywami, strojono się więc w różne dziwaczne ubiory, malowano ciało na czarno, przyozdabiano w pióropusze, wysta­ wiano sztuki o afrykańskiej tematyce. Przebrani za Murzynów aktorzy uświetniali magnackie uczty rodzinne, a nawet oficjalne uroczystości na dworach królewskich. Na weselu Zygmunta I I I z Anną Habsburżanką (1592) występowali m.in. „Murzyni", zaślubiny Jana Zamojskiego z Gryzeldą Batorówną (1583) uświetnione zostały natomiast całym pocztem ubranym na murzyńską modłę, jadący 2 a i na trzech wielbłądach „Murzyni" trzymali tkane złotem baldachimy. Dopełnieniem tych staropolskich kontekstów afrykańskich są też pewne motywy w rodzimej heraldyce szlacheckiej, a także piśmiennictwo geograf! czno-historyczne, które wniosło nieco nowej wiedzy o egzotycznym kon­ tynencie. Oczywiście był to nadal obraz skrzywiony zlepkiem stereotypów oraz schematycznych uproszczeń, kiedy jeszcze w X V I I I w., za przyczyną Nowych Aten, kijowskiego kanonika Benedykta Chmielewskiego funkcjono­ wał w wyobrażeniach czytelników tej poczytnej „Encyklopedii". Informo­ wała ona o wszystkich krajach świata, w większości jednak w bałamutny sposób, który np. w odniesieniu do Afryki eksponował takie sprawy jak to, że „lud tamtejszy jest czarny, kosmaty, grubiański, okrutny, bestialski", „im który dalej od morza, tym dalej od Boga i rozumu", „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Jest tam też wiele innych tematów afrykańskich, m.in. wzmianka o Pigmejach i Hotentotach, których mowa „non articulata, jakieś mruczenie i piszczenie". Obieg tych informacji nie był rozległy zważywszy, że osiemnastowieczne czytelnictwo nie obejmowało szerokich kręgów społecznych. Byli jednak ludzie, którzy już wówczas chłonęli wszystkie nowinki z szerokiego świata, sprowadzali do Polski dzieła zawierające opisy egzotycznych krajów, ludzi i zwierząt. Zdawać by się mogło, że w Polsce, która nie prowadziła bez­ pośredniego handlu z ludnością afrykańską, nikłe było zainteresowanie tym kontynentem. Tymczasem oprócz różnych dzieł „geograficznych" spro­ wadzanych wówczas z zagranicy, które dochowały się w bibliotekach do naszych czasów, wydawano podobne prace polskich autorów lub tłuma­ czenia dzieł obcych. Oto np. w 1718 r. wydano w Krakowie broszurkę �122 ANTONI KUCZYŃSKI 0 wydarzeniach politycznych w Wielkiej Kabylii (Algieria), autorstwa wło­ skiego franciszkanina, zatytułowaną Rzetelna relacja o nader okrutnej śmierci..., przeznaczoną dla mieszczańsko-szlacheckiego czytelnika, nie umiejącego czytać po łacinie. Do tego samego kręgu odbiorców adresowana była encyklopedia o świecie Władysława Łubieńskiego, zatytułowana Świat we wszystkich jego częściach (1740). Dołączona do dzieła mapa Afryki ukazuje prawdziwy obraz jej wybrzeży, natomiast opis kartograficzny ziem na południe od Sahary jest mylny, chociaż na poziomie panującej w owym czasie wiedzy o tej części kontynentu. „Afryka ma cztery religie - pisał W. Łubieński - pogańska najobszerniej­ sza, mahometańska obszerna, chrześcijańska bardzo szczupła i żydowska się znajduje. Są także ludzie bez Boga i bez wiary. Afrykanie generalnie są mocni, ale bestialscy i prostacy, w sciencjach żadnych ani kunsztach nie są biegli, nie wojenni, wyjąwszy pogranicznych medyterrańskich z przyczyny bliskiej Europy, są źli, niewierni, okrutni, niestateczni i daleko odmienniejsi od dawnych Augustynów i Annibalów. Dawni tylko niektóre części Afryki widzieli, Barbaryją, Suare, Egipt, Nubią i wyższą Etiopię, o inszych nie wiedzieli rozumiejąc, że to kraje puste z przyczyny ciepła nieznośnego. Afryka żywi wielbłądy, słonie, tygrysy, lwy, krokodyle, rysie, jednorożce, smoki, bazyliszki, które spojrzeniem każdego zabijają i węże wielkie; przeciw jednemu wężowi, historia rzymska nadmienia, Attilius Regulus wojsko spro­ wadził, którego długość miała być na 120 kroków geometrycznych; prócz tak wielu zwierzów najokrutniejszych i najzjadliwszych Afryka wydaje z sie­ bie stada koni, słonie, małpy i dzikie kozy. Rzeki pryncypalniejsze Afryka ma w sobie: Nil i Niger. Nil początek swój bierze od 12 fontann z między gór Abisyńskich i wpada do Medyterran przez 7 wpadków rozdzielających na wiele rzek, które formułują trianguł zwany Delta Egipska. Niger zaczyna się od jeziora tegoż imienia w Etyjopii 1 oblawszy Gwineę, wpada w Ocean Atlantycki sześcioma odnogami zwany­ mi Rio Grande, Rio s. Daomingo, Rio Casamanca, Rio dos Ostros, Rio Gambia i Rio Senega". Fragment cytowanego tekstu przekonuje nas, iż ówczesny obraz Afryki był na ogół udziwniony, owe „plujące bazyliszki" przyprawiające o śmierć, dziwne węże, źli niewierni mieszkańcy, po wielekroć zakrzątały umysły ów­ czesnych. Autorzy takich dzieł dysponowali różnym zasobem wiedzy geo­ graficznej oraz ogólnej, reprezentowali także różne systemy wartości, nic przeto dziwnego, że i ich dzieła stały na różnym poziomie merytorycznym. Nie bez znaczenia w tej edukacji geograficznej pod koniec X V I I I stulecia była programowa rola Komisji Edukacji Narodowej, która inspirowała roz­ wój piśmiennictwa geograficzno-historycznego, korzystającego m.in. z wie­ dzy zachodnioeuropejskiej na temat krajów zamorskich. W owym czasie pojawiało się coraz więcej materiałów na temat Afryki, stanowiących rezul­ tat jej stopniowego odkrywania. Zachodnia Europa zrozumiała potrzebę penetracji dotąd nie znanych obszarów i to zarówno pod względem nauko- �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 123 wym, jak i gospodarczym. Na niektórych terenach powstawały skupiska kolonistów europejskich, zakładano gospodarstwa plantacyjne, wydobywa­ no drogocenne kruszce i inne bogactwa naturalne, bogacono się na handlu niewolnikami. Informowało o tym względnie poprawnie polskie piśmienni­ ctwo, przekazujące przy okazji obraz afrykańskiego tubylca. Pewnych zwia­ stunów pełniejszego ujmowania etnograficzno-geograficznej problematyki doszukać się należy gdzieś pod koniec X V I I I i w początkach X I X stulecia. Pisząc o tym charakteryzowano nieraz „Murzynów", podając iż: „włosy mają krótkie i kręcone", „kolor skóry czarny", „nos Murzyna jest płaski, nieraz przykłyty obręczą", kobiety zaś „bezwstydne bo tors swój nagi na oglądanie wszystkich wystawiają". Rzecz charakterystyczna, że na ogół były to informacje eksponujące przede wszystkim dzikość krajowców, która mia­ ła wprowadzać w zdziwienie czytelnika „cywilizowanej Europy", by kształ­ tować w nim poczucie wyższości w stosunku do innych ras i „czarnych dzikusów". Nieraz występowały też stwierdzenia z gruntu szydercze w ro­ dzaju: „Murzyni żyją bez Boga i jakiejkolwiek wiary", „żon u nich tyle, że trudno ustalić, które Murzyniątko do kogo należy", „dzicy odżywiający się szarańczą" lub, że „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny", czy: „największym przysmakiem murzyńskich królów jest mięso swych podda­ nych". Z czasem te wiadomości ulegały sensownej segregacji, zastąpiły je informacje obiektywniejsze, zwłaszcza epoka Oświecenia wniosła tutaj ożyw­ czy nurt wiedzy. Nie brakowało opisów przedstawiających obraz straszliwej niedoli tubylców, stanowiących przedmiot handlu niewolnikami. Wiele było o tym informacji w ówczesnym czasopiśmiennictwie i przyznać trzeba, że czytelnik tych pism otrzymywał obiektywny obraz niewolniczych rynków, na których biali handlarze osiągali krociowe zyski, depcząc na każdym kroku ludzką godność czarnoskórego, nie szczędząc mu razów i pogardy. Pisali też o tym, wyrażając swe oburzenie i współczucie, znakomitości in­ telektualne ówczesnego środowiska: Ignacy Krasicki, Karol Wyrwicz, ks. Dominik Szybiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Stanisław Staszic. Staszic surowo potępiał handel niewolnikami i wyrażał zdecydowaną dezaprobatę dla praktyki przysłowiowego polowania na czarnych mieszkańców Afryki. Tadeusz Kościuszko cały swój majątek w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przeznaczył na uwolnienie i poprawienie losu sprowadzanych tam z Afryki czarnych niewolników. Ów czyn, jakich wówczas a także i potem nie było, zyskał szeroki rozgłos, kiedy kraj nasz był w niewoli. Na przełomie X V I I I i X I X stulecia, gdy wywożono z Afryki czarnych niewolników, nie było już niepodległego państwa polskiego. Może to właśnie brak owej niepodległości, a także doświadczenia własne skłoniły Kościuszkę do podjęcia takiej humanitarnej decyzji, z której przebijało zrozumienie dla walki o uwol­ nienie i poprawienie doli sprowadzonych do Ameryki afrykańskich tubylców. O fundacji tej pisał „Kurier Warszawski" (1823), informując, że „Pomiędzy czynami ogłoszonymi przez Towarzystwo Amerykańskie zawiązane w celu osadzania ludzi czarnych wolnych daje się postrzegać mało znany czyn �124 ANTONI KUCZYŃSKI Jozef Rostafiński (1850-1928). Według: B. Hryniewiecki, Józef Rostafiński (1850-1928) w setną rocznicę urodzin, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae", 1950, s. 20. sławnego Polaka, Kościuszki. Zapewnił on fundusze 200 000 talarów, które złożył na ręce prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki, Jeffersona, a to na wykup z procentów od tej sumy młodych niewolnic, które następnie mają po daniu im stosownego wychowania zyskiwać wolność. Funduszem tym zarządza pan Koke, jenerał zamieszkały w Wirginii". Suma ta użyta być miała również na założenie szkól „dla dzieci niewolników czarnych i na koszt okupu ich wolności, aby tak były wychowane iżby z nich byli lepsi ojcowie, lepsze matki, lepsi synowie i lepsze córki". Wkrótce potem europejskie państwa zaprzestały handlu niewolnikami surowo karząc tych, którzy uprawiali to lukratywne zajęcie. Prawdę jednak mówiąc, to jeszcze nieomalże przez cały wiek XIX arabscy handlarze wycią­ gali olbrzymie fortuny z tego zajęcia, mimo formalnych zarządzeń państw kolonialnych zabraniających tego kompromitującego procederu. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 125 Próba spojrzenia na kontakty polsko-afrykańskie łączy się z koniecz­ nością sformułowania pewnej periodyzacji tego zjawiska. Nie można tego oddzielić od kwestii szczególnego zainteresowania się tymi obszarami ze strony państw europejskich - przecie wszystkim Anglii i Portugalii, we wcześniejszym okresie oraz Francji i Niemiec w okresie późniejszym. Skoro mowa o tzw. kierunku portugalskim, nacechowanym w pierwszym okre­ sie wielką ekspansywnością w penetrowaniu „czarnych ziem", to wypada wspomnieć, iż związana z nim jest postać poznańskiego Żyda, Gaspara da Gamy. Do historii polskiego poznawania świata postać tę wprowadził Joachim Lelewel, później natomiast inni autorzy uściślili wiele faktów przy­ dających tej postaci jaśniejszych barw i konkretniej szych danych biograficz­ nych (Olszewicz 1931; Documents... 1962; Zins 1978, s. 71). Badacze por­ tugalscy wyszperali np. w swych archiwach dane nie budzące wątpliwości, iż istotnie Żyd ów pochodził z „Królestwa Polskiego, z miasta Poznania, stolicy Wielkopolski i siedziby biskupa, znacznego i silnie obwarowanego miasta". Ponadto dostarczyli przekonujących dowodów na to, iż był on właścicielem statków i prowadził rozległe kontakty handlowe. Podróżo­ wał wiele po różnych krajach, a w chwili przybycia Vasco da Gamy do Indii Wschodnich (1498) Gaspar znajdował się tam na służbie władcy Goa. Miał też z jego polecenia szpiegować portugalskich żeglarzy, lecz oceniwszy szanse na wzrost swej roli związał się z tymi, których miał inwigilować. Widocznie słusznie oceniał swoją sytuację, skoro w niedługim czasie przybył do Portugalii, gdzie zaskarbił sobie względy dworu królewskiego. Przyjął chrześcijaństwo - co jeszcze bardziej wzmocniło jego pozycję - i ponoć sam Vasco da Gama był jego ojcem chrzestnym. Portugalski król Emanuel przyznał mu rangę „cavallerio de sua casa", co jednocześnie promowało go na postać znaczącą i wpływową. Odtąd podróżował często do Afryki Wschodniej, której porty opanowane były przez Portugalczyków, kontrolu­ jących tym samym drogę do Indii. Źródła potwierdzają, że Gaspar był szanowanym doradcą w sprawach podróży na Wschód. Z jego informacji i opisów korzystali liczni żeglarze i odegrał on niepoślednią rolę w dziejach portugalskiego panowania w Afryce Wschodniej oraz wypraw do Indii. Tropienie początków polskich wypraw do Afryki prowadzi ku czasom odległym. Z przekazów literackich wynika, że w połowie X V I w. kaszte­ lan gnieźnieński Erazm Kretkowski odbył podróż do Indii i odwiedził także tereny północnej Afryki. Świadectwem tych peregrynacji ma być wiersz napisany przez Jana Kochanowskiego, zdobiący grób Kretkowskiego w Padwie: Tutaj grób Kretkowskiego, tu port jego nawie, Gdy wszystką niemal ziemię zwędrował ciekawie Niezmordowany pielgrzym, ciekawy ochoczy, Był gdzie Dniepr szumnie pędzi, gdzie się Ganges toczy. Widział Istr dwuramienny, Ren i Tungus sławny, Oglądał przy źródlisku Nil siedmiorękawny. �126 ANTONI KUCZYŃSKI Szczegółów tej podróży nie znamy. Jeśli natomiast istotnie miała ona miejsce, to z całą pewnością peregrynując do Indii był Kretkowski także w portach Afryki Wschodniej. Był to bowiem ów korzenny szlak, którym kursowały statki udające się do Goa na wybrzeżu malabarskim Indii. Wąt­ pić jednak należy czy kasztelan gnieźnieński dotarł do „siedmiorękawego" Nilu, zwłaszcza do jego źródeł, tzn. daleko w głąb Afryki, tam gdzie leży jezioro Wiktoria. Tak daleko sięgające wyprawy podejmowane były przez Europejczyków dopiero w X I X stuleciu, gdyż kwestia „skąd Nil swój po­ czątek bierze" należała do istotniejszych problemów w dziewiętnastowiecz­ nej geografii. Uznajmy więc strofy wiersza Mistrza z Czarnolasu za poetycką fantazję, mającą kreować „kasztelana Erazma" na podróżnika i tęgiego obieżyświata. Gdy mowa o pierwszych podróżniczych związkach Polaków z afrykań­ ską ziemią, niepodobna nie wspomnieć o tym, że drogą morską zawędrował do Indii szlachcic polski Krzysztof Pawłowski. W liście pisanym do bliżej nieznanego adresata podał on, że płynął wokół Afryki Wschodniej i za­ trzymał się w Mozambiku. Tą samą trasą biorącą swój początek w Lizbonie, a kończącej się w Goa, gdzie Portugalczycy założyli swoją kolonię, płynęli także inni Polacy. Byli nimi ojcowie jezuici podążający na misyjne pla­ cówki do Azji. Kilku takich misjonarzy znamy z nazwisk. Pierwszym z nich był Andrzej Rudomina, który w 1625 r. wysłany był z posługą duszpaster­ ską do Indii, drugim Wojciech Męciński w 1631 r. (zamordowany później w Japonii). W jego liście wysłanym do zakonu czytamy, iż płynęli szczęśli­ wie, „aż przejechawszy pół świata między gorącem i zimnem i rozmaitymi przypadkami zajechaliśmy do miejsca, kędy się kończy Afryka" - tj. Przy­ lądek Dobrej Nadziei. Z innych jezuitów, którzy otarli się o porty Afryki Wschodniej wymienić należy Gabriela Łętowskiego, Jana Ignacego Lewi­ ckiego, Mikołaja Smogulickiego i Michała Boyma, który jest postacią wyróżniającą się w dziejach polskiego opisania świata. Pomijając tutaj jego zasługi w poznaniu Chin wspomnieć trzeba, iż przyjętym na tym szlaku zwyczajem, statek którym płynął Boym zatrzymał się na dłużej w Mozam­ biku, by dokonać drobnych napraw, uzupełnić zapasy pitnej wody i żyw­ ności. Korzystając z tej sposobności Boym odbył kilka wycieczek po okoli­ cy, a nawet przypuszcza się, że oddalił się od Mozambiku w granicach 200 km bacznie obserwując przyrodę i krajowców. W dniu 11 stycznia 1644 r. wysłał on z Mozambiku list do zakonu, w którym sporo jest infor­ macji dotyczących krajowców, zwiedzanych okolic. Wspomina też Boym o tzw. państwie Monomotapa, które wówczas istniało i rozciągało się na obszarach pomiędzy Zambezi a pustynią Kalahari (Krzyszkowiak 1933). Księga polskich podróży do Afryki jest obszerna, chociaż wiele w niej faktów nie dopowiedzianych do końca. Wiemy jednak, że Polacy służyli w portugalskiej flocie. Także armatorzy holenderscy chętnie zatrudniali ich na swoich statkach. Niestety, o czynach tych żeglarzy historia prawie nie mówi. Jedną z ciekawszych postaci w gronie żeglarzy na obcej służbie był �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 127 pod koniec X V I stulecia Jan Bocian, potomek kupieckiej rodziny poznań­ skiej. Pozostając w służbie portugalskiej zarządzał on kilkoma statkami. Pływał też do Indii, zawijając po drodze do afrykańskich portów. Wiemy też o Polakach pozostających na żołdzie rządu holenderskiego, związanych z tzw. Wschodnią, jak i Zachodnią Indyjską Kompanią, z Krzysztofem Arciszewskim na czele. Pisał o nim Jerzy Pertek (1981, s. 86, 470-471), 0 K. Arciszewskim natomiast ukazała się ostatnio interesująca książka Marii Paradowskiej (1987), doskonalej znawczyni dziejów Polaków w Ameryce Południowej. Co się zaś tyczy innych afrykańskich peregrynacji Polaków w początkach XVII stulecia, niektóre ustalenia współczesnych badaczy no­ szą znamiona faktów źródłowo udokumentowanych, inne natomiast tkwią w sferze przypuszczeń, a nawet legendy. Należy do nich np. wiadomość przywoływana przez J. Perteka, jakoby pozostający w służbie holenderskiej Jan Rybka założył w 1652 r. osadę, która z czasem przemieniła się w ludny Kapsztad. W dzieje innych związków polsko-afrykańskich wpisują się też nazwiska takich osób jak: Antoni Wodzicki, który często pływał do Indii Holenderskich pozostając w służbie wspomnianej już Kompanii Indyjskiej, Michał Dzierżanowski - związany w XVII stuleciu ze służbą w Indiach (zasłynął jako awanturnik parający się korsarstwem), Maksymilian Wikliński, który dwukrotnie żeglował do Indii oraz Ksawery Karnicki, służący przez 17 lat pod obcymi banderami, autor wspomnień zawierających m.in. opis Kapsztadu. Z całą pewnością potrzeba jeszcze wielu żmudnych kwerend archiwalnych, by ukazać wszechstronny obraz pierwszych kontak­ tów polsko-afrykańskich. Oto np. do niedawna uważano, że nie zachował się do naszych czasów pamiętnik Teodora Anzelma Dzwonkowskiego, po­ zostającego w służbie holenderskiej. Okazało się jednak, ze mimo auto­ rytatywnych zapewnień o zaginięciu rękopisu tego pamiętnika, przetrwał on różne zawieruchy wojenne i został opublikowany (Dzwonkowski 1985). Są w tym pamiętniku sprawy interesujące współczesnych badaczy polskich peregrynacji po świecie. Przybliżając tu jedynie afrykańskie treści przyznać trzeba, że jest ich wiele. Bo oto pisze Dzwonkowski, że wzdłuż wybrzeży afrykańskich mieli Anglicy ,,swe osady i niewolników najwięcej zakupywali. Kraj ten afrykański pod ekwatorem leżący nie ma nic więcej, jak tylko same pustynie i drapieżne zwierzęta. Ludzie 2&Ś, których my zowiemy Murzyna­ mi, dalej w głąb kraju mieszkają. Mocniejsi słabszych łapią i na okręty za starą broń, noże, cynę, którą nad złoto więcej szanują, zaprzedają. Dostać także przy tym można i słoniowej kości lub piasku złotego, czego tam jest pod dostatkiem. Wody jednak dla obcych okrętów dostać jest trudno. [...] Hotentoci są ekstra szpetni, żółtawi, włosów na głowie afrykańskich, to jest murzyńskich kędzierowatych, twarzy płaskiej, wargów szerokich, nosa wcale od płaskości nie znać, tylko dziury, mowa ich nie jest opisaną, gdyż klą­ skaniem i krząkaniem tylko rozumieją się. Niewiasty wyżej macierzyństwa swego mają jakowyś flak, który podczas bawienia się niejako się zmarszczą 1 wolnego wnijścia dozwala, wszyscy zaś niby w krzyżu są przełamani �128 ANTONI KUCZYŃSKI i nadzwyczajnie śmierdzą, dla czego podobno od wilków pojedynczo napa­ dani bywają pożerani. Z tym wszystkim dla Europejczyków są ekstra szcze­ rzy, a osobliwie dla rządu, gdyż wszystkich zbiegów w najodleglejszych pustyniach ukrytych wyszukują i oddają. Odzieży oni nie potrzebują, jedynie tylko dwiema skórami baranimi z przodu i z tyłu pokrywają się. Kafry są zaś ekstra ogromnego ciała, czerniawi i kształtni ej si, prawie do Murzynów podobni, powyższych przydatków wcale nie mający i do społeczeństwa, jako też wszelkich robót zdatniejsi. Co się tyczy Buschmenchów [Buszmenów - A.K.], ci trzy stopy wzrostu swego ledwie tylko mają, lecz są najdzikszym narodem, mają swego wynalazku łuki, z których nigdy nie chybią, biegają po kraju małymi kupami i co tylko gdzie napadną, zabierają i w najdalsze pustynie uprowadzić zwykli [...]. Woły w tym kraju są na wysokich nogach, smagłe, używają ich do transportów po sześć i osiem par do jednego za­ przęgając, do których dwu tylko niewolników dodają, z których jeden przed wołami bieży, a drugi z tyłu pogania, i tak w cwał równo z końmi i wszyscy biegną bez zmordowania się. Co do opisu samego miasta Kapu, nie widać tam nic szczególnego. Leży ono pod najwyższą górą, która nazywa się Stołowa. Domy najwyższe o jed­ nym piętrze z dachami krytymi, gdyż wyżej budowane od wichrów zapewne mogłyby być tak burzone jak kamienie, które z powyższej góry zrywają. Z tejże góry płynie do miasta źródło najzdrowszej wody. Zgoła mówiąc, iż to miejsce ze wszystkich innych dla Europejczyków nie tylko jest zyskow­ nym, ale i najzdrowszym". Kompozycja tych wspomnień jest bardzo luźna. Składają się na nią drobiazgi, zaobserwowane scenki, refleksje, rzeczywistość oglądanych kra­ jów, problemy ich mieszkańców, obyczajowość wypełniają karty wspom­ nień. Sprawy przedstawione przez Dzwonkowskiego pozostały pasjonujące do dzisiaj. Jest to wprawdzie świadectwo czasu odległego, ale charakteryzuje go autopsja i swoista zaduma nad społeczną i kulturową odmiennością dalekich krain. Wszystko to wzbogaca etnohistoryczny dorobek o dawnej Afryce i jej mieszkańcach. Wspomniano poprzednio, iż jednym z czynników sprawczych bezpośred­ niego kontaktu ze skrawkiem ziemi afrykańskiej były pielgrzymki Polaków do Ziemi Świętej. Nie o wszystkich zachowała się pamięć historii, do wy­ jątków w tym względzie należy natomiast pątnicza wyprawa Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła przypadająca na lata 1582-1584, autora diariusza zatytułowanego Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582-1584, którego najnowsze wydanie ukazało się w 1962 r. w Warszawie, pierwsze natomiast pochodzi z 1601 r. (wersja łacińska) i 1607 r. (wersja polska). Mający wszechstronne wykształcenie autor nadał swej książce kształt literacki wzo­ rowany na najlepszych pisarzach tego okresu. Swoistym zapleczem tej pere­ grynacji był intelekt pątnika i jego uprzywilejowany status. Podobnie jak wielu jego poprzedników miał on możliwość zetknąć się z innymi kulturami zmieniającymi się co jakiś czas na podróżniczym szlaku. Dał zresztą temu �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 129 wyraz na kartach diariusza, w którym wiele kulturowych realiów - opisy piramid, handel niewolnikami, codzienność egipskiego życia, zwyczaje i oby­ czaje, religia, stosunki społeczne i gospodarcze. Wśród odmian staropol­ skiego pisarstwa diariusz Radziwiłła zajmuje miejsce szczególne, sam autor zaś prezentuje się jako osoba o zainteresowaniach geograficznych, nie stro­ niąc także od postrzegania innych realiów otoczenia. Raz po raz spotykamy więc w diariuszu interesujące fakty, jak chociażby prezentację polskiego Żyda z portu Bulak, który był tam „nad cłem starszy", a „zrozumiawszy naszą mowę, jeszcze dalej - Turkom od nas kazał odstąpić mówiąc do nas po polsku, że jest nasz ziomek z Chełma ruskiego". A oto jak Radziwiłł opisuje Ramadan: „Aż i tego dnia miał się ukazać nowy księżyc październik, tedy janczarowie, którychem miał trzech i flisów i Arabów dwadzieścia, cały dzień już nie jedli, czekając księżyca, który pilnie upatrywali, gdy zachodziło słońce; jednak widzieć go nie mogli i prosili nas, gdy obaczym, abyśmy im ukazali. Po małej chwili potem obaczyliśmy nowy księżyc, gdy się lepiej zmierzkło [!], bo iż był po nastaniu dzień trzeci, tedy go jeszcze z trudna było widzieć, jednakeśmy go potem zobaczywszy, ukazali im, za co bardzo dziękowali i zaraz patrząc na księżyc, rozłożywszy ręce, poczęli swoje modły odprawiać. Zatem zaraz jedli mięso, ryby i cokolwiek im się dało, tak, że całą noc aż do dnia siedzieli, opowiadając, że w poście grzech jeść we dnie, ale w nocy nie." Książka Radziwiłła miała wielu czytelników i prawie przez półtora wieku była dla Polaków podstawowym źródłem wiedzy na temat muzułmańskiego Lewantu. Dzisiaj z perspektywy czterech stuleci można stwierdzić, iż fakty kulturowe zapisane w tej książce należą do tego zespołu naukowego, który służy do interpolacji innych źródeł. Kolejne etapy polskiego podróżowania do Afryki znaczą nazwiska, które weszły na trwałe do historii. Pod koniec wieku X V I I I ks. Józef Drohojowski z Krakowa podróżował po Bliskim Wschodzie i Egipcie {Pielgrzymka... 1812). Po powrocie do Polski, w niewielkiej książeczce poświęconej tej podróży przedstawił czytelnikom nieznany świat Lewantu. W zespole realiów tyczących się Egiptu pisze o różnych zwyczajach i oby­ czajach, weselach i pogrzebach, wspomina o ubiorach mężczyzn i kobiet. Pisząc o Egipcjaninach podaje, że , jedni są całkiem czarni, inni ogorzali, włosa czarnego krótko kędziorowatego, nosa jedni płaskiego, rosnącego, drudzy pociągłego, warg grubych kolorowych, oczu czarnych, zębów białych a twarzy babiastej." W epoce Oświecenia, w której znaczny zasób informacji o afrykańskich realiach pochodził nieraz z drugiej, a nawet trzeciej ręki, pojawiają się także teksty oparte na własnych doświadczeniach podróżniczych, jakkolwiek równo­ legle z nimi funkcjonowała wielka ilość różnych form piśmienniczych, będących apoteozą oświeceniowych pryncypiów. Sprawiło to, że wiedza o Afryce stawała się powszechniejsza, podobnie jak i o innych częściach świata, co przynosiło zmianę w postrzeganiu zamorskich terytoriów. Szczególnie ważne były tu fakty �130 ANTONI KUCZYŃSKI prezentowane przez polskich autorów, którzy peregrynując po świecie korzy­ stali z bezpośrednich doświadczeń poznawczych, dyskredytujących nieraz wcześniejsze fantastyczne przekazy, pełne rozmaitych „coriositates", w rodzaju „Murzyn nigdy się nie myje, dlatego jest czarny" lub „w murzyńskiej ziemi ludzie z wargami dolnymi długimi na łokieć, które sobie solili, od korupcji prezerwując". Tak więc zniekształcone obrazy, tworzące zakorzenione w opinii społecznej stereotypy, ulegały powolnym modyfíkaqom za przyczyną polskiego podróżowania po świecie. Jeśli idzie o wiek XVIII, to w odniesieniu do Afryki Północnej liczące się w sensie poznawczym są podróże Jana Potockiego, autora głośnej powieści Rękopis znaleziony w Saragossie, będącej tzw. romansem szkatułkowym, która weszła do literatury światowej, zyskując szczególną poczytność. Potocki odbył trzy podróże: pierwszą do Tunisu (1778), drugą do Egiptu (1784) i trzecią do Maroka wespół z geografem angielskim J. Hamiltonem w !791 r. (Potocki 1959). Wszystkie zaowocowały publikacjami o dużych walorach poznawczych, autor bowiem chcąc mieć swobodniejsze pole obser­ wacji umiejętnie nieraz wtapiał się w tubylczą społeczność, pilnie bacząc na otaczającą go rzeczywistość. „Jużbyś mnie nie poznała - pisał w jednym z listów - noszę wielki turban sposobem Druzów, mam głowę ogoloną i suknie egipski, które różne są wcale od tureckich". Później podróżował na Kaukazie (1797-1798), a w latach 1805-1806 brał udział w rosyjskiej misji dyplomatycznej do Mongolii, podczas której kierował grupą uczonych. Po­ siadał rozległe zainteresowania naukowe - zajmował się geografią historycz­ ną, historią powszechną, filozofią religii i archeologią. Pierwszy sformułow ał teorię autochtonizmu Słowian i prowadził rozległe badania nad dziejami pierwotnej Słowiańszczyzny (Kotwicz 1935). Podróżnikiem współczesnym Potockiemu był Maurycy August Beniow­ ski. Zesłany na Kamczatkę jako konfederat barski, uciekł stamtąd po zor­ ganizowaniu buntu i opanowaniu statku. Po przybyciu do Francji przyjęty został do służby państwowej w randze pułkownika. W 1773 r. wysłano go na Madagaskar, by rozwinął tam przedsięwzięcia kolonizacyjne. Akcja ta początkowo przebiegała pomyślnie, mimo iż wypełniał ją wśród różnych kłopotów, niedostatku, intryg i osobistych wyrzeczeń. Nieprzychylne ra­ porty francuskiego gubernatora wyspy spowodowały, iż odwołano go do Francji (1776). Przez następne dziesięć lat tułał się po Europie i Ameryce, stale zabiegając o realizację swoich projektów kolonizacyjnych na Madaga­ skarze. Uzyskawszy dla nich poparcie angielskie i amerykańskie wyprawił się ponownie na wyspę. Ekspedycja zakończyła się dla Beniowskiego tragicz­ nie, zginął bowiem w potyczce z francuskimi wojskami (Lepecki 1986; Orłowski 1981; Kajdański 1991). Beniowski pozostawił interesujący czterotomowy pamiętnik, który urywa się na jego wyjeździe z Madagaskaru (1776). Po raz pierwszy opublikowano go w Anglii (1790). Później miał on około trzydziestu wydań różnojęzycz­ nych, nie licząc skrótowych wyborów. Po polsku ukazał się po raz pierwszy r �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 131 w 1797 r. Trzeba wyraźnie podkreślić, iż nie jest to źródło bardzo wiarygod­ ne, jeśli idzie o fakty i zdarzenia oplatające postać Beniowskiego. Tam jednak gdzie Beniowski pisze o realiach kulturowych i geograficznych ota­ czającego go świata, są to informacje nader wartościowe, z których wyłania się egzotyka odległych krain. Tak np. rysuje obraz tubylców odległej Kam­ czatki, taki też jest on, gdy spoglądamy na Madagaskar. Na koniec warto może zacytować opinię francuskiego historyka L. Pouliata, który uważa, iż Beniowskiego zaliczyć należy do , jednej z najbardziej niezwykłych postaci i - kto wie - może jednego z wielkich charakterów XVIII wieku." W okresie gdy od konfederaqi barskiej (1768) do śmierci na Madagaskarze (1786) Beniowski podróżował po lądach i oceanach świata, w Polsce dokony­ wały się przemiany społeczne i polityczne., których ostatnim akordem był trzeci rozbiór. W dziejach polskiej diaspory, będącej rezultatem utraty niepodległości i polityki zaborów, wyraźnie rysują się związki polsko-francuskie, które owocowały także rozlicznymi kontaktami z Afryką. Rozpoczynają się one wojenną wyprawą Napoleona do Egiptu (1798), w której uczestniczyli Józef Sułkowski, adiutant wodza, generałowie Feliks Łazowski i Józef Zajączek, oficerowie Józef Szumlański i Józef Grabiński oraz kilku prostych żołnierzy. Sułkowski władający kilkoma językami, w tym arabskim, wchodził w skład tzw. Instytutu Egipskiego i gdyby nie tragiczna śmierć w Kairze (1798), jego dorobek naukowy byłby zapewne znaczny. Wcześniej bo­ wiem opublikował dwie niewielkie rozprawki, rzec można socjologiczno-ekonomiczne, w których zawarł ważne konstataqe o sytuacji społeczno-gospodarczej egipskich fellachów. Ponadto czynił odkrywki archeologiczne i odnalazł popiersie bogini Izydy oraz płyty kamienne pokryte egipski­ mi hieroglifami. Jako doradca Napoleona do spraw polityki społecznej nie podzielał jego poglądu, że likwidując feudalizm mamelucki należy opierać się później na arabskich posiadaczach, im pozostawiając rozstrzy­ ganie o kwestii biednego chłopstwa. Widział bowiem konieczność równo­ ległego rozwiązania tego problemu na mocy regulacji państwowych. Słusznie więc pisano o Sułkowskim, że trudził się nad „poprawą losu egipskich fellachów, skoro nie było mu dane, jak marzył, ulżyć doli polskiego chłopa" (Koźmiński 1935; Brandys 1964; Szymański 1969). Inny z kręgu napoleońskich dowódców, generał Łazowski, gdy przypłacił ranami walkę o francuskie interesy nad Nilem, zajmował się później pracami topograficznymi. Nadzorował też budowę fortów oraz rekonstrukcją kana­ łów nawadniających z epoki faraonów. W czasach późniejszych w tym rejonie pojawili się inni Polacy. Niektórzy z nich, często nawet nieznani z imienia i nazwiska, wywodzili się z grona przypadkowych wędrowców. Byli wreszcie i tacy, którzy docierali tu w celach wojskowych, dyplomatycz­ nych, handlowych czy poznawczych. Omawianie całokształtu tych kontak­ tów przekracza ramy tego tekstu, wspomnimy tylko tych, którzy dzięki owym zainteresowaniom przyczynili się do pogłębienia wiedzy o Afryce i wnieśli znaczny wkład w jej poznanie. �132 ANTONI KUCZYŃSKI Na początku tej drogi jawi się postać Wacława Rzewuskiego, mickie­ wiczowskiego Farysa, człowieka zakochanego w Oriencie, sponsora nauki 0 wszechstronnych i głębokich zainteresowaniach humanistycznych. W 1817 r. wyruszył on na Bliski Wschód, gdzie przebywał do 1820 r. zmienia­ jąc często miejsca pobytu (Reychman 1965, 1972). Przyjął on, jak pisze W. Słabczyński, „całkowicie obyczaje arabskie, został przyjęty do trzynastu plemion, mianowano go emirem i szejkiem. Pozwoliło mu to gruntownie poznać kraje, przez które podróżował oraz wczuć się doskonale w psychikę 1 życie ludów Wschodu". Podróżował po terenach obecnej Syrii, Iraku, Libanu, Palestyny, docierając nieraz do przysłowiowego jądra arabskiego życia. Brak jest natomiast jednoznacznych danych czy był także w Afryce. Jakkolwiek w napisanym po francusku raporcie z tych wypraw, w którym charakteryzuje konie Maroka, Tunisu, Etiopii, daje szkicową mapę Afryki, pisze o jej klimacie i charakteryzuje sudańskie królestwo Longola, nie można autorytatywnie stwierdzić, czy był tam osobiście. A skoro już o Rzewuskim mowa, to niejako przy okazji wspomnijmy, że autor Dumy 0 Wacławie Rzewuskim Juliusz Słowacki miał także swe bliskowschodnie doświadczenia podróżnicze oraz zwiedził skrawek ziemi afrykańskiej odwie­ dzając Aleksandrię, Kair, Teby i robiąc wycieczkę w górę Nilu. Po wyprawie do piramidy Cheopsa pisał: Jak dwaj czarni - z białymi skrzydłami Anieli Dwaj Araby na rogach pomnika stanęli, Ja na głazie najwyższym chciałem zebrać wzrokiem Cztery ściany, spadzistym lecące potokiem, I nie mogłem ogarnąć bo na to potrzeba Być słońcem... i na królów groby patrzeć z nieba. Kontynuując egipski wątek niepodobna nie wspomnieć o Ludwiku Sobotowskim, który w latach dwudziestych X I X stulecia wysłany został przez Komisję Oświecenia Publicznego Królestwa Kongresowego na Bliski Wschód, by opanować tamtejsze języki. Do kraju już nie wrócił, przyjął bowiem służbę na dworze wielkorządcy Egiptu Mohammeda Alego jako tłumacz dzieł europejskich. Z czasem kierował zorganizowanym przez siebie zespołem tłumaczy i uważany jest za twórcę profesjonalnej służby prze­ kładowej w Egipcie. W latach 1820-1822 po Egipcie i Nubii podróżował młody wówczas arabista, Józef Sękowski wysłany tam przez Uniwersytet Wileński, by przysposobił się do wróżonej mu kariery naukowej. Podróż tę zrelacjonował na łamach „Pamiętnika Warszawskiego", koncentrując się przede wszystkim na kulturowych realiach otoczenia. „Trudno sobie wy­ obrazić - pisał - jak wszystko na wschodzie w różnych krajach, odległych wiekach było do siebie podobne. Obyczaje prawie też same, taż sama leniwość, okrucieństwo i srogość dawnych rządów, nie różniły się wcale od dzisiejszych. Podłość, niewolniczy charakter i chciwość zysku, gościnność 1 razem prawość duszy w niektórych okolicznościach, gust, sposób życia, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 133 wszystko słowem przetrwało tu wieki. Zdaje się, iż na wschodzie raz cokol­ wiek uczynić potrafiwszy, przestali na tym wynalazku i nie troskali się bynajmniej o doskonalenie" (Sękowski 1822). Po zakończeniu wyprawy, osiadł Sękowski w Petersburgu, gdzie na tamtejszym uniwersytecie był profesorem arabistyki. Jego związki z krajem ojczystym były jednak luźne i raczej nie manifestował swej polskości. Peters­ burskiej orientalistyce przybył wówczas jeszcze jeden Polak z Uniwersytetu Wileńskiego, Antoni Muchliński (1859), który także miał podróżnicze doświadczenia po Bliskim Wschodzie i Egipcie. Z uniwersytetem w Peters­ burgu związany był także Ignacy Pietraszewski, orientalista i sinilog, który w latach trzydziestych X I X stulecia przebywał w Egipcie. Jako pracownik rosyjskiego konsulatu miał możność swobodnego poruszania się, a ponadto nie ograniczały go względy natury finansowej, które doskwierały jakże często Polakom przebywającym nad Nilem. Poznał więc ów kraj i jego mieszkańców, o czym pisał w książce Lata moje młode w podróży, wydanej w Warszawie w 1852 r. Z petersburskiego kręgu polskich uczonych wywodził się także Leon Cienkowski, profesor botaniki na miejscowym uniwersytecie, który brał udział w wyprawie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Nubii i Sudanu w latach 1847-1848. Wyprawa zainspirowana przez namiestnika Egiptu Mohammeda Alego miała na celu rozpoznanie możliwości eksploa­ tacji złota i miejsc zalegania tego kruszcu. Formalnym kierownikiem wy­ prawy był Rosjanin Jegor Kowalewski, inżynier górniczy, a zarazem literat. Cienkowskiemu przypadło w udziale zbieranie okazów przyrodniczych i na­ pisanie dzieła charakteryzującego środowisko geograficzno-przyrodnicze ob­ szarów objętych wyprawą. Niebawem Kowalewski podupadł na zdrowiu i zmuszony został powrócić do Petersburga. Cienkowski natomiast na wła­ sną odpowiedzialność pozostał na terenach objętych wyprawą. Przebywał tam przez dwa lata dokonując ciekawych obserwacji przyrodniczych, geo­ graficznych i etnograficznych. Niestety po powrocie do Petersburga zapla­ nowanej pracy nie ukończył, a jedynym śladem opisującym wyprawę są dwa krótkie sprawozdania ogłoszone po rosyjsku i po polsku (Cienkowski 1850, 1851, 1853). W wyprawie tej brał udział bliżej nieznany polski lekarz o na­ zwisku Hermanowicz. W służbie egipskiej pozostawał on po powstaniu listopadowym. Nad Nilem pełnił funkcję lekarza wojskowego i wiele po­ dróżował po kraju. Niestety szczegółów o nim brak, podobnie jak o innych Polakach pozostających wówczas w Egipcie: lekarzach - Gustawie Hagge, Adamie Dobrowolskim, Wincentym Kruszyńskim; wojskowych - Józefie Puszyckim, Adamie Szulcu, Józefie Żabie, o których nie wiemy prawie nic, prócz tego że poprzez Francję wiodła ich droga do kraju faraonów. Z francuskimi badaniami poszukującymi źródeł Nilu wiąże się także pobyt w Egipcie Tomasza Bartmańskiego, byłego powstańca z 1830 r. Był on zdolnym inżynierem i w latach 1842-1844 kierował budową największego podówczas tunelu we Francji, liczącego prawie 5 km. Projektował też kanały �134 ANTONI KUCZYŃSKI i mosty. Przez kilka lat prowadził roboty portowe w Algierii. W Egipcie natomiast zasłynął jako specjalista od fortyfikacji i urządzeń hydrotechnicz­ nych. Jego autorstwa były założenia terenowe od budowy linii kolejowej na trasie z Kairu do Suezu. Wysłany z francuską ekspedycją naukową (1843) na poszukiwanie źródeł Nilu, zwiedził Górny Egipt, Nubię, Etiopię i Sennar, gdzie obok prac inżynieryjnych prowadził także badania naukowe. Opisał to w swym pamiętniku, który spłonął podczas pierwszej wojny światowej, a skromną prezentacją ich zawartości jest ogłoszony na łamach „Biblioteki Warszawskiej" artykuł omawiający zagadnienia transportu i komunikaqi w Afryce Północnej (Bartmański 1852). Po zakończeniu wyprawy w 1844 r. wyjechał Bartmański do Hiszpanii, gdzie intensywnie działał na polu prze­ mysłowym i agronomicznym. Badawcze kontakty Polaków z Egiptem nie znajdowały żywego echa w ówczesnej świadomości społecznej nad Wisłą. Wiedzy o egipskich realiach dostarczała natomiast twórczość podróżopisarska owych czasów. Tematyka kulturowo-etnograficzna obecna jest m.in w książce Władysława Wężyka (1842), który parokrotnie bywał w Egipcie. Relacje z tych podróży publi­ kował systematycznie w prasie, później natomiast zebrał je w formie książ­ kowej. Ten pasjonat podróży i Egiptu wędrował nieraz w przebraniu, wta­ piał się w uliczny tłum, przysiadywał na targach i w jadłodajniach ulicznych, by pełniej obserwować interesującą go kulturową odmienność. Jakością pióra przewyższał Wężyk innych współczesnych mu pisarzy-podróżników (Tracz 1992). Wspomnijmy tu jeszcze o podróży do Egiptu, którą w połowie X I X stulecia odbyli wspólnie Adam hr. Potocki z małżonką, malarz Franciszek Tepa i Maurycy Mann, publicysta i polityk, wieloletni redaktor krakow­ skiego „Czasu", na łamach którego ukazywały się pierwsze relacje z tej podróży, zapowiadające później wydaną książkę (Mann 1854). Książka zawierająca ponad 1500 stron wypełniona jest; różnymi informacjami i sta­ nowi godny uznania tytuł na miarę czasów, w których Mann funkcjonował jako pisarz i publicysta. Anonsowaną poprzednio kwestię kontaktów polsko-francuskich, w re­ zultacie których pod napoleońskimi sztandarami w Egipcie służyli także Polacy, wzbogacić należy o późniejsze fakty składające się na polską obecność w Algierii. W początkach X I X stulecia Francja uwikłana w podbój tego kraju przedsięwzięła pewne przygotowania, aby po części polskimi rękami go zniewolić. Wówczas bowiem na terenie Francji przebywali po­ wstańcy listopadowi. Zamierzano wysłać ich do Algierii częściowo jako osadników, częściowo jako najemnych żołnierzy do Legii Cudzoziemskiej. Opinie w tym względzie były krańcowo różne. Jedni uważali, że był to wielki gest Francji wobec ludzi, którzy musieli uchodzić z kraju po powstaniu listopadowym, aby uniknąć zesłania na Sybir, inni natomiast dowodzili, że hańbą byłoby ujarzmiać inny naród, skoro jeszcze nie tak dawno walczono o wolność własnego. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 135 W ostateczności splot różnych okoliczności sprawił, że część Polaków kierując się względami osobistymi zaciągnęła się od francuskiej służby w Algierii, niektórzy jako osadnicy, inni natomiast jako żołnierze Legii Cudzoziemskiej. Według badań Heleny Kasznik (1977a) w latach 1832-1858 przebywało w Algierii około pięciuset Polaków, emigrantów cywilnych. Wykształceni pracowali w tutejszych urzędach francuskiej administracji. Ludzie z przysłowiową żyłką do interesu wkomponowali się w miejscowy handel, inni przyjęli nadziały ziemi i nieraz w pocie czoła uprawiali ka­ mienisty grunt. Dodajmy, że w dziejach kontaktów polsko-afrykańskich fakt ten jest pierwszym naszym przedsięwzięciem kolonizacyjnym w Afryce. Z tego okresu pochodzi opis Algierii pióra Ludwika Tadeusza Bystrzonowskiego, majora wojska polskiego z czasów powstania listopadowego, który od 1839 r. przebywał w Algierii w sztabie wojsk francuskich, zapoznając się z taktyką walki partyzanckiej Arabów (Kuczyński 1990). Do interesującego nas kręgu zjawisk należą prace badawcze prowa­ dzone przy okazji wypraw myśliwsko-podróżniczych, organizowanych przez polskich arystokratów Aleksandra i Konstantego Branickich, Benedykta Tyszkiewicza, Jana Potockiego. Brali w nich udział polscy przyrodnicy, jak: Antoni Waga - entomolog, przebywający w 1863 r. w Egipcie w Nubii, a w latach 1866-1867 w Algierii, Władysław Taczanowski - ornitolog gro­ madzący w latach 1866-1867 w Algierii kolekcję dla Gabinetu Zoologicz­ nego w Warszawie, Henryk Dziedzicki - lekarz i entomolog oraz Ignacy Wysocki - preparator przebywający w Sudanie i Egipcie w 1874 r. w ramach wyprawy zorganizowanej przez Branickich. Oni też finansowali wyjazd Jana Sztolcmana (1902) - ornitologa, prowadzącego badania nad Nilem Niebie­ skim. Z innych wypraw przyrodniczych wspomnieć trzeba penetrowanie wybrzeży Somalii przez Konstantego Rembielińskiego (1880). Należy tu wspomnieć o Adamie Sierakowskim (1871), podróżniku i geo­ logu o zainteresowaniach etnograficznych. Pod koniec lat sześćdziesiątych prowadził on językoznawczo-etnograficzne badania nad berberyjskimi szcze­ pami górskimi w północno-wschodniej Algierii. W tym samym kręgu co badania Sierakowskiego tkwią także w dziejach nasze etnografii obserwacje Alfa Pomiana-Hajdukiewicza (1895) nad plemionami Dahomeju, poczy­ nione pod koniec X I X stulecia. Tutaj też należy umieścić działalność poznawczą Henryka Jabłońskiego na terenie Zanzibaru, gdzie od 1861 r. kierował on konsulatem francuskim. Z francuską służbą naukową w Afryce związana jest także postać kolejnego Polaka, dziś zupełnie u nas zapom­ nianego, etnologa Zygmunta Zaborowskiego, który pod koniec X I X stulecia zajmował się badaniami madagarskiego plemienia Howasów (Zaborowski 1896, 1897, 1898). Trzeba też wymienić Jana Dybowskiego i Kalasantego Motylińskiego, urodzonego w ojca Polaka, którego cały dorobek badawczy obejmujący problemy języka i kultury Tauregów opublikowany został po francusku. Motyliński służył w młodości w Legii Cudzoziemskiej, później zaś dzięki znajomości języka arabskiego i języków berberyjskich został �136 ANTONI KUCZYŃSKI tłumaczem w wojsku francuskim. Ciągły kontakt z ludnością tubylczą sprzyjał rozwojowi jego lingwistycznych uzdolnień i zainteresowań kulturą Tauregów. W 1892 r. mianowano go dyrektorem szkoły i wykładowcą języka arabskiego w Konstantynie. Zdobył duże doświadczenie badawcze, umiał współżyć z tubylcami Sahary, co ułatwiało mu czynienie obserwacji. Zmarł tragicznie w 1907 r. podczas kolejnej wyprawy na Saharę w sąsiedz­ twie francuskiego fortu, któremu później nadano nazwę „Fort Motyliński" {Polacy w historii... 1981, s. 324-325). Zapoczątkowane przez niego badania lingwistyczne i religioznawcze nad muzułmańską sektą Ibadytów konty­ nuował później znakomity polski orientalista Zygmunt Smogorzewski, a w czasach nam współczesnych zgłębiał ten problem krakowski arabista Tadeusz Lewicki. Z polsko-francuskich związków wywodzi się także pisarska działalność żołnierza Legii Cudzoziemskiej z końca X I X stulecia Władysława Jagniątkowskiego. Brał on udział w podboju Senegalu, Dahomeju i innych operaqach kolonialnych wojsk francuskich w Afryce. Żołnierska materia wypeł­ nia jego książki, ale ubarwiają je opisy podróży, tubylców i ich kultury. Francuskim wojskom podbijającym Sudan towarzyszył inny Polak, kapitan Feliks Szymański. Dokonywał on pomiarów topograficznych i sporządzał na bieżąco szkice do przyszłych map. Jest autorem pracy Essai sur la querré dans le Soudan par..., wydanej w Lyonie w 1888 r. Wiemy też, że w latach osiemdziesiątych X I X stulecia inny Polak, Piotr Zboiński uczestniczył w bel­ gijskiej wyprawie na teren Konga, prowadząc rozpoznanie geologiczne na podbitych obszarach (Zboiński 1887). Pozostająca pod francuskim panowaniem Algieria stanowiła obszar sto­ sunkowo łatwo dostępny dla Polaków. Część z XIX-wiecznych emigrantów osiedliła się tam wspomagając francuską administrację i gospodarkę. Z okręgu tych kontaktów można też wyprowadzić podróże do Algierii Józefa Rostafińskiego, profesora botaniki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1884-1890 przebywał tam kilkakrotnie prowadząc badania bota­ niczne na obszarze Atlasu Saharyjskiego. Przy tej okazji poznał dobrze miejscowe stosunki etniczne i kulturę tubylczej ludności. Ogłosił drukiem relaqe ze swych podróży (Rostafiński 1886, 1896). Algierskie podróże Rostafiń­ skiego wynikały z jego zainteresowań przyrodniczych i stałych starań o pozy­ skiwanie zbiorów do Ogrodu Botanicznego w Krakowie, którego był dyrekto­ rem. Rzecz jasna, że przekazywał je także innym krajowym placówkom naukowym, a także wykorzystywał w swej pracy. Jeśli mielibyśmy porównać go z którymś z naszych dziewiętnastowiecznych badaczy, to najbliższym mu typem uczonego był Antoni Rehman, geobotanik i geograf zarazem. On również swe naukowe pasje realizował poprzez bezpośredni kontakt ze światem przyrody. Podróżował więc wiele, a afrykańskie wyprawy sam finansował, pozbawiony instytuqonalnego wsparcia w urzędniczej Galicji. Spraw algierskich dotyczy także książka Obrazki Afryki, pióra Jana Finkelhausa, warszawskiego publicysty, która ze względu na duże wartości �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W AFRYCE 137 Stefan Rogoziński (1861-1896) Źródło: Zbiory Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu poznawcze ukazała się nakładem Filipa Sulimirskiego (1881). Autor dedyko­ wał ją „Doktorowi Edwardowi Landowskiemu, naczelnemu lekarzowi stacji leczniczych w Algierze i Tipizie w dowód szacunku i przyjaźni...", który namówił go do odbycia tej podróży. Książka zawiera interesujące spo­ strzeżenia etno-historyczne i oddaje stosunek tamtejszej ludności do koloni­ stów francuskich, a ponadto informuje o mieszkających tam Polakach. Idąc dalej traktem polskich związków z Afryką, trzeba choć na chwilę zatrzymać się nad szczególnym przedsięwzięciem, jakim była wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu. Przypomnijmy tu tylko, że przygotowania do wyprawy poruszyły mocno opinię społeczną. Podniecała ją publicystyka prasowa. Przeciwko wyprawie występował np. Aleksander Świętochowski, walczył o nią natomiast Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz. Jako pierwsi z materialnym wsparcie pospieszyli możni protektorzy: Konstanty �138 ANTONI KUCZYŃSKI Branicki i Benedykt Tyszkiewicz. Dzięki uporowi Rogozińskiego i wszystkim innym dobrym ludziom, „Rogoziński Expedition" - jak określano wyprawę w zagranicznych kołach naukowych - doszła do skutku, chociaż przyznać trzeba, że nie miała ona dużego znaczenia na tle innych zachodnioeuropejskich wypraw na Czarny Ląd. Niemniej jednak badania Rogozińskiego przyniosły ważne ustalenia geograficzne i etnograficzne. W sumie jest to materiał zróżnicowany tematycznie. Najciekawsze są monografie poświęcone ludom Bakwiri, Bakundu i Duala, słabsza jest praca o Bubisach z Fernando Po. Największą jednak zasługą badaczy było zgromadzenie unikalnej kolekcji przedmiotów charakteryzujących kulturę badanych grup etnicznych. Uzupeł­ nia ona w pewnym stopniu materiał opisowy odnoszący się od Bubisów z Fernando Po, Duala z rejonu ujścia rzeki Wuri i z części wybrzeża, Fang znad rzeki Ramboue oraz Bakwiri z Gór Kameruńskich i z pogórza. Kole­ kcja ta liczyła 370 przedmiotów, do dziś natomiast zachowało się z niej 303 sztuki: 216 w muzeum Etnograficznym w Krakowie, 86 w Muzeum Narodowym w Krakowie i jeden eksponat w Muzeum Narodowym w Szcze­ cinie (Zachorowska, Kamocki 1983). Projektu badawczego wielkiej wyprawy kameruńskiej nie udało się Ro­ gozińskiemu zrealizować do końca. Zajęcie Kamerunu przez kanonierki niemieckie zmusiło polskich badaczy do opuszczenia tego kraju. Rogoziński przegrał więc swą afrykańską partię ulegając silniejszym zdobywcom, którzy nie uszanowali prawa pierwszego odkrywcy. Przegrali ją także, płacąc śmier­ cią w interiorze dwaj bracia, odważni młodzieńcy ze Lwowa, Kazimierz i Stanisław Steblewscy, którzy wraz z trzecim lwowianinem Antonim Pisulińskim zorganizowali w 1884 r. wyprawę w dorzecze Zambezi i krain przy­ ległych. Wiedzieć bowiem trzeba, że poznawania Afryki w XIX stuleciu to równocześnie bezwzględna rywalizacja o kolonie. Eksplorator, za którym nie stała potęga militarna i pieniądze przegrywał swą szansę już na początku drogi. Przegrywał po dwakroć. Nie mając środków na opłacanie tragarzy, na wynajmowanie łodzi, na prezenty dla kacyków, na ochronę osobistą tracił w oczach krajowców autorytet. Bywało, że porzucali oni swych bia­ łych panów, gdy tylko zorientowali się, że przybysz nie dysponuje większą gotówką, że nie ma silnej straży i jest uzależniony od nich. Z drugiej strony nowicjusz taki, jeśli nie potwierdzał w zdecydowany sposób swej siły, nikł w otoczeniu tzw. silnych eksploratorów, nieraz różnych złoczyńców i hultajów przybywających tu za łatwym zyskiem. A ponadto przegrywał on zawsze z badaczami i podróżnikami, którzy misję odkrywców i badaczy wypełniali w imieniu państw liczących się w kolonialnym podziale Afryki. Wspomniałem poprzednio, że znacznym źródłem informacji Polaków w X I X stuleciu stała się wiedza o świecie udostępniana poprzez różne formy piśmiennictwa. Jest to bowiem okres, w którym wrastała liczba książek o tematyce podróżniczej, zaczęły ukazywać się specjalne pisma poświęcone podróżom, np. „Kolumb", natomiast w już wychodzących - tworzono warunki do publikowania relacji ze świata. Romantyczna „teoria podróży" �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E Klemens Tomczek (1860-1884) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik polskich, Warszawa 1992 139 podróżników kontynuowana także w latach następnych owocowała artykułami na łamach „Biblioteki Warszawskiej", „Tygodnika Mód i Powieści", „Kuriera War­ szawskiego" i innych czasopism przyczyniając się do znacznego pogłębienia wiedzy naszych rodaków o wielu odległych krajach. Sybiracy publikowali pamiętniki z zesłania bądź krótsze relacje w czasopismach, a liczne rzesze emigrantów z grona polskiej inteligencji znalazły się z dala od podzielonej przez zaborców ojczyzny. Oddając swą pasję badawczą i twórczy talent krajom, w których wypadło im żyć słali jednocześnie do Polski relacje o miejscowych społecznościach, zawierające wiele interesujących materiałów etnograficznych dotyczących kultury i życia ludów Azji, Ameryki czy Af­ ryki. Nie ma potrzeby rejestrowania tutaj tych przelotnych bądź trwalszych kontaktów Polaków z różnymi krajami świata, które owocowały takimi relacjami. Nie można jednak pominąć pobytu w Afryce w 1890 r. młodego Józefa Conrada Korzeniowskiego i powstałej po podróży do Konga noweli Jądro ciemności, o której sam twierdził, że jest „przeżyciem, ale przesunię­ tym trochę (choć bardzo nieznacznie) poza fakty, które zaszły istotnie". Udał się tam w charakterze belgijskiego agenta handlowego, co dało mu �140 ANTONI KUCZYŃSKI możliwość bezpośredniego spojrzenia na sprawy tego kontynentu i euro­ pejskiej ekspansji kolonialnej. Był świadkiem licznych upokorzeń ludności tubylczej, okrucieństwa białych kolonizatorów, ich zachłanności i bez­ względności. Wypowiedział się na ten temat w Jądrze ciemności. Skoro o pisarzach mowa, wspomnijmy, że w 1891 r. Henryk Sienkiewicz udał się do Afryki z zamiarem dotarcia do Tanganiki. Literackim efektem tej podróży są jego Listy z Afryki, stanowiące piękny opis niewielkiego fragmentu wschodniej części kontynentu, w którym współegzystują ze sobą sprawy natury osobistej, politycznej, gospodarczej, przyroda i kultura tubyl­ cza. Inna rzecz, iż brzmią w nich nuty paternalistycznych poglądów, tak typowych dla ówczesnej Europy, względem ludów kolorowych. Dziewiętnastowieczny Zanzibar, gdzie w hotelu prowadzonym przez wy­ wodzące się z Polski małżeństwo Lazarewiczów zatrzymał się Sienkiewicz, stanowił w Afryce Wschodniej ważny punkt wymiany handlowej. Sienkie­ wiczowski ogląd afrykańskiego kontynentu zostałby zapewne poszerzony, gdyby nie nagły atak febry, który zmusił pisarza do powrotu do Bagmoyo i udania się do zanzibarskiego szpitala. Literackim efektem tej podróży stała się napisana po latach (1911) powieść pt. W pustyni i w puszczy, której bohaterowie staś i Nel do dziś fascynują młodych czytelników. Wiek X X przynosi zdecydowaną zmianę w zainteresowaniach etnicznymi problemami Czarnego Lądu. Postęp wiedzy w tym zakresie przybliżył znacznie Afrykę dostarczając pełniejszych opisów o zróżnicowaniu kulturo­ wym określonych plemion. Pojawiły się pierwsze prace mówiące o złożonej strukturze etnicznej Afryki jako wynik specjalistycznych badań prowa­ dzonych przez etnografów i uczonych innych specjalności. Dodajmy, że z każdym rokiem intensyfikowało się międzynarodowe zainteresowanie etnografią Afryki, które w czasach nam współczesnych nosi charakter interdyscyplinarnych studiów. Abstrahując w tym miejscu od oceny świa­ towej etnologii w zakresie afrykanistyki, odwołamy się do polskich studiów w tej dziedzinie. Powstanie w ten sposób obraz głównego nurtu zainte­ resowań polskich afrykanistów, ich dotychczasowych osiągnięć i nowych perspektyw badawczych. Gwoli kronikarskiej dokładności wspomnijmy tu również o obfitej twórczości literackiej związanej z ową „Czarną Matką" i o etnograficznych kolekcjach polskich muzeów. Ważnym polem aktyw­ ności polskiej afrykanistyki są także badania archeologiczne, antro­ pologiczne, orientalistyczne, językoznawcze czy socjologiczne. Również w pracach polskich geografów znaleźć można istotne konstatacje naukowe, podobnie jak i w innych dziedzinach nauk przyrodniczych. Historia ma tutaj również znaczne osiągnięcia. Przejdźmy teraz do prezentacji najważniejszych przedsięwzięć poznaw­ czych, badań i obserwacji etnograficznych, które są polskim udziałem na przestrzeni X X w. Wypada je rozpocząć od Jana Czekanowskiego, etno­ grafa i antropologa, członka słynnej ekspedycji księcia Adolfa Meklemburskiego do Afryki Środkowej w latach 1907-1909. Pod niemieckimi sztan �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 141 Antoni Rehman (1840-1917) Według: Wacław i Tadeusz Słabczyńscy, Słownik podróżników pol­ skich, Warszawa 1992 darami prowadził więc swe afrykańskie studia terenowe nasz znakomity uczony i w języku niemieckim ukazała się jego monografia pt. Forschungen im Nil-Zwischengebiet, wydawana w Lipsku przez wiele lat (1911-1927), która nadal liczy się w światowej afrykanistyce. Daje ona bowiem an­ tropologiczny, etnograficzny i soqologiczny obraz obszaru określanego Międzyrzeczem Afrykańskim. Badania Czekanowskiego zamykają właściwie jeszcze dziewiętnastowieczną epokę wielkich eksploratorów afrykańskich R. Burtona, D. Livingstone'a, G. Schweinfurtha, H. Stanleya. Jego zadanie polegało na zgromadzeniu materiałów do monografii Ruandy, dokładnym zbadaniu antropo-etnograficznym Pigmejów z górnego dorzecza Aruwimi i ogólnej penetracji obszaru między Nilem a Kongiem, gdzie rywalizowały o swe wpływy Anglia, Belgia i Niemcy. Zadania te całkowicie i - jak sam mówił po latach, ta jego Wielka Przygoda Naukowa zaczęła się �142 ANTONI KUCZYŃSKI w początkach X X stulecia, gdzieś z dala od cywilizowanej Europy, w mię­ dzyrzeczu Konga i Nilu. Ten wybitny, uzdolniony uczony nie zawiódł więc swoich niemieckich sponsorów, chociaż etnologia stanowiła jego ubocz­ ne zainteresowanie, a etnologia afrykańska była związana z młodzieńczą epoką „heroicznych" badań terenowych. Postać tego uczonego jest tym cenniejsza dla polskich tradycji afrykanistycznych, że w naszej historii mamy stosunkowo niewielu etnografów, którzy prowadzili badania na Czarnym Kontynencie. Pewne doświadczenia badawcze w Afryce miał także wcześniejszy eks­ plorator Melanezji - konkretniej Wysp Trobriandzkich i Nowej Gwinei - Bronisław Malinowski, wybitna postać nie tylko w etnologii polskiej, ale i światowej, współtwórca kierunku funkcjonalnego. Do Afryki Wschodniej przybył on w 1934 г., gdzie przy okazji wizytacji badań terenowych, które prowadzili jego uczniowie z Uniwersytetu Londyńskiego, interesował się stosunkami społeczno-kulturowymi wśród plemion Kikuju, Chagga, Masajów i innych mieszkających na obszarach Kenii, Tanganiki i Swazi. Bacznie też obserwował rozwój miejscowych kultur i rezultat ich zderzenia z na­ pływową kulturą europejską. Ów problem zderzeń międzykulturowych przy­ brał w ujęciu Malinowskiego naukową formułę teorii kontaktu kulturo­ wego, której pełne rozwinięcie znajduje się w pracy The Dynamics of Culture Change. An Inquiry into Race Relations in Africa (1945). Dobrą passę etnograficznych badań rozpoczętych przez Czekanowskiego kontynuował w latach 1935-1936 krakowski językoznawca Roman Stopa. W Afryce Południowo-Zachodniej prowadził on studia terenowe, których problematyka obracała się wokół spraw językowych etnograficznych i an­ tropologicznych plemion buszmeńskich, hotentockich i bantuskich (Herero, Owambo, Czauna). Podjął też pracochłonne obserwacje nad tańcem, poezją i innymi przejawami tubylczego folkloru. Nade wszystko jednak cenne są jego badania nad językiem Buszmenów zwanym też , językiem mlasków" i w tym zakresie osiągnął światową sławę. Wyróżniające się w skali światowej osiągnięcia badawcze nad kulturą ibadycką i historią Mzabu oraz innych oaz Sahary należą do polskiego orientalisty Zygmunta Smogorzewskiego. Początkowo (1913) jako rosyjski wicekonsul w Algierze zajął się badaniami historii Ibadytów, pozyskując dla tego przedsięwzięcia miejscową inteligencję. Potem w latach 1925-1926 odwiedził ponownie znane strony Mzabu, gdzie uzyskał stare kroniki tej krainy, a także wiele wartościowych innych rękopisów ibadyckich. Znaczny udział w rozwoju badań afrykanistycznych mają polscy archeo­ logowie. Temat to obszerny i pasjonujący, w którym nazwiska „klucze" - Tadeusza Smoleńskiego, Kazimierza Michałowskiego, Jerzego Manteuffela, Romualda Schilda, łączą się z niejedną tajemnicą starożytności, zwła­ szcza egipskiej. Starożytność czarnej Afryki z powodzeniem zgłębia nato­ miast zespół szczecińskich archeologów pod kierunkiem Władysława Filipowiaka (1962), od 1962 r. realizujący różne prace badawcze. Dzięki nim �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 143 zlokalizowano np. dawne „miasto" Niani, stolicę imperium Mali, które w okresie swego rozkwitu w X I X w. rozciągało się od Atlantyku na zachodzie, po ziemie Howasów na wschodzie, od Sahary na północy po rejon sawann i lasów w kierunku południowym od Nigru. Twórca tego państwa, Sundiata Keita, jest do dzisiaj barwną postacią afrykańskich legend. Państwo Mali było zasobne i bogate, o wysokim stopniu rozwoju społeczno-gospodarczego, a jego stolica budziła podziw ówczesnych kro­ nikarzy arabskich. Jak już wspomniałem, polskie poznanie Afryki to także działalność ba­ dawcza geografów, geologów, przyrodników, którzy w okresie do drugiej wojny światowej wielokrotnie gościu na tym kontynencie. Tak więc w 1910 r. na zlecenie rządu angielskiego Rudolf Zuber, profesor Uniwer­ sytetu we Lwowie prowadził badania geologiczne na terenie Nigerii i Złote­ go Wybrzeża. Ekspertyzy geologiczne w Algierii i Tunezji zlecone przez rząd francuski przeprowadzał w 1923 r. uczony o światowej sławie, Karol Bohdanowicz. Zdzisław Pazdro z penetracji geologicznej w Maroku (1930) dostarczył uniwersytetowi kilka tysięcy okazów skamieniałości. W latach 1924-1929 trzykrotnie gościł w Algierii Józef Czekalski interesując się geo­ morfologią. Klimatolog i meteorolog Władysław Gorczyński odbył kilka podróży badawczych po krajach Afryki - Magherbie, po wyspach w zatoce Biafra i w Kongo Belgijskim. Studyjny charakter nosiły także afrykań­ skie penetracje Jana Moniaka w Algierii i Tunezji oraz prace Mariana Książkiewicza. Kontakty te dawały asumpt do napisania wielu artykułów, przeważnie o tematyce geograficznej lub przyrodniczej. Przy okazji Kongresu Geologicznego w Pretorii (1929), dwaj jego uczestnicy Walery Goetel i Jerzy Loth odbyli podróż przez cały kontynent z Kapsztadu do Aleksandrii. Po drodze zbierali okazy geologiczne i przyrodnicze oraz interesowali się życiem krajowców. Podobną podróż przedsięwziął w latach 1931-1936 Kazimierz Nowak, pokonując trasę z Kairu do Kapsztadu i z powrotem, wykonując bogatą dokumentaqe fotograficzną wykorzystywaną później w publikacjach. Z biologów interesującą poznawczo podróż odbył na własny koszt w latach 1909-1910 Antoni Jakubski, późniejszy profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Terenem jego eksploracji była Kenia i Tanganika. Był szóstym zdobywcą szczytu Kilimandżaro i pierwszym Polakiem, który dokonał tej sztuki. Ważnym przedsięwzięciem poznawczym stała się interdyscyplinarna wypra­ wa do Gór Księżycowych - Ruwenzori w latach 1938-1939. Jej program zakładał także prowadzenie badań antropologicznych, czym zajmował się kierownik wyprawy, warszawski lekarz i antropolog Edward Loth (1938, 1939). Nieco wcześniej, bo w latach 1927-1930 prowadził je również wśród plemion Bambala, Bapende, Barn buda, Bawazi, Bambutu i innych z terenu Konga Belgijskiego lekarz Henryk Gordziałkowski, kontraktowy pra­ cownik firmy Olejarnie Konga Belgijskiego. Z tą samą firmą związany był w latach 1925-1927 Antoni Dębczyński pracujący w Kongo w charakterze kierownika sekcji eksploatacyjnej. Osiadł on wśród pierwotnego szczepu �144 ANTONI KUCZYŃSKI Baszilele i dokładnie poznał ich kulturę. Jego książka jest zbiorem intere­ sujących obserwacji o tubylcach tudzież ważnych szczegółów i opisów, od­ twarzających tło codziennego życia białych osadników. Duży stopień realizmu cechuje także nie pozbawioną elementów dzien­ nikarskich, niskiego zresztą lotu, książkę pt. W sercu Sahary. Algier - Mzab - Tidikelt - Hoggar, Ludwiki Ciechanowieckiej (1933), która w 1931 r. wędrowała przez pewien czas po Saharze. Interesujące są także relacje 0 charakterze etnograficznym autorstwa Leona Sapiehy. Fascynował rów­ nież czytelników swoją książką o Afryce Kamil Giżycki (1927), literat i po­ dróżnik. Dobrym znawcą problemów socjo-etnograficznych byłej Francu­ skiej Afryki Podzwrotnikowej okazał się także Jerzy Mikołaj Giżycki, który podróżował po jej obszarach w latach 1925-1932. Na zlecenie rządu francu­ skiego wykonał on bogatą dokumentację filmowo-fotograficzną tamtejszego życia, a przy okazji przeprowadzał obserwacje etnograficzne. Opublikował parę popularnych książek, wśród których na wyróżnienie zasługuje Biali 1 czarni. Fragmenty kolonialne (1934), książka ta bowiem jest dokumentem świadczącym o losie tubylczych społeczności murzyńskich; została ona prze­ tłumaczona na język niemiecki (1936). Poszerzając krąg lektur podróżniczych wspomnieć trzeba o pisarstwie Ferdynanda Ossendowskiego (1926a, b, 1927a, b, 1928), wprawdzie pełnym różnych zniekształceń, ale sugestywnym i pochłaniającym czytelnika. Zręcz­ nością pióra odznaczał się także Mieczysław Lepecki (1925a, b, 1938, 1986), który trzykrotnie przebywał w Afryce i walczył nawet w składzie wojsk hiszpańskich z plemionami Riffu i Dżebali w Maroku. Stanisław Mycielski, wicekonsul Polski w Kapsztadzie - Związek Afryki Południowej - napisał parę artykułów i książkę o tematyce afrykańskiej (Mycielski 1931, 1932a, b). Oprócz prywatnych wypraw w busz brał on także udział w różnych dyplomatycznych safari, będących stosowną okazją do poznania Czarnego Lądu. Z myśliwsko-poznawczych pasji biorą swój rodowód książki Hen­ ryka, Jerzego i Józefa Potockich, które poszerzały znacznie wiedzę o Afryce (Potocki Józef 1897, 1900, 1921, Potocki Jerzy 1932, Potocki W. 1928). Powstała też w owym czasie bogata lektura mająca służyć realizacji osadni­ ctwa kolonizacyjnego w Afryce. Patronowała tym koncepcjom Liga Morska i Kolonialna, w czym wspierał ją zespół specjalistów zgrupowanych wokół Naukowego Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego, działającego aktywnie w sferze wydawniczej. Od 1926 r. wydawał on „Kwartalnik Naukowy Instytutu Emigracyjnego i Kolonialnego" i „Przegląd Emigracyjny", a także promował wiele innych działań edytorskich o charakterze propagando­ wym. Od 1937 r. działał Instytut Naukowy Ligi Morskiej i Kolonialnej, którego organem wydawniczym był kwartalnik „Sprawy Morskie i Ko­ lonialne" oraz seria „Prace Instytutu Naukowego LMiK". Jednostki te inspirowały wiele różnorodnych przedsięwzięć o charakterze projektów kolonizacyjnych, szkoleniowym, organizowały wyjazdy ekspertów poszu­ kujących dogodnych rejonów osiedleńczych. Z ich inicjatywy powołano �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 145 Jan Czekanowski (1882-1965) Źródło: Zbiory Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu w 1936 r. przy Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie podyplomowe Studium Migracyjno-Kolonialne. Lobby bylo tak duże, że nawet Uniwer­ sytet Jagielloński miał Międzywydziałowe Studium Kolonialne, z progra­ mem szkolenia specjalistów w zakresie medycyny tropikalnej i rolnictwa. Niebawem jednak rozpoczęła się wojna i wszelkie kolonialne plany w Afryce legły w gruzach. Od początku zresztą wydawały się one nierealne. W okresie powojennym rozpoczął się nowy rozdział polskich kontaktów badawczych, społeczno-politycznych, ekonomicznych, informacyjnych, a na­ wet emigracyjnych z Afryką. Ukazała się wówczas m.in. olbrzymia liczba artykułów polskich dziennikarzy, którzy jak nigdy wcześniej objechali nieo­ malże całą Afrykę. Są też książki mniej lub bardziej udane, ukazujące Czarny Ląd pełen różnorakich konfliktów społecznych i politycznych ple­ miennych społeczeństw, zadziwiających egzotyką zwyczajów i obyczajów. �146 ANTONI KUCZYŃSKI Także sami Afrykanie przybywają do nas, by zdobywać tu specjalistyczne wykształcenie, rodzą się nowe formy kontaktów, w tym nieustannie zbliża­ jącym się do siebie świecie. Mamy też w naszym piśmiennictwie prace o naukowym profilu dotyczące problemów historycznych, społecznych, po­ litycznych czy gospodarczych Afryki. Wreszcie w polskich muzeach znajdują się kolekcje afrykańskie, a na czoło tych placówek wysuwa się Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie. Znajduje się w nim m.in. kolekcja sztuki plemiennej Zairu, obej­ mująca 182 eksponaty, dar Aleksandry i Cypriana Kosińskich. Podczas ponad dwudziestoletniego pobytu w Zairze zgromadzili oni zbiór dzieł arty­ stów wywodzących się z miejscowych plemion - broń, maski, rzeźby, fetysze, wyroby z kości słoniowej. Dar państwa Kosińskich jest największą kolekcją sztuki afrykańskiej przekazaną polskiej placówce od czasów słynnych wy­ praw Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego pod koniec ubiegłego stulecia. Bogate zbiory mają także Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. Ponadto wiele mniejszych pla­ cówek muzealnych posiada także eksponaty z Afryki, poza tym istnieją zbiory prywatne oraz misyjnych zgromadzeń 2:akonnych. Wróćmy jednak do interesujących nas badań etnograficznych, które w pełni tego słowa znaczeniu rozwinęły się po drugiej wojnie światowej Rozpoczął je Andrzej Waligórski, który w latach 1946-1948 prowadził badania terenowe w Kenii, w prowincji Ayanza, pośród plemion Luo. Waligórski reprezentował antropologię ekonomiczną, a badania które podjął miały na celu opis i analizę procesów przemian i modernizacji, jakie dokonały się w plemieniu Luo na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, gdy znalazło się ono w orbicie intensywnego oddziaływania kultury europejskiej (Dzięgiel 1987). Jego zdaniem, zmiany te zasługiwały na szczególną uwagę, gdyż w nich znaleźć można było źródła tych tendenqi, które obudziły w społeczeństwie afrykańskim wolę walki 0 niepodległość. Uczony prowadził prace wśród społeczności Luo. Szczegółowe obserwacje zagrody zamożnego wieśniaka Obarę i otaczającego ją regionu rolniczego miały pozwolić na wychwycenie pewnych nieprawidłowości i powta­ rzających się zjawisk społeczno-gospodarczych występujących w całej Afryce Wschodniej. Waligórski skupiał raczej uwagę na tendencjach przemian i syste­ mach stosunków międzyludzkich niż na szczegółowych opisach inwentarza kulturowego. Znając język Luo, w stopniu pozwalającym na samodzielne prowadzenie badań, miał ułatwioną możliwość pełnienia nieustającej obserwacji uczestniczącej. Uczony wyjechał z Kenii w 1948 г., a więc tuż przed powstaniem Mau-Mau i wstrząsami nacjonalistycznymi, które doprowadziły do odejścia Brytyjczyków z Afryki Wschodniej. Samo plemię Luo, liczące 2 miliony 1 stanowiące obok Kikuyu najważniejszą siłę polityczną niepodległej Kenii, doczekało się naturalnie dalszych opracowań naukowych. Tym niemniej polski uczony był pierwszym, który opisał plemię Luo w momencie, kiedy zaczynało stawiać samodzielne kroki gospodarcze i wyszło z izolacji plemiennej, ażeby włączyć się w szerszą orbitę gospodarki i polityki. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 147 W latach 1967-1968 obserwacje typu etnograficznego prowadziła na terenie Senegalu, Gambii i Mauretanii Anna Kowalska-Lewicka (1973, 1976), korzystając ze stypendium francuskiego. Zgromadziła wówczas sporo materiałów na temat kultury tzw. półnomadów i wielkich nomadów Maure­ tanii oraz porównawczego do kultury Murzynów Fulbe, nad rzeką Senegal. Prócz tego dwukrotnie (1978 i 1985) przebywała w Algierii, zajmując się społecznością berberyjskich etnicznie Ibadytów, zamieszkujących oazy Mzabu na terenie środkowej Sahary. Towarzysząc swemu mężowi, znakomi­ temu orientaliście Tadeuszowi Lewickiemu miała dostęp do domów prywat­ nych, nadal absolutnie zamkniętych przez przybyszami z zewnątrz. Miesz­ kała także w świętym mieście Ibadytów - Beni Isuguen oraz zgromadziła interesujący materiał dotyczący hermetycznej społeczności ibadyckiej. W ramach programu badawczego seminarium etnologicznego Uniwer­ sytetu Fryburskiego w Szwajcarii badania na wyspie w Tanzanii prowadził etnolog Henryk Zimoń z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zajmując się problematyką ceremonii religijno-magicznych związanych ze zjawiskami atmosferycznymi. Rezultaty badań zostały częściowo opublikowane (Zimoń 1968, 1971, 1974, 1976, 1987, 1992). Kwestią przemian społeczno-ekonomicznych i kulturowych w Kenii, Tanzanii, Ugandzie i Etiopii zajmował się także Edmund Wilemski. Badania te rozpoczął w 1968 r. i kontynuował je w latach następnych, korzystając ze środków finansowych zachodnioniemieckich kół naukowych. Tak sformułowany temat badań nawiązuje do prowadzonych przez inne ośrodki naukowe Zachodniej Europy studiów nad możliwością rozwoju tradycyjnych systemów społeczno-gospodarczych mło­ dych afrykańskich organizmów państwowych kosztem najmniej destrukcyj­ nych zmian w tradycyjnym modelu kultury (Wilemski 1987). W ramach stypendium algierskiego w 1974 r. do kraju Tuaregów Kel Ahaggar i Kel Adjjer udał się etnolog z Warszawy Adam Rybiński. Chociaż plany jego badań nad pasterskimi społecznościami Sahary nie natrafiły na rzeczowe poparcie ze strony algierskich władz naukowych, które odmówiły także dodatkowego poparcia finansowego, Rybiński przedsięwziął wyprawę na pustynię na własną rękę. Już sama podróż, często w towarzystwie przy­ godnych znajomych, dostarczyła mu masę informacji. Później z tuareskimi przewodnikami oraz arabskimi przemytnikami wędrował po pustyni aż do granicy Mali. Śpiąc pod gołym niebem lub w przygodnych szałasach, żywił się tym, co jego pustynni towarzysze, stał się na pewien czas wędrowcem zmuszonym przez okoliczności do porzucenia europejskich zwyczajów i na­ wyków. Przyznać trzeba, że trudności te pokonywał z konsekwentnym upo­ rem, korzystając z każdej nadarzającej $;ię okazji, by zgłębić wiedzę o struk­ turze społecznej tuareskich pasterzy, ich kulturze materialnej i duchowej. W sumie zgromadził interesujący materiał stanowiący podstawę później­ szych publikacji (Rybiński 1987, 1989, 1990). Podobny charakter stypendialny nosił dziesięciomiesięczny pobyt etnolo­ ga Marka Tracza w Egipcie w latach 1975-1976. Jako pracownik Instytutu �148 ANTONI KUCZYŃSKI Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie przedmiotem swych studiów uczynił Tracz problema­ tykę zmian w kulturze materialnej wsi egipskiej, a zwłaszcza w technicznym wyposażeniu gospodarstw chłopskich, w których na równi z nowoczesnymi narzędziami i technikami rolniczymi współwystępują formy archaiczne. Terenowe obserwacje wzbogacone materiałem etnohistorycznym wykorzy­ stał później badacz w pracy doktorskiej z tego zakresu (Tracz 1987). Należy również wspomnieć o badaniach i obserwacjach etnograficznych, będących efektem tzw. wypraw studenckich. Pierwszą z nich, zakrojoną na szeroką skalę, była Studencka Ekspedycja Etnograficzna - „Afryka '76" zorganizowana przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej uczestnicy prowadzili badania nad ludem Dogonów i Mali oraz grupą plemion zwanych „Kirdi" w Kamerunie (Łapott 1977). Materiał zgroma­ dzony podczas wyprawy wskazywał, iż celowe było prowadzenie dalszych studiów nad kulturą poznanych ludów. Podjął je w 1982 r. etnolog Ryszard Vorbrich, uczestnik tej wyprawy, badając plemiona Daba w Kamerunie i koncentrując się nad systemem ekonomiki tych rolników-kopieniaczy. W badaniach nie chodziło tylko o technologiczne aspekty prymitywnej uprawy roli, lecz o różnoraki zespół kulturowych norm określających proces produkqi i zbytu (Vorbrich 1987). Ten sam współczesny nurt zainteresowań afrykanistycznych reprezentują Akademickie Wyprawy Afrykanistyczne - „AWA" organizowane przez śro­ dowisko warszawskie. Innym przykładem jest wyprawa biologów z Uniwer­ sytetu Łódzkiego, która przez 6 miesięcy 1979 r. przebywała w północnej Nigerii i północnym Kamerunie. Zebrano wówczas wiele eksponatów etno­ graficznych, które wzbogaciły kolekcje łódzkich muzeów. Potem na afrykań­ ski szlak wybrali się studenci etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (1984), a studencki nurt wypraw objął także inne kontynenty. Przykłady takie można by zresztą mnożyć. Każda z wypraw przyczyniła się w jakiś sposób do pogłębienia wiedzy o Trzecim Świecie. Wprawdzie ich rezultat poznaw­ czy był bardzo różny, lecz tam gdzie wśród członków ekspedycji znajdowali się profesjonalni badacze, można mówić o ewidentnych korzyściach poznaw­ czych. Inne wyprawy, pozbawione takiego kierownictwa, legitymowały się mniejszymi rezultatami, a wreszcie były i takie, które śmiało można określić jako etnograficzne wycieczki. Aktywną działalność w zakresie terenowych eksploraqi etnograficznych przejawia od lat zespół etnografów z Muzeum Narodowego w Szczecinie. Już w latach 1973-1974 podjęli oni badania rekonansowe nad plemieniem Malinkę w rejonie tzw. Górnej Gwinei, na pograniczu Mali. Później były inne przedsięwzięcia podejmowane przy współpracy z Instytutem Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego. Uważna obserwacja rezultatów tych wypraw pozwala mieć nadzieję, że takie kontakty badawcze z wybranymi obszarami Czarnego Lądu będą coraz efektywniejsze. Wiemy пр., że wspomniany już R. Vorbrich przedmiotem swych stałych zainteresowań naukowych uczynił �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 149 Antoni Jakubski (1885-1962) Według: S. Nowakowski, Geografia jako nauka i dzieje odkryć geograficznych, Warszawa b.r. w. tematykę afrykanistyczną. Po badaniach w Kamerunie, których wyniki opu­ blikował w interesującej pracy zatytułowanej Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, „Prace Etnologiczne", t. 13 (Wrocław 1989) skierował swe zainteresowania na problematykę struktury plemiennej i etnicznej Maroka, gdzie również prowadził wielomiesięczne badania terenowe (1990), których rezultaty udostępnił w najnowszym artykule (Vorbrich 1992). Również wspomniany H. Zimoń SVD, z Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie od lat prowadzi terenowe badania etnograficzne w Afryce, nawiązując tym samym do wielkiego wkładu polskich księży misjonarzy w poznanie afry­ kańskich kultur. Ostatnio opublikował on pracę zatytułowaną Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży �150 ANTONI KUCZYŃSKI Werbistów", t. 39 (Warszawa 1992). Dodajmy przy sposobności, że nieco źródłowych materiałów dotyczących Konkombów znajduje się w pracach S. Piłaszewicza, zatytułowanych Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej (1978) oraz W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,Jilozofia" ludów Afryki Zachodniej (1986). Gwoli pełniejszej doku­ mentacji podać też należy, iż w ostatnim okresie ciekawe badania nad plemionami Dar Hamid w północnym Kordofonie oraz na terenie centralnej i wschodniej części Sudanu przeprowadził Maciej Ząbek (1993), na terenie Egiptu natomiast przebywała Teresa Fałkowska, interesując się rolnictwem nubijskim (Kuczyński 1990, s. 124-125). Godny odnotowania w dziedzinie poznawania Afryki jest dorobek pol­ skiej socjologii, która wkomponowała się świetnie w światowe badania socjologiczne aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich. Procesy etnopolityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych, wchłanianie nowych elementów kulturowych, różne nasilenie akulturacji, tworzenie się nowych państw afrykańskich, ruchy religijne - to w najszerszym ujęciu przedmiot rozważań polskich specjalistów z zakresu nauk społecznych. Badania te, rozpoczęte u nas niedawno, mają już wartościowe osiągnięcia. Dokumen­ tują je prace Sz. Chodaka (1963, 1967), Z. Komorowskiego (1969a, b, 1970, 1973, 1976, 1977, 1978), A. Zajączkowskiego (1961, 1965, 1967, 1970) i in­ nych (Kaczyński 1975, 1979; Krasnowolski 1978; Majchrzak 1975, 1977; Świderski 1975). Przy okazji wspomnieć tu można studyjny wyjazd (1981) krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla, który z grupą polskich uczonych przebywał w Libii, w Trypolitanii, oazach Fezzanu i Cyrenajce, zapoznając się z libijską polityką państwową wobec wsi i chłopstwa. Interesujące są także badania afrykanistyczne specjalistów zgrupowanych w Zakładzie Roz­ woju Społecznego Instytutu Geografii Krajów Rozwijających się Uniwer­ sytetu Warszawskiego, których część tylko wymieniono poprzednio. Na mapie tych studiów tkwią także prace wykonane w ramach byłego Instytutu Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Podobną uwagą opatrzeć należy powojenny dorobek polskiej orientalistyki, w ramach której mieszczą się badania nad historią, językami i kulturą ludów afrykańskich. Łączą się one z nazwiskami takich autorów jak: T. Andrzejewski, S. Jakobielski, T. Lewicki, J. Mantel-Niećko, I . Puszczykowa, S. Strelcyn. Oprócz książek wymienionych autorów wiele artykułów, tych oraz innych orientalistów opublikowano na łamach specjalistycznych czasopism „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Dorobek piśmienniczy mają także polscy historycy podejmujący różne problemy społeczno-polityczne państw afrykańskich (Małowist 1964; Bartnicki 1974; Czapliński 1985; Dziubiński 1977, 1983; Dziubiński, Milewski 1980; Kasznik 1977; Malinowski 1970; Tymowski 1979, 1982, 1984; Zins 1978a, b, 1986; Żytek 1971). Znaczące są arabsko-polskie badania antropologiczne prowadzone w latach 1958-1962 pod kierunkiem Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego (1981). W krajach afry­ kańskich prowadziliśmy też w okresie powojennym badania geologiczne, �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 151 geodezyjno-kartograficzne, nie licząc innych ekspertyz o charakterze rol­ niczym, geograficznym czy lekarskim i pojawiających się na uniwersytetach Afryki polskich pracowników naukowych różnych specjalności. Ten kie­ runek kontaktów jest ciągle aktywny i następne lata przydadzą mu nowych kształtów, a książki beletrystyczne, reportażowe i popularno-naukowe kszta­ łtować będą społeczną wiedzę o Afryce (Achebe 1966; Bebey 1971; Beti 1967; Dib 1976; Ekwensi 1976a, b; Feraoun 1972; Ngugi 1972; Selormey 1971; Bocheński 1963; Budrewicz 1967; Czekała 1961, 1970; Czekała-Mucha 1978; Dziewanowski 1964, 1967; Flisowski 1976; Korabiewicz 1960, 1973; Kapuściński 1971; Kryński 1971; Mioduszewski 1964; Nogaj 1975; Pawłowski 1968; Rybałtowska 1969; Szczygieł 1966, 1969, 1980, 1982, 1984a, b, 1985). Wyróżniającym się pisarzem, który afrykańską problematykę uprawiał z zamiłowaniem był w ostatnich czasach Aleksander Szczygieł, doktor nauk medycznych. W latach 1964-1965 przebywał on w Algierii jako szef ekipy medycznej Międzynarodowej Służby Cywilnej (Service Civil International). Od 1966-1977 r. w Niamej - stolicy Nigru - pracował kolejno jako kierownik oddziału w szpitalu, doradca prezydenta republiki do spraw służby zdrowia i wykładowca na wydziale lekarskim tamtejszego uniwersytetu. W latach 1979-1980 podróżował od Angolu po Benin, kierując wyprawą dokumentalną polskiego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Kolekcjonował sztukę afrykańską i przywiózł do kraju bogate zbiory etnograficzne, dla których utworzył Muzeum Afrykanistyczne w rodzinnym Olkuszu (Zadrowska 1970). Jego twórczość przesycona jest realiami kulturowymi dotyczącymi wielu afrykań­ skich plemion. Są to po wielekroć opisy na tyle dokładne, iż mogą służyć jako doskonały materiał porównawczy i plasują one autora w grupie pisarzy, których twórczość zaliczyć należy do kategorii reportażu etnograficznego. LITERATURA A c h e b e Ch. 1966 Boża strzała, przekład M . Skibniewskiej, Warszawa. A c h m a t o w i c z - O t o k A. 1985 Polacy w Afryce na przełomie lat 1943/1944 [w:] Liczba i rozmieszczenie Polaków w świecie, cz. 2, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław. (Na prawach rękopisu - Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego). [ B a r t m a ń s k i Т.] 1852 Komunikacja na Wschodzie. Wyciąg z podróży Tomasza Bartmańskiego, „Biblio­ teka Warszawska", t. 2. B a r t n i c k i A. 1974 Egipt i Sudan w polityce Wielkiej Brytanii 1882-1936, Warszawa. B a r t n i c k i A., M a n t e l - N i e c k o J . 1971 Historia Etiopii, Wrocław. Bebey F. 1971 Syn Agaty Mudio, przekład K . Arciuch, Warszawa. �152 ANTONI KUCZYŃSKI B e r n a d z i k i e w i c z T. 1955 Polska Safari w Górach Księżycowych, Warszawa. Beti M. 1967 Biedny Chrystus z Bomby, przekład W. Błońskiej, Warszawa. B o c h e ń s k i J. 1963 Pożegnanie z panną Synbilu albo Słoń a sprawa polska, Warszawa. B r a n d y s M. 1964 Oficer największych nadziei, Warszawa. B u d r e w i c z O. 1967 Równoleżnik zero, Warszawa. B y s t r o ń J. St. 1930 Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie 1147-1930, Kraków. Cienkowski L. 1850 Otcet o putesestvii w Sewero-Vostоспуj Sudan, „Geograílceskie Izwestya", z. 2. 1851 Otcet o poezdke w Egipet i Sudan, „Vestnik Imperatorskogo Russkogo Geograflceskogo Obscestva", cz. 4. 1853 Kilka rysów i wspomnień z podróży po Egipcie, Nubii i Sudanie, „Gazeta Warszaw­ ska", nr 88-122 z przerwami. C h a ł a s i ń s k i J . [red.] 1976 Afryka naszych czasów, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J., C h a ł a s i ń s k a K . 1965 Bliżej Afryki, Warszawa. C h o d a k Sz. 1963 Systemy polityczne Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Kaplani, czarownicy, wiedźmy (r socjologii świątyń animistycznych), Warszawa. C z a p l i ń s k i M. 1985 Biurokracja niemieckiego imperium kolonialnego. Charakterystyka urzędników ko­ lonialnych, Wrocław. C z e k a ł a G. 1961 Zmierzch czarowników, Warszawa. 1970 Fetysz na tronie, Warszawa. C z e k a ł a - M u c h a G. 1978 Uhuru, Warszawa. Dib M. 1976 Królewski taniec, przekład E . Burdajło, Warszawa. Documents... 1962 Documents on the Portuguese in Mozambique and Africa 1497-1840, t. 1, Lisbona. D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i Т. 1981 Polska antropologia w Afryce, Wrocław. Dziewanowski K. 1964 Skorpion w namiocie biurowym, Warszawa. 1967 Mój kolega czarownik, Warszawa. D z i u b i ń s k i A. 1977 Między mieczem, głodem i dżumą. Maroko w latach 1727-1840, Wrocław. 1983 Historia Maroka, Wrocław. D z i u b i ń s k i A., M i l e w s k i J. 1980 Przed podbojem. Afryka północna i zachodnia w relacjach z XVIII i XIX wieku, Warszawa. Dzięgiel L. 1987 Andrzej Waligórski etnograf - szybko zapomniany, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojen­ nej, pod red. L . Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 153 D z w o n k o w s k i T.A. 1985 Pamiętniki czyli Pamiątka po ojcu dla Józefy z Dzwonkowskich Komornickiej. Wydali z rękopisu S. i T. Komorniccy, Warszawa. E k w e n s i C. 1976a Gdy plonie trawa, przekład Z. Kirszysowej, Warszawa. 1976b Jagua Nana, przekład M . Metelska, Warszawa. Fenrych F. 1965 Zapiski z Afryki Zachodniej, Szczecin F e r a o u n M. 1972 Syn biedaka, przekład J. Pański, Warszawa. F i l i p o w i a k W., F e n r y c h W. 1962 Sprawozdanie z wyprawy Muzeum Pomorza Zachodniego do krajów Afryki Zachodniej. „Materiały Zachodniopomorskie", t. 8. F i l i p o w i a k W., J a s n o s z S., W o g o ł k i e w i c z R. 1970 Polsko-gwinejskie badania archeologiczne w Niani w 1968 r. „Materiały Zachod­ niopomorskie", t. 14. F l i s o w s k i Z. 1976 Od Gdańska do El Alamein, Warszawa. G i ż y c k i J.M. 1936 Die Weissen unddie Schwarzen. Erlebnisse in Franzosisch-West-Africa, Essen. Giżycki K. 1927 Polowania egzotyczne, Lwów. 1934 Biali i czarni. Fragmenty kolonialne, Warszawa. G o ł ą b e k S. 1968 Nazwy polskie w Afryce, „Kontynenty", nr 5. 1970 Czterysta lat polskich badań afrykanistycznych, „Przegląd Orientalistyczny", nr 3. 1971 Wychodźstwo polskie do Afryki (do 1939 г.), „Przegląd Orientalistyczny", nr 1. 1974 Od Kairu po Kapsztad. Polska cegiełka w badaniu Czarnego Lądu,„Kontynenty", nr 4. 1978 Związki Polski i Polaków z Afryką do roku 1945, Warszawa. H a j d u k i e w i c z - P o m i a n A. 1895 Dahome, land och folk, „Ymer", nr 1-2. Harasymiuk K. 1985 Geografia jako przedmiot nauczania w polskich szkołach średnich na początku XIX wieku, „Czasopismo Geograficzne", t. 56, z. 1. K a c z y ń s k i G.J. 1975 Ruchy religijne w Kongo Belgijskim, „Przegląd Socjologiczny", nr 26. 1979 Bunt i religia w Czarnej Afryce, Wrocław. Kajdański E. 1988 Michał Boym ostatni wysłannik dynastii Ming, Warszawa. 1991 The Authenticity of Maurice Benyowskýs Account of His Voyage through the Bering Sea: The Earliest Description and the Earliest Drawings of St. Lawrence Island, „Terrae Incognitae", t. 23. K a p u ś c i ń s k i R. 1971 Gdyby cała Afryka, Warszawa. K a s z n i k H. 1977a Między Francją a Algierią. Z dziejów emigracji polskiej 1832-1856, Wrocław. 1977b Abd el-Kader 1808-1883, Wrocław. K l o m i n e k A. 1991 Ogniem i mieczem w pustyni i w puszczy, Wrocław. K o m o r o w s k i Z. 1969a Fualanie i Haalpulaaren w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kul­ tura i Społeczeństwo", t. 1. �154 1969b ANTONI KUCZYŃSKI Tradycje Wielkiej Sawanny - Wolofowie, Sererowie i Mande tan, „Przegląd So­ cjologiczny", t. 23. 1970 Koń i wielka rzeka - tradycje środkowego Sudanu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 1. 1973 Tradycje i współczesność Afryki Zachodniej. Wstęp do antropologii kulturowej regionu, Warszawa. 1976 Wśród legend i prawd, Warszawa. 1977 Zarys dziejów i tradycji kulturowych północno-wschodniego Maghrebu, „Kultura i Społeczeństwo", t. 4. 1978 Wprowadzenie do socjologii Afryki, Warszawa. K o r a b i e w i c z W. 1960 Kwaheri, Warszawa 1973 Złowiłem życie, Warszawa 1980 Gdzie słoń a gdzie Polska. Wspomnienia, Warszawa K o t w i c z W. 1935 Jan hr. Potocki i jego podróż do Chin, Wilno. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1973 Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, [w:] Pożywienie ludności wiejskiej, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej, Kraków. 1976 Mauretania, Warszawa. Koźmiński K. 1935 Józef Sułkowski, Warszawa. K r a s n o w o l s k i A. 1978 Afro-Brazylijczycy w procesie przemian kulturowych Dahomeju południowego, [w:] Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. E . Szamyńskiego, Wrocław. K r ó l i k o w s k i R. 1949 Polacy w Afryce Wschodniej, „Kultura", nr 9 (Paryż). 1961 Afrykańskie wywczasy, „Kultura", nr 1-2. Krzyszkowiak J. 1933 Polacy siedemnastego wieku na wybrzeżach Afryki Wschodniej, „Misje Katoli­ ckie". K r y ń s k i A. 1971 Droga do El-Faszer, Warszawa. K u c z y ń s k i A. 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji o ludach Afryki, Wrocław. K u ź m i ń s k i B. 1973 Przygody polskich obieżyświatów na morzach i lądach, Gdańsk. Lepecki M. 1925a U wrót tajemniczego Mahrebu, Warszawa. 1925b Pod tchnieniem sirocca, Warszawa. 1938 Madagaskar. Kraj. Ludzie. Kolonizacja, Warszawa. 1986 Maurycy August Beniowski zdobywca Madagaskaru, Warszawa. Loth E. 1938 Wyprawa antropologiczna do Ugandy (Ruwenzori), „Przegląd Antropologiczny", t. 12. 1939 Sprawozdanie z wyników polskiej wyprawy badawczej w Ruwenzori, „Przegląd Antropologiczny", t. 13. Ł a p o t t J. 1977 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76-77. Materiały z przebiegu i wy­ ników działalności etnologicznej wypraw do Afryki, „Materiały Zachodniopo­ morskie", t. 24. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 1981 155 Kultury pozaeuropejskie w zbiorach i działalności badawczej Muzeum Narodowego w Szczecinie, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572. M a j c h r z a k W. 1975 Przemiany społeczno-polityczne w królestwie Bugandy pod wpływem kolonializmu, „Przegląd Socjologiczny", t. 27. 1977 Od an im izmu do chrześcijaństwa. Społeczno-ekonomiczne podłoże procesu przemian w Bugandzie, [w:] Religie w procesie przemian w Afryce, pod red. A. Mrozek -Dumanowskiej, Wrocław. M a j o r e k Cz. 1974 Książki szkolne KEN, Warszawa. M a l i c k i A. 1973 Geografia polska w dobie Komisji Edukacji Narodowej [w:] Ze studiów nad Komisją Edukacji Narodowej i szkolnictwem na Lubelszczyźnie, Lublin. M a l i n o w s k i M. 1970 Afrykański Narodowy Związek Tanganiki TANU, Warszawa. M a ł o w i s t M. 1964 Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, Warszawa. Mann M. Podróż na Wschód, Kraków. 1854 M i o d u s z e w s k i S. 1964 Jachtem przez dżungle Nigerii, Gdańsk. M u c h l i ń s k i A. Wyjątek z podróży po Wschodzie, „Pamiętnik Religijno-M oralny", t. 1. 1859 M y c i e l s k i S. Ku dżungli afrykańskiej, „Kurier Literacko-Naukowy", nr. 51. 1931 W sercu dżungli, Poznań. 1932a Ostatnie strzały w głębi Afryki, „Kurier Literacko-Naukowy" nr 5. 1932b N g u g i J. Chmury i łzy, przekład Z. Kierszysowej, Warszawa. 1972 N o g a j J. Czterdziestu na afrykańskim szelfie, Warszawa. 1975 O l s z e w i c z B. 1931 Gaspar da Gama. Żyd poznański w Indiach XV wieku, [w:] Kronika Miasta Poznania, t. 9. Orłowski L. 1981 Maurycy August Beniowski, Warszawa. Ossendowski F. 1926a Płomienna północ. Podróże po Afryce Północnej. Maroko, Lwów. 1926b Pod smaganiem sumumu. Podróż po Afryce Północnej. Algerja i Tunisja, L w ó w -Poznań. 1927a Niewolnicy słońca. Podróż przez zachodnią połać Afryki podzwrotnikowej, Poznań. 1927b Wśród czarnych, Lwów. 1928 Sokół pustyni, Poznań. O s t r o w s k i W. 1947 Safari przez Czarny Ląd. Szkice z podróży po Kenii, Tanganice, Ugandzie i Wyspie Zanzibar, Londyn. P a r a d o w s k a M. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice. Pawłowski L. 1968 Dolhotoro znaczy lekarz, Warszawa. �156 ANTONI KUCZYŃSKI Perczak E . 1981 Wkład polskich misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego w poznaniu kultury ludów pierwotnych, [w:] Polskie badania obcych kultur ludowych. Materiały z kon­ ferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 г., pod red. E . Pietraszka, „Acta Universitalis Wratislaviensis", nr 572. Pertek J. 1981 Polacy na morzach i oceanach, t. 1, Poznań. Piasecka J.E. 1985 Polskie atlasy geograficzne do połowy XIX wieku, „Polski Przegląd Kartograficz­ ny", t. 17, nr 4. Pielgrzymka... 1812 Pielgrzymka X. Józefa Drohojowskiego Reformatora do Ziemi Świętej, Egiptu, niektórych wschodnich i południowych krajów odbyta w 1788, 89, 90, 91, pobożno ciekawej publiczności ofiarowana, Kraków. Polacy... 1981 Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny. Pod red. K . Kwaśniewskiego i L . Trzeciakowskiego, Poznań. P o t o c k i Jan 1959 Jan Potocki. Podróże, Wstęp i opracowanie Leszka Kukulskiego, Warszawa. P o t o c k i J[ózef] 1897 Notatki myśliwskie z Afryki i Somalii, Warszawa. 1900 Sport in Somaliland, Londyn. 1921 Nad Set item. Kartki z wyprawy myśliwskiej, Warszawa. P o t o c k i J[erzy] 1932 Na wojnie i na łowach, Warszawa. Potocki H. 1928 W krainie Massajów. Wspomnienia myśliwskie z Afryki Środkowej, Warszawa. R e y c h m a n J. 1965 Wacław Rzewuski, „Przegląd Orientalistyczny", t. 3. 1972 Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., Warszawa. R o s t a f i ń s k i J. 1888 Z Algeryi. Przyroda i ludzie, Kraków. 1896 Świat i ludzie Algieru, Kraków. R y b a ł t o w s k a R. 1969 Szkoła pod baobabem, Warszawa. R y b i ń s k i A. 1987 Badania społeczeństw pasterskich Algierii w trakcie indywidualnego pobytu stypen­ dialnego, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Ar­ chiwum Etnograficzne", t. 33. 1989 Władza u saharyjskich pasterzy koczowników - organizacja władzy u Tuaregów Kel Ahaggar na przełomie XIX i XX w., „Etnografia Polska", t. 33, z. 2. 1990 Pasterze, koczownicy a środowisko przyrodnicze. Elementy świadomości ekologicz­ nej u Tuaregów, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2. Selormey F. 1971 Wąska ścieżka, przekład M . Skibiniewskiej, Warszawa. Sękowski J. 1822 Wyjątki z opisu podróży w Nubii i wyższej Etiopii, „Pamiętnik Warszawski", t. 2. S i e r a k o w s k i A. 1871 Das Schaui, Ein Beitrag zur Berberischen Sprachen - und Wblkerkunde, Drezno. S ł a b c z y ń s k i W. 1974 Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 157 Słabczyńscy W.i T. 1992 Słownik podróżników polskich, Warszawa. S z c z e r b a W. 1975 Polacy w badaniach i życiu krajów Afryki, „Problemy Polonii Zagranicznej", t. 9. S z c z y g i e ł B. 1966 Tulib wśród nomadów, Warszawa. 1969 Maska z niama-niama, Warszawa. 1980 Rubikon czarnych dziewcząt, Warszawa. 1982 Nieprzespany sen, Kraków. 1984a Mnisi w szafranowych szatach, Kraków. 1984b Tajemnicze oblicza Afryki, Kraków. 1985 Maski, bogowie, firmament, Kraków. Szymański E 1969 Prace naukowe Józefa Sulkowskiego w Egipcie, [w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t. 3. S z t o l c m a n J. 1902 Nad Nilem Niebieskim. Wyprawa myśliwska Józefa hr. Potockiego do Sudanu, Warszawa. Ś w i d e r s k i S. 1975 Synkretyzm religijny w Gabonie, „Przegląd Socjologiczny", t. 25. Tazbir J. 1971 Rzeczypospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław,. T y l o r E.B. 1896 Cywilizacja pierwotna, Warszawa. T r a c z M. 1987 Indywidualny pobyt stypendialny w kraju arabski. Uwagi nad jego przydatnością do badań o charakterze etnograficznym, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 „Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka, „Lud", t. 75. T y m o w s k i M. 1979 Dzieje Timbuku, Wrocław. 1982 Historia Mali, Wrocław. 1984 Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru, „Etnografia Polska", t. 23. W ę ż y k W. 1842 Podróże po starożytnym świecie, Warszawa. Wilemski E . 1987 Uwagi o metodzie badań terenowych w Afryce, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce, Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. Wróbel E., W r ó b e l J. 1992 Rozproszeni po świecie. Obozy i osiedla uchodźców polskich ze Związku Sowie­ ckiego 1942-1950, Chicago. V o r b r i c h R. 1987 Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76", a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnogra­ ficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Ma­ roku, „Lud", t. 75. �158 ANTONI KUCZYŃSKI Z a c h o r o w s k a M., K a m o c k i J. 1984 Stefan Szolc-Rogoziński. Badania i kolekcja afrykańska z lat 1882-1890, Kraków. Z a b o r o w s k i Z. 1896 La circoncision, ses origines est sa repartition en Afrique et a Madagaskar, „L'Anthropologic", t. 7. (Paryż). 1897 Une etude a Vorygine et au ceract'ere des Howas, „Revue mensuelle de Г Ecole d'Anthropologie de Paris". 1898 Races prehistoriques de Vancienne Egypte, „Bulletin de la Société d'Anthropologie de Paris". Z a d r o w s k a J. 1970 Nie zabiłam słonia, Warszawa. Z a j ą c z k o w s k i A. 1961 Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie przemian, „Studia Socjologiczne", nr 3. 1965 Pierwotne religie Czarnej Afryki, Warszawa. 1967 Dagomba, Kessena-Naukami, Kusasi — plemiona północnej Ghany, „Przegląd Socjologiczny", nr 21. 1970 Muntu dzisiaj, Warszawa. 1978 Czarna Afryka w oczach Polaków, [w:] Sąsiedzi i inni, pod red. A. Garlickiego, Warszawa. Z ą b e k M. 1993 Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków, „Etnografia Polska", t. 37, z. 2. Z b o i ń s k i P. 1887 Esquisse geologique du Bas Congo de I embouchure a Manayanga, „Bulletin de la Société Beige de Geologie", nr 1. Zimoń H. 1968 Regenmacher und Regenzeremonien in Uganda [w:] Anthropica. Gedenkschrift zum 100. Geburstag von P. Wilhelm Schmidt. Gessammelte Aufsátze, herausgegeben von Anthropos-Istitut, St. Augustin dei Bonn. 1971 Geschichte des Herrscher-Klans Abasiranga auf der Insel Bukerebe (Tansania) bis 1985, „Anthropos", t. 66. 1974 Regenriten auf der Insel Bukerebe (Tansania), „Studia Ethnographica Friburgensia", t. 3. 1976 Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tan­ zanii (na podstawie etnograficznych badań terenowych w 1968 roku), „Lud", t. 60. 1987 Refleksje z badań etnograficznych na Wyspie Bukerebe w Tanzanii, [w:] Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, pod red. Leszka Dzięgla, „Archiwum Etnograficzne", t. 33. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, „Materiały i Studia Księży Werbistów", nr 39. Zins H. 1978a Polacy w Afryce Wschodniej, Lublin. 1978b Szkice o Anglii i Afryce, Lublin. 1986 Historia Afryki Wschodniej, Wrocław. Żytek J. 1971 Tanzania, Warszawa. �POLSKIE BADANIA ETNOLOGICZNE W A F R Y C E 159 ANTONI KUCZYŃSKI O R I G I N S A N D T H E P R E S E N T I N POLISH ETHNOGRAPHICAL RESEARCHES IN AFRICA Summary Ethnographers and anthropologists studying African peoples have turned their attention to the earliest European reports and documents of African cultures. The oldest data resources are a good evidence of transformations in the cultural contacts of two civilizations. Old records are valuable for studying the dynamics of African cultures. They reveal historical processes of acculturation, ethnic migrations, cultural syncretism and cases of ethnocide, typical for African continent but usually caused by intervention of white newcomers, and conquerors. In the history of European-African contacts the Poles had their share too. As early as Middle Ages the Poles had contacts with the Black Continent taking part in pilgrimages to Holy Land, in crusades, or sailing to India, often under Portuguese colours. At the beginning of the 17th century Polish missionaries often passed Africa on their way Far East; evidence of their presence there has remained till now. Poland had no part in the colonization of Africa, but Polish ethnographers used to travel there as members of German and French expeditions, mostly in the 19th century. The most frequent contacts with Africa Polish travellers had owing to their connections with France. The outstanding anthropologist Jan Czekanowski took part in a German anthropological expedi­ tion at the beginning of the 20th century. Another Polish anthropologist, Z. Zaborowski who worked as a professor in the School of Anthropology in Paris studied the Howas on Madagas­ car. Czekanowski's researches on the Pygmies and the Bushmen are of gretvalue for the ethnography of Africa. Roman Stopa become a great authority in the studies of the language of the H oten tots. Worth mentioning is the contribution of Andrzej Waligórski into so-called geographic ethnology, owing to his studies on Luo in Kenia. Valuable sources had been provided by numerous Polish missionaries working in Africa. Besides their pastoral activities they contributed a lot to the knowledge of culture of many African tribes. Nowadays two Polish ethnographers studying African problems, R. Vorbrich and H . Zimoń refer to the tradition of Polish African studies from the nineteenth and the beginning of the twentieth century. Details of African cultures have also been mentioned by the authors of memoirs who travelled there, even for a short time. Worth mentioning is the expedition to Cameroon of Stefan Scholz-Rogoziński, who intended to conquer an African colony for Poland. Later, at the beginning of the twentieth century there were a few families of Polish landowners who dreamt about having estates in Africa, some of them really succeeded in buying big farms there. Literature (usually memoirs and biographies) telling about the life in those „colonies" contains many details interesting from the ethnographical point of view. Achievements of Polish ethnography in African studies can not be compared with those of the ethnographers from Western Europe. All the same the works of J. Czekanowski, Z. Zaborowski, A. Sierakowski, R. Stopa, Т. Lewicki are much valued in world ethnography and can not be neglected. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Warsztat pracy? Dziedzictwo? Stan posiadania? Czym byla i czym jest ZIEMIA w życiu i świadomości mieszkańców wsi? Analizę tych zagadnień przeprowadzoną na podstawie materiałów archiwalnych i unikalnych materiałów terenowych zawiera praca MIROSŁAWY DROZD-PIASECKIEJ ZIEMIA W SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ. STUDIUM WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA (koniec X I X i X X wieku) Biblioteka Etnografii Polskiej Nr 44 Semper, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b4038228a19c3bbd4651b2be1c3cbb.pdf 0678732bf0dbb728b13a874c39e8b2f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1433 Title A name given to the resource Psychoterapia w kultach zaar w Sudanie / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.161-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A C I E J ZĄBEK (Instytut Krajów Rozwijających Się, WGiSR UW, Warszawa) PSYCHOTERAPIA W KULTACH ZAAR W SUDANIE W Afryce północno-wschodniej, zarówno w społecznościach muzułmań­ skich jak i chrześcijańskich, spotykamy się z wierzeniami w tzw. duchy zaar. Są one przedmiotem zorganizowanego kultu noszącego tę samą nazwę. Duchy te uważa się za przyczynę chorób o charakterze psychicznym. Przy­ pisuje się im jednocześnie zdolności do ich leczenia dzięki opętaniom, do których są w ramach organizowanych obrzędów prowokowane przez zna­ chora noszącego tytuł szejcha. Adept do bractwa kultowego musi przejść chorobę i zostać z niej wyleczony podczas zorganizowanej przez niego ceremonii, która jest jednocześnie jego inicjacją na czciciela duchów zaar. Celem tego artykułu jest przedstawienie zasad organizacji kultu i opis obrzędów stanowiących jego element, wraz ze wskazaniem najbardziej widocz­ nych funkcji terapeutycznych. Nie jest natomiast moim celem szersze wyjaś­ nianie zjawiska, choć wierzenia te można by zapewne opisać w szerszym kontekście magii i szamanizmu. Przyjęte ograniczenia są spowodowane ciągle niedostatecznym stanem badań na ten temat. Opis tu zamieszczony opiera się natomiast na moich własnych obserwacjach z miejscowości Umm Keredim w Sudanie, w prowincji Kordofan i dotyczy tylko jednego z wielu typów obrzędów. Skorzystałem także z materiałów zebranych przez pana Bakriego Mirghani któremu, zawdzięczam wprowadzenie w tę tematykę . Prace innych autorów badających zaar mają, moim zdaniem, również charakter powierz­ chowny . Być może jedną z przyczyn są trudności w obserwacji kultu przez osoby z zewnątrz. Udział w ceremonii wymaga zazwyczaj wprowadzenia przez osobę zaprzyjaźnioną ze znachorem, lub zdobycia jego wcześniejszego zaufa­ nia a istotne momenty leczenia mają miejsce tylko między szęjchem i chorym. Szejchowie zaar są obecnie z reguły nieufni w stosunku do obcych, nie dlatego aby obrzędy te otaczano szczególną tajemnicą, ale ze względu na wzrost 1 2 1 W 1988 r. obronił on pracę doktorską pt. „Obrzędy Zár w północno-wschodnim Suda­ nie", napisaną pod kierunkiem prof. Z. Sokolewicz; Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej, Warszawa. Na końcu zamieszczam listę najważniejszych publikacji dotyczących kultów zaar. 2 �162 MACIEJ ZĄBEK nastrojów fundamentalistycznych we współczesnym Sudanie. Obawiają się, że wkrótce zostaną one zakazane przez prawo, a zwiększająca się ilość nieprzy­ chylnych tym kultom artykułów w prasie świadczy, że ich obawy mogą okazać się zasadne. Potępia się je zarówno z powodu samej dogmatyki (wiary w ten rodzaj duchów), jak i praktyk obrzędowych (np. „nieprzyzwoitych" tańców kobiet, zabijania ofiary nie w imieniu Boga, picia krwi i alkoholu) niezgodnych z regułami islamu. Dochodzą do tego jeszcze nawoływania „postępowych racjonalistów" wskazujących na wysokie koszty, jakie muszą ponosić najbied­ niejsze warstwy społeczeństwa przy organizaqi tych obrzędów i zagrożenia dla zdrowia, jakie stwarza leczenie nieprofesjonalnych znachorów. Stosunkowo łatwiej niż w mieście obcy może wziąć udział w tych obrzędach na wsiach. Ale i tam, jak już wspomniałem, niezbędne jest uzyskanie zaufania szejcha. Osobiście miałem możność wielokrotnie rozmawiać z różnymi szejchami zaar na terenie moich badań w Dar Hamid w Kordofanie. Osoby, które były moimi przewodnikami w terenie (najczęściej nauczyciele lokaných szkół) nie cieszyły się jednak, jak sądzę, zbytnim zaufaniem uzdrowicieli zaar. Ponadto osoby te, ze względu na opinie w środowisku, nigdy nie chciały wziąć udziału w obserwaqi samych obrzędów. Tak więc właściwie mogłem uczestniczyć tylko w jednej ceremonii. Niemożliwe okazywało się uzyskanie informacji o czasie i miejscu następnych. Z drugiej strony na wyrażaną z mojej strony chęć ujrzenia zaar, proponowano mi odpłatnie zorganizowanie tańców specjalnie dla mnie. To oczywiście też nie wchodziło w rachubę. Innym razem w miejscowości Tayba uroczystość, którą obserwowałem przerwała policja pod pozorem zakłócania ciszy nocnej. Jedynie w Umm Keredim miałem możliwość obserwacji całego cyklu obrzędów. Było to możliwe, gdyż w miejscowości tej przebywałem kilka razy przez długie okresy podczas całego mojego blisko dwuletniego pobytu w Sudanie. Z miejscową szejchą i jej córką miałem wielokrotnie wcześniej kontakt przy okazji wywiadów na różne tematy i wydaje się, że zostałem przez nią zaakceptowany. Jednak brak tłumacza (który nie chciał w tym uczestniczyć) i niedostateczna znajomość przeze mnie arabskiego uniemożliwiła mi zrozumie­ nie wszystkich wypowiadanych tam kwestii. Nagranie magnetofonowe (dostęp­ ne w archiwum autora) okazało się także trudne do tłumaczenia ze względu na miejscowy dialekt, jak i używanie tam słów przedarabskiego, zapomnianego już języka określanego w Sudanie mianem rotana. Mimo tych ograniczeń, uważam za celowe podjęcie tego tematu. Zjednej strony ze względu na niewystarczającą, jak sądzę, znajomość przez polskich badaczy istotnej roli jaką spełniają kulty zaar w muzułmańskich społeczno­ ściach, a z drugiej - z powodu braku poważniejszych polskich publikacji na ten temat. W kulturze islamu bowiem nie jest to zjawisko marginalne. Choć występuje ono głównie wśród kobiet z niższych warstw społecznych to jednak spełnia tyle istotnych funkcji, że trudno pomijać je milczeniem. Niemal we wszystkich wioskach i miastach Sudanu mieszkają szejchowie zaar i chyba prawie wszyscy Sudańczycy słyszeli bądź uczestniczyli choćby biernie w tych obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 163 P O C H O D Z E N I E KULTÓW ZAAR Istnieje wiele mitów na temat powstania duchów zaar. Jeden z nich (pochodzenia etiopskiego) mówi: „Ewa miała trzydzieścioro dzieci. Pewnego razu Bóg zapragnął je zobaczyć. Ewa jednak, obawiając się uroku, po­ stanowiła ukryć najładniejsze z nich. Obraziła tym zachowaniem Boga, który za karę uczynił schowane dzieci niewidzialnymi. Odtąd nazywano je dziećmi nocy i one to właśnie są tymi duchami zaar, które mogą się wcielać w ludzi wywołując u nich choroby. Sami zaś ludzie są potomkami tych brzydszych dzieci Ewy" (Messing 1958 s. 1120-1125). Mit ten znany jest również w Sudanie, choć częste są tam opowieści o przyniesieniu obrzędów zaar z zagranicy. Jedna z nich powiada że, roz­ powszechniła go żona tureckiego dostojnika w okresie okupacji tego kraju przez Turcję. Kobieta była przez dłuższy czas chora i nikt nie mógł jej pomóc, aż przybył pewien obcy, który śpiewał dla niej różne pieśni. Gdy ich słuchała - zdrowie powróciło. Obcy wówczas wyjaśnił, że został wysłany do niej przez duchy zaar z Nigerii. Potem duchy już same przychodziły do niej w snach, ucząc ją śpiewu i sztuki władania nimi, aż sama zaczęła leczyć chorych. Wielu też szejchów zaar twierdzi, że ich ojciec lub dziadek przybył z Etiopii lub z Egiptu i stamtąd przyniósł swą wiedzę na temat zaar, którą upowszechnił w Sudanie. Być może stąd liczne wśród niektórych badaczy teorie o etiopskim lub egipskim pochodzeniu tych wierzeń (Messing 1958, s. 1120-1125). Niejasna jest również geneza samej nazwy zaar. Niektórzy badacze poda­ ją mało prawdopodobne hipotezy pochodzenia tego słowa od nazwy miasta Zara w północnym Iranie lub arabskiej wsi Zar we wschodnim Jemenie (Walker 1935). Na większą uwagę zasługuje przypuszczenie, że nazwa ta wywodzi się od arabskiego słowa zaara lub zaar (odwiedzać), co może być interpretowane jako odwiedziny przez duchy (Fakhouri 1968 s. 111-117). Ale i ta hipoteza wydaje się myląca, gdyż słowo to w Sudanie (zwłaszcza na wsiach) nie jest używane . Po drugie słowo zaar jest czasownikiem, gdyż rzeczownik brzmi ziyaara (wizyta). Najbardziej prawdopodobne jest, że słowo to pochodzi z amharskiego i oznacza złe duchy (Trimingham 1965 S.174; do tej hipotezy skłania się większość badaczy). Nie oznacza to jednak etiopskiego rodowodu samego kultu, który występował w Sudanie już w okresie starożytności (Bakri 1988). Popularna dziś nazwa zaar może pochodzić z Etiopii, ale dawniej prawdopodobnie używano innnego słowa dla tych obrzędów. Być może było to będące do dzisiaj w użyciu słowo dastur*, również trudne do zinterpretowania. Ponadto czciciele duchów zaar nie uważają za stosowne nazywać ich po imieniu. Mówiąc o nich używają sformułowania aasyaad (panowie). Jest w zwyczaju nie wymawiać imion 3 3 4 Częściej zamiast niego używa się słowa jazuur. Dastur dosłownie znaczy konstytucja, forma lub struktura. �164 MACIEJ ZĄBEK vzzczy i osób, przed którymi należy czuć respekt lub się ich obawiać. Na przykład żona nie wymienia imienia swego męża, nazywając go tylko abw al-awlad (ojciec dzieci) lub al-hadż (pielgrzym). Jakby nie było, kulty zaar mieszczą się w systemie afrykańskich wierzeń rodzimych. Cechuje je m.in. wiara w magiczne siły i moce, które czarownicy potrafią sobie zjednać i posługiwać się nimi dla własnych celów. Moce te są jednocześnie czymś bardzo konkretnym, tak samo rzeczywistym jak świat materialny. Tak też rozumiany jest zaar przez swoich wyznawców, którzy mówią o nim jako o sile wcielającej się w człowieka i czyniącej sobie z niego niewolnika, czego zewnętrznym przejawem jest choroba. Arabskie słowo duch - ruh lub dżinn nie jest używane w stosunku do zaar. Stosowane tu przeze mnie określenie z braku innego, lepszego ułatwia tylko mówienie o tym zjawisku. Kulty noszące nazwę zaar występują w Etiopii, Sudanie, Egipcie i na półwyspie Arabskim. Jednak kulty tego typu pod pod innymi imionami są obecne w całej Afryce (np. w Somalii - sar, w Nigerii - bori, w Senegalu - holej). Także kulty synkretyczne znane m.in. z terenów Ameryki Łacińskiej takie jak np. voodu lub umbandyzm mają tą samą strukturę i cele jak wyżej wymienione obrzędy afrykańskie (Kowalak 1986). Być może więc, w sudańskich mitach mówiących o pochodzeniu nie­ których szejchów zaar z innych krajów, jest przysłowiowe ziarno prawdy. Jedną z cech afrykańskiej religijności jest łączenie różnych idei religijnych, które mogą przenikać z jednej grupy do drugiej na znacznych nieraz ob­ szarach (Piłaszewicz 1992, s.14). Obok bowiem etnocentrycznego charakteru większości wierzeń występuje duża tolerancja umożliwiająca przekraczanie granic grup etnicznych poszczególnym ideom i instytuqom. Dotyczy to na pewno kultów zaar, w których udział przedstawicieli różnych grup etnicz­ nych, zwłaszcza w miastach, jest wręcz normą, przyczyniając się do integraqi wieloetnicznych społeczności. Syntezą elementów wielu kultur są np. pieśni i tańce stanowiące element obrzędów zaar. Obecność tych kultów w społecznościach muzułmańskich nie powinna dziwić, jeśli uwzględniamy - zjednej strony - fakt pierwotnej elastyczności islamu, a z drugiej - dużą zdolność Afrykańczyków do przyswajania nowych zjawisk religijnych. Umożliwiło to stosunkowo bezkonfliktową islamizację części ludności afrykańskiej bez naruszania wielu rodzimych praktyk ma­ gicznych i religijnych. Z kolei występowanie obrzędów zaar w krajach na Półwyspie Arabskim jest rezultatem przeniesienia ich przez niewolników afrykańskich (Bakri 1988). 5 5 6 Ruh - duch, w znaczeniu duszy człowieka. Diinny - według arabskich wierzeń istoty niewidzialne, stworzone przez Boga przed ludźmi, znajdujące się pod władzą proroka Salomona. Mają szereg cech ludzkich, mogą być dobre i złe, sprzyjają człowiekowi lub mu szkodzą. W muzułmańskiej „czarnej" Afryce liczba dżinnów została rozszerzona o rodzime bóstwa i duchy afrykańskie. 6 �165 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR Kulty zaar nie są jedynymi przedislamskimi wierzeniami wśród zislamizowanej ludności. Należy tu wspomnieć o muzułmańskich świętych awliya lub fugara*, obdarzonych nadprzyrodzoną mocą baraka jako o głównych postaciach afroislamskiego synkretyzmu. Obok szejchów zaar są oni naj­ ważniejszymi specjalistami od nieprofesjonalnych praktyk medycznych. Ich metody leczenia są bardziej dostosowane do muzułmańskiej formuły i mają szerszy zakres. Szejchów zaar traktują jako konkurencję. Z drugiej jednak strony zachowują wobec nich tolerancję, uznając ich kompetencje w przeciwieństwie do ortodoksów i fundamentalistów muzułmańskich, któ­ rzy negują w ogóle istnienie duchów zaar. Fugara uważają go za jeszcze jeden rodzaj muzułmańskich dżinnów, obok Qarin i Umm-assubjan , na­ zywając zaar - rich ahmar (czerwony wiatr). Sądzą tylko, że choroby, które wywołuje powinny być leczone przez nich samych słowami Koranu. Jednak zwykli ludzie w razie choroby zgłaszają się zarówno do jednych, jak i do drugich. Również różnego rodzaju znachorzy zazwyczaj najpierw usiłują leczyć sami, dopiero gdy ich terapia nie skutkuje - odsyłają pacjentów, do innych znachorów, a także do profesjonalnych lekarzy. 1 9 10 T Y P Y DUCHÓW 11 ZAAR Obrzędy zaar mogą występować w wielu wariantach. W Sudanie spoty­ kamy kilka ich odmian. Jednak podstawowe elementy struktury kultu są wszędzie takie same. Najważniejsze z nich to: 1. Wiara w szczególnego rodzaju duchy (siły), mogące wcielać się w czło­ wieka i wywołujące u niego choroby; 2. Wiara w możliwość wyleczenia przez „uspokojenie" duchów krwawy­ mi ofiarami, muzyką, perfumami i kadzidłem; 3. Konieczność pośrednika, mediatora między duchem, a chorym; I Wali (lm. awliya) - w Koranie strażnicy, przyjaciele lub sprzymierzeńcy Boga, w popular­ nym sensie od I X w. jako „najbliżsi Bogu" - święci. Ludzie uhonorowani przez Boga przywi­ lejem baraki - specjalnej siły dającej możliwość sprawiania cudów. Mianem tym określani są również sufi - mistycy muzułmańscy, tworzący tzw. bractwa sufickie. W Sudanie nie należy ich jednak mylić ze sobą gdyż sufízm rozwijany był przez ortodoksów, kult awliya zaś powstał wokół pojedynczych szejchów religijnych na gruncie religijności ludowej. Faki (hn. fugara) - pierwotnie prawodawcy. W Sudanie termin ogólnikowy, dla uczonych muzułmańskich, mistyków, nieprofesjonalnych kapłanów, uzdrowicieli, choć ostatnio próbuje się wrócić do pierwotnego znaczenia. Religijność ludowa niektórym z nich, najczęściej po śmierci, przypisuje moc baraki, zostają wtedy uznani za awliya. Baraka - łaska, świętość. Błogosławieństwo od Boga za zasługi. W „czarnym" islamie identyfikowana z wiarą w cudowne siły. Qarin (ż. carina) - dosłownie towarzysz. Dżinn, powodujący niemożność zawarcia związku małżeńskiego przez człowieka, którego opętał. Umm-assubjan - dosłownie matka dzieci. Dżinn brzydkich kobiet, powodujących poro­ nienie i choroby dzieci. 8 9 1 0 II �166 MACIEJ ZĄBEK 4. Obrzędy ku czci duchów, będące terapią i zarazem inicjacją na człon­ ka bractwa kultowego, obejmujące: a) specjalną symbolikę reprezentującą różne postacie duchów, określone ofiary, stroje i rekwizyty, napoje, i potrawy, b) śpiewy, grę na bębnach i tańce prowadzące do transu, c) rozmowy z duchem za pośrednictwem opętanej osoby; 5. Obowiązek stałego uczestnictwa w obrzędach zaar z chwilą wy­ leczenia. Znane mi są dwa typy obrzędów zaar w Sudanie, tzw. zaar bore i zaar tumbura, choć tylko pierwszy z nich mogłem obserwować w całości. Zaar tumbura jest o wiele rzadszy i uczestniczą w nim głównie mężczyźni, w bore natomiast biorą udział prawie same kobiety. Obrzędy tumbura odbywają się zawsze w domu szejcha, co nie jest konieczne w bore. Tumbura jest trudniejszy do obserwacji, gdyż nowicjusze podczas ceremonii są od­ separowani od pozostałych uczestników. W bore mogą oni brać udział we wszystkich rytuałach. Oprócz wymienionych typów obrzędów występują ponadto określone postacie duchów. Są one zwykle przedstawiane jako osoby pochodzące z różnych grup etnicznych, religijnych lub zawodowych. Jest ich wiele, można je jednak podzielić na kilka podstawowych grup. Wszystkie, które tu wymieniam znane były w Umm Keredim. 1. Habaszi, czyli zaar etiopski W grupie tej znajdują się takie postacie jak: Sułtan al Habasz, Sułtan Kasa, Nas Rumni i Baszir. Uważa się, że duchy etiopskie lubią czerwony kolor, picie kawy oraz napojów alkoholowych. Dlatego ich symbolem jest czerwona narzutka, kawa, merissa (piwo z prosa) i aragi (wódka z daktyli). Ofiarę należy zabić w niedzielę, a powinien nią być „czerwony" (tzn. brunatny) baran. Duchy „etiopskie" należą do najbardziej popularnych w Sudanie. Przyczyna tej popularności kryje się prawdopodobnie w tym, że mężczyźni w Sudanie lubią korzystać z usług prostytutek, przeważnie etiopskiego pochodzenia. Co więcej, z powodu tzw. obrzezania „faraońskiego" (tahur faraoni) preferują je niekiedy bardziej niż własne kobiety. Wydaje się, że Sudanki opętane przez „etiopskie" duchy uważają się za nie dość atrakcyjne dla swych mężów. 12 2. Zuruk lub Abid, tzw. „czarny" zaar Są to postacie Murzynów - niewolników. Do grupy tej należą: Szakir Manzu, Nakiri, Kamtir, Kulita, Abu Dżandara, Sirkin Bardża i Fellata. 1 2 Zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu łechtaczki, warg sromowych mniejszych i większych oraz^częściowym zaszyciu pochwy do ujścia cewki moczowej. Powszechnie prak­ tykowany na obszarze południowego Egiptu i północnego Sudanu. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 167 Uważa się ich za przyczynę wielu groźnych i szczególnie złośliwych chorób, np. ślepoty. Ten rodzaj duchów symbolizują tanie ubrania, włócznie i piwo z prosa. Ofiarę dla nich zabija się w sobotę i jest nią czarny kozioł. 3. 'Arab, rozumiany najczęściej jako koczownik W grupie tej są m.in.: Dżazar Mekka (Rzeźnik z Mekki), Nimir al-Chala (Tygrys pustyni) i Nimir al-Kindu. Poza nimi do tej grupy można zaliczyć innych zaar-koczowników pochodzących z plemion Bedża, takich jak: Suliman al-Bedawi, Ahmed al-Beszir al:Hadendawy, Dar Sollili i inni. Ich symbolem jest biała dżalabija , bat, turban i miecz. Ofiarą - biały baran zabijany w sobotę. 13 4. Chawadzia lub Nasrani (Nazareńczyk) - potocznie Europejczyk lub chrześcijanin Grupę tę reprezentuje m.in.: Nazir al-Zira (inspektor rolny) i Ali bej Hakimbaszi (ordynator). Symbolem tych postaci są części europejskiego ubrania, np. kapelusz, spodnie, skarpety, ponadto papierosy, piwo lub whisky, kon­ serwy, np. sardynki w puszce. Ofiarą powinien być biały indyk lub biały baran zabity w niedzielę. Europejczyk uchodzi za bogatego, jego duchy biorą więc w posiadanie przede wszystkim osoby mające poważne kłopoty finansowe lub pragnące mieć więcej pieniędzy. 5. Banaat zaar dziewczęcy Są to przeważnie ideały pięknych młodych dziewcząt, pochodzących z różnych krajów np. z Etiopii (Lolija, Mariam, Tibri), Sudanu (Nari, Amuna) i „czarnej" Afryki (Sirura, Miruda, Sabah). Symbolami tych du­ chów są elementy stroju panny młodej, henna, perfumy i inne kosmetyki, a wszystkie te rzeczy mają swoją erotyczną implikację. Kobieta opętana przez te duchy potrzebuje tych rzeczy, aby wyglądać ładnie i pociągająco dla swego męża. Na ofiarę dla duchów zabija się w niedzielę czerwonego koguta. Są jeszcze duchy starych kobiet jak haboba Arzagi, która jest przyczyną wzdęcia żołądka i haboba al-Sabur, sprawiająca, że człowiek jest zawsze zmęczony i śpiący. U C Z E S T N I C Y KULTÓW ZAAR Jak już wspomniałem, uczestnikami zaar typu bore są przede wszystkim kobiety. Nie jest jednak zabroniony udział w nich mężczyzn. Co więcej, mężczyzna stale uczestniczący w ceremoniach przeważnie zostaje szejchem. Równie często można spotkać mężczyzn, którzy są szejchami zaar, jak 1 3 Dżalabija - biała koszula długa po kostki. Narodowy strój mężczyzn w Sudanie. �168 MACIEJ ZĄBEK kobiety, mimo że jako zwykłych uczestników obrzędu widzi się ich niezmier­ nie rzadko. Mężczyzna opętany przez zaar uważany jest powszechnie za niemęskiego. Ponadto mężczyźni są o wiele bardziej niż kobiety związani z oficjalnymi praktykami muzułmańskimi, сю nie sprzyja ich udziałowi w kultach potępianych przez ortodoksyjny iskim. Bractwo kultowe zaar jest zorganizowane hierarchicznie i zgodnie z tą hierarchią przedstawiam poniżej wszystkich uczestników kultu. 14 1. Szejch lub szejcha zaar Jest to osoba pełniąca rolę pośrednika między duchami, a pacjentami, stojąca na czele całego kultu i będąca jego organizatorem. Podobnie jak wszyscy czciciele zaar musi być ona powołana przez duchy, tzn. zachorować na chorobę przez nie wywołaną, następnie - zostać wyleczoną i przez długi okres brać udział w praktykach zaar. Aby jednak awansować w hierarchi zaar należy spełnić kilka innych warunków. Trzeba być osobą budzącą zaufanie, umiejącą wczuwać się w sytuację innych, inteligentną, wykazującą umiejętność kierowania ludźmi. W dodatku - posiadać pewną wiedzę z zakresu medycyny ludowej, a także mieć dobry słuch i głos. Na koniec kandydat na szejcha musi zdać rodzaj egzaminu przed kilkoma znanymi szejchami zaar, którzy oglądają jak kieruje ceremonią i ewentualnie potem dają mu swoje błogosławieństwo. Często zdarza się, że tytuł szejcha przecho­ dzi np. z matki na córkę, nie oznacza to jednak, że staje się automatycznie dziedziczny. Wszyscy kandydaci podlegają tym samym warunkom. Szejcha zaar w Umm Keredim była 50-letnia kobieta o imieniu Nastura. Wyszła ona za mąż za swojego kuzyna w wieku 19 lat. Była jego drugą z kolei małżonką i musiała zamieszkać z pierwszą żoną w tej samej za­ grodzie, co jest praktyką rzadko spotykaną. Stało się to oczywiście powo­ dem licznych kłótni między obiema kobietami. Po urodzeniu drugiego dziec­ ka Nasturę opanowała długotrwała depresja, bez żadnego powodu zanosiła się płaczem. Zaprowadzono ją na początku do faki, lecz poprawa samopo­ czucia nie następowała. Wówczas matka postanowiła zaprowadzić córkę do szejchy zaar, u której sama była nagibą (pomocnicą). Mąż zgodził się i dał pieniądze na ceremonię. Nastura wyzdrowiała, ale po dwóch miesiącach zachorowała znowu. Skończyło się to rozwodem i zamieszkaniem u matki. Odtąd już stale brała udział w obrzędach u swej matki, która tym czasem awansowała na szejchę. Potem sama została jej pierwszą asystentką, a po 15 latach szejcha. Obecnie jedna z jej córek Fatma także bierze udział w ceremoniach zaar i jest jej pierwszą nagibą. 1 4 Szejch (ż. szejcha) - pochodzi od słowa szach - stary. Tytuł nadawany starszym ludziom, przede wszystkim tym ogólnie szanowanym, cieszącym sie autorytetem, wybitnym nauczycie­ lom i liderom grup politycznych i religijnych. W stosunku do kobiet rzadko używany, instytu­ cja zaar jest tu wyjątkiem. Na określenie szejchów zaar używa się również terminów ummija, kudija lub usta. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 169 2. Nagiby (pomocnice) Nagiby są następnymi osobami po szejchu co do ważności sprawowa­ nych funkcji w obrzędzie zaar. W zależności od funkcji, które pełnią są także hierarchicznie podzielone. Awans na nagibę zależy od czasu praktykowania, ale przede wszystkim od osobistych predyspozycji do tego zajęcia. Nagiba musi mieć cechy charakteru podobne do szejchy, poza tym nie może być obciążona obowiązkami rodzinnymi, gdyż stałe uczestnictwo wymaga duże­ go zaangażowania. Jest to właśnie powód częstszego awansowania mężczyzn w hierarchi zaar. Przeważnie jednak nagibami są starsze kobiety mające dorosłe dzieci, lub kobiety samotne, rozwiedzione, w tym również prosty­ tutki. Muszą one posiadać własne źródło utrzymania gdyż ich praca w zaar, w przeciwieństwie do szejcha, nie jest wynagradzana, w Umm Keredim nagibami były kobiety, które prowadziły na targowisku restauracje gahwa. Najważnieszą funkcją nagib jest zbieranie informacji dla szejcha dotyczą­ cych chorych osób, ich sytuacji rodzinnej i majątkowej. To zwykle za ich pośrednictwem chorzy kontaktują się z szejchem. Te nagiby, które przynoszą najcenniejsze informacje mają najszybszą możliwość awansu. Poza tym wy­ konują polecenia szejcha dotyczące organizacji obrzędu. W Umm Keredim szejcha miała do dyspozycji trzy nagiby, których historie przedstawiam poniżej: - Fatma - córka szejchy, ok. 28 lat, rozwiedziona W wieku 23 lat wyszła za mąż za kupca z Umm Keredim. Jej mąż wyjeżdżał na długie okresy i zostawiał ją samą. Pewnej nocy miała sen, w którym zobaczyła się w intymnej sytuacji z mężczyzną. Później nękały ją nieustępujące bóle głowy. Matka zinterpretowała to jako nawiedzenie przez zaar. Zdecydowała się na leczenie. Mąż jednak tego nie zaakceptował i roz­ wiódł się z nią. Odtąd stale uczestniczy w obrzędach, a niedawno awan­ sowała na nagibę swe] matki. - Amuna - ok. 40 lat Kiedy zmarła jej matka, zgodnie ze zwyczajem założyła tanie, proste ubranie ze zgrzebnej bawełny jako znak żałoby. Wkrótce jednak na całym jej ciele pojawiła się piekąca wysypka. Była u lekarza w El Obejd i zaczęła używać maść, którą jej przepisał. Nic to jednak nie pomogło. Faki, do którego też poszła, poradził jej aby udała się do szejchy zaar. Po inhalacji kadzidłem wpadła w obłąkanie. W tym stanie duch powiedział jej, że ta odzież jest dla niej zabroniona. Zorganizowała więc ceremonię i wysypka zniknęła. Odtąd, już od około dziesięciu lat stale uczestniczy w obrzędach. - Asza - ok. 60 lat, wdowa Kilka lat temu jej mąż i matka zmarli nagle w tym samym tygodniu. Spowodowało to u niej silny szok. Popadła w długotrwałą depresję, a w do­ datku pojawiły się silne bóle brzucha. Jej krewni zaprowadzili ją do znanej �170 MACIEJ ZĄBEK im szejchy z Saaty (wieś w Dar Hamid). Podczas obrzędu nie wpadła ona jednak w trans i jej stan jeszcze się pogorszył. Dopiero gdy poszła do szejchy Nastury, rozmawiała z duchem. Wyzdrowiała i zaczęła regularnie brać udział w obrzędach. 3. Mudify Mudifą zostaje każda osoba powołana przez duchy i wyleczona w ra­ mach obrzędu zaar, a przez to zobowiązana do stałego uczestnictwa w kul­ cie. Musi ońa przejść przez cały obrzęd, który jest dostępny tylko dla mężatek i wziąć udział w jego sfinansowaniu. Większość uczestników kultu to przede wszystkim mudify. Teoretycznie wszystkie mogą zostać nagibami lecz z powodów rodzinnych są przeważnie niezbyt zaangażowane i rzadko awansują. Niektóre z mudif w Umm Keredim: - Zahra, ok. 30 lat, rozwiedziona, troje dzieci Zmuszona była wyjść za mąż za kuzyna wbrew swej woli. Ten zabronił jej wychodzenia do swych przyjaciółek. Kłócili się bez przerwy aż w końcu zachorowała, popadając w depresję i przygnębienie. Matka zaprowadziła ją do szejchy, a po ceremonii samopoczucie się jej poprawiło, z mężem się jednak rozwiodła. Obecnie dość często uczestniczy w obrzędach. - Zainab 28 lat, mężatka, troje dzieci W Dar Hamid jest obca, gdyż pochodzi z plemienia Szajgija. Do Umm Keredim przyjechała z mężem, który jest policjantem. Początkowo miesz­ kała ze swoją teściową, z którą stosunki układały się fatalnie. Przez trzy lata cierpiała na nienormalne bicie serca i depresje. Lekarz, u którego była niczego nie stwierdził. Faki odkrył w niej złego ducha i próbował egzorcyzmów, także bez rezultatów. Dopiero jej krewna poradziła aby spróbowała zaar. Sekretnie konsultowała się z szejcha, gdyż mąż jako policjant nie mógłby jej pozwolić na udział zaar. Po ceremonii jej samopoczucie się poprawiło, ale depresja od czasu do czasu wraca. Obwinia o to teściową, która wtrąca się w jej prywatne życie. - Naffisa, 39 lat, od niedawna zamężna Przez długi czas była zaręczona ze swym kuzynem, który wielokrotnie odwlekał małżeństwo z mało ważnych przyczyn. Stawała się coraz starsza, a ciągle nie była zamężna. Zaczęły dokuczać jej bóle głowy. Lekarz nic jej na to nie mógł poradzić. Dopiero szejcha, do której poszła uznała, że posiadł ją jeden z duchów i powinna spełnić jego żądania. Po inhalacji kadzidłem duch nakazał jej zainteresować się jednym z mężczyzn z sąsiedztwa. Zrobiła to, a sąsiad zaproponował jej małżeństwo i przyrzekł sfinansować ceremonię zaar. W trzy miesiące po ślubie zorganizowała ceremonię i obecnie stale uczestniczy w obrzędach. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 171 - Katiera, 25 lat, rozwiedziona Opuściła męża za zgodą swego ojca, gdyż ten nie był w stanie jej utrzymać. Próbowała zarabiać sprzedając kawę i herbatę, ale zachorowała popadając w stan stałego przemęczenia, apatii, skarżąc się przy tym również na bóle brzucha. Matka zaprowadziła ją do szejchy. Mimo braku pieniędzy obiecała, że jeżeli córka wyzdrowieje zapłaci za ceremonię. Po leczeniu kadzidłem Katiera wyzdrowiała i zorganizowała ceremonię. Z czasem zarę­ czyła się z innym mężczyzną. - Mariam, 38 lat, mężatka Po ślubie najstarszej z córek dostała skurczu i drżenia rąk, a potem częściowego paraliżu. Zawieziono ją do szpitala w El Obejd. Po leczeniu w szpitalu jej kondyqa fizyczna trochę się poprawiła, ale depresja pozo­ stała. Siostry zaprowadziły ją do szejchy i po ceremonni poczuła się lepiej. Jednak po kilku miesiącach znowu miała atak jak poprzednio. Szejcha poradziła jej aby poszła do foki, gdyż przyczyną może być zauroczenie. Jednocześnie jednak nadal kazała jej brać udział w obrzędach. Stan kobiety poprawił się. 4. Inni uczestnicy obrzędów Jak już napisałem, mudifą nie może zostać kobieta, która nie była zamężna. Nie oznacza to jednak, że leczenie ich jest całkowicie wykluczone. Mogą one brać udział w niektórych ceremoniach i biernie uczestniczyć w obrzędzie. Poniżej przedstawiam przykład osoby, dla której zorganizowano opisaną dalej ceremonię leczniczą oraz innych osób, mających również swoje pro­ blemy, które jednak nie przeszły jeszcze przez pełną ceremonię leczenia, tzn. nie były inicjowane na członków bractwa kultowego zaar. - Amna, ok. 38 lat, zamężna, troje dzieci Mężem jej jest biedny zawodowy pasterz, spędzający cały okres pory suchej daleko od domu. W dodatku był już raz żonaty i ma z poprzedniego małżeństwa córkę, która mieszka razem z Amną. Amna miała z tego powo­ du wiele kłopotów, ale najwięcej cierpi z powodu braku środków do życia. Po urodzeniu ostatniego dziecka poważnie zachorowała. Objawiało się to uczuciem prześladowania, obojętnością i unikaniem towarzystwa ludzi, nawet własnych dzieci. Rodzina zaprowadziła ją do szejcha religijnego, który próbował (bez rezultatu) egzorcyzmów. Po miesiącu jednak krewne namówiły jej męża, aby mogła udać się do szejchy zaar i zorganizować obrzęd. Zgodził się i zapłacił za ceremonię. Szejcha Nastura stwierdziła, że opętał ją zaar chawadzia. W zorganizowanej ceremonii przywoływano więc przede wszystkim tego ducha. Po zakończeniu obrzędów już jej nie widzia­ łem, słyszałem jednak, że jej stan się poprawił. �172 MACIEJ ZĄBEK - Sajda, 35 lat, mężatka, sześcioro dzieci Mieszka w zagrodzie swego męża razem z jego rodzicami. Gdy zmarła jej matka, Sajda zaczęła się skarżyć na kłopoty żołądkowe i złe sny. Faki polecił jej szejchę zaar. Mąż jednak nie zgodził się zapłacić za ceremonię. Obecnie Sajda skarży się na bóle głowy i przychodzi do szejchy na inhalacje kadzi­ dłem. Stale kłóci się ze swoją teściową i sądzi, że ten konflikt jest przyczyną jej złego samopoczucia. - Amal, 30 lat, zamężna Mimo że od dawna jest mężatką ciągle nie ma dzieci i cierpi psychicznie z tego powodu. Jej mąż stara się o nową żonę. Poza tym drażni ją i wy­ śmiewa. Amal popadła w depresję i stany lękowe. Ludzie poradzili jej, aby spróbowała zaar. Poszła do szejchy i obiecała zorganizować ceremonię jeżeli będzie miała dzieci. - Sarnia, 17 lat, panna Sarnia chodziła jeszcze do szkoły. Na miesiąc przed końcem roku szkol­ nego zaczęła się czuć przemęczona, nie miała apetytu i motywaqi do nauki, czasami wpadała w histeryczny płacz bez powodu. W tym czasie przyjechały do niej kuzynki z El Obejd. Przy nich czuła się upokorzona, gdyż dziew­ czynki mieszkały w lepszych warunkach, miały telewizję, nosiły ładniejsze ubrania. Została zaprowadzona przez matkę do szejchy, która znalazła w niej znaki zaar i przeprowadziła częściowe leczenie (odpowiednie dla niezamężnych dziewcząt). Zaczęła się czuć lepiej i wróciła do szkoły. Ponadto w zaar biorą również udział małe dziewczynki, które śpiewają i klaszczą w ręce oraz pewna grupa tworząca publiczność. Osoby te nie są jeszcze zdecydowane na stałe uczestnictwo w obrzędach. Przychodzą ze względu na ogólną atmosferę relaksu i zabawy. Są jednak mile widziane przez szejcha, gdyż stanowią pewną bazę rekrutacyjną dla instytucji zaar. P R Z Y G O T O W A N I A D O OBRZĘDU 1. Fath el-'elba („otwarcie pudełek") Tak nazywa się spotkanie szejcha z pacjentką, na którym dochodzi do postawienia diagnozy. Nazwa pochodzi od otwarcia pudełek z kadzidłem, które spełnia główną rolę w diagnozowaniu choroby. Każdy rodzaj kadzidła jest przechowywany w oddzielnym pudełku, gdyż nie wolno dopuścić do ich pomieszania. Otwarcie pudełek jest znakiem rozpoczęcia praktyk zaar. „Zamknięcie pudełek" (golf el-'elba) znakiem zakazu ich praktykowania np, w okresie Ramadanu. Zasadnicze znaczenie ma odpowiedź na pytanie czy przyczyną choroby jest zaar. Niekiedy też szejch stara się ustalić, w jakich częściach ciała ulokował się duch. Daje on pacjentowi specjalnie przygoto­ wane kadzidło (bahur), którego dym wciąga on głęboko do płuc. Pacjent �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 173 płaci za nie dowolną sumę pieniędzy, tzw. bajaad (białość). Nazwa bierze się stąd, że pieniądze powinny być dane dobrowolnie, hojnie, bez żalu, „z białego", tzn. ze szczerego serca. Tylko wtedy badanie może być skutecz­ ne. Diagnoza zależy od reakcji pacjenta na atmosferę stworzoną przez kadzidło i odpowiedzi na pytania. Jeżeli szejch stwierdzi, że nie zaar jest przyczyną choroby, wówczas radzi pacjentowi, aby udał się do faki lub lekarza (hakim). Może też zabrać jedną z osobistych rzeczy pacjenta tzw. 'alak i spać z nią pod głową przez noc. We śnie przychodzi do niego zaar i rano można powiedzieć chorej, jaki rodzaj ducha ją posiadł. 2. Wadżbat al-gahwa (danie kawowe) Jest to rodzaj zebrań szejcha ze swoimi pomocnicami, organizowanymi systematycznie co jakiś czas, zwłaszcza przed mającą nastąpić ceremonią. Na spotkaniach tych nagiby zdają sprawozdanie z wykonanych poprzednio poleceń i przekazują opinie o chorej osobie, przeprowadzając wcześniej coś w rodzaju wywiadu środowiskowego. Ustalają też daty spotkań i ceremonii oraz dzielą między siebie związane z nimi prace: przygotowanie pożywienia oraz odpowiednich strojów i rekwizytów. Spotkanie to ma także swoją oprawę ceremonialną. Odbywa się zawsze w domu szejcha, po śniadaniu ok. godziny 11.00. Przed wejściem do pomieszczenia, w którym ma miejsce zebranie ustawia się glinianą kadzielnicę (mubhar) z kadzidłem i filiżankę na kawę. Każda z osób uczestniczących w spotkaniu dostaje najpierw od szej­ cha do powąchania kadzidło, a potem perfumy do natarcia twarzy i rąk. Po zakończeniu tej części ceremonii jedna z nagib podaje szejchowi dzbanek z kawą. W momencie podawania napoju całują oboje swoje własne dłonie, szejch rozlewa kawę do filiżanek, a nagiba rozdaje ją innym zebranym. Kawę pije się w milczeniu, powoli, z namaszczeniem aż do ostatniej kropli. Po wypiciu napoju oczyszczają palcami filiżanki z fusów i nacierają nimi swoje twarze. Szejch wstaje i błogosławi obecnych. Dopiero wtedy wszyscy mogą swobodnie rozmawiać na tematy, z powodów których się zebrano. Kadzidło i kawa są materialnym symbolem duchów zaar, dowodem ich obecności na zebraniu. Tak więc, całowanie rąk trzymających dzbanek kawy jest wyrazem hołdu dla zaar. Wdychanie zaś dymu kadzidlanego, picie kawy i natarcie twarzy jej fusami to czynności, dzięki którym przechodzi na człowieka baraka, czyli część tajemniczej siły zaar. 3. Osobiste przygotowania kobiet Mężczyźni, jeżeli nawet uczestniczą w zaar, nie są zobowiązani do niżej opisanych zabiegów. Co więcej, poza sytuacjami, gdy są one stosowane w celach leczniczych, udział w nich przynosi mężczyznom wstyd i jest w zasadzie zabroniony. Kobiety uczestniczące w ceremoniach zaar powinny być natomiast atrakcyjne, odpowiednio do wzorów piękności obowiązują­ cych w tej kulturze. Zabiegi kosmetyczne, które w tym celu stosują, związa­ ne są także z rozpoczęciem życia seksualnego. To z tego powodu aktywny �174 MACIEJ ZĄBEK udział we wszystkich ceremoniach jest dozwolony wyłącznie mężatkom, gdyż tylko one mogą wykonywać te zabiegi. Kobiety, które nie były jeszcze zamężne mogą być leczone, ale inhalacją kadzidłem lub namaszczeniem krwią z ofiary tzw. tasfirą i są biernymi obserwatorami obrzędu. Pierwszy z tych zabiegów to depilacja włosów z całego ciała. Nazywa się on halowa (dosłownie: cukierki), gdyż polega na przygotowaniu gęstego syropu z cukru z dodatkiem soku cytrynowego, który w postaci plastrów nakłada się na skórę porośniętą włosami, a następnie - gdy już zastygnie - zrywa się, usuwając wraz z nim włosy. Drugi z nich to rodzaj sauny dymnej zwanej duhan (dym). Rozebrana kobieta kuca nad dołkiem wypełnionym kawałkami drewna sandałowego, skropionego wodą, który paląc się wydziela dużo dymu o przyjemnym zapachu. Okryta jest dookoła aż po szyję tzw. szamlą (rodzaj koca z wełny wielbłądziej) i pozwala, aby ciało nasączyło się tym dymem. Gorący dym powoduje pocenie się i przenika przez pory skóry dając bardzo trwały zapach. Jest on znakiem przychylności seksualnej kobiety dla mężczyzny. Zabieg ten praktykowany jest przez kobiety nie tylko przed ceremonią zaar, ale przed prawie każdym stosunkiem seksualnym. Przez mężczyzn - tylko w celu leczniczym. Po duhan obowiązuje tzw. dylka, czyli masaż ciała kulkami ciasta z mąki prosa nasączonego dymem kadzidlanym. Jedna z kobiet macza te kulki w oleju sezamowym i naciera nimi drugą. W ten sposób przyjemny zapach zostaje jeszcze wzmocniony. Następny etap to barwienie palców oraz wewnętrznych części dłoni i stóp henną. Do proszku z henny dodaje się trochę wody i w postaci pasty nakłada na wcześniej posmarowane oliwą ręce i stopy, po czym czeka się aż pasta wyschnie. Po kilku godzinach usuwa się hennę, a w miejscach gdzie była położona, skóra zostaje zabarwiona na kolor pomarańczowoczerwony. W celu wzmocnienia koloru, aż do czarnego, najbardziej cenionego, należy te czynności powtórzyć kilkakrotnie. Dawniej zabarwiano na czarno całe powierzchnie dłoni i stóp. Obecnie coraz częściej barwi się dłonie i nogi, aż po kolana, w różnorodne wzory, przeważnie o motywach kwiatowych lub geometrycznych. Na wcześniejszy rysunek na skórze nakłada się pastę z hen­ ny, wyciskając ją z tubki papieru lub jednorazowej strzykawki. Kobiety zamężne używają henny dość często przed wszystkimi większymi uroczysto­ ściami. Chłopcy i mężczyźni - tylko z okazji ceremonii obrzezania i wesela, a także w celu leczniczym. Ostatni z zabiegów to ułożenie tradycyjnej fryzury zwanej muszat. Polega ono na zapleceniu dużej ilości cienkich warkoczyków (im są cieńsze tym fryzura będzie ładniejsza). Warkoczyki układa się na głowie w różny sposób w zależności od regionalnych lub plemiennych tradycji. Można je np. roz­ dzielić przedziałkiem do połowy głowy, tak aby z przodu swobodnie spa­ dały, z tyłu zaś były podniesione do góry i rozstawione w kształcie wachlarza lub ustawić pionowo na całej powierzchni w kształcie „antének". Wzory �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 175 piękności przywiązują także dużą wagę do długości włosów, z tego też względu przedłuża się je czasami za pomocą zakupionych włosów natural­ nych lub sztucznych. Kobieta idąca na ceremonię zaar powinna założyć odpowiednie ubranie. Od czasów Mahdiego obowiązującym strojem dla kobiet w Sudanie jest tzw. tob. Jest to jeden kawałek materiału, długości czterech i szerokości dwóch metrów, najczęściej kolorowy. Kobiety zarzucają jeden z jego rogów na lewe ramię, a resztą owijają plecy, przesuwając materiał najpierw pod prawą pachą, potem w poprzek lewego ramienia, podnosząc do góry ponad głowę i spuszczając w poprzek piersi. Ten prosty ubiór ma wiele odmian, a sposób jego noszenia nie jest jednakowy. Idąc na zaar kobiety wkładają najład­ niejszy, najlepiej nowy tob, za pomocą którego eksponują swój wdzięk, np. poprzez ścisłe naciągnięcie pierwszego zawinięcia poniżej pośladków, tak aby je wraz z biodrami uwydatnić. Pod spodem noszą fustán - prostą sukienkę za kolana, z otworem wokół szyi i krótkimi rękawami, gdyż podczas szybkich tańców toby czasami z nich spadają. Ponadto często wkładają na siebie swoją złotą biżuterię, w tym kolczyki na nos (zuman) i bransolety na ręce (ghuwaiszat). Wszystkie te upiększające zabiegi są wymagane przez szejcha. Celem ich jest stworzenie atmosfery święta podczas obrzędów - odpowiednie uhonoro­ wanie zaar. Daje to również satysfakcję mężowi, a wówczas łatwiej kobiecie zdobyć środki na tego rodzaju wydatki. OPIS C E R E M O N I I Ceremonie mają na ogół miejsce w zagrodzie chorej osoby. Wyjątkiem od tej reguły są sytuacje, gdy nie ma ona odpowiednich środków finan­ sowych lub praktycznych możliwości przyjęcia wielu gości. Wówczas ob­ rzędy odbywają się w domu szejcha. Raz do roku 27 ragab (7 miesiąc kalendarza muzułmańskiego) odbywają się ponadto obrzędy w domu szej­ cha poświęcone nie leczeniu konkretnej osoby, ale uhonorowaniu samego szejcha i oddaniu czci wszystkim duchom zaar. Czas, w którym się mają odbyć jest ustanawiany poniekąd przez zaar, gdyż określone duchy mają wyznaczony dzień składania dla nich ofiar. W dzień ten wypada kulminaqa obrzędów i musi być on zsynchronizowany z dniem ich rozpoczęcia. Mogą się one obywać w ciągu całego roku, z wyjąt­ kiem Ramadanu, aby uniknąć konfliktów z muzułmańskim stylem życia obowiązującym w tym miesiącu . 15 1 3 Według wierzeń muzułmanów, w świętym miesiącu Ramadan znikają szatany, złe duchy, itp. Nie ma więc miejsca i na zaar. Poza tym sam styl życia ludzi w tym miesiącu (wzrost żarliwości religijnej, ścisły post, przygotowania do wieczornego posiłku) uniemożliwia or­ ganizację obrzędu. �176 MACIEJ ZĄBEK Kolejność zdarzeń w różnych odmianach zaar bywa rozmaita, ponadto niektóre elementy występujące w jednym rodzaju ceremonii, nie występują w drugim. Obrzęd, który obserwowałem w Umm Keredim składał się z 6 oddzielnych ceremonii, trwających od 2 do 3 godzin w ciągu 4 dni. Ceremonie odbywały się w zagrodzie chorej osoby dwa razy w ciągu dnia - w południe pod wiatą ze słomy (w tzw. rakubie) oraz wieczorem na środku zagrody (hoszu). Tańczono zawsze na rozłożonym dywanie, przed którym na poduszkach siedziała szejcha wraz z nagibami, grając na bębnach zwanych deluka. Wokół dywanu siedziały inne kobiety i dziew­ czynki śpiewając, klaszcząc w ręce i potrząsając grzechotkami. Dalej stała lub siedziała publiczność. Wszystkie ceremonie były w swej zasadniczej formie podobne do siebie. Zaczynały się intonacją pieśni do określonej postaci ducha zaar oraz grą na deluce, którą podejmowała szejcha. Kobiety opętane przez ducha, którego wzywano w pieśniach wydawały z siebie jęki i przeciągłe okrzyki i nagle wypadały na środek dywanu, tańcząc jeden z bardzo szybkich tańców. Kulminacją większości tańców był trans. Potem przyłączały się następne, ale zawsze większość kobiet pozostawała na miejscu. Celem pieśni jest przywołanie określonego ducha. Zaczynają się one zwykle wolno, a kończą szybko, słowa powtarzają się w celu utrzymania szybkiego rytmu. Tańce zaar w początkowej fazie najczęściej nawiązują do ludowych tańców plemiennych, niekiedy z elementami pantonimicznymi. Wyrażają one za pomocą gestu charakterystyczne czynności i cechy ludzi z określonych grup, np. pracę na roli, żebractwo, ostentacyjne bogactwo, urodę i przebiegłość - symbolizując określone postacie duchów. Niezależnie od rodzaju tańca w pewnych momentach wykonawcy gwałtownie przyspie­ szają, aż do osiągnięcia transu. W Umm Keredim tańczono kilka rodzajów tańców. Dwa z nich, które najczęściej się powtarzały, spróbuję tu opisać. Pierwszy taniec zaczynał się wolno. Kobiety stały w jednym miejscu i poruszały ciałem, zgodnie z rytmem melodii. Następnie, gdy muzyka stała się szybsza, zarzucały na głowy swoje toby, poruszając coraz szybciej rękami zgiętymi w łokciach, tak jakby naśladowały trzepot skrzydeł ptaka. W tym samym czasie pochylały głowę na dół, uginając nogi w kolanach. Drugi z tańców wykonywany jest także podczas innych świąt i uroczy­ stości. Nazywa się tańcem gołębia i jest w Sudanie bardzo popularny. Nazwa pochodzi stąd, że wykonawcy naśladują taniec godowy gołębi. Ko­ biety trzymają dłońmi końce topu, i szeroko rozpościerają ręce na kształt ptasich skrzydeł. Ciało od pasa w górę przechylają natomiast możliwie najbardziej do tyłu, tak że włosy niemal dotykają ziemi. Głowę również mocno odchyloną do tyłu, trzymają sztywno, obracając nią powoli w obie strony. W tym czasie, na lekko ugiętych nogach, przesuwają się w rytm muzyki powoli do przodu nie odrywając stóp od podłoża. W momencie transu kobiety padają na kolana z wyciągniętymi do przo­ du rękami, gwałtownie bijąc o ziemię pokłony, niemal podskakując na �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 177 klęczkach. Potem zawsze następuje krótka przerwa, w czasie której kobiety zastygają w nieruchomych pozach, leżąc na dywanie lub wracają na swoje miejsca. Każda jednak ceremonia charakteryzuje się właściwymi tylko dla siebie wydarzeniami. Poniżej opisuję w skrócie te, których byłem świadkiem. Ceremonia pierwsza, po godzinie 18:00 Ceremonia rozpoczęła się od wprowadzenia chorej Amny na środek dywanu, nakrycia jej tobem i podania kadzielnicy z kadzidłem w celu in­ halacji. W tym czasie szejcha przywołała zaar dodając: „Ty przebaczasz i akceptujesz, panie!" Matka chorej podeszła wówczas do szejchy i zapłaciła jej bajaad. Szejcha spojrzała, czy tzw. kursi jest przygotowane. Kursi znaczy dosłownie krzesło, ale w obrzędzie zaar chodzi raczej o tron, albo ołtarz, po prostu o uhonorowanie ducha symbolizującymi go ofiarami. Na ofiary przeznacza się zwykle jakiś rodzaj pożywienia, który kładzie się na stoliku. Symbolizują one określonego ducha na cześć, którego odbywa się ceremo­ nia. W tym wypadku na tacy stojącej obok szejchy leżały orzeszki ziemne, daktyle, pestki arbuza, perfumy oraz papierosy. Rzeczy te przykryte były kawałkiem białego materiału. Szejcha odsłoniła je, pytając obecnych czy kursi jest kompletne, czy nie, na co wszyscy odpowiedzieli chórem.: „tak". Wtedy uderzyła dłonią w bęben i rozpoczęły się tańce. Pierwszego dnia tańczyły tylko te osoby, które miały już własną ceremo­ nię zaar i które przyszły z obowiązku towarzyszenia chorej lub dla zabawy. Był wtedy obecny także jeden z mężczyzn. Gdy trans mijał, wszystkie kobiety wydawały z siebie chrapliwe krzyki i starały się zwymiotować, jakby chciały z siebie coś wyrzucić. Ceremonia druga, następnego dnia o godzinie 13:00 Rozpoczęto ją od wypicia kawy przygotowanej przez nagiby. Potem szejcha zapaliła papierosa i uderzyła w delukę. Na początku było niewiele kobiet, zaczęły się one schodzić dopiero na odgłos bębnów. W pewnym momencie niektóre kobiety wyskoczyły z przeraźliwym krzykiem na środek dywanu, tańcząc jak oszalałe. Wkrótce upadły na kolana i wpadły w trans. W tym czasie chora początkowo leżała na macie, kaszląc i jęcząc. Po chwili zaczęła wywijać rękoma nad sobą, wreszcie wstała i w rytm muzyki przestępowała powoli z nogi na nogę. Obserwujące to kobiety wydały z siebie dźwięki zagharit . Chora jednak zrezygnowała z tańca, usiadła obok szejchy wyciągając ręce, jakby się przeciągała. Szejcha powiedziała jej: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic", więc znów zaczęła tańczyć, przestępując wolno z nogi na nogę i podnosząc rękę do czoła, jakby salutowała. Kobiety wzniosły na ten widok ręce do abszir i znów wydały z siebie głośne 16 11 1 6 Zaghruta (lm. zagharit) - przeciągłe dźwięki modulowane językiem wydawane przez kobiety w chwilach podniosłych lub w dowód czyjegoś uznania. Abszir - pstryknięcia palcami, także w dowód czyjegoś uznania. 17 �178 MACIEJ ZĄBEK zagharit. Zaczęto wówczas śpiewać do zaar Nimir (tygrysa). Amna jednak przewróciła się i zaczęła jęczeć, a potem wymiotować. Nagiba podała jej do picia piwo z prosa (merissę), po którym zwymiotowała ponownie, położyła się i jęczała. Szejcha natarła ją mocnymi perfumami richa, a nagiba przysy­ pała piaskiem wymiociny i wyniosła je z rakuby. Tańce transowe innych kobiet trwały nadal, aż do końca. Śpiewano pieśni do zaar hakim baszy (szefa doktorów), powtarzając słowa: „razem, razem z hakim baszą". Ceremonia trzecia, tego samego dnia o godzinie 20:00 Wraz z uderzeniem deluki kobiety natychmiast przystąpiły do tańców. Zaczęła się schodzić publiczność. Nagiby wzywały w pieśniach kolejne du­ chy. Po krótkiej przerwie szejcha razem z kobietami, które nie tańczyły zaśpiewała pieśń o nazareńczyku. W przerwach między tańcami kobiety kładły się na dywanie wydając z siebie syczące dźwięki. Po pewnym czasie nastąpiła dłuższa przerwa, a szejcha poszła do rakuby aby - jak się potem okazało, przebrać się w strój Europejczyka (chawadzia). Wyszła jednak owinięta w swój normalny tob i zaintonowała pieśń o nazareńczyku (jest on także odpowiednikiem chawadzi - Europejczyka-chrześcijanina). W pew­ nym momencie spadł z niej tob i pojawił się „wcielony w nią" chawadzia. Szejcha ubrana była w koszulę, spodnie, na nosie miała okulary, a na głowie słomkowy kapelusz i papierosa w ustach. Wcielony w nią duch chrapliwym głosem powiedział: „dzień dobry" po angielsku. Następnie szejcha chawa­ dzia usiadła na przygotowanym dla niej krześle, zapaliła kolejnego papiero­ sa, a osoby, które w przeszłości były opętane przez tego ducha podchodziły do niej i rozmawiały już po arabsku. Niestety, tego już nie słyszałem. Gdy skończyli - jedna z nagib uderzyła w bęben, szejcha nałożyła na siebie z powrotem tob i kobiety przez jakiś czas znowu tańczyły. Przerwano nagle, szejcha powiedziała: ,,koniec, wystarczy!" Bębny zamilkły i wszyscy zaczęli się rozchodzić, choć kobiety, które wcześniej tańczyły nadal leżały na dywa­ nie i zwijając się jęczały. Ceremonia czwarta, następnego dnia o godzinie 12:00 W tym dniu miał miejsce ważny rytuał zwany dżertig. Występuje on także podczas innych obrzędów przejścia takich jak: wesele, obrzezanie i narodzenie dziecka. Wydaje się być ich symbolem, ponadto oznacza czys­ tość i cnotliwość. Chora przyszła na uroczystość już z zabarwionymi henną na czarno dłońmi i stopami. Dżertig bowiem musi poprzedzać ten i inne zabiegi kosmetyczne opisane wyżej. Na przegubie ręki chorej szejcha zawią­ zała harir - pęk z jedwabnych czerwonych nici, a na głowę założyła jej mindil - czerwoną opaskę z trzema przyszytymi muszelkami wedia. Następ­ nie przygotowała tzw, dariire * z mielonego drz;ewa sandałowego nasączone1 18 Dariira - dosłownie przesiewanie, odzielenie ziarna od plew. Symbol czystości w ob­ rzędach przejścia. �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 179 19 go tradycyjnymi perfumami humra i tą mocno pachnącą papką posmaro­ wała jej wierzch głowy. Śpiew szejchy przywołujący niektóre z duchów zaar rozpoczął ceremonię. Gdy uderzono w bębny kobiety natychmiast zaczęły tańczyć. Nagiby w tym czasie podały piwo. Chora wstała dopiero po przerwie. Była ubrana w białą sukienkę. Tańczyła powoli podnosząc co jakiś czas rękę do czoła. Zaczęła jęczeć. Kobiety mówiły, że odezwał się w niej wreszcie duch, który ją dręczył. W chwilę potem rozmawiała po cichu z szejcha, która następnie podała jej do powąchania kadzidło. Znów zaczęła tańczyć z rękami sple­ cionymi na czole, tym razem bardziej raptownie, po chwili padła na ziemię i uderzając rękoma o nią wprowadziła się w trans. W tym czasie inne kobiety dołączyły do tańców. Jedna z nich również wpadła w trans, a szej­ cha później podała jej kadzidło. Kobiety tańczyły, aż szejcha dała znać, że już koniec. Ceremonia piąta, o godzinie 20:00 Rozpoczęła się ona jak poprzednia. Kobiety wraz z uderzeniem w bębny przystępowały kolejno do tańców. W przerwach wszystkie podchodziły do szejchy, aby inhalować się kadzidlanym dymem. Pochylały głowy nad kadzielnicą, okrywały się górną częścią tobu aby skupić wokół siebie dym i mocno wciągały go do płuc. Potem znów tańczyły jak oszalałe, wpadając w trans na klęcząco. Chora także wstała i zaczęła tańczyć, lecz szybko przestała. Szejcha, uderzając w bęben tkwiący między nogami, śpiewając, jednocześnie spacerowała wśród tańczących. Wyskoczył także na dywan jeden z mężczyzn, który tańczył bardzo szybko aż do końca ceremonii. Po jej zakończeniu kobiety przez długi czas leżały nieruchomo w zastygłych pozach. Ceremonia szósta, następnego dnia o godzinie 11:00 Na początku szejcha zagotowała wodę z liśćmi z drzewa nim, którą następnie obmyła chorą, po czym zaintonowała pieśń na cześć ofiary (karamy). Mąż chorej wprowadził barana przykrytego białym workiem do raku­ by. Szejcha najpierw przepłukała starannie usta, wstała, wzięła za rękę chorą i powiedziała uroczyście: „Niech ta ofiara przyniesie nam pokój, szczęście i błogosławieństwo. Wzywam Ali bej hakimbaszi aby przebaczył wszystkim tu obecnym i wiedząc jaka jest nasza sytuacja przestał dręczyć Amnę. Amen." Wszyscy obecni wstali i powtórzyli po niej te słowa. Teraz akcja potoczyła się błyskawicznie. Nagle wyprowadzono barana przed rakubę, mężowi chorej zawiązano usta szmatą (aby nie mógł powiedzieć zgodnie z nakazem religii, że zabija go w imię Boga, gdyż słowo to przestraszyłoby duchy i chora nie zostałaby wyleczona) i ten jednym ruchem poderżnął 1 9 Humra - miejscowe perfumy z proszku drzewa sandałowego z dodatkiem kwiatów goździka i śluzu tchórza jako utrwalacza, gotowane z olejem o bardzo mocnym zapachu. �180 MACIEJ ZĄBEK baranowi gardło. Gdy krew chlusnęła, szejcha nabrała jej szybko do miski. Następnie nalała do filiżanki i wycisnęła trochę soku z cytryny, po czym wzięła chorą za rękę i chodząc z nią w kółko tłumaczyła jej coś po cichu. Na koniec podała jej filiżankę z krwią mówiąc dobitnie: „wyzdrowiejesz!" Chora wypiła krew powoli, z namaszczeniem, w absolutnej ciszy i nagle zaczęła szybko tańczyć. Wówczas przyłączyły się do niej inne kobiety. Szejcha zaś rzuciła między obecnych orzeszki ziemne, które każdy łapał i zjadał. Nagiba natomiast posmarowała wszystkim obecnym czoła i policzki pozostałą krwią barana. Była to tasfira stanowiąca fundament ceremonii leczniczej w zaar. Z kolej druga nagiba posmarowała humrą wszystkich pod nosem i na czole. W tym czasie oprawiano barana. Szejcha wyszła tylko na chwilę po flaki, które starannie nałożyła chorej na głowę jako znak, że ofiara została zabita. Chora tymczasem założyła skarpety i buty jako symbol ducha chawadzi i zaczęła tańczyć. Szejcha zaś zrzuciła tob i zmieniła się w jednej chwili w chawadzię tak jak poprzednim razem. Jako chawadzia ujęła chorą za rękę i wyprowadziła ją z rakuby, obeszła wokół jej własną zagrodę, bez przerwy coś do niej mówiąc. Następnie wprowadziła ją do jej chaty {gotiji) i długo rozmawiała z nią sam na sam. Po wyjściu rozmawiała jeszcze z jej mężem. W tym czasie bez przerwy trwała muzyka i taniec części kobiet. Inne natomiast smażyły mięso z barana. Po powrocie do rakuby chora siadła na specjalnie dla niej przygotowanym fotelu, a kobiety, wspólnie z szejcha w roli chawadzi, tańczyły. Kiedy mięso było już gotowe, szejcha wraz z chorą powróciły do swych normalnych strojów i rozpoczęła się uczta, na której spożywano smażone mięso ofiarnego barana z chlebem i warzywami. Na tym ceremonia została zakończona i - jak mówiono potem - chora wyzdrowiała. PRÓBA OKREŚLENIA P S Y C H O T E R E P E U T Y C Z N T C H F U N K C J I OBRZĘDÓW Kulty zaar mają wiele aspektów i omówienie ich wszystkich nie jest tu możliwe. Wymagałoby to zarówno większej ilości materiałów źródłowych jak też studiów specjalistów z różnych dziedzin, nie tylko antropologów, lecz również arabistów, religioznawców, psychiatrów i psychologów. Zwrócę więc uwagę tylko na niektóre najbardziej widoczne sprawy. Według miejscowych wierzeń, znakiem wcielenia się zaar w człowieka jest choroba. W ten sposób duchy biorą go w posiadanie, czyniąc z niego swego niewolnika. Jedynym sposobem wyleczenia jest „uspokojenie" zaar, m.in. za pomocą krwi z ofiary, kadzidła, perfum, muzyki i tańca. Mimo wyleczenia zaar zostaje jednak w człowieku na zawsze i aby zachować zdrowie nie wystarczy organizacja jednej ceremonii, ale trzeba w nich brać udział przynajmniej co jakiś czas. W ten sposób duchy zmuszają ludzi do stałej organizacji kultu na ich cześć. Osoby, które miały już raz swą własną �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 181 ceremonię, nadal czują się zobowiązane do brania w nich udziału. Innymi słowy, poprzez chorobę są inicjowane na czcicieli zaar i wchodzą do hierar­ chicznego bractwa kultowego pod przywództwem szejcha. Tak więc choroba i jej leczenie są głównymi aspektami kultów zaar. Dla znachora najważniejsze znaczenie ma tylko to czy choroba jest spowodowa­ na przez duchy, czy też nie. Odpowiada to z grubsza przyjętemu w medycy­ nie naukowej podziałowi na choroby psychiczne i somatyczne. Podział ten nie jest przy tym ostry, gdyż niektóre z chorób leczonych w ten sposób lekarze może uznaliby za somatyczne. Z drugiej strony wiadomo już, że wiele chorób cielesnych ma wyraźnie charakter psychosomatyczny, tzn. w ich etiologii znaczną rolę odgrywają powtarzające się stany napięcia emocjonalnego. Do takich schorzeń powszechnie zalicza się wrzody żołądka, nadciśnienie, astmę (Fraczek, Kofta 1976, s. 667). Przytoczone tu przypadki chorób są dobrze znane jako reakcje na przed­ łużający się stres. Wynika z tego, że terapia - o ile miałaby być skuteczna, powinna przebiegać podobnie zarówno w gabinetach psychiatrycznych, jak i podczas obrzędów u szejchów zaar. I jest tak w istocie, gdyż techniki terapii są na całym świecie zbliżone, a porównując psychiatrów i czarow­ ników więcej stwierdzamy podobieństw niż różnic (Torrey 1981, s. 107). Obserwacja obrzędów zaar tylko to potwierdza. Współcześnie do leczenia nerwic, psychoz, zaburzeń psychoseksualnych i innych zachowań uznanych za odstępstwo od normy, wykorzystuje się uznaną za najbardziej racjonalną i efektywną psychoterapię grupową. Są to sposoby oddziaływania psychologicznego, stosowane w grupach od 7-15 osób, polegające na podnoszeniu wiary pacjenta we własne siły za pomocą różnych technik, uspokajaniu go i wywoływaniu w nim nadziei na możliwość skutecznego leczenia (Mala Encyklopedia Medycyny 1988, s. 1026-1027). Odpowiednie techniki są wykorzystywane na wszystkich etapach obrzę­ du zaar. Większość technik psychospołecznych rozpoczyna się od wywiadu. Przeprowadzenie go już samo w sobie jest zabiegiem o działaniu leczniczym. Fakt, że pacjent może się wypowiedzieć, a terapeuta potrafi go wysłuchać, często prowadzi do ustąpienia symptomów. Szejcha podczas Fath al-elba wypytuje paqenta o jego zachowanie i sny, z odpowiedzi zaś wnioskuje czy choroba jest na tyle poważna, iż wymaga pełnej ceremonii leczniczej. Wia­ domo też, że interpretacja marzeń sennych to podstawowa technika psycho­ analizy. Ponadto już podczas samego obrzędu dochodzi do czegoś w rodzaju spowiedzi, kiedy to duch przemawia ustami kobiety wyznając wszystkie jej złe uczynki. Skuteczność spowiedzi w usuwaniu symptomów psychiatrycz­ nych jest powszechnie znana. Ma ona miejsce również podczas terapii gru­ powej, gdzie jej zalety się zwiększają. Celem jest tu zmniejszenie poczucia winy i lęku. Następną z form terapii psychospołecznej jest sugestia. Jej efekt może być wzmocniony przez inne równolegle działające czynniki, jak np. fizyczne �182 MACIEJ ZĄBEK wyczerpanie tańcami. Może też ona przybierać rozmaite formy, m.in. bez­ pośredniego nakazu, pod postacią zapewnienia: „wyzdrowiejesz!", lub zba­ gatelizowania kłopotów, z których chora nie widzi wyjścia: „to nic, że nie masz pieniędzy, wszystko to nic". Sugestia może mieć także postać symboliczną np. przez rytualne mycie - oczyszczenie chorej i zabicie ofiary podczas ostatniej ceremonii. Innym sposobem oczyszczania jest wywołanie torsji i wymiotów. Formą sugestii związaną z wiarą pacjenta w skuteczność leczenia jest też użycie placebo - substancji pozbawionych jakiegokolwiek działania farmakologicznego, lecz podawanych w charakterze lekarstw. Środki te działają, gdyż ludzie tego działania oczekują. W zaar środkami tymi są różnego rodzaju kadzidła, perfumy, pomazanie krwią, picie krwi ofiary jak również szereg ziół używanych również przez szejchów. Niektóre z ziół mają właściwości lecznicze, ale większość; to tylko placebo. Kolejną techniką stosowaną w grupach psychoterapeutycznych i cere­ moniach zaar jest „odegranie". Pozwala ono w sposób społecznie usan­ kcjonowany, przedstawić zachowania, które inaczej byłyby nieakceptowane. Temu wydaje się służyć zgoła teatralne wcielanie się uczestników zaar w po­ stacie z różnych grup etnicznych i zawodowych. Towarzyszy temu picie alkoholu i palenie papierosów, lub manifestowanie pewnych oczekiwań seksualnych poprzez zabiegi kosmetyczne i pieśni. Łączy się z tym także odreagowanie, czyli powtórne przeżycie jakiegoś emocjonalnego doświad­ czenia. Ma to miejsce w tańcu, podczas którego następuje wyrzucenie tych emocji z siebie w postaci przeraźliwych krzyków. W terapii tego typu wykorzystuje się ponadto w znacznie większym stopniu niż w psychiatrii oficjalnej manipulacje czynnikami środowiskowymi i procesami społecznej integracji. Szejch jest zwykle dobrze zorientowany w sytuacji rodzinnej pacjenta, nie tylko dzięki bezpośredniej rozmowie z nim i jego rodziną, lecz także dzięki informacjom uzyskanym od swych pomoc­ nic. Pozwala mu to wpływać skutecznie także na bezpośrednie środowisko chorej. Napomina np. męża i innych członków rodziny, aby zachowywali się wobec siebie poprawnie i życzliwie. Zalecone zachowanie obłożone jest sankcją - groźbą ponownego ataku duchów, które mogą zaatakować także innych członków rodziny. Angażując rodzinę w proces terapeutyczny osiąga się bardzo wiele. Rodzina, a mąż w szczególności, musi ponosić koszty leczenia, co zwiększa prawdopodobieństwo jego współdziałania z terapeutą. Często nawet sąsiedzi partycypują w ceremoniach. Najbliżsi przyjaciele peł­ nią podobną rolę. Jeżeli mężczyzna jest przeciwny organizacji ceremonii, oficjalnie z powodów religijnych, a w rzeczywistości raczej z uwagi na koszty, to starają się go przekonać i obiecują udział w wydatkach imprezy. Zwykle jednak mężowie kapitulują gdy teściowa rozłości się i powie, że duch weźmie w posiadanie także innych członków rodziny. Wyjaśnienia wymaga także fakt niemal wyłącznego uczestnictwa kobiet w tych obrzędach. Wydaje się, że przyczyny leżą tu w kulturowej dominacji mężczyzn nad kobietami. Sytuacja, gdy kobiety są zamknięte w domu, zajęte �PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR 183 wyłącznie gotowaniem i opieką nad dziećmi jest na dłuższą metę wystar­ czająco stresująca. Mężczyzna jest bardziej ruchliwy, ma większe szansę na zróżnicowaną aktywność i jeżeli nawet jego obowiązki i zadania są trudniej­ sze to również ma większe możliwości przezwyciężania sytuacji stresowych. W przypadku kobiet dochodzą ponadto inne kłopoty, które są przyczynami tego typu chorób, takie jak: sytuacja, gdy mąż bierze sobie drugą żonę, albo kiedy muszą dzielić dom z drugą kobietą, bezdzietność, lub kłopoty we współżyciu płciowym, co zdarza się często z powodu zabiegu obrzezania, jakiemu zostały poddane w dzieciństwie. Kulty zaar w Sudanie są więc główną, choć nie jedyną formą rekompen­ saty niższej pozycji kobiet. Uczestnicząc w grupie kultowej mają one możliwość przełamania izolacji, szanse na społeczną aktywność oraz rozryw­ kę, okazje do zabawy: tańców, śpiewów i plotkowania, co oczywiście także ma właściwości terapeutyczne. Pomiędzy kobietami powstają przyjaźnie, szczególnie między tymi, które są w posiadaniu tego samego ducha. Uczestnicząc w ceremonii, zwłaszcza po raz pierwszy, czują się ważne, cała uwaga bliskich skupiona jest na nich. Mają też możliwość zaspokojenia swoich materialnych potrzeb. Z okazji obrzędów muszą dostać od męża nową sukienkę i kosmetyki. Nierzadko duch może żądać złotej biżuterii i innych podobnych rzeczy. Na to wszystko mąż musi się zgodzić, gdyż żona zaspokaja tylko życzenia swego ducha. Trudno powiedzieć, do jakiego stopnia kobiety wykorzystują tę sytuacje, gdy chcą dostać np. nową sukienkę. Faktem jest jednak, że koszty obrzędów zaar mogą doprowadzić męża do takich wydatków, że ten zrezygnuje np. z zamiaru ożenienia się z drugą kobietą. Może także osiągnąć zmianę postępowania swojego męża w stosunku do żony, gdyż szejch przekona go, że to właśnie po kłótniach z nim duch ją niepokoi. Mąż wychowany w tej samej kulturze wierzy w to i na ogół ustępuje. W innym wypadku szejch może doprowadzić do społecznie aprobowanego rozwodu, co także bywa dla kobiety dobrym wyjściem z sytuacji. Tak więc kulty zaar, oprócz funkcji psychoterapeutycznych są także jednym z ważniejszych czynników zachowania równowagi między płciami. Ich wielka popularność w Sudanie bierze się stąd, że zaspokajają potrzeby i rozwiązują problemy, których nie można rozwiązać w inny sposób. W Su­ danie jest tylko jeden szpital i jedna klinika psychiatryczna w Chartumie, a więc w gruncie rzeczy profesjonalne leczenie chorób psychicznych na terenie tego olbrzymiego kraju jest nieznane. Lukę tę doskonale wypełniają kulty zaar. Ponadto terapia może być tylko wtedy skuteczna gdy pacjent i terapeuta „mówią tym samym językiem", czyli mają ten sam obraz świata albo - inaczej mówiąc - zachodzi między nimi zgodność w sferze poznawczej (Torrey 1981, s. 63-64). Psychiatra wykształcony w Europie niewiele miałby do powiedzenia prostej kobiecie z Kordofanu. Znacznie skuteczniejszy od niego jest tu szejch zaar, na którego sugestie jest ona podatna, gdyż wspólna jest im wiara w przyczyny choroby. �184 MACIEJ ZĄBEK LITERATURA A b b a s A. M o h m o d 1969 Al-Rih al Ahmer, Khartoum. Bashar Taha 1967 Al-Zar, Khartoum. Behman Francine 1953 The Zar Cult in Egypt, Cairo. Boddy J. 1989 Wombs and alien spirits; women, men and the zar cult in northren Sudan, Wisconsin. Falkhouri Hanni 1968 The Zar Cult in an Egyptian village, „Anthropological Quarter", vol.41, no 2, s. 111-117. F a t i m a A. I b r a h i m 1963 Das tur ya Asyady, Khartoum. F r a c z e k A., K o f t a M . 1976 Frustracja i stres psychologiczny, [w:] Psychologia, T.Tomaszewski (red.), War­ szawa. Hamer T.I. 1977 Spirit possesion and its Sociopsychological implications among the Sidamo of Southwest Etiopia, in David Landy Culture, „Studies in medical Anthropology". K e n n e d y J. 1977 Nubian Zar Ceremonies as Fpsyhotherapy in David Land, New York. K o w a l a k S. 1986 Umbandyzm. Nowa religia w Brazylii. Z zagadnień etnologii i religioznawstwa, Warszawa. L e i r i s M. 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de Gondar, Paris. 1988 Opętanie w kulcie zar, tłum. M . Mazurkiewicz, „Dialog", nr 2, s. 131. L e w i s I. 1971 Extatic Religion, „An Anthropological study of spirit possession and shama­ nism". Mala Encyklopedia Medycyny 1988 Hasło: Psychoterapia grupowa, Warszawa, s. 1026-1027. Messing D.S. 1958 Group Therapy and social status in the Zar cult of Etiopia, „Afričan Anthro­ pologist", vol. 60, s. 1120-1125. Mussa Issa 1962 Al-Zar, Khartoum. P i ł a s z e w i c z S. 1992 Religie Afryki, Warszawa. Sarnia E l N a g a r 1977 Al-Zar, Khartoum. Tayyash Fahd 1987 On the Relationship between the Zar songs and the Samiri dances, an appreciation of the recreation aspect, Doha - Qatar. Torrey E.F. 1981 Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa. T r i m i n g h a m J.S. 1965 Islam in the Sudan, London. Walker J. 1935 Folk Medicine in Modern Egypt, London. �185 PSYCHOTERAPIA W K U L T A C H ZAAR MACIEJ ZĄBEK P S Y C H O T H E R A P Y I N T H E ZÁR C U L T S I N S U D A N Summary The article presents the principles of organization of a cult worshipping certain spirits and supernatural beings together with the description of the ceremonies and rituals belonging to it. The spirits called Zár are worshipped in the organized cult of the same name in Sudan as well as in all North-Eastern Africa. Causing psychic ans psychosomatic illnesses is attributed to the Zar spirits, but, at the same time they are believed to be able to cure them in the states of possession provoked by witch-doctors (called Zár sheikhs) during special rituals. The author's description concerns one ceremony witnessed by him personally in the place Umm Keredim, the province of Kordofan, Sudan. In the first part probable origins of the cult are considered. Then the author presents essential elements of it and main categories of spirits which, according to native classifications are defined as coming from different ethnic, religious and occupational groups. Participants of the ceremonies, case studies of particular persons whose treatment was observed by the author are presented in the next part of the study. Concluding, the author tries to explain real psychotherapeutics function of the ritual. The Zar rituals are focused on treatment of mental and psychosommatic illnesses. All the cases connected with the Zar cult could have been defined as response to prolonged psychological stress. Therefore, assuming that the therapy is efficient, it must be comparable to those performed by psychiatrists and analysts in European culture. Hawing compared respective elements of both psychiatric methods the author proves that in their essence they are of the same kind. The importance and popularity of the Zar cult in Sudan result from the fact that it fulfills real needs solving successfully the medical problems which could not be solved in any other way. Official European psychiatry is almost absent in Sudan as well as in other countries of North-Eastern Africa. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Podobnie jak Siva-Nataradża, człowiek jest owym „tańczącym centrum" emisji ruchu a zarazem punktem odniesienia, wobec którego ruch jest waloryzowany JOLANTA KOWALSKA TREE OF LIFE DANCE CULTURAL UNIVERSALS I N MOTION Biblioteka Etnografii Polskiej nr 46 Letter Quality, Warszawa 1991 Polska wersja książki Jolanty Kowalskiej zatytułowana TANIEC DRZEWA ŻYCIA. UNIWERSALIA KULTUROWE W TAŃCU ukazała się w Serii Monografii Instytutu Archeologii i Etnografii PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1800df940de85ba49ed8b5ec77abc36.pdf c21882ae92b866368b406b0dd0d91ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1430 Title A name given to the resource "I po co ta granica?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.79-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) „I PO CO TA GRANICA?" Wy nie przekraczaliście żadnych granic, to one was przekroczyły... Lech Wałęsa na spotkainiu z Polakami w Wilnie, 26 kwietnia 1994 r. GRANICA - NOWY ELEMENT KRAJOBRAZU „[...] Mam zawsze jakieś bardzo przykre uczucie - napisał jesienią 1992 r. ks. prof. R. Dzwonkowski - gdy przekraczam granicę między Litwą i Biało­ rusią koło Bieniakoń i Solecznik, coraz bardziej teraz umacnianą betonem i drutem kolczastym. Tą granicą arbitralnie wyznaczoną przez Stalina ta sama pod każdym względem ludność - w ponad 80% polska - została nie tylko boleśnie i bez sensu podzielona, ale i odcięta od kultury i państwa, 0 które walczyła w czasie I I wojny światowej" {Za wschodnią granicą... 1993, s. 132). Podobne odczucia towarzyszą samym mieszkańcom Bieniakoń . Są one reakcją na powstanie granicy państwowej między Litwą i Białorusią. Granica ta, biegnąca północną krawędzią wioski, nie jest obecnie tak łatwa do przekroczenia jak wówczas, gdy dzieliła dwie socjalistyczne republiki radzieckie: litewską i białoruską. Druty kolczaste, szlabany, budki wartow­ nicze, wydzielone stanowiska dla kontroli celnej i paszportowej pojawiły się w krajobrazie Bieniakoń na początku lat dziewięćdziesiątych. Przecięły szosę wiodącą m.in. do Wilna, a od strony Litwy - do Lidy, Nowogródka, Pińska 1 innych miejscowości leżących na terenach obecnej Białorusi, wciąż jeszcze stanowiąc obcy, nie do końca zaakceptowany i zrozumiały element nowej 1 1 W X - X I 1992 oraz V I I 1993 r. w Bieniakoniach (a także w kilku innych miejscowościach grodzieńszczyzny: Poleckiszkach, Konwaliszkach, Baranowiczach, Iszkołdzi, Darewie, Tarta­ kach, Porozowie, Wołkowysku, Rosi, Lidzie, Białohrudzie, Trokielach, Mochawiczach i in.) przeprowadziłam badania terenowe, których celem było m.in. określenie wyznaczników iden­ tyfikacji etnicznej i warunków, w jakich kształtowała się świadomość narodowa Polaków mieszkających na Kresach północno-wschodnich. W samych Bieniakoniach przeprowadziłam 60 wywiadów. Prace realizowane były w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeo­ logii i Etnologii P A N a Instutitem Iskusstvovedenija, Etnografii i Foklora A N Białorusi. Ich wstępne wyniki opublikowałam w „Przeglądzie Wschodnim" (Kabzińska-Stawarz 1992/93). �80 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzeczywistości. Niektórzy z moich informatorów mówili ze zdziwieniem: „Też coś! Granica! I po co ta granica?" (kobieta, lat 38); „Teraz to granica. Co to się robi! Granica!" (mężczyzna, lat 40). Posterunek graniczny był jedną z pierwszych widomych oznak nowych czasów. Ich początek wyznacza moment przekształcenia dawnych socja­ listycznych republik radzieckich: litewskiej i białoruskiej, w samodzielne państwa (suwerenność Białorusi została ogłoszona 19 IX 1991 г., Litwy zaś - 11 I I I 1990). Wydarzenia te, aczkolwiek zaburzyły pewien ład, do którego ludzie zdążyli już przywyknąć, są nieporównywalne np. z innym granicznym momentem, jakim było wkroczenie wojsk radzieckich na Kresy (czy też na tzw. w nomenklaturze radzieckiej - Zachodnią Białoruś) 17 września 1939 r. oraz przekazanie Wilna Litwie 10 października tegoż roku, zgodnie z usta­ leniami paktu Ribbentrop-Mołotow. Trzeba jednak podkreślić, że fakty, które dziś określa się - bez eufemizmów - mianem eksterminacji polskiej mniejszości narodowej i ludobójstwa , w znacznym stopniu przyspieszyły krystalizaqe świadomości narodowej ludności żyjącej na oderwanych od Polski terenach. Także jeden z moich informatorów stwierdził: „Przed wojną, to wszyscy tu byli «tutejsi». Dopiero wojna zmusiła ludzi do określenia się, kim są. Niektórzy dopiero jak przyszła władza radziecka zrozumieli, że za Polski było im lepiej, choć wcześniej nieraz na Polskę pluli [...]. Dopiero jak się zaczęło wywożenie, represje, ludzie zrozumieli, że są Polakami, uświadomili to sobie" (mężczyzna, lat 64) . Inny informator natomiast powiedział, że jeszcze dziś „ludzie są tutaj [tj. w Bieniakoniach - I . K-S] bez narodowości". Jego zdaniem, większą świadomość mają np. Polacy w Lidzie i jej okolicach (mężczyzna, lat 70). Z opinią tą nie zgodziły się jednak cztery inne osoby uczestniczące w wywiadzie. N i potwierdzają jej też wyniki wielu rozmów przeprowadzonych przeze mnie z innymi miesz­ kańcami wioski . 2 3 e 4 2 Na ten temat ukazało się już wiele prac. Ich przytaczanie w tym miejscu nie jest - moim zdaniem - konieczne. Chciałabym natomiast zwrócić uwagę na wypowiedzi ks. Dzwonkowskiego w sprawie eksterminacji (Za wschodnią granicą... 1993, s. 145-152). Por. uwagi na temat kształtowania się świadomości narodowej, zwłaszcza zaś uświada­ miania sobie ojczyzny ideologicznej, w artykule Ciesielskiego i in. (1992, s. 17). Jak piszą autorzy, według skrajnych opinii, wspomniany proces trwał niekiedy do lat okupacji. Z moich badań wynika jednak, że dziś jeszcze w niektórych przypadkach można mówić o braku świadomości narodowej. Odrębnych badań wymaga problem tzw. „tutejszych" (por. też uwagi J. Jurkiewicza na ten temat; Jurkiewicz 1992, s. 235). Zdaniem A. Sadowskiego natomiast, przywiązuje się zbyt mało uwagi do stanu świadomości narodowej mieszkańców pogranicza (Sadowski 1994, s. 231). Według danych przytoczonych przez Eberhardta, w 1989 r. w Lidzie mieszkało 140739 Polaków, tj. 40,2% ludności. Białorusini stanowili 43,7% mieszkańców, Rosjanie - 12,7%, inni - 3,4% (Eberhardt 1992/93, s. 553). Zdaniem jednego z działaczy polonijnych z Lidy nato­ miast, znaczna część ludności pochodzenia polskiego, stanowiącej - jak powiedział - ok. 37% mieszkańców miasta, nie identyfikuje się już z polskością. Niektórzy prowadzą nawet działal­ ność antypolską. Symptomatyczne jest i to, że na 35 000 Polaków mieszkających w Lidzie zaledwie w 20-30 rodzinach rozmawia się po polsku (wywiad przeprowadziłam w lipcu 1993 r.) 3 4 �„I PO CO TA GRANICA? 81 Znamienne są natomiast słowa W. Nowickiego, który pisał o tym prze­ łomowym momencie dziejów, gdy dawni towarzysze dziecięcych zabaw, a potem - walk z Niemcami, stali się nagle politycznymi przeciwnikami, wrogami: „Poznałem świat, jego ludzi i przywódców, nie rozumiejąc ich słów, gier, dążeń i aspiracji. Dowiadywałem się, że moja ojczyzna, to nie żadna Polska, albo Litwa, ale jakaś Zapadnaja Białoruś czy Grodzieńska Gubernia" (Nowicki 1993, s. 130). Działania wojenne, których odczuwalną konsekwencją była zmiana przynależności państwowej znacznej części lud­ ności kresowej, stały się zarazem cezurą, datą graniczną, którą dziś jeszcze operują Polacy mieszkający na dawnych Kresach, gdy mówią o tym, co działo się „za polskie czasy", „gdy tu była Polska". Wszystko, co wyda­ rzyło się potem miało już miejsce „tutaj, na Białorusi", „za Sowietów", „za (lub w - ) ruskie czasy". W wyniku przeprowadzonych w okresie wojennym podziałów polityczno-administracyjnych ówczesnego Związku Radzieckiego Bieniakonie znalazły się tuż przy północnej granicy republiki białoruskiej. Stąd już tylko ok. 50 km do Wilna i zaledwie 5 do słynnych dziś m.in. z walki o prawa mniej­ szości polskiej na Litwie Solecznik. Przypomnę, że w rejonie solecznickim Polacy stanowią, według różnych szacunków, od 79,6% do 81,3% miesz­ kańców . W rejonie wileńskim mieszka 63,5% Polaków, w samym Wilnie zaś - 18,8% . Jak wynika z relacji mieszkańców Bieniakoń, istnienie granicy między republikami nie było tak wyraźnie odczuwalne jak obecnie, gdy zamiast republik sąsiadują ze sobą dwa odrębne państwa. Konsekwenqa ich pow­ stania jest nie tylko wytyczenie i wyraźne wyznacznie granicy w przestrzeni. Efekty nowych podziałów są bardziej znaczące dla lokalnych społeczności. Powodują określone zmiany w świadomości, decydując też o zachowaniach mieszkańców Bieniakoń, Solecznik i innych miejscowości przygranicznych. Stopniowo będą one zapewne wpływać na kształt stosunków białorusko-litewskich i losy mieszkańców tych państw. Okaże się też z czasem czy granica stanie się otwarta - jak to ma miejsce dzisiaj np. na zachodzie Europy, czy też zasieki z drutu pozostaną trwałym elementem krajobrazu i na dobre zapadną w ludzką świadomość. Ważny jest tu również tzw. czynnik psychologiczny. Przekraczanie granicy - ze względu na obecność umundurowanych celników, długie godziny oczekiwania na kontrolę i konieczność posiadania dokumentów upoważniających do przejazdu, u wielu osób budzi lęk, niekiedy zniechęca do podróży.Trudno też przy­ zwyczaić się do nowych porządków i przepisów związanych z przekracza­ niem granicy, którą do tej pory bez najmniejszych trudności pokonywano rowerem, samochodem lub autobusem, wioząc dowolne produkty. Jedną 5 6 5 Mniejszą liczbę podaje T.S. Szayna (1993, s. 8). O ponad 80% mieszkających w rejonie solecznickim pisze natomiast P. Łossowski (1992, s. 76). Szayna (1992, s. 8-9). 6 �82 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ z przyczyn, dla której kontakty między mieszkańcami Bieniakoń i Solecz­ nik czy Wilna ulegają stopniowemu ograniczeniu są rosnące ceny biletów i benzyny, a także trudności z jej zdobyciem, nieregularnie kursujący transport autobusowy itp. P O S T R Z E G A N I E RÓŻNIC Jeden z informatorów T. Szayny powiedział: „Za czasów Związku Ra­ dzieckiego nie było żadnej granicy między Białorusią i Litwą, a poza tym to są ci sami ludzie po obu stronach - Polacy". Inny informator zaś stwierdził: „To jest efekt tych wszystkich lat, że dzisiejsi ludzie robią różnice między Polakami z Białorusi i Polakami z Litwy" (Szayna 1993, s. 28). Jednakże od początku okresu „pieriestrojki", a także powstania samodzielnego państwa białoruskiego oraz litewskiego sytuacja po obu stronach granicy państwowej różnicuje się coraz bardziej. Odmienne jest m.in. tempo realizacji reform ekonomicznych i ich efekty. Zmiany te są postrzegane także przez mieszkań­ ców Bieniakoń. Ich zdaniem, kiedy Litwa i Białoruś istniały w ramach jednego państwa, poziom życia ludności był podobny. Obecnie zauważalna staje się przede wszystkim poprawa zaopatrzenia sklepów na Litwie, w tym również w atrakcyjne towary importowane. Ceny są jednak bardzo wysokie, a zarobki niewielkie. W porównaniu z Litwą - sklepy na Białorusi wyglądają ubogo, a wiele podstawowych towarów można nabyć tylko „po spiskach", tj. na tzw. kartki, talony. Dla ochrony rynku wewnętrznego Litwa wpro­ wadziła ograniczenia wwozu i wywozu określonych produktów, zwłaszcza artykułów spożywczych. Decyzje te, jakkolwiek na ogół zrozumiałe - przyjmowane są krytycznie, m.in. przez rodziny mieszkające po obu stro­ nach granicy, które do tej pory bez ograniczeń (najczęściej dla zaspokojenia indywidualnych potrzeb) wymieniały między sobą np. produkty rolne na towary zakupione w sklepach. Obawa przed kontrolą celną i nieznajomość przepisów powodują, że nawet przewóz niewielkich ilości mleka, śmietany, jajek czy ziemniaków z własnych gospodarstw z Bieniakoń do krewnych w Solecznikach rodzi stres, niepewność. Moi informatorzy podkreślali też, że nowe przepisy uderzyły w samych Litwinów. Wielu z nich zaopatrywało się bowiem dotąd w podstawowe artykuły na Białorusi, gdzie ceny są dużo niższe w porównaniu z Litwą. Na marginesie dodam, że kiedy późną jesienią 1992 r. rozmawiałam z mieszkańcami Bieniakoń, bardzo często spotykałam się z postawami współ­ czucia dla ludności litewskich miast, która - ze względu na kryzys energetyczny - mimo pierwszych mrozów, musiała przebywać w nie opalanych domach i urzędach, przypłacając to utratą zdrowia. Cieszono się natomiast, gdy rodzina lub znajomi mogli przyjechać do Bieniakoń, znajdując tu gorącą wodę i prawdziwe ciepło domowego ogniska. Wiejskie budynki, opalane grubymi bierwionami drewna, funkcjonowały niezależnie od kryzysów paliwowych. �„I PO CO TA GRANICA? 83 Poza różnicami w obecnej sytuacji ekonomicznej Litwy i Białorusi po­ strzegano także i podkreślano w rozmowach różnice między dzisiejszym poziomem życia mieszkańców państwa białoruskiego, a okresem istnienia w ramach ZSRR. Zdaniem większości informatorów, w tamtych czasach żyło się łatwiej, podaż towarów była zdecydowanie większa, ceny zaś - ni­ skie. Pod tym względem warunki życia 2mieniły się wyraźnie na gorsze, stały się bardziej uciążliwe. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Wpierw było lepiej, lżej było co kupić czym teraz. Chleb wpierw buchanka była za 20 kopiejek, 18 i 14, a teraz to 9 rubli, ale po niedzieli będzie droższy [...] po 30" (kobieta, lat 65) . Tego typu wypowiedzi powtarzały się bardzo często, a rosnące ceny pieczywa były najczęściej wymienianym wskaźnikiem negatywnie ocenianych zmian ekonomicznych. Mieszkańcy Bieniakoń odczuli także inne skutki prowadzonej w szybkim tempie reformy gospodarczej na Litwie. Przede wszystkim poraz pierwszy zetknęli się z nieznanym w okresie istnienia ZSRR problemem bezrobocia. W samych Bieniakoniach możliwości pracy poza rolnictwem zawsze były niewielkie: szkoła, sklep, urząd gminny, poczta, transport, szpital. Najwięcej chętnych mógł przyjąć kołchoz, jednak wielu starych i nowych mieszkańców broniło się przed pracą w nim, za co zresztą byli w różny sposób szykano­ wani przez władze . Przez wiele lat największym ośrodkiem zapewniającym pracę mieszkańcom Bieniakoń było Wilno. Według szacunków miejscowej ludności, od okresu powojennego do lat; 1992-1993 pracowało tam regular­ nie 80% mieszkańców wioski. Znaleźli oni zatrudnienie na kolei, wykonując rozmaite prace od maszynisty, tokarza, tragarza do sprzątaczki wagonów, a także w wileńskich zakładach przemysłowych, m.in. w fabryce urządzeń grzejnych, w handlu i usługach, na lotnisku, gdzie przede wszystkim sprzą­ tali samoloty oraz budynki. Zdaniem jednego z informatorów: „nasi tam czarną pracę wykonują, tylko kilku jest na lepszej pracy, nasi - czarnoroboczy" (mężczyzna, lat 62). Moi informatorzy byli jednak najczęściej zadowoleni ze swoich zajęć. Codziennie też specjalny pociąg dowoził ich, a przy okazji - także wielu podróżnych, do Wilna. W taki sam sposób najczęściej wracali do domu. W ostatnich latach sytuacja jednak zmieniła się dla nich niekorzystnie. W ramach reformy zaczęto bowiem m.in. zwalniać pracowników. Bezrobocie dotknęło kilka rodzin bieniakońskich, których członkowie pracowali dotąd w Wilnie. Mówiono mi również o znajomych i krewnych stale mieszkających na Litwie, którzy także stracili pracę. Część z tych osób przyjechała nawet do Bieniakoń, by szukać tu zatrudnienia, niektórzy zadeklarowali chęć wyjazdu na stałe na Białoruś. Znalezienie 7 8 7 W lipcu 1994 г., bochenek dotowanego chleba kosztował 200-300 rubli białoruskich, w listopadzie tegoż roku - 613 rubli. Poza naciskami ekonomiczno-politycznymi próbowano wywierać presję na ludzi wy­ śmiewając się np. z ich przywiązania do polskości, tradycji itp. Jak wspominała jedna z infor­ mátorek, przedstawiciele nowej władzy szydzący z jej ojca, który odmawiał pracy w kołchozie, mówili: „Co, biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony" (kobieta, lat 66). 8 �84 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pracy staje się jednak poważnym problemem. W Bieniakoniach bowiem, podobnie jak w całym rejonie werenowskim, do którego należy wioska, i w wielu innych regionach Białorusi bezrobocie dotyka coraz więcej osób. Nawet kołchoz boryka się z trudnościami, nie mając zbytu na produkty, które dotąd wysyłano do Rosji. W najtrudniejszej sytuacji, co zgodnie podkreślali wszyscy informatorzy, znajduje się młodzież i średnie pokolenie. Młodzi nie wiążą zresztą najczę­ ściej swojej przyszłości z Bieniakoniami. Pragną się uczyć, zdobyć zawód, znaleźć pracę w mieście. Wyjeżdżają do Mińska, Grodna, Lidy, Homla i Witebska, a nawet do Moskwy. Wybierają najczęściej studia medyczne, ekonomiczne, techniczne. Dlaczego jednak nie studiują w pobliskim Wilnie? Odpowiedzi udzieliła mi jedna z kobiet (lat 65), która powiedziała: „Wilno naszych nie przyjmuje." Trudno powiedzieć, czy tak jest w istocie. Faktem jest natomiast, że wśród osób studiujących na Litwie Polacy stanowią zale­ dwie 2% (Łossowski 1992, s. 70). Mieszkańcy Bieniakoń i innych badanych miejscowości z uwagą śledzą wydarzenia polityczne na Litwie i Białorusi. Niepokój budzi przede wszyst­ kim zaostrzający się coraz wyraźniej konflikt między Litwinami i Polakami. Wielu stwierdza, że po początkowym okresie nadziei, jaki obudziła „pieriestrojka" oraz powstanie samodzielnego państwa litewskiego i białoruskiego, a także np. prowadzona z rozmachem działalność Związku Polaków na Białorusi, sutuacja ludności polskiej na Litwie i Białorusi wyraźnie się po­ gorszyła . Z wypowiedzi badanych osób wynika jednocześnie, że nowym, nieznanym wcześniej zjawiskiem są dla nich konflikty etniczne. Idealizuje się przy tym najczęściej lata dzieciństwa, „polskie czasy", przedstawiając je tak, jakby były okresem utraconego raju. 9 STOSUNKI E T N I C Z N E Dla wielu moich informatorów z Bieniakoń nowym zjawiskiem jest też bezpośrednie sąsiedztwo mieszkających w wiosce przedstawicieli innych na­ rodowości. Ich zdaniem, w Bieniakoniach zawsze żyli Polacy. Dopiero w czasie wojny i po niej przybyli tu przedstawiciele innych narodowości: Rosjanie, Białorusini , Ukraińcy, Ormianie. Większość informatorów, re­ prezentujących ludność pochodzenia polskiego, podawała, że w Bieniako­ niach mieszka ok. 80% Polaków (informację tę potwierdziła także urzęd­ niczka z rady gminnej - „sielsowietu"). W tej grupie informatorów były jednak również osoby, które twierdziły, że w wiosce przeważa ludność 10 9 Por. opinię P. Łossowskiego na ten temat (Łossowski 1992). Są oni zazwyczaj utożsamiani z Rosjanami i określani tym samym terminem. Zjawisko to odnotowano już we wcześniejszych okresach historycznych: patrz пр.: Kubiak 1992, s. 25-26. 1 0 �„I PO CO TA GRANICA? 85 niepolska: „Teraz to tu są wszyscy. I Polacy i Ruskie i Bielorusy. Ruskich teraz więcej jak Polaków. Powychodzili za mąż w Rosji, teraz tu wracają i domy budują. Było 3088 rodzin, teraz jest więcej" (kobieta, lat 65) . Według opinii dwóch Białorusinek natomiast - liczba ludności polskiej w Bieniakoniach stanowi ok. 50% mieszkańców. Jedna informatorka-Białorusinka powiedziała zaś, że Polaków jest tu mniej niż połowa. Wymieniany przez większość informatorów pochodzenia polskiego pro­ cent ludności polskiej w Bieniakoniach, a także - okręgu werenowskim, jest bardzo zbliżony do ofíqalnych wyników spisu ludności. Wynika z nich m.in., że okręg werenowski należy do tych okręgów obwodu grodzień­ skiego, w których liczba ludności polskiej jest szczególnie wysoka. Według spisu z 1959 г., w obwodzie grodzieńskim mieszkało 332,3 tys. Polaków, tj. 46,3%, w okręgu werenowskim zaś - było ich 18654, tj. 86,4% ludności. Białorusini stanowili 7,2%, Rosjanie - 5,0%, inni - 1,4% (dane te przytacza Eberhardt 1992/93, s. 548; por. też informacje o liczbie Polaków na s. 544, 546-547). Spis z 1989 r. wykazał natomiast, że w obwodzie grodzieńskim było 300,8 tys. Polaków, w okręgu werenowskim mieszkało 38671 osób narodowości polskiej, tj. 82,9% ogółu ludności. Białorusini stanowili tu 10,9% mieszkańców, Rosjanie - 3,2%, inni - 3,0 (Eberhardt 1992/93, s. 553-554). Według informacji kilku mieszkańców Bieniakoń, wśród „innych" znajdują się m.in. rodziny ormiańskie. Generalnie, zdaniem Eberhardta, „gdyby spis ludności był przeprowadzony dwa lub trzy lata później, w okresie rozbudzenia się polskiej tożsamości narodowej, wyniki byłyby inne". Prawdopodobnie ok. 600 tys. mieszkańców Białorusi, a nie 418 tys., jak to wykazał spis, deklarowałoby w sposób jednoznaczny narodowość polską (Eberhard 1992/93, s. 554). Dodam tu, że według niektórych szacun­ ków działaczy Związku Polaków na Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas swoich badań, liczba ta wynosi nawet ok. dwóch milionów. Zaledwie kilku informatorów, mówiąc o przedwojennych mieszkańcach Bieniakoń spontanicznie wymieniło Żydów. Inni mówili o Żydach dopiero w odpowiedzi na moje bezpośrednie pytanie. Wszyscy jednak twierdzili, że Żydzi i Polacy żyli ze sobą w zgodzie. Ze współczuciem mówili też o tych, którzy zostali wywiezieni i zamordowani w czasie wojny. Nikt z wywiezio­ nych nie powrócił do Bieniakoń, a synagoga została zamieniona na klub. Świadectwem występujących obecnie antagonizmów - nie przybierają­ cych, na szczęście formy otwartego konfliktu, są wypowiedzi wskazujące na sposób postrzegania przedstawicieli innych narodowości, przypisywanie im określonych cech, układających się w pewien stereotypowy obraz Litwina, Białorusina lub Rosjanina. (Z drugiej strony powstaje podobna 11 1 1 Według danych udostępnionych mi w bieniakońskim „sielsowietie", na początku 1993 r. w samych Bieniakoniach mieszkało 1578 osób (liczba gospodarstw - 545), w całej gminie było 4113 osób (liczba gospodarstw - 1442). W urzędzie nie dysponowano jednak danymi z ostat­ niego spisu ludności, w którym znajdują się m.in dane na temat narodowości mieszkańców. �86 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ stereotypowa sylwetka Polaka). Do podstawowych cech przypisywanych Litwinom należy przede wszystkim zły stosunek do Polaków; stało się to widoczne zwłaszcza w ostatnich latach. Mówiono o odmawianiu Polakom mieszkającym na Litwie od dziesiątków lat prawa do stałego pobytu w tym państwie. Zarzucano też Litwinom, iż pousuwali polskie napisy, zastępując je litewskimi, że zabraniają Polakom wstępu do Katedry wileńskiej , nadto - o czym już była mowa, zwalniają ich z pracy i wprowadzają rygorystyczne przepisy dotyczące wywozu i wwozu określonych towarów. (Według opinii jednej z Białorusinek mieszkającej w Bieniakoniach natomiast, Litwini zwal­ niają z pracy przede wszystkim Białorusinów). Podkreślano również, że Litwini często nie chcą rozmawiać z Polakami udając, że nie rozumieją polskiego, a przecież na terenach, gdzie ludność polska sąsiaduje z litewską wielu Litwinów zna ten język dość dobrze. Dodatnią cechą w obrazie Litwinów jest natomiast wysoki poziom ich kultury, dobra organizacja pracy, oszczędność, czystość oraz to, że nie ulegli rusyfikacji w takim stop­ niu jak np. Białorusini. Zdaniem niektórych moich informatorów, mówiąc o dych stosunkach litewsko-polskich nie należy generalizować. Wiele osób bowiem nadal zachowuje się wobec Polaków pozytywnie, mimo zmian ofic­ jalnej polityki. Zanotowane przeze mnie wypowiedzi nie odbiegają zasadniczo od tych, jakie zarejestrowali inni badacze (np. Kuśmierz 1991; Szayna 1993), w wie­ lu przypadkach są nawet łagodniejsze, bardziej wyważone, mimo napiętej sytuacji etnicznej na Litwie. T. Szayna np. przytacza wyniki badań i cytaty z rozmów, które bardzo wyraźnie wskazują na negatywny stosunek Litwi­ nów do ludności polskiej. Pisze on, że Polacy traktowani są tu wręcz jak okupanci, element niechciany, wrogi, destrukcyjny, pośrednie narzędzie sowietyzaqi i kontroli Litwy. Oficjalna propaganda głosi, że na Litwie nie ma Polaków, są tylko Litwini spolonizowani w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomina się m.in., że chrzest został pierwotnie przyjęty od Krzyżaków, nie od Polaków, o czym wiele osób nie wie. Działacze litewscy mówią nawet o kompleksie antypolskim Litwinów, który zarazem jednoczy ich niezależnie od innych przekonań. Panuje też przekonanie, że ci, którzy nie uczą się litewskiego są polskimi szowini­ stami. Niektórzy informatorzy Szayny przyznawali, że trudno im zmienić nastawienie do Polaków nawet jeśli w bliskich kontaktach okazują się oni mili, kulturalni i inteligentni. Szayna podkreśla, że ze szczególną ostrością występują napięcia w rejonach wiejskich. W miastach są one nieco słabsze (Szayna 1993, s. 9-19). Zdaniem Szayny, stosunki etniczne na Litwie różnią się od stosunków na Białorusi. Tu bowiem kontakty między Polakami i Białorusinami ocenia się na ogół jako dobre, normalne, choć zdarzają się pojedyncze sytuacje kon­ fliktowe, budzące irytację. „Wyczuwalne są - jak pisze Szayna - podskórne 12 1 2 O niszczeniu symboli polskości na Litwie pisze też np. Szayna (1993, s. 12-13). �Д PO СО ТА GRANICA? 87 napięcia, a antypolski jad sączony przez prasę rzutuje na relacje inter­ personalne" (Szayna 1993, s. 44). Zdaniem moich informatorów natomiast, na znanych im terenach nie ma przejawów otwartego konfliktu polsko-białoruskiego. Najczęściej podkreślano, że wszyscy żyją ze sobą w zgodzie. Także w samych Bieniakoniach „ludzie się nie kłócą, dużo pracują, nie mają czasu na kłótnie" (kobieta, lat 65). „Z Polakami na Białorusi mają lepiej. Tu są wszyscy równi. Tam na Litwie Polaków nie lubią" (mężczyzna, lat 69). Warto jednak oddać również głos przedstawicielom innych narodowości, by poznać ich opinię o sytuacji etnicznej i sposób postrzegania Polaków. Jedna z mieszkających w Bieniakoniach Białorusinek powiedziała np. [w tłum.]: „Jak nastała swoboda religijna - Polacy shardzieli, podnieśli głowy i zaczęli mówić, że Rosjanie [Ruscy] nie są u siebie, że my jesteśmy tu obcymi ludźmi, że przyjechaliśmy na ich ziemie, polskie". Dodała też, że Polacy nie uznają małżeństw mieszanych i otwarcie występują przeciw już istniejącym związkom tego typu. „Rodzice nie pozwalają np. córkom wy­ chodzić za mąż za Białorusina lub Rosjanina, chcą żeby Polacy żenili się z Polkami i brali śluby kościelne [...]". Kiedy wtrąciłam, że są przecież również Bialorusini-katolicy kobieta zawołała [w tłum.]: „Nigdy o takich nie słyszałam! Białorusin zawsze jest prawosławny. Może kiedyś jak był przymu­ szony, to się deklarował jako katolik, ale tak to Białorusin jest prawosław­ ny, a Polak to katolik. [...] W ogóle, po co te podziały: katolik, prawo­ sławny? Bóg jest jeden i powinien być jeden kościół i jedna religia." (kobie­ ta, lat 46). Po dłuższej rozmowie kobieta złagodziła nieco pierwotną opinię i powiedziała, że nie wszyscy Polacy są niechętni Rosjanom. Jej zdaniem, zależy to od kultury człowieka i wykształcenia, jak wszędzie. Przytoczonej tu opinii informatorki, wedle której Białorusin = prawo­ sławny, nie potwierdzają np. księgi parafialne, prowadzone w bieniakońskim kościele od 1990 r. Wynika z nich m.in., że wśród osób, które zawarły ślub kościelny - obok Polaków wyznania rzymskokatolickiego, stanowiących zdecydowaną większość, było również kilka osób narodowości niepolskiej, reprezentujących to wyznanie. W 1990 r. np. na 74 osoby, które wzięły ślub w kościele przy 7 widniała informacja „ochrzczony w cerkwii" (z podaniem miejsca chrztu). Jedna z tych osób była narodowości białoruskiej, dwie - rosyjskiej, przy pozostałych brak było informacji o narodowości. W 1991 r. na 70 małżonków 9 osób nie było Polakami - 5 osób to Biało­ rusini, 2 - Ukraińcy, przy 2 brakowało informacji o narodowości; 6 z tych osób reprezentowało wyznanie rzymskokatolickie, 3 - prawosławne. W 1992 r. na 35 ślubów (zawartych do 4 X I tego roku) przy 2 osobach widniała informacja: „prawosławny, przyjął wiarę katolicką". Mówiąc o stosunkach polsko-litewskich lub polsko-białoruskich nie­ którzy informatorzy wskazywali dla porównania na charakter relacji między Litwinami i Białorusinami, a Rosjanami. Zdaniem wielu z nich, Rosjanie są traktowani przez Litwinów gorzej niż Polacy, z większą niechęcią. „Litwini gorzej się odnoszą do Rosjan. Jak ktoś mówi po rosyjsku, to są gorsi niż �88 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dla Polaków, lepiej mówić po polsku" (kobieta, lat 50). Czy można jednak mówić o konflikcie? Z badań Szayny wynika, że nie istnieje konflikt rosyjsko-litewski, ani rosyjsko-białoruski. Niektórzy Litwini twierdzą tylko, że Rosjanie zachowują się mniej kulturalnie (Szayna 1993, s. 34-44). Także niektórzy spośród moich informatorów podkreślali, że Rosjanie są mniej kulturalni, pracowici i gospodarni niż np. Litwini i Polacy. Nie umieją też oszczędzać. Cechy te znalazły wyraz w powiedzeniu: „Iwan zarobił, Iwan prorobił" (mężczyzna, lat 68). Z badań Szayny wynika natomiast, że nie­ którzy Białorusini uważają, iż „byłoby lepiej gdyby Rosjanie opuścili Biało­ ruś, ponieważ kultura białoruska ma silniejsze związki z kulturą polską" (Szayna 1993, s. 40). Niektórzy spośród moich informatorów twierdzili, że nie ma wyraźniej­ szych różnic między Polakami i Rosjanami: „Rosjanie są jak i my. Nie wyróżnia się ich, kto jest Rosjanin, kto Polak. Początkowo jak oni tu zaszli, to się źle odnosili, ale teraz się nie wyróżniają, to nie gra roli, kto Polak, a kto Rosjanin. Rosjanie są teraz, jak i my [...] tylko, że po rosyjsku mówią. Rosjanie mówią też i po białorusku, nawet i po polsku mówią. [...] Są kulturalne rodziny, np. lekarze, grzeczni, inteligentni" (mężczyzna, lat 69). Dla większości jednak podstawową różnicę między Polakami i Rosjanami (a także Białorusinami i Ukraińcami) stanowi wyznanie: „Oni [Rosjanie] się nie uważają za katolików. Jak są nasze święta to pracują, ale się więcej przytrzymują niż Polacy, starsi przychodzą do kościoła, się modlą, stara Rosjanka-Ukrainka przychodzi do spowiedzi do księdza" (kobieta, lat 67). Proboszcz bieniakoński próbuje walczyć ze stereotypem Rosjanin = prawo­ sławny tłumacząc, że kościół katolicki jest kościołem ponadnarodowym, dla Polaków - zwłaszcza starszego pokolenia - pozostaje on jednak najczęściej kościołem polskim. 13 I N T E G R A C Y J N A F U N K C J A W I A R Y I K W E S T I A JĘZYKA Wiele wypowiedzi wskazywało na integrującą rolę kościoła w Bienia­ koniach, do którego przychodzą nie tylko Polacy, lecz także Białorusini, Rosjanie i Ukraińcy. Zdaniem niektórych informatorów, modlą się oni „po swojemu", a więc inaczej niż Polacy. Żegnają się też jak prawosławni. Wszystko jednak rozumieją. Księża zaś znają rosyjski i białoruski, mogą więc spowiadać osoby nie mówiące po polsku, udzielać im sakramentów. Nikt z informatorów-Polaków nie wspominał natomiast o obecności w Bie­ niakoniach prawosławnych-praktykujących, choć - jak twierdziła informatorka-Białorusinka - niektórzy prawosławni jeżdżą na nabożeństwa do Lidy. Według niej, wszystkie osoby reprezentujące to wyznanie czekają na otwarcie cerkwii w Werenowie. Tzn. powstrzymują się od działań, które mogłyby urazić uczucia katolików. �„I PO CO TA GRANICA?" 89 Choć dostrzegano, że do kościoła przychodzą osoby różnych naro­ dowości, jak też i to, że wielu Rosjan przyjęło katolicyzm, ochrzciło się i wzięło ślub kościelny, co potwierdzają wpisy w księgach parafialnych, to jednak najczęściej okazuje się, że stereotyp Polak = katolik jest silnie zakorzeniony w świadomości mieszkańców. Wskazują na to bezpośrednie rozmowy. Znamienna jest także wypowiedź jednej z kobiet, która po­ wiedziała: „Tutaj nie liczy się nikt Białorusinem, każdy jest Polakiem. Tutaj jest takie pojęcie między ludźmi prostymi, że jak katolik to Polak" (kobieta, lat 65). Stwierdzenie to nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistości, jednakże jest istotne dla badania sposobu jej postrzegania i funk­ cjonowania wspomnianych stereotypów . Moi informatorzy uważali też najczęściej wyznanie za podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Warto tu dodać, że - zdaniem niektórych badaczy, dla określenia świadomości narodowej kryterium wyznaniowe jest o wiele bardziej wiarogodne niż językowe . Tym większe znaczenie dla obecnych i przyszłych pokoleń Polaków ma - jak sądzę - swoboda wyznania i nieograniczony dostęp do praktyk religijnych. Istotne jest zarazem kształtowanie i upowszechnianie postaw tolerancji wobec innych wyznań i narodowości. Ostatnio sporną kwestią staje się język nabożeństw w kościołach na Litwie i Białorusi. Polacy najczęściej chcieliby zachować język polski. Jak powiedział jeden z informatorów Szayny: „Nie chcemy mszy po białorusku. Kościół jest bastionem polskości i nawet w czasach carskich nie było problemu z używaniem języka polskiego w kościele" (Szayna 1993, s. 40; por. też: Eberhardt 1992/93, s. 554). Wielu spośród moich informatorów - zwłaszcza należących do starszego pokolenia - również twierdziło, że do kościoła nie powinno się wprowadzać białoruskiego: „Są takie plany. To dla młodzieży, żeby zrozumiała, ale niech się uczy! Są polskie szkoły, mogą się uczyć!" (kobieta, lat 62). Inna informátorka powiedziała: „A komu to potrzebne? Rosjanie i Białorusini chodzą do kościoła, po 14 15 1 4 Należy dodać, że mimo utożsamiania Kościoła rzymskokatolickiego z Kościołem pol­ skim są na Białorusi Białorusini-katolicy, a także nieliczne przypadki Polaków wyznania prawosławnego. Osoby te - jak pisze Eberhard, pochodziły przede wszystkim z małżeństw mieszanych prawosławno-katolickich. „Zgodnie z antypolskim ustawodawstwem rosyjskim dzieci z takich małżeństw nie mogły być wyznania katolickiego" (Eberhardt 1992/93, s. 531). Por. też informacje o działalności Białoruskiej Katolickiej Hromady, istniejącej od 13 I V 1991 г., skupiającej świadomych Białorusinów wyznania katolickiego, podane przez Sadowskiego, 1994, s. 234. Na temat stereotypu Polak = katolik, Białorusin = prawosławny patrz też пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kaczan (1927); Waldenberg (1992, s. 119) i in. R. Dzwonkowski zwraca natomiast uwagę, że badacze zachodni zajmujący się historią Kościoła w Z S R R nierzadko nie dostrzegają obecności Polaków na tych terenach po I I wojnie światowej. Nie­ którzy, пр. E . Milcent, twierdzą nawet, że „prawie wszyscy Polacy zostali odesłani do Polski" (Dzwonkowski 1992, s. 114). Na temat języka i wyznania jako wyznaczników świadomości narodowej mieszkańców Białorusi szerzej pisze m.in. Eberhardt (1992/93, s. 527-556). 1 5 �90 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ polsku się modlą, rozumieją, różaniec odmawiają, młodzież niech się uczy" (kobieta, lat 66). Tylko nieliczni uważali, że msze można odprawiać w kilku językach, zwłaszcza tam, gdzie mieszkają większe grupy przed­ stawicieli różnych narodowości. Na terenach zamieszkałych w większości przez ludność polską - nabożeństwa powinny być jednak odprawiane w języku polskim, tym bardziej, że jest on zrozumiały dla innych, miesz­ kających od dawna wśród Polaków narodowości. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Są takie plany, że biskup chce wprowadzić białoruski do kościoła, ale to może na wschodniej Białorusi... Tutaj to by było nie­ możliwe" (kobieta, lat 65). Inny informator stwierdził: „Język nie powinien być białoruski w kościele, bo my Polaki, więc trzeba po polsku. I on musi być w kościele" (mężczyzna, lat 68). Wskazywano też często na przykład księdza z pobliskich Konwaliszek, który próbował wprowadzić zwyczaj streszczania kazań wygłaszanych podczas mszy i przekazywać ich treści - przede wszystkim nie znającej polskiego młodzieży - po rosyjsku. Spotkał się on z negatywnymi reakcjami ludności i musiał zaniechać tego typu działań. Niektóre osoby doszły nawet do wniosku, że ksiądz nie jest pewnie Polakiem, a Białorusinem. Na konflikty wokół kwestii języka nabożeństw zwraca uwagę Eberhardt. Pisze on m.in., że choć „wśród katolików narodowości polskiej mieszkają­ cych na Białorusi panuje powszechne przekonanie, że w Kościele rzymsko­ katolickim powinien dominować język polski, nawet jeśli nie wszyscy wierni go znają", to „władze białoruskie ciągle widzą w Polakach «skatolicyzowanych» Białorusinów i dążą do całkowitej białorutenizacji Kościoła rzymskokatolickiego. Ostatnio wysuwany jest [też] projekt usunięcia z Biało­ rusi pracujących tam księży polskich" (Eberhardt 1992/93, s. 554). Trzeba poza tym zaznaczyć, że dla Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi zachowanie języka polskiego w kościele ma ogromne znaczenie także z innych względów. Nie chodzi tu wyłącznie o przekaz treści reli­ gijnych - te bowiem, wobec słabej znajomości języka polskiego, zwłaszcza wśród młodego pokolenia Polaków na Białorusi - nie przez wszystkich mogą być odbierane - lecz o identyfikację z kościołem, który określany jest jako „polski" oraz o zachowanie poczucia tożsamości, więzi z pol­ skim etnosem i kulturą, w czym kościół odgrywa zasadniczą rolę mimo swego ponadnarodowego charakteru. Bardzo często moi informatorzy podkreślali właśnie tego typu zależności mówiąc: „Jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła". Jeden z mieszkańców Bieniakoń stwierdził natomiast: „Ludzie przyznają się do kultury polskiej. Niektórzy liczą, że kultura polska jest wyższa niż kultura białoruska [...] Nie ma taki człowiek jakiejś samoświadomości swojej, ale jeśli u niego jest tam zapisane, że on jest Polak, to on będzie dążył do tamtej kultury polskiej, przede wszystkim przez kościół. Jaka to może być inna kultura tu, na naszych terenach? Tylko przez kościół [...] Jeżeli liczy, że on Polak, to znaczy, że kultura polska. Jeśli z kościoła zabiorą język, to znaczy część kultury, to co pozostaje się? �Д PO СО ТА GRANICA?" 91 Pozostaje się tylko pozostać się Białorusinem. Dlatego, że nie czyta w języku polskim [...]" (mężczyzna, lat 43). Przez wiele lat dla znacznej części Polaków na Białorusi kościół był jedynym miejscem, gdzie można było usłyszeć polską mowę. Najstarsi mieszkańcy Bieniakoń np. podkreślają, że nawet pracujący tu w okresie międzywojennym ksiądz Stragas - Litwin mówił po polsku i odprawiał msze w tym języku. Dziś jeszcze, obok swej zasadniczej funkcji, kościół pełni rolę nauczyciela języka polskiego, przyczyniając się do jego ożywia­ nia. Podstawową instytucją powołaną do nauczania języka powinna jednak być przede wszystkim szkoła. W tym przypadku sytuacja ludności polskiej na Litwie zawsze była znacznie lepsza niż na Białorusi. Przez cały okres powojenny dzieci miały bowiem możliwość nauki polskiego, aczkolwiek i w tym przypadku nie obeszło się bez konfliktów, a liczba szkół z językiem polskim stopniowo malała . Na Białorusi natomiast w okresie władzy radzieckiej zamknięto szkoły polskie, wprowadzając nauczanie w języku rosyjskim (por.: Łossowski 1992, s. 7(3-71). Do rzadkości należały pla­ cówki, gdzie nauczano dzieci po białorusku. Rosyjski pełnił też funkcję języka państwowego. Dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięć­ dziesiątych, z inicjatywy działaczy Związku Polaków na Białorusi, roz­ poczęto proces reaktywowania polskiego szkolnictwa w miejscowościach zamieszkałych przez ludność Polską. Otwarto klasy z wykładowym języ­ kiem polskim, stworzono też dzieciom i młodzieży możliwość nauki w ra­ mach tzw. zajęć fakultatywnych . W Bieniakoniach rozpoczęto nauczanie polskiego w szkole w 1991 r. Z możliwości poznania tego języka sko­ rzystało wówczas ok. 100 z 300 uczniów. Stopniowo jednak liczba uczących się polskiego zmniejszyła się. Niektóre dzieci zrezygnowały z powodu kłopotów z nauką, inne uległy pośrednio naciskom władz oświatowych na rodziców, których przekonywano, że nauczanie dzieci polskiego jest działaniem bez przyszłości. Tylko bowiem dobre opanowanie języka państwowego może zapewnić młodym ludziom naukę zawodu, zdobycie wykształcenia, a co za tym idzie - zajęcie wyższego miejsca w hierarchii społecznej. 16 17 1 6 Na pewne uprzywilejowanie szkolnictwa polskiego na Litwie w stosunku do innych obszarów Z S R R , zwraca m.in. uwagę Łossowski. Podaje on jednak również, że stan szkolni­ ctwa w języku polskim, osiągnięty na Litwie w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, jest systematycznie ograniczany. W końcu lat osiemdziesiątych działały na Litwie tylko 92 szkoły z polskim językiem wykładowym, w porównaniu z 263 szkołami tego typu czynnymi w latach 1953-1954. Oprócz tego istniały jeszcze 83 szkoły z klasami, w których prowadzono zajęcia w języku polskim (Łossowski 1992, s. 70-71; na ten temat patrz też пр.: Koprukowniak 1992). Dokładniejsze dane na temat organizacji szkolnictwa polskiego na Białorusi w latach 1990-1993 można znaleźć m.in. w „Głosie znad Niemna", 19-25 kwietnia 1993 г., s. 2. Inte­ resujące materiały statystyczne przytacza również G . Hlebowicz w opracowaniu pt. „Szkol­ nictwo polskie na Białorusi", mpis. opr. na zamówienie Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" (w posiadaniu autorki). 1 7 �92 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wydaje mi się jednak, że dla Polaków na Białorusi i Litwie, a także w innych państwach powstałych w wyniku rozpadu b. ZSRR, nauka języka polskiego jest dziś po prostu koniecznością. Nie tylko dlatego, że język zaliczany jest często do podstawowych wyznaczników samoidentyfikacji narodowej, aczkolwiek nie jest to jedyne i niezawodne kryterium (por.: Eberhard 1992/93; Kabzińska-Stawarz 1992/93 i in.). Nie popełnię chyba pomyłki mówiąc, że jeśli nie zostaną stworzone dalsze- lub chociażby utrzy­ mane istniejące już instytucjonalne możliwości nauki języka polskiego - za jakiś czas kolejne pokolenia Polaków mieszkających w sąsiednich państwach, w których rolę języka państwowego pełnią dziś najczęściej inne języki niż obowiązujący do niedawna rosyjski, nie będą się mogły ze sobą porozumieć, oddalając się coraz bardziej nie tylko od siebie, lecz i od wspólnych, rodzinnych korzeni. Niemożliwy stanie się też kontakt za pośrednictwem języka polskiego z Polakami, którzy mieszkają na stałe w Polsce, jak również z rozsianą po całym świecie Polonią. Konieczny jest przede wszystkim rozwój szkolnictwa polskiego na Biało­ rusi. Jak bowiem podaje Szayna, tylko 13,3% mieszkających tu Polaków uważa język polski za język ojczysty, 63,9% - białoruski, 22,6% - rosyjski. Na Litwie sytuacja jest inna. Aż 85% Polaków uważa bowiem język polski za rodzimy, 9, 2% wymieniło rosyjski, 5% zaś - litewski (Szayna 1993, s. 8, 33). Jak każda mniejszość narodowa, tak i Polacy mieszkający na Litwie i Białorusi muszą oczywiście nauczyć się języka państwowego. Trzeba jed­ nak powiedzieć, że większe trudności sprawia dobre opanowanie litew­ skiego. Białoruski bowiem należy do tej samej rodziny języków słowiańskich i - jak wykazują przytoczone tu dane - znany jest większości Polaków na Białorusi. Nie jest to jednak najczęściej język literacki, lecz tzw. „mowa prosta", gwarowa odmiana białoruskiego. Niektórzy mieszkańcy Bieniakoń mówili o niej także: „nasza mowa", „tutejsza". Moi informatorzy podkreślali, że stopień znajomości języka polskiego na Litwie i Białorusi jest różny. Dodawali też, iż przez cały okres powojenny Polacy na Litwie mieli dostęp do szkół z językiem polskim, podczas gdy na Białorusi przekaz tego języka następował wyłącznie w niektórych rodzinach i poprzez nieliczne, czynne kościoły. Jak powiedziała jedna z informátorek: „W Solecznikach mówią więcej po polsku, tu - «po prostu». To to samo, co białoruski, ale trochę zmieniony" (kobieta, lat 63). Dostrzegano też pewne różnice w brzmieniu, melodii samego języka: „Na Litwie Polacy inaczej mówią, śpiewnym językiem, więcej ostrym tutaj" (kobieta, lat 65) . Wska­ zywano także na pewne różnice lokalne, np. na lepszą znajomość języka polskiego wśród ludności mieszkającej w dawnym zaścianku szlacheckim Brażelce, leżącym w pobliżu Bieniakoń. 18 1 8 O języku Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi patrz пр.: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1992, s. 149-152; Kurzowa 1992, s. 127-132; Zielińska 1993, s. 19-28 i in. �Д PO СО ТА GRANICA?" 93 SWOBODA R E L I G I J N A - C E C H A N O W Y C H CZASÓW Znamienne, że wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam, mówiły o obec­ nych kłopotach z zaopatrzeniem, zatrważającej drożyźnie, bezrobociu, braku perspektyw dla młodzieży i innych negatywnych zjawiskach obecnego okresu, zarazem jednak stwierdzały, że dawniej żyło się wprawdzie lepiej pod wględem ekonomicznym, ludzie nie mieli jednak swobód religijnych, poniszczono kościoły, prześladowano księży i wiernych. Moi informatorzy często też porównywali sytuację Kościoła na Litwie i Białorusi. Ich zdaniem, była ona znacznie korzystniejsza dla mieszkańców Litwy. Nie ograniczano tam dostępu do kościoła, odprawiano msze w języku polskim, czynne było ponadto seminarium duchowne w Kownie. „Na Litwie nie było tak strasznie, jak tutaj. Rosjanie wprawdzie rządzili, ale ludzie swoje mieli" (kobieta, lat 66). „Na Litwie było inaczej. Do pionierów i do Komsomolu - musiał, ale nie prześladowali ich, że chodzili do kościoła" (kobieta, lat 40). Trzeba jednak wyjaśnić, że choć istotnie w porównaniu z Białorusią sytuacja ludzi wierzących na Litwie była mniej tragiczna, nie oznacza to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną niezależnością. Swoboda działania była pozorna. Istnieją też dowody na prześladowanie Kościoła, niszczenie jego struktury, walkę z religią. Wystarczy chociażby przypomnieć fakt zlikwidowania seminarium duchownego w Wilnie w mar­ cu 1945 г., deportacje ok. 1/3 litewskiego kleru na Daleką Północ w latach 1945-1951 i wysiedlenie ogromnej większości duchowieństwa narodowości polskiej z Wilna w 1948, akty zastraszania wiernych i osób duchownych, karania ich więzieniem, a także przypadki mordowania szczególnie nie­ wygodnych osób, odgórną likwidację zakonów męskich i żeńskich w 1947 г., inflitragę środowiska księży, zamykanie kaplic oraz niektórych kościołów w miastach i doprowadzanie ich do ruiny. (Na początku lat sześćdziesiątych wysadzono np. w powietrze wileńskie Trzy Krzyże). Zdaniem A. Hlebo­ wicza, z którego pracy zaczerpnęłam wspomniane tu przykłady, „kościół katolicki na Litwie w okresie powojennym przeszedł prawdziwą Drogę Krzyżową. Z pewnością na Litwie trudniej byłoby całkowicie, jeżeli to w ogóle możliwe, zniszczyć katolicyzm niż na Białorusi czy Ukrainie, nie wspominając o Rosji bądź Syberii. Z drugiej jednak strony ze względu na posiadaną moc i siłę Kościół ten podlegał bardzo intensywnym repre­ sjom, objawiających się w wielotysięcznych aresztowaniach, konfiskatach majątków kościelnych, desakralizacji świątyń [...]" (Hlebowicz 1993, s. 9-46; cyt. ze s. 38) . Informacje o prześladowaniach i aktach zabójstwa księży objęte były jednakże głęboką tajemnicą i nie docierały do ludności tak na Litwie, jak w sąsiednich krajach czy republikach. Stąd też - być może - wrażenie większej swobody, zwłaszcza jeśli za jej wskaźnik przyjmie się jedynie możliwość udziału w nabożeństwach w Ostrej Bramie czy kościele 19 Autor pisze także o historii kościoła na Białorusi i w kilku innych republikach b. Z S R R . �94 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ solecznickim i porówna ten nieskrępowany - jak by się mogło wydawać - dostęp do kościołów z losem świątyni w samych Bieniakoniach (i wielu innych okolicznych miejscowościach). O D B U D O W A KOŚCIOŁA Początki kościoła bieniakońskiego sięgają 1634 r. Tu brali ślub: Andrzej Kalinowski i Zofia Puttkamerówna, córka Wawrzyńca i Maryli z Wereszczaków, matka bł. Rafała Kalinowskiego. W 1900 r. stary budynek kościel­ ny rozebrano i zbudowano nowy kościół dekanalny. Proboszczem był wów­ czas ks. Tadeusz Zahorski. W okresie międzywojennym w Bieniakoniach pracował ks. dziekan Dominik Gajlusz. Wikarym był ks. Apolinary Zubelewicz. W połowie 1947 r. ks. Zubelewicz został powołany na stanowisko proboszcza w Konwaliszkach, gdzie nie było kapłana. Ksiądz Gajlusz nato­ miast 8 czerwca 1951 r. został bezpodstawnie aresztowany, osądzony i ska­ zany na 25 lat łagrów. (Jak mówią w Bieniakoniach, wydały go dwie miejscowe kobiety, które pojechały do władz w Grodnie z fałszywym oskar­ żeniem, jakoby ksiądz występował przeciwko władzy radzieckiej i przecho­ wywał broń). Zmarł w 1953 r. w Irkucku i tam został pochowany. W Bienia­ koniach jest jego symboliczna mogiła. W 1955 r. władze wyraziły zgodę na dojazdy ks. Zubelewicza (raz w miesiącu) do Bieniakoń i odprawianie mszy św. Sytuacja ta trwała do 1961 г., kiedy to zezwolenie cofnięto. Kościół obłożono wysokimi podatkami, których mieszkańcy nie byli w stanie spłacić mimo wielkiej ofiarności. (Niektórzy mówią, że pieniądze zebrano, jeden z członków komitetu kościelnego przepił je jednak w restauracji w Grodnie). Wobec tego władze przejęły kościół na własność, zabierając klucze od niego komitetowi kościelnemu. Na początku lat siedemdziesiątych w plebanii i drugim budynku przykościelnym urządzono szpital psychiatryczny, kościół zaś zamieniono na skład opału: węgla, koksu i torfu . Taka sytuacja miała miejsce do 1988 r. Mieszkańcy Bieniakoń znają historię kościoła i opowiadają ją chętnie. Wspominają też z wielkim szacunkiem i uznaniem obu księży, którzy byli z nimi w najtragiczniejszym okresie stalinowskich prześladowań, tj. „w same trudniejsze czasy". Obaj mają tu wręcz opinię świętych. W okresie „pieriestrojki" w Bieniakoniach, podobnie jak w wielu innych miejscowościach znajdujących się na terenach b. ZSRR, rozpoczęto walkę 0 odzyskanie zamkniętej w czasach stalinowskich świątyni. Mieszkańcy wio­ ski spontanicznie, z nieukrywaną dumą i radością mówili mi o niełatwych 1 żmudnych zabiegach, w wyniku których - w X I I 1888 r. - władze zdecydo­ wały się wreszcie na oddanie kościoła. Od tego tematu zaczynało się wiele 20 2 0 Podstawowe dane ukazujące historię kościoła widnieją m.in. na tablicy umieszczonej w przedsionku świątyni; patrz też: Lisiak 1993, s. 14. �J. PO CO ТА GRANICA? 95 Rye. 1. Odnowiony kościół w Bieniakoniach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 rozmów. Wspominano też o straszliwej dewastacji obiektu, zniszczonego nie tylko w wyniku użytkowania budynku niezgodnie z przeznaczeniem, lecz także w efekcie kradzieży i rozmyślnych aktów wandalizmu. Z dawnego wyposażenia świątyni ocalały jedynie trzy relikwie, przechowane przez kogoś w Wilnie, a także krzyż, schowany w domu p. Edwarda Klusewicza i monstrancja, którą dwie miejscowe kobiety zdołały wynieść z kościoła i - owinąwszy w płócienne ręczniki - przekazały p. Ignacemu Wojsznisowi. Przechował on ponadto 9 ornatów. Kiedy w grudniu 1988 r. kościół został otwarty - mężczyzna ten przyniósł przechowywaną przez lata monstrancję. Odzyskano też część schodów wiodących niegdyś do ołtarza. Jeden z miesz­ kańców zwrócił też oryginalną pieczątkę kościelną z napisem: „Decani Bieniaconensis + sigillum + ". Nie udało się jednak odzyskać większości rozkradzionych lub przekazanych do innych kościołów paramentów litur­ gicznych i elementów wyposażenia wnętrza. Budowa kościoła połączyła mieszkańców Bieniakoń i 29 innych na­ leżących do parafii wiosek. Przyjeżdżano kolejno, według ustalonego planu, nie żałując czasu, pieniędzy ani wysiłku. Na placu budowy codziennie przebywało ok. 100 osób. Pracowano bez względu na pogodę. W ciągu dwóch dni oczyszczono wnętrze świątyni, umyto ściany i - jak wspominają wszyscy informatorzy - wywieziono kilka przyczep ptasiego nawozu. W ciągu dwóch i pół miesiąca uporano się ze zniszczeniami, brudem. Odmalowano ściany, położono nowy dach, oszklono okna. Przywrócono zdewastowanemu kościołowi wygląd godny świątyni. Moi informatorzy �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podkreślali, że w odbudowie brali udział nawet ci, którzy wcześniej przy­ czynili się do grabieży kościoła i jego zniszczenia, a także ci, którzy obecnie nie chodzą na msze. Pomagali także Rosjanie i modlili się razem ze wszystkimi o odzyskanie kościoła. Na prośbę mieszkańców Bieniakoń zakonnice z wileńskiego klasztoru wykonały ornaty i szarfy. Z Wilna sprowadzono też kilka obrazów. Obecny ksiądz przywiózł z Polski żłóbek i obrazy przedstawiające kolejne stacje drogi krzyżowej. Zakupiono je ze składek mieszkańców. Część wyposażenia kościoła ufundowały osoby prywatne z Bieniakoń, a także wywodzące się stąd rodziny mieszkające w Polsce. Tak więc współdziałanie przy odbudowie bieniakońskiego kościoła miało nie tylko wąski charakter lokalny, lecz wybiegło znacznie poza granice wioski i samej parafii . W opinii miejscowej ludności, otwarcie kościoła parafialnego w Bieniakoniach podniosło rangę miejscowości. Dla ludności polskiej proces odzys­ kiwania kościołów ma także znaczenie symboliczne. Jak bowiem wiadomo, kościół katolicki jest dla Polaków podstawowym symbolem polskości, a za­ razem - jej bastionem. W okresie, w którym kościół bieniakoński był nieczynny i kiedy usilnie walczono z różnymi przejawami wiary w Boga, część ludności nie zarzuciła praktyk religijnych. Niektórzy dorośli mieszkańcy Bieniakoń jeździli na msze do pobliskich Konwaliszek lub Solecznik, w większe święta zaś (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało) - do Ostrej Bramy w Wilnie; niektórzy jechali do Lidy. Czasem brano ze sobą dzieci, było to jednak wielkie ryzyko. Specjalna ustawa zabraniała bowiem katechizowania dzieci i młodzieży do lat 18 oraz chodzenia do kościoła . Obecność dziecka w kościele mogła spowodować cofnięcie zgody księdzu na wykonywanie posług kapłańskich. Niemal wszyscy moi informatorzy wspominali, że w czasie nabożeństw nauczyciele stali na drogach wiodących do kościoła i pilnowali, by żaden uczeń nie wszedł do świątyni. Tych, którzy nie przestrzegali zakazu - wyprowadzali za ucho, ośmieszali w szkole, dokuczali im w różny sposób. Bez względu na ewentualne represje wożono natomiast małe dzieci do kościołów na Litwie lub do Konwaliszek, by je ochrzcić. W świątyniach tych zawierano także liczne małżeństwa i odprawiano msze za zmarłych. Chowa­ no ich natomiast na bieniakońskim cmentarzu, bez obecności księdza, Od p. Klusewicza wypożyczano jedynie komżę i krzyż ocalały z przedwojennego kościoła. Starsze osoby czytały okolicznościowe modlitwy, grób kropiono wodą święconą. Zapraszano też członków orkiestry dętej z Domu Kultury 21 22 2 1 O losach bieniakońskiego kościoła piszę szerzej w artykule pt. Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, złożonym do druku w Redakcji „Literatury Ludowej". Rozporządzenie zabraniające nauczania religii dzieci i młodzieży do lat 18 zostało wydane w 1919 r. i - jak pisze R. Dzwonkowski - była „konsekwentnie aplikowane przez 70 lat i jeszcze na początku panowania Gorbaczowa usiłowano je stosować." Od 1921 r. natomiast obowiązywało cenzurowanie kazań (Za wschodnią granicą... 1993, s. 57). 2 2 �97 Д PO СО ТА GRANICA? w Werenowie, którzy grali na cmentarzu marsza żałobnego. Dopiero w 1989 r. urządzono w Bieniakoniach pierwszy od wielu lat w pełni katolicki pochówek z udziałem księdza, który na miejscu odprawił mszę za duszę zmarłego i poprowadził kondukt pogrzebowy z kościoła na cmentarz. Pierw­ szy raz od lat zabrzmiał też głos dzwonów. W czasach poprzedzających „pieriestrojkę" zabraniano bicia w dzwony. Nie zmusiło to jednak Kościoła do milczenia. Dzięki odzyskaniu i odbudowie świątyni mieszkańcy Bieniakoń nie mu­ szą już jeździć na msze na Litwę lub do Konwaliszek, jak to czynili przez lata, „urywając guziki w autobusach" i licząc na przygodnych kierowców. Mają teraz kościół na miejscu. Po wielu latach Bieniakonie znów stały się znaczącym ośrodkiem kultu religijnego. (Rekompensuje to również w ja­ kimś stopniu utratę statusu miasteczka, jakim były przed wojną). Kościoły w Solecznikach lub Wilnie mają jednak stałe miejsce w tradycji rodzinnej. Pozostały także symbolem polskości. Na szczególne podkreślenie zasługuje rola starszych kobiet w podtrzymaniu wiary w rodzinach i tradycji religijnych. Tak w Bieniakoniach, jak innych miejscowościach, uczyły one dzieci modlitw i pieśni, katechizowały . Nie­ rzadko zmuszały wręcz swoich dorosłych synów czy córki do wzięcia ślubu w kościele w Solecznikach lub Wilnie, nie bacząc na ich opory. Wprawdzie - jak podkreślano - nie było formalnego zakazu brania ślubów kościelnych, wiele osób obawiało się jednak, że mogłyby stracić pracę lub usunięto by je ze studiów, gdyby wzięły ślub w kościele lub tylko poszły na mszę. 23 „MY, BIENIAKOŃCY" Historia obszaru, na którym znajduje się dzisiejsza Białoruś jest - jak wiadomo - burzliwa. (Podobnie jak w przypadku Polski, trudno tu mówić o stabilności i dłuższych okresach pokoju). Wielokrotnie zmieniała się jego przynależność państwowa, przeprowadzano też rozmaite podziały admini­ stracyjne w ramach jednego państwa (patrz P - Eberhard 1992/93; Kosman 1979 i in.). Zmiany te decydowały o losach ludności i musiały kształtować świadomość mieszkańców poszczególnych terenów, podobnie jak dzieje się to współcześnie. Niestety, z braku odpowiednich materiałów, które pozwo­ liłyby spojrzeć szerzej na określone procesy historyczne oczyma ich bezpo­ średnich świadków i uczestników możliwość realizacji badań nad świadomo­ ścią jest bardzo ograniczona. Ograniczenia te są tym większe, im dalej chcielibyśmy się cofnąć w czasie i ukazać sposób postrzegania wydarzeń historycznych przez członków określonych społeczności. n 2 3 Zdaniem ks. Dzwonkowskiego, „należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie kościoła w Z S R R , bo była ona zasadnicza [...]"; Z a wschodnią granicą... 1993, s. 256. �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Kiedy mieszka się na pograniczu, mając za sąsiadów przedstawicieli różnych narodowości, w naturalny sposób pojawia się pytanie: kim ja jestem? Dziś zadaje je sobie przede wszystkim młode pokolenie. Jak powie­ dział nauczyciel historii w bieniakońskiej szkole, p. Ryszard Gryszko, niektórzy uczniowie dociekają nawet czy są Słowianami, czy Litwinami. Pytania te dotyczą - rzecz jasna korzeni, odległych, nieznanych przodków, etnogenezy ludności Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny oraz okresów, których nie obejmuje rodzinna tradycja i pamięć. Pojawienie się pytań 0 ewentualne litewskie pochodzenie wśród młodych mieszkańców Bienia­ koń nie powinno budzić zdziwienia. Miejscowość ta nie tylko leży na granicy z Litwą. Znajduje się tu również wiele śladów świadczących o obec­ ności Litwinów na tych terenach. Jednym z nich jest m.in. nagrobek byłego proboszcza bieniakońskiego, na którym napisano po litewsku: Kunigas Jonas Stragas, mire 1921 M . Kovo 12 G. Amziads 50 metu. Nieopodal spoczywają księża o polskich nazwiskach: Tadeusz Zahorski, proboszcz bieniakoński, który zmarł we wrześniu 1907 г., Kazimierz Kulbacki, pro­ boszcz bieniakoński i dziekan raduński (ur. w 1796 - zm. w 1856 г.), Broni­ sław Iwaszkiewicz, który - podobnie jak ks. Stragas - zmarł na tyfus w 1921 r. Na przykościelnym cmentarzu pochowani zostali także dobrodziejowie kościoła: Józef at Górski (zm. w 1952 r.) i Jan Jankowski (zm. w 1928). Na miejscowym cmentarzu znajdują się natomiast mogiły z napisami w ję­ zyku polskim, litewskim i rosyjskim. Nierzadko przy tym informacje o oso­ bach z tej samej rodziny podane są w różnych językach. Za pośrednictwem prasy np. do młodzieży docierają też koncepcje badaczy, wedle których pierwotnie ziemie te były zamieszkałe przez ludność pochodzenia litew­ skiego, która przyjęła wyznanie rzymskokatolickie, a następnie uległa slawizacji. Z drugiej strony uczeni białoruscy twierdzą, że ludność mieszkająca na terenach historycznej Ziemi Wileńskiej i Ziemi Grodzieńskiej „była od zara­ nia białoruska, tyle że zamiast prawosławia przyjęła katolicyzm"(na ten temat patrz пр.: Eberhardt 1992/93, s. 533, 537-538). Na lekcjach historii uczniowie poznają dzieje ziem, na których mieszkają 1 procesy etniczne, jakie miały tu miejsce. W szkole otwarto też muzeum regionalne. Jest tu dział archeologii, etnografii, literatury, historii. Więk­ szość eksponatów, zebrały same dzieci, wyciągając je ze strychów i zakamar­ ków wiejskich domostw. W muzeum szkolnym wiele miejsca zajmują materiały prezentujące sylwetkę i twórczość A. Mickiewicza, który - podobnie jak jego wielka miłość Maryla z Wereszczaków Puttkamerowa - był związany z Bieniakoniami (miejscowość leży na trakcie mickiewiczowskim i jej zwiedzanie znajduje się w programie wycieczek podążających śladami Wieszcza, którego narodowość jest dziś także przedmiotem sporów). W pobliżu Bieniakoń, w Bolcienikach, w tzw. gaiku, znajduje się głaz narzutowy, zwany „ka­ mieniem miłości". To tu - jak głosi miejscowa legenda - poeta siadywał codziennie przez tydzień, czekając na Marylę, a gdy nie przychodziła �,1 PO CO TA GRANICA? 99 Rye. 2. Bieniakonie, groby rodzinne Puttkamerów Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 - uwięziona w domu przez zazdrosnego męża, wyciął nożem w kamieniu widoczny do dziś krzyż . W okresie stalinowskim i przez wiele kolejnych lat miejsce to skazane było na zapomnienie, jak większość innych pamią­ tek przeszłości. Nieliczni już starzy mieszkańcy Bieniakoń wspominają minione piękno tego zakątka, rosnące tu wspaniałe drzewa i z żalem dodają, że z czasem wszystko to zamieniło się w „dzikie chaszcze"... W ostatnich latach sytuacja jednak poprawiła się, gdyż o porządek wokół kamie­ nia i na terenie gaiku zaczęli dbać pracownicy pobliskiego Kołchozu im. J. Gagarina. Znakiem nowych czasów jest też odnowienie zaniedbanego grobu Maryli oraz mogił członków jej rodziny: hr. Felicji z Kieniewiczów Puttkamerowej, Karoliny z Puttkamerów Janowej Rychle wieżowej, uczest­ niczki Powstania 1863 г., a także innych osób, które zostały pochowane przy kościele i na bieniakońskim cmentarzu. Wróćmy jednak do kwestii świadomości narodowej. Młodzi ludzie, z którymi rozmawiałam uważali się przeważnie za Polaków. Decydowała o tym świadomość polskich korzeni: „Dziadowie i pradziadowie byli Pola­ kami, to i my jesteśmy" - mówiono najczęściej. Znajomość języka polskiego natomiast rzadko była wyznacznikiem tożsamości etnicznej dla młodego 24 2 4 Informacje o „kamieniu miłości", a także historii romansu Mickiewicza i Maryli można też m.in. znaleźć w książce białoruskiego pisarza Lewkowa (Ljaukou 1992, s. 194-196). �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pokolenia. Inaczej natomiast twierdzili na ogół ludzie starsi, którzy mówili: „Co to za Polak, który nie mówi po polsku!" Często utożsamiano polskość z katolicyzmem, mimo że dostrzegano, iż do kościoła chodzą też przed­ stawiciele innych narodowości (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Można się jednak zastanawiać nad tym, w jakim stopniu w przypadku poszczególnych osób reprezentujących młode pokolenie o stwierdzeniu: ,jestem Polakiem" decyduje własny, świadomy wybór, na ile zaś jest to deklaraqa ukształtowana przez naciski rodziny, poczuwającej się do polskości. Prowadziłam badania przede wszystkim wśród dorosłych, z młodzieżą szkolną zaś rozmawiałam najczęściej w obecności rodziców, dziadków, co powodowało, że moi rozmówcy czuli się skrępowani i raczej niechętnie udzielali odpowiedzi. Zaledwie kilka razy mogłam porozmawiać z małymi dziećmi i efekty tych rozmów wydają mi się szczególnie ciekawe. Wskazują bowiem na mogące istnieć w poszczególnych przypadkach różnice pokole­ niowe w kwestii poczucia tożsamości narodowej. Podczas gdy wielu doro­ słych, a także część młodzieży podkreśla swoją polskość, wskazując na korzenie rodzinne, przodków, to już w przypadku dzieci świadomość ta - j a k się okazuje - nie zawsze istnieje. Dziecko może też deklarować przyna­ leżność do innej grupy niż np. uczyniliby to jego rodzice. Posłużę się tu dwoma przykładami. Przykład pierwszy: Odszukałam dom kobiety, która - zdaniem osób, wskazujących mi jej adres - jest Polką. Drzwi otworzyła 8-9-letnia dziewczynka (jak się okazało - córka kobiety, z którą chciałam porozmawiać). Zapytała opryskliwie: ,,kawo nada?" Spytałam o mamę lub innych dorosłych członków rodziny. Odpowiedziała, że mama jest w pracy, a mieszkająca z nimi babcia - w szpitalu. Zamieniłam jeszcze kilka zdań z dziewczynką (cały czas rozmawiałyśmy po rosyjsku). W pewnym momen­ cie zapytałam, jakiej narodowości są osoby mieszkające w tym domu. Dziewczynka wzruszyła ramionami i odparła - „zdies, żiwut normalnyje ljudi!" - A twoja mama kim jest? - „Ona russkaja" (jak już wspomniałam, według innych osób kobieta ta jest Polką) - A ty? Dziewczynka nie udzieliła odpowiedzi, lecz widać było, że pytanie sprawiło jej kłopot. Drugi przykład. Siedziałam na dziedzińcu kościoła, czekając na księdza proboszcza. Podeszła trójka dzieci w wieku 5-7 lat. Spytałam, czy nie widziały księdza. Najstarsza dziewczynka odpowiedziała po rosyjsku, że ksiądz właśnie przyjechał. Potem pochwaliła się, iż chodzi z babcią do kościoła. Dowiedziałam się, że młodsi nie chodzą na msze, nie umieli jednak wyjaśnić, z jakiego powodu. Kiedy po dłuższej rozmowie zapytałam dzieci, jakiej są narodowości - nie wiedziały, co odpowiedzieć. Wówczas powiedziałam: „Wiem, że w Bieniakoniach mieszkają Białorusini, Rosjanie, Polacy, a także inne narodowości. Kim wy jesteście?" Odpowiedziały zgodnie: „My nie Poljaki, my Bieniakońcy!" Mogłam więc zarejestrować jeden z niewielu wprawdzie, ale jakże znamienny przypadek istnienia tzw. „tutejszych". Kategoria ta wystąpiła też w wypowiedziach kilku osób dorosłych. �, J PO CO TA GRANICA? 101 Najczęściej jednak dorośli informatorzy podkreślali, że zachowali na­ rodowość polską i że mają odpowiedni wpis w dowodzie dokumentujący ich polskość. Być może, w niektórych przypadkach podawane mi informacje o zachowaniu polskiego obywatelstwa nie były zgodne z prawdą. W tym momencie jednak nie chodziło o weryfikację danych, lecz o rejestraqe deklarowanego poczucia więzi z określoną grupą, narodem. O tym, że nie wszystkie informacje dotyczące narodowości mogły odpowiadać sytuacji faktycznej niech świadczy następujący przykład. W autobusie jadącym z Bieniakoń do Lidy rozmawiałam z kobietą, która powiedziała, że jest Polką. Dodała też, że każde z jej czworga dzieci jest również Polakiem, co widnieje w dokumentach. W tym momencie do rozmowy włączyła się kilkuletnia wnuczka kobiety, mówiąc: „Moja mama ma napisane Bia­ łorusinka!" Jak wiadomo, tego typu wpisy były często dokonywane przez urzędników wbrew deklaracjom właściciela dokumentu. Myślę też, że można zrozumieć dramat osób zmuszonych do wyrzeczenia się swej naro­ dowości, a także wiary i języka z powodu nacisków politycznych, za­ straszenia, troski o życie własnych dzieci. Jak zauważył Eberhard, analizując wyniki spisu ludności z 1959 г., według którego na Białorusi mieszkało 538,9 tys. Polaków, ,,[w końcu lat pięćdziesiątych] przyznanie się do polskości przed urzędnikiem spisowym wymagało dużej odwagi. [...] Uzy­ skany w takiej sytuacji wynik dowodzi w pełni ukształtowanej świadomości narodowej polskiej wśród ludności katolickiej mieszkającej na pograniczu białorusko-litewskim" (Eberhard 1992/93, s. 549; zob. też ogólne informacje o sytuacji ludności Polskiej na Białorusi; zdaniem autora, była ona naj­ bardziej tragiczna w porównaniu z położeniem Polaków w innych re­ publikach ZSRR; s. 552). Kilkadziesiąt lat rusyfikacji sprawiło, że w jakimś stopniu ulegli jej nawet ci, którzy nigdy nie wyrzekli się polskości (proces ten objął także inne narodowości mieszkające na terenach b. ZSRR). Kobieta w średnim wieku, spotkana w autobusie, powiedziała o tym ze smutkiem: „Jakie my Poljaki... orusiwszijesja Poljaki..." Nieco ironicznie zabrzmiała nato­ miast wypowiedź ok. 50-letniego mężczyzny, który powiedział, że w Bie­ niakoniach mieszkają Polacy „z ruskim ukłonem". Z pewnością opinii tej nie można odnieść do znacznej części mieszkańców wioski. Znamienne jest natomiast to, że informacje w pewnym stopniu kwestionujące polskość miejscowej ludności, negatywnie określające Polaków lub potwierdzające istnienie kategorii ludzi „tutejszych" otrzymywałam wówczas, gdy - „nie uzbrojona" w magnetofon, długopis i notes - rozmawiałam z osobami spotkanymi na ulicy, na progu domu, w autobusie. Nie znaczy to oczy­ wiście, że wywiady z umówionymi na spotkanie informatorami zawierają nieprawdziwe dane. Ważne jest tylko to, że ludzie zaskoczeni rozmową nierzadko spontanicznie, otwarcie wypowiadają opinie, których być może nigdy by nie powiedzieli mając świadomość, że rozmawiają z badaczem. Nie jest natomiast prawdą to, co pisze G. Hlebowicz, jakoby „żyjący tu �102 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 25 [na Białorusi] Polacy zatracili poczucie polskiej świadomości narodowej" . Nie potwierdzają tego m.in. przeprowadzone przeze mnie badania (por. też wyniki badań P. Eberhardta na temat kształtowania się świadomości narodowej Polaków na Białorusi; Eberhardt 1992/93). W prezentowanym tu szkicu na przykładzie badań przeprowadzonych wśród mieszkańców jednej z wiosek leżących na pograniczu białorusko-litewskim ukazałam pewne zjawiska, będące efektem rozpadu b. ZSRR i utworzenia samodzielnych państw (Litwy i Białorusi), bezpośrednio zaś - wynikiem przeprowadzenia granicy państwowej między tymi dwoma były­ mi republikami radzieckimi. Istotna była dla mnie także reakcja na po­ wstanie samej granicy i sposób jej funkcjonowania w świadomości miejsco­ wej ludności, postrzegania tego, co znajduje się po „naszej stronie granicy" i poza nią. Nie mniej ciekawym problemem, zasługującym na odrębny szkic oparty również przede wszystkim na wynikach przeprowadzonych badań terenowych, jest funkcjonowanie granicy polsko-białoruskiej w świadomości mieszkańców dzisiejszej Białorusi m.in. po przyłączeniu do ZSRR części jej terenów należących w okresie międzywojennym do Polski, sposób widzenia Polski współcześnie i np. w okresie przedwojennym, gdy dla wielu mieszkań­ ców dzisiejszej Białorusi była ona ojczyzną. Zagadnienia te będą jeszcze przedmiotem szczegółowych opracowań. Jak wiadomo, poza granicami państwowymi i rozmaitymi podziałami administracyjnymi, przebiegającymi przez terytorium poszczególnych państw, istnieją również granice umowne, nie pokrywające się z wyznaczo­ nymi odgórnie podziałami. Przykład takiej granicy znajdujemy na terenie Puszczy Nalibockiej, gdzie prowadzone są obecnie badania etnograficzne. Można tu m.in. wyznaczyć granicę między wsiami zamieszkałymi przez ludność katolicką i prawosławną. Szczególną rolę w obserwowanych tu do dziś podziałach pełni Niemen. Rzeka ta nie tylko w sposób naturalny rozdziela terytorium, przez które przepływa na dwie części: prawo- i lewo­ brzeżną, lecz jednocześnie stanowi oś podziału na „swoich" i „obcych", „nas" i „ich". Oddziela ona ludność osiadłą w Puszczy Nalibockiej od tych, którzy mieszkają za Niemnem. Obie grupy określają się nawzajem mianem „zaniemońców" i przypisują rozmaite cechy, które świadczą o funkcjonowa­ niu określonych stereotypów . Do szczególnie interesujących obszarów, na których prowadzone są obecnie badania należą Rubieżewicze. Jest to nie tylko jedna z wielu miejscowości na Białorusi, przez które dziś jeszcze - aczkolwiek nie tak wyraźnie jak to miało miejsce przed wojną - przebiega 26 Hlebowicz, Szkolnictwo polskie na Białorusi, mpis, s. 1. Por. też artykuł D . Demskiego w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �J PO CO ТА GRANICA?" 103 granica między osadami zamieszkałymi w większości przez ludność katolic­ ką i prawosławną. W wyniku ustanowienia granic państwowych po I wojnie światowej znalazły się one na pograniczu polsko-radzieckim (po stronie polskiej), a zarazem na granicy między tzw. Zachodnią i Wschodnią Biało­ rusią. Wstępne badania przeprowadzone w samych Rubieżewiczach, a także w 6 okolicznych (byłych) zaściankach szlacheckich, przyniosły ciekawy materiał ukazujący m.in. funkcjonowanie granicy i sposób postrzegania zasadniczych różnic cechujących np. warunki życia ludności mieszkającej po obu jej stronach. Kwestia rozmaicie rozumianych i doświadczanych granic rysuje się też niezwykle wyraźnie w gromadzonych obecnie przeze mnie wypowiedziach repatriantów z terenu Puszczy Nalibockiej, ukazujących proces ich adaptacji do nowej ojczyzny (polskie Ziemie Zachodnie, USA, Kanada i in.) gdzie zamieszkali po wojnie. Wyniki prowadzonych badań będą tematem szczegółowego opracowania i zostaną przedstawione w jed­ nym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". LITERATURA C i e s i e l s k i S., F r a s Z., K a w a l e c K . , K u l a k T . 1992 Naród i narodowość polska lat 1795-1945 w badaniach historycznych, [w:] Polska — Polacy — Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 7-29. D z w o n k o w s k i R., S A C 1992 Stan badań nad historią Kościoła i życiem religijnym katolików obrządku łaciń­ skiego w ZSRR (1917-1990), [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 103-118. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G r e k - P a b i s o w a I . , M a r y n i a k o w a I. 1992 Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in.(red.), s. 149-152. H l e b o w i c z A. 1993 Kościół odrodzony. Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad polską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 35-43. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921-1939, [w:] Polska - Polacy - Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3(7), s. 681-4595. 1994 Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa" nr 4—5. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katolików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. �104 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ K o p r u k o w n i a k A. 1992 Zmiany programowe w polskojęzycznych szkołach na Litwie, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 165-180. K o s m a n M. 1979 Historia Białorusi, Wrocław. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja, rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, s. 17-33. K u r z o w a Z. 1992 Język polski na kresach wschodnich po II wojnie światowej, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 127-132. K u ś m i e r z J. 1991 Między „Wschodem" a „Zachodem". Stosunki etniczne na Wileńszczyźnie w wy­ powiedziach jej mieszkańców, „Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3, s. 505-525. Lisiak J., S A C 1993 Z dziejów parafii w Bieniakoniach, „Posyłam Was", nr 9-10, s. 14. Ljaukou E.A. 1992 Mauklivyja svedki minuuščyny, Minsk. L o s s o w s k i P. 1992 Mniejszość polska na Litwie, „Sprawy Międzynarodowe", nr 7-12, 1992, s. 69-88. N o w i c k i W. 1993 Żywe echa, Komorów. S a d o w s k i A. 1994 Białoruś — Odrodzenie narodowe — przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. Szayna T.S. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current Situation and Migration Potential, praca wydana przez European-American Center for Policy Analysis, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa. Za wschodnią granicą 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993. O Polakach i Kościele w dawnym ZSRR z Ro­ manem Dzwonkowskim SAC rozmawia Jan Pałyga SAC, Warszawa. Z i e l i ń s k a A. 1993 Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, „Etno­ grafia Polska", t. 37, z. 2, s. 19-28. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ "IS T H E F R O N T I E R R E A L L Y N E C E S S A R Y ? " Summary In 1991-1992 a state frontier appeare dividing two newly established independent repub­ lics, Lithuania and Byelorussia, both formerly belonging to the USSR. The frontier went across the territory of the historical region of Wilno and its appearance became a remarkable event in the lives of people living close to it. The author studies the attitudes of the inhabitants of the village Bieniakonie (now Byelorussia). At the sight of barbed wire, sentry boxes and barriers appearing in the hitherto familiar landscape the villagers became confused and astonished. To go to nearby Lithuania (as they �, J PO CO TA GRANICA? 105 always used before) they must now undergo customs and pass control. That is why their first reaction was the question: "What is this frontier for"? Soon they realized that the establishment of two separate states together with the general transformations of the system was followed by many changes, not known before. Inequality in economic standard between Byelorussia and Lithuania is increasing, Lithuania's development is much quicker, but un­ employment appeared in the city of Wilno. That is where about 80% of the inhabitants of Bieniakonie used to find employment. Nowadays many of them have already lost their jobs, the others are afraid that the same can happen to them in the nearest future. Since most of the villagers in Bieniakonie are of Polish nationality, the sacks are commonly attributed to the Lithuanian anti-Polish chauvinism. Let's notice, that the villagers of Byelo­ russian nationality maintain that these are the Byelorussians who are deprived of employment in the first place. The Polish inhabitants of Bieniakonie are worried and upset by the situation of Polish minority in Lithuania. They accuse the Lithuanians of chauvinism and hostility towards Poles, of discrimination of Polish language and culture (in church, for example). Polish national historical symbols, numerous on those areas are being removed and replaced by Lithuanian ones. The relations between the Poles and the Byelorussians are a little better, but there, too, Polish language is replaced by Byelorussian in God's service. People could agree for Byelorus­ sian in church but only along with Polish, not instead. In eastern Byelorusia where the Polish minority is not so numerous it would be quite reasonable, but where a considerable part of population is Polish, introducing Byelorussian to church leads to unnecessary conflicts and destabilization of ethnic relations. Polish in church is the more important as Roman Catholic church has always been associated with Polish national identity on those multi-etnic areas. Catholicism is a symbol of national tradition. Popular stereotypes associate the Russians, Ukrainians and Byelorussians with Russian orthodox faith, although some people of those nationalities attend Catholic churches as well. The author expresses her opinion concerning conditions of preserving national identity of the Polish minorities in Byelorussia and Lithuania. It seems indispensable to leave Polish as the language of liturgy in churches attended by the Poles. They should also have every possibility to acquire education in their native language, both in Byelorussia and Lithuania. That is the problem of the future of the Polish minorities in those countries - they will be able to preserve their identity and sense of community only if they are able to communicate in their own language, the more that Russian is being replaced by obligatory official languages: Lithuanian and Byelorussian respectively. Studying local community problems in Bieniakonie the author concentrated on the revival of religious lifё there. The village Catholic church had been closed in the sixties by communist authorities and used as a timber store. Now the people in Bieniakonie have their church again. Owing to regaining the church Bieniakonie became a parish village and centre for religious life for the surrounding villages. They do not have to go a long way to other churches in Wilno (about 50 km away) or nearer, to Soleczniki as they used to before. In both cases they would have to cross the Lithuanian frontier now. All the same those churches in nearby Lithuania remain in family traditions since most of the baptisms and weddings took place there when religion was persecuted in the USSR. In the next part of the study the author presents the problems of national self-identity of the inhabitants of Bieniakonie. Most of them define themselves as Polish, referring to their Polish ancestors, Polish roots and Catholic traditions of their families. Some of them, however, pointed out that there were also many people of Polish origin already russified (the local term defines them: "the Poles with Russian inclination"). There is also a group of younger people who define their self-identity as "local people", "people from Bieniakonie" not referring to a particular nationality at all. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, łucznictwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na te i wiele innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KABZIŃSKIEJ-STAWARZ GAMES OF MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5877924a48ffafac8f283b1c84a9dc52.pdf 7027e5c65e3b973e2b91b66ad9c41497 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1431 Title A name given to the resource Jeszcze o "Tygodniku Polskim" i tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1993, z. 1 - 2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOZNIAK (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) JESZCZE O „TYGODNIKU POLSKIM" I TYFLISKIEJ POLONII Na kilka lat przed I wojną światową, w 1910 г., w stolicy Gruzji i ad­ ministracyjnym centrum Zakaukazia - Tyflisie, mieszkało 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). Było to największe skupisko Polaków na Kaukazie, drugi bowiem ośrodek polski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób. W skali Cesarstwa jednak kolonię polską w Tyflisie można było zaliczyć zaledwie do średnich, największa bowiem, w Petersburgu, liczyła w tym okresie około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Moskwie było ich 20 tys., zaś 7-8 tysięczne skupiska istniały w kilku miastach (Łukawski 1978, s. 91). W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli się w tym czasie na terytorium Gruzji. Według danych ze spisu powszech­ nego 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w obu guberniach gruzińskich - tyfliskiej i kutaiskiej żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznane zostały za Polaków. Większość tyfliskich Polaków pochodziła z Królestwa Polskiego. Najwięcej było ich z guberni warszawskiej, kaliskiej i piotrkowskiej. Z liczby 3181 Polaków zawodowo czynnych, największą, ponad 50% grupę stanowili wojskowi, bardzo liczna była służba domowa, liczni pracownicy administracji, sądownictwa i policji, wielu było kolejarzy. Nieco mniejsze, choć znaczące były grupy lekarzy i nauczycieli (Mądzik 1981, s. 48-49)., Charakterystyczna była struktura wieku tyfliskiej Polonii - ponad poło­ wa to ludzie młodzi, od 20 do 29 lat, wśród których grupę przeważającą stanowili żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mało natomiast miesz­ kało w Tyflisie kobiet w tym wieku. Jeśli idzie o wykształcenie, to społecz­ ność polską w Gruzji charakteryzował z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów, w większości prawdopodobnie żołnierzy, z drugiej zaś istnienie znacznej (zwłaszcza w Tyflisie) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy (Mądzik 1987, s. 36-37). �108 ANDRZEJ WOZNIAK Polscy mieszkańcy Tyflisu skupiali się wokół nowego, wzniesionego w latach siedemdziesiątych X I X w. kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła („stary" kościół katolicki służył ludności gruzińskiej i ormiańskiej). W latach dziewięćdziesiątych X I X stulecia powstało przy tym kościele Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności, które w latach następnych prowadziło działalność zarówno społeczną jak i kulturalną, ale statutowe możliwości tej działalności, zwłaszcza kulturalnej, były ograniczo­ ne. Dopiero w 1907 r. mogło powstać towarzystwo, którego statut dawał większe możliwości realizacji potrzeb kulturalno - oświatowych środowiska polskiego. Było to Stowarzyszenie „Dom Polski". Stowarzyszenie zamie­ rzało m.in. podjąć wydawanie książek i broszur oraz gazet i czasopism, ale plany te nie zostały zrealizowane, podobnie jak nie doczekało się realizacji czasopismo kulturalno - literackie, które kilkadziesiąt lat wcześniej zamie­ rzał wydawać w Tyflisie poeta Tadeusz Łada Zabłocki. Znaczne ożywienie w życiu kolonii polskiej w Tyflisie nastąpiło po rewo­ lucji lutowej 1917 r. Powstało wiele nowych organizacji polskich, rosła po­ trzeba wydawania czasopisma w języku polskim. Mimo, że już w maju 1917 r. Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji w Tyflisie podjął decyzję o powołaniu do życia polskiej gazety, to jak się wydaje, pozostała ona w sferze projektów. Jedynym czasopismem polskim wydawanym w Gruzji, które dotychczas udało się odnaleźć, jest wychodzący w Tyflisie od czerwca 1918 r. „Tygodnik Polski" (Woźniak 1991, s. 155-162). Pierwszy numer czasopisma „Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ukazał się w niedzielę 2 czerwca 1918 r. Jego redaktorem był Wincenty Jordański, wydawcami zaś bracia W. i M . Musiałowie i Jan Blichiewicz. „Tygodnik" zwierał 4 do 6 stron niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowany był w dwu szpaltach. Numer 2, z 9 czerwca wyszedł, podobnie jak i następne, już bez podtytułu. Od nr 3 redaktorem czaso­ pisma przestaje być W. Jordański i zastępuje go M . Musiał, który wraz z J. Blichiewiczem jest również wydawcą „Tygodnika". Podporą czasopisma, autorem najczęściej w nim pisującym i w znacznej mierze nadającym mu kierunek ideowy był Ludwik Piekarski (Woźniak 1991, s. 162-163). Przed kilku laty, kiedy ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł o „Ty­ godniku Polskim", jego autorowi znane były tylko cztery numery tego pisma (nr 1-3 i 5 z 1918 r.) znajdujące się z zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Brak było tego tytułu w innych bibliotekach polskich, nie było go także w bibliotekach gruzińskich. Nie wiadomo było z czyjej inic­ jatywy „Tygodnik" powstał, za czyje pieniądze, jak długo wychodził, kim byli ludzie, którzy czasopismo redagowali, wydawali i którzy w nim pisywa­ li. Jedynie o W. Jordańskim, pierwszym redaktorze „Tygodnika", zastępcy członka Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji i o po­ ruczniku Janie Blichiewiczu udało się znaleźć jakieś okruchy wiadomości. Niczego nie było wiadomo o braciach W. i M . Musiałach ani o najaktyw­ niejszym współpracowniku pisma - Ludwiku Piekarskim. �/TYGODNIK T Y F L I S K I " I T Y F L I S K A POLONIA 109 Dopiero niedawno, dzięki opublikowanemu w pierwszym numerze periodyku „Niepodległość i Pamięć" artykułowi Macieja Piekarskiego Glosa do Przedwiośnia udało mi się dotrzeć do nieznanych dotąd numerów „Ty­ godnika Polskiego" oraz poszytu dokumentów i fotografii pozostałych po Ludwiku Piekarskim. Są one dziś własnością jego wnuka, redaktora Macieja Piekarskiego, wieloletniego pracownika programu I I TVP. Jeden z dwu posiadanych kompletów „Tygodnika" M . Piekarski przekazał Biblio­ tece Narodowej. Materiały te pozwalają dorzucić nieco wiadomości do tego, co już wcze­ śniej napisałem o twórcach „Tygodnika Polskiego" i pełniej zarysować sylwetkę jego najaktywniejszego współpracownika - Ludwika Piekarskiego. Zarówno pierwszy redaktor pisma - Wincenty Jordański, jak i jego wydaw­ cy, bracia W. i M . Musiałowie oraz por. Jan Blichiewicz nie należeli, jak się wydaje, do tego kręgu Polaków, którzy związani byli z Tyflisem od dawna, niekiedy od paru pokoleń. Nie znajdujemy ich wśród setek znanych nam nazwisk rodzin polskich mieszkających tu przed I wojną światową. Jak już wiemy, jeden z wydawców „Tygodnika", Jan Blichiewicz w 1918 r. był oficerem w stopniu porucznika, a więc człowiekiem stosunkowo młodym. Na Kaukazie znalazł się być może, dopiero w czasie wojny. Ze zdjęcia wydawcy i redaktora pisma, M . Musiała, ofiarowanego w 1918 r. L. Piekar­ skiemu, również spogląda na nas człowiek młody, dwudziestoparoletni zale­ dwie, w mundurze oficera [?] marynarki. Stosunkowo niedawnym mieszkańcem Tyflisu był też inż. Ludwik Roch Piekarski, który osiadł tam wraz z rodziną około 1911 r. Miał wówczas lat nieco ponad 40, pochodził z Warszawy i był specjalistą od urządzeń wodo­ ciągowo-kanalizacyjnych. Przed przyjazdem do Tyflisu przebywał w innych miastach imperium, m.in. w Twerze i w Saratowie, gdzie w 1900 r. zawarł związek małżeński z Zofią Konstancją Ruszczykowską. Od 1908 r. państwo Piekarscy mieszkali w Kijowie. Pan Ludwik pracował tam w Miejskim Biurze Technicznym, a jego żona była działaczką Polskiego Towarzystwa „Oświata" (Piekarski 1994, s. 143). Jak wynika z rodzinnych dokumentów, po przybyciu do Tyflisu L. Piekarski podjął pracę w tutejszym przedstawi­ cielstwie specjalizującego się w instalacjach wodociągowych, kanalizacyjnych i sanitarnych, Warszawskiego Biura Technicznego K. Mateckiego, którym kierował Wiktor Rossman. Inżynier Piekarski musiał być nie tylko dobrym specjalistą w swojej dziedzinie, lecz również człowiekiem rzutkim, energicz­ nym i pełnym inicjatywy, bo oprócz kierowniczego stanowiska w firmie zdobył szybko pozycję w tutejszej społeczności i zaufanie władz miejskich. 1 2 1 Panom red. M . Piekarskiemu i dr. A. Stawarzowi, dyrektorowi Muzeum Niepodległości wdzięczny jestem za umożliwienie mi skorzystania z tych materiałów i tekstu Glosy do Przed­ wiośnia jeszcze w trakcie korekty oraz za wszelkie informacje. Naramiennik munduru rysuje się na zdjęciu niezbyt wyraźnie, widoczna jest tylko jego górna część ze skrzyżowanymi kotwicami i biegnącym przez środek paskiem. 2 �110 ANDRZEJ WOŻNIAK W 1917 r. został członkiem Kaukaskiego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Należał do Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Piotra i Pawła i do Stowarzyszenia „Dom Polski". Prowa­ dził ożywioną działalność również w innych organizacjach i stowarzysze­ niach polskich w Tyfusie, tak licznych w czasie wojny i współtworzył nie­ które z nich. Od 1915 r. był korespondentem wydawanego w Petersburgu „Głosu Polskiego" (Piekarski 1994, s. 143). W czerwcu 1918 r. występuje z powodzeniem jako jeden z przedstawicieli Polaków - pracowników Kolei Bakińskiej (Zakaukaskiej) w rozmowach z ministrami nowopowstałego rzą­ du gruzińskiego - Kandelaki i Żuruli („Tygodnik Polski" - dalej „TP" - 1918, nr 3, s. 4). Kiedy został pracownikiem kolei - nie wiadomo. W styczniu 1919 r. L. Piekarski przeniósł się wraz z rodziną do Baku, gdzie także zyskał sobie wkrótce opinię „wielkiego społecznika" (Chodubski 1984, s. 98). Wyjeżdżając zabrał ze sobą parę kompletów „Tygodnika Polskiego", kończących się na numerze 6 z 7 lipca 1918 r. Również M . Piekarski pisze, że „ukazało się 6 numerów" tego czasopisma (Piekarski 1994, s. 144). Mamy podstawy przypuszczać, że tyfliski „Tygodnik Polski" był dziełem ludzi na tym gruncie nowych. Nie było wśród nich nikogo z kręgu daw­ nych, znanych działaczy Stowarzyszenia „Dom Polski" czy Towarzystwa Dobroczynności. „Tygodnik" powstał w momencie dla tutejszej Polonii przełomowym, kiedy podstawy jej stabilizacji materialnej, a nierzadko wręcz dobrobytu, zaczęły się gwałtownie załamywać, a perspektywy na przyszłość stawały się coraz bardziej niepewne. Kłopoty ekonomiczne, bytowe, w roku 1918 były powszechne i dotykały również niemal całą społeczność polską w Tyflisie, choć na tle chaosu, nędzy i cierpienia ogromnych rzesz ludności na całym obszarze byłego imperium objętym rewolucją, Gruzja była oazą spokoju i obfitości. Kłopoty te znala­ zły odbicie we wszystkich numerach „Tygodnika", jeśli nawet nie w arty­ kułach, to w zamieszczanych na ostatniej stronie drobnych ogłoszeniach o sprzedaży odzieży, obuwia, o kursach zawodowych. Od pierwszego nu­ meru redakqa pisma dostrzegała powagę sytuacji i rozmiary zagrożenia, zwłaszcza w związku z „unaradawianiem" i reorganizacją wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego kraju. Instytucje, które od niedawna znajdowały się w rękach administracji rosyjskiej od jesieni 1917 г., a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości Gruzji (26. V. 1918) przejmowane były przez władze i organizacje gruzińskie. Znaczna liczba Polaków zatrud­ nionych często na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia, a zwłaszcza w wojsku, niekiedy z dnia na dzień traciła pracę, wolne zaś miejsca, wszędzie gdzie było to możliwe, zajmowali Gruzini. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia wielu, a być może nawet większości polskich rodzin. Niektóre znalazły się wręcz w biedzie. Chwytano się zatem różnych sposobów zarobkowania, ale np. w rodzinach inteligenckich, których możliwości w tym względzie były bardzo �„TYGODNIK T Y F L I S K I " I TYFLISKA POLONIA 111 ograniczone, wyprzedaż dobytku stawała się czasem jedynym sposobem zdobywania środków do życia. Powrót do kraju był więc przeważnie jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Temat ten, o czym pisałem już wcześniej, przewija się przez wszystkie niemal numery „Tygodnika", a w niektórych zdecydowanie dominuje nad innymi. Z powrotami do kraju wiązało się również wiele trudnych do rozwiązania kwestii. Pomijam tu ogromne wówczas trudności komunikacyjne, brak środ­ ków na opłacenie podróży, itp. Trudne było czasem samo podjęcie decyzji, zwłaszcza w rodzinach zasiedziałych tu od pokoleń, pochodzących z kresów, z terenów objętych w tym czasie rewolucją. Z obawą myślano też o perspekty­ wach zatrudnienia w kraju. Szczególnie ostro rysowała się ta kwestia przed niższymi urzędnikami o niewielkich kwalifikacjach. Stąd też m.in. kursy dokształcające, zawodowe, o których stale pojawiają się w „Tygodniku" ogłoszenia lub obszerniejsze informacje. 2'nacznie rzadziej natomiast ukazywały się artykuły takie jak ten w numerze 6, w którym zastanawiano się nad perspektywami tych, co w Tyfusie zostają (D.J., Walka o byt, „TP" nr 6, s. 1). Wobec perspektywy powrotu do kraju coraz ważniejsza stawała się kwe­ stia znajomości języka polskiego, która zwłaszcza wśród młodszego pokole­ nia przedstawiała się czasem wręcz fatalnie. Stąd w nr 3 i 4 „Tygodnika" hasło: „Uczcie dzieci swe po polsku" i kursy dokształcające w „Domu Polskim" („TP" nr 2, s. 4). W związku z wyjazdami do kraju w nr 4 „Tygodnika Polskiego" po raz pierwszy zasygnalizowana została sprawa obywatelstwa polskiego. Autor podpisujący się D.J. apeluje aby nie wydawać pisemnych dowodów obywa­ telstwa, polskiego ludziom, „którzy poza nazwiskiem polskim, nic wspólnego z Polską nie mieli." Nie należy więc ułatwiać im wyjazdów do Polski, bo „my w Królestwie panów Mozesów, Dawidów, Iwanów itp. mieliśmy tak dużo, że dla synów własnej ziemi zaczynało brakować miejsca." („TP" nr 4, s. 3). Dodać jednak należy, że tego rodzaju akcenty, jak ten w ostatnim zdaniu, spotyka się w „Tygodniku" rzadko. Problemy bytowe tyfliskiej Polonii, tematyka związana z wyjazdami, zajmują w dwu nieznanych dotąd numerach „Tygodnika Polskiego" (4 i 6) sporo miejsca, ale podobnie jak i w innych pozostaje go trochę na materiały historyczne, patriotyczne wiersze, kronikę i ogłoszenia. W obu numerach pisał oczywiście i L. Piekarski - o wiecu zwołanym przez redakcję „Tygodnika", o plantacjach herbaty w okolicach Batumu, o Pawle Różańskim, dowódcy oddziałku Polaków - zesłańców, którzy w latach trzydziestych XIX w. przedostali się z Kaukazu aż na Białoruś („TP" nr 6, s. 3). Podobna różnorodność zainteresowań charakteryzuje zresztą cały dorobek tego autora drukowany w „Tygodniku" - kilkanaście pozycji rzadko podpisanych pełnym imieniem i nazwiskiem, częściej inicjałami, czasem niesygnowanych . 3 3 Spis materiałów L . Piekarskiego zamieszczonych w „Tygodniku Polskim" znajduje się w posiadaniu red. M , Piekarskiego, �112 ANDRZEJ WOZNIAK LITERATURA C h o d u b s k i A. 1984 „Dom Polski" w Baku, „Przegląd Polonijny", R . X , nr 4, s. 95-109. Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. Mądzik M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Polonijny", t. 2, s. 47-62. 1987 Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Piekarski M. 1994 Glosa do Przedwiośnia, „Niepodległość i Pamięć", R . I , nr 1, s. 143-158. „T P " 1918 „Tygodnik Polski", (R.I), nr 1 - 6 . W o ź n i a k A. 1991 „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1, s. 153-171. ANDRZEJ WOŹNIAK M O R E ABOUT " T H E POLISH W E E K L Y " A N D T H E POLISH C O L O N Y I N T B I L I S I Summary Three years ago ("Etnografia Polska" vol. 35; 1991) I published an article presenting the periodical "The Polish Weekly" which was issued by the Polish colony in the capital of Georgia in 1918. By then I had know only four copies (no-s 1, 2, 3, 5) which I found in the stores of the main University Library in Warsaw. Not much was known about the editorial staff or authors contributing to it. Some time ago I succeeded in finding some more issues and information about the editors. This article is the review of the contents of the newly discovered issues. In connection with it the problems of Polish colony in Georgia are discussed concerning the period of their coming back to independent Poland after the World War I . Translated by Anna Kuczyhska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c22363f17bce30c03038d7ffc6df60.pdf 888507cacc772785b2a93c552e0e07d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1438 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XXXIX Zeszyt 1-2 Warszawa 1995 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Państwowego Мш.ешп Etnograficznego w Warszawie Korekta: Redakcja i autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All Papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 60/95. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a - Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym The Byelorussian minority and the minority policy of the Polish state between the two world wars Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Polacy na Białorusi - informacja o badaniach prowadzonych przez pracowników Instytutu Archeologii i Etnologii P A N w War­ szawie Poles in Byelorussia Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna" On the tradition of the concept of "common knowledge" Jarosław K o l c z y ń s k i - „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda . . . . "Scapegoat" and ethnology. On the theory of Réne Girard Ryszard T o m i c k i - Wczesne źródła wiedzy o Ameryce w Polsce: Jan Dantyszek i Dekady Nowego Świata (1516) Pietra Martire'a D'Anghiery Early sources of knowledge about America in Poland: Jan Dantyszek and De orbe novo Decades (1516) by Pietro Martire D'Anghiera Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z - Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część III Competitions in liminal situations. Part П1 Franciszek М. R o s i ń s k i - Ruchy ekstatyczno-charyzmatyczne na Nowej Gwinei Ekstatisch-charismatische Bewegungen in Neuguinea Michael A b d a 11 a - Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie Milk in folk culture of the contemporary Assyrians of the Near East Andrzej К I o n der - Wyżywienie ubogie i dostatnie w miastach Prus Królewskich w X V I I wieku Armliche und reichliche Ernáhrung in den Stádten des Kóniglichen PreuBens im 17 jh 5 31 33 48 51 62 65 75 77 106 109 140 143 157 159 179 181 212 KRONIKA O potrzebie badań nad konfliktami etnicznymi - Piotr Kraszewski, Krzysztof Wawruch Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Pogranicze - Kultura - Tożsamość. Dzie­ dzictwo przeszłości i współczesne problemy", Kraków, 25-21X 1994 r. - Urszula Kaczmarek II Międzynarodowa Konferencja „Ekologia i folklor", Łódź, 3-6 VI1994 r. - Maria Łukowska, Violetta Przerembska Nowe spojrzenie na małe ojczyzny i historię Europy Środkowo-Wschodniej. Z obrad X V Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, Gdańsk, 19-21 I X 1994 r. - Edward Pietraszek V Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", cz. I I I , Lublin, 24-27 I V 1995 r. -- Iwona Kabzińska-Stawarz . . . . „Po prostu. W białoruskich wioskach 1993-1994" - Katarzyna Dolęgowska Żydowski Wiedeń - Bronisława Kopczyńska-Jaw orska 213 220 223 225 229 234 239 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwersytet Jagielloń­ ski, ss. 147 - Barbara Olszewska-Dyoniziak Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydaw­ nictwo UW, ss. 354 - Tomasz Szlendak Shamans and cultures, M.Hoppál, K.D.Howard (eds.), I S T O R Book 5, Akadémiai Kiadó Budapest 1993, International Society for Trans-Oceanin Research, Los Angeles, ss. 302 - Iwona Kabzińska-Stawarz Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 - Maria Wojnicka, Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Świat imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład Wydawniczy „Nomos", ss. 231 - Tomasz Biernat Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Południowej X V I - X X w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 - Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszło­ ści i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 - Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris. The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis 1991, Indiana University Press, ss. X I I + 195 - Adam Walaszek „Rocznik muzułmański", R. I , Т. I : 1413 h (1992), ss. 123; R. I l l , T . 2: 1414 h (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej, ss. 111 - Andrzej Woźniak Wiesława Korzeniowska, Codzienności społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1994), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib 1 - Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kraków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 4- 48 - Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 - Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, ss. 263 - Konrad Górny, Mirosław Marczyk Ubiory w Polsce. Materiały I I I Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, paździer­ nik 1992, Warszawa 1994, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Wydawnictwo Kopia, ss. 216, ryc. 80 - Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fél, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 - Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, 1.1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów -f- 16 barwnych - Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Mińsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 tab. rysunków i wykrojów - Irena Turnau 243 250 254 257 267 270 274 276 278 280 282 284 288 290 292 294 295 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c486cb4204b0c74361ec1960426a61f.pdf e20f8666353eb3742f2d59e5a942b67a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1439 Title A name given to the resource Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Badania nad ludnością białoruską zamieszkującą w latach 1918-1939 wschodnie tereny Rzeczypospolitej muszą uwzględniać wiele aspektów życia politycznego, gospodarczego i społecznego kraju w tym okresie. Miały one bowiem bezpośredni wpływ na stosunek do mniejszości narodowych i kie­ runki stosowanej wobec nich polityki. Ważniejsze wydarzenia polityczne towarzyszące tworzeniu się państwo­ wości polskiej, związane niejednokrotnie z działaniami zbrojnymi (wojna polsko-bolszewicka) oraz różne opozycyjne względem siebie koncepcje w za­ kresie polityki wewnętrznej i zagranicznej znajdowały odbicie w podejściu do spraw mniejszości narodowych. Oddziaływało to w sposób bezpośredni na formy współżycia i układ stosunków między ludnością polską a społecz­ nościami mniejszościowymi. Dla oceny sytuacji w zakresie spraw narodowościowych w Polsce poza analizą stosunku Państwa do tych problemów konieczne jest prześledzenie działalności ugrupowań politycznych, organizacji gospodarczych oraz insty­ tucji społeczno-kulturalnych i oświatowych, działających w ramach bada­ nych mniejszości narodowych i wzmacniających ich narodową jedność. Należy również pamiętać o roli i znaczeniu podpisywanych przez Polskę traktatów o ochronie politycznych, kulturalnych i ekonomicznych praw mniejszości, jak np. traktatu wersalskiego z 1919 r. I Trudno jest o jednoznaczne określenie stosunku Państwa do problemów narodowościowych. Polityka mniejszościowa była zależna od wielu czynników, m.in. takich jak: liczebność grup czy rola, jaką pełniły w życiu politycznym i gospodarczym kraju. Duży wpływ na kierunek tej polityki miał stosunek �6 WANDA PAPROCKA partii i stronnictw politycznych do problemów mniejszościowych; był on często różny w odniesieniu do poszczególnych grup narodowych. Ponieważ przedmiotem artykułu są stosunki między ludnością polską i białoruską zamieszkującą wschodnie tereny Polski (określane w okresie międzywojennym jako Ziemie Wschodnie lub Kresy Wschodnie) do nich przede wszystkim odnosić się będzie analiza polityki Państwa w stosunku do mniejszości narodowych . Podstawowe kierunki polityki narodowościowej kształtowały dwie zasad­ nicze koncepcje polityczne, jedna wywodząca się ze Stronnictwa Demokratycz­ nego, druga - prezentowana przez Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników. Główną rolę w formułowaniu programu Narodowej Demokracji w kwestii mniejszości narodowych w tym mniejszości białoruskiej odegrali Roman Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Koncepcja polityczna sformułowana przez ruch narodowo-demokratyczny głosiła nadrzędność interesu narodowego w stosunku do Państwa i spraw społecznych. W kwestiach mniejszościowych przyznawała supremację narodowi polskiemu wyłącznemu dysponentowi zasobów gospodarczych kraju i jedynemu dziedzicowi kulturowych wartości narodowych. Jeden z przedstawicieli tego kierunku, prezentując program polityki kresowej pisał: „Oni (przedstawiciele narodu polskiego - przyp. W.P.) od wieków są organizatorami i administratorami ziem kresowych, oni byli ich obrońcami przed nawałami wscłiodnich najeźdźców, oni je uprawiali, przepro­ wadzali ich kolonizację, pozakładali na nich miasta, pobudowali drogi komuni­ kacyjne. Oni pozyskali te ziemie dla cywilizacji, pootwierali na nich szkoły i uniwersytety [...] Prawa wynikające z ich siły liczebnej uzupełniane prawami opartymi na zasługach i przewadze kulturalnej oraz na tradycji przodownictwa politycznego - dają Polakom moralne uzasadnienie postulatu supremacji polskości w życiu Kresów" (Giertych 1932, s. 7). Idea ta, kładąc nacisk na historyczną odpowiedzialność narodu za losy własnego państwa, głosiła konieczność zaktywizowania polskiego społeczeń­ stwa w celu rozszerzenia i umacniania wpływów kultury polskiej. Odrzuca­ jąc centralizm jako zasadę rządzenia postulowała program rozbudowy in­ stytucji samorządowych i usprawnienia administracji państwowej (Grabski 1923, s. 37-39; Bartoszewicz 1924, s. 4-5; Rybarski 1926). W 1924 r. J. Bartoszewicz pisał: ,,Oświata musi być prowadzona w duchu polskim [...] Języki miejscowe mogą być oc2,ywiście uwzględnione bądź jako przedmiot wykładu, bądź jako środek pomocniczy przy nauce [...]. W dziedzinie religij1 1 Podstawę terytorialną kresów wschodnich stanowiły województwa b. zaboru rosyjskiego: wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie w całości a także powiaty Grodno i Wołkowysk w województwie białostockim oraz województwa b. zaboru austriackiego: tarnopolskie i stani­ sławowskie w całości wraz z tą częścią województwa lwowskiego, która dawniej zaliczana była do Galicji Wschodniej tj. całym obszarem województwa bez ośmiu zachodnich powiatów: Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Nisko, Rzeszów, Przeworsk, Strzyżów, Tarnobrzeg. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: poleskim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7%, białostockim - 16,3%. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 7 nej pamiętać należy o tern, iż zasada sprawiedliwego, godnego traktowania wyznania prawosławnego nie wyklucza bynajmniej konieczności przywróce­ nia i podniesienia na ziemiach wschodnich powagi kościoła katolickiego" (Bartoszewicz 1924, s. 30-31). Również ważne zadanie stawiano przed sądownictwem polskim. Uwa­ żano bowiem, że jego rozwój na ziemiach wschodnich winien wzmacniać prestiż Państwa. Narodowy charakter Państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykłado­ wym. Mniejszości miały prawo do zakładania własnych szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami. Gwarancję oby­ watelskiego równouprawnienia dawała całkowita lojalność mniejszości naro­ dowych wobec państwa. W opinii narodowych demokratów brak wyraźnej „fizjognomii narodo­ wej" Białorusinów (wielu przedstawicieli tego kierunku negowało ich odręb­ ność etniczną podkreślając brak aspiracji politycznych i narodowych) ułat­ wiał proces ich asymilacji, który miał się dokonywać przez oddziaływania kultury polskiej oraz rozwój osadnictwa polskiego (Popławski 1920, s. 229; Dmowski 1937, s. 171). Kolonizowanie województw wschodnich realizowa­ no już przez osadnictwo wojskowe bezpośrednio po 1920 r. W myśl założeń programu Narodowej Demokracji, powinno ono mieć jednak charakter naturalnego procesu ekonomicznego. „Osadnictwo polskie na ziemiach wschodnich jest niewątpliwie koniecznością narodową i państwową - pisał Bartoszewicz. Ale formy i sposoby ich urzeczywistnienia muszą być inne niż dotychczasowe. Trzeba aby ludność polska osiadła na Kresach bez wywoływania niepotrzebnego rozgoryczenia wśród ludności miejscowej [...] Miejscowa ludność uważała osadnictwo wojskowe za karę wymierzoną nam niesłusznie, albowiem ona wojsko polskie witała nie jako wrogów ale wy­ bawców od bolszewickiego ucisku" (Bartoszewicz 1924, s. 32). Założenia programowe Narodowej Demokracji podzielało wiele innych kierunków politycznych w Polsce, zarówno reprezentowanych przez ugru­ powania mieszczańsko-inteligenckie, jak i partie chłopskie, jakkolwiek nie głosiły one tak skrajnie nacjonalistycznych postulatów jak endecja. 2 2 Ustawy osadnicze ogłoszone 17 grudnia 1920 r. były realizowane od wiosny 1921 r. Ogólnie zostało przyjętych i oddanych na osadnictwo wojskowe 785 majątków o obszarze 137 000 ha. Osadzono tam 7918 osadników wojskowych. Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Stosunek ludności miejscowej do osadników był wrogi, gdyż w osadnikach widziano przybyszów zagarniających ziemie, które uważali za swoje. Stosunek zaś miejscowego społe­ czeństwa polskiego również był nieżyczliwy ponieważ osadników uważano za sprawców prze­ jęcia ziemi bez odszkodowania. W 1922 r. powstał Centralny Związek Osadników przekształ­ cony w 1929 r. w Związek Osadników (Bocian 1935, s;. 272-276). W 1938 r. jeden z osadników Wł. Kamiński podawał liczbę osadników nieco wyższą, wynoszącą 8 988 osób, przy tej samej ogólnej liczbie przyjętych majątków (Kamiński 1938, s. 165-170; por. też Bocian 1992, s. 3-10). �8 WANDA PAPROCKA Odmienny program, opozycyjny w stosunku do stanowiska obozu naqonalistycznego, postulujący rozwiązanie kwestii narodowej w duchu tole­ rancji i współistnienia, głosili przedstawiciele koncepcji federacyjnych. Orientacje te reprezentowały organizacje, grupy nieformalne oraz indywi­ dualni działacze uznający polityczne zwierzchnictwo Józefa Piłsuskiego. Podstawę głoszonego programu stanowiło przekonanie o wciąż istniejącej jedności narodowości tworzących Pierwszą Rzeczypospolitą. Uważano za możliwe reaktywowanie dawnego związku państwowego w nowej, odpowiada­ jącej chwili bieżącej federacyjnej formie (Grünberg 1971; Chojnowski 1979). Zespolenie zamierzano osiągnąć poprzez stworzenie mniejszościom do­ godnych i atrakcyjnych warunków zarówno narodowego, jak gospodarcze­ go i kulturalnego rozwoju, co byłoby argumentem świadczącym o politycz­ nej celowości trwałego związku z Państwem polskim. Publicystyka piłsudczykowska zgodnie występowała o zapewnienie mniej­ szościom narodowym pełni obywatelskiego równouprawnienia na drodze przestrzegania odpowiednich przepisów konstytucyjnych (Chojnowski 1979, s. 22-23). Idee federalistyczne były propagowane powszechnie już w latach 1918-1919, m.in. w tygodniku „Rząd i Wojsko" redagowanym przez Andrzeja Struga, z którym współpracowali: Tadeusz Hołówko, Adam Skwarczyński i Wincenty Rzymowski, oraz w piśmie „Droga", na łamach którego Hołówko przedstawił program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach (Hołówko 1924; por. też: Bukowiecki 1922 i Pszczółkowski 1924). W późniejszym okresie bardziej umiarkowane programy głosiły zasady językowego równouprawnienia w szkolnictwie i administracji, postulowały przeprowadzenie reformy rolnej oraz podjęcie polityki inwestycyjnej, kre­ dytowej i celnej uwzględniającej potrzeby gospodarcze tych ziem. Odrzu­ cając nacjonalistyczne hasła asymilacji narodowej konstruowano program asymilacji państwowej. Przekonanie mniejszości o konieczności trwałego związku z Państwem polskim, które stworzy im właściwe warunki rozwoju gospodarczo-kulturalnego i narodowego leżało u podstaw koncepcji prome­ teizmu - idei wyłonionej z szerokiego programu federacyjnego . Założenia ideowe prometeizmu stanowiły istotną przeciwwagę dla polityki Związku Radzieckiego w stosunku do mniejszości narodowych (Mikulicz 1971). Wytyczne polityki obozu piłsudczykowskiego w stosunku do Kresów Wschodnich jak wspomniane już wystąpienie Hołówki stawały się pod3 4 3 W odniesieniu do Białorusi zwyciężyły w Rydze koncepcje Narodowej Demokracji, jakkolwiek kilku delegatów opowiedziało się za rozwiązaniem federacyjnym. Pozostawienie Mińska i wschod­ niej Białorusi poza granicami Polski definitywnie przekreślało to rozwiązanie. J. Piłsudski potrakto­ wał upadek szerokich planów federacyjnych, które budował przede wszystkim w oparciu o Litwę jako osobistą porażkę: „...ja przegrałem swoje życie. Nie udało mi się powołać do życia dużego związku federacyjnego, z którym świat musiałby się liczyć" (cyt. za: Mikulicz 1971, s. 48). Poglądy T . Hołówki, jedego z głównych publicystów piłsudczykowskiej „Drogi" i aktyw­ nego działacza ruchu prometejskiego, stanowiły również jeden z nurtów Polskiej Partii Socjali­ stycznej przed rokiem 1926. 4 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 9 stawą określonych programów działania. Potrzeba ich konstruowania wyni­ kała z coraz bardziej uświadamianej sobie przez społeczeństwo i władze państwowe potrzeby wszechstronnego uporządkowania stosunków na Kre­ sach Wschodnich. W tym celu powołano m.in. Komisje Rzeczoznawców, organ o funkcjach czysto doradczych przygotowujący dla rządu propozycje uregulowania poszczególnych kwestii narodowościowych. W skład jej weszli: Tadeusz Hołówko, Henryk Lowenherz i Leon Wasilewski . Poglądy związane z asymilacją państwową znajdowały poparcie w szero­ kich kręgach liberalnej inteligencji uznające nadrzędność idei Państwa w ży­ ciu politycznym. Na rzecz obrony mniejszości występowało szereg wybit­ nych osób odgrywających ważną rolę w życiu naukowym, społecznym i po­ litycznym kraju. Marceli Handelsman np. pisał w 1921 г.: „Zagadnienie samodzielnego bytu narodowego, sprawa choćby teoretycznego stanowienia 0 swoim losie, pytanie co do własnego państwa samodzielnego, federacyj­ nego czy autonomicznego w granicach takiego czy innego związku państ­ wowego, ta kwestia z chwilą rozpadnięcia się dawnej Rosji musiała wystąpić na Białej Rusi. Podnosi ją młoda inteligencja białoruska, dziś jedyna przed­ stawicielka aspiraqi narodowych Białej Rusi a podchwyciły ją w swe ręce wszystkie czynniki międzynarodowe (Handelsman 1921, s. 37). Handelsman postulował też stworzenie jak najszerszego samorządu komunalnego, rów­ nouprawnienie języka białoruskiego i utworzenie gimnazjów białoruskich. Inny wybitny uczony Jan Baudouin de Courteney, szczególnie ostro podkreślał konieczność unikania bezwzględnego unarodowienia państwa 1 upaństwowienia narodowości: „Państwo powinno stać poza narodowo­ ściami i zapewnić równouprawnienie wszystkim związanym z nim narodo­ wościom (Baudouin de Courteney 1921, s. 4). Zgromadzone przez K. Srokowskiego, jednego z aktywnych przedstawi­ cieli koncepcji prometejskich i znawcy spraw wschodnich materiały terenowe z Kresów północno-wschodnich dały mu podstawę do opisu aktualnej sytuaqi. Na ich podstawie Srokowski sformuował szereg konkretnych postu­ latów związanych ze zmianami w dziedzinie gospodarczej i społecznej, oraz w oświacie i kulturze (Srokowski 1924, s. 4-32). Bezpośrednie zetknięcie się ze społeczeństwem białoruskim pozwoliło Srokowskiemu na dokonanie oce­ ny stosunku ludności białoruskiej do Państwa polskiego i relacji między obu narodowościami. Pisał on m.in. „Samowiedzy narodowościowej pozytywnej lud białoruski ma mało. Na Polesiu mniej niż w dwóch innych wojewódz­ twach tern silniejsza jednak świadomość odrębności od innych narodów, w szczególności od Polaków. Dominuje jeszcze ciągle pojęcie «russkosci» 5 6 5 Рог. T . Hołówko, Kwestia narodowościowa w Polsce, Warszawa 1922; L . Wasilewski, Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa 1925. K . Srokowski przeprowadził inspekcję służbową na kresach płn.-wsch. z polecenia pre­ miera W. Sikorskiego. Materiały przedstawił w pracy Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków 1924. 6 �10 WANDA PAPROCKA jako najszerszego kolektywu narodowo-kulturalnego. Język rosyjski jest ce­ niony wyżej niż białoruski z m o t y w ó w u t y l i t a r n y c h , (podkr. W.P.) ponieważ można w tym języku więcej przeczytać i większy kawał ziemi przejść. [...] Fakt że szkoła powszechna uczy prawie wyłącznie po polsku, odczuwany jest jak brzemię i krzywda nie tyle z m o t y w ó w n a r o d o ­ w o ś c i o w y c h , (podkr. W.P.) ile dlatego że korzyści z władania językiem polskim nie są dość widoczne" (Srokowski 1924, s. 9). Ten interesujący materiał źródłowy zgromadzony przez Srokowskiego zawiera również pewne elementy etnograficzne. Do nich należy zaliczyć m.in. „Litanię narodu białoruskiego" krążącą wśród ludności i świadczącą o nastrojach pewnej jej części . Jest rzeczą charakterystyczną, że żaden z obozów politycznych połowy lat dwudziestych nie posiadał pełnej możliwości realizacji swoich koncepcji programowych w stosunku do mniejszości narodowych. „W większym jed­ nak stopniu - jak pisał Chojnowski - «rząd dusz» nad nastrojami aktyw­ nych politycznie odłamów społeczeństwa polskiego sprawowała Narodowa Demokracja (Chojnowski 1979, s. 67-68). Należy również pamiętać, że niezależnie od programów głoszonych przez stronnictwa i partie polityczne, oddziałujących na politykę narodowościową Państwa, istniały jeszcze prawne zasady postępowania (jakkolwiek nie zawsze przestrzegane), wynikające z konstytucji, a także z podpisanych przez Polskę traktatów międzynarodowych o ochronie mniejszości narodowych. Z umów tych największe znaczenie miał traktat zawarty między Polską a Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią 28 czerwca 1919 r. (Zaleski 1932; Jeziorański 1933; Kierski 1933). Zawierał on określenie obowiązków narodu polskiego względem wszystkich zamieszkujących Państwo mniejszości oraz uprawnień należących do nich obywateli. W stosunku do wewnętrznego ustawodawstwa dotyczącego mniej­ szości narodowych podstawą w tym okresie były postanowienia Konstytucji 7 8 7 Litania narodu białoruskiego: „Nad Białorusią rozdartą ojczyzną naszą / Nad ludem wiernym Tobie, zmiłuj się Panie / Od naszej długiej ciężkiej pokuty / Od kajdan niewoli / Od jarzma polskiego / Od ducha niezgody / Od kapłanów obszarniczych, zdrajców ludu białoruskiego / Od kapłańskich podszeptów zdrady / Od wrogów naszych złości / Od gnuśności polskiej / Od pokuty w więzieniach Polski / Od złości, nienawiści i wszelkiej złej woli / Wybaw nas Panie [...]" (Srokowski 1924, s. 25-26). Art. 8 traktatu tego brzmiał: „Obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych gwarancji ustawowych oraz faktycznych jak inni obywatele polscy. Mianowicie będą mieli równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dob­ roczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz praw swobodnego używania w nich własnego języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk swojej religii". Ustęp zaś pierwszy Art. 9 głosi: „W miastach i okręgach zamieszkałych przez znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Rząd polski udzieli w sprawach nauczania publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzie­ ciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku" (Łysiak 1927, s. 19). 8 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 11 z 17 marca 1921 г., w których zawarte były zapowiedzi stworzenia auto­ nomicznych związków mniejszościowych o charakterze publiczno-prawnym w obrębie samorządu powszechnego (Zieleniewski 1935). Artykuły tej konstytucji (88, 95, 109, 110, 111, 113, 115) zapewniały mniejszościom bez różnicy narodowości, języka, rasy i religii - ochronę życia, wolność mienia. Dodatkowe gwarancje ochrony języka, rasy, religii, swobody działal­ ności własnych organizacji posiadały mniejszości słowiańskie. Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini uprawnieni byli bowiem do korzystania z ochrony z tytułu postanowień artykułu 7 traktatu ryskiego zapewniających swo­ bodny rozwój kultury, języka oraz wykonywanie obrządków religijnych (Łysiak 1927, s. 18). Od połowy lat dwudziestych w ustawodawstwie polskim następowały pewne zmiany powodujące uszczuplenie sw obód demokratycznych. Konstytucja Kwietniowa 1935 r. choć potwierdziła równość obywateli wobec prawa wysunęła na czoło zasadę lojalności wobec Państwa i nietolerowania działalności żadnej grupy lub organizacji mniejszościowej, która zagrażałaby jego interesom. Mniejszości narodowe domagały się przestrzegania praw gwarantowa­ nych konstytucyjnie i na mocy traktatów międzynarodowych, przez cały okres międzywojenny kierując skargi do Ligi Narodów (Jeremicz 1927, s. 18; Michowicz 1963, s. 16). W 1934 r. zmienione zostało stosowanie artykułu 12 traktatu mniejszościowego, który uprawniał organy Ligi Narodów do kon­ trolowania sposobu wykonywania przez Polskę postanowień dotyczących systemu ochrony mniejszości . Polska uniezależniła się od kontroli między­ narodowej. W latach trzydziestych duże niezadowolenie mniejszości narodowych wy­ wołały ograniczenia liczby ich reprezentantów w Sejmie i Senacie. Pierwsze wybory do Sejmu I kadencji odbyły się 5 listopada 1922 г., a do Senatu 12 listopada 1922 r. Z tej okazji powołany został do życia Białoruski Cent­ ralny Komitet Wyborczy, który miał duże wpływy w społeczności białoru­ skiej. Jego postulaty wyborcze (ziemia dla chłopów bez wykupu, szkoła w języku ojczystym oraz autonomia terytorialna) były szczególnie popularne r r 9 9 Na konferencjach wersalskich podjęto zobowiązania mniejszościowo-ochronne, którymi objęto Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję, państwa bałtyckie oraz państwa tzw. zwyciężone oprócz Niemiec. Zobowiązania te imane pod nazwą traktatów i deklaracji mniejszościowo-ochronnych miały gwarancje międzynarodowe, w myśl których wszystkie za­ rzuty niedotrzymania zobowiązań powodowały interwencję czynnika międzynarodowego. Zostały również stworzone dla poszczególnych obywateli i grup możliwości wnoszenia skarg do instytucji międzynarodowych. Rząd Polski, uznając brak podstaw do dzielenia państw na kontrolowane i niekontrolo­ wane, złożył 13IX1934r. za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka de­ klarację odmawiającą współpracy z organami międzynarodowymi i kładącą kres kontroli międzynarodowej w dziedzinie mniejszości i tym samym ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej (Włodarski 1936, s. 14-18). �12 WANDA PAPROCKA wśród białoruskich wyborców, z których 94% utrzymywało się z pracy na roli. Białoruski Centralny Komitet Wyborczy przystąpił do Bloku Mniej­ szości Narodowych. W wyniku wyborów w Sejmie I kadencji znalazło się 11 posłów białoruskich z listy tego Bloku. Do Senatu wybrano 3 Białorusi­ nów. Białoruscy posłowie i senatorzy utworzyli Białoruski Klub Poselski. Wystąpił on w dyskusji nad exposé premiera Władysława Sikorskiego w 1923 r. z następującymi żądaniami: „Stojąc na gruncie terytorialnej autono­ mii z Krajowym Sejmem do czasu wprowadzenia statusu autonomicznego wymagamy: 1) natychmiastowego zaprzestania sztucznej kolonizacji i likwi­ dacji osadnictwa wojskowego, 2) przejęcia wszelkich lasów na rzecz pań­ stwa i wydania niezwłocznie odpowiedniej ustawy normującej wyrąb lasów, 3) wprowadzenie w życie reformy rolnej, zabezpieczającej przede wszystkim interesy miejscowej ludności małorolnej i bezrolnej, nadzielającej ziemią bez wykupu, 4) zwrotu repatriantom ziemi skonfiskowanej przez państwo, 5) odbudowy zrujnowanych przez wojnę wsi i miasteczek, tudzież pomoc repatriantom, 6) podnoszenia kultury rolnej, a przede wszystkim krajo­ wej przez założenie szkół agronomicznych, technicznych i rzemieślniczych, 7) wolności organizowania się na polu życia ekonomicznego, 8) natychmiasto­ wego wydania ustaw zapewniających ludności autonomię kulturalną i oświato­ wą, 9) dopuszczenie języka białoruskiego do samorządu, administraqi i sądow­ nictwa, 10) nie wtrącanie się władz administracyjnych do życia religijnego, 11) administracji z elementów miejscowych, 12) wprowadzenia demokratycz­ nych samorządów, 13) sądów przysięgłych i wybieralności sądów pokoju, wreszcie 14) terytorialnej organizacji wojska (Bełcikowski 1925, s. 607-608). W 1925 r. część posłów BKP założyła nowy samodzielny klub pod nazwą Klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady. W drugich wyborach do Sejmu i Senatu w 1928 r. do Sejmu weszło 11 posłów białoruskich, m.in. 4 z listy Bloku Mniejszości Narodowych, 3 z listy „Zmahannie za interesy włościan i robotników", 2 z listy „Białoruscy Włościanie i Robotnicy". Do Senatu w wyniku wyborów weszło 2 Białorusinów. W 1928 r. Bia­ łorusini wystąpili z Klubu Ukraińskiego, do którego należeli w tej kadencji Sejmu, i utworzyli własny Klub Białoruski. W wyborach w 1930 r. Bia­ łorusini uzyskali tylko 1 mandat w Sejmie z listy Bloku Ukraińsko-Białoruskiego, z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zostało wybranych 2 Białorusinów oraz 1 poseł białoruski do Senatu. Sejm I I I kadencji opracował i uchwalił nową konstytucję (tzw. kwietniową) i nową ordynację wyborczą do Sejmu i Senatu, w wyniku której Białorusini zostali pozbawieni swojej reprezentacji w parlamencie. Jedyny reprezentant z Bloku Ukraińsko-Białoruskiego w I I I Kadenqi Sejmu FJaremicz tak określał nową ordynację wyborczą w swoim przemówieniu: „Twierdzę, że projekt obecnej ordynacji wyborczej skierowany jest przede wszystkim przeciw mniejszościom narodowym, a zwłaszcza przeciw Białorusinom, bo we wsi białoruskiej policja jest panem życia i śmierci ludności wiejskiej [...] (Głogowska 1994, s. 139). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 13 Wśród posłów wybranych w 1935 r. znalazł się 1 Białorusin z listy BBWR. Związany jednak dyscypliną klubową nie mógł bronić praw Biało­ rusinów. W 1938 r. w nowym wybranym Sejmie i Senacie nie znalazł się już ani jeden przedstawiciel Białorusinów. Po zamachu majowym 1926 r. kolejne rządy starały się realizować zasadę państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Sprowadzało się to do działalności na rzecz rozwoju kultury narodowej tych grup i kształtowania u nich postaw lojalistycznych. Zaktywizowana została działalność Komisji Rzeczoznawców. W swoich wystąpieniach jej członkowie (przede wszyst­ kim T. Hołówko) kreślili programy polityki kresowej. Odrzucając myśl utworzenia terytorium Galicji Wschodniej podnoszono ideę przekształce­ nia należących do Polski ziem białoruskich i ukraińskich w swego rodzaju „Piemont narodowo-kulturalnego odrodzenia" tak aby jego mieszkańcy dostrzegli w Polsce właściwego sojusznika w walce z Moskwą o swe narodo­ we wyzwolenie. Konkretne zadania, jakie dla realizacji tych założeń należałoby podjąć sprowadzały się do reformy administracji, szkolnictwa oraz regulacji kwe­ stii wyznaniowych. Dużą wagę przywiązywano do zmian w administracji państwowej na ziemiach wschodnich, do udziału w niej przedstawicieli grup mniejszościowych, do rozwoju samorządów, który dla wielonarodowościo­ wej ludności województw wschodnich byłby miejscem zbliżenia i wzajem­ nego poznania oraz szkołą pracy państwowej i społecznej. Głoszone poglądy streszczają się w słowach Hołówki, wypowiedzianych w Sejmie Rzeczypospolitej w dniu 9 lutego 1931 г.: „[...] My nie chcemy żadnej asymilacji narodowej, nie chcemy polonizować siłą, my chcemy wychować ich na dobrych obywateli państwa polskiego [...]" (Włodarski 1936, s. 52). Z szerokim programem zmian struktury administracyjnej występował po przewrocie majowym również Stanisław Srokowski głosząc, że szeroka autonomia zlikwidowałaby odczuwaną przez mieszkańców ziem wschodnich obawę przed polonizacją i zlikwidowałaby ograniczenia w zakresie rozwoju grospodarczego i kulturalnego (Srokowski 1930, s. 36n). Wagę problemów narodowościowych doceniał nie tylko rząd ale i szero­ kie kręgi społeczeństwa. Wyrazem tego było powoływanie do życia organów opiniotwórczych i doradczych dla władz państwowych. Do takich należał 10 11 12 1 0 Nie datowany (najpewniej z 1926 r.) memoriał Hołówki pt. Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, nr 43 mpis. Hołówko sprzeciwił się realizacji ustawy z 31 lipca 1924 r. (Dz.U.R.P. Nr 79) o szkolni­ ctwie narodów niepolskich, która w art. 2 głosiła w d2iedzinie szkolnictwa mniejszości narodo­ wych wprowadzenie w Polsce szkół mieszanych utrakwistycznych, znosząc dotychczasowy typ państwowej szkoły czysto-narodowej, co stanowiło wg działaczy białoruskich pogwałcenie wszystkich zaciągniętych zobowiązań międzynarodowych (Łysiak 1927, s. 20-21). Stanisław Srokowski geograf, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Nauk Politycznych w Warszawie, w 1923 r. wojewoda wołyński. 1 1 1 2 �14 WANDA PAPROCKA Komitet do Spraw Narodowościowych, który ukonstytuował się w 1934 r. a zatwierdzony został przez Radę Ministrów 19 grudnia 1935 r. Stałym organem wykonawczym Komitetu zostało tzw. Biuro Polityki Narodowościowej przy Prezydium Rady Ministrów. Dla jego potrzeb praco­ wała też Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich powstała z iniqatywy gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego. Od czasu odrodzenia Państwa Polskiego do roku 1926 nie prowadzono w Polsce zorganizowanych badań naukowych poświęconych całkowicie zie­ miom wschodnim. Dopiero w tym roku powstał przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. Instytut ten przetrwał trzy lata. Od 1929 do 1933 r. istniała przerwa w systematycznych zorganizowanych badaniach. Dopiero w 1933 r. powstaje Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich i prawie równocześnie w początkach 1934 r. - wspomniana wyżej Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich. Towarzystwo od pierwszych dni swego istnienia zajęło się sprawami gospodarczymi Ziem Wschodnich. Przy Towarzystwie zorganizowano aka­ demickie kursy jednoroczne pod nazwą „Studium o Ziemiach Wschodnich". Głównym zadaniem Towarzystwa określonym w statucie był rozwój kul­ turalny i gospodarczy Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej w ramach pań­ stwowości polskiej realizowany przez „podejmowanie i prowadzenie wszech­ stronnej działalności dla utrzymania i rozwoju polskiego stanu kulturalnego i gospodarczego na obszarze Ziem Wschodnich" (Jarocki 1939, s. 224-225). W wyniku porozumienia Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich i Ko­ misji Naukowej Badań Ziem Wschodnich w 1936 r. powołano do życia Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich {Instytut Gospodarczy..., s. 236-250). Instytut współpracował z szeregiem instytuqi naukowych, m.in. Instytutem Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie oraz Instytutem Naukowo Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie . Ten ostatni podzielony był na cztery sekcje, z których jedna (etnograficzno-geograficzna) kierowana była przez wybitnych etnografów: prof. prof. Cezarie Ehrenkreutzową i Marię Pruflferową. Organem wydawniczym Towarzystwa był „Rocznik Ziem Wschodnich". Na jego łamach drukowano sprawozdania z prowadzonych prac a także opracowania wyników badań. Jak wspomniałam na wstępie, rozwój i charakter stosunków polsko-białoruskich w I I Rzeczypospolitej zależny był w znacznym stopniu od omówionej powyżej w generalnym zarysie polityki Państwa Polskiego w sto­ sunku do mniejszości narodowych i sposobów jej realizaqi, jak również od 13 1 3 Inauguracja prac Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej nastąpiła 23 lu­ tego 1930 r. Prezesem Instytutu został prof. Jan Rozwadowski, rektorem prac Instytutu - prof. Stanisław Ehrenkreutz. Poza sekcją etnograficzno-geograficzna powołano sekcje: historyczno-prawną, literatury i językoznawstwa, gospodarczą. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 15 charakteru grupy narodowościowej, stopnia jej konsolidacji i wewnętrznej dynamiki. Te cechy określały jej aktywność we wszystkich dziedzinach życia, stanowiły o miejscu grupy wśród zróżnicowanej narodowościowo ludności Kresów Wschodnich. Zgodnie z tym stwierdzeniem, konieczne jest przedstawienie w dalszej części artykułu najważniejszych form działalności politycznej, gospodarczej i kulturalnej Białorusinów w relacji do kierunków polityki mniejszościowej Państwa w tym okresie. II Jak przedstawiała się liczba ludności białoruskiej mieszkającej w grani­ cach Polski? Z obliczeń dokonanych na podstawie materiałów statystycznych przez A.Krysińskiego (1929, s. 447-448), wynika, że w dniu 1 I 1928 r. liczba Białorusinów zamieszkałych w Polsce wynosiła 1 430 000 osób; na Kresach Wschodnich - 1 384000 osób. Jak stwierdza autor powyższych obliczeń, mimo że oparte są one na oszacowaniach odpowiadają rzeczywistym stosunkom, skoro uzyskane zupełnie inną metodą dane dotyczące liczby Białorusinów w Polsce wykazują błąd w wysokości 0,4% ogółu Białorusinów w Polsce. Działacze polityczni i publicyści białoruscy ustalili natomiast w tym okresie liczbę swych rodaków na 2,5 miliona (dane Instytutu Kultury Białoruskiej w Mińsku) a nawet 3 milionów, jak podaje Białoruski Klub Poselski w petyqi przesłanej w 1929r. do Ligi Narodów (Ełski-Łaniewski 1931, s. 55-56). W drugim spisie powszechnym w 1931 r. przyjęto jako zasadę reje­ strowania ludności kryterium językowe. Na tej podstawie określono liczbę Białorusinów w Polsce na 990 tys., tj. 3,1% całej ludności Polski. Wyniki spisu ludności 1931 r. - chociaż poddawane krytyce - ukazywały w naj­ większym przybliżeniu liczebność poszczególnych grup mniejszościowych w Polsce okresu międzywojennego. Dokonywane przez badaczy korekty danych statystycznych, przy zastosowaniu metody porównania danych spisu uzyskanych według kryterium wyznaniowego, podwyższały wysokość tych liczb. Różnice były wynikiem następujących operacji: 1) zaliczenia prawie 300 tys. spośród 497 tys. prawosławnych Polaków do Białorusinów, około 50 tys. - do Ukraińców i około 150 tys. do Polaków; 2) doliczenia do Polaków 20% Polaków „greko-katolików", czyli 97 tys. osób; odliczenia od Polaków wyznania rzymsko-katolickiego Białorusinów tego samego wy­ znania, czyli 78 tys. osób. Prezentując i uznając zasadność tych operacji W. Michowicz (1982, s. 311) dokonał dodatkowo podziału 706 tys. Poleszuków, określających się jako „tutejsi", na: 415 tys. Białorusinów i 292 tys. Ukraińców, zgodnie z obliczeniami Krysińskiego (1933, s. 387). Po dokonanych korektach liczba Białorusinów zamieszkałych na tere­ nie Polski przedstawiała się następująco: wg spisu z 1931 r. - 990 tys.; �16 WANDA PAPROCKA wg szacunku J. Żarnowskiego - 1 365 tys.; wg szacunku W. Michowicza - 1780 tys. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: pole­ skim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7% i białostockim - 16,3%. Interesująco przedstawiała się również struktura zawodowa i klasowa tej mniejszości narodowej. Specjaliści badający strukturę klasową mniejszości narodowych zgodnie podkreślają słabe zróżnicowanie społeczności białoru­ skiej. Białorusini stanowili w Polsce ludność o najwyższym odsetku zatrud­ nionych w rolnictwie. Na 20 osób tej narodowości prawie 19 pracowało na roli. Na wsi białostockiej dominowały małe i średnie gospodarstwa, stosu­ jące ekstensywną metodę uprawy ziemi oraz naturalną formę wymiany. Istniała dość znaczna grupa robotników rolnych. Białoruska klasa robot­ nicza była stosunkowo nieliczna. Szacunkowe dane wymieniają 30 tys. osób zatrudnionych w drobnych zakładach produkcyjnych i rzemiośle. Niewielki procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Mała grupa inteligencji białoruskiej składała się głównie z duchownych, nauczycieli, nikły procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Grupa ta wykazywała jednak w okresie międzywojennym znaczną tendencję wzrostową. Białoruski ruch polityczny w Polsce w porównaniu z życiem politycznym innych mniejszości narodowych był znacznie słabszy i w stosunku do innych w znacznie mniejszym stopniu obejmował całość reprezentowanej społecz­ ności. Wynikało to niewątpliwie ze słabego uświadomienia narodowego, małego wyrobienia politycznego przywódców i młodości kulturalnej narodu białoruskiego. Charakterystyczną cechą wszystkich niemal ugrupowań białoruskich był znaczny nacjonalizm. Jest to cecha dominująca w politycznym życiu naro­ dów rozwijających swoje poczucie tożsamości kulturowej. Towarzyszył temu najczęściej radykalizm społeczny, widoczny w działalności większości orga­ nizacji politycznych i społecznych. Początku krystalizacji białoruskiej narodowej myśli politycznej należy szukać w powstaniu w 1902 r. Białoruskiej Hramady Rewolucyjnej przemia­ nowanej w roku następnym na Białoruską Hramadę Socjalistyczną. Cechą charakterystyczną białoruskiego ruchu politycznego było szukanie oparcia ideowego w najstarszych formach ruchu odrodzenia białoruskiego, który w swych zaczątkach był ściśle zespolony z ruchami wyzwoleńczymi polskimi na Kresach. Działacze białoruscy nie tylko „opierali się w tworzeniu swej ideologii o ideologię demokratyzmu polskiego, ale niejednokrotnie tkwili głęboko w wyzwoleńczych organizaqach polskich" (Trejdeński 1930, s. 514). Białoruska Hramada Socjalistyczna krystalizowała swój program i ideologię pod wpływem Polskiej Partii Socjalistycznej. Stała się ona rzeczniczką interesów ubogiego włościaństwa białoruskiego głosząc żądania reformy agrarnej na zasadzie konfiskaty większej własności bez odszkodowania. Szczególną uwagę zwracała na pracę wśród robotników �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 17 folwarcznych. Żądała autonomii terytorialnej Białorusi z Sejmem Krajo­ wym w Wilnie. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych 1905 r. działacze tej organizacji, rezygnując z radykalnych metod działania, skupili się na pracy kulturalno-oświatowej. W 1906 r. zaczęła wychodzić pierwsza legalna gazeta białoruska „Nasza Dola". Po jej zamknięciu zastąpiła ją „Nasza Niwa", mniej radykalna od swej poprzedniczki, która zajmowała się przede wszyst­ kim zagadnieniami społecznymi. Głównym ośrodkiem białoruskiego ruchu narodowego w tym czasie było Wilno. Również przed I wojną światową odbył się pierwszy (nielegalny) zjazd nauczycielstwa białoruskiego, na którym uchwalono utworzenie „Białoru­ skiego Związku Nauczycieli" w celu rozwijania szkolnictwa białoruskiego. Okres okupaqi niemieckiej zachodniej Białorusi w czasie I wojny świato­ wej pozwolił na krótkotrwałą aktywizację działaczy białoruskich, którzy w tym czasie uzyskali możność organizowania się i wydawania pism. Rewolucja październikowa spowodowała powrót do radykalnych tendenqi w ruchu politycznym. Inicjatywę wzięła w swe ręce odrodzona „Białoruska Hramada Soqalistyczna" żądając: 1) szerokiego rozwoju kultury białoruskiej; 2) upaństwowienia szkół; 3) całkowitej autonomii Białorusi z Radą Krajową jako organem ustawodawczym na czele; 4) równouprawnienia mniejszości narodowych zamieszkujących Białoruś (Ochota 1928, s. 4). Obok Hramady Socjalistycznej powstały także inne organizacje polityczne. Dla uzgodnienia ich działalności zorganizowano w Mińsku w maju 1917 r. zjazd białoruskich organizacji narodowych. Wynikiem obrad Zjazdu było utworzenie Białoruskie­ go Komitetu Narodowego przekształconego na drugim zjeździe organizacji białoruskich w Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii. Przewrót bolszewicki na Białorusi dokonał się jednak bez aktywnego udziału ludności miejscowej. Zaskoczone przewrotem organizacje zwołały do Mińska Zjazd Wszechbiałoruski, na którym wyłoniły się dwa kierunki: moskalofilski i nie­ podległościowy. Po ponownym zajęciu Mińska przez Niemców powołano Komitet Wykonawczy Rady i Wszechbiałoruskiego Zjazdu, który powołał organ wykonawczy pod nazwą Sekretariatu Ludowego. Sekretariat wydając I I Ustawnuju Hramotu zapowiedział utworzenie na etnograficznym obszarze Białorusi - Republiki Ludowej oraz przeprowadzenie nacjonalizacji ziemi i wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy. Trzecia Hramota z dnia 25 marca 1918 r. głosiła, że „odtąd Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepod­ ległym i wolnym państwem" (Wróbel 1990, s. 44). Po zajęciu Mińska przez bolszewików podjęto zadanie utworzenia Ko­ munistycznej Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki. Ostatnim aktem działania bolszewików przed pochodem wojsk polskich na wschód i zajęciem Wilna było proklamowanie w tym mieście Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Zmienne losy kampanii antybolszewickiej na krótko przywracały do władzy zarówno zwolenników idei unii z Polską, jak i proklamowania „Nie­ zależnej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Białorusi". �18 WANDA PAPROCKA Podpisanie traktatu ryskiego pomimo formalnego uznania przez strony niepodległości Białorusi rozwiązało faktycznie kwestię białoruską w sensie podziału kraju pomiędzy Rosję i Polskę. W I I Rzeczypospolitej społeczeństwo białoruskie cechowało dość znacz­ ne zróżnicowanie polityczne, co znalazło odbicie w profilu partii poli­ tycznych o orientacjach: proradzieckiej, propolskiej, prolitewskiej. Ponie­ waż działalność wielu partii była krótkotrwała w prezentowanym artykule omówione zostaną tylko te, które odegrały znaczniejszą rolę w życiu poli­ tycznym i społecznym mniejszości białoruskiej. Do takich należała organi­ zacja „Białoruska Chrześcijańska Demokracja". Kierunek chrześcijańsko-demokratyczny powstał w 1915 r. wśród młodzieży białoruskiej kształcącej się w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Petersburgu oraz w tam­ tejszej Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej. Duży wpływ na jego powstanie miał odrodzeniowy ruch białoruski rozwijający się wśród mło­ dzieży akademickiej. Pierwszym przejawem pracy zbiorowej było stworzenie własnego organu prasowego „Krynica", który pod późniejszą nazwą „Białoruskaja Krynica" wychodził do końca okresu międzywojennego. Ściślejsze formy organizacyjne ruch ten przybrał w 1924 r. kiedy po­ wstało Białoruskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, które na­ stępnie przybrało nazwę Zjednoczenie Białorusinów Katolików, przekształ­ cając się w 1926 r. w Białoruską Chrześcijańską Demokrację i ogłaszając swój program. BChD uważało się za najbardziej skrystalizowane i jednolite stronnictwo polityczne i usiłowało prowadzić politykę konsolidującą, zmierzającą z jed­ nej strony do porozumienia wszystkich ugrupowań białoruskich o podłożu narodowym, z drugiej zaś do nawiązania ścisłego kontaktu z Litwinami i Ukraińcami. W programie tego stronnictwa sprawy polityczne zostały wysunięte na plan pierwszy. Dotyczyły one niezależności ludu białoruskiego na wszystkich jego ziemiach zjednoczonych w jedną demokratyczną republikę. Programo­ wo wyznaniowe, wprowadzało pewien dualizm głosząc równolegle postulaty w stosunku do kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej. Negatywnie ustosunkowało się do osadnictwa polskiego na ziemiach wschodnich. Stojąc na gruncie własności prywatnej za podstawę gospodarki rolnej stronnictwo uznawało tworzenie małych gospodarstw opartych na tzw. nor­ mie pracowniczej, tj. takiej ilości ziemi, którą gospodarz może uprawiać sam wraz z rodziną i co najwyżej jednym pracownikiem. Białoruska Chadecja podporządkowała sobie takie organizacje jak: „Białoruski Związek Włościan", „Białoruskie Zjednoczenie Prawosławne", „Wileński Białoruski Komitet Narodowy". Duży nacisk kładziony był na akcje wydawnicze. Regularnie ukazywała się „Białoruskaja Krynica" oraz inne reprezentujące ten obóz pisma: „Chrestjańska Dumka", „Cerkwa i Naród", „Szlach Mołodi" {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 19 Tak jak i inne organizacje BChD nie uniknęła rozłamów wewnętrznych oraz zmian w kierunkach swej działalności. W początku lat trzydziestych np. zarówno w naradach prywatnych, jak i enuncjacjach prasowych stwierdzała konieczność zaprzestania szerszej działalności politycznej przy jednoczesnym skierowaniu uwagi na życie ekonomiczne, kulturalne i oświatowe. Wyrazem zmiany kierunku polityki było zainteresowanie i objęcie swymi wpływami Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Instytut ten powołał w 1937 r. kwartalnik „Kłosy" poświęcony zagadnieniom literackim i nauko­ wym wydawany w Wilnie. W artykule wstępnym czytamy: „O ile społeczeń­ stwo nasze dużo uwagi poświęca życiu polityczno-społecznemu, o tyle nie docenia rozwoju kultury własnej, jakby zapominając o tern, że wartość tej ostatniej posiada ogromne znaczenie. Brak głębszego zainteresowania roz­ wojem białoruskiej literatury, sztuki i nauki stwarza ten smutny stan, że owe gałęzie życia duchowego znajdują się w Białorusi Zachodniej w stanie prymitywnym, a inteligencja nasza w znacznej mierze posługuje się kulturą obcą [...]" („Kłosy" nr 1:1937, s. 1-3). W 1936 r. nastąpiła reorganizacja BChD. Na zebraniu zorganizowa­ nym w Wilnie 26 stycznia tego roku Rada BChD podjęła następujące uchwały: 1) Białoruską Chrześcijańską Demokrację znowelizować, zrewi­ dować program i poprawić statut; 2) znowelizowaną BChD nazwać „Biało­ ruskie Zjednoczenie Ludowe" i przyjąć program zaproponowany przez Komitet Centralny BChD {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 6:1936, s. 643-644). Analiza nowego programu pozwala stwierdzić, że działacze dotychczaso­ wej BChD dążąc od szeregu lat do podporządkowania swym wpływom całego białoruskiego społeczeństwa z wyeliminowaniem zeń jedynie elemen­ tów komunistycznych i komunizujących oraz zdecydowanych ugodowców, usuwają z nazwy przymiotnik „chrześcijańska", dając programowi charak­ ter możliwie szeroki a jednocześnie radykalny. Najbliżej spokrewniony ideologicznie z BChD był „Białoruski Związek Włościański" współpracujący z nią czy to na terenie sejmowym, czy też na gruncie pracy społeczno-kulturalnej zogniskowanej w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury. Ogłoszony w „Sialanskiej Niwie" w 1926 r. program głosił hasła niezależnej republiki ludowej i zjednoczenia ziem z ludnością białoruską. BZW dążył do zrealizowania narodowych i kulturalnych dążeń ludności białoruskiej i rozwoju rodzimej kultury ludowej. W swoim programie społeczno-ekonomicznym wysuwał żądania wywłaszczenia bez wykupu wszystkich ziem większej własno­ ści, państwowych, kościelnych, cerkiewnych na rzecz białoruskiego włościaństwa mało- i bezrolnego. Występował przeciw osadnictwu wojskowemu i kolonizacji. Domagano się ponadto bezpłatnej oświaty w języku macierzystym, szerokiego samorządu, utworzenia sądów przysięgłych, rozwoju spółdzielczości itp. Stron­ nictwo we wszystkich swoich postulatach stało na gruncie popierania klasowych interesów włościaństwa białoruskiego {Białoruskie ugrupowania..., 1927). �20 WANDA PAPROCKA Duży wpływ w społeczeństwie białoruskim miała „Białoruska Partia Włościańska" . Stronnictwo to wyraźnie podkreślało swój klasowo-ludowy charakter. Program tego stronnictwa wysuwał na plan pierwszy sprawy rolne. Dla odrodzenia gospodarczego - głosił program - niezbędne jest przeprowadzenie reformy rolnej, zgodnie z którą wszystkie ziemie dworskie, państwowe i inne winny być podzielone bezpłatnie pomiędzy małorolnych i bezrolnych a koszty przeprowadzenia reformy państwo winno wziąć na siebie (Trejdeński 1930, s. 521). W dziedzinie politycznej największe moż­ liwości rozwoju białoruskiego włościaństwa i narodu stronnictwo widziało w stworzeniu niezależnej zjednoczonej Białorusi. W 1928 r. program stronni­ ctwa wysunięty został przez tzw. Komitet Wyborczy Białoruskich Włościan i Robotników w wyborach do Sejmu. Uzyskanie znacznej liczby zwolen­ ników pozwoliło stronnictwu wprowadzie 2 posłów do Sejmu. Poparcie przez społeczeństwo białoruskie tego stronnictwa świadczy o dużym znacze­ niu głoszonych w programach haseł gospodarczych. Do partii umiarkowanych, określanych jako „polonofilskie", należała „Białoruska Rada Narodowa" wyłoniona w 1926 r. z „Tymczasowej Rady Białoruskiej". Prezentowała ona pozytywistyczny program, który realizowa­ ny był w organizacji oświatowej „Praświeta" (Trejdeński 1930, s. 518-519; Białoruskie ugrupowania..., 1927). W dziedzinie politycznej i gospodarczej żądała ona urzeczywistnienia praw przyznanych mniejszościom narodowym w Konstytucji Polskiej. Organem BRN był tygodnik „Biełaruskoje Słowo". Najbardziej natomiast radykalnie skrajne ugrupowanie białoruskie repre­ zentował „Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski". Był on kontynuacją „Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady", istniejącej od 1925 do 1927 r. Podczas swej dwuletniej działalności Hramada potrafiła skoncentrować wokół siebie niemal wszystkie lewicowe organizacje. Stwo­ rzyła na ziemiach wschodnich 1 800 kół lokalnych. Głosiła radykalny pro­ gram zjednoczenia wszystkich ziem białoruskich w niezależną republikę pod władzą rządu robotniczo-włościańskiego, parcelację bez wykupu, zanie­ chanie osadnictwa polskiego, rozdział kościoła od państwa, ścisły sojusz gospodarczy i polityczny z ZSRR, itd. Działalność Hramady uznano za antypaństwową. Zdelegalizowano ją w 1927 r. a jej przywódcy zostali osadzeni w więzieniu {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe" nr 4:1927, s. 160). Członkowie tego stronnictwa nadal działali aktywnie w ramach wspom­ nianego Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, gło­ sząc radykalny program. Zarówno Hromada jak i Klub, rozwijając szeroką działalność społeczną, objęły swoimi wpływami Towarzystwo Szkoły Bialo14 1 4 Twórca i ideolog Białoruskiej Partii Włościańskiej dr J. Stankiewicz wyprowadzał genezę tego stronnictwa od organizacji studentów Białorusinów na Universytecie w Pradze, powstałej w roku 1922 pod nazwą Związku Włościańskiego. W 1927 r. Zjazd Stronnictwa zmienił jego nazwę na „Białoruską Partię Włościańską". Organem stronnictwa była jednodniówka „Naród". �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 21 ruskiej, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Związek Studentów Białorusi­ nów, Białoruski Bank Spółdzielczy (Białoruskie ugrupowania..., 1927). Organami prasowymi tego ugrupowania były „Sprawozdania Sejmowe Klubu, »„BSR Hramady«", „Nasza Wola" oraz „Narodnyj Zwon". III Bardzo ważną dziedziną polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było szkolnictwo. Reorganizacje, dokonywane w podstawowym i średnim szkolnictwie bia­ łoruskim były wyrazem zmian w polityce narodowościowej kolejnych rzą­ dów i odbiciem kierunków programowych głównych partii politycznych. Szkolnictwo białoruskie nie miało długiej tradycji. Jego początki można wiązać z okresem rewolucji rosyjskiej 1905 r. Działacze białoruscy podjęli wówczas próbę zorganizowania tajnego nauczania w języku białoruskim. W. Iwanowski napisał elementarz białoruski w alfabecie łacińskim następnie prze transliterowany na „grażdankę" przez K. Kostro wickiego. Upadek re­ wolucji i prześladowania, jakie dotknęły głównych działaczy na polu oświaty - poetę K. Mickiewicza (pseud. Taras Huszcza) i filologa I . Losika - zaha­ mowały dalszy jej rozwój. Następny okres w historii szkolnictwa białoruskiego związany był z oku­ pacją niemiecką w czasie I wojny światowej. Liberalna i wspierająca biało­ ruskie ruchy narodowościowe polityka władz niemieckich pozwoliła na roz­ wój szkolnictwa białoruskiego na szeroką skalę. Powstało wówczas około 400 szkół (inne źródła podają od 300 do 350), seminarium nauczycielskie w Swisłoczy, pow. wołkowyski oraz dwa prywatne gimnazja białoruskie w Wilnie i Budsławiu pow. wilejski (Srokowski 1924, s. 11-12; Szkolnictwo... 1927, s. 48-50). Likwidacja tych szkół przez władze polskie w 1919 r. była przez białoruskich działaczy politycznych uważana za akt wrogi wobec spo­ łeczności miejscowej. W opinii władz polskich, szkoły te - powołane przez Niemców z przyczyn politycznych - były jedynie z nazwy białoruskie. W rze­ czywistości bowiem nie przestawały być szkołami rosyjskimi z braku pod­ ręczników szkolnych w języku białoruskim oraz braku nauczycieli przygoto­ wanych do pracy w tym języku. Bezpośrednio po wojnie polsko-bolszewickiej liczba szkół białoruskich ponownie znacznie wzrosła. Jak podaje Srokowski, założono 186 szkół i semi­ narium nauczycielskie w Borunach, pow. oszmiański (Srokowski 1924, s. 12). Następne lata przynoszą zahamowanie rozwoju szkolnictwa białoruskie­ go. Stosunek mniejszości narodowych w Polsce do oświaty i języka stanowił ważną część polityki wewnętrznej Państwa i istotny punkt w programach poszczególnych orientacji politycznych. Narodowy charakter Państwa, w myśl programów endecji, należało osiągnąć poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim �22 WANDA PAPROCKA języku wykładowym. Mniejszości miały utrzymać prawo do zakładania własnych szkół tylko siłami społecznymi. „Jednym z najważniejszych czynników polityki narodowościowej jest szkolnictwo [...]. Dla zapewnienia polskiego kierunku wychowawczego kreso­ wemu szkolnictwu wskazane jest utrzymanie go w ręku państwa i niedopusz­ czenie do zbyt silnego rozwoju szkolnictwa prywatnego ożywionego duchem separatyzmu" - pisał J. Giertych w siwoim programie polityki kresowej. W odniesieniu do języka postulował on, aby wszystkie władze administracyjne, sądowe, samorządowe i inne przeszły stopniowo na system wyłącznego posługiwania się językiem polskim. To rodziło dalszy postulat wprowadzenia alfabetu łacińskiego do piśmiennictwa (Giertych 1932, s. 71-75). Podobne stanowisko prezentował inny przedstawiciel kierunku narodowo-demokratycznego - J.Bartoszewicz. Pisał on: „Oświata musi być prowa­ dzona w duchu polskim. Za zasadę ogólną przyjąć należy, iż szkolnictwo państwowe na ziemiach litewsko-ruskich winno być polskie [...]. Oczywiście prawodawstwo polskie nie może wzbraniać zakładania prywatnych szkół litewskich, białoruskich i ruskich, ale władze rządowe obowiązane są poddać je ścisłej kontroli na to aby nie stały się one narzędziem wrogiej agitacji" (Bartoszewicz 1924, s. 31). Troska o uwolnienie białoruszczyzny spod wpływów języka i myśli rosyj­ skiej dominowała w rozważaniach przedstawicieli nauki. Ostrzegając przed rusyfikacją M . Handelsman podkreślał, że „używanie języka białoruskiego musi się stale odbywać pod osłoną przed przemycaniem pod pozorem biało­ ruszczyzny czystej mowy wielkorosyjskiej" (Handelsman 1921, s. 44). Podobne obawy rusyfikacji wysuwano w stosunku do prywatnego szkol­ nictwa które mogło by ulegać wpływom moskiewskim narzucanym dawniej przez carat, a obecnie przez bolszewizm. Określony kierunek nadała polityce oświatowej ustawa z 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich. Artykuł 2-gi tej ustawy wprowadza szkołę mieszaną, czyli utrakwistyczną., z dwoma językami wykładowymi: polskim i danej mniejszości narodowej, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszości narodowych. Przed wprowadzeniem ustawy, stan szkolnictwa białoruskiego w 1923 r. przedstawiał się (wg raportu Srokowskiego) następująco: w woj. wileńskim - 36 powszechnych szkół białoruskich i 3 gimnazja, w woj. nowogródzkim - 1 szkoła powszechna i 2 gimnazja, w woj. poleskim nie zarejestrowano żadnej szkoły (Srokowski 1924, s. 11-17). Stan szkół ludowych, jak wynikało z zebranych przez Srokowskiego materiałów, szczególnie po wsiach był bardzo zły. „Przede wszystkim brak pomieszczeń, które zastępują zwykłe izby w chatach wiejskich. Za­ opatrzenie w pomoce naukowe minimalne. Przede wszystkim jednak według zgodnej opinii wszystkich organów nadzorczych personel nauczycielski w znacznej większości nieodpowiedni i do skomplikowanej roli polityczno-polonizującej jaką się mu tutaj wyznacza, przeważnie pod żadnym wzglę- �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 23 dem nieprzydatny [...]. Nauka w polskim języku wykładowym, którego dzieci nie rozumieją i w którym poza szkołą nie mogą się ćwiczyć redukuje się do mechanicznego wyuczania abecadła, recytowania różnych wierszy" (Srokowski 1924, s. 15). Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek przeprowadzania tzw. plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców . Ustawa ta spotkała się ze sprzeciwem społeczności białoruskiej i była tematem inter­ pelacji posłów białoruskich w Sejmie (Ario 1927, s. 12-14). Budziła ona także zastrzeżenia m.in. polskich przedstawicieli ruchu prometejskiego. T. Hołówko np. pisał: „ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego i może doprowadzić do zwinięcia już istnieją­ cych szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą czy spełniają należycie swoje zadanie (Hołówko 1924, s. 12). Próbę rozwiązania kwestii oświatowych widział Hołówko we wprowa­ dzeniu do szkół polskich języka białoruskiego lub ukraińskiego, tak jak język polski obowiązujący jest w szkołach białoruskich. Eksperyment szkoły utrakwistycznej powinien, jego zdaniem, być przede wszystkim zastosowany w seminariach nauczycielskich. Dane z 1927 r. pozwalają określić charakter i stan liczebny w trzy lata po wprowadzeniu ustawy. Szkół publicznych z wykładowym językiem białoru­ skim było 24, publicznych szkół utrakwistycznych - 51. Z tego w okręgu szkolnym poleskim - 1 szkoła białoruska, 9 szkół utrakwistycznych; w okrę­ gu warszawskim (Grodno) - 1 szkoła białoruska; w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowogródzkie) szkół białoruskich było 22, utrakwistycznych 42. Oprócz tego w okręgu szkolnym wileńskim było 9 prywatnych szkół biało­ ruskich. Istniały również 4 gimnazja: w Wilnie, Radoszkowicach, Nowo­ gródku i Kłecku (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s. 408-409). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z po­ wodów zaostrzenia się konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. W ad­ ministracji państwowej utwierdzał się bowiem pogląd o możliwościach zasy­ milowania ludności białoruskiej, czemu sprzyjał brak aspiracji narodowych znacznej chłopskiej części społeczeństwa. Inteligencja białoruska natomiast (główny nosiciel idei narodowych) nie tworzyła skonsolidowanej grupy, uwi­ kłana w spory między partiami i wewnątrzpartyjne. 15 1 5 W myśl tych przepisów, jeżeli rodzice przynajmniej 40 dzieci w wieku szkolnym żądają nauczania w języku białoruskim, wówczas nauka w szkole prowadzona jest w języku białoru­ skim, a równocześnie jeśli w tym samym rejonie szkolnym rodzice najmniej 20 dzieci wypowia­ dają się za językiem wykładowym polskim - nauka w szkole tej udzielana jest w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewiduje połowę ogólnej liczby lekcji w każ­ dym z języków. Przepis wymagał również, aby podpis białoruski na deklaracji szkolnej był zalegalizowany bądź przez notariusza, bądź przez urząd gminny, bądź starostwo. �24 WANDA PAPROCKA Nie bez wpływu na białoruski ruch narodowy pozostało rozpoczęcie w ZSRR walki z tzw. odchyleniami nacjonalistycznymi, co spowodowało negatywny stosunek komunizujących ugrupowań prosowieckich do ruchu narodowościowego. Wzmożone zainteresowanie zagadnieniami szkolnymi oraz polityką oświa­ tową rządu znalazło odbicie w prasie. Wprowadzenie nauki języka polskiego i historii polskiej w niższych klasach szkół z językiem wykładowym białoruskim przyjęte było jako „wskrzeszenie polityki Stanisława Grabskiego". Jeszcze bardziej pogłębiło niezadowolenie usunięcie ośmiu nauczycieli z gimnazjum białoruskiego w Wilnie oraz odmowa koncesji udzielona gimnazjum w Radoszkowicach („Sialanskaja Niwa", nr 25:1927, s. 2). Władzom oświatowym zarzucano ignorowanie deklaracji szkolnych ludności białoruskiej, które - zło­ żone w latach 1925-1928 w liczbie 20 tys. - zostały przez władze odrzucone {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 241-242). W „Białoruskiej Krynicy" z dnia 10 V I I I 1933 r. drukowane było oświadczenie Walnego Zebrania Komitetu Narodowego dotyczące sytua­ cji szkolnictwa białoruskiego. Czytamy w nim: „W dziedzinie kulturalno-oświatowej przeprowadza się systematyczną polonizację młodego pokolenia białoruskiego [...]. Po zamknięciu białoruskich szkół średnich - gimnazjów prywatnych w Budsławiu, Gródku, Nieświeżu, Radoszkowicach i Kłecku oraz prywatnego seminarium państwowego im. Fr. Bohuszewicza w Wilnie, dwa ostatnie gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie przekształcono w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych, w których prze­ prowadza się obecnie polskie państwowe wychowanie dzieci białoruskich". Z silnym protestem spotykały się stwierdzenia kuratora wileńskiego okręgu szkolnego o braku u Białorusinów świadomości narodowej. Za­ przeczają tym stwierdzeniom - składane deklaracje, których liczba tylko w latach 1926-1930 wynosiła 412. W opinii władz polskich, likwidaqa m. in. filii białoruskiej przy gimna­ zjum państwowym w Nowogródku została spowodowana znikomą frekwenq ą uczniów lub - jak w przypadku gimnazjum w Kłecku - niskim pozio­ mem nauczania i uznania go za jeden z ośrodków akcji komunistycznych. Przedstawione dane liczbowe dotyczące szkół białoruskich obrazują pogar­ szający się stan oświaty w połowie lat trzydziestych. Dla około 2,5 miliona Białorusinów w Państwie Polskim istniało jedynie 69 szkół, w których - według twierdzenia kuratora - „została wzięta pod uwagę mowa białoruska" {Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Protesty przyjmowały formę oficjalnych rezoluqi. Przykładem może być rezoluqa, złożona w ramach akcji szkolnej, opublikowana w „Białoruskiej Krynicy" 15 I X 1936 г., której fragmenty (bardzo zbliżone w treści swej do ogłaszanych w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych) brzmiały następująco: „1. Początkowe nauczanie białoruskich dzieci w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których według kuratora Wileńskiego Okręgu �25 LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA Szkolnego białoruski język wzięty jest pod uwagę, odbywa się po polsku; rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nauczania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę; 2. Jedyna w kraju filia białoruskiego gimnazjum im. J. Słowackiego w Wil­ nie nie zaspokajała potrzeb Białorusinów w dziedzinie szkolnictwa średniego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Akcje na rzecz szkolnictwa narodowego pozostawały bez odzewu ze strony rządowej, a jak wynika z oficjalnych enuncjacji władz - uznawano te działania za podsycane przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadające rzeczywistym nastrojom wsi białoruskiej. Dlatego też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego a następnie i do głównych oficjalnych organizatorów akcji, a więc Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Protesty i działania na rzecz szkoły białoruskiej nasiliły się w końcu lat trzydziestych. Ta aktywność społeczeństwa białoruskiego uległa znacznemu zahamowaniu w związku z zawieszeniem a następnie rozwiązaniem Towa­ rzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kul­ tury, które nastąpiło w styczniu 1937 r. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Polski było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Istniało ono od 1921 r. W pierwszym okresie swojej działalności Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim sprawami szkolnictwa. W latach następnych tak jak i inne stowarzyszenia białoruskie, stało się ono terenem walk poszczególnych odłamów politycznych. Ostateczną przewagę w Towarzystwie osiągnęła Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hramada. Towarzystwo wydawało szereg podręczników, orga­ nizowało domy ludowe, czytelnie, biblioteki, prowadziło akcje oświatowe skupiając najbardziej radykalne grupy ludności białoruskiej. W ocenie władz państwowych, ulegając wpływom komunistycznycm sta­ ło się ono agendą Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Działalność polityczna Towarzystwa, której następstwem było likwidowanie szeregu jego kół przez władze polskie, powodowała wewnętrzne konflikty (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 273). Część człon­ ków Towarszystwa dążyła do zawieszenia działalności politycznej . Naj­ większa liczba kół Towarzystwa istniała na terenie województwa poleskiego 16 1 6 Na Zjeździe Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w 1932 r. część delegatów wystąpiła prze­ ciw działalności politycznej i antypaństwowej Towarzystwa uchwalając następującą rezolucję (fragmenty): „Zjazd delegatów T-wa Szkoły Białoruskiej podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciw Państwu i władzom godzą w interesy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzialnych zmierzajęce do wprowadzenia do działal­ ności T-wa Szkoły Białoruskiej momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków T S B do bezwzględnej walki z temi usiłowaniami i odchyleniami zastrzegając, że działalność T-wa Szkoły Białoruskiej nie może wykraczać poza ramy statutu" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1932, s. 675). W rezolucji powyższej zjazd zalecił zgodne współżycie z ludnością polską i współpracę z polskimi organizacjami społecznymi. �26 WANDA PAPROCKA i białostockiego. W 1936r. doszło do prób współpracy Towarzystwa z Bia­ łoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury w ramach akcji szkolnych. Jed­ nakże w roku następnym obie organizacje zostały rozwiązane. Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury założony został w 1926 r. przez umiarkowanych działaczy białoruskich. Celem Instytutu było jak głosił sta­ tut - popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego przejawach oraz krzewienie i popieranie kultury narodowej . Instytut, którego centrala mieściła się w Wilnie, od początku swego istnienia pozostawał pod dominu­ jącymi wpływami Białoruskiej Crześcijańskiej Demokracji. Okres najbar­ dziej ożywionej działalności tej placówki przypada na 1927 r. Wiązało się to, jak należy przypuszczać, z okresem liberalnej polityki w stosunku do mniej­ szości narodowych po przewrocie majowym 1926 r. (w 1927 г., jak przed­ stawiano na zjeździe delegatów Oddziału Wileńskiego, ogólna liczba kół wynosiła 50, a liczba członków - 800 osób. Zorganizowano 22 biblioteki, otwarto 1 prywatną szkołę białoruską. Sprawozdania z dziesięcioletniego okresu działalności Instytutu do chwili jego zawieszenia świadczą o małej aktywności tej placówki; zarzuty bezczyn­ ności były z resztą formułowane w stosunku do kolejnych zarządów na wielu posiedzeniach Instytutu {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowo­ ściowe", nr 6:1932, s. 674). W 1930 r. Instytut liczył 69 kół, 36 bibliotek oraz 2 prywatne szkoły białoruskie. Większą aktywność wykazał Instytut biorąc udział w tak zwanej „akcji szkolnej", która dotyczyła składania deklaracji w sprawie otwierania szkół białoruskich. Walka o oświatę w języku białoruskim była zgodnie podej­ mowana przez wszystkie ugrupowania niezależnie od kierunku politycznego. Utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, który kierował akcją rozsyłania ankiet, instrukcji itp. Instytut gromadził materiały dotyczące spraw związanych z deklaracjami szkolnymi, które były przez Białorusinów uznane za nadużycia. W 1937 r. został on rozwiązany wraz z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej. W dziedzinie gospodarczej działalność wśród społeczności białoruskiej prowadził Białoruski Związek Gospodeirczy. Jednym z jego zadań było za­ kładanie kooperatyw. Ruch spółdzielczy miał przeciwstawiać się poczyna17 1 7 Szczegółowe cele Instytutu przedstawiały się następująco: a) zakładanie i prowadzenie gospodartsw wzorowych, otwieranie składów narzędzi rolniczych i wytworów gospodarstwa; b) zakładanie i prowadzenie pracowni narzędzi i przetworów rolnych i pasiecznych; c) prze­ prowadzenie melioracji rolnych; d) popieranie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa; e) orga­ nizowanie wycieczek celem poznania gospodarki rolnej, pszczelniczej, ogrodniczej, mleczar­ skiej, przemysłu ludowego, rzemiosła i techniki; f) wysyłanie instruktorów, udzielanie porad, wskazówek i pomocy zawodowej tak pod względem naukowym jak i materialnym; g) zwoły­ wanie zjazdów członków; h) urządzanie wystaw, odczytów, wykładów, pogadanek i zebrań dyskusyjnych, przedstawień teatralnych, koncertów; i) urządzanie odczytów, wykładów, poga­ danek i zebrań dyskusyjnych; j) Instytut wydaje i rozpowszechnia książki, broszury, pisma; k) zakłada, utrzymuje czytelnie, biblioteki, księgarnie, muzea i domy ludowe; 1) otwiera i utrzymuje zakłady naukowe wyższe, średnie i statystyczne ( Z życia... 1927, s. 76). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 27 niom rządowym w dziedzinie gospodarczej które miały służyć - zdaniem części społeczności białoruskiej - polonizacji miejscowej ludności. W spół­ dzielczości i w szkole białoruskiej widziano jedynie placówki zdolne do przeciwstawienia się zamysłom denacjonalizacyjnym. W 1930 r. Białoruski Związek Gospodarczy posiadał 40 kół prowincjonalnych oraz prowadził 5 Domów Ludowych (w Mołodecznie, Horodziszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Ponadto związek prowadził 2 prywatne szkoły powszechne (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 385) oraz pewną działalność oświatową mającą na celu rozwój świadomości na­ rodowej wśród ludności białoruskiej. Niewątpliwie, osiągnięciem związku był udział w pierwszych Targach Północnych w Wilnie. Ruch spółdzielczy wśród Białorusinów rozwijał się bardzo słabo. Brak szczegółowych danych pozwala jedynie przyjąć, że istniało kilkanaście spół­ dzielni. Так п р . , w 1928 r. z a ł o ż o n o 2 kooperatywy w woj. w o ł o ż y ń s k i m , w 1931 r. 2 placówki spółdzielcze we wsi Uhryń Mały, pow. S ł o n i m s k i i Rachkany, pow. baranowicki. Istniał również Białoruski Bank Spółdziel­ czy. Ogólnie m o ż n a jednak stwierdzić, że białoruskie organizacje gospodar­ cze nie m i a ł y większych osiągnięć i w stosunku do organizacji politycznych przejawiały bardzo małą aktywność. Z innych organizacji na uwagę zasługuje Związek Studentów Białorusi­ nów i powstała po rozłamie ideologicznym, jaki w nim nastąpił, korporacja pod nazwą „Skarynia" o programie wzorowanym na polskim pozytywizmie. Celem jej było działanie na rzecz oświaty, badanie świadomości narodowej, konsolidacja społeczności białoruskiej. Organizacja ta została rozwiązana w 1934 r. Dłużej działał Związek Studentów Białorusinów. W 1937 r. skupiał on jednak zaledwie 65 członków. Związek dzielił się na dwie wyraźnie różniące się od siebie grupy: nacjonalistyczną i jednolitofrontową. Istniały również Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Oświaty Białoruskiej oraz Związek Kobiet Białoruskich. Jednakże niewielka ilość członków i mała aktywność tych organizacji, co potwierdza brak doku­ mentacji dotyczącej efektów ich działalności, świadczy o ich niewielkim wpływie na życie społeczno-gospodarcze mniejszości białoruskiej. * * * Przedstawiony w artykule materiał nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z sytuacją mniejszości białoruskiej w Polsce w okresie międzywo­ jennym. Problem ten jest szczególnie złożony i wymaga wielostronnych studiów nad poszczególnymi dziedzinami życia mniejszości narodowych. Powyższe opracowanie stanowi pewną próbę przedstawienia tylko niektórych zagadnień związanych ze stosunkami polsko-białoruskimi kształtującymi się w warunkach określonej polityki mniejszościowej państwa. Charakter tych stosunków w znacznej mierze determinowało zwycięstwo koncepcji inkorporacyjnej. Poza �28 WANDA PAPROCKA okresem bezpośrednio po przewrocie majowym polityka państwa kierowała się wobec mniejszości białoruskiej tendencjami asymilacji narodowej zgodnej ze stanowiskiem Narodowej Demokracji. W stosunku do pozostałych grup narodowościowych Kresów Wschod­ nich - Litwinów i Ukraińców mniejszość białoruska osiągnęła znacz­ nie gorsze efekty w realizaqi swych celów społecznych czy kulturalno-narodowych. Powszechnie uznaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy (szczególnie akcentowali to endecy) był brak aspiracji politycznych i narodowych Bia­ łorusinów oraz podatność na działania rusyfikacyjne. Wybitnie społeczny charakter emancypacyjnych dążeń czynił tę grupę także w opini innych orientaqi (m.in. dawnych zwolenników idei federalistycznej) obojętną na hasła narodowe i polityczne. Przeświadczenie o niskim poziomie uświadomienia narodowego Biało­ rusinów i ich naturalnej podatności na asymilacyjny wpływ kultury polskiej nadawały kierunek polityce narodowościowej rządu. Należy jednak podkreślić, że wprawdzie polska polityka narodowościo­ wa zrealizowała swoje zadanie wygrywając walkę z białoruskimi szkołami i towarzystwami to jednak do końca lat trzydziestych nie doprowadziła do narodowej asymilacji Białorusinów. Problematyka dotycząca polityki narodowościowej władz polskich w okresie międzywojennym (szczególnie Kresów Wschodnich) oraz relacji między mniejszościami a ludnością polską nie była przedmiotem szerszych studiów naukowych po I I wojnie światowej. W odniesieniu do Białorusinów, tak jak i innych mniejszości na Kresach Wschodnich, dopiero do końca lat osiemdziesiątych powstają obszerniejsze prace poświęcone życiu politycznemu, społecznemu i gospodarczemu mniej­ szości białoruskiej w I I Rzeczypospolitej. Sprzyjają rozwojowi wiedzy w tym zakresie nowe możliwości dotarcia do źródłowych materiałów archiwalnych w kraju i za granicą. Wzbogaci to niewątpliwie dotychczasową wiedzę i umożliwi pełniejsze zrozumienie tego okresu. LITERATURA Ario K. 1927 Położenie narodowości niepolskich w Polsce w świetle debaty budżetowej, „Natio", nr 5, s. 2-16. B a l c e r a k W. 1994 Sprawa białoruska a polityka odradzającej się Rzeczypospolitej [w:] Polska— -Białoruś 1918-1939, Warszawa, s. 6-31. B a r t o s z e w i c z J. 1924 Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa. B e a u d o u i n de C o u r t e n a y C. 1921 O zasadzie etnograficznej w ogóle i o Polsce etnograficznej w szczególności, „Przy­ mierze", nr 19, s. 3-5. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 29 Bełcikowski K. 1925 Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa. B e r g m a n A. 1984 Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa. Białoruskie ugrupowania... 1927 Białoruskie ugrupowania polityczne w Polsce w dniu 1 kwietnia 1927. Tabela sporządzona przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do użytku wewnętrznego. B o c i a n Fr. 1931 Osadnictwo wojskowe, „Kalendarz Ziem Wschodnich", R. 1, s. 3-10. Bohm T. 1992 Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej, „Dzieje Naj­ nowsze", R. 24, nr 1-2, s. 4-12. B u k o w i e c k i S. 1922 Polityka Polski Niepodległej. Szkic programu, Warszawa. C h o j n o w s k i A. 1979 Koncepcje polityki narodwościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. D ę b s k i J. 1931 Pokój Ryski, Warszawa. D m o w s k i R. 1937 Pisma, t.3, Częstochowa. E ł s k i - L a n i e w s k i S. 1931 Sprawa białoruska. Zarys historyczno-polityczny, Warszawa. Giertych J. 1932 O program polityki kresowej, Warszawa. G ł o g o w s k a H. 1994 Białorusini w parlamencie II Rzeczypospolitej [w:] Przemiany społeczne i kwestie narodowościowe i polonijne, Warszawa, s. 123-141. Gomółka K. 1992 Sprawa białoruska w koncepcjach Narodowej Demokracji w latach 1918-1922 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 255-268. 1994 Między Polską a Rosją, Warszawa. G r a b s k i S. 1932 Z codziennych walk i rozważań, Poznań. G r ü n b e r g К. 1971 Polskie koncepcje federalistyczne 1864-1918, Warszawa. H a n d e l s m a n M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, (Wschód Polski), nr 1-3, s. 34-45. 1926 Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, 43, mpis. H o ł ó w k o T. 1924 Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach, „Droga" nr 10, s. 4-17. 1926 Metody i drogi sanacji stosunków we Wschodniej Galicji i województwach Wschod­ nich, „Droga", nr 6-7. Instytut Gospodarczy... 1938 Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 236-256. J a r o c k i P. 1939 Rzut oka na 5-letnią działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocz­ nik Ziem Wschodnich", R. 5, s. 224-238. �30 WANDA PAPROCKA Jeremicz F . 1927 Białorusini ich obecne położenie polityczne i ich dążenia, „Natio", nr 1-2, s. 16-24. Jeziorański K. 1933 Istota problemu mniejszościowego na terenie międzynarodowym. Warszawa. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a m i ń s k i Wł. 1938 Osadnictwo wojskowe, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 165-170. Kęsik J. 1992 Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej władz polskich na Kresach Wschodnich w latach 1937-1939, „Dzieje Najnowsze", R. 24, nr 1-2, s. 180-183. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 3, s. 413-450. 1933 Ludność polska w świetle spisów ludności 1921 i 1931, Warszawa. Kurski K. 1933 Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań. Ł y s i a k P. 1927 Szkolnictwo powszechne narodowości niepolskich w Polsce, „Natio", nr 3-4, s. 12-22. M a t e r s k i W. 1994 Traktat ryski a Białoruś [w:] Polska-Białoruś, Warszawa, s. 91-104. M i c h o w i c z W. 1963 Walka dyplomacji polskiej przeciwko traktatowi mniejszościowemu w Lidze Naro­ dów w 1934 r. 1982 Problemy mniejszości narodowych [w:] Polska Odrodzona 1918-1939, Warszawa, s. 308-348. M i k u l i c z S. 1971 Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa. Mniejszości... 1928 Mniejszości narodowe w wyborach do Sejmu i Senatu w 1928, Warszawa. Mniejszości narodowe... 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927; nr 2:1929; nr 2:1930; nr 4-5.1931; nr 2-3 oraz nr 6:1932; nr 3 i 6:1936; nr 1-2:1937. Ochota I. 1928 Z historii państwowotwórczych poczynań białorusinów, „Sprawy Narodowościo­ we", nr 1, s. 1-21. O r n i c k i W. 1929 Życie gospodarcze Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Polska... 1994 Polska-Białoruś 1918-1945, Warszawa. P o p ł a w s k i J. 1920 Pisma polityczne, t. 2, Kraków. P s z c z ó ł k o w s k i M . (Wasilewski L . ) 1924 Polska dla Polaków czy Polska dla wszystkich obywateli? Sprawa mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. R y b a r s k i R. 1926 Naród, jednostka, klasa, Warszawa. Sialanskaja... 1927 „Sialanskaja Niwa", nr 25. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 31 Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków. S r o k o w s k i S. 1930 Podział administracyjny państwa a zagadnienia ustrojowe polskiego Wschodu, Warszawa. Szkolnictwo... 1927 Szkolnictwo powszechne białoruskie, "Natio", nr 3-4, s. 48-62. T r e j d e ń s k i P. 1930 Białoruskie stronnictwa polityczne w Polsce i ich ideologia, „Sprawy Narodo­ wościowe", nr 5-6, s. 513-343. U r b a ń s k i Z. 1932 Mniejszości narodowe w Polsce, Warszawa. Wasilewski L. 1925 Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. 1933 Skład narodowościowy państw europejskich, Warszawa. W ł o d a r s k i P. 1936 Zagadnienia narodowości w Polsce Odrodzonej, Warszawa. Wojnicka M. 1995 Związki Polski z Białorusią w świetle prasy polskiej w latach 1918-1921, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej", t. 30. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej, Warszawa. Z a l e w s k i W.J. 1932 Międzynarodowa ochrona praw mniejszości, Warszawa. Zieleniewski L. 1935 Zagadnienie mniejszości narodowych w Konstytucji Rzeczypospolitej, Warszawa. Z życia... 1927 Z życia białoruskiego. Białoruski Instytut Gospodarstwa i Kultury, „Natio", nr 1-2, s. 76-78. Ż a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa. WANDA PAPROCKA THE BYELORUSSIAN MINORITY AND T H E MINORITY POLICY OF T H E POLISH STATE B E T W E E N T H E TWO W O R L D WARS Summary The article deals with the situation of the Byelorussian population living in Poland in the years 1918-1939. The minority policy of the I I Polish Republic, especially concerning the Eastern Territories resulted from many factors: the Polish-Soviet war of 1920, political pro­ grammes of ruling parties (some of them opposing each other) and the resolutions of interna­ tional treaties concerning national minorities (e.g. Versailles 1919). The author analyses the position of the Byelorussian minority group, its socio-economic and cultural status along with activities of its political, economic and cultural institutions and organizations. In the inter-war period there were twoi main orientations defining the policy towards national minorities in Poland. One of them was connected with the views of the National-Democratic Party (represented among others by Roman Dmowski and Jan Ludwik Popławski). The other one referred to the policy of the state leader Józef Piłsudski and his followers. �32 WANDA PAPROCKA The national-democratic doctrine pronounoed the economic and cultural supremacy of the Poles in the state. Its adherents sometimes denied the Byelorussians their national distinctness pointing at the minority's lack of political and national aspirations. The assumed lack of nationalism among the Byelorussians was supposed to contribute to their potential easy assimilation and integration into Polish culture and state. Another political conception was that of Józef Pilsudski's federalism referring to the 17th and 18th Polish multinational state. Both conceptions were respectively developed by numer­ ous political parties and orientations of pre-war Poland, both bourgoisie and agrarian ones. Besides the party programmes ethnic policy was influenced by the constitution of 1921 which ensured the security of life and property of minority groups. Article 7 of the Riga Treaty with Russia secured the protection of language, race, religion and freedom of organization of the eastern minorities. In the pre-war Poland there were several institutions dealing with the ethnic problems of the Eastern Territories: the Society for the Development of Eastern Territories, The Institute of Economy of Eastern Territories and the Institute for Studying the Economy of Eastern Territiories affiliated to the Museum of Industry and Agriculture in Warsaw. The second part of the article discusses the problems of demographic and socio-economic structure of the Byelorussian minority before 11939 and describes the Byelorussian political, social and economic organizations. Nationalistic attitudes were characteristic for almost all Byelorussian associations in Poland then, what is common for ethnic groups in the stage of developing their cultural identity. It went together with social radicalism as exemplified by the "Biełaruska Hramada Socjalistyczna" ("Byelorussian Socialist Party), founded in 1902 and transformed later into the Byelorussian Peasants and Workers' Party (1925-1927) and then the Byelorussian Peasants' and Workers' Parliamentary Club. Considerable was also the role of the Byelorussian Christian Democratic Party together with numerous other political organizations. The Byelorussian Agrarian Party with its pro­ gramme of economic revival was very popular among the Byelorussian society in Poland too. The third part of the paper is dedicated to educational system - one of the most meaning­ ful factors of minority policy. The development of the ethnic educational system was not alike within all the discussed period changing with actual tedencies in the policy of the state. The main orientation was given by the 1921 bill concerning the ethnic minorities' educational systems. It introduced bilingual schools as a rule. That roused protests both of the Byelorussian population and of the politicians supporting the federalistic orientation at the same time closing down the majority of schools with Byelorussian language. Apart from state educational system there were also: the Society of Byelorussian Schools and the Byelorussian Institute of Economy and Culture. Economic activity of the Byeloru­ ssians was promoted by the Byelorussian Economic Association. Concluding it should be admitted that, compared to other ethnic and national minorities of the Polish Eastern Territories the social and cultural achievements of the Byelorussians were inconspicuous. On the other hand, although the Polish minority policy turned out to be successful in its struggle against Byelorussian schools and organizations, it had not led to full national assimilation of that minority within the pre-war Polish state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41ccd7ad867244374c001de328085e67.pdf a677f674b8ed7a96f1932882d775dbbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:765 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:702 Title A name given to the resource Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.51-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE NA ANTYLACH Celem referatu jest szkicowe przedstawienie niektórych, wybranych zagadnień (autor świadom jest tego, że nie zawsze najważniejszych) do­ tyczących roli kościołów chrześcijańskich i przynależności wyznaniowej w powstawaniu więzi narodowych, w formowaniu się narodów, a zwłasz­ cza kształtowaniu się świadomości odrębności narodowych na Antylach. Zaprezentowanie zarysu syntetycznego okazało się niemożliwe, gdyż: 1) moja wiedza z zakresu religioznawstwa w ogóle, a problematyki religijno-antylskiej w szczególności, jest zbyt ograniczona; 2) zakres chrono­ logiczny i geograficzny referatu jest szeroki, literatura ogólna z różnych dyscyplin nauk społecznych dotycząca Antyli wprawdzie ogromna (nie zawsze w Polsce dostępna), lecz ściśle związana z naszym tematem dość marginalna, opanowanie zaś źródeł to robota ponad siły jednego badacza; 3) zagadnienie specyfiki procesów narodotwórczych na Antylach, zwła­ szcza Małych, jest tak kontrowersyjne i metodologicznie skomplikowane, że zwięzłe nawet jego naświetlenie wykroczyłoby znacznie poza ramy krótkiej wypowiedzi. Dlatego studium niniejsze jest zbiorem dość luź­ nych uwag, informacji, sugestii i propozycji. 1. Świat wysp antylskich jest, jak powszechnie wiadomo, mozaikowo zróżnicowany. Sama już natura wycisnęła decydujące piętno na losach archipelagu, zdeterminowała też w znacznej mierze wyspiarską dywersy­ fikację. Dzieje gospodarcze, etniczne, polityczne sprawiły, że omawiany region-kalejdoskop stał się tyglem ras, ludów, języków, kultur, obycza­ jów, systemów państwowych, politycznych i prawnych. Antyle to — do­ dajmy — scena wyjątkowo ostrych przedziałów i tarć klasowych, a ściś­ lej klasowo-rasowych i kulturowych (co w interesującym nas kontekście warto przypomnieć i podkreślić), konfliktów i antagonizmów wynikłych z długotrwałej dominacji kolonialnego, a później półkolonialnego systemu plantacyjnego, najczęściej monokulturowego 1 Zagadnienia procesów narodotwórczych na Antylach poruszałem, na ogół zresztą incydentalnie, w dawniejszych moich pracach, do których ustaleń n a w i ą - �52 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Gdy na tym mozaikowym tle przychodzi rozpatrywać sprawy religijno-wyznaniowe, to okazuje się, że — formalnie rzecz biorąc — zróżnico­ wanie jest stosunkowo niewielkie. Ponad 95% ludności to chrześcijanie, przy czym wyraźna jest wśród nich dominacja katolików (ponad 80 /o) nad protestantami (niespełna 20%). Szacunkowe to wyliczenie jest jed­ nak — wbrew pozorom — bardzo mało przydatne i poznawczo ubogie, gdyż, po pierwsze — znaczny odsetek ludności stanowią ateiści lub osoby religijnie indyferentne, po drugie — formalna przynależność do kościo­ łów i sekt chrześcijańskich nie bierze pod uwagę bardzo licznych rzesz wyznawców lub sympatyków synkr etycznych kultów afro-chrześcijańskich (lub hinduistyczno-chrześcijańskich), po trzecie wreszcie — w ło­ nie protestantyzmu obserwuje się ogromne i bynajmniej nie malejące wewnętrzne rozbicie. Gdyby spróbować wyliczać wyznania, religie, kościoły, organizacje i sekty chrześcijańskie działające na Antylach, to — ograniczając się t y l ­ ko do najważniejszych — wypadnie wymienić katolików, anglikanów, metodystów, luteranów, baptystów, prezbiterianów, kalwinów, świadków Jehowy. Dodajmy, dla uzupełnienia mozaiki wyznaniowej, religie nie­ chrześcijańskie: islam (Syryjczycy), hinduizm (Małe Antyle, głównie Try­ nidad), mozaizm (Curacao, Kuba). Wszystkie wymienione wyznania są oczywiście świeżo w skali histo­ rycznej importowane. Animistyczne wierzenia pierwotnych mieszkańców Antyli znikły bowiem wraz z konkwistą, późniejszą eksterminacją wię­ kszości krajowców i wymieszaniem etniczno-kulturowym resztek Indian z Europejczykami. 2. Podbój A n t y l i odbył się właściwie (z interesującego nas punktu w i ­ dzenia nie jest to bynajmniej obojętne) w dwóch fazach. Pierwsza przy­ padła na schyłek X V stulecia i na X V I wiek, objęła w zasadzie Wielkie Antyle i była katolicko-hiszpańska, druga zaś, głównie siedemnastowiecz­ na, doprowadziła do skolonizowania Małych Antyli (dodać tu trzeba wtór­ ny podbój Jamajki przez protestanckich Anglików), była ewangelicko-katolicka religijnie, narodowo zaś brytyjsko-francusko-holenderska (mar­ ginalnie również szwedzka i duńska), przy czym elementem bardziej ak­ tywnym i prężnym byli tu raczej protestanci. Chrystianizacja Wielkich A n t y l i przez Hiszpanów stała się nieodłącz­ ną częścią militarno-ekonomicznego podboju, a więc była przymusowa. u żuję w referacie: Haiti. Początki państwa i narodu, Warszawa 1964 (por. też nieco zmienione wydanie hiszpańskie pt. Haiti, t. 1-2, L a Habana 1968-1969); Archipelagu dzieje niełatwe. (Obrazy z przeszłości Antyli XV-XX w.), Warszawa 1964; zob. też artykuły publicystyczne: Ameryka Środkowa. W poszukiwaniu więzi, „Współczes­ ność", nr 19: 1970, s. 1, 8-9; Kolor skóry i świadomość narodowa, „Współczesność", nr 5: 1971, s. 6. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 53 Dlatego też, jak i dlatego, że katolicyzm ówczesny nie zapuścił korzeni wśród rdzennej ludności indiańskiej, jego wpływ na nowe procesy narodotwórcze sprowadził się do zera. Pamiętajmy, że wymieranie Indian „rozwiązało problem" ich chrystianizacji na zawsze. Zauważyć przy t y m wypada, że krótkotrwały opór Indian stawiany Hiszpanom był jednocześ­ nie — wobec symbiozy pojęć „zdobywca" i „katolik" („chrześcijanin") — antykatolicki. Symbolizuje go zbiegły z Haiti na Kubę kacyk Hatuey, który odmówił przyjęcia chrztu nawet w obliczu męczeńskiej śmierci. Opanowanie Małych Antyli, często zresztą bardzo słabo zaludnionych, wiązało się również z przymusową chrystianizacją, wydaje się wszakże, iż gorliwość nawracających nie była w X V I I w. tak intensywna, jak w przypadku Haiti, Kuby czy Jamajki sto lat przedtem. 3. Po opanowaniu przez Europejczyków kontynentalnej Ameryki, w praktyce od połowy X V I do niemal połowy X V I I w., Antyle stały się marginesem akcji kolonizacyjnej. Nie ujawniały się wówczas właściwie żadne procesy narodotwórcze na obszarach archipelagu. Wyspy zamie­ szkiwali po prostu Hiszpanie, Anglicy i Francuzi, a walki między n i ­ mi, w tym i religijne, były przeniesione niejako z metropolii. Trudno mówić wtedy o prenarodowej nawet świadomości kubańskiej lub domini­ kańskiej. Sprawa oczywiście komplikuje się i zmienia wraz ze wzrostem liczby pokoleń zrodzonych, osiadłych, a w końcu zasiedziałych już w koloniach, a ściślej na określonej wyspie. Mam t u na myśli pojawienie się „świado­ mości kreolskiej" (hiszpańskiej, francuskiej, brytyjskiej). Sądzę, że pierw­ sze przejawy tej świadomości można dostrzec już w X V I I w., jej rozwój natomiast i utrwalenie przypada raczej na X V I I I stulecie. Rosnący zwią­ zek z ziemią, teraz już jednoznacznie ojczystą, adaptacja klimatyczna, od­ mienność rytmu życia i profilu zajęć zawodowych, odrębność obyczajo­ wa wyspiarzy, stale rosnąca niechęć do ingerencji władz metropolii, uwa­ żanej już za czynnik zewnętrzny, opozycja wobec monopolu handlowego i polityki podatkowej, wszystko to wpływa na rozwój świadomości kreolskich, a nawet narastanie „autonomistycznego buntu". Historiografia kubańska zwraca na przykład uwagę na fakt, że w toku walki przeciw piratom i korsarzom formowała się solidarność grupowa, że w walce z Anglikami w obronie kubańskiej, ojczystej ziemi ujawniały się pierwsze zalążki „ducha narodowego" . 2 Czy kwestie wyznaniowe grały w procesie nabywania świadomości kreolskiej istotną rolę? Wydaje się, że dość istotną (co byłoby pewną pra­ widłowością, gdyż czynnik religijny gra na ogół rolę znaczną, zwłaszcza we wczesnych stadiach wyodrębnienia etnicznego i narodowego), lecz nie 2 Historia de Cuba, L a Habana 1967, s. 58-59. �54 TADEUSZ ŁEPKOWSKI byłbym skłonny do jej przeceniania. Jest rzeczą raczej bezsporną, że pod­ czas rozgrywającej się w X V I I w. walki o amerykańskie morze śródziem­ ne (M. Karaibskie), w starciach między ofensywnym protestantyzmem a defensywnym katolicyzmem wyraźnie akcentowany był czynnik w y ­ znaniowy, natomiast w X V I I I w. jego znaczenie już bardzo osłabło, wzro­ sło natomiast, jak się zdaje, znaczenie przynależności państwowej z jed­ nej, a związku z konkretną kolonią z drugiej strony. 4. Masowe sprowadzanie Murzynów w X V I I , a zwłaszcza X V I I I w. (na Kubę również w X I X stuleciu), nie tylko zmieniło sytuację demograficzno-rasową na Antylach, lecz postawiło na porządku dziennym dwie powiązane ze sobą sprawy: po pierwsze, kwestię celowości, użyteczności i form chrystianizacji i po wtóre, kwestię rnetyisażu w różnych jego as­ pektach, z formowaniem się — w perspektywie — nowego typu wspól­ not narodowych lub narodopodobnych. Chrystianizację (praktycznie sprowadzaną w większości wypadków do chrztu i ewentualnie pobieżnej katechizacji) uważano za rzecz bezwzględ­ nie potrzebną, lecz plantatorzy i władze kolonialne na ogół nie przywią­ zywali większej wagi do intensywnego rozwoju życia religijnego. Między chrystianizacją protestancką a katolicką (kwestia stopnia i n ­ tensywności) występowały dość wyraźne różnice. Względy teologiczno-doktrynalne (m. i n . rozumienie predestynacji) sprawiły, że ewangelicy nie wykazywali zbytniej gorliwości w krzewieniu wiary wśród Murzy­ nów. Pamiętać przy t y m należy, że w samym podejściu do niewolnictwa istniały zasadnicze odmienności między Brytyjczykami z jednej a Hiszpa­ nami i Francuzami z drugiej strony. Dla Brytyjczyka niewolnik nie był osobą w świetle prawa. Fakt ten rzutował na nikłe zainteresowanie bia­ łych kolonistów religijnym życiem Murzynów. Stąd też oficjalny Kościół anglikański nie dbał zbytnio o ewangelizację niewolników . Nie dotyczy to wprawdzie innych, dysydenckich grup protestanckich, ale ich wpływ datuje się właściwie dopiero od schyłku X V I I I w. Dodam, że w koloniach karaibskich Wielkiej Brytanii Kościół anglikański był organizacyjnie sła­ by, stanowił tradycyjne uzupełnienie władzy państwowej, reprezentował wyłącznie urzędników, wojsko i właścicieli plantacji . Status prawno-społeezny niewolników w posiadłościach hiszpańskich i francuskich był odmienny. Murzyn miał tu określone prawa, mógł się wykupić z niewoli, posiadał osobowość prawną. Niewolnik miał np. swo­ bodny dostęp do sakramentów z Chwilą, gdy został formalnie katolikiem. Teoretycznie zatem Hiszpanie i Francuzi powinni by byli przywią3 4 3 Caribbean Studies: a Symposium, edited by Vera Rubin, Washington 1960, s. 66 (wypowiedź Franka Tannenbauma). P. A b r a h a m s , Jamaica. An Island Mosaic, London 1957, s. 103. 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWOHCZE 55 zywać większą wagę do roli Kościoła i religii w swych koloniach, zwłasz­ cza że w posiadłościach państw katolickich metysaż biologiczny (z legal­ nym włącznie) odegrał znacznie większą rolę niż na terytoriach korony brytyjskiej (wystarczy porównać liczebność Mulatów i w ogóle wyzwoleń­ ców w tych dwóch kategoriach terytoriów kolonialnych). A jednak tak nie było. Dlaczego? Otóż, po pierwsze, nie opłacało się plantatorom — księża i zakony też należeli do uprzywilejowanej warstwy plantator­ skiej — rozwijanie życia religijnego Murzynów, skoro rzeczywisty okres przebywania niewolników w koloniach był z uwagi na wysoką śmiertel­ ność nader ograniczony, po wtóre zaś poziom moralny, intelektualny i re­ ligijny księży pozostawiał na ogół bardzo dużo do życzenia. Duchowni we francuskiej części Santo Domingo znani byli powszechnie z ignorancji i chciwości, a na Kubie z pijaństwa, próżniactwa, rozpusty i skłonności do uprawiania przemytu . Rezultat akcji ewangelizacyjnej był łatwy do przewidzenia. Chrzest w większości wypadków był zabiegiem czysto me­ chanicznym, a wymuszane na plantacjach modlitwy jednostronnie eks­ ponowały zasadę posłuszeństwa i pokory wobec panów. Starania o upo­ wszechnienie sakramentu małżeństwa, zresztą dość ograniczone, nie przy­ niosły wyników. 1 5 6 Klasowa użytkowość chrystianizacji nie była właściwie ukrywana. Do­ wódca francuskiego korpusu ekspedycyjnego na San Domingo, znający dobrze sytuację na Antylach przełomu X V I I I i X I X w., pisał o ówczes­ nym katolicyzmie kubańskim, że jest powierzchowny, dewocyjny i brak w nim głębszych zasad religijnych. Dodawał, że religia „uważana jest za broń w rękach bogatych właścicieli mającą utrzymać Czarnych w jarz­ mie" . W rozważaniach francuskiego kolona z San Domingo snutych u progu X I X w., a zmierzających do pogodzenia rewolucji z systemem kolonial­ nym, czytamy, co następuje: „Gdybym śmiał, to zaproponowałbym spisa­ nie Kodeksu Religijnego. Religia stanowi wielką potrzebę ludu murzyń­ skiego. Posługując się religią uczynicie z tego ludu to, co zechcecie. Reli­ gia to przesąd, ktoś powie. Cóż to ma za znaczenie, skoro jest to przesąd użyteczny?" Religia nie była oczywiście l i tylko zjawiskiem klasowo instrumental­ nym. Nie można wszak odmówić istotnych zasług w szerzeniu oświaty 1 8 5 H. В a n go u, L a Guadeloupe 1492-1848, Paris 1962, s. 121. V. P. M а 1 о u е it, Collection de mémoires sur les colonies et particuliěrement sur Saint-Domingue, t. 4, Paris 1802, s. 345-346; Kuba. Istoriko-etnografičeskie očerki, Moskwa 1962, s. 237-238. Archives Nationales (Paris), A F I V 1213 (list D. de Rochambeau do Napo­ leona Bonaparte). Archives des Affaires Etrangěres (Paris), Mémoires et Documents. A m é r i que nr 15, k. 115. 6 7 8 �56 TADEUSZ ŁEPKOWSKI niektórym zakonom i biskupom, a pomocy medycznej i ogólniej charyta­ tywnej określonym przedstawicielom duchowieństwa kolonialnego. Były to jednak raczej przysłowiowe wyjątki potwierdzające regułę. Jaki był stosunek niewolników do ewangelizacji i do Kościoła? W y ­ daje się, choć brzmi to z pewnością nader schematycznie, że w znacznej większości wypadków (mam tu na myśli przede wszystkim kraje kato­ lickie) był on nieufny, nieprzychylny, a nawet wrogi. Trzeba jednak podkreślić, że dotyczyło to przede wszystkim Murzynów świeżo przywle­ czonych z A f r y k i oraz niewolników bezpośrednio zatrudnionych w pro­ dukcji (a więc nie służby domowej). Tak więc wrogość wobec katolicyzmu (w wypadku anglikanizmu będzie to raczej wroga obojętność, gdyż — jak już wiemy — nacisk chrystianizacyjny był tu znacznie mniejszy) ogar­ niała przede wszystkim, choć nie tylko, jak jeszcze zobaczymy, te grupy murzyńskie, które w dalszej perspektywie mogły stać się substrátem, a zarazem podmiotem procesów narodotwórczych. Obcość i wrogość wobec katolicyzmu i protestantyzmu, jaką obserwu­ jemy wśród większości niewolników afrykańskich, daje się wytłumaczyć dość łatwo. Świat Białych, świat ucisku redukował się do k i l k u niero­ zerwalnie związanych ze sobą elementów. Plantator-właściciel, admini­ strator, strażnik-milicjant i ksiądz to były wszak filary, na jakich świat ów się opierał. Czarny niewolnik nie zapominał, że chrystianizm jest re­ ligią obcą, narzuconą, wspierającą jego niewolniczy status, religią plan­ tatora, religią białego człowieka. Nie mógł też zapomnieć, że reprezentan­ ci tej religii — o ich roli i postawie moralnej już wspominałem — byli również Biali, co na długo wznosiło nieprzekraczalną barierę we wzajem­ nej komunikacji . W miarę upływu lat spędzonych na wyspach antyłskich, a t y m bar­ dziej pokoleń, istnienie wciąż wizualnie obecnej religii katolickiej (koś­ cioły, kaplice, krzyże, tzw. święte obrazki rozdawane niewolnikom) w y ­ wierało wpływ na świadomość i podświadomość Murzynów. To przenika­ nie katolicyzmu do powszedniego życia niewolniczego uzewnętrzniało się w różnych aspektach codzienności (powierzchowne, ale stałe akcentowa­ nie przynależności do Kościoła, a także przyciągające uwagę steatralizowane formy kultu, dość chętnie przez niewolników, a głównie niewolnice akceptowane), zwłaszcza we wkładzie katolicyzmu (w mniejszym stop­ niu protestantyzmu) w tworzenie religii synkretycznych. 9 Synkretyzm religijny, wierzenia i obrzędy afro-antylskie, takie jak vodou lub shango, omawiane są na Seminarium naszym oddzielnie, to9 D. G u é r i n , Les Antilles décolonisées, Paris 1956, s. 99, pisze o czasach współczesnych, lecz liczne świadectwa z X V I I - X I X w. wskazują ma ostrzejszą jeszcze wrogość do „białej religii" w czasach niewolnictwa. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 57 też nie będę problemu tego rozwijał. Wydaje się, a dla moich rozważań jest to istotne, że tworzeniu się wspólnoty rasowej, klasowej i — to już sprawa bardziej skomplikowana — narodowej sprzyjały afrykańskie, mu­ rzyńskie religie synkretyczne, nie zaś chrześcijańskie. Oczywiście mam tu na myśli jedną z alternatyw narodotwórczych, a mianowicie tworze­ nie się narodów czarnych, postniewolniczyćh, a ściślej takich, w których dominantą etniczno-kulturową i ekonomiczno-społeczną byłaby społecz­ ność murzyńska. Vodou np. było religią integrującą społeczność niewol­ niczą m. in. dlatego, że elementy afrykańsko-animistyczne pozostawały jego rdzeniem, były jego istotą, co nie zmienia i nie zmniejsza roli chrystianizmu, bez poloru którego nie mógłby powstać system woduistyczny. Jest rzeczą interesującą, że niewolnicy antylscy niezmiernie rzadko odwoływali się do religii chrześcijańskich jako doktryn plebejsko-egalitarnych lub rewolucyjnych, choć nie brak przesłanek dla twierdzenia, że plantatorzy i władze kolonialne lękali się takiego pojmowania chrystianizmu. Oto bardzo wymowny przykład. Francuski ksiądz nazwiskiem Champroux, proboszcz jednej z parafii na Martynice, działał bardzo ak­ tywnie wśród niewolników na przełomie X V I I I i X I X w., osiągając w swej akcji duszpasterskiej niemałe sukcesy. On też zainicjował wzniesienie przez samych niewolników (i z ich dobrowolnych składek) kapliczki, w której umieszczono statuę Matki Boskiej. Kapliczkę, na której fronto­ nie wyryto napis „oparcie niewolników", uroczyście pobłogosławił pro­ boszcz. Odtąd do świątyni szły nie kończące się pielgrzymki niewolników, a zwłaszcza niewolnic. Murzyni składali przed ołtarzem kwiaty i datki. Ten drobny, zdawałoby się, fakt wywołał zaniepokojenie plantatorów. Ich porte-parole Henry Jacob Duibuc de Rivéry opracował obszerny memoriał-donos na proboszcza i skierował go do komisarza rządowego. Oto mianowicie, co pisał: „Ołtarz dla niewolników! Czyż może się mieścić w kolonialnym porządku politycznym? Ten ołtarz i te słowa «Sacra mentant, Appui des Esclaves» staną się pewnego dnia ośrodkiem sprzysiężenia, hasłem jednoczącym, fatalnym a nader mocnym węzłem splatającym wszy­ stkich niewolników kolonii". Dalej czytamy w memoriale, że Kościół jest jeden, a w modłach muszą brać udział wspólnie panowie i niewolnicy. „Niewolnicy — stwierdza z naciskiem Dubuc de Rivéry — nie powinni oddawać się kultowi tam, gdzie nie widzą ich panowie, zwłaszcza zaś w kaplicy, która doprawdy przeciwstawia jeden ołtarz drugiemu". Raport plantatora został uważnie przeczytany, zrozumiany i zaaprobowany. Re­ zultat? Proboszcza-„burzyciela" deportowano do F r a n c j i . 10 1 0 G. D e b i e n , Religion des esclaves et reaction des colons a la Martinique en 1802, „Revue de la Province du Maine" 1969, s. 239-240 (na podstawie Archives Nationales F19 6201). �58 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Porzućmy jednak na chwilę niewolników. Oto w X V I I I i X I X w. roś­ nie, zwłaszcza w koloniach hiszpańskich i francuskich, liczba wyzwoleń­ ców, Murzynów i częściej mieszańców. Są to najczęściej ludzie urodzeni w koloniach, nieraz związani z określoną wyspą jako ojczyzną (innej wszak nie znają) w drugim łub trzecim pokoleniu. Jeszcze w epoce nie­ wolniczej przenikają do handlu, rzemiosła, stają się drobnymi przedsię­ biorcami. Starają się odciąć — co jest ważne w t y m ściśle zreglamentowanym i hierarchicznym społeczeństwie kolonialnym — od niewolników, zwłaszcza produkcyjnych (niewolnicy służebni znacznie bardziej od po­ lowych ulegli wpływom białych panów). Wyzwoleńcy uważają się za bliż­ szych ludziom białym niż czarnym, podkreślają nieraz, że są solą swej ziemi. Otóż ta grupa najczęściej dystansuje się od wierzeń afro-chrześcijańskich jako prymitywnych i barbarzyńskich, a chcąc się upodobnić do Białych nierzadko manifestuje swą chrześcijańską (katolicką najczęściej) gorliwość. Jest to na ogół powierzchowne i instrumentalne, silniejsze oczy­ wiście w koloniach o małej liczbie czarnych niewolników (Santo Domin­ go, Puerto Rico), lecz dla naszych rozważań istotne, gdyż druga z alter­ natyw narodotwórczych bazuje na wyniesieniu średniej warstwy w y ­ zwoleńczej do pozycji i roli wiodącej. Nieraz wyzwoleńcy, podobnie jak część białej warstwy średniej, skłaniają się ku wolnomyślicielstwu. 5. Jednym z decydujących momentów w procesach narodotwórczych na Antylach był okres kryzysu systemu gospodarki niewolniczej i sa­ mej — stopniowej najczęściej — abolicji niewolnictwa (od schyłku X V I I I do schyłku X I X w.). Wspomniałem już o dwóch wariantach procesów narodotwórczych, które w uproszczeniu można nazwać modelem „czarnym" i modelem „kolorowym". Ale istniała też koncepcja narodu białego, koncepcja wy­ suwana na Antylach, która w niektórych krajach pozaantylskich okazała się w końcu dominująca (Stany Zjednoczone, Południowa Afryka). Kon­ cepcja ta opierała się m. in. na silnym podkreśleniu roli ehrystianizmu i Kościoła w przeciwstawianiu się „barbarzyńskiej" i rzekomo antybiałej wierze afro-antylskiej. Niemal wszystkie wielkie ruchy wyzwoleńcze omawianego okresu, a ruchy te nie tylko były społecznowyzwoleńcze, lecz przecież dążyły do uformowania na gruzach systemu niewolniczego wspólnot, które można by nazwać narodowymi, występowały przeciw Kościołom jako instytuc­ jom związanym ze znienawidzonym, starym porządkiem społeczno-ekonomicznym. Można nawet powiedzieć, że antykatolicyzrn i antyanglikanizm odegrały w wysokim stopniu rolę integracyjnonarodową, zwłaszcza że oficjalne Kościoły usztywniły swoje stanowisko w epoce wielkich re­ belii. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 59 Oto parę przykładów. Najczęściej cytowany, niemal już „klasyczny", jest casus Haiti. Powstanie niewolników północnej prowincji Saint Domingue w sierpniu 1791 r. zostało jeśli nie przygotowane organizacyjnie, to z pewnością zainicjowane — w sensie wpływu na wprowadzenie stanu społecznej irytacji i zbiorowego paramistycznego podniecenia — przez hounganów, czyli kapłanów vodou (np. słynny Boukman). Również na­ stępne akty rewolty oraz działania mas niewolniczych w toku wojny w y ­ zwoleńczej 1802-1803 r. pozostawały pod wpływem vodou. Ta „afrykań­ ska religia" ostro przeciwstawiana oficjalnemu a europejskiemu, kolonialistycznemu katolicyzmowi odegrała rolę integrującą różne pochodzeniem grupy Murzynów haitańskich, umacniała wolę walki, osładzała nawet chwilę śmierci . Nie należy jednak, jak się zdaje, przeceniać roli vodou , gdyż niemała część czołowych a popularnych przywódców murzyńskich („aktyw narodowy") prowadziła wojnę o niepodległość i organizowała państwo pod hasłami katolicyzmu, występując przy t y m zdecydowanie przeciw vodou. A szło t u o tak wybitnych ludzi, jak Toussaint-Louverture czy Henri Christophe. W ogóle większość pierwszych państwowych przywódców niepodległe­ go Haiti (wyjątek stanowi cesarz Faustyn I , czyli Soulouque), aż po Geffradra i konkordat z 1860 г., uważała, że państwo nowoczesne, chcąc być traktowane na równi przez inne organizmy państwowe, musi popierać — choćby pozornie — nowoczesną, europejską religię, a nie afrykańskie przesądy. Jednak katolicyzm w t y m czasie nie odegrał w żadnym stop­ niu roli narodowomtegrującej. Pamiętajmy, że: 1 — aparat kościelny był słaby, a księża bardzo nieliczni; 2 — Haiti było skutecznie izolowane od świata zewnętrznego; 3 — ogromna większość chłopów i żołnierzy aktyw­ nie sprzyjała vodou, które uważano za religię własną, katolicyzm zaś za wiarę elity, bogatej „arystokracji", choć w istocie mulacka haute société była religijnie indyferentna . W tych warunkach raczej vodou stało się u 12 13 11 L . D e n i s , F . D u v a 1 i e r, L'évolution stadiale du Vodou, „Bulletin du Bureau d'Ethnologie", nr 3: ,1944, s. 28; E . C . P a u l , Questions d'histoire, Port-auPrince 1955, s. 15; wg L . M o r i n L а с o m b e, he role émancipateur de la re-pu­ blique negre d'Ha'iti, Paris b.d. (1947?), s. 18, kult vodou reprezentował mistycyzm wojny w y z w o l e ń c z e j , chrystianizm natomiast kolonializm francuski; ciekawie o ro­ li vodou pisze w swej znakomitej powieści pt. El reino de este mundo s ł y n n y pro­ zaik kubański Alejo Carpentier. Religion and politics in Haiti, Washington 1966, s. 18. Konsul Generalny Francji w Port-au-Prince pisał w 1826 г.: „je declare que le peu qui reste ici de principes religieux marche rapidement á rentier abandon du cuite et des devoirs publics ď u n chrétien. L e President de L a République ne va á la messe, n'entend la messe que deux ou trois fois dans l'année". W stolicy kraju, dodaje, czynny jest tylko jeden kościół obsługiwany przez 2 księży. Na msze przychodzą tylko kobiety (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Commerciale Port-au-Prince nr 1, k. 134). 12 1 3 �60 TADEUSZ ŁEPKOWSKI czynnikiem zespalającym, narodotwórczym. Nie zmieniło to faktu dość oczywistego: w dalszej perspektywie vodou stać się musiało regresy w nym elementem świadomości społecznej, hamującym pełną integrację na­ rodową. Na Kubie środowisko niewolnicze związane było z katolicyzmem nie­ wiele silniej niż w Haiti. Religie synkretyczne odgrywały tu w procesie zespalania niewolników jako grupy etniczno-kulturowej pewną rolę, zda­ je się wszakże, że mniej istotną w aspekcie narodotwórczym niż w Haiti. Wprawdzie zbiegowie z plantacji, zgrupowani w tzw. palenques zwalcza­ ni byli tak przez administrację i wojsko, jak przez hierarchię kościelną, co z kolei zaostrzało ich nieufny i niechętny stosunek do duchowieństwa, lecz przyporządkowanie religijne i intensywność życia religijnego nie były na Kubie sprawą decydującą w procesach narodotwórczych. Zresz­ tą do 1868 г., czyli do wybuchu Wojny Dziesięcioletniej, geograficzna, społeczna i kulturowa separacja apalencados i ich brak kontaktu z gru­ pami świadomymi narodowo, z kubańskim „aktywem narodowym", spra­ wiały, że dość liczne grupy murzyńskie pozostawały poza ramami two­ rzącej się wspólnoty narodowej . Okres wojen o niepodległość Kuby (1868-1898) okazał się dla proce­ sów narodotwórczych decydujący. Obóz rewolucyjno-patriotyczny, do którego przyłączyła się czynnie (we wschodniej połowie kraju) lub za którym stała biernie (w części zachodniej) większość ludności m u r z y ń ­ skiej i mulackiej, był dość konsekwentnie laicki i tolerancyjny religijnie, natomiast niemal całe duchowieństwo katolickie stanęło po stronie Hisz­ panii, broniąc zażarcie tzw. integridad nacional. Dodać warto, że słaby związek z katolicyzmem większości białych chłopów kubańskich, wolnomyślicielstwo patriotycznych przywódców, niemal z reguły aktywnych masonów, powierzchowność chrystianizacji i indyferentyzm religijny śred­ nich warstw mulackich, wszystko to zdecydowało o tym, że katolicyzm nie odegrał żadnej roli jako czynnik integracji narodowej (nb. konstytucje Wolnej Kuby oddzielały Kościół od państwa). Pod koniec X I X stulecia to, co katolickie, było dla ogromnej większości świadomych członków tworzącego się narodu kubańskiego synonimem kolonialnego hiszpanizmu, wstecznictwa, arystokratyzmu i monarehizmu. Nie oznaczało to, by część społeczeństwa, zwłaszcza Biali, nie była przywiązana do powierz­ chownego ceremoniału licznie obchodzonych świąt katolickich . u 15 Inaczej niż na Kubie, ale też odmiennie niż w Haiti, układały się spra­ w y na protestanckiej Jamajce. Motorem murzyńskiego buntu, wymusza­ jącego przyspieszenie abolicji (a wszak abolicja stanowiła jeden z nie1 4 Zob. J . L . F r a n c o , Cuatro siglos de lucha por la libertad: Los Palenques, „Revista de la Biblioteca Nacional José Marti', nr 1: 1967. H. C a s t o n n e t d e s F o s s e s , Cuba et Puerto Rico, Lille 1889, s. 20. 1 5 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 61 NARODOTWORCZE zbędnych kroków na drodze ku integracji narodowej), była nie „własna", afro-antylska religia, lecz działalność wyrosłych z tzw. drugiej reformacji X V I I - X V I I I w. sekt i Kościołów protestanckich. Abstrahuję t u od miesz­ kających w niedostępnych, górskich siedzibach zbiegów (maroons), któ­ rzy żyli właściwie na marginesie rewolucyjnego ruchu abolicyjnego nie­ wolników z plantacji. Wśród Murzynów „polowych"' działać zaczęły od schyłku X V I I I w., zwłaszcza zaś w pierwszych dekadach X I X w., aktywne, a niechętnie na­ stawione wobec biernego, oficjalnego Kościoła, grupy misjonarskie wro­ gich wobec niewolnictwa kwakrów, metodystów, baptystów, braci mo­ rawskich i in. Na czoło wysunęli się rychło baptyści, którzy mieszkali razem z niewolnikami, pracowali z nimi, uczyli czytać i pisać. Pod wpły­ wem misjonarzy sami Murzyni budowali, najczęściej po nocach, swe świą­ tynie i kaplice. Dość szybko demokratyczne gminy baptystów stały się zaczynem i ośrodkiem wolnościowej agitacji i konspiracji. Powstanie nie­ wolników przełomu 1831 i 1832 r. aktywnie popierali baptyści. Plantator­ skie Zgromadzenie Kolonialne Jamajki potępiło ostro wywrotową działal­ ność sekt, a wojsko rozprawiało się ze szczególnym okrucieństwem z M u rzynami-baptystami. Żołnierze podpalili 14 kaplic baptystów i 6 świątyń metodystów. Represje te jeszcze silniej zjednoczyły niewolników wokół baptystów-misijonarzy. Ten stan trwał jednak dość krótko. Już w kilka­ naście lat po abolicji z 1833 r„ gdy minął bohaterski okres wzniesienia się fali rewolucyjnej, narastać zaczęły spory między misjonarzami a w y ­ zwoleńcami, m. in. o chrzest dzieci nieślubnych, o małżeństwa i t d . Od lat 60-70 X I X w., wraz z postniewolniczą stabilizacją stosunków społecz­ nych na wyspie, zaczęły się wolno zacierać antagonizmy i różnice między sektami i Kościołami protestanckimi w t y m sensie, że baptyzm stopniowo przestawał być demokratyczno-rewolucyjną, „murzyńską" religią. 1 6 O ile na Jamajce zróżnicowanie wyznaniowe dotyczyło problemów wewnątrz protestantyzmu, to na Trynidadzie sytuacja w X I X i częścio­ wo X X w. była znacznie bardziej skomplikowana. Katolicyzm reprezen­ towały osoby pochodzenia francuskiego, hiszpańskiego, portugalskiego i wenezuelskiego oraz część Murzynów, protestantyzm — Brytyjczycy i część ludności czarnej i kolorowej. Żadne z wyznań i sekt nie uzyskało dominującej pozycji i nie wpłynęło, jak się wydaje, w istotniejszy spo­ sób na niezmiernie tu złożone i nietypowe procesy narodotwórcze, które można raczej nazwać stopniowym przechodzeniem od modelu społeczeń­ stwa niewolniczego do kosmopolitycznego społeczeństwa pluralnego . Być 17 1 6 P. D. С u r t i n, Two Jamaicas. The Role of Ideas in a Tropical 1830-1865, Cambridge 1955; A b r a h a m s , op. cit., s. 66-73. i? a . P. M a i n g о t, From ethnocentric to national history writing plural society. ..Caribbean Studies", vol. 9: 1969, nr 3, s. 68-86. Colony in the �62 TADEUSZ ŁEPKOWSKI może dopiero ostatnie 10 lat, a więc okres po uzyskaniu niepodległości przez Trynidad-Tobago, stanowi czas stopniowego dojrzewania jednoli­ tej, chronionej własną tarczą państwową, wspólnoty narodowej, ale i to jest bardzo dyskusyjne. 6. W ostatnim stuleciu, a więc w dobie postniewolniczej, wpływ Koś­ cioła katolickiego na procesy narodotwórcze, zwłaszcza w toku walki o du­ sze z protestantyzmem, zredukowany został do minimum przez fakt naro­ dowej i rasowej obcości członków stanu duchownego. Na Kubie znaczna większość księży i cała niemal hierarchia rekrutowały się spośród Hisz­ panów, i to zarówno w epoce kolonialnej, jak w czasach Republiki. Hie­ rarchia katolicka, silnie powiązana z górną warstwą klas posiadających, wywierała niewielki wpływ na ogół ludności. Postacie takie, jak nie­ zwykle aktywny w X I X w. w akcjach ewangelizacyjnych i rozbudowie organizacyjnej Kościoła arcybiskup Antonio Claret y Clara, należały do rzadkich wyjątków . W Haiti po 1860 r. obserwujemy napływ księży Francuzów. Odegrali oni w ubiegłym i bieżącym stuleciu poważną rolę w budowaniu oświa­ ty i podtrzymywaniu związków kulturowych Haiti z Francją. Księża i zakonnicy wywarli wpływ przede wszystkim na mulacką elitę, stano­ w i l i szturmową grupę kulturalnej i politycznej rekolonizacji, a raczej swoistego neokolonializmu. Ich obecność uwydatniała podział społe­ czeństwa haitańskiego na dwa odłamy: katolicko-zeuropeizowany, miej­ ski, i woduistyczno-afrykański, wiejski, i przyczyniła się tym samym do narodowej dezintegracji. Kościół wywierał silną presję na kolejne rządy w kierunku intensyfikacji represji wobec zwolenników vodou. W rezultacie organizowano rządowo-kościelne kampanie antywoduistyczne (m. in. 1896, 1913, 1939) . Represje pobudzały nietolerancyjne, wsteczne, szowinistyczne i rasistowskie elementy w dawniej pozytywnej tradycji narodowointegracyjnej, jaką spełniało vodou, a to w dalszej perspektywie ułatwiało rozprzestrzenianie się demagogiczno-nacjonalistycznej propagandy duvalierowskiej. Należy tu wspomnieć o ujawnieniu się, prawda że na marginesie ży­ cia antylskiego, częściowo pozytywnych przykładów wkładu katolicyzmu do procesów narodotwórczych. Najbardziej znany z nich to casus Do­ minikany. Był to w początkach X I X w. kraj słabo zaludniony i bardzo słabo zagospodarowany, raczej wpatrzony w dawną przeszłość niż w nie­ pewną przyszłość. Dominikański immobilizm bazował na starej tradycji katolickiej i na odrębności swego patriarchalnego, hodowlano-pasterskiego trybu życia. Biedny, mały kraj stanął w X V I I I i X I X w. oko w oko 18 19 1 8 19 H . D a n i e l - H o p s , L'Eglise des Religion and politics in Haiti, s. 5. revolutions, Paris 1960, s. 735, 759. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE 63 z potężnymi wrogami i „przyjaciółmi", takimi jak Francja i Haiti. Szczególnie niebezpieczne było czarne, rewolucyjne, woduistyczne Haiti. Inwazje haitańskie 1801, 1805, 1822, 1844, 1849, 1855-1856 г., a zwłaszcza inkorporacja kraju i okupacja lat 1822-1843 postawiły Dominikanę w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa utraty narodowościowej oso­ bowości. Ratowali się Dominikańczycy obroną swego języka, religii i obyczaju. Katolicyzm zwłaszcza stał się ważkim czynnikiem zjednocze­ nia walczących o niepodległość Dominikańczyków. Symbioza pojęć „Dominikańczyk" i „katolik" dokonała się w toku haitańskich prześladowań. Haitańczycy zamknęli wszystkie kościoły, z wyjątkiem Katedry w Santo Domingo, oraz uniwersytet Św. Tomasza z Akwinu, odebrali Kościołowi jego dobra ziemskie, nie cofnęli się przed wygnaniem z kraju bohater­ skiego obrońcy praw katolików, arcybiskupa Valery. Nic dziwnego, że kierowany przez Juana Pabla Duarte spisek niepodległościowo-patriotyczny, zwany Trinitaria, za hasło przyszłego państwa dominikańskiego przyjął zawołanie „Bóg — ojczyzna — wolność" . Zresztą cały ruch na­ rodowy przesiąknięty był duchem religijnoTkatolickim . Nowa republi­ ka, ustalając w 1843 r. swój sztandar, wprowadziła na tło barw Haiti biały krzyż, a do swego herbu krzyż i otwartą księgę Ewangelii. 20 21 W Dominikanie, mimo sporadycznych konfliktów państwo—Kościół, katolicyzm korzystał z uprzywilejowanych pozycji ekonomicznych, k u l ­ turalnych i politycznych, pozycji tak silnych, że mógł sobie pozwolić na tolerowanie nielicznych protestantów, prawda że szybko się dominikanizujących . Do zjawisk epizodycznych, mimo to jednak znamiennych, bo niezmiernie rzadko spotykanych nawet w państwach ultrakatolickich, należy sprawowanie urzędu prezydenta w latach 1912-1913 przez arcy­ biskupa Adolfo Alejandro Nouel у Bobadilla. Hierarchia katolicka, w skład której wchodzili w X X w. nie-Dominikańczycy, stała się przez czas dłuższy podporą krwawej dyktatury Trujillo. Uważano ją powszech­ nie za jedną z najbardziej reakcyjnych w Ameryce Łacińskiej. Wspierany przez państwo wpływ Kościoła na naród dominikański, 22 2 0 R. M a r r e r o A r i <s t y, La República Dominicana. Origen y destino del pueblo más antiguo de América, Ciudad de Trujillo 1957, s. 269-271. W odezwie powstańczej J . M. Imberta z 5 ИТ 1844 г. czytamy na zakończe­ nie: „El gobierno que se ha formado en el Puerto Principe, no tiene Religion, puesto que no ha adoptado ninguna; y abandonareis vosotros la religion de vuestros padres, y el único bien y consuelo que nos quedaba después de veinte y dos años de sufrimiento? . . . No m á s sufrimiento, se acabo para siempre: mori­ remos por Dios, por nuestra Religion, por la patria y la Libertad" (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Politique, Dominicanie nr 1, k. 79). H . H o e t i n k, Materiales para el estudio de la República Dominicana en la segunda mitad del siglo XIX (parte II), „Caribbean Studies", vol. 7: 1967, nr 3, s. 4-6. 2 1 2 2 �64 TADEUSZ ŁEPKOWSKI zwłaszcza na zacofaną ludność wiejską, wydaje się również dziś najsil­ niejszy w całym regionie karaibskim. Losy katolicyzmu na Puerto Rico układały się odmiennie niż w są­ siedniej Dominikanie. Kościół do schyłku X I X w. był organizacyjnie słaby, a nieliczni księża nie ogarniali swym wpływem rozsianej ludności wiejskiej. Katolicyzm puertorykański adaptował sporo elementów afry­ kańskiego pochodzenia oraz spirytyzm i charakteryzował się ogromnie rozbudowanym kultem świętych. Natomiast hierarchia katolicka, ściśle związana z hiszpańską administracją kolonialną, obca była większości mieszkańców wyspy. Nic dziwnego, że podczas powstania niepodległościo­ wego w 1868 r. (tzw. Grito de Lares) szeregowi księża wiejscy aktywnie poparli ruch patriotyczny, podczas gdy cała hierarchia opowiedziała się za Hiszpanią. Po zajęciu wyspy przez wojska Stanów Zjednoczonych narzucone władze starały się ułatwić nową kolonizację przez usilne popieranie pro­ testantyzmu. Wywołało to opór, który jednak rzadko przybierał ostrzej­ sze formy. Szło raczej o obronę i zachowanie powierzchownie traktowa­ nych obyczajów, m. in. też modelu rodziny, nie zaś odrębności narodo­ wej. W ostatnich dziesięcioleciach nastąpiło społeczne odwrócenie lojal­ ności narodowo-religijnych. Współcześnie katolicyzm (łącznie ze społecz­ nym konserwatyzmem) popierają bardziej bogate, „wielkie rodziny" kreolskie niż lud puertorykański. Mimo postępów laicyzacji, a także ofensywy Kościołów i sekt protestanckich (nieco ponad 10% ludności), katolicyzm uważany jest w pewnym stopniu za wyraziciela i nosiciela wartości rdzennie puertorykańskich, a protestantyzm północnoamery­ kańskich . W ostatnich dziesięcioleciach obserwujemy ofensywę protestantyzmu z USA na katolickie Antyle. Jest to oczywiście jeden z aspektów dzia­ łania imperializmu w t y m regionie świata. Misje protestanckie są z re­ guły bogate, „nawracanie" wiąże się nierzadko z wydatną pomocą f i ­ nansową, wysyłaniem paczek, rozdawnictwem aparatów tranzystoro­ wych itp. Jednocześnie, biorąc pod uwagę fakt liczebnej słabości prote­ stantyzmu w Haiti, na Puerto Rico lub w Dominikanie, Amerykanie prag­ ną sobie podporządkować, choćby częściowo, katolicką hierarchię kościel­ ną. O ile w X I X w. biskupi byli najczęściej Hiszpanami, o tyle w X X w. zaczynają być nimi coraz częściej duchowni z USA . 23 2i 23 The People of Puerto Rico. A study in Social Anthropology, Urbana 1956. W 1960 r. Haitańczycy stanowili zaledwie 30,2°/o kleru w swym kraju. Na Puerto Rico blisko 50% d u c h o w i e ń s t w a świeckiego reprezentowali cudzoziemcy (głównie Hiszpanie i Włosi) a zakonnego niemal 100%. I . A l o n s o , G . G a r r i d o, La Iglesia en América Central y el Caribe. Estructuras eclesiásticas, Madrid 1962, s. 25, 51. 2 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 65 NARODOTWÓRCZE Nie należy jednak traktować wszystkich misyjnych akcji protestan­ ckich w aspekcie polityczno-propagandowym. Na Puerto Rico i w Haiti np. część chłopów i robotników chętnie przyjmuje „sekciarski" prote­ stantyzm (bo nie w jego formie luterańskiej lub prezbiteriańskiej) jako system bardziej demokratyczny, ludowy, pozytywnie odróżniający się od sztywnego, odległego, anonimowego i zinstytucjonalizowanego Kościoła katolickiego . Antylski dwudziestowieczny katolicyzm, nawet w stosunkowo gorli­ wej religijnie Dominikanie, wyraźnie słabnie, nie wykazując żadnej pręż­ ności. Maleje liczba praktykujących, w wielu krajach katolicyzm stano­ w i tylko powierzchniową warstwę wierzeń z proweniencji animistycz­ nych" , wielu formalnych katolików odwraca się od obcego, „arysto­ kratycznego", niechętnie odnoszącego się do reform Kościoła, rośnie indyferentyzm i nasilają się tendencje wolnomyślicielskie. Przyczyn tego stanu rzeczy szukać należy, jak się wydaje (a co już częściowo zostało powiedziane), w różnych zespołach zjawisk takich, jak słabość i obcość „aparatu" kościelnego i jego związki z klasami posiadają­ cymi, działalność masonerii, wpływ przesądów i wierzeń afro-antylskich, a także aktywność ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwo­ leńczych. , Katolicyzm antylski ostatnich lat nie wytworzył, w odróżnieniu od Chile, Wenezueli, Kolumbii i innych krajów latynoamerykańskich, nur­ tów polityczno-ideólogicznych rewolucyjnych lub reformatorskich. P r ó ­ by przejścia na lewą stronę areny politycznej i nawiązania kontaktu z masami wyzyskiwanych chłopów i robotników są tu słabe. Ujawniły się wprawdzie takie tendencje w haitańskiej studenckiej organizacji ka­ tolickiej, walczącej z dyktaturą Duvaliera, w chrześcijańskich związkach zawodowych i Partii Społeczno-Chrześcijańskiej. W Dominikanie nie­ wielka Partia Chrzęścijańsko-Społeczna sprzyjała reformom prezydenta Juana Boscha i poparła rewolucję konstytucjonalistyczną 1965 r . Ale np. na Puerto Rico powstała w 1960 r. Partia Akcji Katolickiej jest ugru­ powaniem skrajnie prawicowym, przeciwnym tak niepodległości, jak 25 26 2 7 2 5 Por. przykład s u k c e s ó w protestantyzmu (obecnie 65°/o mieszkańców) w m a ­ łej wiosce haitańskiej w górach L a Selle (H. de R o n c e r a y , Une micro-collectivíté rurale hażitienne: Furcy, „Revue de la Faculté d'Ethnologie", nr 7: 1963, s. 15-18. E . R e v e r t , De quelques aspects du folk-lore martiniquais (la magie antillaise), Paris 1951, s. 158, stwierdza, iż absolutna przewaga katolicyzmu na wyspie jest tylko zewnętrzna, a „le milieu martiniquais a réagi et continue de réagir á la facón du paganisme antique". S. M a r k i e w i c z , Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, s. 265. 2 6 2 7 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �66 TADEUSZ ŁEPKOWSKI autonomii wyspy, a żądającym przekształcenia Puerto Rico w kolejny stan Unii północnoamerykańskiej . Bardzo interesująco ułożyły się stosunki między Kościołem katolickim a rządem rewolucyjnym na Kuibie. Pierwsza faza (lata 1959-1961) to okres aktywnego zwalczania Rewolucji przez reakcyjne koła katolickie (demonstracje, kontrrewolucyjna działalność podziemna itp.). Władze k u ­ bańskie, podkreślając zasadę pełnej swobody sumienia i wolności religii, zmuszone były do kontrakcji, m. in. do deportowania poważnej grupy księży, zresztą nie-Kubańczyków (głównie Hiszpanie). Paruset obcych księży emigrowało z własnej woli. Druga faza (od 1962 r.) to poprawne, a nawet dobre stosunki Kościół-państwo i państwo-Watykan. Kler porzu­ cił działalność polityczną, uległ zresztą „kubanizacji", choć pozostało na wyspie sporo księży belgijskich i kanadyjskich. Katolicy lojalnie współ­ pracują z władzami rewolucyjnymi. Po śmierci Jana X X I I I prezydent Osvaldo Dorticos, rzecz znamienna, ogłosił na Kubie trzydniową żało­ b ę . Katolicyzm, wobec wysokiego stopnia laicyzacji społeczeństwa ku­ bańskiego, nie wywiera jednak większego wpływu ani na przeobrażenia socjalne, ani na świadomość narodową. Kilka uwag końcowych: 1. Specyfika etniczno-kulturowa rozwoju społeczności pluralnych na Antylach sprawiła, że formalne przynależności wyznaniowe często nie odpowiadają przynależności rzeczywistej i rze­ czywistemu rozwojowi życia religijnego. 2. Katolicyzm nie zapuścił głę­ biej korzeni w masach, a Kościół wiązał się i wiąże najczęściej z siłami reakcyjnymi, kolonialnymi i neokolonialnymi. 3. Miejsce religii kato­ lickiej w świadomościach narodowych jest drugo- lub trzecioplanowe; wyjątek stanowią nieraz synkretyczne religie afro-antylskie. 4. Niemal nigdzie katolicyzm nie odegrał roli samodzielnego czynnika w procesach narodotwórczych, a nierzadko je hamował. 5. Protestantyzm, w pewnych przypadkach i okresach silniej niż katolicyzm związany z masami l u ­ dowymi, nie stał się jednak istotnym czynnikiem wyodrębnienia naro­ dowego. 6. Współcześnie rola katolicyzmu i protestantyzmu w procesach tworzenia się i przeobrażania grup etniczych i narodów antylskich w y ­ raźnie maleje, a należy przypuszczać, że w przyszłości tendencja do „odreligijnienia" świadomości narodowej jeszcze bardziej się pogłębi. 28 29 2 8 N. T. P o j а г к o w a, Kolonialnaja politika SSzA w Puerto-Riko, Moskwa 1969, s. 164. J . D r o h o j o w s к i, Religie i wierzenia w życiu Ameryki Łacińskiej, War­ szawa 1964, s. 106. 2 9 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 67 Tadeusz Łepkowski C A T H O L I C I S M , PROTESTANTISM AND T H E FORMATION O F NATIONS IN THE A N T I L L E S A Summary The paper discusses some selected aspects of the historical role of Catholicism and of protestant denominations in the formation of national communities and their self-consciousness in the Antilles. The data refer mainly to the formally catholic countries. Particular stress is laid on the period from the 18th to the 20th century. Because of the highly specific ethnic and cultural features of development of the pluralistic societies in the Antilles during and after the epoch of slavery, the formal denominational affiliations did not reflect the actual religious awareness or the actual development of religious ideas and behaviour; this is particularly true about the period from the break of the 17th and 18th centuries. The positive or negative correlation between religion and national awareness depended upon concrete processes of nation formation ("white", "black", "pluralistic", "racially and culturally integrated" nations). During the colonial period Catholicism in general failed to take deeper roots among the "coloured" masses, and the Church as an institution (its hierarchy) has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French Antilles. The sole exception tionary, colonial and neo-eolonial forces, negatively influencing the processes of national consolidation. With one exception, Catholicism failed to play the role of an independent or significant factor in these processes, while quite often it has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French antilles. The sole exception is the case of' Dominicana, where the French and Haitian occupants assumed an anti-catholic policy during the first half of the 19th century and in effect the catholic faith and hierarchy became identified with national feelings. While Catholicism played only a minor role in the national awareness of the Antilles, the syncretic Afro-Antillian cults, like vodou, in part santería, shango etc., were much more significant in this respect. E.g., in Haiti described somewhat more extensively than the other countries in this paper, the national awareness has been very strongly connected with vodou. Catholicism, however, was linked with the French colonialism (and during the period of independence with cultural neo-colonialism) and its social basis remained narrow {the mulatto "aristocracy"). The evangelization of the masses by the big protestant churches was even more superficial than by the Catholic churches in the slavery and post-slavery societies. In effect Anglicanism and Calvinism failed to become important factors of national identification. I n the process of integration of the masses (the "co­ loured" model of nation, anti-colonial in its essence) some role was played by the Baptists in Jamaica in the first half of the 19th century. At present, the role of Catholicism and of protestantism, supported by the U S A for political reasons, becomes even lesser in the social and political life and in the processes of integration of ethnic groups into modern nations. I t can be expected that the tendency to secularization of national awareness will be more and more marked. Such a process is obvious in the socialist Cuba, though its revolutionary government does not interfere with the Church in its pastoral activities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24c9f2a7bfa1fccc00e4a785666fa0d9.pdf f915f885fdb0a636b4a51dd61508dbcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:708 Title A name given to the resource Brazylijski ruch "Palmares" jako przykład synkretyzmu kulturowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kula, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 MARCIN K U L A BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" JAKO PRZYKŁAD SYNKRETYZMU KULTUROWEGO „Setki Murzynów z żonami i dziećmi ukrywało się w dżunglach i kniejach w poszukiwaniu m i e j s c , gdzie m o g l i b y zbudować szałasy. Po d r o d z e w r z u c a l i n a s i o n a b a r b a s c o do s t r u m i e n i i r z e k , b y otrute r y b y z a k a z i ł y w o d ę m i a z m a t a mi zgnilizny. Dalej, za t y m potokiem, za tą górą z wodospadami m i a ł a się n a nowo zaczy­ n a ć A f r y k a , p o w r ó t do z a p o m n i a n e g o języka, do r y t u a ł u o b r z e z a n i a , a d o r a c j i p i e r w o t n y c h B o ­ gów, dawniejszych niż Bogowie Chrystianizmu. Z a s u w a ł a się k u r t y n a kniei za ludźmi, k t ó r z y c o f a l i b i e g H i s t o r i i , b y d o j ś ć do c z a s ó w , w k t ó ­ rych wszelkim Stworzeniem rządziła płodna We­ nus o wielkich piersiach k a r m i ą c y c h i rozłoży­ stym brzuchu, adorowana w g ł ę b o k i c h piecza­ r a c h , gdzie c z y j a ś R ę k a n i e z d a r n i e nakreśliła pierwsze w y o b r a ż e n i a ł o w ó w i festynów ku czci gwiazd". Tak pisał Alejo Carpentier o ruchu zbiegłych niewolników w Cayen­ ne i . Sądzę, iż przy okazji prowadzonych na t y m seminarium rozważań o religiach synkretycznych warto wspomnieć o owych ruchach zbiegłych niewolników. Stanowią one wszak wyjątkowy przykład synkretyzmu nie tylko religijnego, ale synkretyzmu kulturowego — w jak najszerszym sensie tego słowa. Obciążeni podwójnym bagażem kulturowym, afrykań­ skim i nabytym wskutek przebywania w społeczeństwie zorganizowanym przez Europejczyków bądź ich potomków, zbiegowie znajdują się znów na swobodzie. J a k ą kulturę reprezentują? Jak przełamują się wspomniane nurty kulturowe? Wdzięcznym przykładem do studiowania tych problemów wydaje się brazylijski ruch ,,Palmares" — quasipanstwowa organizacja zbiegłych niewolników istniejąca w X V I I w. na terenie dzisiejszych stanów Per­ nambuco i Alagoas. Wśród ruchów zbiegłych niewolników „Palmares" 1 A. C a r p e n t i e r , Eksplozja w katedrze, Warszawa 1966, s. 466. �172 MARCIN KULA wyróżniało się zarówno rozmiarami zjawiska, jak stopniem skomplikowa­ nia organizacji społeczno-gospodarczej zbiegów. Na ogół datuje się początki „Palmares" na wczesne lata trzydzieste X V I I w., choć niektórzy badacze przesuwają tę datę na koniec pierwszego dziesięciolecia . Nazwa „Palmares" pochodzi od drzew palmowych w la­ sach Alagoas. Na rozwój ruchu istotny wpływ wywarły walki Portugal­ czyków z Holendrami, którzy zresztą też nie mogli sobie z n i m dać rady . Holenderskie źródło z 1645 r. tak opisywało jedną z osad zbiegów: „Ma milę długości i dwie bramy; ulica szeroka jest na sążeń, a w środku znajdują się dwie cysterny; miejsce, gdzie znajdowało się domostwo jej króla, było teraz dużym terenem, na którym król ćwiczył swoich ludzi; bramy tego »Palmares« były otoczone dwoma rzędami palisad połączo­ nych za pomocą krat". Inna z kolei osada, w której autor cytowanego źródła zastał tylko niewielu ludzi, większość z nich bowiem była „na plantacjach" i w lasach, rozciągała się na pół m i l i wzdłuż ulicy biegną­ cej ze wschodu na zachód. Osada ta liczyła 220 casas, wśród których stał kościół (sic!), cztery kuźnie i obszerna сащ de conselho. Wśród mieszkań­ ców znajdowali się według referowanego źródła rzemieślnicy wszelkiej specjalności. Nad całą tą społecznością panował „z surową sprawiedliwoś­ cią" król, który — jak pisze źródło — nie pozwalał rządzić się czarowni­ kom, a ewentualne ucieczki swych poddanych karał śmiercią. Źródło podkreśla, że wskutek tego wśród owych poddanych, a w szczególności wśród Murzynów z Angoli, panował strach. Król miał osobną casa, od­ ległą stamtąd o blisko dwie mile, i własne bogate pola. „Pytaliśmy M u ­ rzynów, i l u ma on ludzi — pisze cytowany autor — na co odpowiedzieli nam, że ma 500 mężczyzn, nie licząc kobiet i dzieci" . 2 3 4 Już z powyższego opisu widać, że „Palmares" nie było tymczasowym 2 Por. R. K . K e n t , Palmares. An African State in Brazil, „Journal of African History", t. 7: 1965, 2; E . C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares, Sao Paulo 1958. Opinia, że walki portugalsko-holenderskie przyczyniły się do wzmożenia zbiegostwa Murzynów, była sformułowana już przez współczesnych. Jeden z do­ k u m e n t ó w pisał: „Uważa się, że w Palmares byli mieszkańcy już od czasu, gdy tylko w tych kapitaniach pojawili się niewolni Murzyni; w czasach gdy Holandia zajęła te tereny, wzrosła ich liczba, bowiem to, co było trudnością dla panów, stało się ułatwieniem dla n i e w o l n i k ó w " (Relacao das guerras feitas aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida, de 1675 a 1678, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares). Są to wyjątki z tzw. dziennika podróży kapitana J . Blaer do „Palmares" w 1645 r. (Diario da viagem do capitao Joáo Blaer aos Palmares em 1645, [w:] C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; N. R o d r i g u e s , Os Africanos no Brasil, Sao Paulo 1945). Nazwa dziennika wprowadza zresztą w błąd, z samego bowiem tekstu wynika, że J . Blaer na początku ekspedycji zachorował i zawrócił z drogi. Przy okazji warto zaznaczyć, że istnieje kilka opisowych źródeł tego typu doty3 4 �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 173 zgrupowaniem zbiegłych niewolników, lecz tworem o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej oraz o wysokim poziomie rozwoju sił wytwórczych. Autor przytoczonego wyżej źródła relacjonował, że w po­ bliżu odwiedzanych osad jego ekspedycja przemierzała pola i plantacje, a jego ludzie zabijali głód zbieranymi tam bananami i '— co ciekawe — trzciną. W 1671 r. gubernator Femao Coutinho pisał, że Murzyni „po­ siadają kuźnie i inne warsztaty, w których mogą produkować b r o ń " . Dzisiejszy badacz zagadnienia, E. Carneiro, twierdzi, że mieszkańcy „Palmares" uprawiali fasolę, pataty, maniok, kukurydzę, trzcinę cukro­ wą, bób, drzewa migdałowe, dynie, ananasy, tytoń, bawełnę, a nawet ryż. Powszechna była według niego hodowla kur, świń i innych z w i e r z ą t . Okoliczne osiedla portugalskie utrzymywały z „Palmares" regularne sto­ sunki handlowe. Organizacja polityczna ruchu rozciągała się nie na jedną wieś, lecz na szereg ośrodkóWj co wyraźnie widać z poniższego, pochodzącego z 1677 r. źródła, będącego chyba najciekawszym tekstem dotyczącym „Palmares". Źródło to następująco omawia rozmieszczenie osiedli murzyńskich: 5 6 7 „Na północo-wschodzie znajduje się 'mocambo' Zambi ulokowane w odle­ głości 16 mil od Porto Calvo; pięć mil na północ dalej znajduje się 'mocambo' Arotirene; wzdłuż niego dwa inne zwane Taboas; na północo-wschód od nich, w odległości 14 mil, 'mocambo' Dombabanga; 8 mil na północ inne, zwane S u bupuira; jeszcze 6 m i l na północ jest królewska siedziba Macoco; na zachód od niej, w odległości 5 mil, 'mocambo' Osenga; w odległości 9 mil od naszego Serinhaem, na północo-zachód, enklawa Amaro; w odległości 25 mil od Alagoas na północo-zachód 'palomar' Andalaguituche. P o m i ę d z y tymi wszystkimi zaś, które są największe i najlepiej umocnione, są i inne, które mają mniejsze znaczenie i mniej ludzi w nich żyje". czących „Palmares". Obok cytowanej w y ż e j relacji zatytułowanej Relacdo das guerras jeitos aos Palmares de Pernambuco no tempo do governador D. Pedro de Almeida..., na którą b ę d z i e m y się jeszcze kilkakrotnie p o w o ł y w a ć , warto w y m i e n i ć także opis J . Nieuhofa z 1643 r. i dużo późniejszy opis pióra Sebastiana da Rocha Pitta (J. N i e u h o f , Gedenkweerdige Brasiliaense Zee-en Lant Reize..., Amster­ dam 1682, s. 14; S. d a R o c h a P i t t a , Historia da America Portuguesa, Lisboa 1730, s. 471 п.). E . E n n e s, As guerras nos Palmares. Subsidios para a sua historia, t. I , Sao Paulo 1938, dok. 1; por. także C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. Nb. przytoczone w y ż e j źródło Relacao das guerras feitas aos Palmares... pisze o zbiegach: „Są bardzo pracowici, uprawiają wszystkie warzywa, z których o w o c ó w robią zapasy na zimę i na okres wojny. Ich g ł ó w n y m p o ż y w i e n i e m jest kukurydza [...] bardzo pomagają sobie po­ lowaniem, bo w tych lasach jest dużo zwierzyny". Termin trudny do przetłumaczenia. Żródłosłów wywodzi s i ę od krzaków. T u : osada. 5 e 7 �174 MARCIN KULA Według tego samego źródła mieszkańcy „Palmares" „uznawali się wszyscy za posłusznych jednemu z nich, który nazywa się G a n ­ ga-Zumba, co znaczy Wielki Pan; uważany jest on za króla przez wszystkich, za­ równo przez tych, którzy się w "Palmares' urodzili, jak i przez tych, którzy przy­ byli z z e w n ą t r z ; ma on rezydencję i casas dla swojej rodziny; towarzyszą mu strażnicy i urzędnicy, którzy zgodnie ze zwyczajem mają casas królewskie. Odno­ szą się do niego z całym szacunkiem należnym monarsze i wszystkimi honorami należnymi panu. C i , którzy znajdą się w jego obecności, klękają na ziemi i w r ę ­ kach podnoszą liście palmowe na znak uznania i c h w a ł ę jego doskonałości [sic!] zwracają się do niego jak do w ł a d c y i są mu posłuszni z oddaniem. Mieszka on w swoim k r ó l e w s k i m mieście zwanym Macaco, która to nazwa narodziła się od śmierci pewnego zwierzęcia w tym miejscu. To jest stolica dla pozostałych miast i osiedli". Stolica ta liczyła według cytowanego źródła ponad 1500 casas i była w całości umocniona. W dalszym ciągu tenże autor twierdził — a jest to szczególnie ciekawe z punktu widzenia tego seminarium — że chociaż ci „barbarzyńcy" robili wszystko, by zapomnieć o wszelkim poddaństwie, to jednak nie porzucili całkowicie swego przywiązania do kościoła. Gro­ madzili się, gdy tylko czas pozwalał, w istniejącej w Macaco kaplicy i kierowali swoje modlitwy do znajdujących się tam obrazów. Autor w i ­ dział w kaplicy „bardzo doskonały" obraz Dzieciątka Jezus, obraz Matki Boskiej i św. Błażeja. Wierni wybierali proboszcza, który ich chrzcił i udzielał ślubu. Chrzty nie były jednak zgodne z formułą przepisaną przez Kościół, a jeśli chodzi o śluby, to każdy miał tyle kobiet, ile chciał. Król miał trzy żony — dwie Mulatki i Kreolkę. Pierwsza dała mu wielu synów, pozostałe żadnego. Tak wyglądał główny ośrodek „Palmares". Pozostałe ośrodki były rządzone — ciągle według tego samego źródła — przez możnych i głów­ nych wodzów. Wśród nich najważniejsza była osada Subupuira, licząca 800 qasas, rządzona przez królewskiego brata. W niej to była wyrabiana broń i tu też Murzyni ćwiczyli się w walkach. Ciekawe, że autor omawianego źródła nie żywił jednoznacznej nie­ chęci do mieszkańców „Palmares". O Zarnibi, pierwszym władcy zbiegów, mówił пр., iż był to „Murzyn o szczególnej wartości, wielkiej duszy i rzadkiej stałości" . Plantatorzy Pernambuco różnymi sposobami próbowali rozprawić się z „Palmares". Próbowali zarówno układów, czemu sprzeciwiały się ze względów zasadniczych władze w Lizbonie, jak i walki zbrojnej. Jeśli chodzi o pierwszą drogę, jedno z orzeczeń Conselho Ultramarino z 1685 r. głosiło: „Nie wypada zaakceptować pokoju z t y m i Murzynami, doświadczenie bowiem pokazało, że ta droga jest zawsze drogą zwod­ niczą, i również dlatego, że uwłacza naszej godności [...] są to przecież 8 8 Relacáo das guerras feitas aos Palmares... �BRAZYLIJSKI RUCH „PALMARES" 175 czarni zbiegowie i niewolnicy, a zatem należy powiedzieć gubernato­ rowi, by prowadził przeciw nim wojnę sposobami, jakimi posługiwali się jego poprzednicy" . Łatwiej to było jednak powiedzieć, niż wykonać w praktyce. „Sposoby poprzedników" zawodziły. Po niepowodzeniu sze­ regu wypraw w 1687 r. gubernator Pernambuco zawiadomił Lizbonę, że musi odwołać się do pomocy mających doświadczenie w walkach z I n ­ dianami „bandeirantes" z Sao Paulo . Ich przybycie opóźniło się jed­ nak do 1692 ir. Dwa lata trwały walki, nim udało się ograniczyć opór „Palmares" do jednego tylko ośrodka. Po 20 dniach oblężenia Macaco władze Pernam­ buco musiały wysłać dalsze posiłki na pomoc paulistańczykom. Decydu­ jąca faza oblężenia, w trakcie której użyto artylerii, t r w a ł a 22 dni. Koń­ cowy atak nastąpił w nocy z 5 na 6 lutego 1694. Niektóre świadectwa wskazują, że ruch „Palmares" tlił się jeszcze przez pewien czas. Jeszcze w 1703 r. Murzyn o imieniu Camuango, któ­ remu udało się uniknąć masakry, zdołał stworzyć mały ośrodek buntow­ niczy, z czasem zresztą również zlikwidowany. Inne grupki zostały osta­ tecznie wykończone dopiero w 1735 r . Nie miały one już większego znaczenia. Zniszczenie Macaco według opinii gubernatora Caetano de Melo e Castro miało nie mniejsze znaczenie niż wyrzucenie Holendrów o 40 lat wcześniej . Opisując ruch „Palmares" starałem się akcentować zjawiska, które świadczą o występującym w t y m przypadku synkretyzmie kulturowym. W zakresie kultury materialnej, w sferze produkcji, rzuca się w oczy wpływ społeczeństwa kolonialnego. Symbolem może być t u produkcja trzciny cukrowej przez Murzynów;, którzy przecież właśnie od pracy przy trzcinie uciekli. Jest to zresztą swoisty paradoks historii. W zakre­ sie produkcji i wymiany zbiegli Murzyni w gruncie rzeczy nigdy, nota­ bene, nie przestali być częścią społeczeństwa kolonialnego. Do ostatniej chwili utrzymywali kontakty handlowe z portugalskimi regionami cu­ krowymi. Przedmiotem obrotów była nie tylko potrzebna t y m regionom żywność, ale nawet broń. Władze lokalne przeciwstawiały się temu han­ dlowi, nie udawało i m się jednak przerwać go. 9 10 1 1 12 9 E n n e s, op. cit, dok. 4. O walce zbrojnej przeciw „Palmares" por. С a r n e i r o , O quilombo dos Palmares; K e n t , op. cit; R o d r i g u e s , op. cit. W pol­ skiej literaturze por. w tej kwestii S. Z a b o r s к i , Cukier, złoto i kawa. Dzieje Brazylii, Warszawa 1965. Por. także W. I . J e r m о I a j e w a, (red.), Oczerki istorii Brazílii, Moskwa 1962, s. 44-47. Por. E n n e s , op. cit, dok. 16. T a m ż e por. układ zawarty pomiędzy „ P a u listas" a gubernatorem Joáo da Cunha (dok. 34). Por. R. B a s t i d e , Les Religions africaines au Brésil. Vers une sociologie des inter •penetrations de civilisations, Paryż 1960. Cyt. za C a r n e i r o , O quilombo dos Palmares. 1 0 1 1 1 2 �176 MARCIN KULA W zakresie organizacji społecznej widzę w ruchu „Palmares" wiele elementów afrykańskich. Mam na myśli opisany ceremoniał dworski czy też fakt obsadzania przez „króla" głównych funkcji krewnymi. Brat kró­ la zajmował się zapasami broni, inny jego bliski krewny był „ministrem wojny" itd. Pozostałością tradycji afrykańskich było też zapewne istnie­ jące w „Palmares" niewolnictwo. Wolnym w „Palmares" był ten, kto się przyłączył do ruchu sam; niewolnicy zaś, których odbijano Białym w trakcie walk, pozostawali przez pewien czas niewolnikami — aż do zdobycia innego niewolnika . Sfera kultury duchowej i obyczajowości wydaje się być w najwięk­ szym stopniu mieszaniną tradycji afrykańskiej i naleciałości kolonial­ nych. Symbolem — quasikatolickie (jeśli tak można powiedzieć) śluby, przy istniejącej poligamii. Pytanie tylko, z jakich regionów A f r y k i i z jakich kultur owe tra­ dycje afrykańskie zostały przyniesione. Można by to zapewne ustalić przy pogłębionych badaniach prowadzonych przez etnografów, któ­ rym — występując tu w roli historyka — nieśmiało chciałbym to pole poszukiwań zasugerować. Na nim, na przykładzie ruchów zbiegłych nie­ wolników, widać bowiem szczególnie dobrze, iż synkretyzm religijny jest tylko fragmentem szerszego zjawiska, jakim jest synkretyzm k u l ­ turowy . 13 M 1 3 dos Palmares; A . M. C h a z a n o w , К woPalmares w Brazílii, „Nowaja i Nowiejszaja 1 4 był w druku, ukazał się artykuł: K . A. dwiżenije rabów w Brazílii XVII w. (isAmierika", 1971, nr 3. Por. C a r n e i r o , O quilombo prosu o niegritjanskom gosudarstwie Istorija", nr 2: 1958. Nb. gdy niniejszy komunikat K r a u t s , Palmares: oswoboditielnoje toczniki, trudy, problemy), „Latinskája � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc3d5443dd2f7ddd35baeb580b25b34.pdf 9e2257aade5aafa9ded35902cc54fba8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:350 Title A name given to the resource Indeks / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.433 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Nazwiska wymienione w przypisach oznaczono kursywą A. K . zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Adamski A. 283 Aigner A. 292 Altman H. 120 Anczyc S. 259 Antoniewicz Włodzimierz 261, 261, 359, 392, 401, 403 Antonowiczowa Kalina 382 Arnold S. 330 Bałłaban J . 121 Bandtkie J . S. 86 Baranowie 243 Batko Józef z Nowej Wsi (poeta-górnik) 311, 311 Bazielichówna Barbara 90, 93, 382 Bazińska Barbara 316 Bąk S. 110, 396 Bernard L . L . 20 Biały Zbigniew 382, 384, 391, 417, 426 Biegeleisen L . W. 292 Bieńkowski W. 421 Biernacka M. 354, 405 Bittnerówna Halina 382 Błaszczyk Halina 382 Błaszczyk Stanisław 339, 382 Boas F . 43 Bohdanowicz Janusz 270, 383, 405 Bolesław Chrobry 290 Boner Jan 290 Bonikowska A. 426 Borowy Piotr z Rabczyc na Orawie (pi­ sarz ludowy) 36 Bożek (chłop-wynalazca) 423 Bronicz Stanisław 90, 93, 94, 316, 382, 384, 388, 389, 390, 392 Bruś Jerzy 382 Bruckner Aleksander 193, 342 Brzeska Wanda 382 Etnografia Polska I Bujak F r . 35, 292 Bukowski K . 292 Bukowski K . — Jackiewicz A. 292, 296 Burchard P. 61 Buschman J . O. 292 Byrska Helena 226 Bystroń J . S. 32, 367, 411, 411, 417 Cabała T. 283 Callier E . 330 Capiga S. 283 Cercha S. 260, 260, 262, 263, 293 Chałasiński Józef 52 Chałubiński Tytus .245 Cholewianka Krystyna 226 Chrząszcz J . 200 Chybiński A. 261, 261 Ciszewski Stanisław 293, 293 Ciszkiewicz Czesław 382 Cofałka A. 94 Cranjala D. 41 Cywińska I. 425 Czarnowski S. 42 Czekanowski Jan 58, 396, 401 Czubek J . 243, 261, 261, 262 D. Z. 259 Damrosz Jerzy 382 Dejna Karol 90, 397 Dekowski Jan zob. Dekowski J . P. Dekowski J . P. 354, 382, 405 Dessmann G. 118, 118 Dębski K . 105 Długoborski W. 118, 120, 120, 293 Długopolski Edmund 243, 258, 258, 264 Długosz A. 291 Dobrowolscy A. i T. 87 Dobrowolska Danuta 94, 294, 395, 405, 419, 426 28 �INDEKS 434 Dobrowolska T. 424 Dobrowolska D. i Myrcik D. zob. Dobro­ wolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta 169, 207, 423 Dobrowolski Kazimierz 35, 40, 41, 42, 72, 88, 243, 243, 244, 258, 258, 280, 286, 287, 316, 371, 372, 373, 374, 375, 379, 395, 403, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 419, 421, 426, 427, 427, 428, 430, 431 Dobrowolski T. 87 Domaszewicz Witold 382 Doroszewski Witold 396, 402, 408 Dubiel Ludwik 90, 93, 382, 405 Durko J . 120 Dydowicz Janina 382 Dygacz Adolf 234 Dygacz A. i Ligęza J . 23 4 Dygacz K l a r a 234 Dynowski Witold 370, 371, 374, 375, 380, 381, 385, 386, 390, 391, 393, 404, 405, 407, 431 Dziekoński Tadeusz 382 Dzięgiel L . 61 Engels 118, 428, Erixon 73, 426 430 Filipek J . 283 Fischer Adam 58 Flizak S. 38 Frankę H. 200 Frankowska Małgorzata 382 Frankowska Maria 323, 332, 375, 404, 409 Frankowski Eugeniusz 323, 371, 418, 422, 426 Fryczowa Maria 382, 404 Fryderyk Wielki 123 Fryś E w a 162 Gajek Józef 58, 68, 68, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 382, 385, 386, 387, 388,. 389, 390, 391, 392, 393, 394, 394, 395, 397, 398, 399, 400, 401, 402, 405, 420, 421, 425 Gajkowa Olga 371, 385 Galas A. 120 Gargas Z. 259 Garyga Bolesław 382 Gąsina Stanisław ze Skawy (rzeźbiarz ludowy) 31 OSOBOWY Gąsiorowska Natalia 292, 293 Gentil-Tippenhauer W. 259, 262 German Marcin 290 Gieysztor Aleksander 397, 398, 399, 401, 402, 403, 411, 412 Gilewicz A. 291 Glapa Adam 382, 389, 390 Gloger Z. 330, 350 Gładysz Mieczysław 87, 88, 88, 89, 90, 200, 201, 226, 232, 232, 233, 293, 293, 375, 388, 390, 392, 393, 403, 404, 405, 406, 409, 418, 423 Gładyszowa Maria 88, 89, 91, 94, 382 Gniewosz J . 259 Goltz T. 118, 118 Goluzda Julia z Popielowa (pieśniarka ludowa) 234 Gołąb P. 111 Gołąb Zbigniew 241, 253, 254 Gołębiowski L . 342 Gorczyńska Halina 383, 405 Goszczyński Seweryn 264 Górska A. 283 Grabowski (teka G-go) 294 Grocholski Jerzy 383 Gródecki Roman 291, 291 Günther F . 232, 232, 233, 233 Handelsmann M. 291 Hayder F . A. 89, 94 Hellmich M. 200 Helmigk H. 200 Hensel W. 330 Hładyłowicz K . 330 Hoff Bogumił 86, 86 Hoffmann Henryk (von Fallersleben) 232 Hołuib-Pacewiczowa 244 Hołubowicz Włodzimierz 372 Hrdina Jan Nepomucen 290, 290 Hrdina L . E . 290 Husowczyk Jan 49 Itman Leszek 382 Jackiewicz A. zob. Bukowski K . — Jac­ kiewicz A. Jacobi L . 118, 118 Jałowiecki B. 425 Jałowiecki Bohdan 383 Janicki Klemens 49 Jankowska Anna 382 Jankowski Zenon 382 �INDEKS Janos z Dębna (rzeźbiarz ludowy) 241 Jaworska Bronisława zob. KopczyńskaJaworska Bronisława Jaworski Eugeniusz 145, 226, 382, 384, 390 Jaworski K . 94 Jażdżewski Konrad 105 Jeziorkowska Barbara 382 Jeż-Jarecki W. 405 Jońca K . 120 Jończyk J . 120, 120 Jostowa Wanda 241, 247 Judenko Konstanty 382, 405 K. Sebastian z Olszówki (myśliciel l u ­ dowy) 37 Kaleciak P. 283, 424 Kamiński Zdzisław 292, 292 Kampa Bartłomiej (zbieracz pieśni) 233 Kampa Wojciech 142 Kania Bronisław 154 K a n i a Jakub z Siołkowic (poeta ludowy) 160, 234 Kania Jan 206 Kantor J . 260, 260, 262 Karłowicz J . 342 Karwicka Teresa 382, 391, Kazimierz Wielki 291, 292 Kędzior Stefania 382 Kiedrow B. M. 422, 422 Klapper J . 226 K l a m e r C. 292 Klimaszewska Jadwiga 88, 89, 94, 270, 380, 382, 384, 386, 388, 389, 390, 391, 392, 394, 397, 402, 403, 408 Klonowski Alfons 382 Kmiecik Jan 316, 424 Knapp G. F . 118, 118 Knie J . G. 123 Kociołek Stefan 105 Kolago Władysław 262, 382 Kolberg Oskar 30, 30, 75, 232, 329 Kołaczkowski J . 259, 259 Kompa P. 107 Kopozyńska-Jaworska Bronisława 241, 244, 253, 254, 353, 354, 382, 405 Kopf K . 283 Korompay 387 Kostrzewska M. 106 Kostrzewski Józef 367 OSOBOWY Koszyk Szymon (zbieracz Kotula F . 405, 409 Kóvacs 387 Kowalska-Lewicka Anna 253, 254, 255, 382, 391 Kowalski Stanisław 382 Kozakiewicz E . 270 Kozówna Kazimiera 382 Krajewska Janina 382 Krzysz Marian 94 Krzyżanowski Józef 291, Kubiczek T. 93, 103, 106, Kucharska J . 354 Kuczkowski S. 125 Kuczyński J . 119, 119, 138 Kukier Ryszard 382 K u l a W. 258, 25S Kulczycki J . 372 Kulesza Teresa 354, 382 Kulig Maksymilian 160 Kulig Wawrzyniec 154 Kusociński Z. 259, 259 Kusznier P. I. 400 435 pieśni) 241, 233 246, 247, 291 107 Kutrzeba A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Kutrzeba-Pojnarowa Anna 88, 89, 371, 375, 380, 381, 382, 384, 385, 386, 389, 390, 391, 392, 394, 404, 405, 409, 418, 419, 422 Kuźniewiski J . 94 Kwaśniewicz W. 283, 286, 395, 405, 421, 424 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 382, 383, 405 Lengerke A. 118, 118 Leszczycki S. 242, 242, 258, 258, 259, 259 Ligendza Franciszek 234 Ligęza J . 88, 89, 90 zob. też Dygacz A. i Ligęza J . Ligęza J . i Stoiński S. M. 233 Linde S. 342 Lompa Józef 86, 232 Lorkiewicz Hanna 382 Ludkiewicz Z. 264, 264 (z) Ludziska Jan 49 Liibke S. 387 Łabęcki Hieronim 290, 2.90 Ładogórski T. 120 Łepkowski J . 293 Łysik Stefan 382 �436 INDEKS M. Andrzej z Rabki (myśliciel ludowy) 37 Maciejowski W. A. 259, 259 Macioszek 142 Macioszek Jan 154 Macioszek Jan (Polny) 153 Macioszek Józef (Polny) 155, 157 Majewski K . 372, 399 Majewski Stanisław 292, 292 Maleczyńscy E . i K . 121, 121 Maleczyńska E w a 121 Maleczyński Karol 293 Malewska Z. 380 Malicki L . 89, 405 Malinowski Bronisław 430 Malinowski Lucjan 86, 110, 110, 111, 111, 226 Malkiewicz K . zob. Zambrzycka A. i Malkiewicz K . Manninen F . 387 Marchlewski J . 119, 119 Marciniak Zbigniew 389, 391 Markowski Józef z Sierczy (rzeźbiarzgórnik) 293, 293, 310 Marks 61, 118 Maron F . 94 Mateja 179 Matejko A. 424 Matlakowski W. 260, 260, 262, 267 Matuszewska Sabina 382, 383, 405 Meres Magdalena 383 Meysner Magdalena 382, 383, 405 Michalewicz K . 283 Miętusów (ród) 45 Mikułowska Halina 344, 382 Mileski W. — Reychman J . 45 Misińska M. 94, 354, 382, 405 Młynek L . 293 Morawski 243 Morgan Ludwik 59, 430 Moritz 183 Moszyński Kazimierz .57, 88, 193, 195, 253, 257, 270, 371, 374, 375, 377, 380, 381, 384, 387, 389, 390, 391, 393, 394, 395, 396, 400, 401, 403,- 413, 416, 417, 420, 421, 422, 425, 430 Mulkiewicz O. 270, 382 Myrcik Danuta 94, 422 Myrcłk-Markowska D. zob. Myrcik D a ­ nuta oraz Dobrowolska Danuta i Myrcik-Markowska Danuta OSOBOWY Nachmilner R. 270, 272 Napierski Kostka 49 Nasz Adolf 371, 374, 380, 381, 383, 385, 388, 390 Natanson-Leski J . 330 Niedziela Jan z Chróściny (zbieracz pieśni) 233 Nitsch Kazimierz 57, 110, 110, 111, 111, 114, 115, 342, 386, 393, 394, 395, 396, 401, 403 Nizińska Irena 94, 127, 253, 255, 382, 384, 392, 393 Niżnik Józef 382 Nowakowski Stefan 420, 423, 428 O. G. zob. Gajkowa Olga Ogrodzka B. 426 Olesch R. 90, 110 Olędzki Jacek 382, 384, 390, 405 Olszowy Barbara 382, 383 Orynżyna J . 259, 259 Orzechowski K . 120, 123 Osmańczyk E . I. 121, 121 Palm H. 200 Pampuch 151 Pampuch P. 119 Panzram B. 92 Paszkowska Bożena 270, 271, 382 P a w ł o w s k a Jadwiga 380, 382, 383, 385, 388, 405 Pazdur Jan 291, 421, 428 Pelz E . 118, 118 Peuckert W. E . 430 Pfutzenreiter F . 105 Pieniążek J . 261, 261, 265 Pieniążków (rodzina) 244 Piestrak Feliks 290, 290, 293 Pietraszek Edward 286, 316, 422, 423 Piłatówna Maria 382 Piwarski K . 121 Płazak J . 270 Podgórecki Adam 316 Podwińska Z. 389 Podżorski A. 88 Pojnarowa zob. Kutrzeba-Pojnarowa Anna Pokropek Marian 382, 384, 390, 405, 425 Polakiewicz Maria 382 Pomianowska Wanda 386, 396 �INDEKS Poniatowski S. 411, 411 Popiołek K . 119, 121, 293 Popiołek O. zob. Popiołek O. S. Popiołek O. S. 94, 121, 235 Popiołek S. i Sleziona J . 120 Popkiewicz J . 120 Poppe A. 49 Poproch T. 283 Potkański K . 243, 243, 244, 258, 258 Potrać Zygmunt 382 Priifferowa zob. Znamierowska-Prufferowa Maria Przesławska Helena 382 Przyboś A. 49 Ptasiński C. 259, 259 Radcliff — Brown 430 Radin P. 37 Radocki Marcin 49 Radzikowski E . 260, 260, 262, 264 Rafacz J . 243, 243, 244, 258, 258 Reinfuss Roman 88, 89, 262, 410, 420, 425 Reszke Adam 382 Reychman Jan 259, 262 zob. też Mileski W. — Reychman J . Reychmanowie J i S. 259, 259, 262 Roger Juliusz 232, 232, 233 Rompski Jan 382 Rosenberg Marian 290, 290 Roykiewicz L . 283 Rozwadowski 244 Rudolf (austriacki następca tronu) 47 Rutkowski J . 50, 258, 258 Rybarski Roman 291, 291, 300 Sabała Jan 25, 25 Samsonowicz H . 259, 259 Schaff er C. L . 118 Schneider (teka Schneidera) 294 Schuh G. 200 Schuck T. 126 Semkowicz W. 40, 88, 91 Setkowicz Jan 380, 383, 385 Seweryn Tadeusz-261, 261, 262, 264, 267, 293, 293, 405, 423 Sieciechowicz S. 260 Siedlak Stanisław 380, 382, 385, 389 Siemicek Franciszek 142 Simmons L . W. 32 Siudowska Teresa 382 OSOBOWY 437 Skibiński Franciszek 291, 291 Sobiescy zob. Sobiescy M. i J . Sobiescy M. i J . 236, 236, 238, 238 Spiśl Maria 94 Stasiak P. 88 Stasińska Teresa 382 Staszczak Z. zob. Staszczakówna Zofia Staszczakówna Zofia 377, 380, 382, 383, 385, 386, 387, 393, 405 Steffen A. 88 Stelmachowska Bożena 367—369, 382 Stieber Zdzisław 395 Stoiński S. M. 88 zob. też Ligęza J . i Stoiński S. M. Stopka A. 25 Strecke 106 Stumpe F . 151 Styś W. 40 Suboczowa M. 89 Swierc Piotr z Jełowej (pieśniarz l u ­ dowy) 2,34 Szajnocha Władysław 292, 292 Szczotka Stanisław 244 Szenic Maria 382 Szerer B. 120 Szewczyk Z. 260, 260, 262 Szmek J . 88 Szromba Zofia zob. Szrombówna Zofia Szromb.ówna Zofia 94, 226 Szul Kazimierz 313 Szwengrub L i i i Maria 382, 405 Szwengrub Maria zob. Szwengrub L i i i Maria Szyfelbeln Zofia 382, 385, 386, 390, 405, 425 Szyfer Anna 382, 405 Sleziona J . zob. Popiołek S. i Sleziona J . Ślipko T. 283 Świątkowski Henryk 382 Świętochowski S. 292 Tarko M. 380 Tesche W. 86 Tetmajer A. 260, 260, 262 Thurnwald 430 Tippenhauer W. zob. Gentil-Tippenhauer W. Tołstow S. P. 403 Tomaszkiewicz Wiesław 253 �438 INDEKS Toroński Zbigniew 382, 383, 385, 392, 405 T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a Maria 382, 383, 405 Triest F . 123, 151, 167, 170 Trotzig D. 387 Tyszkowa Aleksandra 316 Udziela S. 232, 261, 261, 262, 263, 393 Vuia R. 42 Waldau M. 86 Waligórski Andrzej 94, 316, 395 Wallis Łukasz z Komprachcic (zbieracz pieśni) 233 Wallis Stanisław 89, 293, 293 Warner 430 Wartalski L . 283 Warzecha Bolesław 94 Wasylewski S. 138 Weiss A. 233 Węgrzynowicz L . 262 Wilczewski Hubert 382 Wildt J . 293 Windelband W. 20 Władyczanka Maria 316 Wojciechowski Z. 330 Wolff W. 118, 118 Wolski K . 405 Woroniecka T. 283 Wosz A. 106 OSOBOWY Wróblewski Tadeusz 382 Wnześniowski A. 260, 260, '263, 264 Wyrodek Antoni z Przebieczan (rzeźbiarz-górnik) 310 Wysłouch S. 120, 120, 124 Zagórna B . 405 Zając R. 94 Zambrzycka zob. Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna Zambrzycka A. zob. jak w y ż e j Zambrzycka-Kunachowicz zob. jak wy­ żej Zambrzycka-Kunachowiczowa Anna 165, 241, 253, 255, 270, 382, 404 Zambrzycka A. i Malkiewicz K . 241 Zaręba Alfred 94, 112, 384, 386, 391, 392, 393, 394, 397 Zawistowioz-Adamska Kazimiera 253, 364, 371, 375, 380, 381, 386, 392, 394, 397, 405, 408, 410, 419, 421, 423 Zborowski Juliusz 261, 261, 265 Zejszner L . 260, 260, 296 Ziekursch J . 118, 118 Zieliński H . 120 Zimmermann F . A. 123 Znamierowska-Prüfferowa Maria 375, 382, 404, 405, 418, 426 Żabko-Potopowicz A. 138 Żywirska Maria 293, 293 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f80f78141c1973e19a4161713ae4709.pdf 499434d458639a1fc07f4f78c38e65ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:427 Title A name given to the resource Błotnica Strzelecka i Centawa / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.304-315 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Władysław Kwaśniewiczowa, Krystyna, Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA KWASN1EWICZ0WA i WŁADYSŁAW KW^AŚNIEWICZ BŁOTNICA STRZELECKA Z etnograficznych badań I CENTAWA stacjonarnych przeprowadzonych 1958-1959 w latach PRZEBIEG BADAŃ B a d a n i a we wsiach B ł o t n i c a Strzelecka i Centawa, pow. Strzelce Opolskie, prowadzone b y ł y w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w terenie w l a t a c h 1958 i 1959 4 B a d a n i a m i o b j ę t a z o s t a ł a , c h o ć w n i e w i e l k i m za­ kresie, r ó w n i e ż s ą s i e d n i a wieś W a r m ą t o w i c e . B a d a n i a realizowane b y ł y w oparciu o o b s e r w a c j ę i w y w i a d . D ą ż o n o do tego, b y na p y t a n i a kwestionariuszy m ó g ł o d p o w i e d z i e ć szerszy k r ą g r o z m ó w c ó w , z w ł a s z c z a starszych w i e k i e m , k t ó r z y b y l i b y w stanie u d z i e l i ć w y j a ś n i e ń , o d n o s z ą c y c h się z a r ó w n o do w s p ó ł c z e s n e j , j a k t e ż dawnej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . B o z m ó w c y , z k t ó r y m i z e t k n ę l i ś m y się, przedsta­ w i a j ą dla etnografa r ó ż n ą p r z y d a t n o ś ć j a k o i n f o r m a t o r z y . W y r a ź n i e j e d n a k z a z n a c z y ł a się grupa o s ó b , p o s i a d a j ą c y c h nie t y l k o d o b r ą p a m i ę ć i i n t e l i g e n c j ę , ale t a k ż e d u ż e zrozumienie dla celów b a d a ń . Z t y m i t e ż i n f o r m a t o r a m i (łącznie 10 osób) przeprowadzone z o s t a ł y m o ż l i w i e w y ­ c z e r p u j ą c e w y w i a d y . W y p o w i e d z i i n n y c h i n f o r m a t o r ó w , nieraz cenne w s z c z e g ó ł a c h , p o t r a k t o w a n e z o s t a ł y raczej j a k o droga do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w , u z y s k a n y c h u najlepszych i n f o r m a t o r ó w . 2 1 Punktem oparcia był Uniwersytet Ludowy w Błotnicy prowadzony przez Związek Młodzieży Wiejskiej, którego pracownicy, a zwłaszcza kierownik Włady­ sław Demków i wykładowca Helena Martyka, okazali daleko idącą i wszechstronną pomoc. Z żywą pomocą spotkały się również badania ze strony Piezy.dium Gromadz­ kiej Rady Narodowej w Błotnicy Strzeleckiej, a także miejscowej ludności. Wspo­ mnianym instytucjom i społeczeństwu obu wsi należą się za to słowa gorącego po­ dziękowania. Ogółem objęto badaniami 25 osób (nie licząc anonimowych rozmówców), w t y m 13 kobiet i 12 mężczyzn. Pod względem wieku najliczniejszą kategorię stanowili ludzie liczący 70 i więcej lat. Było ich ogółem 12, w t y m 3 osoby w wieku ponad •'80 lat. Rozmówcy w wieku od 60 do 70 lat obejmowali również 12 osób. Ponadto korzystano z wypowiedzi jednej informatorki 24-letniej. г �305 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A CHARAKTERYSTYKA ZEBRANYCH .MATERIAŁÓW TERENOWYCH W w y n i k u dotychczasowych prac badawczych zebrano t r z y rodzaje ź r ó d e ł : 1) m a t e r i a ł y u r z ę d o w e , p o c h o d z ą c e z Gromadzkiej E a d y N a r o ­ dowej, d o t y c z ą c e spraw n a t u r y demograficznej (liczba l u d n o ś c i ) i go­ spodarczej ( s t r u k t u r a gospodarstw r o l n y c h , zatrudnienie l u d n o ś c i ) , uzu­ p e ł n i o n e d a n y m i , p o c h o d z ą c y m i z powszechnego spisu l u d n o ś c i 1950 r . ; 2) m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y w i a d ó w , d o t y c z ą c e w y b r a n y c h d z i a ł ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y b a d a n y c h w s i ; 3) m a t e r i a ł y ikono­ graficzne, z a r ó w n o r y s u n k o w e , j a k i fotograficzne. P o m i j a j ą c b l i ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę ź r ó d e ł u r z ę d o w y c h (najmniej z r e s z t ą licznych), n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y ­ w i a d ó w z a w i e r a j ą dane d o t y c z ą c e n a s t ę p u j ą c y c h p o d s t a w o w y c h zagad­ n i e ń : a) t r a d y c j i z w i ą z a n e j z pochodzeniem w s i ; b) t r a d y c j i z okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o ; c) s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ; d) r o d z i n y c h ł o p ­ s k i e j ; e) u s t r o j u g r u n t o w e g o ; f) r o ś l i n u p r a w n y c h i p ł o d o z m i a n u ; g) na­ r z ę d z i i t e c h n i k u p r a w y r o ś l i n ; h) h o d o w l i z w i e r z ą t ; i ) o d z i e ż y ; j ) zwy­ c z a j ó w r o d z i n n y c h ; k ) z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h ; 1) ludowej w i e d z y meteoro­ logicznej (w o p a r c i u o kwestionariusz doc. dr .Jadwigi K l i m a s z e w s k i e j ) , oraz ł) w y b r a n y c h k w e s t i i z dziedziny k u l t u r y duchowej (w oparciu o kwestio­ nariusz prof, dr K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o ) . Poza t y m zebrano nieco m a t e r i a ł ó w do zagadnienia b u d o w n i c t w a mieszkalnego i gospodarczego oraz i n n y c h k w e s t i i , n a s u w a j ą c y c h się przygodnie w t r a k c i e b a d a ń (np. miejscowe podania, wierzenia i zabiegi magiczne i t p . ) . Trzeba d o d a ć , że nie wszystkie z w y m i e n i o n y c h z a g a d n i e ń z o s t a ł y przebadane w w y c z e r p u j ą c y s p o s ó b . D o t y c z y t o z w ł a s z c z a z a g a d n i e ń h o d o w l i z w i e r z ą t oraz o d z i e ż y , k t ó r e w y m a g a j ą jeszcze przeprowadzenia badań uzupełniających. M a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y d a w n y przedstawia się stosunkowo ubogo. Ł ą c z y się t o z f a k t e m , iż w s p ó ł c z e s n a k u l t u r a w s i jest j u ż w p o w a ż n y m s t o p n i u zmodernizowana. D a w n e z a ś u r z ą d z e n i a , z w ł a s z c z a b u d y n k i , s p r z ę t y i n a r z ę d z i a , u l e g ł y b ą d ź zniszczeniu, b ą d ź t e ż z o s t a ł y z a s t ą p i o n e nowoczesnymi. W t y m stanie rzeczy r e k o n s t r u k c j a ikonograficzna w i e l u e l e m e n t ó w dawnej k u l t u r y materialnej opiera się w y ł ą c z n i e na p a m i ę c i r o z m ó w c ó w i m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y nie m o ż e m i e ć b e z p o ś r e d n i e j w a r t o ś c i dokumentacyjnej. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z a r ó w n o B ł o t n i c a Strzelecka, j a k i Centawa zasiedlone są l u d n o ś c i ą p o l s k ą , pochodzenia rodzimego. N a p ł y w o w y element p o l s k i ł ą c z y się z m i e j s c o w y m nauczycielstwem, n i e k t ó r y m i funkcjonariuszami L a s ó w Etnografia Polska, t. I V 2 0 �К. K W A S N I E W I C Z O W A i W. KWAŚNIEWICZ P a ń s t w o w y c h i P a ń s t w o w e j S t a d n i n y K o n i . Procesy m i g r a c y j n e do Nie­ mieckiej R e p u b l i k i Federalnej, w ramach a k c j i ł ą c z e n i a r o d z i n , nie m i a ł y t u w ł a ś c i w i e miejsca, nie licząc k i l k u sporadycznych w y p a d ­ ków. W i e ś P > ł o t n i c a S t r z e l e c k a p o ł o ż o n a jest w odległości ok. 9 k m na w s c h ó d od Strzelec Opolskich, p r z y szosie B y t o m — S t r z e l c e Opolskie — Opole, p o s i a d a j ą c e j k o m u n i k a c j ę a u t o b u s o w ą . Przez wieś biegnie poza t y m l i n i a k o l e j o w a , ł ą c z ą c a Pyskowice (z o d g a ł ę z i e n i a m i na B y t o m i G l i ­ wice) z Opolem. W i e ś jest s i e d z i b ą k i l k u i n s t y t u c j i , j a k G r o m a d z k a Rada N a r o d o w a , Agencja Pocztowo-Telegraficzna, S z k o ł a P o d s t a w o w a i Przed­ szkole oraz U n i w e r s y t e t L u d o w y Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y W i e j s k i e j . Z i n s t y ­ t u c j i gospodarczych w y m i e n i ć n a l e ż y G m i n n ą S p ó ł d z i e l n i ę Samopomocy C h ł o p s k i e j , P a ń s t w o w ą S t a d n i n ę K o n i i k i l k a niewielkich z a k ł a d ó w , związanych z przemysłem budowlanym (m. i n . wapiennik). G r u n t y n a l e ż ą c e do wsi p o ł o ż o n e są na przestrzeni m i ę d z y l e ś n e j , o t w a r t e j j e d y n i e od wschodu. Gleby są piaszczyste i piaszczysto-gliniaste, c z ę s t o na p o d ł o ż u w a p i e n n y m , ś r e d n i o u r o d z a j n e . P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a m i e s z k a ń c ó w w s i b y ł o jeszcze w drugiej p o ł o w i e X I X w . gospodarstwo rolno-hodowlane. U b o ż s z a l u d ­ n o ś ć wsi u t r z y m y w a ł a się z p r a c y najemnej u bogatszych gospodarzy czy w m i e j s c o w y m m a j ą t k u z i e m s k i m , n a l e ż ą c y m do r o d z i n y Posado wskich ( z n i e m c z a ł y c h ziemian, p o c h o d z ą c y c h z P o z n a ń s k i e g o ) . Z n a c z n ą t e ż r o l ę o d g r y w a ł a praca w charakterze r o b o t n i k ó w l e ś n y c h . S t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i t w o r z y ł y w drugiej p o ł o w i e X I X w . kate­ gorie: siodłoków, c z y l i b o g a t y c h gospodarzy, z w a n y c h t e ż gburami względ­ nie pampóniami; zagroudników, c z y l i ś r e d n i c h gospodarzy; m a ł o r o l n y c h chałupników, wreszcie komorników, c z y l i wyrobników. Po r o k u 1870 przed­ stawiona s t r u k t u r a s p o ł e c z n a z a c z ę ł a u l e g a ć — wedle o p i n i i r o z m ó w c ó w — p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . Ł ą c z y ł y się one z k u r c z e n i e m się elementu s i o d ł a c k i e g o i zagrodniczego oraz z p o w s t a n i e m i narastaniem nowej kategorii społecznej, j a k ą stanowili robotnicy, głównie przemysłowi. W X X w . s t a l i się o n i p o d s t a w o w ą g r u p ą z a w o d o w ą w s i , p r a c u j ą c w są­ siednich o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , z w ł a s z c z a b y t o m s k i m , g l i w i c k i m i opolskim. W s p ó ł c z e ś n i e gospodarstwo rolno-hodowlane o d g r y w a , j a k o w y ł ą c z n a podstawa egzystencji, stosunkowo m a ł ą r o l ę . N a 901 m i e s z k a ń c ó w w s i ( w e d ł u g stanu na d z i e ń 1 I X 1 9 5 8 r . ) a ż 5 4 % m i e s z k a ł o poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i p r a c o w a ł o w zawodach nierolni­ czych. D o d a ć n a l e ż y , że w ś r ó d l u d n o ś c i , m i e s z k a j ą c e j w i n d y w i d u a l ­ n y c h gospodarstwach r o l n y c h , około 6 0 % ł ą c z y ł o p r a c ę w r o l n i c t w i e z zajęciami pozarolniczymi. �307 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A Struktura gospodarstw Wielkość gospodarstwa (ha) ilość gospodarstw % w stosunku do ogółu gospodarstw 0,25-2 80 67,8 2-5 5-10 16 13,6 17 14,3 Ponad 10 5 4,3 M o ż n a p r z y j ą ć , iż zaledwie 18,6 % gospodarstw, t j . p o s i a d a j ą c y c h po­ nad 5 ha obszaru, zapewnia e g z y s t e n c j ę w o b r ę b i e zawodu rolniczego, co z r e s z t ą nie jest r e g u ł ą . W i e ś C e n t a w a p o ł o ż o n a jest w odległości 3 k m na p ó ł n o c od B ł o t ­ n i c y , z k t ó r ą p o ł ą c z o n a jest d w o m a d r o g a m i , w t y m j e d n ą b i t ą . Pozba­ w i o n a k o m u n i k a c j i autobusowej i kolejowej, Centawa c i ą ż y k u B ł o t n i c y , do k t ó r e j n a l e ż y z r e s z t ą a d m i n i s t r a c y j n i e . Jest n a t o m i a s t s i e d z i b ą pa­ r a f i i , o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m t a k ż e l u d n o ś ć B ł o t n i c y Strzeleckiej i W a r m ą t o w i c . B o l n i c y centawscy m a j ą wiele k o n t a k t ó w z s ą s i e d n i m (4 k m ) miasteczkiem J e m i e l n i c ą . G r u n t y w s i p o ł o ż o n e s ą w enklawie ś r ó d l e ś n e j i w y k a z u j ą — wedle miejscowej o p i n i i — nieco lepszy p o z i o m n i ż w B ł o t n i c y . W y s t ę p u j ą n a t o m i a s t t a k ż e m o k r a d ł a i bagna. Podobnie j a k w B ł o t n i c y , z a j ę c i a rolno-hodowlane o d g r y w a ł y w d r u ­ giej p o ł o w i e X I X w . p o d s t a w o w ą r o l ę . T a k ż e s t r u k t u r a s p o ł e c z n a , w po­ r ó w n a n i u z B ł o t n i c ą , nie w y k a z y w a ł a w t y m czasie o d c h y l e ń . J a k się j e d n a k w y d a j e w ś w i e t l e o p i n i i r o z m ó w c ó w , o wiele silniej z a z n a c z y ł y się procesy m i g r a c y j n e do n i e m i e c k i c h o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( B e r l i n , Westfalia), j a k r ó w n i e ż do S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h . O d s c h y ł k u X I X w . t a k ż e i w Centawie z a c z ą ł p o j a w i a ć się element r o b o t n i c z y , k t ó r y jest w a ż n y m s k ł a d n i k i e m w s p ó ł c z e s n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . W i e l u t y c h r o b o t n i k ó w p r z y j e ż d ż a ł o do d o m ó w t y l k o na n i e d z i e l ę . Dopiero rozpowszechnienie się r o w e r u ( p o c z ą t e k X X w . ) , u ł a t ­ w i a j ą c e g o d o j e ż d ż a n i e do stacji kolejowej w B ł o t n i c y , z m i e n i ł o t e n stan rzeczy. J e ż e l i chodzi o a k t u a l n e z r ó ż n i c o w a n i e gospodarstw r o l n y c h , t o u t r z y m a ł o się d o t ą d sporo w i ę k s z y c h gospodarstw. P r o c e n t o w y u d z i a ł gospodarstw p o n a d 5 ha przedstawia się t u znacznie k o r z y s t n i e j n i ż w B ł o t n i c y i w y n o s i blisko 28 % . L u d n o ś c i m i e s z k a j ą c e j poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i u t r z y m u j ą c e j się z prac pozarolni­ czych jest t y l k o 13 % . T a sama kategoria l u d n o ś c i , ale m i e s z k a j ą c a w i n ­ d y w i d u a l n y c h gospodarstwach, jest r ó w n i e ż stosunkowo nieliczna i obej­ m u j e ok. 25 % w stosunku do o g ó ł u l u d n o ś c i . 3 3 Jeszcze w latach dwudziestych utrzymywano silny kontakt z emigrantami, jak świadczą m. in. zachowane listy. �308 К. KWASNIEWICZOWA i W . Tí W A Ś N I E W K I Z Centawa posiada bogate t r a d y c j e w a l k narodowowyzwoleńczych, z w ł a s z c z a g d y chodzi o u d z i a ł w powstaniach ś l ą s k i c h . W plebiscycie m i m o n a p ł y w u urodzonej t u , ale m i e s z k a j ą c e j i p r a c u j ą c e j w Niemczech l u d n o ś c i , g ł o s o w a ł o za P o l s k ą około 9 0 % m i e s z k a ń c ó w . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m d z i a ł a ł a w Centawie, m i m o r o z l i c z n y c h t r u d n o ś c i , m n i e j ­ s z o ś c i o w a s z k o ł a polska i c h ó r „ S ł o w i c z e k " . S z k o ł a istnieje r ó w n i e ż obec­ nie, o b s ł u g u j ą c , g d y chodzi o w y ż s z e klasy, t a k ż e s ą s i e d n i e (3 k m ) W a r mątowice. CHARAKTERYSTYKA K U L T U R Y WSI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW TERENOWYCH ZEBRANYCH Odtworzenie p r o c e s ó w k s z t a ł t o w a n i a się t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej w B ł o t n i c y i Centawie, w oparciu o ź r ó d ł a pochodzenia terenowego, na­ t r a f i a na pewne t r u d n o ś c i . W y n i k a j ą one w p i e r w s z y m r z ę d z i e z f a k t u , iż n i e k t ó r e dziedziny zjawisk k u l t u r o w y c h u l e g ł y p r z e o b r a ż e n i o m sto­ sunkowo dawno. T a k n p . o k r e s p a ń s z c z y ź n i a n y p o z o s t a w i ł j e d y n i e n i k ł e t r a d y c j e , w r o d z a j u n a s t ę p u j ą c e j w y p o w i e d z i : Poula przedtym nie były własnościom gospodourzy, bo ani dostali te pouła [ w r o k u ] uoziemset uoziem a śtyrdziejści [ = 1848], ale na tym były podoutki, to to wypłacili 60 — 70 lout nazoud, różnie. A przedtym było państwo [folwark pańszczyź­ n i a n y ] . Robili dla Pozadowskiego. Ino tela co wiym, że óni piyńć dni pra­ cowali dla tego państwa, a szósty dziyń sobie. Powiadali, że jak ludzie nie chcieli robić, to ich kładli na uociepka [snopek w y m ł ó c o n e j s ł o m y ] i tu ich bili . Podobnie n i k ł e przekazy d o t y c z ą dawnego u s t r o j u g r u n t o w e g o . N i e z a c h o w a ł y się n p . j a k i e k o l w i e k t r a d y c j e o u s t r o j u t r ó j p o l o w y m , k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i r o z m ó w c ó w jest z j a w i s k i e m z u p e ł n i e nie z n a n y m . Nieco d a n y c h p r z e c h o w a ł o się n a t o m i a s t w odniesieniu do u g o r o w a n i a : Ugory douwni leżały, bo starzy łudzie to byli próżnioki. Jak mój uojciec, to uóni ugorów nie uostawiouli nic. A chtóry był próżniok, to zostawił ugór..., bo padali, że poule musi odpoczonć jak człowiek i dopiyro po roku sioli . W s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j e w b a d a n y c h wsiach szachownica g r u n t o w a m i m o przeprowadzonej w ostatniej ć w i e r c i X I X w . komasacji. M i a r ą powierzchni, jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , b y ł a jutrzyna l u b jutrzysko, o k r e ś l e n i e „ m ó r g " b y ł o rzadsze. Obliczanie p o w i e r z c h n i pola na pranty [ p r ę t y ] u s t a ł o jeszcze z k o ń c e m X I X w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę t o u ż y w a ć j a k o m i a r y h e k t a r ó w [śtyry jutrzyny to je hektor). D o d a ć m o ż n a , ' że, dawne n a z w y topograficzne, w y ł ą c z n i e z r e s z t ą polskie ( j a k 4 b 4 5 Rozmówca z Centawy (1.62). Rozmówca z Błotnicy (1.81). �309 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A n p . Goj, Pod Borem, U Sikorki, Na Skałce, Opalenice, Niwa, Smolok, Krawcowa Zaramba — z Centawy), z a c h o w a ł y się powszechnie do c z a s ó w współczesnych . P r z e c h o d z ą c do n a k r e ś l e n i a bardziej systematycznego obrazu k u l ­ t u r y ludowej w b a d a n y c h wsiach w dziedzinie r o l n i c t w a , należy s t w i e r d z i ć , że n p . r o ś l i n y u p r a w n e p r z e s z ł y w okresie ostatnich 70—80 l a t d u ż e z m i a n y z a r ó w n o j a k o ś c i o w e , j a k i ilościowe. Terouz wiyncej te różne rośliny som nasioune, a douwniej było inaczy. Siouli wtedy dużo poganki [ g r y k a ] , z tego były krupy pogańskie do krupniouków [kiszek na­ dziewanych k a s z ą ] , proso, ale tak barzyj na nowinach, lyn, konopie, bo to prządli z tego. Douwniej siouli tyż wiyncej jynczmienio dla browarów. Terouz uprawio sie hnet pszenice wiyncej jako douwniej. I to na tych Iżyjszych glebach. Tak samo łowsa wiyncyj uprawiajom jak douwniej. Kartoflów a buraków cukrowych tyż . Bez p o r ó w n a n i a więcej wysiewa się t e ż r ó ż n e g o r o d z a j u r o ś l i n m o t y l k o w y c h i mieszanek paszowych, k t ó r e po­ j a w i ł y się p o d koniec X I X w . B o z m ó w c y p o d k r e ś l a j ą poza t y m znaczny wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w : terouz je rouz tela [ d w a r a z y więcej p l o n ó w ] co piyrwej. N p . przed m n i e j więcej 70-ciu l a t y w y d a j n o ś ć ż y t a z h e k t a r a w a h a ł a się w granicach 8 — 10 q, obecnie z a ś w y n o s i ok. 16 q . T e n wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w p o z o s t a w a ł w z w i ą z k u nie t y l e ze s t o s o w a n y m p ł o d o z m i a n e m , ile z udoskonaleniem t e c h n i k i u p r a w y i stosowaniem intensywniejszego n a w o ż e n i a , w t y m t a k ż e n a w o z a m i s z t u c z n y m i , k t ó ­ r y c h u ż y c i e r o z w i n ę ł o się na s z e r o k ą s k a l ę w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . S z c z e g ó l n i e silne p r z e o b r a ż e n i a o g a r n ę ł y w okresie m i n i o n y c h 70—80 l a t n a r z ę d z i a r o l n i c z e . W e d l e relacji r o z m ó w c ó w t r a d y c y j n e n a r z ę d z i a drewniane (ewentualnie n i e k i e d y u z u p e ł n i o n e c z ę ś c i a m i ż e l a z n y m i ) w y ­ szły z u ż y c i a o k o ł o r. 1880, w y s t ę p u j ą c p ó ź n i e j j e d y n i e sporadycznie. N a p r z y k ł a d d a w n y p ł u g d r e w n i a n y ( p o s i a d a j ą c y płóz z r o b i o n y z deski, do k t ó r e j p r z y t w i e r d z o n a b y ł a o d k ł a d n i c a i w d ł u b a n e r ę k o j e ś c i ) z a u t o p s j i zna zaledwie k i l k u r o z m ó w c ó w , w t y m jeden .tylko, p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t m a j ą c y , i n f o r m a t o r p o d a ł , iż rzekomo n i m się p o s ł u g i w a ł . B o w i e m w t e d y przeważnie już były takie skromne, ale żelazne pugi . Współ6 7 8 9 6 Mimo nadania zarówno wsiom, jak i różnym polom, lasom itp. mion (nazw niemieckich żadna z nich się nie przyjęła. Rozmówca z Błotnicy (1. 74). O stosowaniu płodozmianu mówił m. in. informator z Centawy (1. 62): w piyrszym roku nojwiyncy przyszły ziemnioki, a w drugim roku przyńdzie żyto abo łowies, a jak był jynczmiyń, to przyńdzie żyto, a dopiyro po nim — w śćwortym roku — łowies. Należy dodać, że w badanych wsiach nazwa socha nie jest związana ani z na­ rzędziami órackimi, ani ze sposobem budowania dachów. Oznacza ona lusnię (zwaną tu też podkułcem), łączącą wierzchołek tylnej kłonicy z osią wozu. Wyjątek stanowi wypowiedź jednego 74-letnięgo rozmówcy, nigdzie jednak nie potwierdzona. 7 8 9 �310 К . K W A S N I E W I C Z O W A i W. К WAŚNIE WICZ c z e ś n i e p ó ł d r e w n i a n e p ł u g i kowalskie u a l e ż ą do wielkiej r z a d k o ś c i (w o b u b a d a n y c h wsiach z n a j d o w a ł y się zaledwie dwa egzemplarze). D r e w n i a n e p o z o s t a ł y j e d y n i e t a k i e n a r z ę d z i a , j a k n p . grabie czy cepy ( w y j ą t k o w o j u ż z r e s z t ą i w o g r a n i c z o n y m zakresie stosowane). N a r z ę d z i a ż e l a z n e l u b t a k i e , k t ó r y c h części p r a c u j ą c e b y ł y ż e l a z n e , d o m i n o w a ł y j u ż w okre­ sie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . W t y m t e ż okresie w y s t ę p o w a ł y w b a d a n y c h wsiach r ó ż n e u r z ą d z e n i a o charakterze m a s z y n o w y m . W p e w n y m p r z y b l i ż e n i u m o ż n a s t w i e r d z i ć , że j u ż przed 1900 r. p o j a w i ł y się — o c z y w i ś c i e p o c z ą t k o w o j e d y n i e w go­ spodarstwach z a m o ż n y c h i p o s t ę p o w y c h r o l n i k ó w — t a k i e maszyny, j a k sieczkarnie, siewniki i m ł o c a r n i e , nie t y l k o r ę c z n e , ale i k i e r a t o w e (na gepel). W p i ę t n a s t o l e c i u 1900—1914 w k r o c z y ł y z k o l e i wialnie, ż n i ­ w i a r k i i k o p a r k i . Pierwsze m o t o r y spalinowe, a po przeprowadzeniu e l e k t r y f i k a c j i i elektryczne, wprowadzono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ( p e ł n a e l e k t r y f i k a c j a Centawy dokonana z o s t a ł a j e d n a k dopiero po 1945 г.). P r z e m i a n y w dziedzinie stosowanych n a r z ę d z i r o l n i c z y c h s p o w o d o w a ł y p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w dziedzinie t e c h n i k i u p r a w y i p r z e r ó b k i p l o n ó w . N a p r z y k ł a d orka zagonowa ( p i e r w o t n i e 4- l u b 6-skibowa) za­ s t ą p i o n a z o s t a ł a o r k ą w sMody (to było tak łoziemnouście skib, to sie ra­ chuje jeszcze na zogóny ), k t ó r e z k o l e i w y p a r ł a o r k a p ł a s k a , stosowana w n i e k t ó r y c h gospodarstwach przed 1914 r . W s p ó ł c z e ś n i e n a w e t g r u n t ó w p o d m o k ł y c h nie orze się w zagony l u b s k ł a d y , co u n i e k t ó r y c h gospodarzy m i a ł o miejsce jeszcze w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h . T e c h n i k a siewu r ę c z n e g o z o s t a ł a zarzucona w w i e l u gospodarstwach w pierwszych l a t a c h X X w . , z a s t ą p i o n a przez siew mechaniczny. Ż n i w a przeprowadza się, co najmniej od l a t 70, za p o m o c ą kos, p ó ź n i e j ż n i ­ w i a r e k . Żeby ludzie rżnyli siyrpami, to jo ino słyszoł. Zawsze kosili, jak jo pamiyntom, Siyrpy były gładkie, bez ząbków . Jedynie w mniejszych gospodarstwach k o b i e t y ż ę ł y sierpami, co nawet u s c h y ł k u X I X w . n a l e ż a ł o j u ż raczej do zjawisk z a n i k a j ą c y c h . 10 xx Podobnie m i a ł a się sprawa z t e c h n i k a m i p r z e r ó b k i p l o n ó w do s p o ż y ­ cia. N a p r z y k ł a d r ę c z n e m ł ó c e n i e i w i a n i e ziarna z w i ą z a n e b y ł o z okre­ sem p r z e ł o m u X I X i X X w . P ó ź n i e j w y s t ę p o w a ł o coraz bardziej spora­ dycznie, g ł ó w n i e w mniejszych gospodarstwach. Ż a r n a , t u i ó w d z i e jeszcze zachowane, w y s z ł y z u ż y c i a w t y m s a m y m okresie. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t o , że o s t ę p a c h nie z a c h o w a ł a się bodaj w ą t ł a nawet t r a d y c j a . J e ś l i c h o d z i o h o d o w l ę w gospodarstwach c h ł o p s k i c h , t o ł ą c z ą c e się z n i ą z m i a n y w o m a w i a n y m okresie d o t y c z ą przede w s z y s t k i m pro1 2 10 11 12 Rozmówca z Błotnicy (1. 81). Rozmówca z Błotnicy (1. 74). Stam-pa oznaczała mosiężny moździerz. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 311 porcji w rozmiarach pogłowia poszczególnych g a t u n k ó w zwierząt; zwięk­ szył się c h ó w k o n i , k r ó w i nierogacizny. J a k stwierdza jeden z r o z m ó w c ó w , Tcoużdy gospodourz miol piyrwej jednego konia. Jo to nie miol wcale konia w óne czasy. Terouz som ludzie barzej uoświecone, to ziemia wyrobiom, to sie udarzy, że wszyjstko ponabywało po drugim, koniu. To sie zaczynło tak po światowej wojnie [ p i e r w ­ szej]. I klacze na zżybki [ ź r e b a k i ] piyrwej mało chowali. Krowoma uorali i jeszcze do dziś tak robiom, a gdzieniegdzie to krowa do konia przyprzengli. Wołów gospodourze nie miali, ino majuntek [ f o l w a r k ] . R o z m ó w c y p o d k r e ­ ślają p r z y t y m , iż stan h o d o w a n y c h z w i e r z ą t nie b y ł n a d z w y c z a j n y . I c h waga czy m l e c z n o ś ć — g d y chodzi o k r o w y — p r z e d s t a w i a ł y się znacznie gorzej n i ż w czasach p ó ź n i e j s z y c h . P o w a ż n y m p r z e m i a n o m u l e g ł a wiedza z w i ą z a n a z h o d o w l ą . O ile bo­ w i e m n p . jeszcze z k o ń e e m X I X w . k o r z y s t a n o z u s ł u g t z w . uowcourzy (owczarzy), t o j u ż w X X w . na s z e r o k ą s k a l ę r o z w i n ą ł się a u t o r y t e t w e t e r y n a r z y , k t ó r z y w n i e ś l i na wieś r a c j o n a l n ą w i e d z ę w zakresie me­ dycyny zwierzęcej. U z u p e ł n i e n i e m gospodarstwa rolno-hodowlanego b y ł y r ó ż n e dzie­ d z i n y r ę k o d z i e l n i c t w a , k t ó r e g o w y r o b y przeznaczano g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k (gdy chodzi n p . o t k a c t w o ) . W y t w ó r c z o ś ć w t y m zakre­ sie z a ł a m a ł a się p o d koniec X I X w . , w d u ż y m s t o p n i u p o d w p ł y w e m narastania g o s p o d a r k i t o w a r o w e j . P r z e j a w i a ł a się ona z jednej strony w sprzedaży pewnych a r t y k u ł ó w roślinnych i zwierzęcych, produkowa­ n y c h w gospodarstwie, z drugiej strony w n a b y w a n i u w y r o b ó w prze­ m y s ł o w y c h ( n a r z ę d z i a rolnicze, odzież, s p r z ę t y ) i s p o ż y w c z y c h (np. k a w a , cukier, a t a k ż e chleb czy w y r o b y m i ę s n e , z c z y m ł ą c z y ł o się powstanie p i e k a r n i i masarni). N i e m a ł e znaczenie m i a ł t u n a p ł y w p i e n i ą d z a w z w i ą z k u z r o z s z e r z a j ą c y m się z a t r u d n i e n i e m l u d n o ś c i ( g ł ó w n i e m ę ż e z y z n ) w prze­ m y ś l e . P i e n i ą d z e m gospodarowano j e d n a k bardzo o s z c z ę d n i e , z b i e r a j ą c go ( p o c z ą w s z y od X X w . t a k ż e w r ó ż n y c h kasach o s z c z ę d n o ś c i o w y c h ) na zakup ziemi, wiano d l a c ó r e k i t p . Ó w c z e s n a tendencja do ssporowania ( o s z c z ę d z a n i a ) jest z r e s z t ą j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h r ó ż n i c , j a k i e się pod­ nosi w stosunku do e z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h , nacechowanych s z y b k i m o b r o t e m zdobytego p i e n i ą d z a (Dziś nouród jest pragliwy, kce ino mieć. Dzioucha, synek kce sie ino ustroić ). 1 3 14 1 5 16 1 3 Informator z Błotnicy (1. 76). Na uwagę zasługuje poza tym, iż zarówno zawołania na zwierzęta, jak i nazwy zwierząt (także w niemieckim folwarku) miały najczęściej polskie brzmienie. Np. krowy nazywano: Krasula, Nagietka, Burka, Jadzia, Kwiatula, Malina, Łysa; konie: Kaszton, Siwek, G-niady, Czorny, Kary, Bułanek. Zagadnienie rzemiosła wymaga dalszego przebadania. Rozmówca z Błotnicy (1. 81). 14 15 16 �312 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ Z m i a n o m w dziedzinie techniczno-produkcyjnej i gospodarczej t o ­ warzyszyły przeobrażenia instytucji r o d z i n y . Jak m o ż n a sądzić, b y ł y one stosunkowo od t a m t y c h wolniejsze. Z a r ó w n o w gospodarstwach z a m o ż n i e j s z y c h , j a k i biedniejszych rodzina z a c h o w a ł a d ł u g o jeszcze w X X w . p a t r i a r c h a l n y charakter, z szeroko r o z w i n i ę t ą w ł a d z ą r o d z i c ó w , a z w ł a s z c z a ojca. Stopniowe z a ł a m y w a n i e się jego a u t o r y t e t u ł ą c z y ł o się z k i l k o m a o k o l i c z n o ś c i a m i : p o d e j m o w a n i e m przez m ł o d z i e ż p r a c y w za­ j ę c i a c h pozarolniczych (szczególnie r o z w i n i ę t y m w okresie P o l s k i L u ­ dowej) i w y c h y l a n i e m się spod k o n t r o l i r o d z i n y ; r o z k ł a d o w ą r o l ą s z k o ł y h i t l e r o w s k i e j , siejącej r o z d ź w i ę k m i ę d z y d z i e ć m i a r o d z i c a m i ; d ł u g o ­ l e t n i m p o b y t e m na w o j n i e znacznego odsetka m ę ż c z y z n ; szerzeniem się ( z w ł a s z c z a w czasach ostatnich) n i e k o n t r o l o w a n y c h przez starszych f o r m s p ę d z a n i a przez m ł o d y c h wolnego czasu. I n n y m przejawem z a ł a m y w a n i a się t r a d y c y j n e j postaci r o d z i n y jest sprawa dziedziczenia z a w o d u rolniczego. W p r a w d z i e w z w i ą z k u z z a s a d ą m a j o r a t u jeszcze przed 1914 r . znaczna część m ł o d z i e ż y wiejskiej o d p ł y ­ w a ł a do z a j ę ć pozarolniczych, obecnie j e d n a k jest t o zjawisko nagminne. S ą gospodarstwa, w k t ó r y c h sprawa n a s t ę p c y gospodarza natrafia na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . Ł ą c z y się t o p o n i e k ą d z o c e n ą z a w o d u r o l n i k a j a k o nierentownego, w y m a g a j ą c e g o wielkiego w y s i ł k u fizycznego i t r a c ą c e g o uznanie s p o ł e c z n e . W y r a z e m tego jest m . i n . f a k t , że d z i e w c z ę t a , nawet z z a m o ż n i e j s z y c h d o m ó w , bardzo c h ę t n i e w y c h o d z ą za m ą ż za r o b o t n i k ó w . M ł o d z i p o s i a d a j ą b o w i e m obecnie o wiele w i ę k s z ą s w o b o d ę w dobieraniu sobie p a r t n e r ó w do m a ł ż e ń s t w a . O g ó l n i e t e ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , że n a s t ą p i ł o r o z l u ź n i e n i e szeregu t r a ­ d y c y j n y c h zasad w s p ó ł ż y c i a , z w i ą z a n y c h z d a w n i e j s z y m i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . G d y chodzi na p r z y k ł a d o zoulyty [ z a l o t y ] , t o c h ł o p i e c m u s i a ł b y ć po w o j s k u (a p r z y n a j m n i e j w w i e k u p o b o r o w y m ) i m ó g ł w i ­ d y w a ć się z w y b r a n ą d z i e w c z y n ą j e d y n i e w o b e c n o ś c i starszych. W s p ó ł ­ c z e ś n i e granica w i e k u m ł o d y c h u l e g ł a o b n i ż e n i u ; m ł o d z i m a j ą poza t y m o wiele więcej s p o s o b n o ś c i do przebywania sam na sam n i ż d a w n i e j . Zmówiny [ z a r ę c z y n y ] , k t ó r e o k r e ś l a ł y j u ż jasno s y t u a c j ę m ł o d y c h , i c h o b o w i ą z e k wzajemnej l o j a l n o ś c i i ż y c z l i w o ś c i , z a t r a c i ł y , z w ł a s z c z a w r o ­ dzinach m a ł o r o l n y c h i r o b o t n i c z y c h , charakter i n s t y t u c j i zwyczajowop r a w n e j . M i a ł a ona w p r z e s z ł o ś c i p o w a ż n e znaczenie. W czasie zmówin ustalano b o w i e m w y s o k o ś ć posagu m ł o d e j , k t ó r y p o w i n i e n b y ł b y ć od­ p o w i e d n i do w a r t o ś c i wnoszonego przez m ł o d e g o m a j ą t k u . D z i e w c z ę t a wianowano przede w s z y s t k i m p i e n i ę d z m i , o t r z y m y w a ł y t a k ż e k r o w ę , 1 7 1 7 Zdarza się jednak bardzo często, że chłopak aż do momentu ożenku oddaje rodzicom przeważającą część zarobku. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A 1 C E N T A W A 313 p o ś c i e l ( p i e r z y n y i zogówki, c z y l i poduszki), naczynia kuchenne, n i e k t ó r e sprzęty. O b r z ę d y , z w i ą z a n e ze ś l u b e m i weselem, b y ł y bardzo liczne i w p a m i ę c i r o z m ó w c ó w z a c h o w a ł y się jeszcze bardzo świeżo ( m i m o , że od co n a j m n i e j 30 l a t n a s t ą p i ł o w y d a t n e i c h ograniczenie). T o w a r z y s z y ł a i m obszerna szata l i t e r a c k a , a t a k ż e elementy muzyczne i taneczne. Szereg zwycza­ j o w y c h p r z e p i s ó w r e g u l o w a ł zachowanie się p o s z c z e g ó l n y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i . Jej czas t r w a n i a , ilość i w y s t a w n o ś ć p o t r a w b y ł y to oko­ liczności z a l e ż n e od z a m o ż n o ś c i , powszechnie starano się j e d n a k w y ­ p r a w i a ć bogate wesela, p r z e c i ą g a j ą c e się (przed 1914 r . ) nawet do 7 d n i . Po weselu o d b y w a ł y się przekludziny p a n i m ł o d e j do d o m u m ł o d e g o . J e ż e l i chodzi o inne zwyczaje rodzinne, n p . z w i ą z a n e z c h r z t e m , to b y ł y one j u ż bez p o r ó w n a n i a mniej rozbudowane n i ż wesela. T y m nie­ m n i e j i t u starano się, a b y u r o c z y s t o ś ć m i a ł a dostojny charakter. Poutkowie (rodzice chrzestni, w s p ó ł c z e ś n i e z w a n i chmotrami) m u s i e l i o f i a r o w a ć c h r z e ś ­ n i a k o w i o k r e ś l o n e p o d a r u n k i , z a l e ż n i e od stopnia z a m o ż n o ś c i . Z w y c z a j e d o r o c z n e , n a l e ż ą c e j u ż z r e s z t ą w d u ż y m s t o p n i u do p r z e s z ł o ś c i , b y ł y przed 1914 r . bardzo r o z w i n i ę t e . O d n o s i ł y się one przede w s z y s t k i m do okresu Godnich Świont ( B o ż e g o Narodzenia), k t ó r y odzna­ c z a ł się b o g a t ą o b r z ę d o w o ś c i ą i m a g i ą . W i e l e z w y c z a j ó w ł ą c z y ł o się z okre­ sem k a r n a w a ł o w y m (np. chodzenie z niedźwiedziem w ostatki, wystę­ p u j ą c e sporadycznie jeszcze obecnie), okresem W i e l k i e g o P o s t u (znany b y ł goik i marzanka, poulynie żuru i i n . ) i W i e l k a n o c y (np. dyngus). Wiele z w y c z a j ó w w i ą z a ł o się z B o ż y m C i a ł e m czy d n i e m ś w . A n d r z e j a i t p . Osobna k a t e g o r i a z w y c z a j ó w d o t y c z y ł a r ó ż n e g o r o d z a j u c z y n n o ś c i pro­ d u k c y j n y c h (np. pierwszy w y p ę d b y d ł a na pastwisko, u r z ą d z a n i e t z w . żniwnego, c z y l i o d p o w i e d n i k a d o ż y n e k , i t p . ) . Zachowane nieraz dobrze w t r a d y c j i zwyczaje te wspominane są c z ę s t o j a k o o s o b l i w o ś c i dawnego stylu życia społecznego wsi. 18 ZAGADNIENIE PERIODYZACJI 1 MECHANIZMU PRZEMIAN KULTUROWYCH Z e b r a n y m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y pozwala na w y d o b y c i e p e w n y c h u w a g o g ó l n i e j s z y c h , d o t y c z ą c y c h faz r o z w o j o w y c h i c z y n n i k ó w w a r u n k u j ą c y c h p r z e m i a n y k u l t u r y w b a d a n y c h wsiach. T a k więc m o ż n a s t w i e r d z i ć , że t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a w p e ł n i e j s z e j postaci i s t n i a ł a jeszcze na prze­ łomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Następne łata 1 8 Młodzi starostowie weselni w Warmątowicacłi po dzień dzisiejszy korzystają przy układaniu mów weselnych z popularnych wydawnictw (np. Józefa Gallusa, Starosta weselny), wydawanych w Bytomiu. , �314 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ p r z y n i o s ł y w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do cofania się p i e r w i a s t k ó w t r a d y c y j n y c h , z w ł a s z c z a w dziedzinie k u l t u r y materialnej i s p o s o b ó w gospodarowania. W w y n i k u tego sytuacja k u l t u r o w a w s i na p r z e ł o m i e X I X i X X w . b y ł a j u ż w z n a c z n y m stopniu r ó ż n a od t e j , j a k a w y s t ę p o w a ł a w trzeciej ć w i e r c i X I X w . W okresie mniej więcej l a t 1900—1914 z a z n a c z y ł y się w y r a ź n e z m i a n y i w p o z a m a t e r i a l n y c h d z i a ł a c h k u l t u r y , n p . w zakresie zasad w s p ó ł ż y c i a s p o ł e c z n e g o , z w y c z a j ó w r ó ż n e g o rodzaju i t p . Okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł dalsze p o g ł ę b i e n i e się tego procesu. W zakre­ sie sił w y t w ó r c z y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a ł y udoskonalone n a r z ę d z i a i t e c h n i k i , oparte w z n a c z n y m s t o p n i u na u r z ą d z e n i a c h maszynowych. Z a ł a m a ł się w y r a ź n i e d a w n y s t y l ż y c i a s p o ł e c z n e g o , j a k i t r a d y c y j n a kultura umysłowa. W procesie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okresu kapitalistycznego w y r ó ż n i ć m o ż n a k i l k a z e s p o ł ó w c z y n n i k ó w . N i e k t ó r e z n i c h m i a ł y charakter w y ­ r a ź n i e ż y w i o ł o w y i ł ą c z y ł y się z r o z w o j e m k a p i t a l i s t y c z n y c h s t o s u n k ó w p r o d u k c j i . N a t y m p o d ł o ż u d o k o n y w a ł a się modernizacja w y p o s a ż e n i a technicznego gospodarstw, podnoszenie się wiedzy zawodowej r o l n i k ó w , z m i a n y w dziedzinie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , analogicznie (choć w c z e ś n i e j i w ż y w s z y m tempie) j a k na obszarach P o l s k i centralnej czy p o ł u d n i o w e j . R ó w n o c z e ś n i e j e d n a k d z i a ł a ł y inne c z y n n i k i o charakterze n a r z u c o n y m i p r z y m u s o w y m , z w i ą z a n e z d z i a ł a l n o ś c i ą p a ń s t w a niemieckiego. N p . p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w s t y l u ż y c i a s p o ł e c z n e g o wsi, z w ł a s z c z a w okresie h i t l e r o w s k i m , ł ą c z y ł y się nie t y l k o ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , t j . narastaniem p o w i ą z a n i a m i e s z k a ń c ó w z z a w o d a m i p o z a r o l n i c z y m i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł y s k u t k i a n t y p o l s k i e j p o l i t y k i w ł a d z niemieckich. Represje wobec u c z e s t n i k ó w p o w s t a ń ś l ą s k i c h i d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , sianie wzajemnej n i e u f n o ś c i poprzez organi­ zowanie sieci k o n f i d e n t ó w , o d c i ą g a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a o d r o d z i c ó w przez i c h deprecjonowanie, wszystko to p r o w a d z i ł o do dezintegracji spo­ łecznej i do porzucania t r a d y c y j n y c h postaci w s p ó ł ż y c i a w s i . I c h l u d n o ś ć s k r u p u l a t n i e o d d z i e l a ł a sferę ż y c i a p r y w a t n e g o — bardzo c z ę s t o k o n ­ t y n u o w a n e g o z r e s z t ą w d u c h u p o l s k i m , ale ograniczonego do w ł a s n e j ro­ d z i n y — od sfery ż y c i a publicznego, nacechowanego wieloma z j a w i s k a m i p r z y m u s u , z w ł a s z c z a g d y chodzi o p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m n i e m i e c k i m , okazywanie l o j a l n o ś c i wobec p a ń s t w a niemieckiego i p a r t i i h i t l e r o w s k i e j i t p . I n n y m elementem p r z y m u s u , o d b i j a j ą c y m się w t y m w y p a d k u na sposobie prowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego, b y ł y n p . z a r z ą ­ dzenia d o t y c z ą c e e f e k t y w n o ś c i p l o n ó w , wydawane p o d r y g o r e m usu­ n i ę c i a z gospodarstwa i t p . W ł a d z a polska z a s t a ł a w 1945 r . wsie poniszczone i zrujnowane go­ spodarczo na skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h i s y t u a c j i p o f r o n t o w y c h . Okres o d b u d o w y m a j ą j e d n a k wsie dawno za s o b ą . M o ż n a s t w i e r d z i ć , w ś w i e t l e �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 315 o p i n i i r o z m ó w c ó w , iż p o z i o m gospodarczy w s i d o r ó w n a ł , a w p e w n y c h w y p a d k a c h p r z e w y ż s z y ł s y t u a c j ę z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . E t n o g r a f a , k t ó r y w k i l k a n a ś c i e l a t po wojnie p r z y c h o d z i do t y c h wsi, uderza przede w s z y s t k i m szeroki renesans m o w y polskiej. Ż y w a w t y c h okolicach, nawet w najczarniejszym okresie h i t l e r o w s k i m , od­ ż y ł a na o g r o m n ą s k a l ę , z w ł a s z c z a p o d w p ł y w e m s z k o ł y . M ł o d e pokolenie, k t ó r e u k o ń c z y ł o p o l s k ą szkołę, jeśli zna j ę z y k niemiecki, t o w bardzo o g r a n i c z o n y m zakresie. D o g w a r y miejscowej coraz w y r a ź n i e j przeni­ k a j ą elementy polskiego j ę z y k a literackiego. Jest t o z r e s z t ą w y c i n e k szerszego procesu k u l t u r o w e g o . O ile b o w i e m w okresie n i e m i e c k i m k u r ­ czenie się k u l t u r y t r a d y c y j n e j o z n a c z a ł o wchodzenie na t o miejsce pier­ w i a s t k ó w niemieckich, o t y l e w s p ó ł c z e ś n i e miejsce t o z a j m u j ą w y t w o r y p o l s k i e j k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . P r z e n i k a ona do w i e l u dzie­ dzin życia społecznego i kulturowego wsi pod w p ł y w e m miasta i pracy w p r z e m y ś l e , r a d i a , prasy, a ostatnio i telewizji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7768dc6decf29cd9923dd5df4ad89a9.pdf 5d76d5ff1ecbd67ebd9993158ef3bb1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1276 Title A name given to the resource Ludowe aspekty kultu św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAN K U R E K (Pracownia Badań Regionalnych UWr, Wrocław) L U D O W E ASPEKTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA ZE SZCZEPANOWA W P O Ś W I Ę C O N Y C H M U SANKTUARIACH I. WPROWADZENIE Wśród grona polskich świętych szczególną pozycję zajmuje Św. Stanisław ze Szczepanowa. Współcześnie jest uznawany przez mieszkańców Małopolski za ich szczególnego opiekuna i wzór kapłana, który oddał swe życie w ofierze Bogu, walcząc o sprawiedliwość. Podkreśla się, że przeciwstawiał się on przemocy władzy środkami pokojowymi w imię zasad ewangelicznych, bez uciekania się do siły fizycznej. Ponadto św. Stanisław B M jest uznawany za patrona wsi i trzeźwości oraz roztropności narodowej. Pod jego imieniem działają koła trzeźwości (i roztropności narodu) w diecezji tarnowskiej. W przeszłości życie Św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a potem rozwój jego kultu były silnie związane z historią Polski i Kościoła powszechnego. W ciągu wieków napisano o tym świętym wiele i w różny sposób. Niektórzy wychwalali jego cnoty i ofiary. W średniowieczu czynił to między innymi Wincenty z Kielc, Jan Długosz, a w czasach baroku Piotr Skarga (Wincenty z Kielc 1979; Długosz 1865; Skarga 1859). Natomiast inni zarzucali mu zdradę stanu - np. w X I w. Gall Anonim i w XX w. Tadeusz Wojciechowski (Gall Anonim 1975- Wojciechowski 1970) Tak zwana „sprawa Św. Stanisława B M " wielokrotnie stawała się powodem namiętnych dyskusji, które w XX w. przyczyniły się do podjęcia wnikliwych badań nad życiem i kultem świętego. Do połowy XX w. wskazywano przede wszystkim na powiązania jego kultu z wysoką kulturą Polaków (klas wyższych, elity). W tym też aspekcie starano się analizować treści legendarnych żywotów oraz opisów pośmiertnych ob­ jawień i cudów świętego, podkreślano ich polityczne i kulturowe znaczenie. O ludowych cechach kultu św. Stanisława BM pisano rzadko, choć na przełomie XIX i XX w. działacze ludowi w Szczepanowie nazywali eo obrońca ludu i patronem wsi a Karol Matyas opublikował ludowe opowiadania o św Stanisławie ze Szczepanowa (Matyas 1895). Dopiero w 1948 r. wystąpił Karol Górski z jasno sformułowaną hipotezą o ludowej genezie kultu, którą próbował zweryfikować na podstawie kilku przesłanek pochodzących ze źródeł historycznych (Górski 1948) . Tezy Karola Górskiego są następujące: 1 1 Karol Górski (1903-1988) jako profesor historii (od 1945 r.) napisał szereg książek z zakresu dziejów duchowości w Polsce: Od religijności do mistyki, 1962; Duchowość chrześcijańska, 1979, Studia i maleriah z dziejów duchowości, 1980; Zarys dziejów duchowości w Polsce, 1986. Artykuł O sprawie Św. Stanisława, 1948, jest jedną z pierwszych prac K . Górskiego z tego zakresu. �184 JAN KURŁK 1. Wyrok królewski skazujący Św. Stanisława na obcięcie członków mówi o rodzaju śmierci zarezerwowanej dla stanu niewolnego (Górski 1948, s. 68); Ryc. 1. Feretron z kościoła Św. Tomasza w Piotrawinic nad Wisłą Fol. Jar Hurek, 1988 * 2. Krewniacy Św. Stanisława mogli się stać drobnymi posiadaczami ziemskimi dopiero za czasów rządów późniejszego świętego biskupa. Górski stwierdza, iż krewniacy ci to „drobiazg królewski osiedlony, co jest charak­ terystyczne, pośrodku dóbr kościelnych [ . . . ] ród Turzynów był niezamożny i awans społecznv. który zawsze spotykał krewnych biskupa, nie zaznaczał się w przejściu do szeregów możnowładczych. Turzynowie mieli tylko dwie wsie: Szczepanowo i Rabe [ . . . ] . Brak im pokrewieństwa z możno władcami". (Górski 1948, s. 80); 3. Ludowy rodowód pierwszych krzewicieli kultu, jakimi byli świątnicy katedry krakowskiej, czyli ludzie niewolni mieszkający we wsi służebnej katedry - Świątnikach Górnych (Górski 1948, s. 80); 4. Kult świętego obejmował głównie lud i rycerzy, na co wskazują najstarsze związane ze Św. Stanisławem BM miracula spisane przed jego kanonizacją. Czytając je można się doliczyć - jak podaje Górski - że na ogólną liczbę 42 cudów chłopów dotyczyły 22, rycerzy - 11, duchownych - 3 i innych osób - 6 . W miraculach tych jest wymienionych 52 chłopów, 34 rycerzy, 16 księży, 1 książę oraz 4 cudzoziemców (Górski 1948, s. 80). Na powiązania kultu Św. Stanisława B M z kulturą ludową wskazywali też na marginesie większych opracowań: ks. Stanisław Bełch, ks. Stanisław Samborski oraz s. Aleksandra Witkowska (Bełch 1977, 1979: Samborski 1979; Witkowska 1984). Dwaj pierwsi badacze zwrócili uwagę na ludowe wierzenia ! j �LU DO W F ASPFKTY KULTU ŚW. 185 STANISŁAWA i opowiadania o Św. Stanisławie, które wiązały jego kult z określonymi miejscami. Natomiast s. Aleksandra Witkowska podkreślała rolę, jaką pełniły w tym kulcie ludowe rytuały rewitalizacyjne w sanktuariach św. Stanisława BM w Krakowie w XV w. kttiiu Ryt'. 2. Grupa hutników / Nowej Huty w tradycyjnej procesji na Skałkę w dniu 8 maja. Kraków Fot. J a n K u r e k , Znaczne ożywienie kultu św. Stanisława w masach ludowych, a także wzrost publikacji na ten temat spowodowały uroczyste obchodv jubileuszu 900-lecia męczeńskiej śmierci świętego, którym szczególnego znaczenia nadał ks. bp Karol Wojtyła najpierw jako metropolita krakowski, a potem jako papież Jan Paweł I I . W czasie przygotowania do tych uroczystości w okresie od 1972 do 1979 r. oraz w kilka lat po nich poważnie wzrosła liczba pielgrzymek do sanktuariów św. Stanisława BM. Bardzo uroczyście obchodzono związane z jego kultem odpusty, odprawiano wotywy i nowenny. Zwiększyła się liczba drukowanych modlitw, pieśni i obrazków świętego. To odgórne animowane przez hierarchię kościelną ożywienie kultu świętego męczennika spotkało się z aprobatą szerokich mas wiernych Na zewnątrzwieś manifestowała go w folklorystycznej otoczce procesji i odpustów ludowych W miastach organizowano konferencje naukowe i wygłaszano popularnonaukowe referaty związane z osobą i kultem św Stanisława BM W całvm kraiu stawiano nowe kościoły i kapliczki poświęcone świętemu a także remontowano stare eksponując w nich wizerunki św. Stanisława ' W sześć lat po obchodach jubileuszu, gdy porządek nabożeństw, modlitw i pielgrzymek w sanktuariach Św. Stanisława stał się mniej uroczysty, podjąłem próbę opisania jego kultu w kulturze wsi należących do parafii, gdzie �186 JAN KUREK znajdowały się ośrodki kultowe poświęcone temu świętemu. Wyniki tych działań stały się później podstawą studiów nad powiązaniami kultu Św. Stanisława z kulturą ludową oraz przyczyniły się do powstania tej pracy. Poniżej postaram się przedstawić ludowy aspekt kultu św. Stanisława, głównie na podstawie próby charakterystyki poświęconych mu ośrodków kultowych i związanego z nimi ruchu pątniczego . 2 Istnieje bardzo skromna literatura przedmiotu mówiąca o ludowych legendach związanych z żywotejn Św. Stanisława. Najstarsza publikacja z tego zakresu Karola Matyasa podaje dużo dosłownie zanotowanych tekstów legend z okolic Szczepanowa (Matyas 1895). W późniejszych pracach uwzględniane były tylko omówienia legend i wierzeń oraz opisów rytuałów związanych z kultem Św. Stanisława B M . Wśród prac monograficznych najwięcej in­ teresującego materiału faktograficznego (który pochodzi głównie z penetracji terenu Małopolski) zawiera obszerny tom Stanisława Bełcha (1977). Praca ta bardzo krytycznie oceniana przez historyków cieszyła się dużą popularnością wśród księży, którzy czerpali z niei materiał i insDiracie do kazań Z teeo też powodu miała ona istotne znaczenie w rozpowszechnianiu nie tyle informacji o świętym co ideologii iaka Bełch Drzedstawił Drzv internretacii omawianych w niei faktów Praca ta oraz jej skrócone wydanie (Bełch 19791 opublikowane zosta y w Londynie i znane były słownie wśród księży w Polsce oraz w kresach Polonii i emigracji polskiej. Część prac magisterskich i doktorskich, które omawiają kult Św. Stanisława B M , została fragmentarycznie opublikowana w formie artykułów. Najbardziej interesujący jest artykuł ks. S. Samborskiego, w którym przedstawiono katalog miejsc i obiektów związanych z postacią świętego w XX w. w diecezji tarnowskiej (Samborski 1979). Inne prace historyczno-analityczne odnoszą się do wcześniejszych okresów kultu Św. Stanisława BM. Szczególnie ważne są wśród tych publikacji prace Wacława Schenka, ze względu na przedstawione w nich ustalenia i hipotezy, które inspirują do badań nad kształtowaniem się kultu św. Stanisława (Schenk 1957, 1959, 1979). Opracowanie ks. Bolesława Przybyszewskiego Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w tradycji ludowei tvlko w tytule odwołuie sie do tei tradvcii sdvz w rzeczywistości iest gawęda i popularnym przedstawieniem średniow ecznych żywotów i zawartei w nich symboliki świętego (Przybyszewski 19771 Niemniej prace te należy odnotować gdyż iei fragmenty były czytane na nabożeństwach wieczornych w niektórych kościołach lub wykorzystywane w kazaniach Także proponowa­ na przez autora interpretacja np. orłów jako symboli m o j i ^ y była 7rzej; Badania terenowe były prowadzone w ramach tematów: 1. „Znaczenie miejsc kultowych w kulturze ludowej" realizowanego dla Uniwersytetu Warszawskiego w problemie badawczym Wisła II w roku 1985. 2. „Miejsca kultowe i miejsca pamięci narodowej w kulturze regionalnej i lokalnej (Dokumentacja miejsc kultowych)" w Centralnym Prosramie Badań Podstawowych Polska kultura narodowa iei tendencje rozwojowe i percepcja" w latach 198^1987 Wykonane one zostały przez zespół badawczy przy Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocław skieeo w składzie- A B n i e s z k r D o b r z v ń s k ^ T ^ Z i ^ T ^ ^ ^ Z ^ ^ T ^ r ^ ^ L Wrocław. W o i c e c h S uniwersytetu warszawsKiego, a w latacn lyso-iys/ w Pracowni Badan Regionalnych umwer- syt£tu Wrocław sic ic^o �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 187 mowana i stosowana przez niektórych wiernych np. z okolic Szczepanowa. Nieco informacji odnośnie do wierzeń i legend ludowych związanych z postacią Św. Stanisława B M opublikowano w krótkich artykułach w tygodnikach ( Czas") i rocznikach („Ziemia") w X I X i XX w. Pewne informacje z tego zakresu podawał też Sfownik geograficzny Królestwa Polskiego i Litwy (1882). W zachodniej Małopolsce dużą popularnością cieszyły się broszurki o Św. Stanisławie wydane z okazji jubileuszu 900-lecia jego śmierci dla Szczepanowa i Piotrawina (Pamiątka jubileuszu 1979). W Szczepanowie bardzo popularne były trzy tomy fantazji scenicznych Pawła Wieczorka (1936a, b, c) o Św. Stanisławie. Ponadto znane i cytowane były Żywoty świętego za spopularyzo­ waną wersją Długosza (Żywot 1976) i Pełki (1983) oraz Żywoty świętych Piotra Skargi (1859). Niema! wszystkie modlitwy i pieśni do Św. Stanisława były drukowane w popularnych modlitewnikach bądź wchodziły w skład pątniczych druków ulotnych wydawanych np. z okazji jubileuszy narodzin j śmierci świętego. Niekiedy były one potem przepisywane odręcznie lub na maszynie na luźnych kartkach papieru, które najczęściej wkładano do modlitewników nie posiadają­ cych tych pieśni. W mojej pracy ważnym źródłem informacji były (obok tekstów pisanych) także źródła powołane w czasie badań terenowych, w trakcie rozmów i wywiadów. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1985-1987 w para­ fiach, gdzie znajdowały się sanktuaria św. Stanisława B M - w Górecku Kościelnym, Piotrawinie. Pustyni i Szczepanowie, a także na Skałce i na Wawelu oraz w dwóch miejscowościach, gdzie istniał wzmożony kult Św. Stanisława: w Kolonii Soleckiej koło Piotrawina oraz w Świątnikach Górnych koło Krakowa. Rozmowy i wywiady zapisywano na taśmie magnetofonowej (skrót W M ) , notowano w miarę możliwości dosłownie w trakcie rozmowy czy wywiadu (WN) albo notowano po przeprowadzeniu rozmowy (W). Były inspirowane lub prowadzone na podstawie ramowego kwestionariusza podzielonego na 10 części. Każdą z nich można było realizować oddzielnie z tym samym lub innym informatorem albo z grupą osób. Poszczególne części kwestionariusza odnosiły się do następujących problemów: 1. Opis i definicja Św. miejsca oraz relacje między sobą ośrodków kultowych Św. Stanisława B M ; 2. Dzieje miejsca kultowego, w których uwzględniono legendy, opowiada­ nia oraz informacje o archeologicznych znaleziskach i faktach z historii miejsca kultowego, a także dane o miejscowościach, z których przychodziły pielgrzym­ ki do miejscowego sanktuarium; 3. Objawienia i cuda doznane na św. miejscu bądź za pośrednictwem świętego; 4. Opis założeń przestrzennych Św. miejsc i ośrodków kultowych; 5. Następstwo zdarzeń obrzędowych na św. miejscach w czasie odpustów; 6. Przyrzeczenia i śluby składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 7. Ofiary składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 8. Opis i znaczenie wizerunków świętego; 9. Pobożność wiernych w okolicach ośrodka kultowego; 10. Rozumienie świętości osoby w okolicach sanktuariów świętego. �188 Oprócz rozmów i wywiadów dokonano zapisów obserwacji odnośnie do usytuowania i wyposażenia miejsc kultowych i odprawianych tam obrzędów . 3 II. C H A R A K T E R Y S T Y K A OŚRODKÓW K U L T U ŚW. STANISŁAWA BM W Polsce spośród grona świętych Pańskich największą liczbę świątyń (bo 375) zbudowano ku czci św. Stanisława B M (Żurowska 1972, s. 209), podczas gdy drugiemu co do popularności wezwań - św. Mikołajowi - postawiono 327 kościołów (Zalewski 1986, s. 757). Dla porównania warto dodać, iż według A. Kasprzyckiego było w kraju ok. połowy XX w.: 219 kościołów po­ święconych św. Stanisławowi BM, 296 św. Mikołajowi, ok. 246 - Janowi Chrzcicielowi i ok. 122 - św. Wojciechowi (Kasprzycki 1948, s. 457), "co może świadczyć o wzroście popularności kultu Św. Stanisława w porównaniu do św. Mikołaja. Najczęściej też pod wezwaniem św. Stanisława B M budowali Polacy kościoły na obczyźnie, głównie w Ameryce - tylko w USA poświęcili mu 75 świątyń (Kościoły 1972, s. 212). Wśród świątyń pod wezwaniem Św. Stanisława wyróżniają się szczególnie te, z którymi tradycja łączy pewne epizody żywotów bądź pośmiertnych objawień świętego. Są one położone w większości we wsiach lub w ich okolicach, ponieważ właśnie tam św. Stanisław miał zostawić najwięcej „śladów" po sobie. Do miejskich sanktuariów św. Stanisława B M należą świątynie na Wawelu i Skałce. W a w e l . Archikatedra, bazylika. Katedra wawelska powstała w X w. Jej parafia liczyła w 1985 r. 100 wiernych (Katalog 1985, s. 65). Świątynia ta funkcjonowała między innymi jako miejsce, do którego przybywały pielgrzym­ ki religijne i tzw. „narodowe" oraz wycieczki, a także indywidualni pielgrzymi i turyści z różnych stron świata (Baumfeld 1906, s. 201 206; Borelowski 1912, s. 206-213; Wycieczki ludowe... 1910-1914). Wśród zgromadzonych w niej relikwi najważniejszą pozycję zajmują szczątki Św. Stanisława B M . Jemu to poświęcona jest wielka konfesja na środku katedry zwana „ołtarzem ojczyzny". Na ołtarzu tym znaiduie sie srebrna trumna symbolizująca erób świeteeo (Kutrzebianka 1925; Polkowski 1888; Rożek 1979; Szabłowski 1965, s. 76-77). Obok konfesji stała świeca wotywna iana Pawła I I (na lichtarzu podarowanym Drzez natników niemieckich! Do nołowv lat niećdziesiatvch XX w trumna św Stanisława i ściany katedry obwieszone były różneaotyou wotami z kruszcu' metalu i tkanin ( W - 4 9 01) Przed ołtarzem oiczvznv"TkladanTa nalteralie wieszano zdobyte w boiu sztandary wrorich I T ^ Z J ^ ^ T ^ Ó ^ I w bitwie o o d P ł o w r a m i w 1331 a skończywszZa ^duLhTdtlb^ych ood D e b e T w i d S w Ts30 r ( W - 5 0 o S ffobem ś T Stan sławaukoronowano królów ™ urządzano ™ ™ h v S monarchów od ?320^ W 1 9 ? u T u ^ T n ^ ) ^ ^ S ł m B M s S a r ^ r e S n a l n e i "zakładowe T ^ ^ l S c M z l e ^ M ^ ^ l ^ ' (W-50.01). 3 Opisy te wraz z informacjami z rozmów i wywiadów wykorzystano do stworzenia kartoteki, gdzie dane odnośnie do poszczególnych sanktuariów zapisano na odrębnych Kartach Miejsc Kultowych (K), wraz z niektórymi informacjami pochodzącymi z rozmów i wywiadów. Do kart tych dołączano zdjęcia z poszczególnych sanktuariów oraz rysunki sytuacyjne położenia św. miejsc oraz znajdujących się w ich pobliżu „szczególnych obiektów". | * �LUDOWI- ASPFiKTY K U L T U SW, STANISŁAWA 189 W latach osiemdziesiątych XX w. najwięcej pątników przybywało do grobu św Stanisława jesienią, szczególnie na odpust 27 września, upamiętniający przeniesienie relikwi świętego męczennika ze Skałki na Wawel. Obok pielg­ rzymek z całej Polski przybywali w tym czasie także pątnicy z amerykańskiej Polonii (głównie z okręgu Detroit, Chicago) oraz Słowacy (W -51.01). Zwykle nieco później (w październiku) przyjeżdżali do grobu św. Stanisława B M Węgrzy Według informacji Władysława Jurka ( W - 5 1 ) , który od 54 lat pracował w katedrze jako kościelny - Węgrzy przybywali od dziesięcioleci stale co rok w 30-40-osobowej grupre pątników w różnym wieku i płci Robili o bez względu na okoliczności polityczne bo nawet w czasie wojen i po­ wstania n^Węgrzech Natomiast liczebność pielgrzymek słowackich które orzvbywały na Wawel dwa razy w roku- 27 września i 17 sierpnia (na śwęto bł K S b y ł a zależna od sytuacji politycznej w Polsce i na Słowacji i wahała it o d k i l k u do S u s ^ o t ó b D r i o b u św Stanisława B M indywidualnie Znacznie mniej pątników przychodziło na Wawel na odpust 8 maja, upamiętniający zabójstwo świętego męczennika. Przybywający wówczas do katedry wierni uczestniczyli w procesji, w której niesiono relikwie św. Stanis­ ława BM z Wawelu na Skałkę. W mszach wotywnych odprawianych przy grobie św. Stanisława w oktawę 8 maja brali udział głównie mieszkańcy Krakowa (co dzień z innych parafii, które wcześniej zostały zaproszone na te nabożeństwa) Według opinii katedralnej służby kościelnej większość przyby­ wających pą ników do grobu św Stan sława to ludzie pochodzący ze wsi, którzy pielgrzymują po zakończeniu prac polowych w jesieni. S k a ł k a . Pierwsze wzmianki o kościele św. Michała na Skałce pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X I w. (Rożek 1987, s. 15). Współcześnie istniejąca barokowa Bazylika św. Michała i św. Stanisława B M jest kościołem klasztor­ nym OO. Paulinów. Znajduje się w nim m.in, ołtarz św. Stanisława w bocznej północnej nawie. Na ołtarzu tym leży pień drzewa, na którym według podań miało być poćwiartowane ciało św. Stanisława B M . Obok tego ołtarza są wmurowane w ścianę kawałki posadzki kościelnej, na którą miała polać się krew męczennika oo iego zabójstwie (Wietrzyk 1949. s. 3) Przed kościołem znajduje się sadzawka z okazałymi rzeźbami i kamienną obudową z X I I i XIX w (Rożek 1987 s 45 114) W sadzawce tej ma być woda św Stanisława (która sta a sie cudowną od momentu gdy wed ug podań wpaść do niej miał palec świętego podczas ćwiartowania jego zwłok). Tradycyjnie co roku 8 maja odbywa się na Skałkę procesja z Wawelu z relikwiami św. Stanisława, której przewodniczy biskup krakowski. Uczest­ niczą w niej grupy reprezentujące różne parafie, miejscowości, regiony, zakony, grupy zawodowe, itp. Jej układ nie miał kanonicznego charakteru. Według tradycji rozpoczynali ją Kanonicy Regularni z klasztoru przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu, a wśród grup szli m.in, przedstawiciele górali babiogórs­ kich z Zawoi i kwiaciarki krakowskie. Podobna do majowej procesja z Wawe­ lu na Skałkę i z powrotem miała sie odbywać również 27 września lecz zanikła już w połowie X V I I w. (Rożek 1987, s. 42). G ó r e c k o K o ś c i e l n e . Kościół i plebania parafii Górecko pod we­ zwaniem św. Stanisława B M znajdują się we wsi Górecko Kościelne, położonej .1)».*»«,' 1 �190 JAS. KUREK nad strumieniem Szum w Puszczy Solskiej, ok. 30 km na północny wschód od Biłgoraju. W 1985 r. w parafii żyło ok. 2000 wiernych. Mieszkali oni w miejscowościach: Aleksandrów, Brzeziny, Dąbrowa, Florianka, Górecko Kościelne, Górecko Stare, Krulik, Kolonia Kukiełka, St. kol. Krasnobród, Majdan Kasztelański, Sigła, Tarnowola, Trzepietniak i Podlas (Diecezja 1985, s. 265-266). Parafia została w I I połowie X V I I w. erygowana i w 1668 r. powierzona Franciszkanom Konwentualnym z Prowincji Ruskiej, Kustodii Zamojskiej, którzy pracowali w niej do konfiskaty klasztoru w 1866 r. Kult św. Stanisława na Roztoczu datowany iest od 1648 r kiedy to wedłue legendar­ nych przekazów Św. Stanisław miał się objawić mieszkańcom Puszczy Solskiej i nakazał w obecnym Górecku budowę kaplic i kościoła. Wśród miejscowych parafian dobrze znane były dzieje życia Św. Stanisława i jego objawień. Opowiadano także o objawieniach Matki Boskiej na dębie na drodze prowadzącej z kaplicy św. Stanisława „na wodzie" do kapliczki Św. Agnieszki w Górecku Kościelnym ok. 1950 r. oraz o proroctwach i cudach, 0 jakich wieści docierały na Roztocze z Polski i różnych odległych stron świata. Zainteresowanie proroctwami i objawieniami tłumaczono tym, iż przed I I wojną światową zlekceważono proroków i wizjonerów spod Zamościa, którzy przepowiadali zniszczenie i wysiedlenie wsi na Roztoczu przez Niemców (W - 54). Do miejsc, gdzie prorokowano lub notowano objawienia, parafianie z Górecka organizowali wyjazdy zbiorowe- np. do Oławy, lub indywidualne - np. do Strzelina, Białegostoku; zdarzały się też indywidualne wyiazdy do Gwadelupy w Meksyku itp. ( W - 5 4 ) . Bardzo istotne znaczenie miały też dla parafian licznie organizowane przez nich pielgrzymki do lokalnych ośrodków kultowych, do sanktuarium maryjnego w Krasnobrodzie i do sanktuarium Św. Antoniego z Padwy w Radecznicy, na które chodzili indywidualnie lub zbiorowo. Wyjeżdżali także na tzw. pielgrzymki autokarowe, które na wiosnę 1 w jesieni organizowano niekiedy co trzy tygodnie do Częstochowy, Lichenia, Niepokalanowa, Oławy (K-122). Parafianie podkreślali swoje szczególne nabożeństwo przede wszystkim do Matki Boskiej, a w drugiej kolejności do św. Stanisława B M . Co miesiąc w kościele parafialnym była odprawiana Msza Św., w której uczestniczyło przeciętnie od 200 so 300 osób prosząc św. Stanisława o zdrowie i opiekę (W-52). Spośród intencji mszalnych zamawianych indywidualnie przez parafian z Górecka 10-15% było kierowane do Boga za przyczyną Św. Stanisława, a 8-10% do Matki Boskiej i św. Stanisława łącznie. Intencji, w których proszono o pośrednictwo św. Stanisława B M , było od 18 do 25%. Wśród zamawianych intencji mszalnych • część była wyraźnie określona, np. „za zmarłych", „jako podziękowanie za...", natomiast część nie miała podawanej intencji i na pytanie księdza o cel zamawianej mszy Św. wierni mówili: „Niech to proboszcz sam określi". W parafii istniał I I zakon Św. Franciszka, tzw. tercjarzy, który liczył w 1940 r. ok. 50 członków, a w 1985 r. - 7 osób. Kilku parafian uważano za żyjących w świętości i określano jako „świętych". Parafia posiadała jeden kościół i dwie kaplice, które łącznie tworzyły sanktuarium św. Stanisława, oraz kilkanaście krzyży i figur wystawionych w dużej części w 1905 r. Wśród figur była jedna św. Stanisława w Aleksandrowie i św. Mikołaja w Brzezinach ( K - 1 2 2 ) . �LUDOWI ASPEKTY KULTU ŚW. S T A N I S Ł A W A 191 Odpusty odbywają się w Górecku Kościelnym 8 maja - św. Stanisława BM, 13 czerwca - św Antoniego, 2 sierpnia - Matki Boskiej Anielskiej; 4 października - św. Franciszka. Największy jest odpust na św. Stanisława, na który przychodzą pielgrzymki w formie procesji z feretronami z sąsiednich parafii. Ponadto do Górecka przybywa indywidualnie wielu turystów i pąt­ ników. P i o t r a w i n . Parafia pod wezwaniem św. Stanisława B M i św. Tomasza Apostoła położona jest nad Wisłą, 23 km na południowy zachód od Opola Lubelskiego. Parafia piofrawińska liczyła w 1985 r. 3 tys. wiernych. Należały do niej wsie: Głodno, Janiszów, Kaliszany Stare, Kaliszany Kolonia (Diecezja 1985) Budowę pierwszego kościoła w Piotrawinie datuje się na X I w. (?), a nastarsza wzmianka o tamtejszej parafii pochodzi z 1326 r. Władysław Łokietek nadał Piotrawin biskupom krakowskim, w których władaniu był on Ho 1865 r Biskupi krakowscy Dosiadali Piotrawin iako swói folwark „Pro­ boszcz miejscowy miał 5 łanów pola prócz dziesięć ny i innych dochodów" (Diecezia 1985 s 265-266) W X V I I w obok proboszcza parafię obsługiwało Hwóch wikarych'a przy kościele istniała szkoła parafialna i szpital dla ubogich oYaz biblioteka parafialna W 1985 r w Dosiadaniu Darafii prowadzonej p L z ^ ^ o k ^ A W t M t k kościół parafialny i dwai kościoły-kaplice filialne 3 ha ziemi Na Lenie parafia Boskrei św S t a n X o ^ w Ltach pięćdziesiątych X X ' w . ) (K-123). W kościele parafialnym ufun­ dowanym w 1440 r. przez Zbigniewa Oleśnickiego znajdował się obraz z 1636 r. przedstawiający Białego Orła nad kulą ziemską, nad którymi unosił się św. Stanisław z gestem błogosławienia obiema rękami, który przypomina układ w wyobrażeniach Mater Misericordiae (Gębarowicz 1986, s. 57, ryc. 50). ^ ś w i j ™ ^ lowane one zostały w latach 1607-1661 i przedstawiają jako donatów najczęśtrlciego (K -1?3)1 Bryko w £ * 9 7 k S S połolona jest kaplica grobowa Piotrawina z 1944 r., za którą rosła lipa posadzona według legendy przez św. Stanisława „korzeniami do nieba" (K —123) (Anczyc 1867). W 1985 r. rosły w tym miejscu trzy lipy uważane za odrosty starego drzewa, które się rozpadło w 1927 r. (K-123). W parafii piotrawińskiej znany był żywot św. Stanisława B M i kilka związanych z nim legend (K-123). Miejscowi wierni twierdzili, że ich ojcowie uznawali Św. Stanisława BM za patrona Królewstwa Polskiego ( W N - 58.04), szczególnie zaś za patrona ich parafii, w której osłaniał on pola od gradów i burz (W-60.01). Tamtejsi starsi parafianie mieli się modlić do niego o dobrą śmierć oraz śpiewać o nim pieśni w święta i w dni powszednie (WN-58.03). W latach osiemdziesiątych XX w. ogromna większość parafian nie modliła się indywidualnie się do Św. Stanisława, lecz tylko uczestniczyła w zbiorowych modłach do tego świętego w czasie odpustów w kościele ( W N - 5 4 . 0 1 , K —123). Jak wynika z rozmów przeprowadzonych z miejscowym ks. proboszczem i parafianami, nikt nie zamawiał też mszy św. „za przyczyną św. Stanisława BM". Intencje mszalne były odprawiane w Piotrawinie w latach 1985-87 w 90% za zmarłych. Pozostałe 10% to intencje dziękczynne i błagalne Cl �192 JAN KUREK w różnych sprawach (WN-54.02). Od 1939 r. nie przychodzą do Piotrawina pielgrzymki, które poprzednio byty urządzane 8 maja na Św. Stanisława do miejscowego sanktuarium (WN-43.02). Na pozostałe odpusty w Piotra winie 27 września - przeniesienie relikwii Św. Stanisława i 21 grudnia - Św. Tomasza pielgrzymki nie przychodziły. Do Piotrawina pątnicy przybywali z Zakrzówka, Święciechowa, Rybisk, Wilkowa, Prawna ( W M - 4 3 , K - 1 2 3 ) . Parafianie natomiast chodzili na pielgrzymki do Wąwolnicy i Częstochowy (K-123). P u s t y n i a . Parafia Św. Stanisława BM powstała w 1980 r. przy kościele zbudowanym w 1661 r. przez Zygmunta Oleśnickiego jako sanktuarium pielgrzymkowe (Diecezja 1985). Zbudowane ono zostało „na pniu lipy", na którym miał odprawiać mszę Św. Stanisław B M ( K - 1 2 4 ) (Samborski 1971). W pobliżu kościoła znajdowało się cudowne źródełko zniszczone w latach pięćdziesiątych XX w. Parafianie znają legendy o św Stanisławie związane z Pustynią i Brzeźnicą oraz Szczepanowem ( W M - 2 7 ) . W nowym kościele parafialnym wybudowanym obok starego znajduie sie cześć debu z kaplicy Narodzenia św Stanisława w Szczepanowie pod którym miał się urodzie święty oraz figura wotywna ufundowana przez parafian ze Szczepanów* w X V I I w koło tamtejszej Kaplicy Narodzenia ( K - 1 2 4 K - P 5 ) Pustynia należy do' zapomnianych sanktuariów św Stanisława BM Nie iest ono odwiedzane przez pielgrzymki od co naimniei 4 lat Parafianie bardzo mocno wierzyli w pieczę świętego Stanisława nad Pustynią. Ta szczególna opieka ma się stale, ich zdaniem przejawiać w ochronie wsi przed gradobiciem burzą i suszą. Niektórzy z nich pielgrzymowali na Skałkę, do Częstochowy, Lichenia i Oławy (K-124). S z c z e p a n ó w . Parafia położona na północny zachód od Brzeska w diecezji tarnowskiej. Wzmianki o pierwszym kościele w Szczepanowie pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X w. (Dutkiewicz 1951) (K-125). W 1985 r. na terenie parafii znajdowały się świątynie: św. Marii Magdaleny i św. Stanisława, zbudowane w 1470 r., a rozbudowane w 1912 r., kościół na cmentarzu św. Stanisława B M wzniesiony w 1781 r., kaplica Narodzenia Św. Stanisława BM zbudowana w 1861 r., kościół filialny (w budowie) w Przyborowie ( K - 1 2 5 ) . W Szczepanowie w kaplicy Narodzenia św Stanisława znaiduie sie cześć pnia dębu pod którym św Stanisław B M miał się urodzić oraz źródełko w którym miał'być wykąpany po porodzie ( K - 1 2 5 ) Na cmentarzu w schodach do stojącego tam kościoła znaiduie sie podobno kamień z domu św Stanisława Na rynku w Szczepanowie rosła zaś lipa która miała bvć posadzona przez świętego do góry korzeniami" a na granicy Szczenanowa i M^krzYsk na Chobocie'^ jakoby św. Stanisławowi (K-125). Do parafii należało w 1985 r. 5910 wiernych, którzy mieszkali w miejscowościach Łęki, Mokrzyska, Przyborów, Sterkowiec, Szczepanów i Wokowice (Schematyzm 1985). Na uwagę zasługuje tu fakt, że część parafian ze Szczepanowa nie chciała się zgodzić na odłączenie ich od starej parafii po wybudowaniu kościoła w Koziarni-Mokrzyskach oraz powstaniu tam nowej parafii. W tej sprawie pisano listy protestacyjne do biskupów, kardynałów, papieża prosząc w nich o to bv zostali nadal przy kościele w Szczepanowie, w którego pobliżu urodził się V Stanisław B M i nie opodal cmentarza, na którym leżą ich ojcowie i gdzie autorzy listów też �LUDOWE A S P E K T Y ' K U L T U ŚW. S T A N I S Ł A W A 193 kiedyś chcieliby spocząć jako parafianie. Dodawali ponadto, że są dumni z tego, iż należą do kościoła w Szczepanowie, gdzie pielgrzymował król Jagiełło oraz wielu biskupów i magnatów, a gdzie obecnie przybywa wielu pątników i turystów z całego kraju i zagranicy (WN —55.01). Z parafii szczepanowskiej pochodziło ponad 175 księży, wśród nich m.in. prymas Polski arcybiskup Krzysztof Antoni Szembek. W 1985 r. żyło ponad 60 księży i 8 kleryków pochodzących z parafii szczepanowskiej. Przy miejscowym kościele pracę duszpasterską prowadziło czterech księży diecezjalnych Do tradycji parafial­ nych należało urządzanie uroczystych mszy prymicyjnych i jubileuszowych dla Dochodzących z niej bądź mieszkających tam księży Bardzo wielu było w Szczepanowie ministrantów którzy licznie służyli do'codziennych mszy Św. Przy kościele działało koło trzeźwości św. Stanisława BM zrzeszające 180 m*»7C7V7n a w tvm 50 kawalerów w wieku nr7edr>ohorowvm Działacze teeo S a Ścieli krzewić umiarkowanie w piciu i jedzeniu oraz trzeźwość i rozsarlplr w mv«1<»nin i r^iałarmi" fWN — 5fi WN— 1 ńl Sens ohranei nrzez siebie drom Tłumaczyli poprzez m in polityczne asoekty t^rzeźwośc narodowej z^^T^J^^ąim^nn^ą Polski naroaowej, W okolicach Szczepanowa żywe były tradycje ruchu ludowego, który choć częściowo animowany przez księży nie cieszył się uznaniem w Kurii Tarnows­ kiej i był ostro krytykowany przez biskupów tarnowskich w dwudziestoleciu międzywojennym (WN-15, WN-16). Działacze ludowi, którzy uznawali św. Stanisława za obrońcę ludu, postawili mu pomnik na rynku w Szczepanowie. Na cokole umieścili płvte poświecona ks Stoiałowskiemu byłemu duszpas­ terzowi w Szczepanowie i działaczowi ludowemu. Ze względu na tę tablicę władze kościelne nie chciały poświęcić owego pomnika przez wiele lat. Dłuższe tradvcie miał też miejscowy teatr ludowy któreao baza w okresie między­ wojennym był miejscowy dom parafialny tzw Dom Św Stanisława (K — 125) Mieścił sie on w byłei karczmie żydowskiej adzie miejsce kantorka z szynkwasem zaieła scena Na niei to młodzież z parafii szczepanowskiej wystawiała pod kierunkiem księży^ spektile dramatyczne nawiązujące w swej treści do żywotu św. Stanisława lub Św. Bronisławy ( K - 126). Tradycje tego typu teatru ludowego przetrwały w Szczepanowie do lat osiemdziesiątych, choć dom parafialny zlikwidowano w latach pięćdziesiątych XX w. Od tego czasu spektakle przeniesiono do salek katechetycznych. Ich wystawianie w latach 1960-1986 co rok było przyjmowane z niesłabnącym zainteresowaniem przez wiernych ze szczepanowskiej parafii. Wierni ze Szczepanowa znali dobrze żywot św. Stanisława BM i wiele legend, które wiązały jego postać z miejscami i obiektami znajdującymi się w pobliskich okolicach i na Skałce, rzadko natomiast w Piotrawinie. Parafianie gorąco wierzyli w stałą opiekę św. Stanisława nad okolicą Szczepanowa oraz nad jej mieszkańcami, którzy opuścili rodzinne strony (WM-56, W — 12). Św. Stanisław miał pola swych parafian osłaniać od gradobicia (WM-22.02, W M - 25.05), opiekować się nimi w podróży i więzieniach (WM-23.16), i na łożu śmierci (WN-11 02) a także miał być animatorem i patronem licznych powołań kapłańskich w tutejszym regionie (WM-2006, W M - 2 1 0 2 , W M - 2 4 09) Raz w tveodniu pierwotnie w piątek a od połowy XX w. w czwartek w tzw dniu modlitw o powołania kapłańskie" była odprawiana msza Św. wotywna" do Św. Stanisława, w której dość liczny udział brali 13 Etnografia P o l s k a t. .34 Ł 1 2 . . . . . ,¿1... �194 JAN KURI-K ministranci i grono wiernych (Bielatowicz 1983, s. 349). Należy jednak podkreślić, iż większa frekwencja parafian była na cośrodowej nowennie do Matki Boskiej (W —59.01). Z ponad tysiąca intencji zamawianych rocznie w parafii, ok. 5 - 9 % stanowiły intencje kierowane do Boga za pośrednictwem Matki Bożej i św. Stanisława B M (W-59.01). Wśród nich 30% stanowiły intencje za tzw. msze św. zbiorowe. W intencjach mszalnych kierowanych za pośrednictwem Matki Bożej i Św. Stanisława najczęściej wymieniane były: „Za szczęśliwe urodzaje", „Za opiekę nad rodzinami", „O deszcz", gdy była susza i na wiosnę, „Podziękowanie za szczęśliwe urodzenie dziecka": spośród intencji tych ok. 90% było błagalnych, a 10% dziękczynnych (W-59.02). Podobna proporcja istniała też odnośnie do wszystkich intencji mszalnych zamawianych w miejscowej parafii, gdzie 85% intencji mszalnych zamawiano „za zmarłych" (W —59.02). W dowód wdzięczności za liczne łaski, jakich doznano od Boga, w dużej mierze dzięki orędownictwu przypisywanemu św. Stanisławowi zbudo­ wano w szczepanowskiej parafii 55 kapliczek i krzvży przydrożnych (Bielato­ wicz 1983, s. 345), na których umieszczano najczęściej wyobrażenia Pana Jezusa, Matki Bożej, Św. Stanisława, Św. Marii Magdaleny i Św. Floriana ( K - 1 2 5 ) . W różnvch intencjach dziękczynnych i błagalnych pielgrzymowali tutejsi parafianie do sanktuariów maryjnych do pobliskich Ok ulic i Odporszowa oraz do dalszych w Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie oraz w Licheniu (K - 125). Natomiast do szczepanowskiego sanktuarium przybywa­ li głównie pielgrzymi z wiejskich parafii diecezji tarnowskiej i krakowskiej (Świątniki) oraz indywidualni pątnicy. Miało to miejsce przez cały rok, głównie jednak na odpust św. Stanisława (8 maja), który trwał przez cały tydzień (Bielatowicz 1983). Drugi odpust na św. Marii Magdaleny (22 lipca) i trzeci na przeniesienie relikwi św. Stanisława ze Skałki na Wawel (27 września) były obchodzone jako lokalne, parafialne święta. Uroczystość urodzin św. Stanis­ ława obchodzono 26 lipca w kapliczce Narodzenia św. Stanisława BM (Bielatowicz 1983). W latach osiemdziesiątych XX w. do sanktuariów św. Stanisława B M przybywali w większości pątnicy z polskich wsi (W — 49, W - 5 0 , W —51). Mieszkańcy miast przychodzili zwykle w oddzielnych pielgrzymkach z parafii pod wezwaniem św. Stanisława B M oraz dołączali w południowej Polsce do zasadniczo wiejskich pielgrzymek (z wyjątkiem Górnego Śląska) z Żywiecczyz­ ny, Podhala, Tarnowskiego itd. Te wiejskie' pielgrzymki nosiły nierzadko nazwy miast, z okolic których przychodziły: np. z Ludzimierza, Żywca, Piekar Śląskich. Na przełomie XIX i XX w. Ślązacy, którzy przybywali do grobów św. Stanisława i św. Jacka, przy okazji swego pobytu na Wawelu zwiedzali groby królewskie i Zamek oraz poznawali od przewodników zarys związków dziejów Polski z historią i kulturą Śląska. Pod wpływem refleksji powstałych podczas zwiedzania oraz modlitwy wielu z ówczesnych pielgrzymów po raz pierwszy uświadamiało sobie w pobliżu „ołtarza ojczyzny", czyli grobu Św. Stanisława BM, powiązanie swych regionalnych i rodzinnych tradycji z historią i kulturą Polski. Miało to, jak pisze Karol Borelowski. poważny woły w na kształtowanie się świadomości narodowej na Górnym Śląsku (Borelowski 1912. s. 206-213). Być może groby polskich świętych-i królów oraz Katedra i Zamek na Wawelu były dla pątników ze Śląska namacalnym „centrum", które łączyło ich �LUDOWE ASPbKTY KULTU ŚW. 195 STANISŁAWA kulturę z Polską. Co innego widzieli w sanktuariach krakowskich pątnicy z okolic wiejskich ośrodków kultowych Św. Stanisława BM, którzy podkreślali, że we wszystkich sanktuariach tego świętego czują się bezpiecznie i familiarnie ,jak u siebie w domu". Pątniczka ze Szczepanowa stwierdziła, iż; „jak idę na Skałkę [ . . . ] Jak wejdę do tego kościoła, że mnie się zdaje, że jest [tam] coś swojego, coś naszego. 1 w Piotrawinie tak samo" (W —24.08). Respondenci nie zaznaczali w swych wypowiedziach jakiejś specyfiki mieiskich sanktuariów w Krakowie w zestawieniu z wiejskimi. Nie ma też w ich relacjach sugestii, które bv zezwalały na określenie pielgrzymki z prowincji do Krakowa jako na zmierzanie do centrum" i uczestniczenie w centrum" przez peryferie" jakie uosabiają pątnicy ze wsi a co podnoszą" jako ogólnie charakterystyczne niektórzy badacze ruchów pątmczych (Laguarre 1986, s. 6-7; Piwowarski 1987, s. 1-2). Na nnrkrawip nhiprwaHi i lifpmtnrv m n ż n a nhiektvwnie wyróżnić" sank- tuariaśwS^ XX w Wśród pierwszego z ich typów były s-iktuaria o znaczeniu- !) centralnym ^ y : a r e g , o n a n y m , d , c r a z J a , y m , : 3> t ^ ° ^ ~ ™ ' " 1. Sanktuaria na Wawelu i Skałce miały centralny, ponadregionalny charak­ ter i były miejscami narodowego kultu. Tam tez w minionych wiekach pielgrzymowali przedstawiciele wszystkich stanów: królowie, rycerze, biskupi i niższe duchowieństwo oraz zakonnicy, szlachta, mieszczaństwo, włościanie, a w latach osiemdziesiątych XX w. min. członkowie NSZZ Solidarność ( W N - 50.02, W N - 51.01). O narodowym charakterze tvch miejsc świadczyły takie określenia, jak: „ołtarz ojczyzny" (na konfesję Św. Stanisława B M w Kated­ rze Wawelskiej) czy też pantenon narodowy" (W-51.01) (na sanktuarium na Skałce). Krakowski ośrodek kultowy był'też odwiedzany przez pątników cudzoziemców. Miejscom tym nadawali Polacy szczególny'charakter i sank­ tuaria tamtejsze wywierały wpływ na kształtowanie się polskiej świadomości narodowej, czego szczególnym przykładem byli Górnoślązacy. 2. Sanktuarium w Szczepanowie miało charakter regionalny. Pielgrzymo­ wali do niego głównie pątnicy z południa Polski, choć odnotowywano również pielgrzymów z Warmii (Matyas 1892, s. 235) i Lubelskiego. W przeszłości miał do Szczepanowa pielgrzymować król Władysław Jagiełło, Potocki oraz wielu kardynałów i biskupów (Nowak 1979 s" 138-140). Najwięcej jednak pątników przybywało tam ze wsi. W zachowanych dokumentach nie odnotowano natomiast aby do Szczepanowa pielgrzymowała szlachta i mieszczanie. W la­ tach osiemdziesiątych XX w. Szczepanów był uważany za jeden z kilku głównych ośrodków kultowych w diecezji tarnowskiej. 3. Najmniejszy zakres oddziaływania miało sanktuarium w Górecku Koś•cielnym, które znane było tylko lokalnie w kilku okolicznych parafiach. Prawie nikt z pytanych respondentów w innych sanktuariach i regionach Polski nie słyszał o istnieniu sanktuarium w Górecku Kościelnym. Natomiast ośrodek kultowy w Piotrawinie niegdyś animowany i obdarowywany wotami przez kapłanów i szlachtę oraz odwiedzany przez pielgrzymki z okolicznych wsi należał praktycznie do zapomnianych od 1939 r., choć oficjalnie w diecezji lubelskiej traktowano go jak funkcjonujący w latach osiemdziesiątych XX w. Podobnie zapomniane od XIX w. było dawne lokalne sanktuarium w Pustyni. �196 JAN KUREK W wiejskich parafiach, w których znajdowały się sanktuaria Św. Stanisława BM, podkreślano jego chłopskie pochodzenie. W Szczepanowie opowiadano 0 tym, jak święty urodził się w czasie żniw, a potem wychowywał się na wsi, towarzysząc przy pracach polowych i wypasie bydła. Po śmierci rodziców rozdał odziedziczoną ziemię ubogim chłopom, a jako biskup był obrońcą ludu ( K - 125). W Świątnikach mówiono, że jako biskup rozstrzygnął spór o grunty toczący się między dwoma wsiami (WN -10.02), a w Górecku przypominano, iż w swych pośmiertnych objawieniach podczas wojen kozackich nakazał ukrytemu w lasach chłopstwu budować kaplice i świątynie ( K - 1 2 2 ) Ponadto, jak wspomniana św Stanisław był w sposób szczególny związany z drzewami które towarzyszyły mu przez całe życie doczesne i w pośmiertnych ob­ jawieniach ( W M - 2 1 . 0 1 , WM-22.02, W M - 2 7 . 0 4 , K - 1 2 2 ) . Święty sadził 1 szczepił je, „siadywał na nich" i uderzeniem w ziemię zieloną gałązką powodował wytryśnięcie cudownych źródeł. Rosnące w ośrodkach kultowych cudowne i „szczególne" drzewa św. Stanisława przypominały o przypisywanym mu przez lud związku z życiem i wegetacją, a kora z tych drzew oraz drzazgi miały zapewniać posiadającym je ludziom bezpieczeństwo osobiste i pomyśl­ ność w gospodarstwie ( W M - 5 6 , W N - 1 2 , W M - 5 7 ) . O tym, że św. Stanisław B M miał bardzo pomagać włościanom, świadczyły najlepiej jego patronaty. Nazywano go obrońcą pól i sadów przed gradobiciem i nawałnicą ( W M - 2 0 . 0 1 , WM-20.07, WM-25.01). Do niego zwracano się o deszcze w porach suszy i o suszę w czasie nadmiernych opadów (W - 59). Dzięki patronatowi Św. Stanisława w parafiach, w których znajdowały się sanktuaria św. Stanisława BM, wierni czuli sie bezpieczni iak w ogródku" który wszelkie nawałnice i gradobicia omijały ( W M - 2007) Ten i inne swoje patronaty dzielił św Stanisław z Matka Bożą o czym m i n mogą świadczyć treści zamawianych' intencji mszalnych z których cześć była odprawiana równocześnie z prośbą o wstawiennictwo Św. Stanisława i Matki Bożej. O chłopskim pochodzeniu i ludowym charakterze kultu św. Stanisława B M mówili w swych publicznych wystąpieniach hierarchowie kościelni (Wyszyński 1979, s. 24-28), pisał też o tym K. Wojtyła (Wojtyła 1980, s. 104} oraz działacze Polskiego Stronnictwa Ludowego (W-15.01) i Kół Trzeźwości im. św. Stanisława (WM-09.02). Słowo „lud" najczęściej współwystępowało w tych wypowiedziach ze słowem ,naród" jako synonim i obocznie gdyż święty uważany był zarówno za świętego wywodzącego się z ludu jak i za głównego patrona Królestwa Polskiego którego dziedzicem miał być naród polski ( W M - 5 8 02) (Nowak 1979 s' 132-137) Nadawało to kultowi św Stanisława B M specyficzny ludowonaródowy charakter ważny jak się okazało w różnych systemach politycznych dla państwa Kościoła i organizacji kulturalno-społecznych („Znak", 1979 nr 298 299; Analecta Cracoviensia, 1979, t. 11) i i , LITERATURA : Analecta 1979 Analecta Cracoviensia, t. U . A n c z y c W. L. 1987 Kościół ś-go Stanisława na Skałce w Krakowie, „Tvgodnik Ilustrowany", nr 390, S. ¡24 125. • } , • �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 197 Baumfeld G. B. 1906 O wycieczkach włościańskich do Krakowa, „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludo­ wej", R. 6, s. 201-106. Beich S. 1977 Święty Stanisław Biskup Męczennik patron Polaków, Londyn. 1979 Święty Stanislaw Biskup Męczennik, Londyn. B i e l a t o w i c z W. 1983 Św. Stanisław Biskup, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 9, s. 337-351. B o r e l o w s k i K. 1912 Pątnictwo narodowe ( W sprawie wycieczek ludowych i szkolnych do Krakowa ) , „Przewo­ dnik Oświatowy", R. 12, s. 206-213. B r y k o w s k i R. 1972 Obrazki wotywne z Piotrawina, [w:] Granice sztuki. Warszawa, s. 175-190. Diecezja 1985 Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin, s. 265-266. D ł u g o s z J. * 1865 Żywot świętego Stanisława biskupa krakowskiego (tł. ks. L. F. Karczawski), Wiedeń. D u t k i e w i c z J. F. 1951 Katalog zabytków sztuki w Polsce, woj. krakowskie, pow. brzeski, t. 1, Warszawa. G a l l Anonim 1975 Kronika polska, Wrocław. G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae - Pokroi) - Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Europy, Wrocław, s. 57-58. G ó r s k i K. 1948 O sprawie Św. Stanisława, „Nasza Przeszłość", t. 4, s. 61-82. K a d ł u b e k W. 1974 Kronika polska (tł. B. Kürbis), Warszawa. K a s p r z y c k i A. 1948 Cześć świętych w Polsce, „Homo Dei", t. 4, s. 455 459. Katalog 1983 Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, s. 65. Kościoły 1972 Kościoły i instytuty kościelne pod wezwaniem Św. Stanisława BM poza Polską, „Notifkationes", nr 9 10, s. 209-212. K u t r z e b i a n k a K. 1925 Mauzoleum świętego Stanisława w katedrze na Wawelu, Kraków s. 5-15. Laguare M. 1986 Haitian Pilgrimage to O. L . of Sant d'Eau, „A Sociological Analysis Social Compass", t. 38, nr 1, s. 6-7. Matyas K. 1895 Podania ze Szczepanowa, rodzinnej wioski Św. Stanisława, „Przegląd Powszechny", t. 12, s. 235. M i k u s z y c S. 1869 Piotrawin, „Tygodnik Ilustrowany", nr 97, s. 226. Nowak A. 1979 O kulcie świętego Stanisława ze Szczepanowa, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 129-142. Pamiątka 1979 Pamiątka jubileuszu na 900-lecie męczeńskiej śmierci Św. Stanisława Biskupa krakows­ kiego, Romae. P e l k a L. J. 1983 Ugendy polskie, Warszawa. P i w o w a r s k i Wł. 1987 Znaczenie ośrodka pielgrzymkowego dla życia religijnego i kultury narodowej (maszyno­ pis, s. 21), Pracownia Badań Regionalnych, UWr. P o l k o w s k i J. 1888 Grób i trumna Św. Stanisława biskupa i męczennika na Wawelu, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce", t. 3, s. 25-37, ' l �198 JAN KURl'K P r z y b y s z e w s k i B. 1977 Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w oczach tradycji ludowej, „Notificationes", nr 1-2, s. 143-156. R o ż e k M. 1979 Ara Patriae, Dzieje qrobu Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu, „Analecta. Cracoviensia", t. 11, s. 433 -460. 1983 Katedra Wawelska, Kraków. 1987 Pantenon narodowy na Skałce, Kraków. S a m b o r s k i S. 1979 Inwentarz kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa Biskupa i Męczennika w Diecezji Tarnowskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 232-282. Schematyzm 1985 Schematyzm Diecezji Tarnowskiej, Tarnów. Schcnk W. 1957 Zagadnienie zależności kultu Św. Stanisława Biskupa do kultu Św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Tcologtczno-kanoniczne", t. 4, nr 1, s. 73-85. • 1959 Kult liturgiczny Św. Stanisława Biskupa na Śląsku w świetle średniowiecznych rękopisów liturgicznych. Lublin. 1979 Pielgrzymki Polaków do sanktuariów maryjnych i świętych pańskich w X-XI w., „Częstochowskie Studia Teologiczne", l. 7, s. 242-273. Skarga P. 1859 Żywoty świętych. Wiedeń, s. 340 343. Słownik 1880- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski. B. 1902 Chlebowski. W. Walewski (red.), Warszawa. S z a b ł o w s k i J. 1965 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Kraków, Warszawa, t. 4. cześć 1, s. 76-77. Wieczorek I'. 1936a Mały apostoł. Szczepanów. 1936b Święte pachole. Szczepanów. 1936c Święty Stanisław Szczepanowski, Szczepanów. Wietrzyk I. 1949 Skałka, jej dzieje i pamiątki. Kraków-Skałka (maszynopis rozpowszechniony wśród pielgrzymów w Krakowie na Skałce w latach pięćdziesiątych XX w.). W i n i a r z Z., W i e r c i ń s k a j . 1961 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat opolski, t, VII, z. 13, s. 25 30. Warszawa. W i t k o w s k a A. 1984 Kultury pątnicze piętnastowieczneyo Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną, Biblioteka Historii Społeczno-Religijncj. t. 3. Lublin. W o j c i e c h o w s k i T. 1970 Szkice historyczne jedenastego wieku, Warszawa. W o j t y ł a K. 1980 Poezje. Kraków, s. 103 106. Wycieczki 1914 Wycieczki ludowe i okólne Jo Krakowa, [w:] Sprawozdania / działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1906 1913. Kraków. W y s z y ń s k i S. 1979 Kazanie Księdza Prymasa w Szczepanowie w dniu 7 V 1978 r., „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 24 28. Z a l e w s k i W. 1986 Święci na każdy dzień. Łódź, s. 233 240, 754 755. „Znak" [Na 900-lecie śmierci świętego Stanisława Biskupa , Męczennika), nr 298 -299. s. 297 464. 1979 Ż u r o w s k a F. 1972 Wykaz kościołów i kaplic w Polsce pod wezwaniem Św. Stanisława bpa i męczennika. „Notificationes", nr 9- 10. s, 206-209. Żywot 1936 Żywot Św. Stanisława Szczepanowskiego, Tarnów. �[ [JDOWr ASPP.KTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA 199 Jan Kurek F O L K ASPECTS O F T H E C U L T O F ST. STANISŁAW FROM SZCZEPANÓW IN HIS SANCTUARIES Summary St. Stanisław is the patron of Poland. Until the middle of the 20th century mostly links of this persons cult with the culture of the priviledged upper classes was demonstrated. The folk character of this cult was more taken into consideration only with regard to the 900th anniversary of his death (1079). After the jubilee celebrations were over, in 1985-1987 broader research in this field was carried out. Among all the saints. St. Stanisław BM (Bishop Martyr) is the one to whom most temples in Poland (within its-borders after 1945) were dedicated, namely 375. The most frequently churches under this invocation were also built by the Poles abroad, particularly in America (in the U.S.A - 75 temples). Among the churches dedicated to St. Stanisław these ones are particularly distinguished, which were bound by the tradition with important events from his biographies or from his posthumous apparitions, They arc located in Southern Poland, most of them in villages - in Górecko Kościelne, Piotrawina, Pustynia, Szczepanów - and in the city of Cracow. All of them plav or used to play in the past role of pilgrimage cult centres. The city sanctuaries have a central, national character, and the village ones - regional (as in Szczepanów) or local importance (Górecko Kościelne). In the village sanctuaries the peasant origins of St. Stanisław were stressed. In Szczepanów it was related how the Saint was born during the harvest and then grew in the village, accompanying its people at the field work and cattle pasturage. It was stressed that after his parents' death he distribute* his inherited grounds among the poors and as bishop was the folk's defender. In Górecko it was reminded, that in this posthumous appearances during the Cossack wars he let peasants hiding in the forests build chapels and temples. Besides, as it was related. St. Stanisław was in a particular way connected with trees, close to which he was born and died, and which he planted and grafted, or ,.used to sit on" during his wordly life and posthumous appearances. Hitting with a branch attains! the soil he caused arising of miraculous springs. All miraculous and ..particular" trees and waters as well as St. Stanisława stones in the cenlres of his cull were of curing power, some of them oí healinc and apolhropeic ones. The last one protected people and cattle of death and other dangers or precipitated death during a long agony. Asking or thanking the Saint for healing and protection, the worshippers used to bring sacrifices in the cult centres, • which were either hang at the altar or hold on the altar (holy Mass) and sunk in the miraculous waters. St. Stanisław BM was called protector of fields and orchards against hailstorms and tempests. It was him. who was appealed for rain during excessive drv weather and for dry weather during overmuch rain. Thank to St. Stanisława patronage in the parishes with the sanctuaries dedicated to St. Stanisław BM, the worshippers felt save .,as in a garden" passed bv all the hurricanes and hails. This patronaac. as his other ones, was shared with the Holy Virgin, what is proved among others by the texts of ordered mass intentions. Abou! the peasant origins and folk character or St. Stanisław BM cult spoke in their public pronouncements members of the church hierarchy (the cardinals S. Wyszyński and K. Wojtyła) and activists of the Polish Peasant Party as wel! as the ones of the St, Stanisław BM SobrietyCircles. The noun „folk" appeared most frequently in these enouncements as a synonvm and derivative of the word „nation", because St. Stanisław was held as well for a saint coming from the folk as for the main patron of the Polish Kingdom, whose heir the Polish nation was to be. It gave the cult of St. Stanisław a specific folk-national character, which was important for the stale, church and socio-cultural organizations in different political systems. Translated by Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef20b0cf4049d7cdb7a5f2b037db2e.pdf 61d1c470f2fb80baf2dc154a5b45012f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1520 Title A name given to the resource Obrzędy przejścia w rzeczywistości końca XX wieku. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.21-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O B R Z Ę D Y PRZEJŚCIA W RZECZYWISTOŚCI K O Ń C A X X W I E K U . WPROWADZENIE To dziwne - zauważył Filomeno - Wciąż słyszę o Końcu Czasów. Dlaczego nie mówi się o początku Czasów? To będzie dopiero w Dniu Zmartwychwstania - powiedział Indianin. Nie mam czasu czekać tak długo - odrzekł Murzyn. Alejo Carpentier I Niespodziewany przyczynek do zagadnień, którymi zajmuję się obecnie „dopisała" ulica. Oto, na budynku będącym siedzibą „Naszej Telewizji" w Warszawie umieszczony został anons informujący o liczbie dni pozostałych do końca X X wieku i - zarazem - drugiego tysiąclecia naszej ery. Przechodnie mogą widzieć każdego dnia zmniejszającą się cyfrę i bez mała czuć puls upływającego czasu. Czy jednak rzeczywiście informacja górująca nad ruch­ liwą, śródmiejską ulicą ma dla nich jakiekolwiek znaczenie, czy też jest raczej jeszcze jednym elementem wszechogarniającego szumu informacyjnego? Mnie nasunęła skojarzenie z tzw. astronomicznym zegarem katedry w Strasburgu. Zegary tego rodzaju stanowiły uprzedmiotowioną metaforę działań Wielkiego Architekta (jak określano Boga). Zbudowany w 1574 r. zegar katedry w Strasburgu był mechanizmem nader skomplikowanym i wyrafinowanym, wyposażonym m.in. w kalendarz, astrolabium i ruchome figury odgrywające na oczach gapiów Teatr Świata. „Figury symbolizujące dni tygodnia siedziały w rydwanach i poruszały się w taki sposób, że o północy ukazywała się właściwa dla danego dnia [...] Figury odpowiadające czterem okresom życia - dzieciństwu, młodości, wiekowi dojrzałemu i starości ukazywały się co kwadrans, a na spotkanie każdej z nich wychodził Chrystus symbolizujący odkupienie. Godziny były wybijane przez Śmierć niosącą dzwon" (Haber 1988, s. 388-389). Boski ład, nieuniknioność przemijania zawarte w obrazach i ruchu figur poruszanych mechaniz­ mem niedostrzegalnym dla oczu maluczkich miały stosowny do treści wymiar formalny. Zegar katedry w Strasburgu był cudem techniki swoich czasów. �22 JOLANTA KOWALSKA Nazywano go „Feniksem wszystkich zegarów w chrześcijaństwie" (Haber 1988, s. 388). Jakże ubogo w zestawieniu z nim, wobec możliwości technicz­ nych, jakie są w naszej dyspozycji, przedstawia się anons wiszący współcześ­ nie w Warszawie, opodal skrzyżowania ulic Chmielnej, Szpitalnej i Zgoda, a odwołujący się wszak do podobnych treści. Refleksja, którą zawdzięczam pomysłowi nieznanego redaktora stacji tele­ wizyjnej stanowi jedynie przyczynek do rozważań poświęconych obrzędom przejścia w rzeczywistości końca X X wieku, na których koncentruję obecnie uwagę. Jednakże dzięki niej i „podróży w czasie" wywołanej skojarzeniem łączącym nasze nieuważne oczekiwanie na koniec wieku z wygrywanym przez Śmierć memento mori, brzmiącym o każdej pełnej godzinie w głosie dzwonu zegara w Salzburgu, jaśniej uświadomiłam sobie szczególny chrakter podję­ tego zadania badawczego. W prezentowanym tu wprowadzeniu do dalszych prac interesować mnie będą kwalifikacje przypisywane w naszym kręgu cywilizacyjnym momentom przełomu, końcowi jednej i początkowi kolejnej epoki. Rodzaj klimatów - jednostkowych i globalnych - towarzyszących schyłkowym fazom długich okresów trwania. Pragnę też rozważyć czy w naszej współczesności jest miejsce na wypróbowaną przez pokolenia formę obcowania człowieka ze światem, jaką są obrzędy przejścia oraz czy obserwowane są ich nowe postaci. II „Czas i przestrzeń są ramionami, które zamykają w sobie całą rzeczywi­ stość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni" stwierdza Ernst Cassirer (1977, s. 108). Konstatacja ta przytaczana po wielokroć w literaturze antropologicznej zyskała już bez mała status pewnika w instumentariurn badawczym przedstawicieli tej dyscypliny. Jedynie dla porządku dodam więc, że kategorie te porządkując nasze po­ strzeganie rzeczywistości opatrywane są zarazem kulturowymi kwalifikacjami, waloryzowane i oceniane. Czas przy tym jest kategorią szczególną, bowiem obok przypisywanych mu - wśród wielu innych - cech świeckości i świętości, w szeregu kultur mamy do czynienia z jego deifikacją. Aron Guriewicz w swej rozmowie z Wiktorem Osiatyńskim poświęconej zmienności kultur zwrócił uwagę na fakt, iż w końcu lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych czas stał się przedmiotem intensywnych badań zarówno humanistów jak i przedstawicieli nauk przyrodniczych. „Nigdy w historii ludzkości problem ten nie był stawiany równie ostro. A we współ­ czesnej cywilizacji coś zmusza nas do tego, by zastanowić się, czym właściwie jest czas" (Osiatyński 1982, s. 334). Lapidarnie trafnej odpowiedzi czym jest owo „coś" udzielił A . Zajączkowski we wprowadzeniu do zredagowanej przezeń pracy Czas w kulturze (1988). Powiada on: „W naszym wieku, wieku zawrotnego przyspieszenia biegu historii, która zarazem staje się bardziej niż �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U 23 kiedykolwiek historią wspólną całego globu, a pojęcie czasu oznacza przede wszystkim efektywne działanie - coraz mocniej odczuwamy potrzebę uchwy­ cenia i zrozumienia różnorodności rytmów życia, myślenia i działania". Przy­ spieszenie, o którym wspomina cytowany badacz jest zjawiskiem stosunkowo nowym w życiu społeczności ludzkich. Do niedawna toczyło się ono niespiesz­ nie, w znanym rytmie przeplatających się okresów pracy (codzienności) i świę­ towania. Od czasu rewolucji przemysłowej tempo życia w społecznościach wiejskich, limitowane zmianą pór roku i niezbędnych prac polowych zaczęło coraz wyraźniej odbiegać od rosnącego stopniowo pulsu egzystencji właściwe­ go mieszkańcom miast. Jednak w obydwu środowiskach podstawę relacji człowieka z rzeczywistością stanowił tzw. „światopogląd tradycyjny" - in­ tuicyjny, silnie nasycony treściami religijnymi, charakteryzujący się postrzega­ niem rzeczywistości jako żywej struktury powierzonej pieczy, ale zarazem znajdującej się w mocy sił nadprzyrodzonych. Możność jej niezakłóconego trwania, jak i wszelkiego istnienia w ogóle, przypisywano interwencji owych mocy, człowiek zaś zobligowany był do wniesienia tu swego wkładu: życia w określony sposób, spełniania obowiązków wynikających z miejsca w społe­ czeństwie - płci, wieku i urodzenia (por. Cassirer 1977, s. 269-274; Eliade 1959, 1970; van der Leeuw 1978, s. 188-201). Przede wszystkim jednak: „By istnieć, by życie trwało po wsze czasy, trzeba było powtarzać wielki czas początku [...] to jedna z najistotniejszych zasad tradycyjnego światopoglądu, pozwalająca, czy nawet zmuszająca człowieka do świętowania, dokonywania obrzędów i rytuałów" (Zadrożyńska 1983, s. 6). W kategoriach referowanego światopoglądu istnienie człowieka i świata, pomimo że powierzone mocy sił nadprzyrodzonych, jest kruche, łatwo ulega destrukcji, wymaga stałej troski, ponieważ jest śmiertelne, skończone. Co więcej, owe transcendentne moce nie są bynajmniej postrzegane jako z natury swej bezwzględnie przyjazne i pomocne. Przeciwnie, w przypisywanym im stosunku do ziemskich stworzeń znaleźć można pełną gamę odcieni miesz­ czących się pomiędzy dobrem i złem (por.: van der Leeuw 1978, s. 55-87; Riceour 1986, s. 166-198). W tej sytuacji niezmiernie ważnym dla naszych rozważań elementem tradycyjnego oglądu rzeczywistości stają się kategorie „życie" i śmierć" oraz pojęcie kryzysu egzystencji, stanu swoistego zawiesze­ nia, niebycia tym ani tamtym, niezdefiniowania. W planie życia ludzkiego widzianego z perspektywy biologii, dwóm pierwszym z nich odpowiadały fakty aż nadto oczywiste: narodziny, trwanie życia i przecinająca je śmierć. Natomiast w sensie kulturowym człowiek rodził się, żył i umierał po wielo­ kroć, bowiem każda ważna zmiana w jego życiu, wspomniany tu wyżej kryzys egzystencjalny, klasyfikowana była jako śmierć (tego, co dotychczasowe) i po­ nowne narodziny (do tego, co nowe). Stosunek człowieka do fenomenu kryzysu egzystencji kształtuje tradycyjna filozofia, której główne kategorie tworzą pary wzajemnie opozycyjne. Pierw­ szą i najważniejszą z nich są przedstawione tu wyżej i dzielące wszelką rzeczy­ wistość na sferę życia lub śmierci. „Czas życia był normalną codziennością �24 JOLANTA KOWALSKA człowieka wynikającą ze zwyczajnych norm społecznego współżycia umoż­ liwiających pracę. Czas śmierci ustanawiał reguły niecodzienności, a wtedy wszystko co ludzkie stawało się zakazane. Był to czas c h a o s u [podkr. - J.K.], z którego nieodmiennie powinien powstać na nowo porządek zwykło­ ści normalnego istnienia. Ten czas niezwykły - czas śmierci stanowił warunek konieczny i niezbędny czasu zwykłego, czasu życia" (Zadrożyńska 1983, s. 9). Zatem kryzys istnienia to chaos pojawiający się u końca czasu, gdy dotychczasowe zasady przestają obowiązywać a nowe nie są jeszcze znane. Jakie reakcje jednostek i całych grup ludzkich stymulował on dawniej, a jakie w czasach nam współczesnych? Najbardziej znanym, jak sądzę, przykładem wpływu kryzysu - końca czasu na istnienie ludzkie jest casus upadku kultury Azteków w wyniku konkwisty. Życiem tego ludu rządziła koncepcja pięciu epok-Słońc, z których każda trwać miała 52 lata. Nie wnikając w subtelności tej tak odległej od nas w czasie i przestrzeni kultury (zob. Tomicki 1990; na temat epok-Słońc, s. 124-139) dla naszych tu rozważań istotne znaczenie ma fakt, że z końcem każdej epoki groziła zagłada Słońca a wraz z nim ludzi i świata. W czasie pojawienia się u wybrzeży Meksyku Hiszpanów kończyła się piąta epoka, co wraz z profecjami i całym systemem wierzeń tego ludu miało niebagatelny wpływ na przebieg zdarzeń i końcowy ich wynik - upadek i podbój silnego oganizmu państwowego przez nieporównanie słabszych najeźdźców. Koncepcja epok świata - kryzysów istnienia i tworzenia go na nowo - występuje w mitologii Indian obu Ameryk i wielkich cywilizacji Azji. Nie­ obca też była ludom Oceanii i Afryki w powszechnym motywie potopu stano­ wiącego cezurę pomiędzy czasem bezpowrotnie minonym, życiem przepadłym (z różnych zresztą powodów) a zainicjowanym od nowa. W tejże postaci znana jest w kręgu kultur Morza Śródziemnego, jak również stanowi element przekazu biblijnego w judaizmie i chrześcijaństwie. Uprawnione jest domnie­ manie, że kryzys - koniec czasu, w jakiejkolwiek metaforze by nie był wyraża­ ny, stanowi jeden z archetypów rządzących myśleniem człowieka i pojmowany jest jako czynnik sprawczy transformacji. „Archetyp transformacji - stwierdza J. Tokarska - to główny animator zmiany wewnętrznej, rozwoju, który doko­ nuje się w człowieku. Jest to proces zamierania życia starego i narodzin nowego, rytmizowany momentami inicjacji w wyższe stany bytu. Specyfikę jego dobrze ilustruje paradoks króla Edypa, który oślepł, by przejrzeć, uzy­ skać wtajemniczenie w wiedzę spraw ukrytych. Proces ten nigdy się nie koń­ czy" (Tokarska brw., s. 1). Koniec epoki, czasu, mego życia - niezmiennie napełnia ludzkie serca lękiem a umysły pragnieniem odkrycia tego, co stabilne, pewne. Amplituda postaw jest tu najszersza z możliwych - od zaprzeczania, negowania nieunik­ nionego (por. uwagi van der Leeuwa nt. stosunku do śmierci wyrażanego w nadawanych jej nazwach; 1978, s. 188-201) po ciekawość i wręcz fascynację skończonością życia. Wspomnijmy prawdziwą epidemię samobójstw w końcu minionego stulecia i rytm, klimat emocjonalny tamtych czasów tak sugestywnie �25 OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U utrwalony w twórczości literackiej i plastycznej. Fin de siecle, koniec X I X wieku przyniósł gwałtowne odchodzenie w przeszłość dotychczasowych form życia społecznego, zmiany obyczajowości, dla jednych pożądane, dla innych gorszące, ferment intelektualny, wreszcie prawdziwą rewolucję w sztukach plastycznych i w muzyce. Kiedy świętowano początek wieku X X mówiono o nim jako o wieku rozumu. Późniejsze wydarzenia okrutnie zweryfikowały te nadzieje. Z jakimi oczekiwaniami - posłużę się tu jednym z ulubionych zwrotów żurnali­ stów - stajemy u progu X X I wieku? Czy różnimy się w nich zasadniczo od naszych przodków sprzed stu, dwustu i więcej lat? Jaki jest nasz świat? Świat jest „jak zawsze przed każdym końcem świata" . Uruchomiony został mechanizm samospełniającej się przepowiedni - oczekujemy chaosu zatem widzimy go. Czy jednak tylko ten czynnik decyduje o powszechnym przekonaniu, iż obraz przed naszymi oczami jest niejasny i komplikuje się coraz bardziej, że stoimy u progu doniosłych zmian, zmian koniecznych jeśli nadal mamy pozostać rozumiejącym podmiotem zdarzeń? Niewątpliwie nie. Postęp techniczny, a zwłaszcza rewolucja informatyczna w zasadniczy sposób zmieniły jakość życia - ułatwiły je a zarazem skomplikowały. Ilość i różnorod­ ność informacji docierających do ludzi za pośrednictwem dostępnych mediów jest ogromna i praktycznie rzecz biorąc niezmiernie trudna do opanowania. Szokujące jest też tempo ich przekazu. Nie opuszczając własnego mieszkania możemy — w zależności od wyboru kanału telewizora — obserwować dziejące się równocześnie zdarzenia w różnych punktach globu. Możemy żeglować po cyberprzestrzeni internetu penetrując np. sale wystawowe Galerii Ufizzi lub zawierając znajomość z ludźmi, których w innych warunkach zapewne nie mielibyśmy możliwości poznać. Urządzenia techniczne zapewniają nam jedyną w swoim rodzaju możliwość „pokonania" czasu i przestrzeni, a przynajmniej niektórzy z nas żywią to nazbyt optymistyczne przekonanie. Często wykorzytywane jest porównanie współczesnego społeczeństwa do ucznia czarnoksiężnika. Skąd podobna supozycja? Zauważmy, że formacja mentalna wielu, jeśli nie większości, z nas jest nadal bardzo bliska ukształtowa­ nej w ramach społeczności tradycyjnej. Nasuwa się obawa, że napięcia pomię­ dzy uwewnętrznionym systemem wartości a sposobami działania wynikającymi z możliwości stwarzanych przez nowe technologie, mogą przyczynić się do nieco schizofrenicznych reakcji ludzi uwikłanych w tę pułapkę nadmiaru. Doskonałym przykładem są tu stosunki pracy w Japonii. Elementy dawnej obyczajowości - bezwzględna lojalność i posłuszeństwo wobec zwierzchnika właściwe shierarchizowanej społeczności feudalnej - przeniesione do relacji łączących właściciela i pracownika wielkich zakładów przemysłowych stały się przyczyną powstania nowej jednostki chorobowej kończącej się niekiedy śmier­ cią z przepracowania drugiego z nich. Przestrzegałabym zarazem przed margi­ nalizowaniem tego problemu i widzenia w nim elementu „kolorytu lokalnego". 1 1 Wykorzystuję tu stwierdzenie p. Anny Więckowskiej. Za zgodę na jego wykorzystanie dziękuję doc. dr hab. A. Woźniakowi. �26 JOLANTA KOWALSKA Czym bowiem wobec tego tłumaczyć np. „wypalanie się" amerykańskich yuppies - ambitnych pracoholików nastawionych na karierę i sukces, wychowanych w społeczeństwie promującym indywidualizm, niezmiennie z powagą traktującym mit self-made man'a? W ich przypadku można mówić wprawdzie o purytańskim etosie pracy, ale czy będzie to argument wystarczający? Przytoczone przykłady dysharmonii tyczyły mieszkańców tzw. krajów wysoko rozwiniętych. Zastanówmy się teraz przez moment nad szczególną sytuacją społeczeństw krajów byłego obozu socjalistycznego. W moim przekonaniu możemy mówić o dwóch najważniejszych cezurach w ich XX-wiecznej historii. Z chwilą zakończenia I I wojny światowej i ustalenia nowych stref wpływów kraje Europy Środkowej i Wschodniej znalazły się w orbicie oddziaływań Związku Radzieckiego z wszelkimi tego faktu konsekwencjami. W zaprzątającej naszą uwagę materii najważniejsze znaczenie miała niedoskonała wprawdzie, ale znaczna izolacja od wpływów drugiej strefy. Zaznaczyła się ona przede wszystkim w blokadzie przepływu informacji. Cezura druga to oczywiście rok 1989, określany mianem , jesieni narodów", rok zmiany ustroju a zarazem otwarcia się na świat i ogromnej fali wiadomości, nowych bodźców, propozycji. Jak można było przewidywać „wyposzczeni tubylcy" zasiadłszy do zastawionego obficie stołu nie od razu umieli dokonywać wyboru. Oddali się - rzecz można - żywiołowej, nieskrępowanej, co też oznacza: nie zawsze rozsądnej, konsumpcji dóbr, wśród których znalazły się nowe wzory życia, a nade wszystko wolność często niestety mylona z samowolą. Z czasem uczą się dokonywania wyborów, są coraz bardziej wymagający i krytyczni, niemniej jednak „powódź" nowego nie zawsze w najlep­ szym gatunku, zostawiła ślady, a w pewnych obszarach naszego życia wciąż jeszcze docierają do nas jej kolejne fale. W ostatnim filmie dokumentalnym Wojciecha Fidyka Kiniarze z Kalkuty widz jest świadkiem zdarzenia szczególnego. Ekipa polskich dokumentalistów towarzyszyła trójce właścicieli kina objazdowego krążącego po najbardziej zapadłych kątach Indii. Marzeniem jednego z owych „kiniarzy" było dotarcie do wioski, której mieszkańcy nigdy dotychczas nie widzieli filmu. On sam nie zdołał zrealizować tego marzenia, natomiast jego wspólnicy do wsi takiej trafili. W ich zachowaniu i stosunku do gospodarzy wyraźnie dało o sobie znać poczucie wyższości i poczucie misji. Jednakże mieszkańcy Wioski Węży niezbyt wdzięcznym sercem przyjęli nowinkę z dalekiego świata. Podczas seansu, początkowo wypełniony szczelnie plac opustoszał a następnego dnia „kiniarze" usłyszeli uprzejme: „dziękujemy, że przyjechaliście, by pokazać nam film ale nie wracajcie tu więcej. To, co zobaczyliśmy sprawiło, że bolały nas głowy, nie mogliśmy myśleć". Przytoczona anegdota prezentuje postawę elitarną nie egalitarną, postawę świadomego odrzucenia szumu informacyjnego, który coraz szczelniej wypeł­ nia życie uczestników cywilizacji technicznej. Nie wartościuję naszkicownych tu postaw jedynie odnotowuję je. Poza wieloma innymi ich wariantami istnieje jeszcze jedna, ważna dla nas możliwość - zwrotu (nie powrotu, choć i ten miewa miejsce) ku wartościom światopoglądu tradycyjnego. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 27 III Od chwili wydania w roku 1909 Les rites de passage A . van Gennepa upłynęło dziewięćdziesiąt lat. W tym czasie stworzona przez francuskiego badacza koncepcja zyskała status szacownej klasyki a nawet „pokryła się patyną" na tyle, by deklarowana współcześnie chęć badania obrzędów przejś­ cia budziła pewne zdziwienie. Gdzie ich bowiem szukać? Przychodzimy na świat i odchodzimy zeń w szpitalu, gdzie dwa te najdonioślejsze dla naszej egzystencji akty są technicyzowane i - w sensie społecznym - marginalizo­ wane, a śmierć wręcz wstydliwie ukrywana. Przekraczanie progu dojrzałości rozmyło się, cezura jest nieostra, zaś wobec modnego kultu młodości fakt bycia człowiekiem dorosłym nie jest niczym, co warto byłoby demonstrować. Przeciwnie, jak ktoś powiedział o Hollywood: „Wszyscy są młodzi, tylko coraz trudniej wejść pod górę". Prestiż społeczny, w tradycyjnych społecz­ nościach najściślej związany z wiekiem, wiedzą i doświadczeniem, ma obecnie inne wyznaczniki. O obrzędach przejścia, nie nazywając ich w ten sposób, pisano na wiele lat przed van Gennepem. Doskonałym przykładem jest tu chciażby praca F. Boasa poświęcona organizacji społecznej i tajnym stowarzyszeniom Kwakiutlów (1897). Jednakże to van Gennep pierwszy stwierdził, iż „życie jedno­ stki w społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do kolejnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnica pomię­ dzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej z nich do drugiej towarzyszą specjalne działania" (van Gennep 1977, s. 2). Szczególnym rodzajem obrzędów przejścia jest inicjacja. Nader ostrożną opinię co do możliwości prowadzenia prac poświęconych rejestrowanym obecnie obrzędom przejścia sformułował M . Buchowski. Postuluje on daleko idącą rozwagę na etapie klasyfikowania badanych zjawisk. „Wydaje się, że obrzędy przejścia nie powinny być rozumiane zbyt szeroko, a więc jako wszelkie obrzędy, w których prawie zawsze doszukać się można zmiany statusu, lecz jako te, których podstawowym celem jest zmiana statusu społecznego" (1987a, s. 260). Wyraża także przekonanie, że w świetle przyjętego przezeń rozumienia terminu „inicjacja" - jako obrzędu wprowadzenia i włączenia jednostki lub grupy osób do określonej grupy wiekowej lub charakteryzującej się elitaryzmem, a także obrzędu nadania stanowiska lub pozycji społecznej - niemo­ żliwe jest włączenie do tej kategorii „uroczystości właściwych współczesnym przejawom życia społecznego, bowiem analogie formalne nie mogą stanowić w tym przypadku decydującego kryterium" (Buchowski 1987b, s. 161). Przytoczone uwagi, zwłaszcza dotyczące zakresu terminu „inicjacja" suge­ rują twierdzącą odpowiedź na pytanie czy obrzędy przejścia należą do prze­ szłości. O ile jednak w pełni podziałam troskę ich Autora o klarowny ogląd badanych zjawisk, o tyle nie do końca zgadzam się z wyznaczonymi przezeń granicami. W wydanej ponad dwadzieścia lat temu pracy trójki polskich etnologów - T . M . Ciołka, J. Olędzkiego i A . Zadrożyńskiej - poświęconej �28 JOLANTA KOWALSKA świętowaniu w Polsce znalazły się także rozważania dotyczące współczesnych form inicjacji występujących w naszej kulturze. Czytamy: „Teraz, tak samo jak niegdyś, człowiek z racji swej egzystencji biologicznej i społecznej podlega szeregowi rytuałów uświadamiających jemu i odpowiedniej grupie społecznej, kim jest, co powinien, co może, a czego mu nie wolno czynić od tej pory i jaki jest nadrzędny układ odniesienia obowiązujących go od tej chwili norm. Mamy więc dziś do czynienia z uroczystościami inicjacyjnymi związanymi z przyjściem człowieka na świat [...], zawieraniem związku małżeńskiego [...], szczególną reinicjacją do stanu wolnego [...], jaką stanowi rozwód, oraz z uro­ czystościami rozstania się z życiem [...]. Jednocześnie też niezwykle ważne są współczesne inicjacje wynikające z toczącego się życia człowieka i zdobywania przez niego przeróżnych umiejętności. Inicjacją jest więc «pasowanie na ucznia», a także coroczne wręczanie świadectw szkolnych, matura [...], imma­ trykulacja [...] czy uroczyste wręczenie dyplomu uprawniające do wykonywa­ nia określonego zawodu. Inicjacją jest również uroczyste wręczenie pierwszego dowodu osobistego [...], przysięga składana przez żołnierzy [...], akademicka uroczystość promowania doktorów" (1976, s. 212-213). Różnica w sposobie widzenia badanych zjawisk przez cytowanych badaczy jest oczywista. Na obecnym etapie mych własnych prac nie chciałabym roz­ strzygać czyje stanowisko uważam za słuszne. Spodziewam się, że dalsze bada­ nia dostarczą mi argumentów umożliwiających podjęcie decyzji. Nie wydaje mi się przy tym słuszne wypowiadanie się w sposób kategoryczny, dopóki nie rozpoznam - choćby w najogólniejszych zarysach - możliwego spectrum naj­ nowszych form obrzędów przejścia. Czy zaliczyć do nich np. takie rytuały pop-kultury jak talk-show czy teleturnieje? Jak sklasyfikować „falę", jak trau­ matyczne doświadczenie pobytu w szpitalu a jak - charakterystyczny dla społeczeństwa postmodernistycznego - renesans parapsychologii? Współczesne badania obrzędów prowadzone w obrębie kilku dyscyplin, zwłaszcza ich nurt wykrystalizowany na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych a kontynuowany obecnie - zatem przypadający na okres póź­ niejszy niż ten, w którym sformułowane zostały przytoczone opinie - sugerują niezwykle ciekawe możliwości poznawcze obejmujące także obrzędy przejścia . 2 3 IV W literaturze poświęconej interesującej nas kategorii działań do najbardziej cenionych należą prace V.W. Turnera, który stał się niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego pierwszy artykuł, na temat fazy liminalnej, 2 Na zagadnienie to zwróci! moją uwagę pan Tomasz Rakowski. Przygotowuje on pracę magisterską z zakresu body language, na przykładzie zachowań osób hospitalizowanych. Obszerne omówienie stanu badań, obejmujące także okres przed rokiem 1990, zob.: Kowal­ ska 1995, s. 26-36. 3 �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 29 ukazał się w roku 1964 w tomie materiałów z sympozjum poświęconego nowym podejściom w badaniach religii, wydanym pod redakcją J. Heim, a w osiem lat później wszedł do zbioru najbardziej znaczących publikacji religioznawczych, wydanego przez W.A. Lessę i E.Z. Vogta (1972). W latach następnych ukazały się kolejne jego prace (Turner 1969, 1979, 1986) wraz z najgłośniejszą - The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967). Z grona innych badaczy, którzy wnieśli znaczący wkład w dziedzinie in­ teresujących nas badań należy wymienić przynajmniej tych najważniejszych. Najwcześniej, bo w roku 1957 ukazało się dzieło Mircea Eliadego poświę­ cone mistycznym narodzinom inicjowanego. Z kolei M . Gluckman zredago­ wał tom Essays on the Ritual of Social Reltations (1962) publikując w nim artykuł poświęcony obrzędom przejścia, a w roku 1965 ukazała się praca F.W. Younga Initiation Ceremonies: A Cross-cultural Study of Status and Dramatization. J. La Fontaine zawdzięczamy dzieło Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World (1985) poprzedzone o ponad dekadę udziałem tegoż badacza w zbiorowym przedsięwzięciu The Interpretation of Ritual (1972). W drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Pojawiły się prace podsumowujące dotychczasowe badania. M . Vizedom przedstawiła wówczas interesujące studium poświęcone miejscu obrzędów przejścia w badaniach antropologicznych (1976), zaś wartościowa propozycja metodologiczna stano­ wiła przedmiot dysertacji doktorskiej J.A.M. Snoecka (1987). Sygnałem swo­ istej „dekadencji" kierunku jest praca M . Green The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition (1988) skoncentrowana na okultystycznych wątkach obrzędów przejścia. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych widzimy powrót do analiz obrzędów zarejestrowa­ nych w społecznościach plemiennych. Należą do nich m.in. praca J. Towlesa poświęcona inicjacjom ludu M b u z Zairu (1993) i zbiorowe dzieło pod redak­ cją N.C. Lutkehaus i P.B. Roscoe na temat kobiecych inicjacji z terenu Melanezji (1995). Pojawiają się też nowe próby ujęcia całości problematyki jak np. Rites de passage J. Holm i J. Bowkera (1994). Jeśli idzie o polskie badania obrzędów interesującej nas kategorii najważ­ niejsze wydają mi się trzy prace. W kilkanaście lat po ukazaniu się dzieła van Gennepa, S. Poniatowski opublikował studium Przyczynek do badania izolacji obrzędowej (1921). W roku 1954 z kolei, R. Stopa przedstawił artykuł Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jak prototyp instytucji kształcącej i wychowawczej. A wreszcie w roku 1966, więc równolegle z pracami Turnera, Younga i Gluckmana, ukazał się artykuł M . Wieruszewskiej Obrzędy recepcycjne wieku dojrzałego w bełchatowskim. Do cymeliów zaś należy zaliczyć rozprawkę T. Sinko Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości (1934). Szczególny wpływ na rozkwit zainteresowań badaniami różnych form obrzędów, zachowań zrytualizowanych i symboliki ruchu miała inicjatywa sirJ. Huxleya. W czerwcu 1965 roku zorganizował on w Towarzystwie Królewskim w Londynie dyskusję na temat rytualizacji zachowań ludzi i zwierząt. W dyskusji tej wzięli udział najbardziej prominentni badacze �30 JOLANTA KOWALSKA z grona zoologów i antropologów zajmujących się zagadnieniami wspom­ nianymi i pokrewnymi. Byli wśród nich - oprócz organizatora K, Lorenz, R.A. Hinde, D . Morris, N . McCullen i I . Eibl-Eibsfeld, a ze strony antro­ pologów kultury E. Leach, M . Fortes i V.Turner - by wymienić najbardziej znanych. Wyniki dyskusji opublikowane zostały w Philosophical Transcations of the Royal Society in London (1966). Jak w przypadku większości znaczących inicjatyw interdyscyplinarnych, tak i tym razem ujawnione zostały nowe możliwości badawcze. Przede wszystkim zmianie uległo podejście do badań obrzędów poszerzone o aspekt symboliczny i biologiczny. Bez Dyskusji nie powstałyby zapewne takie prace jak Symbolism in a Ritual Context: Aspects of Symbolic Action N . M u n n (1973), Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual G.Lewisa (1980), doskonałe analizy rytuału M.Blocha (1980, 1992) czy niezmiernie ważne opracowanie zbiorowe The Spectrum of Rutual. A Biogenetic Structural Analysis wydane pod opieką merytoryczną m.in. E. d'Aquili, Ch. Laughlina i J. McManus (1979). Znalazło się w nim miejsce dla takich zagadnień jak: rytuał i etnologia porozumiewania się, neurobiologiczne podstawy mitów i rytuałów, w tym zwłaszcza rytuałów prowadzących do transu, rytuał a spo­ łeczna percepcja, rytuał a stres itp. Bez Dyskusji nie otrzymalibyśmy też najpewniej znaczących prac zbioro­ wych powstałych w ostatnich latach. Do najważniejszych wśród nich zaliczam Shooting the Sun. Ritual as meaning in West Sepik wydaną pod redakcją В. Juillerat (1992), Understanding rituals zredagowaną przez D . de Coppeta (1992), Celebrations of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ mance przygotowaną pod merytoryczną opieką P. Frese (1993). Niemniej waż­ ne wydają mi się prace C. Humprey i J. Laidlaw The archetypal Action of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by the Jain Rite Worship (1994) oraz J. Rose-Evans Passages of the Soul. Ritual Today (1994). Ostatnia wśród wymienionych jest pozycją zasługującą na szczególną uwagę. Sam jej autor zresztą jest postacią nietuzinkową - dyrektor teatru o opinii nowatora, wy­ kładowca w Juliard School of Music w Nowym Jorku i Royal Academy of Dramatic A r t w Londynie a także kaznodzieja (sic!) w Westminster Abbey. W Passages of the Soul wychodzi w swych rozważaniach od analizy funk­ cjonowania w rytuale archetypicznych form ruchu takich jak podróż, piel­ grzymka, okrążanie góry itp. Odwołuje się do kulturowych korzeni ich zna­ czeń i mówi o zastosowaniu w życiu współczesnym. Wykorzystuje przy tym m.in. własne doświadczenia wyniesione z prowadzenia warsztatów ruchowych. Dyskusja zainicjowana przez sir Huxleya miała niewątpliwy wpływ na rozwój badań w dziedzinach komunikowania się niewerbalnego i antropologii ciała, docenianych przez każdego odpowiedzialnego badacza wszelkich form obrzędów. Wśród powstałych w ostatniej dekadzie prac poświęconych komu­ nikowaniu niewerbalnemu na uwagę zasługują dwie pozycje - Experiments in Social Interaction, zbiorowe przedsięwzięcie wydane przez M.Argyle (1994) i Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and Invisible in Move- �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX W I E K U 31 ment and Dance pod redakcja B. Fanell (1995). Z kolei, wśród publikacji z dziedziny antropologii ciała należy wymienić The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Secret Geography of the Body autorstwa N.J. Sansonese (1994) oraz pracę zbiorową zredagowana przez F. Mascia-Lees i P. Shape, Taboo, Torture Mutilation and Adornment. The Dematuralization of the Body in the Culture and Text (1992). Pragnę też wspomnieć o ciekawej propozycji polskiego autora, Z. Baumana, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności (1995). Jeden jeszcze nurt badań nie może tu zostać pominięty. Myślę o pracach poświęconych subkulturom, zwłaszcza subkulturom młodzieżowym. Do waż­ niejszych ujęć tego zagadnienia zaliczana jest praca zbiorowa zredagowana przez E. Fuchs (1976). W kilka lat później T. Polhemus i L. Proctor zajęli się stylem pop (1984) a M . Brake dokonał opracowania kultur i subkultur mło­ dzieżowych w Ameryce, Wielkiej Brytanii i Kanadzie (1985). W Polsce, z przy­ czyn oczywistych, zagadnienia te długo nie były badane. Bibliografię opraco­ wań poświęconych subkulturom młodzieżowym, obejmującą lata 1980-1994 zestawiła A.Śliwińska. Sklasyfikowaniem jego form zajął się M . Pęczak (1992), genezą T. Sołtysiak, a analizą światopoglądu młodzieży A. Gurycka (1994), M.Jędrzejewski (1993) i grono badaczy skupionych wokół M.John-Borys (1994). Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i poza nim stały się przedmiotem zbiorowego opracowania pod redakcją S. Kawuli i H . Máchela (1995). Pracą pozornie odległą tematycznie od wspomnianych tu wyżej są Trans­ gresje, czterotomowe wydawnictwo powstałe w wyniku konwersatorium pro­ wadzonego przez M . Janion na Uniwersytecie Gdańskim, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Przedmiotem konwersatorium było „przekraczanie siebie, norm, konwencji, ról, przyjętych wyobrażeń - pokony­ wanie tego, co gotowe" (Janion 1981, z tekstu na skrzydełku). Zgromadzone materiały - opracowania, analizy i oryginalne teksty tworzące rodzaj prze­ wrotnych „wypisów z literatury", w swej głębokiej warstwie są różnymi wa­ riantami odpowiedzi na pytanie o środki i mechanizmy, którymi człowiek posługuje się w konfrontacji ze światem. Transgresje, przejścia.... Być może skojarzenie z obrzędami przejścia wyda się w pierwszej chwili nieco lierackie. Czy jednak rzeczywiście? Na to i szereg innych pytań chciałabym znaleźć odpowiedź. Bezpośrednią wskazówką odnoś­ nie perspektyw badania obrzędów przejścia we współczesności jest pozyskana przeze mnie w roku ubiegłym informacja o pracach prowadzonych przez francuską uczoną dr Michelle Fellous, przygotowującą książkę na temat kre­ acji rytów w zachodnim społeczeństwie posmodernistycznym*. 4 PAN. Za przekazanie ich dziękuję p. dr Marii Gołębiewskiej z Zespołu Filozofii Kultury IFiS �32 JOLANTA KOWALSKA LITERATURA d ' A q u i l i E . G . , L a u g h l i n Ch.D., M c M a n u s J. (and others) 1979 77ie Spectrum of Ritual. A Biogenetic Structural Analysis, New York. A r g y l e M. (red.) 1994 Experiments in Social Interaction, Aldershot. B a u m a n Z. Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Warszawa. B e n t h a l l J., P o l h e m u s T. (red.) 1975 The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts, London. B l o c h M. 1980 Ritual Symbolism and Nonrepresentation of Society, [w:] M. Le Cron-Foster, S.H. Brandes, Symbol as Sense, New York-London-Toronto, s. 93-102. 1992 Prey into Hunter. The Politics of Religious Experience, Cambridge-New York-Port Chester-Melbourne-Sydney. Boas F. 1897 The Social Organisation and the Secret Societies of Kwakiutl Indians, Annual Reports of the Smithsonian Institution for the Year Ending June 30.1895, Washington. B r a k e M. 1985 Comparative Youth Culture. The Sociology of Youth Cultures and Youth Subcultures in America, Britain and Canada, London. B u c h o w s k i M. 1987a Inicjacja, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 160-161. 1987b Obrzędy przejścia, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 259-260, Warszawa-Poznań. 1992 Logika sprawczej mocy obrzędów, [w:] B. Tuchańska (red.), Między sensem i genami, Warszawa, s. 105-126. C a i l l o i s R. 1976 Żywioł i ład, Warszawa. C a r p e n t i e r A. 1977 Koncert barokowy, Warszawa. Cassirer E. 1977 Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. C i o ł e k M., O l ę d z k i J., Z a d r o ż y ń s k a A. 1976 Wyrzeczysko. Rzecz o świętowaniu w Polsce, Warszawa. C o p p e t D. de (red.) 1992 Understanding Rituals, London-New York. E l i a d e M. 1997 Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne: narodziny mistyczne, Kraków (I wyd. 1956). F a r n e l l B. (red.) 1995 Human Action Signs in Cultural Context. Visible and Invisible in Movement and Dance, London. F e l l o u s M. 1998 Narodziny i życie rytów, tezy wykładu wygłoszonego w październiku 1998 г., w Warszawie, maszynopis w posiadaniu autorki. F r e s e P. R. (red.) 1993 Celebrations of Identity: Multiple Voices in American Ritual Performance, Westport-London. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X WIEKU 33 F u c h s E . (red.) 1976 Youth in a Changing World. Cross-cultural Perspectives and Adolescence, World Anthropology, The Hague. G e n n e p A. v a n 1909 Les rites de passage, Paris. Gluckman M. 1962 Les rites de passage, [w:] M. Gluckman (red.), Essays on the Ritual of Social Rela­ tions, Manchester. G r e e n M. 1988 The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition, Shaftsbury. G u r y c k a A. 1994 Reprezentacja świata w umysłach młodzieży. Geneza, Warszawa-Olsztyn. Haber F . C. 1988 Darwinowska rewolucja w pojęciu czasu, [w:] A. Zajączkowski (red.), Czas w kul­ turze, Warszawa, s. 375-402. H a y d u G . G . (red.) 1979 Experience Forms. Their Cultural and Individual Place and Function, World Anthro­ pology, The Hague-Paris-New York. Herdt G. H. 1982 Rituals and Manhood. Male Initiation in Papua New Guinea, Berkeley-London. H o l m J . , B o w k e r J. 1994 Rites of the Passage, London. H u m p r e y C , L a i d l a w J. 1994 The Archetypal actions of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by Jain Rile of Worship, Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology, Oxford. H u x l e y J.S. (red.) 1966 A Discussion of Ritualization of Behavior in Animal and Men, Philosophical Transcations of the Royal Society in London, series B, no 772, vol. 251, London, s. 247-524. J a n i o n M., M a j c h r o w s k i Z. (red.) 1982 Odmieńcy, [w:] Transgresje, t. 2, Gdańsk, s.. J a n i o n M., R o s i e k S. (red.) 1984 Osoby, [w:] Transgresje, t. 3, Gdańsk, s.. 1986 Maski, [w:] Transgresje, t. 4, cz. 1-2, Gdańsk, s.. J ę d r z e j e w s k i M. 1993 My, śmiecie (git ludzie, sataniści, krysznaici), Warszawa. J o h n - B o r y s M . (red.) 1994 Dorastający w relacjach ze światem, Katowice. J u i l l e r a t B. (red.) 1992 Shooting the Sun. Ritual as Meaning in West Sepik, Washington. K a w u l a S., M a c h e ] H . (red.) 1995 Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i pozaszkolnym, Warszawa. K o w a l s k a J. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w:] A. Wożniak (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r a s n o d ę b s k i Z. 1986 Rozumienie ludzkiego zachowania. Rozważania o filozoficznych podstawach nauk humanistycznych i społecznych, Warszawa. L a F o n t a i n e J. 1985 Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World, Harmondsworth. L a F o n t á n e J. (red.) 1972 The Interpretation of Ritual, London. �34 JOLANTA KOWALSKA L e e u w G . , van dei 1978 Femomenologia religii, Warszawa. L e G o f f J. 1988 Od czasu średniowiecznego do czasu nowożytnego, [w:] A. Zajączkowski, Czas w kul­ turze, Warszawa, s.. L e w i s G. 1980 Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual, Cambridge. L u l k e h a u s N. C , R o s c o e P.B. (red.) 1995 Gender Rituals. Female Initiation in Melanesia, New York-London. M a s c i a - L e e s F . E . , S h a p e P. (red.) 1992 Tatoo, Torture, Mutilation and Adornment. The Denaturalization of the Body in the Culture and Text, Albany. M a y l e d J. 1986 Initiation Rites, Hove. M u n n N.D. 1973 Symbolism in a Ritual Context. Aspects of Symbole Action, [w:] J.J. Honigmann, Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago, s. 579-612. O s i a t y ń s k i W. 1980 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi amerykańskimi, Warszawa. 1982 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi radzieckimi, Warszawa. P ę c z a k M. 1992 Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa. P o l h e m u s Т., P r o c t o r L . 1984 Pop Styles, London. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do badania izolacji obrzędowej, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 1, nr 7, Lwów. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zła, Warszawa. R o o s e - E v a n s J. 1994 Passages of the Soul. Ritual Today, Shaftsbury. S a n s o n e s e J. N. 1994 The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Sacred Geography of the Body, Rochester. S i n k o T. 1934 Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości, „Przegląd Powszechny", t. 51 (201), s. 221-240. S n o e c k J. A. M. 1987 Initiations: A Methodological Approach. The Aplication of Classification and Defini­ tion Theory in the Study of Rituals, Leiden. S o ł t y s i a k Т. 1995 Uwarunkowania środowiskowe i determinanty subiektywne uczestnictwa nieletnich w podkulturach, Bydgoszcz. S t o p a R. 1954 Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jako prototyp instytucji kształ­ cącej i wychowawczej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 18, s. 10-18. Ś l i w i ń s k a A. 1994 Subkultury młodzieżowe. Wybór literatury z lat 1980-1994, Opole. T o k a r s k a J. brw. Analiza obrzędów inicjacji, maszynopis w posiadaniu autorki. T o m i c k i R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, [w:] M. Frankowska (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 43, Warszawa. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 35 T o w l e s J . A. 1993 Nkumbi Initiation. Ritual and Structure among the Mbu of Zaire, Annates Musée Royal de l'Afrique Centrale, Series humaines, vol. 137. T u r n e r "V. W. 1964 Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] J. Helm (red.) Symposium on New Approaches to the Study of Religion, Seattle. 1967 The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual, New York. 1969 The Ritual Process. Structure and Anti-structure, Chicago. 1979 Process, Performance and Pilgrimage. A Study in Comparative Symbology, Ranchi Anthropology Series, vol. 1, New Delhi. 1986 The Anthropology of Performace, New York. Vizedom M. 1976 Rites and Relationship. Rites of Passage and Contemporary Anthropology, Sage Research Papers in the Social Science. Cross-Cultural Series, vol. 4, no 90-127. Wieruszewska M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w belchatowskim, Łódzkie Studia Etnograficz­ ne, t. 8, s. 23-80. Y o u n g F . W. 1965 Initiation Ceremonies. A Cross-cultural Study of Status Dramatization, New York. Z a d r o ż y ń s k a A. 1988 Powtarzać czas początku, cz. II: O pobkiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa. JOLANTA K O W A L S K A T H E CONCEPT OF T H E R I T E O F PASSAGE A N D T H E C U L T U R A L R E A L I T Y O F T H E E N D O F T H E 20th C E N T U R Y . A N I N T R O D U C T I O N Summary Ninety years have passed since A. van Gennep first published his "Rites de passage" in 1909. The concept now belongs to the "much respected classical heritage of social sciences", some even say "covered with patina". Contemporary attempts at studying rites of passage of our times may seem odd. Where should we look for them? The two most important "passages" of our life - birth and death - take place in hospitals where they are the objects of technicalization and social marginalization, death tends to be concealed. Passage to maturity is obliterated with no clear bordedrline. Young age is fashionable and worshipped and thus adulthood is nothing worth displaying. It is only in traditional societies where social prestige was associated with age, knowledge and experience, in modern times prestige has quite different determinants. In 1987 Michał Buchowski wrote about possibilities of studying and describing contemporary rites of passage, particularly initiations. He recommended a great circumspection already at the stage of classifying objects of our studies. I agree with him and his concern for clarity of the image of the phenomena, nevertheless I don't wholly approve of the suggested limits. Studies on contemporary rituals, especially the approach formed in the late 80ties and early 90ties still continued seem very promising in their cognitive possibilities, providing interesting explanations of rites of passage. The article presented here is an introduction to the studies intended to be continued. I con­ sider the qualities which in our culture are attached to the turning points - the end of one epoch and beginning of the next one . The kind of atmosphere associated with the end of "periods of long duration", both in individual and global dimensions. My own considerations are presented together with the assumptions and results of the studies on the subject within recent ten years. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c652abbe0be7f631b65a34de35f3c94.pdf ee8e9d736754f8442e7bdd043d1508f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:898 Title A name given to the resource Trudności interpretacji łącznej wyników badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.111-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska-Kuklińska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIÑSKA TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ WYNIKÓW B A D A N N A D CECHAMI MORFOLOGICZNYMI I F U N K C J O N A L N Y M I Fragmentaryczny stan dokumentacji źródłowych tak w odniesieniu do zabytków pisanych, jak i przekazywanych tradycją ustną utrudnia dziś wnioskowanie, a zwłaszcza zabiegi chronologizacyjne i interpre­ tację historyczną. Zbierany na przestrzeni wieków materiał folklorystyczny, który sta­ nowił i stanowi wciąż podstawę naszych badań morfologiczno-porównawczych czy postępowań klasyfikacyjno-typologicznych, a pośrednio i wnioskowania historycznego, ma od dawna charakter reliktowy. Doty­ czy to zarówno ograniczonego jego występowania pod względem prze­ strzennym, jak i też znacznej redukcji jego podstawowych ongiś funk­ cji; a w konsekwencji i dość istotnych przeobrażeń morfologiczno-stylistycznych, a więc właśnie tych właściwości, które stanowiły i stanowią wciąż obiekt naszych studiów szczegółowych. Ten szczątkowy stan materiału podstawowego pozostawał w związku i z metodami jego opracowania; to znaczy i z charakteryzowaniem go intuicyjnie, bez dokonywania podstawowych zabiegów identyfikacji i weryfikacji analitycznej. Głównym zabiegiem było wyróżnienie k i l k u cech intuicyjnie uważanych za ważkie bez egzaminacji ich charakteru i oblicza funkcjonalnego; ani w sensie ich spójni wewnętrznych i kore­ lacji wzajemnych, ani też ze względu na s t r u k t u r ę u w a r u n k o w a ń w sto­ sunku do czynników zewnętrznych (kontekstu kulturowego). Popraw­ ność dokonywanych wyborów (odnośnie do wyróżnianych cech) ich po­ działów wewnętrznych i kwalifikacji kontrolowano natomiast często po­ przez różne zabiegi formalizujące. Tak na przykład poprzez wymogi wynikające z przyjętych przez systemy klasyfikacyjne ilości klas czy ustalone zasady i proporcje podziału lub ich kombinacji wzajemnych. Stosowana w niektórych przypadkach matematyzacja umożliwiała ponadto kontrolę, tak w odniesieniu do przyjętych zasad porządkowania, jak też i odnośnie do dokonywanych wyborów określonych cech. Podstawę kontroli stanowiła możliwość inwersji stosowanych zabiegów porząd­ kujących; tak np. wnioskowano o przyjętych zasadach na podstawie �112 ANNA C Z E K ANO WSKA-KUKLIÑSKA obrazu uporządkowania materiałów wg tychże określonych zasad. Za­ stosowanie formalizacji matematycznej umożliwiało ponadto nie tylko wykrywanie zespołów ii ustalanie ich aspektu ilościowego w przypadku porządkowania i typologii, ale również umożliwiało badanie oblicza ja­ kościowego tych zespołów, to znaczy stopnia ich zwartości i centralizacji, co pośrednio stwarzało podstawy do wnioskowania o jakości czynników wiążących wewnętrznie i oddziaływających z zewnątrz. Możliwość w n i ­ kania analitycznego w s t r u k t u r ę cech, rozważania ich u w a r u n k o w a ń z perspektywy oddziaływań innych cech i ich struktur, zdały się stwa­ rzać ponadto realną podstawę, aby te dwa tradycyjnie rozłączne typy postępowania analitycznego — komparatystycznego i instrumentalnego, z których pierwszy pierwszoplanowo był ukierunkowany na badanie cech morfologicznych, a drugi na uwzględnienie cech funkcjonalnych, konfrontować wzajemnie i uzupełniać. Czy aby jednak stało się tak w rzeczywistości? Zadaniem niniejszego przyczynka jest przedstawie­ nie możliwości i zasadności traktowania łącznego różnego typu konwen­ c j i metodycznych z perspektywy potrzeb interpretacji genetyczno-historycznej. Jak już wielokrotnie mieliśmy o k a z j ę podkreślać, wnioskowanie genetyczno-historyczne łączyło się z traktowaniem cech w oderwaniu od ich oblicza funkcjonalnego, a pośrednio i z niedostatecznym uwzględ­ nieniem ich zakresu zmienności. W badaniach genetycznych koncentro­ wano się na wyróżnianiu zakrzepłych formuł uchwytnych dzięki zesta­ wieniom porównawczym; formuł wykazujących ponadto znaczną trwa­ łość historyczną. Przy charakterystykach typologicznych próbowano po­ nadto uwzględniać generalnie pojmowane zasady konstrukcji, które da­ wały się odczytać z zestawień wyróżnionych formuł. Uwarunkowania wzajemne cech morfologicznych i funkcjonalnych nie były natomiast brane pod uwagę, co t y m samym utrudniało analizę funkcjonalno-instrumentalną. Główną przyczyną negatywnego stosunku „historyków" do analizy funkcjonalnej był i jest fakt słabego udokumentowania cech funkcjonalnych w materiale dawnym, a zwłaszcza w ich przekazie źró­ dłowym, oraz trudności interpretacyjne cech funkcjonalnych, które wydają się być zdeterminowane wielowarstwowo, a ich' stosunek do struktury społeczno-historycznej jest złożony i niejednoznaczny. Analiza instrumentalna była natomiast i jest podstawą studiów w y ­ krywających prawidłowości zmiany i dynamiki przeobrażeń ukierunko­ wanych na badanie oblicza funkcjonalnego cech i ich determinantów. Przy czym te ostatnie mogą być wyprowadzone zarówno z pierwotnych właściwości dźwięku, wykonawczych i normowanych głównie przez pod­ stawowe prawa percepcji, jak też i z wtórnych właściwości dźwięku, modyfikowanych jedynie przez cechy wykonawcze. Jak wynika z his1 1 Zob. A. C z e k a n o w s k a , wiańskiej, „Muzyka", 1972, nr 3. Podstawowe zagadnienia etnomuzykologu sło­ �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 113 torii metod, przez lata zarysowywał się znaczny rozziew i rozbieżność celów odnośnie do wskazanych powyżej dwu zasadniczo różnych kon­ wencji analitycznych. Pierwsza z nich — morfologiczno-porównawcza — pozwalała chwytać dość bezpośrednio oddziaływanie arelacji zewnę­ trznych (społeczno-historycznych) na materiał muzyczny badany z per­ spektywy cech morfologicznych, a druga — instrumentalna — pozwa­ lała w y k r y w a ć prawidłowości normowane percepcją człowieka i bez­ pośrednie uwarunkowania funkcjonalne; a tylko poprzez te ostatnie umożliwiała wnioskowanie pośrednie o oddziaływaniach struktury społeczno-historyczne j . Lata ostatnie przynoszą wyraźne próby zasypywania przepaści po­ między rozbieżnościami celów i zasad przedstawionych konwencji. Z jed­ nej strony podejmuje się bowiem wnioskowanie o cechach funkcjonal­ nych na podstawie lepiej udokumentowanych cech morfologicznych, z drugiej natomiast na podstawie stwierdzonej zmienności cech funkcjo­ nalnych i zarysowujących się w tej dziedzinie prawidłowości wnioskuje się o determinującym oddziaływaniu cech morfologicznych. W obydwu jednak przypadkach wnioskowanie ma charakter hipotetyczny i odnoś­ nie do stwierdzenia zmienności istotnej historycznie wnosi niewiele. Po pierwsze dlatego, że o prawidłowościach percepcji wnioskujemy na pod­ stawie norm właściwych dla współczesnego człowieka, które uznajemy zá stałe lub bardzo wolno zmienne, a po drugie dlatego, że dowolność interpretacji odnośnie do stwierdzonych zależności jednego typu cech od drugich jest bardzo znaczna . Z wskazanych względów bardziej ce­ lowe wydaje się badanie zależności jednych cech od drugich poprzez wykrycie podstawowych praw organizujących, koniecznych i dostatecz­ nych dla wygenerowania określonego zjawiska czy jego zespołu. K o ­ nieczność i dostateczność wykrywanych praw kontrolować można po­ przez otrzymywane wyniki, to znaczy poprzez stopień doskonałości obiektów wyg enero wy wanych i ich adekwatność w stosunku do zało­ żonych oczekiwań, przy czym w grę wchodzić może zarówno testowanie indywidualne, jak i audytoryjne. 2 Na konkretnym etapie dzisiejszych badań celowe wydaje się ograni­ czenie perspektywy do rozważań praw koniecznych i dostatecznych w odniesieniu do właściwości materiału, jego składni i zarysowujących się prawidłowości konstrukcyjnych odnośnie do organizacji przestrzen­ nej formy muzycznej. Wydaje się również celowe ukierunkowanie ba­ dań na wydobycie praw stabilizujących, a nie modyfikujących. Jak wia2 Trudno wyjaśnić zależność właściwości wykonawczych od morfologicznych czy funkcjonalnych, czy też od charakteru materiału i praw jego składni w sposób je­ dnoznaczny. Tak np. stwierdzone uwarunkowania stref zmienności okresowej tempa (przy manierze tempo rubato) zależne od spectrum zróżnicowania wartości rytmicz­ nych, odnosić można zarówno do norm percepcji, u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, jak i pośrednio do określonych tradycji społeczno-historycznych (kulturowych). в — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �114 ANNA C Z E K A N O W'SKA-KUKLIÑSKA domo, generowanie określonych obiektów czy zjawisk lub ich zespołów zakłada przy modelowaniu stosowania zabiegów syntetyzacji złożonej informacji i jej uzupełniania. Zaprogramowanymi mogą być również czynności kontrolne oraz- zabiegi modyfikacji; tak w w y n i k u dokonanych weryfikacji, jak i też jako konsekwencji założonej programowo zmien­ ności ewolucyjnej. Chodzi jednak o to, aby ani zakres zautomatyzowa­ nia programu nie był za wielki z obawy przed u t r a t ą przez badacza kontroli; ani też by nie zakładano odgórnie zbyt wielu wariantów roz­ wiązania, co utrudni w przyszłości interpretację. Chodzi wreszcie o to, aby nie przeciążać programu zbyt wielką ilością zmiennych- i aby, jak już podkreślono, uchwycić istotnie podstawowe prawa konstrukcji. Te bowiem, zwłaszcza jeśli znamionuje je historyczna trwałość pozwalają w wielu przypadkach odczytać działanie informacji organizującej za­ równo istotnej percepcyjnie, jak i determinowanej kulturowo. Należy również oczekiwać, że bliższe poznanie praw materiału i jego składni umożliwi również prawidłowe wykorzystanie matematyki, a zwłaszcza niektórych jej działów, co wyjaśni w wielu przypadkach nadrzędne oddziaływanie zasad informacji organizującej. Warto ponadto zaznaczyć, że zadaniem pierwszoplanowym aktualne­ go etapu badawczego winna być konstrukcja takiego modelu, który był­ by sprawdzianem naszego warsztatu analitycznego; jeśli nawet stwier­ dzimy, iż realnie nie odtwarza on rzeczywistości okaże się przydatnym instrumentem badawczym, pełniąc podstawowe funkcje kontrolne. Z punktu widzenia konkretnych potrzeb badań genetycznych wyda­ wać by się mogło, iż konieczność uwzględnienia dynamiki procesu i probabilizowania zmienności ujawni się wówczas, gdy jako cel założymy sobie odtworzenie procesu redukcyjnego, k t ó r e m u uległy w procesie historycznym cechy uwzględniane dziś przy badaniu, czyli innymi sło­ wy, gdy zadaniem naszym stanie się ustalenie współczynnika ich zmien­ ności. Z perspektywy dotychczasowych doświadczeń przyznać muszę, iż stawianie sobie takiego celu badawczego nie wydaje się zbyt realne, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w rachubę wchodzą okresy cza­ sowo bardzo odległe, a obiekty naszego badania wywodzą się z teraź­ niejszości lub z niedalekiej przeszłości, a ponadto, że — jak już pod­ kreślano — prawa percepcji odnosimy do współczesnego człowieka. Z tych względów wydaje się, że zabiegi dynamizacji modelu należy stosować nie dla interpretacji prawidłowości procesu historycznego, lecz dla analizy instrumentalnej; tak więc dla bliższego wyjaśnienia mecha­ nizmu oddziaływań wzajemnych i pełniejszej interpretacji zjawisk k u l ­ turowych. W konsekwencjach zaś bezpośrednich odnosi się to do bliższego poznania obiektu i jego zasad organizacji. Do zadań bardzo istotnych zdaje się jednak należeć ustalenie relacji pomiędzy warstwą zewnętrzną interpretowaną w kategoriach społeczno-historycznych, a warstwą determinowaną przez bezpośrednie oddziały- �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 115 wania funkcjonalne odnoszone do podstawowych prawidłowości percepcji i przez nie normowanych danych percepcji. Innymi słowy chodzi t u o uwzględnienie w badaniach perspektywy, którą by można nazwać etno-psychiczną. Ten bowiem dział badań często zostawał pomijany w klasycznych badaniach genetycznych, w których ograniczano się do badania korelacji cech morfologicznych oraz cech materiału i praw jego składni, które odnoszono bezpośrednio do właściwości struktury społeczno-historycznej czy geograficzno-historycznej. Z perspektywy doświadczeń lat ostatnich wydaje się jednak, iż ten typ badania, jakkolwiek bardzo odkrywczy w przeszłości, nie może nas już zadowolić obecnie. Bez wza­ jemnego ustosunkowania dwu perspektyw: społeczno-historycznej do etnopsychicznej nie wyjaśnimy bowiem wielu istotnych zagadnień tra­ dycji, aktualnych również dla badań genetycznych. W przypadku problematyki etnograficznej do zadań naczelnych zdaje się należeć wyjaśnienie zakresu oddziaływania zjawisk etnopsychicznych uzewnętrzniających się bezpośrednio poprzez cechy wykonawcze, takich jak używanie określonych stref tempa czy rejestrów głosów i ich spe­ cyficznych barw. Innymi słowy chodzi o to, aby wyjaśnić w jakim stopniu utrwalone geograficznie występowanie określonych cech wykonawczych interpretować historycznie jako przejęcie określonych tradycji kulturo­ wych, czy też poprzez fakt odkrycia zasięgu osiedlania się populacji o określonych normach percepcyjnyeh i nawykach, a w jakim tłumaczyć je innymi względami, na przykład ekologicznymi. Warto również wyjaśnić, w jakim stopniu uchwytne — najlepiej z perspektywy cech wykonaw­ czych — właściwości stylu narodowego są zjawiskiem kulturowym, a w ja­ k i m etnopsychicznym; to znaczy, jak dalece je tłumaczyć jako konsek­ wencję wytworzenia się na określonym obszarze i u określonej grupy ludzi współżyjących ze sobą przez długi okres utrwalonych norm i nawyków percepcyjnyeh, a w jakim stopniu genetycznie utrwaloną tradycją. Co więcej warto również ustalić stopień trwałości i zmienności tych właśnie zjawisk i stopień ich zależności od danych środowiskowych i społeczno-historycznych. Jak bowiem wiadomo z badań nad emigrantami, właści­ wości stylu narodowego, uchwytnego szczególnie poprzez cechy wyko­ nawcze, często u nich przeobrażają się w sposób zasadniczy ulegając przystosowaniom do norm obowiązujących w nowym środowisku, pod­ czas gdy cechy morfologiczne nadal pozostają i często pełnią w tej zbio­ rowości podstawowe funkcje identyfikacyjne. Wydaje się, iż przypuszczać wolno, że cechy wykonawcze są wskaźnikiem autentyzmu i żywotności tradycji, podczas gdy cechy morfologiczne znajdujemy jeszcze wówczas, gdy tradycja ulega redukcji i stąd ich już od dawna stwierdzona przy­ datność do badań genetycznych . 3 * Jakkolwiek trudno zaprzeczyć, iż w materiale bardzo archaicznym w ł a ś n i e cechy wykonawcze zachowują się trwale; zob. В. B a r t o k , A. L o r d , Serbo-Croatibn Folk Songs, Nowy Jork 1951. �116 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIŃSKA Na konkretnym etapie badań wydaje się, że możemy być w znacz­ nym stopniu świadomi możliwości metodycznych naszego warsztatu. Nie oczekujemy zbyt wiele, ani też nie zadowalamy się zbyt szybko. Chodzi dziś głównie o bliższe poznanie badanych zjawisk i ich prawidłowości z uwzględnieniem ich relacji do innych zjawisk, we wzajemnych od­ działywaniach mając na celu nie tylko uzupełnienie, ale przede wszystkim uściślenie i skonkretyzowanie postępowań interpretacyjnych, które do tej pory przy wnioskowaniu tak genetycznym, jak i funkcjonalnym miały charakter wysoce hipotetyczny. Bezpośrednim przejawem tego typu nasta­ wienia metodologicznego jest konwencja rozkładania toku interpretacji na etapy w zależności od uwzględnianych kolejno perspektyw badania. Tak więc rozpatrywanie oddziaływań czynników najbardziej zewnętrz­ nych — struktury społeczno-historycznej należy rozważać poprzez efekty bezpośrednich u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, determinowanych w znacz­ nym stopniu przez dane percepcyjne jako najściślej związane ze struk­ t u r ą wewnętrzną badanego zjawiska, ją determinujące i przez nią normo­ wane. Nie zmienia to rzecz prosta faktu, że w odniesieniu do zjawisk przekazanych spuścizną z bardzo odległych okresów podstawowych po­ zostaje badanie korelacji właściwości struktury zewnętrznej i cech mor­ fologicznych. Badanie to jednak musi zostać uzupełnione wnioskami umożliwiającymi pewny zakres dynamizacji, przy jednoczesnej świado­ mości przeobrażeń cech funkcjonalnych i percepcyjnych odnoszonych dziś do prawidłowości psychologicznych człowieka współczesnego. Anna Czekanowska-Kuklińska DIFFICULTIES OF A UNIFIED INTERPRETATION OF T H E RESULTS OF STUDIES O F M O R P H O L O G I C A L AND F U N C T I O N A L C H A R A C T E R I S T I C S Summary There are difficulties in mutual application of results obtained via different methodological approaches (comparative — morphological and functional — struc­ tural). These difficulties are especially evident in the contradiction between induc­ tively motivated comprehensive approach to the empirical material (morphologi­ cal comparative) and deductively motivated selection of the preferences (functio­ nal — structural). Furthermore the autonomy in the treat ment of the material and its syntax is characteristic for morphologico-comparative methods. In the last years there is a tendency to supplement and confront the conclu­ sions obtained via the different methods. It can be observed an evident tendency to analyse the better documented morphologic features in the functional context and the attempts to grasp a coefficient of their changeability. Translated by Anna Czekanowska-Kuklińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b40571411b9b2bcb6bd86a925398a9f.pdf d7ce63ba6e7d05248d43516bc1eb72e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:899 Title A name given to the resource Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA STASZCZAK Z M E T O D Y K I W Y Z N A C Z A N I A POGRANICZ KULTUROWYCH (NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA POLSKO-NIEMIECKIEGO) Zakreślony temat wymaga sformułowania k i l k u ustaleń wstępnych. J u ż samo określenie „pogranicze" nie jest całkowicie jednoznaczne i na­ biera ono w różnych językach różnych odcieni znaczeniowych. Może ono być rozpatrywane ze względu na umowne, polityczne podziały te­ rytorialne, ze względu na obiektywne cechy geograficznej i klimatycz­ nej delimitacji terenu, ze względu na rozgraniczenie obiektywnych cech kultury ludów, zamieszkujących te terytoria, a nawet ze względu na różną świadomość odrębności etnicznej. Inaczej można mówić o pogra­ niczu kulturowym w ogóle, a inaczej tylko o konkretnym pograniczu, np. polsko-niemieckim. Rozpatrując pogranicze kulturowe w ogóle nale­ żałoby dążyć do tego, by skoncentrować się na poszukiwaniu tylko obiektywnych cech etnicznych ludności pogranicza. Takich cech jednak nie ma. Są tylko cechy wynikłe z konkretnej, historycznej relacji wcho­ dzących w grę ugrupowań etnicznych, ich przemieszania, nawarstwień i priorytetów . W konkretnych pograniczach, w stosunkach interetnicznych mogą zachodzić relacje: a — nadrzędności, b — równorzędności, с — podrzędności. Jest prawidłowością historyczną, że o pograniczu kulturowym nie mówi się z perspektywy nadrzędności i równorzędności, lecz jedynie z perspektywy podrzędności. W warunkach bowiem nadrzędności i rów­ norzędności pogranicze jest tylko problemem politycznym, a jego rekon­ strukcja naukowa, zwłaszcza na podstawie źródeł etnograficznych, staje się istotna dopiero w kontekście współczesnej lub minionej podrzędności. Ta podrzędność może być z kolei związana: a — z zaborem, b — z re­ windykacją (co ma właśnie miejsce w wypadku Polski Zachodniej). Wszelkie warunki zaboru, podobnie jak nadrzędności, mają to do siebie, 1 1 Literatura, materiał analityczny i pełna dokumentacja kartograficzna patrz: Z. S t a s z c z a k , Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia, nr 8, Poznań 1978. �118 ZOFIA STASZCZAK że nie potrzebują tego rodzaju poszukiwań, bo legitymują się granicami państwowymi i łatwo w tych warunkach narzucać świadomość, a nawet i język. Natomiast właśnie sytuacja rewindykacji stwarza nie tyle mo­ ralnie, co historycznie konieczność specyficznego ujęcia, mianowicie oparcia tej rewindykacji na najbardziej obiektywnych, a zarazem nie rzucających się w oczy elementach, czyli na sferze zwyczajów, które już czasem są oderwane od narodowego systemu wartości, a nawet za­ anektowane przez obcych przybyszów. Przy przyjęciu założenia, że wszelkie takie operacje mają sens tylko z historycznej perspektywy podrzędności w stosunkach między dwiema grupami etnicznymi, podrzędności, która stanowi naruszenie historycznego priorytetu w sto­ sunku do terytorium narodowego, w kontekście między dwoma kon­ kretnymi narodami (bo bezwzględnego historycznie priorytetu nie ma) ma także sens posłużenie się analizą źródeł etnograficznych. Rzeczywistość pogranicza etnicznego jest oczywiście czymś o wiele bogatszym i bardziej skomplikowanym. Jednakże w t y m miejscu będzie ona rozpatrywana tylko na przykładzie pogranicza kulturowego i za po­ mocą środków i metod stosowanych w etnografii. Jest to tylko przedsta­ wienie jednego, wycinkowego, ale za to bardzo trwałego i obiektywnego aspektu konkretnego pogranicza, jakie w omawianym przykładzie two­ rzy etnograficzne pogranicze polsko-niemieckie. Chodzi m i zatem o przedstawienie znaczenia źródeł etnograficznych jako przesłanki dla ustalenia pogranicza etnicznego, przy przyjęciu że: — przesłanek tych używa się głównie w sytuacji rewindykacji, gdy uprzednia agresja zburzyła historyczny związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym, czego wynikiem może być nie tylko zburzenie politycznego stanu posiadania, ale nawet zanik języka i świadomości; —• źródła etnograficzne mówią o obiektywnych zjawiskach kultury stanowiących podstawową przesłankę zarówno kształtowania się obiek­ tywnej rzeczywistości narodu, jak (jeżeli proces ten nie napotka prze­ szkód ze strony obcej agresji) i jego języka, i świadomości; — wobec braku możliwości sformułowania etnograficznych argumen­ tów wskazujących jednoznacznie na powiązanie jakichś wytworów k u l ­ tury z jednym tylko narodem, źródła etnograficzne mogą tylko stanowić wskazówkę przemawiającą za jednym z dwóch konkretnie skonfronto­ wanych narodów. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie granica, wyjaśnia, że nie chodzi t u o jakąś linię demarkacyjną, ale o strefę. Jest więc pogranicze strefą wydzielającą dwa obszary geograficzne, nie ze względu na ostrą i dla­ tego zawsze umowną linię demarkacyjną pomiędzy ustalonymi punkta­ mi, lecz strefą dzielącą dwa terytoria ze względu na jakieś i m właściwe cechy. Właśnie dlatego, że chodzi t u o nasilenie pewnych cech, pogra­ nicze nie może stanowić idealnej linii. Nie może ono jednak być też �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 119 uważane za trzecią, pośrednią jakość, gdyż takie postawienie sprawy, rzekomo nastawione na maksymalną obiektywizację podziałów, sprowa­ dzałoby t y m samym do absurdu wszelką zasadę podziałów terytorial­ nych opartych na odrębnościach, zwłaszcza antropogeograficznych i do­ prowadzałoby do bezwzględnej dominacji formalnych i umownych spo­ sobów delimitacji. Inaczej mówiąc, jeżeli przyjmiemy, że stopniowe przechodzenie od jednych cech do drugich, albo kontaktowe przemiesza­ nie cech nie dają podstawy do rozgraniczeń, lub nawet tworzą jakiś trzeci pośredni obszar — pozostanie wówczas tylko tworzenie granic ściśle umownych i formalnych, opartych na dość dowolnie przyjętych lub narzuconych kryteriach. Nie jest to jeszcze niebezpieczne, gdy chodzi np. o podziały geograficzne lub ekonomiczne (zwłaszcza przy tych ostat­ nich wydzielanie określonych obszarów może być nawet narzędziem poli­ t y k i ekonomicznej lub np. ochrony środowiska). Inaczej jednak przedstawia się sprawa w wypadku pograniczy et­ nicznych, których istnienie w istotny sposób warunkuje możliwości ludzkiego rozwoju i współpracy, zwłaszcza ze względu na swą zgodność lub niezgodność z podziałami politycznymi. Ze wszystkich grup społecz­ nych, funkcjonujących do dziś, tylko narody charakteryzują się ścisłym związkiem swego bytu i rozwoju z określonym terytorium narodowym. Związek ten trwa od czasów poprzedzających ugruntowanie i rozpow­ szechnianie się świadomości narodowej i współkształtuje naród w r ó w ­ nym stopniu, jak grupa etniczna i naród kształtują zamieszkiwane te­ rytorium. Jednakże związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym nie jest związkiem wiecznym, niezmiennym i t r w a ł y m w skali bez­ względnej. Pojawianie się, zanik i przemieszanie się grup etnicznych stanowi podstawę do ustalenia tylko relatywnych względem drugiej, konkretnej grupy etnicznej praw do danego terytorium. Można w t y m zakresie wskazać na przykład pogranicze polsko-niemieckie, które przez długie wieki aż do obecnego stulecia było widownią właśnie takiego n a ­ poru grupy sąsiedniej, na co wskazują dane historyczne o wypieraniu, nie tylko polskiego, państwowego stanu posiadania, ale także języka i świadomości narodowej. Spełnia ono zatem istotny z punktu widzenia naukowego wyjaśnienia postulat badania pogranicza w konkretnym, historycznym kontekście stosunków między dwoma określonymi naro­ dami. Wskazany powyżej typ owego kontekstu pozwala również na uprawo­ mocnienie źródeł etnograficznych jako istotnego, choć pomocniczego, wskaźnika w jego określaniu. Albowiem nawet wtedy, gdy kontekst nadrzędności i podrzędności w stosunkach dwóch narodów nie skłania do bardziej strukturalnego badania strefy pogranicznej, badanie owo może się opierać na różnych źródłach. Oczywiście najbardziej niewątpliwe są zachowane mimo obecnego naporu elementy świadomości i języka. Wydaje się jednak, że także �120 ZOFIA STASZCZAK i w ich braku można posłużyć się analizą innych cech kultury właśnie z domeny badań etnograficznych. Jest to bowiem jedyne obiektywne źródło, które może świadczyć o związkach narodu (choć już nie grup i jednostek) z konkretnym terytorium. Wydaje się bowiem, że etnicz­ nych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos „zdrowy", t j . polegający na ograniczonej jedności subiektywnego i obiek­ tywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależ­ ności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależności z osobna (np. języka i kultury), można i należy chyba rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Pojawia się t u jednak pewna ilość dalszych problemów związanych już nie tyle z uprawomocnieniem samego kryterium, co z ograniczonymi przecież możliwościami jego stosowania. Oczywiście najbardziej ideal­ nym materiałem źródłowym byłyby cechy krajobrazu kulturowego, ele­ menty ekologiczne, na trwałe z terytorium związane, a więc typy osad­ nictwa, zabudowy, budownictwa użytkowego czy sakralnego, układ gruntów itp. Tak się jednak składa, że w tych dziedzinach również naj­ silniejsze odbicie znajdują wpływy i zarządzenia admnistracyjne, a na­ wet mody i upodobania klasy panującej, coraz bardziej identyfikującej się z zaborcą. Najważniejsze jest jednak to, że opracowań takich nie ma. Toteż przydatnym źródłem etnograficznym w dziedzinie badań nad rekonstrukcją etnograficznego pogranicza polsko-niemieckiego okazał się zbiór map zawartych w Atlas der deutschen Volkskunde (ADV). Wpraw­ dzie zakres jego treści ogranicza się do badania najbardziej elemen­ tarnej warstwy zwyczajów i obrzędów ludowych, jednakże warstwa ta, stanowiąca podstawowe pole badawcze etnografa, może być uważana za argument naukowej rekonstrukcji w sytuacji rewindykacyjnej, zwłasz­ cza gdy reprezentantami wyrażenia niezmistyfikowanego interesu na­ rodowego są masy pracujące, kształtujące historyczny związek grupy i kultury etnicznej z terytorium narodowym swą produkcyjną praktyką. Przy wyborze źródła uwzględniono również fakt, że ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowaniu odrębności kulturowej wschod­ nich części ówczesnego państwa niemieckiego. T y m bardziej więc za­ sługuje na uwagę, jeżeli nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Za wykorzystaniem ADV przemawia również i ta okoliczność, że reprezentuje on dane zebrane w stosunkowo krótkim czasie, t j . w la­ tach 1930-1935, czyli daje synchroniczny obraz kultury. Jak już zostało powiedziane ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowa­ niu odrębności kulturowej wschodnich części ówczesnego państwa nie­ mieckiego. Jak duży wysiłek włożono w to, by tego nie unaocznić świadczy choćby fakt, że ok. 50% zbadanych zjawisk kultury (poza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 121 językiem) bardziej wskazywało na nawiązanie ogólnoeuropejskie, niż na etnograficzną regionalizację badanego obszaru. Dziś, po I I wojnie światowej, gdy ADV wznowił publikację dalszych map jasno widać, że tendencyjna selekcja materiałów odbywała się na dwu szczeblach, t j . przy doborze tematyki zawartej w kwestionariuszach oraz przy selekcji materiałów uwzględnianych na mapach i kolejności ich publikowania. Toteż seria powojenna ADV zawiera dane bardziej obiektywne i uwzglę­ dnia ciekawszą do interpretacji problematykę. (W t y m miejscu można ze zdziwieniem odnotować fakt, że w serii powojennej ADV wydawanej w RFN pod redakcją M . Zendera nadal stosuje się mapę podstawową z zaznaczeniem tylko niemieckich granic państwowych z 1937 г.). Przy wykorzystaniu zespołu map zawartych w ADV zastosowano analizę t y pologiczno-kartograficzną, przyjmując następujące zasady interpreta­ cyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy k u l ­ turowe, które w świetle map ADV występują na terenie całej lub części Polski Zachodniej a posiadają nawiązania do pozostałych terenów pol­ skich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary daw­ nego osadnictwa słowiańskiego. Mimo wielu nowych ustaleń w stanie badań nie można było oczywiście podjąć się jakiegoś zdecydowanego wyrokowania o polskim lub niemieckim, a nawet szerzej słowiańskim lub germańskim charakterze wielu przedstawionych na mapach tradycji ludowych. Dotychczasowy stan badań dostarczył jednak wystarczają­ cych argumentów by można było wydzielić te fakty, które niewątpliwie posiadają nawiązania wschodnie, a nie posiadają nawiązań zachodnich. I takie ujęcie było możliwe przy przyjęciu istnienia syndromu: grupa etniczna — kultura tradycyjna — terytorium; było ono także możliwe przy przyjęciu spojrzenia przez pryzmat relacji dwóch kultur i grup etnicznych, a nie przez pryzmat jakiejś wyłącznej i niepowtarzalnej specyfiki jednej lub drugiej kultury i grupy. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów kulturowych sporzą­ dzano wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedynczych mapach ADV," ale ten sam element śledzono na k i l k u mapach. W ten sposób elementy kulturowe sztucznie niejako rozbite na k i l k u mapach gromadzono na jedną, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. 3. Szczególną uwagę zwrócono na występowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie (kontekst). Pod t y m właśnie k ą t e m widzenia przeanalizowano 221 map, zawartych na 157 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach, wydanych przed I I wojną oraz w 4 zeszytach nowej, powojennej serii. Na ich pod­ stawie wykonano 37 map analitycznych, które ze względu na zakres te­ matyczny można w ogólnym ujęciu sprowadzić do następujących ze- �122 ZOFIA STASZCZAK społów: 1) zwyczajów rodzinnych (pogrzebowych, urodzinowych, wesel­ nych); 2) zwyczajów dorocznych (związanych z okresem Godnich Świąt, z okresem wiosennym, żniw i jesiennym); 3) niektórych wierzeń (zwią­ zanych z postacią utopca, upiora); 4) niektórych elementów k u l t u r y materialnej (form kołysek, instrumentów muzycznych). Sporządzone mapy analityczne, informują wprawdzie pełniej, niż mapy ADV o geografii zjawiska, ale każde z tych zjawisk traktowane osobno nie określa samej strefy pogranicza. Dla celów delimitacji po­ trzebna była mapa syntetyczna. Przy jej projektowaniu największe jed­ nak trudności rysowały się w związku z niedostatkami w stosowanych dotychczas technikach przestrzennego charakteryzowania terytorium, w związku z jego nasyceniem elementami tradycji kulturowej. Wszyst­ kie dotychczasowe techniki stosowane w kartografii językowej i etno­ graficznej zmierzały tylko do stwierdzenia podziałów w jednej, przyję­ tej płaszczyźnie. Mapa etnograficzna wskazywała zawsze tylko zróżnico­ wanie jednego i tego samego zjawiska, ze względu na to, czy występo.wało ono bądź nie występowało lub ze względu na to, że różne jego formy i odmiany występowały oddzielnie lub w pewnym przemieszaniu na różnych obszarach. Wszystkie próby syntezy szły albo w kierunku widzenia strukturalnego, przy rezygnacji z ujęć przestrzennych, albo były tylko mechanicznym i niespójnym nałożeniem na siebie różnych linii różnych podziałów. Dla celów delimitacji potrzebny jest nie karto­ gram, ani nie zbitka kartogramów, lecz mapa. Właśnie cechy mapy sta­ rano się uzyskać w przedłożonej propozycji mapy syntetycznej. W mapie tej przyjęto zasadę wykreślania warstwie tylko ze względu na to, ile uwzględnionych zjawisk współwystępowało na danym terenie (a więc przy przyjęciu kryterium ilościowego a nie morfologicznego). Skoro bowiem coraz powszechniej pojmuje się kulturę nie jako zbiór elementów, lecz jako strukturę, ze względu na funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy określaniu pogranicz kulturowych istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak najwięk­ szej ilości faktów kulturowych, związanych z określonym zapleczem etnicznym, a także ich zagęszczenie na danym obszarze. Takiego zagę­ szczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbież­ ności linearnie wyznaczonych zasięgów zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, t j . ujmując pogranicze, jak w dotychczasowej praktyce badawczej — jako granicę, nie zaś jako strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione możliwości kumulatywnego odczytania ich, jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona mapa jest próbą przywrócenia tej możliwości. Przedstawienie to o tyle nadal odbiega od klasycznego ujęcia geograficznego, że nie obejmuje wszystkich po­ ziomic czy ekwidystansów w przyjętych przedziałach, lecz ogranicza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH Nasilenie ilościowe występowania elementów s ł o w e ń s k i m i wg danych Atlas w y s t ę p o w a n i e 1-2 e l e m e n t ó w 2 - w s n ń l w ™ , d 1 - Powanie „ e l e m e „ t ó w ; / _ , 0 ^ ^ e kultury r d e u Z tsLr\ * 1 4 - » eiementów; . _ wspólwystepowanie n ^ 1 9 wia z a n 123 ych vTlkZn ^ liemenTów de 3 ń P 7 W y S t ę P ° W № i e �124 ZOFIA STASZCZAK się do tych zjawisk, których zmapowanie umożliwił zamysł autorski twórców opracowania źródłowego. Jest ono jednak bliższe mapie przez to, że obrazuje przybliżone co prawda i reprezentacyjne tylko, ale iloś­ ciowe nasilenie nasycenia tego terytorium dobranymi według jednolicie uzasadnionego kryterium elementami tradycyjnej kultury ludowej. Dla większej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmu­ jące więcej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstwie, charakteryzujących się występowaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do strefy największej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjawisk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak przebiega zasięg każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy dotychczasowych ujęciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za to zyskuje się możliwość nowej interpretacji, odcho­ dzącej od tego, co widziano w kręgach i warstwach kulturowych, a b l i ­ ższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bo­ wiem albo przedstawić nasilenie jednego elementu, co w etnografii jest 1 trudne ii mało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępo­ wanie różnych jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co powoduje, że ilościowe nawarstwienie tych elementów staje się tak nie­ czytelne, że aż niemożliwe do kartograficznego przedstawienia. Przy­ wrócić tę czytelność można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia ja­ kościowego przedstawionych elementów i rozpatrując je tylko ze wzglę­ du na ilość elementów współwystępujących na danym miejscu. Przyjęte założenia umożliwiły wskazanie: 1 — strefy obejmującej obszar Polski Zachodniej i Północnej, wykazującej różnice pomiędzy tra­ dycyjną, polską k u l t u r ą ludową, a tradycyjną ludową k u l t u r ą niemiecką; 2 — w obrębie tej strefy — obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi i słowiańskimi jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa po­ wojennego. Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum największej ilości współwystępujących elementów kulturowych obejmuje teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słabiej, ale również silnie, zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak ta­ kiego zogniskowania centrum. Wyraźnie zaznaczyła się także odrębność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych, np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji, mogą stanowić potwierdzenie zna­ nego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych epokach opierała się często na substracie etnicznym słowiańskim, choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższą pozycję ekono­ miczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego była bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobny ślad bywa uważane w y - �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 125 stępowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i na Dolnym Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przed­ stawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, t j . rozpatrując podobnie nasilenie występowania elemen­ tów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby pożądane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplemen­ tarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. Od zachodu prze­ nikały przecież do Polski za pośrednictwem terenów niemieckich, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germańskiej, podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tylko wpływy polskie i słowiańskie. Poza t y m w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległo zatarciu wiele elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejsza wydaje się rekonstrukcja tego, co przez wieki było wypierane i majoryzowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenie chronologii, które w etnografii jest często wątpliwe, i nawet nie przez typologiczne odtwarzanie ewolucji, lecz przez stwier­ dzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć, iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk, z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż niemiecką, silniej utrzymał się polski substrát etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona na powszechne, specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana procedura pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych ele­ mentów kultury, właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w t y m wypadku — miernik braku integracji, tragicznego rozdarcia, k t ó r e m u dopiero najnowsze dzieje położyły kres. Na zakończenie chciałabym podkreślić, że nie było moim zamiarem zrekonstruowanie pogranicza kulturowego polsko-niemieckiego. Przed­ sięwzięcie takie byłoby możliwe także na podstawie źródeł etnograficz­ nych, wymagałoby jednak szerszych badań, opartych także na innych założeniach niż te, które przyświecały autorom ADV. Nie zmierzałam również do wniosku, że źródła etnograficzne są dla takich ustaleń źródłem najlepszym, a t y m bardziej jedynym. Chodziło tylko o to, aby wskazać, że wbrew niektórym uwagom krytycznym istnieją bardzo realne sytu­ acje, w których opracowania takie mogą mieć ważne, a nawet z koniecz­ ności niezastąpione znaczenie posiłkowe. Dla takich to sytuacji w y p r ą - �126 ZOFIA STASZCZAK cowanie bardziej precyzyjnej techniki przedstawienia, zgodnej z logicz­ nym tokiem naukowego wyjaśnienia wydało się rzeczą istotną. Ograni­ czone możliwości stworzone przez źródła zebrane przy przyjęciu innych założeń, nie sprzyjały uzyskaniu jeszcze wyraźniejszego obrazu. Ale ogólna zgodność tego obrazu z ustaleniami innych dyscyplin wiedzy zdaje się świadczyć o tym, że procedura badawcza wyznaczania pogranicz k u l ­ turowych, którą omówiłam na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego i stworzonych dla tego pogranicza możliwości źródłowych, nie wydaje się być pozbawiona znaczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d0643d2ab8e219fa1485bb56b51f9a0.pdf 897b0a712d0748a6adc5aeb57c2f0090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:897 Title A name given to the resource Teoria kultury Kazimierz Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ TEORIA K U L T U R Y K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO JAKO PUNKT WYJŚCIA D L A B A D A N ETNOGENETYCZNYCH O F O R M O W A N I U SIĘ T R A D Y C J I N A U K O W E J Gdyby założyć, że wszelkie sprawy k u l t u r y dadzą się sprowadzić do stałego określania przez człowieka swojego miejsca w świecie, do okre­ ślania genealogii pochodzenia, czyli odróżniania swoich od obcych i dal­ szych swoich od swoich najbliższych, do określania swojego świata w stosunku do świata obcego, to wszelkie poznawanie można by uznać za oswajanie świata, czyli przyswajanie sobie czegoś, co do tej pory było człowiekowi nie znane. Uwaga powyższa dotyczy też historii nauki. Przy każdym podejmo­ wanym nowym wysiłku badawczym poszukujemy genealogii. Mam t u jednak na myśli coś więcej niż tylko wskazanie nazwisk poprzedników. W przypadku badań nad etnogenezą Słowian nie może zresztą być wa­ hania. To, na czym skończył swe badania Kazimierz Moszyński, musi być punktem wyjścia dla następnych. Powstaje tylko problem, w jaki sposób należy wykorzystać jego prace. Jak przyswoić je sobie — czyli potraktować jako swoje — bliskie, przemyślane. Z pytaniem o stosunek do poprzedników wkraczamy w trudne połacie ludzkiego poznania i ludzkiej wynalazczości. Jest rzeczą oczywistą, że i w tych dziedzinach wykorzystujemy doświadczenia poprzedników, opieramy się na dokona­ nych przez nich odkryciach. Czyż nie dzieje się jednak tak, że dopiero wtedy jesteśmy skłonni posługiwać się czyjąś teorią, czyimś odkryciem, gdy mimo woli, może podświadomie, powtarzamy jego drogę powtarza­ jąc jego odkrycie niejako na swój własny rachunek? Dopiero w t y m momencie, gdy dokona się zjednoczenie cudzego, zwerbalizowanego osą­ du o rzeczywistości z naszym własnym doświadczeniem i przeżycie tego przez nas samych w procesie badawczym, jesteśmy skłonni włączyć go w skład tego, co konstytuuje najszerzej pomyślany nasz własny war­ sztat badawczy, włączyć go w zakres rzeczy sobie bliskich, oswoić, przy­ swoić. Zjawisko to stwierdza każdy nauczyciel akademicki w momencie, gdy student zwierza mu z iskrą w oku odkrycie czegoś, co wielokrotnie �84 ZOFIA SOKOLEWICZ w podręcznikach było formułowane, ale on dopiero w danym momencie, nieraz w kilka lat po właściwym egzaminie, wyraził to w sobie zrozu­ miałym języku, włączył w zakres swego najszerzej rozumianego do­ świadczenia !. Tradycja naukowa, podobnie jak tradycja kulturowa, ma charakter selektywny. Przyswajamy sobie z przeszłości pewne tylko jej elementy, te, które można włączyć do systemu badawczego, k t ó r y m operujemy sa­ mi. Nie ulega wątpliwości, że włączanie teorii Kazimierza Moszyńskiego do warsztatu współczesnych polskich etnografów odbywało się nie bez trudności. Z całą pewnością jego teoria i metody nie były odpowiednie do analiz przemian społecznych tematu en vogue ostatnich 25 lat etno­ grafii polskiej. Doskonałość jego warsztatu sprawiała, że ci natomiast, którzy chcieliby dalej iść jego drogą, mogli zapewne jedynie powielać i pomnażać jego doświadczenia. A tak się na ogół zdarza, że każdy z nas dąży do dokonań oryginalnych, stawiamy sobie zwykle inne pytania niż nasi nauczyciele ' i do p y t a ń stawianych przez nich wracamy, gdy zdo­ będziemy właściwy dystans — taki, by na ten sam przedmiot spojrzeć pod innym k ą t e m i zaproponować rozwiązanie, nad k t ó r y m nasz mistrz się nie zastanawiał. I tak dokonuje się postęp w nauce poprzez stałe za­ przeczanie dorobku poprzedników, odkrywanie go z pewnego dystansu i propozycje nowych rozwiązań nie zawsze stanowiących linearną kon­ tynuację dawnych. Ale czy nowe myśli, wynikając z krytycznego prze­ glądu dawnych, mogłyby narodzić się bez tej krytyki? I czyż tak rozu­ miana zmiana w skali historii nauki nie może być rozważana jedno­ cześnie jako kontynuacja? Sądzę, że na sposób percepcji teorii Kazimierza Moszyńskiego w Pol­ sce w latach 60-tych wpłynęło nie tylko nastawienie się etnografów na badanie procesów zmiany, lecz również fakt, że na pewno z powodu bardzo złożonych przyczyn, jak wielka precyzja warsztatu i oddziaływa­ nie jego osobowości na uczniów, wydawało się, że trudno byłoby doko­ nać czegoś, czego on nie dokonał, nie zaczął przynajmniej, nie formu­ łował. Do k r y t y k i jego teorii potrzebny był czas. Był on również po­ trzebny do tego, by ustalić korespondencję między teorią Moszyńskiego a innymi teoriami etnologii, by sformułować problemy badawcze od nowa i by inkorporować dorobek Moszyńskiego w dzisiejszy warsztat etnografa. Podstawowym zadaniem podjętym w 1972 r. przez etnografów ośrod­ ka warszawskiego w ramach komisji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N było ustalenie odpowiedzi na pytania: 1 — jak Kazi­ mierz Moszyński formułował problem etnogenezy Słowian? 2 — jakie / 1 W czasie dyskusji nad I częścią referatu dr A. Zadrożyńska zwróciła mi uwagę, że tak w ł a ś n i e proces uczenia się ujmuje J . P i a g e t w Psychologie de I 'intelligence, Paris 1947. Książkę t ę czytałam kilka lat temu, ale obecnie nie u ś w i a d a m i a ł a m sobie związku między nią a w s t ę p e m do niniejszego artykułu. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 85 wnioski można wyciągnąć z jego prac umożliwiające opracowanie naj­ właściwszej obecnie strategii tych badań? W niniejszym artykule p r ó ­ buję odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie pierwsze zarysowując zaledwie odpowiedź na pytanie drugie i ograniczając się w t y m przy­ padku jedynie do sprawy związków między północą a południem Sło­ wiańszczyzny oraz do zmiany strategii w badaniach kultury-duchowej. Skrótowe potraktowanie kwestii drugiej usprawiedliwione jest koniecz­ nością skoncentrowania się na kwestii pierwszej, której wyjaśnienie jest warunkiem odpowiedzi na pytanie drugie. Zakres odpowiedzi na pyta­ nie pierwsze warunkowany jest również t y m , że Moszyński nie stwo­ rzył w zasadzie odrębnej teorii etnosu. Zbiór twierdzeń, które odnoszą się do badań etnogenetycznych, staje się jasny dopiero po odniesieniu go do twierdzeń z zakresu ogólnej teorii kultury. O POJĘCIU G R U P Y E T N I C Z N E J PO R A Z P I E R W S Z Y O znaczeniu, jakie do problemów etnosu, a w tym. i problemów etno­ genezy przywiązywał Moszyński świadczyć może fakt, że pojęcie grupy etnicznej definiuje jako pierwsze wśród szeregu pojęć podstawowych dla etnografii. Pisze tam „ J e d n y m z pojęć, którymi etnografowie i etno­ lodzy operują nieustannie, jest tzw. grupa etmczna... W wypadkach idealnych grupa etniczna jest to grupa ludzka nacechowana przez po­ siadanie: 1) odrębnego języka lub co najmniej silnie wyróżniającej się gwary, 2) poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u ja­ ko negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup innych, 3) odrębnej nazwy w ustach własnych lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich, 4) mniej lub więcej swoistej k u l t u r y " . Umieszczenie przez Moszyńskiego pojęcia grupy etnicznej na po­ czątku omawiania przez niego aparatu pojęciowego etnologii i etnografii wynika w sposób naturalny z rozumienia przez niego zakresu tej dys­ cypliny. Etnologia jest jego zdaniem jedną z nauk o kulturze, której przedmiotem jest „... bądź kultura całej ludzkości, bądź też poszczególne wytwory i grupy wytworów, badane w ich zasięgu ś w i a t o w y m " . W przypadku etnografii, odróżnionej przez niego od etnologii, przedmio­ tem badania jest kultura manifestująca się w działaniach grup etnicz­ nych, skorelowana z etnosem. Przy takim odróżnieniu przedmiotu etno­ logii i etnografii pojęciem wyjściowem dla etnografii było pojęcie etnosu, ludu, grupy etnicznej; k u l t u r ę odnoszono t u do substrátu ludzkiego. 2 3 г K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 3. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I, wyd. I I , s. 16; t e n ż e , Człowiek..., s. 60. S �86 ZOFIA SOKOLEWICZ Tak rozumiana etnografia wymagała zwykle dodatkowego określenia — jeżeli bowiem rozumiano j ą jako nauką o ludzie, to należało zawsze do­ dać — jakim ludzie? Stąd brały się określenia: etnografia Polski,.sło­ wiańska etc. Przy etnologii, dla której wyjściowym pojęciem było poję­ cie kultury, określenia bliższe nie były konieczne. Etnologia z natury rzeczy dotyczyła świata. Tak więc w samej definicji każdej z tych dys­ cyplin zawierało się wskazanie na człowieka jako na twórcę kultury. W przypadku etnologii był n i m człowiek jako gatunek, w przypadku etnografii człowiek działający w grupie etnicznej, największej grupie społecznej, z jaką etnografia miała w swoich badaniach do czynienia . Przedstawienie grupy etnicznej jako pierwszej w kolejności prezen­ tacji aparatury pojęciowej etnografii i etnologii wynikało zapewne z przekonania Moszyńskiego o konieczności orientowania badań szczegó­ łowych na etnografię ludów czyli grup, w których kultura może mani­ festować swe zdecydowane odrębności i cechy specyficzne, a których stwierdzenie i powstanie przedstawia sobą osobne zadanie badawcze istotne dla rozwiązania problemów rozwoju kultury człowieka. Jego zdaniem odrębności kultury manifestujące się w mikroskali, na poziomie wsi czy niewielkiej prowincji, mogły być dla etnografa tylko pewnym etapem badań, którego rezultaty były niezbędne dla podjęcia problemu odmienności kultury w grupach etnicznych w dużej skali, a nigdy ce­ lem końcowym. Badania mikroskali należało więc zawsze podporządko­ wać badaniom w skali makro — obszaru kulturowego, grupy etnicznej czy wreszcie k u l t u r y człowieka. Samo rozróżnienie między etnografią a etnologią poczynione w t. I Kultury ludowej Słowian miało istotne, epistemologiczne podłoże. W ujęciu Moszyńskiego etnografia zajmowała się t y m samym materiałem co etnologia, tylko w innym uporządkowa­ niu. W przypadku etnografii materiał uporządkowano w kategoriach etnosu, w przypadku etnologii — grup wytworów kulturowych. W pierwszym przypadku, przy uznaniu języka za jedną z możliwych cech wyróżniających grupę etniczną, zarysowała się możliwość szerszego korzystania z doświadczeń językoznawstwa i rezultatów b a d a ń . Jak wielką wagę do tej współpracy przywiązywał Moszyński świadczy fakt, że rezygnując w latach 50-tych z rozróżnienia między etnografią a et­ nologią i wzorem innych etnografów w Polsce starając się posługiwać pojęciem etnografii jako najbardziej ogólną nazwą dla całej dyscypliny, utrzymał charakterystyczny dla poprzedniego rozróżnienia dwutorowy układ aparatury pojęciowej: grupa etniczna — kultura. Nie wchodząc t u w głębsze podstawy filozoficzne tego rozróżnienia należy jednak pod4 5 4 Grupy pierwotne lub tzw. małe grupy, jak'rodzina, ród, etc. są zdaniem Mo­ szyńskiego przedmiotem badania etnografii, tak jak są nimi inne wytwory kultu­ rowe. Nie stanowią jednak nigdy układu odniesienia badanych w y t w o r ó w , jakimi mogą być grupy etniczne. Por.: M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 5 п., gdzie autor odróżnia grupy etniczne od grup zwanych przez niego genealogicznymi. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 87 kreślić jego zasadnicze, epistemologiczne znaczenie dla całej koncepcji Moszyńskiego. Etnologię można było budować syntetyzując szczegółowe badania nad materiałem ukazanym w relacji do określonych grup et­ nicznych bądź porządkując w skali świata materiał jednorodny pod względem typologicznym, sprawdzać jego wiarygodność przez odniesie­ nie go do układu etnicznego . We wszystkich pracach Moszyńskiego spotykamy obydwa sposoby podejścia i należy stwierdzić, że odgrywają one ogromną rolę w weryfikowaniu hipotez na temat pochodzenia i roz­ chodzenia się wytworów. Tak więc określenie relacji między pojęciem grupy etnicznej a etno­ logią i etnografią pozwala nam stwierdzić, że było ono istotne nie tylko dlatego, że stanowiło część składową definicji zakresu dyscypliny. Jego wprowadzenie stwarzało nadto istotny układ odniesienia dla bezimien­ nych wytworów kulturowych analizowanych w skali świata, pozwalało na związanie ich z grupą ludzką (choć nie zawsze musiała być to grupa etniczna), odgrywało istotną rolę w momencie weryfikacji źródeł i na­ stępnie hipotez. Samo jednak pojęcie grupy etnicznej nie może wystarczyć do od­ tworzenia strategii badawczej Moszyńskiego, choć częściowo wyjaśnia orientację jego badań i sygnalizuje opinię autora zarówno w kwestii czasu, jak i przestrzeni. 6 Z N A C Z E N I E POJĘCIA W Y T W O R U K U L T U R O W E G O W T E O R I I MOSZYŃSKIEGO Przedstawiając w Człowieku podstawową a p a r a t u r ę pojęciową et­ nografii Moszyński tworzy dwa szeregi pojęć: jeden wywodzący się ze wspomnianej grupy etnicznej i ludu, drugi od kultury. O znaczeniu tego rozróżnienia będzie mowa dalej. Pojęciem, które łączy oba wspo­ mniane szeregi, jest pojęcie wytworu kulturowego. Definiuje je Moszyń­ ski bardzo szeroko potwierdzając we wstępie do cz. I I t. I I i t. I Kul­ tury ludowej Słowian oraz do Człowieka to, co pisał we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian. Wytwory kulturowe, stwierdza Moszyński, są składowymi częściami kultury. Etnolog widzi stworzony przez człowieka świat w postaci wytworów. Mają one różny, bardziej lub mniej złożony charakter, stanowią jednak zawsze najmniejszą zorganizowaną cząstkę kultury i t y m samym jednostkę systematyki kultury. Moszyński pisze „We wszelkim bowiem wytworze t k w i pewna praca ludzkiego umysłu; wszelki jest rozwiązaniem pewnego zadania, jakie przed człowiekiem kiedyś stanęło" . Sądu tego Moszyński nie zmienił do końca życia i jest 7 5 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I, s. 18; t e n ż e , Człowiek..., s. 52 n. M o s z y ń s k i , O sposobach badania..., s. 22, por. analizę brogu i sposób przechodzenia Moszyńskiego od wytworu do grupy etnicznej i v.v. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 23. e 7 �88 ZOFIA SOKOLEWICZ on dogodnym punktem wyjściowym do zrozumienia sformułowanej przez niego teorii kultury, a w t y m również sposobu podejścia do badań etnogenetycznych. W ostatnich latach, wokół interpretacji pojęcia wytworu kulturowego narosło wiele nieporozumień. Wielu dyskutantów traktuje je jako synonim rzeczy martwej, odizolowanej przez człowieka. Taka inter­ pretacja stała się dogodnym punktem wyjścia do powierzchownej k r y t y k i Moszyńskiego za atomizowanie kultury i ujmowanie jej statycznie jako sfery świata złożonej z rzeczy, świata antykwarycznego, przeciwstawiane­ go dynamicznemu światu z człowiekiem w punkcie centralnym, świata badanego przez etnografów spod znaku teorii zmiany . Nie chcę tu twier­ dzić, że pojęcie wytworu kulturowego jest pojęciem właściwym dla pro­ wadzenia analiz zmierzających do ukazania zmiany kultury, gdyż do tego celu jest ono nieprzydatne. Niemniej jednak chciałabym zwrócić uwagę na ten sposób ujęcia przez Moszyńskiego pojęcia wytworu k u l ­ turowego, który czyni je do dziś dnia przydatnym w badaniach etnogenetycznych. Zgodnie z wieloma dzisiejszymi definicjami pracy naukowej, badanie naukowe polega na rozwiązywaniu zadań. Określając niemal identycznie zasadę wytworu kulturowego i zmuszając do spojrzenia na wytwór k u l ­ turowy jako na rezultat twórczej pracy człowieka, rezultat jego myśli, Moszyński daje nam t y m samym do ręki dynamiczny instrument pracy. Z natury rzeczy etnolog stosujący się do wskazówek Moszyńskiego może odkrywać dynamikę myśli ludzkiej w przeszłości, w czasie stawania się danego wytworu kulturowego. Analizy wytworu pozbawione owego ele­ mentu stawania się, pozbawione perspektywy długiego czasu, w jakim stworzona przez człowieka myśl, idea, instytucja społeczna, forma sztuki rozwijała się, tracą swą dynamikę. K a ż d y wytwór kulturowy widziany w krótkiej perspektywie czasu X X , a w najlepszym wypadku części X I X w., stawał się martwy, stawał się rzeczą, tracił jakby swoją moc informacyjną. Odnoszony w badaniach czasu krótkiego, badaniach zmia­ ny społecznej stawał się korelatem struktury społecznej bądź ekono­ micznej, ilustrował je, objaśniał, ale tracił zdolność informacji o swoim własnym stawaniu się. 8 8 G ł ó w n y zarzut sprowadza się do atomizowania kultury. Na ten temat wy­ powiedział się J . Burszta w referacie na temat etnograficznych badań społeczności lokalnych (Ostróda, czerwiec 1978), podkreślając nieprzydatność pozytywistycznej koncepcji Moszyńskiego dla badań współczesnych, określając metodę Moszyńskiego jako atomizowame kultury. Podobnie zresztą pisał jego uczeń J . H e y m a n w „Ludzie", t. 56: 1972, s. 67 n. K r y t y k a ta jest oczywistym nieporozumieniem. W trakcie analiz kultura jest dzielona przez badacza na składowe, które w y n i k a j ą z przyjętej teorii, ale i z celu badania. Koncepcja Moszyńskiego nie została wypra­ cowana do badania procesu zmiany współczesnej. Por. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 83, gdzie autor sam ustosunkowuje się do kwestii atomizowania kultury, oraz Z. S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej, [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 159-160. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 89 Tymczasem w rękach Moszyńskiego wytwór ten, porównywany z sze­ regiem typologicznie tożsamych wytworów na szerokich przestrzeniach ekumeny, miał nas informować o rozwoju myśli człowieka czy też nieco mniejszych, językowych czy etnicznych grup ludzkich, o ich twórczym wysiłku. W pojęciu wytworu kulturowego zawiera się więc założenie o twórczej ludzkiej pracy, śledzenie jego rozwoju jest śledzeniem roz­ woju myśli, wytwór nie jest w t y m układzie izolowany od człowieka, relacja między wytworem a człowiekiem jest relacją typu twórca — dzieło. Na relację tę od k i l k u lat ponownie zaczynamy zwracać pilną uwa­ g ę . Jej znaczenie potwierdziły badania nad sztuką ludową i nad k u l ­ t u r ą ludową. Nie darmo w kulturach ludowych twórczy niekoniecznie znaczy oryginalny, nowy, niepowtarzalny. Do dzieł artystów zalicza się wszak i genialnych kopistów, dokładnie powtarzających przesłanie za­ warte w dziele, a skierowane do członków społeczności. Nie tylko w k u l ­ turach Oceanii, ale w polskiej kulturze ludowej znajdujemy przekonanie, że wytwórca przekazuje wykonanemu przedmiotowi część swojej osobo­ wości, zdobywczej siły życia, siły powodującej jego efektywność. Ta ostatnia zależy bowiem od człowieka, jest przekazana wytworowi k u l ­ tury w momencie jego stwarzania, a od człowieka, który się nim posłu­ guje, zależy tylko jej uruchomienie. Kazimierz Moszyński pisząc o za­ klętej myśli ludzkiej w wytworze kulturowym posługiwał się terminem stworzonym przez naukę. Czas jednak potwierdził w nowych badaniach, że w języku kultury ludowej zawarte jest podobne pojęcie, oddające ową szczególną relację między twórcą a dziełem (rozumiejąc pod słowem dzieło nie tylko dzieło sztuki), a wyrażające przekazanie części osobo­ wości twórcy wytworowi. Tak więc pojęcie wytworu kulturowego było rozumiane dynamicznie przez Moszyńskiego, a najnowsze badania pozwalają nie tylko utrzymać, ale wskazują na możliwość pogłębienia rozumienia sensu tego pojęcia. Moszyński wyróżnia w swej pracy kilka podstawowych kategorii w y ­ tworów kulturowych. Wynikają one z przyjętej przez niego systematyki kultury, a ta podporządkowana jest rozumieniu kultury i jej celów. 9 9 Zagadnienie stosunku twórca — dzieło jest w zasadzie przedmiotem zainte­ resowania e s t e t y k ó w i historyków sztuki. Należy jednak podkreślić, że wychodząc z pozycji Ingardena, w etnografii relację tę za szczególnie w a ż n ą dla zrozumienia samego dzieła uważał J . O 1 ę d z к i, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, zwłaszcza s. 210 п.; Z. B e n e d y k ­ t ó w i с z, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kulturą i symbolem (maszynopis artykułu); podobnie do tej sprawy usto­ sunkowała się W. Telakowska na konferencji zespołu powołanego przez Departa­ ment Bibliotek D o m ó w Kultury i Plastyki do spraw mecenatu społecznego nad kulturą ludową w lutym 1978, definiując kulturę ludową jako to, co wynika z bez­ pośrednio przeżytego doświadczenia ludzkiego, indywidualnego poznania świata. �90 ZOFIA SOKOLEWICZ POJĘCIE K U L T U R Y W T E O R I I K . MOSZYŃSKIEGO Pojęcie k u l t u r y jest jasno zarysowane. W t. I Kultury ludowej Sło­ wian pisze Moszyński, że „ K u l t u r ą w szerszym znaczeniu nazywamy zespół wszystkiego, cokolwiek wytworzyła i wytwarza l u d z k o ś ć " . Tę definicję z pewnymi uściśleniami powtarza w Człowieku . W tej ostat­ niej pracy koncepcja kultury została pogłębiona przez podkreślenie jej relacji z biologiczną i psychologiczną sferą rzeczywistości, ale linia wskazana w 1929 r. została utrzymana. Tę konsekwencję można by zre­ sztą uznać za cechę charakterystyczną twórczości Moszyńskiego. Sta­ nowi ona konsekwentne rozwijanie raz przyjętych założeń, kolejne eli­ minowanie hipotez, ale cechuje ją zasadnicza niezmienność postawy epistemologicznej. Teoria Moszyńskiego przypomina gmach budowany z wielką konsekwencją od podstaw ściśle według raz zamierzonego pro­ jektu. Być może wynikało to właśnie z wielkości owego pierwotnego projektu? I w żadnym razie nie może być rozważane jako znamię kon­ serwatyzmu autora. W rozważaniach na temat kultury odnajdujemy u Moszyńskiego po­ dobne cechy, które raz już wystąpiły przy omawianiu wytworu kulturo­ wego. Podobnie jak wytwór kulturowy jest rozwiązaniem szczegółowego zadania, jakie kiedyś stanęło przed ludzkością, tak kultura jest pewnym całościowym rozwiązaniem zadania. A rozwiązanie zadania z natury rzeczy posiada pewien cel. T y m celem jest „wzrastająca ekspansja spo­ łeczeństwa" . Zwraca uwagę optymistyczny niejako i niemal drapieżny ton sformułowania. Ekspansja to coś innego niż tylko obiektywne sfor­ mułowanie adaptacji, czasami mające w sobie nawet ton bierności — przystosowania się. W ekspansji jest przezwyciężanie i zwyciężanie. Cel k u l t u r y nie pozostawia dla Moszyńskiego żadnej wątpliwości. Odnajduje go w całości wytworów, jak i w każdym z nich z osobna. W przyjętej systematyce kultury przyjmuje Moszyński jako kryte­ rium podstawowe rodzaj materii, z której każdy wytwór jest ukształto­ wany. Zakłada, że każdy z nich jest na tyle złożoną całością i uwikłany w tak różne relacje, że niepodobna myśleć o klasyfikacji w pełni roz­ łącznej. Niemniej jednak każdy z wytworów może być przydzielony do odpowiedniego działu kultury materialnej, społecznej lub duchowej, tej ostatniej odpowiednio podzielonej na wiedzę i sztukę, biorąc za k r y t e ­ rium cel, dla którego został stworzony: zaspokojenie potrzeb material­ nych, potrzeb społecznych, potrzeb ducha. Charakterystykę każdego z tych działów zamieszcza Moszyński we wstępach do odpowiednich to­ mów Kultury ludowej Słowian. W nich to zostały w zasadzie sformuło10 11 12 1 0 1 1 1 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 12. T e n ż e , Człowiek..., s. 11. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 91 wane najważniejsze twierdzenia Moszyńskiego z zakresu teorii kultury. Wypowiada w nich zarówno swe przekonanie, że kultura jest najbar­ dziej charakterystyczną cechą differentia specified ludzkości, jak i że badanie jej jest koniecznością warunkującą dalszy postęp. Poznanie kultury oznacza więc poznanie ludzkości. Na czym ono jednak ostatecz­ nie ma polegać? Otóż na wyjaśnieniu dróg, jakimi kroczyła myśl ludz­ ka tworząc lub doskonaląc coraz to nowe wytwory kulturowe. W ten sposób ujęta nauka o kulturze może być rozumiana sama ja­ ko w y t w ó r kulturowy, „a wiedza, zdobyta przez nas dzięki badaniom nad dawną i współczesną kulturą, odda duże usługi ludzkości, gdyż po­ zwoli jej głębiej zrozumieć samą siebie i wyciągnąć z tego rozumienia praktyczne konsekwencje" . Realizacja tego celu jest jednak trudna. Przede wszystkim, aby poznać istotę jakiegokolwiek zjawiska, pojedyn­ czego wytworu kulturowego czy całej kultury, należy badać jego genezę i rozwój. Badanie zjawiska w jednym tylko przekroju czasowym, bez możności porównywania jego kolejnych faz rozwojowych oraz różnych jego odmian w przestrzeni, nie pozwoli na odtworzenie sposobu, w jaki człowiek rozwiązywał kolejno następujące po sobie zadania. Teleologiczne ujęcie kultury, uznanie jej celowości i poszukiwanie za­ sady jedności kultury nie tylko w fakcie, że jest ona tworem i differen­ tia specifica człowieka, lecz również w tym, że wszystko to, co tworzy człowiek, jest podporządkowane jednemu celowi, prowadzi Moszyńskiego do stwierdzenia, że „...Kultura stanowiłaby harmonijną na ogół i zwartą całość nawet w t y m wypadku, gdyby nasze inne założenie, głoszące brak postępowego rozwoju religii i sztuki odpowiadało prawdzie, co jednak bynajmniej pewne nie jest" (zob. w y ż e j ) . Wobec jedności celu nie mają znaczenia specyficzne cechy różnych wytworów kultury, które Mo­ szyński omawia szczegółowo w akapitach poprzedzających przytoczoną konkluzję. Wprowadzenie pojęcia celu ma zasadnicze znaczenie dla całej kon­ strukcji Moszyńskiego. Autor zyskuje w ten sposób obiektywny mier­ nik rozwoju poszczególnych wytworów, co pozwala rozumieć kolejne fazy rozwoju wytworu jako kolejne fazy realizacji nadrzędnego celu kultury. Nadto, obserwując różnorodność form wytworów kulturowych, a przyjmując, że spełniają one jeden i ten sam cel, można stwierdzić, że w różny sposób przebiega realizacja głównego celu kultury, przez co różnice między wytworami kulturowymi i całymi ich działami jeszcze się uwypuklają. I tak wytwory techniki ułatwiają człowiekowi bezpośrednie takie lub inne oddziaływanie na zewnętrzny świat, wiedza umożliwia orientowa­ nie się w zjawiskach świata, organizacja społeczna zapewnia więź łączą13 14 1 3 1 4 Tenże, Tenże, Kultura Kultura ludowa..., t. I, s. 15. ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �92 ZOFIA SOKOLEWICZ cą jednostki w społeczeństwie, a religia i sztuka wzmacniają ludzką od­ porność duchową. Przy czym, ze względu na możność stosowania obiek­ tywnego kryterium celu, o technice, organizacji społecznej i wiedzy mo­ żna powiedzieć, że rozwijają się w sensie postępowym, podczas gdy w sprawach sztuki i religii brak jest obiektywnych mierników tego po­ stępu i opieramy się na subiektywnych ludzkich ocenach. Oceny te obiektywizują się w skali społeczeństwa i dzięki temu możemy o ca­ łości zjawisk religijnych i artystycznych powiedzieć, że realizują one podobny cel, jak inne działy kultury, niemniej jednak trudno jest, z bra­ k u owych kryteriów obiektywnych, tworzyć tu ewolucyjne szeregi roz­ wojowe. Na skutek więc wprowadzenia pojęcia celu i oceny sposobu reali­ zowania go przez różne działy kultury dochodzi do pewnego rozróżnie­ nia w tej harmonijnej całości. Jeśli początkowo kultura jawiła się jako rzeczywistość uporządkowana w postaci wytworów kulturowych i ich grup, to po uwzględnieniu cech specyficznych różnych działów zaryso­ wały się jak gdyby dwie rozwarstwiające ją płaszczyzny. Wśród etno­ grafów, którzy ten zabieg przeprowadzili przed Moszyńskim, należy w y ­ mienić Morgana . Podzielił on wszak k u l t u r ę na ciąg wynalazków i od­ kryć ewoluujących w postępie arytmetycznym i ciąg instytucji i idei ewoluujących w postępie geometrycznym. Nie wchodząc w szczegóły niezmiernie interesującej koncepcji Morgana trzeba podkreślić, że i je­ mu kultura jawiła się jako pewna całość, ale i on w drodze żmudnych badań doszedł do wniosku, że struktura samej materii narzuca w róż­ nych działach różne prawidłowości rozwoju i dlatego nie można jej roz­ ważać, jak gdyby wszystkie wytwory kultury miały jednakowe właści­ wości. W jego przypadku zapewne zdecydowane preferencje w bada­ niach struktur społecznych zdecydowały o podkreślaniu szczególnych właściwości tego działu. W każdym razie sam fakt poczynienia rozróż­ nienia wydaje się być istotny. Kultura jest więc tworem dynamicznym, rozwijającym się celowo w kierunku postępu, czyli coraz to skuteczniejszej ekspansji człowieka. Niezależnie jednak od twórczych, ludzkich jednostek, od ludzkich dróg i sposobów myślenia w rozwoju kultury obserwujemy określony mecha­ nizm. Każdy z wytworów kulturowych „miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako fala kulturowa, ulegał rozwojowi, to znaczy rozmaitym przemia­ nom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej zmienności, czyli faz roz­ wojowych, prawie nigdy nie zgadzają się ze sobą dokładnie, tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecznie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płaszczyźnie 15 L . H. M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1888. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 93 przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje wymieniony na przestrzenny" . To twierdzenie Moszyńskiego jest w zasadzie k l u ­ czem do zrozumienia stosowanej przez niego metody. Jest to wszak mo­ delowo opisany mechanizm zamiany czasu w przestrzeń. Z tego wypły­ wają zasadnicze wskazania co do dalszego sposobu postępowania. 16 K I L K A U W A G O A D E K W A T N E J DO T E O R I I M E T O D Z I E Metoda ta w zasadzie została najdokładniej sformułowana przez Moszyńskiego zarówno w Człowieku , jak i w Oi sposobach badania kultury materialnej Prasłowian oraz, przede wszystkim, w Kulturze ludowej Słowian . Niemniej jednak, dla łatwiejszego osądzenia, w j a ­ k i m zakresie powinniśmy iść w dzisiejszych badaniach etnogenetycznych drogą wskazaną przez Moszyńskiego, przypomnę ją w k i l k u punktach: 1. Stosowana przez K . Moszyńskiego metoda jest połączeniem me­ tody analityczno-porównawczej i geograficznej. 2. Najmniejszą jednostką klasyfikacyjną jest wytwór kulturowy ro­ zumiany jako rozwiązanie przez człowieka wybranego, szczegółowego zadania. 3. Wytwory, nawet najprostsze posiadają własną wewnętrzną struk­ turę. 4. S t r u k t u r ę tę można odtworzyć przez porównanie wytworów tego samego typu (Moszyński przy prezentacji metody posługuje się przy­ kładem jarzem naszyjnych i legendy o świętym chodzącym po prośbie, ranionym w czoło i zalęgnięciu się pszczół w ranie ) , wyróżnianiu czę­ ści lub, jak w utworze słownym, wątków, powtarzających się i stano­ wiących stałą część wytworu, oddzieleniu części lub w ą t k ó w dodatko­ wych, wreszcie analizie tych części dodatkowych przez: a — ocenę ich technicznego rozwiązania ze względu na cel, do jakiego dany wytwór służy (por. jarzmo), b — odnalezienie w innych wytworach rozwiązań podobnych do zastosowanych w owych częściach dodatkowych wytworu (por. rozumowanie dotyczące brony laskowej i brony zwanej sukowatk ą ) albo podobnych w ą t k ó w do tych, które składają się na legendę (por. ww. legendę o świętym). Celem całej powyższej procedury jest uzyskanie odpowiedzi na pyta­ nie o genezę wytworu. Odpowiedź polega na określeniu najprostszych składowych danego wytworu i ewentualnej kolejności, w jakiej nakła17 18 19 2 0 2 1 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 17. T e n ż e , Człowiek..., s. 100 n. T e n ż e , O sposobach,..., s. 21 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 16 n. T e n ż e , Człowiek..., s. 101 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 193. �94 ZOFIA SOKOLEWICZ dając się jedna na drugą utworzyły wytwór kulturowy w tej postaci, w której wystąpił on w źródłach etnograficznych. Procedurę samą moż­ na zaś sprowadzić do dzielenia czynności wytworu na części składowe według kryterium treści (w legendzie) lub konstrukcji technicznej (jarzmo), porównanie z analogicznymi rozwiązaniami występującymi w innych wytworach (do czego innego służących^ lub z innymi rozwiąza­ niami występującymi w wytworach o t y m samym celu. Zważywszy, że przedmiotem analizy jest wytwór kulturowy lub grupa wytworów k u l ­ turowych, dzięki czemu mamy do czynienia ze stosunkowo małą ilością relacji (w porównaniu na przykład z ilością i różnorodnością relacji k u l ­ turowych występujących we wpółczesnych badaniach nad zmianą) po­ trzebny jest nam duży zbiór informacji, a to zwykle jest możliwe do uzyskania przy eksploracji pełnego zasięgu występowania danego.wy­ tworu kulturowego w świecie. Potrzeba uwzględnienia pełnego zasięgu badanego wytworu wynika również z przyjętego modelu rozchodzenia się wytworów kulturowych (teoria fal). W zasięgu t y m rozpatrując for­ my wytworu od centrum do peryferii mamy szansę na odnalezienie wszystkich form rozwojowych danego wytworu, aby przy wyzyskaniu wspomnianych materiałów porównawczych odtworzyć względną chrono­ logię i następstwo tych faz po sobie, a to jest przecież celem tej proce­ dury badawczej. Metoda geograficzna zasadza się na przyjęciu podobnego modelu roz­ woju kultury. Można by dodać, że sam Moszyński wiąże wspomniany model ze stosowaniem metody geograficznej, a nie analityczno-porównawczej. Jednakże we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian przed­ stawia go jako generalny model rozwoju k u l t u r y i nie wiąże go z żadną k o n k r e t n ą metodą, po drugie, w jego praktyce badawczej odnajdujemy założenie istnienia takiego właśnie mechanizmu rozwojowego w kwes­ tiach odnoszących się nie tylko do problemów rozwiązywanych za pomo­ cą metody geograficznej . Przedmiotem analizy w przypadku metody geograficznej jest nie tyle „treściowy" rozbiór wytworu prowadzący do wyodrębnienia jego składo­ wych i poszukiwania dla nich odpowiedników w innych wytworach lub odmiennych rozwiązań w wytworach tego samego typu, ale przestrzeń, a ściślej kształt przestrzeni, którą interesujący nas w y t w ó r tworzy. O ile w rozumieniu metody geograficznej jako zasady porównywania wytworu z elementami fizycznego ukształtowania przestrzeni wydaje się iść Moszyński za popularnymi ujęciami antropogeograficznymi, o tyle w propozycji analizy kształtu przestrzeni (zasięgu wytworu) należy go 22 2S 24 2 2 2 8 2 4 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I. s. 16 n. T e n ż e, O sposobach..., s. 24 n. T e n ż e , op. cii., s. 29. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 95 uznać za poprzednika pewnego typu metod sformalizowanych wywodzą­ cych się z matematyki, a stosowanych dziś jako novum . Zasada zasięgów o charakterze zwartym, przerywanym i rozproszo­ nym wywodzi się zapewne ze szkoły kulturowo-historycznej i pierw­ szych podręczników metodyki etnografii . Charakter zasięgu zależał zdaniem Schmidta, Graebnera od sposobu rozchodzenia się (dyfuzji) w y ­ tworu kulturowego i jego dawności oraz ciągłości. Wskaźnikowość kształtu zasięgów wspomnianych potwierdzają zresztą dziś dane wynika­ jące ze stosowania metod f o r m a l n y c h . Przyjęcie tego samego stano­ wiska przez Moszyńskiego świadczyć może również, że spodziewane w y ­ n i k i związane z wartością analiz przestrzennych dla rekonstrukcji roz­ woju kultury człowieka nie zamykają się w granicach jednego tylko kierunku w etnologii. Zasługą natomiast Moszyńskiego jest dalszy krok na drodze analiz przestrzennych i wyodrębnienie typu zasięgu centralnego i krawędzio­ wego lub peryferycznego'. Jest to ustalenie będące dalszą konsekwencją przyjętych założeń i zasad badawczych, należałoby określić je w kate­ goriach odkrycia naukowego. Stanowi ono syntezę rezultatów ogromnej ilości kartogramów i zauważenia charakteryzującej je prawidłowości, że zasięgi typu centralnego przemawiają za młodszym wiekiem w y t w o r u kulturowego, zasięgi typu krawędziowego — za wiekiem starszym. Stosowanie metody geograficznej wiąże się z koniecznością operowa­ nia dużą przestrzenią. Jedynie ona zapewnia badaczowi odpowiednią perspektywę (i podobnie do prawa wielkich liczb), uwalnia go od infor­ macji stanowiących zakłócenie prawidłowości leżącej u podstaw rozwoju. 2S 2e 27 UJĘCIE C Z A S U I P R Z E S T R Z E N I W P R A C A C H MOSZYŃSKIEGO Przestrzeń jest kategorią, która jest badaczowi niejako dana. W y ­ twory, których istnienie odnotowują źródła, występują zawsze w o k r e ś ­ lonych punktach przestrzeni. Grupy wytworów tworzą płaszczyzny — zasięgi. Przestrzeń ta jest w pierwszym momencie płaska, jednowymia­ rowa. Jest ona empirycznie stwierdzaną właściwością wytworów. Jest 2 5 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplikacje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.), Historia i nowoczesność. Problemy unowocześniania metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław—Kra­ ków—Warszawa 1974. F . G r a ě b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; W. S c h m i d t , Handbuch der Methode der Kulturhistorischen Ethnologie, Munster (Westf.) 1937; P. R a d i n, The method and the theory in ethnology, New York—London 1933. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, na przykładzie Atlas Africanus L . Frobeniusa (w druku, „Afričana B u l ­ letin"). Por. też: G ó r a l s k i , op. cit. 2 8 2 7 �96 ZOFIA SOKOLEWICZ to z reguły przestrzeń duża, a etnografia czy etnologia ujmowana jako nauka o kulturze rozumianej jako zbiór czy system wytworów jest nau­ ką dużych przestrzeni. Wszelkie rozwiązania mogą następować tylko drogą analiz zjawisk występujących w dużej przestrzeni. Duża prze­ strzeń w etnologii spełnia też funkcję, jaką u historyków pełni czas — daje dystans do zjawisk badanych, pozwala je lepiej zobaczyć, skupić się na nich z odrzuceniem zakłócających nasze badania informacji . Analizy przestrzenne mają też, i to zarówno w wypadku metody analityczno-porównawczej jak i geograficznej, zasadnicze znaczenie dla weryfikacji źródeł. Cechą przecież etnologii, czyli badań kultury w du­ żej przestrzeni, jest to, że weryfikacja źródeł dokonuje się w czasie analizy, a nie poprzedza j e j , tak jak to ma miejsce u h i s t o r y k ó w . Takie postępowanie w przypadku analiz małych obszarów jest niemoż­ liwe i dlatego słusznie zastępowane jest zasadami weryfikacji stosowa­ nymi przez historyków przy założeniu, że nie ma większych istotnych różnic między źródłem historycznym a etnograficznym, będącym tylko odmianą szerszej kategorii źródeł historycznych . Istotną cechą wiążącą kulturę z przestrzenią jest założenie, że w y ­ twory kulturowe przenoszone w różny sposób przez ludzi układają się w przestrzeni w sposób odbijający regularność tych ruchów. Kolejne ruchy pozostawiają po sobie ślady w postaci kształtu zasięgu danego wytworu. Przestrzeń nie jest zajmowana przez człowieka w sposób cha­ otyczny, lecz zgodnie z pewnymi regułami łatwości, możliwości, korzyś­ ci. Skoro pierwotne przesunięcia nie są przypadkowe, to i rezultat ich, odwzorowany w przestrzeni, musi odbijać te prawidłowości. Do czło­ wieka należy więc analiza przestrzennych układów po to, aby odczytać to co się zdarzyło, ale również i po to, by owe prawidłowości rządzące ruchami człowieka sprawdzić i sformułować. 28 29 30 O ile przestrzeń jest nam dana i zarysowuje się w miarę poszukiwań prostych źródłowych, o tyle czas jest w etnologii wartością poszukiwaną. W ujęciu Moszyńskiego czas jest odmianą przestrzeni. Przekonanie to dzieli Moszyński nie tylko z pozytywistami, nie tylko z większością chyba mitologii społeczeństw tak zwanych prymitywnych, ale i ze współ­ czesną nauką. Dotyczy to tylko czasu długiego, kategorii nazwanej przez h i s t o r y k ó w , ale znacznie rzadziej przez nich używanej. W ujęciu M o ­ szyńskiego wielkość czasu odpowiada wymiarowi przestrzeni i jest to słuszne, skoro są to kategorie rozdzielające się w miarę zmniejszania 31 8 8 N. А. В r i n g e u s, Krytyka źródeł w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 п., bardzo dokładnie w y j a ś n i a wspo­ m n i a n ą kwestię. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław— Warszawa—Kraków 1966, s. 53 n. Por. też M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 n. F . В r a u d e 1, Historia i trwanie, Warszawa 1971. я 8 0 3 1 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 97 dystansu między nimi a przedmiotem, a zbiegające się w miarę oddala­ nia od niego i wyrażające w identyczny sposób istnienia wytworów k u l ­ turowych i całej kultury. J E S Z C Z E R A Z O POJĘCIU W Y T W O R U K U L T U R O W E G O ' Rozważania na temat sposobu ujęcia przestrzeni i czasu w teorii Mo­ szyńskiego rzucają dodatkowe światło na pojęcie wytworu kulturowego. Powstaje pytanie o kategorie informacji uzyskiwane przez nas w dro­ dze analizy. Po pierwsze, wytwór kulturowy analizowany i porówny­ wany z innymi wytworami w przestrzeni informuje nas o sposobie m y ­ ślenia człowieka, k t ó r y go stworzył i zmieniał, o wielu ludziach, którzy się do tego przyczynili. Zawężenie jednak analizy do samego wytworu powoduje, że staramy się drogą różnego przegrupowywania składowych danego wytworu uzyskać informacje o nim samym. Jak to Moszyński określa w Kulturze ludowej Słowian , odsłaniamy tendencję rozwojową danego wytworu, nadaną m u niejako przez pierwszego twórcę w mo­ mencie genezy (tworzenia) i tkwiącą w układzie relacji między jego wewnętrznymi składowymi. Po drugie, wytwór informuje nas o kontaktach zachodzących za jego pośrednictwem z różnymi ludźmi. Kontakty te są bardzo różnorodne i nie zawsze dadzą się odczytać z analizy formy przestrzeni. Ważna jest jednak sprawa samej informacji o przesunięciu się grupy ludzkiej lub o możliwości zaistnienia kontaktu między różnymi grupami. Ta arcyciekawa sprawa wymaga jeszcze dalszych przemyśleń. Obecnie skłania­ łabym się do sądu, że obie omawiane sytuacje rozgrywają się jak gdyby na dwu odmiennych płaszczyznach. Otóż w sytuacji pierwszej etnolog analizujący wytwór znajduje się z natury rzeczy w sytuacji zewnętrznej w stosunku do pierwotnej relacji wyrażanej przez wytwór, relacji m i ę ­ dzy wytworem a twórcą. Ma jednak mimo tej pozycji szansę na dojście do przypadków jednostkowych i odkrycie stosunku twórcy do wytworu, jego sposobu rozumienia wytworu, mówienia o nim, przejścia z pozycji obiektywnych na subiektywne i prześledzenie ich obiektywizowania się. W drugim natomiast przypadku etnograf przez cały czas pozostaje w stosunku niejako zewnętrznym do badanego przedmiotu, bez szans na zajęcie miejsca w w e w n ę t r z n y m obwodzie i , jeżeli nie zajęcia, to przy­ bliżenia się ck> miejsca zajmowanego przez twórcę. Na rysującą się w dużej przestrzeni perspektywę kultury etnograf patrzy z pozycji ze­ wnętrznych. Inna pozycja jest niemożliwa. Przedmiotem oglądu są t u bowiem skutki działań konkretnych ludzi, które wykraczają poza moż­ liwość kontroli z ich strony, a nawet czasami wiedzy. Mówiąc o zróżni­ cowaniu oglądanym z tej perspektywy etnograf posługuje się językiem 32 Moszyński, Kultura 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , ludowa..., t. I, s. 191. z. 2 �98 ZOFIA SOKOLEWICZ teorii naukowej z niewielką możliwością posługiwania się językiem ludzi, którzy wpłynęli swymi działaniami na uformowanie się takiego a nie innego zasięgu badanych wytworów i bez możności, a może w t y m przy­ padku i potrzeby, dojścia do ustalenia odbicia tego zróżnicowania w świadomości ludzkiej. Tak więc w sposobie ujęcia Moszyńskiego wytwór, grupy wytworów, ich zasięgi, zwłaszcza w przypadku drugim, należą do języka etnografii, etnologii i posiadają znaczenie dla etnografów. Są istotne dla sposobu komunikowania się etnografów, a nie naszych informatorów. *To co zy­ skujemy na perspektywie przestrzennej to — może zresztą nie całkiem, rachunek naukowy korzyści jest t u bardzo złożony — tracimy na nie­ możności odwoływania się do danych świadomości. Nie można oglądać wytworu kulturowego ustawiając się w pozycji wewnętrznej i zewnę­ trznej jednocześnie. I ta sprawa przesądza o niemożności pogodzenia tez Moszyńskiego z tezami kierunków relatywistycznych i o koniecz­ ności założenia przez niego istnienia uniwersaliów w kulturze człowieka i praw rządzących rozwojem całej kultury. T E O R I A E T N O S U K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO PO R A Z D R U G I Wydaje się, że to co zostało powiedziane wystarcza do wyjaśnienia stosunku Moszyńskiego do badań etnogenetycznych. Przede wszystkim jasne się staje, że nie interesują go procesy etniczne w całości, choć procesy etnogenetyczne są tylko szczególnym przypadkiem procesów et­ nicznych. Etnogeneza znajduje się w centrum jego zainteresowań, po­ nieważ zasadnicze znaczenie przypisuje badaniu genezy wytworów k u l ­ turowych i genezy kultury ludów. Geneza jakiegoś zjawiska zawiera w sobie jakby zapowiedź jego dalszego rozwoju, stąd jest najbardziej obiecująca w informacje o całości. W ujęciu Moszyńskiego problem etnogenezy można sformułować jako ustalenie genealogii, to jest stopnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi badany etnos lub grupę etnosów. Wyróżnione przez Moszyńskiego mechanizmy rozwoju kultury wpływa­ jące na obraz kultury poszczególnych grup etnicznych mają charakter bądź endogenny i związane są z trwałością substrátu etnicznego, bądź egzogenny i związane są z migracjami i różnego rodzaju kontaktami z innymi grupami. Ustalenie związku między grupą konstytuującą kon­ tynuację a migrującymi jest najtrudniejszym do przezwyciężenia punk­ tem w badaniach etnogenetycznych. Znaczenie tego podkreśla Moszyń­ ski w pierwszym szerszym studium na temat praojczyzny S ł o w i a n . Uszło ono naszej uwagi ze względu zapewne na założoną w nim teorię s3 3 8 K. M o s z y ń s k i , K r a k ó w 1925, s. 105. Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 99 antropogeograficzną, nie do przyjęcia w dniu dzisiejszym, jak i wątłość argumentacji o naszym pokrewieństwie azjatyckim, nie popartej dalszy­ m i studiami. Zawiera ono jednak do dziś interesujące uwagi metodo­ logiczne, a i sama koncepcja pokrewieństwa azjatyckiego Słowian za­ sługiwałaby na baczniejsze spojrzenie. Zwraca w niej mianowicie Mo­ szyński uwagę na dynamiczny charakter etnosu, na stałą reorganizację jego członów składowych i podkreśla konieczność rekonstrukcji tego dynamicznego, zmieniającego się stanu rzeczy. W cytowanej uprzednio definicji grupy etnicznej uderzają co naj­ mniej dwie informacje. 1. Moszyński pomija cechy antropologiczne jako pomocne przy okre­ ślaniu etnosu, nie zwraca na nie uwagi nawet wtedy, gdy pisze o owym zmieniającym się substracie ludzkim. Natomiast sposób, w jaki przy­ tacza w Człowieku informacje o zróżnicowaniu fizycznym ludzkości posługując się klasyfikacją Eickstedta, świadczy chyba po prostu o chęci przedstawienia fizycznego wyglądu twórców kultury. Podkreśla wielkie zróżnicowanie ras świata, nie mogąc znaleźć żadnej grupy, która by nie krzyżowała się z innymi i pozostawała w stanie czystym. Nie sądzę jednak, by interesowały go skutki pewnych mechanizmów kulturowych dla zróżnicowania ludzkości i by na podstawie tego zróżnicowania w y ­ ciągał wnioski dotyczące kontaktowania się między nimi. Za Eickstedtem rozumie rasę w sposób geograficzny i nie wprowadza jej jako czynnika aktywnie formującego kulturę. Podobnie czyni zresztą w przypadku studiów etnogenetycznych nad Słowianami. Być może sądzi, że zróżni­ cowanie językowe, które wielokrotnie nie pokrywa się z kulturowym, oraz geograficzne, stanowią wystarczającą trudność do pokonania w ana­ lizach etnograficznych, że nie trzeba jej powiększać przez wprowadza­ nie dodatkowego układu różnicującego. A może sądził, że zróżnicowanie językowe jest najpewniejszym układem odniesienia dla kultury? W każ­ dym razie pominięcie elementu rasy w definicji grupy etnicznej jest charakterystyczne dla postawy Moszyńskiego. 2. Wymieniając kilka cech charakterystycznych dla grupy etnicznej zakłada, że nie wszystkie muszą wystąpić razem. Wyraża w t y m prze­ konanie o wspomnianej wyżej dynamice grup etnicznych i t y m samym zmianie charakteru jej cech. Charakterystyczne jest ustawienie na pierwszym miejscu języka jako cechy wyróżniającej. Jest to zgodne z jego wielokrotnie powtarzanym twierdzeniem, że język jest najściślej­ szym kryterium wyróżniającym grupę oraz że wychodząc w badaniach nad etnogenezą od podziałów językowych można skutecznie czerpać ze wskazówek językoznawstwa w szczegółowych analizach wytworów i grup wytworów kulturowych. Dalsze cechy wymienione przez Moszyńskiego jako wyróżniki grupy etnicznej to odrębna nazwa w ustach własnych 34 Tenże, Człowiek..., s. 376 n. �100 ZOFIA SOKOLEWICZ lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich. Jest to jedno z częściej używanych w etnografii, ale mało ścisłych k r y ­ teriów, wiadomo bowiem, że nazwy te mają charakter niejednokrotnie lokalny, obejmują niewielkie grupy stanowiące podgrupy większych grup etnicznych, zakres wiedzy ich członków o sąsiadach może być bardzo mały a izolacja, w jakiej się znajdują, może być okresowa i w zasadzie, czego mamy wiele dowodów na przykład w Afryce, odrębną nazwę może mieć nawet ród czy grupa rodów okresowo oderwanych od większej grupy etnicznej . Nie odmawiam t u użyteczności tego wyróżnika, ale należy posługiwać się nim bardzo ostrożnie i wyłącznie w konfrontacji z wyróżnikiem pierwszym to jest językiem. Jako kryterium czwarte wyróżnienia grupy etnicznej przyjmuje Mo­ szyński „mniej lub bardziej swoistą k u l t u r ę " . Ten wskaźnik należy przyjąć z zastrzeżeniem poczynionym przez Moszyńskiego, że aczkolwiek można pisać i mówić o kulturze jako zbiorze pewnych wytworów cha­ rakterystycznych dla grupy ludzi posługujących się pewnym językiem i posiadających wspólną nazwę, to nie można rozumować w sposób nie­ jako odwrotny, to znaczy charakteryzować znanego im wytworu w ka­ tegoriach etnicznych, przypisując mu, jak to krytycznie zauważa Mo­ szyński, „etykietki irańskie" i i n n e . W całej Kulturze ludowej Słowian Moszyński unika określenia wytworów bliższymi nazwami etnicznymi. Przy omawianiu np. jarzm przypomina krytycznie, że R. Braungart określa jarzmo podgardlicowe słowiańskim, sam nigdy się t ą nazwą nie posługuje . Pozostaje jeszcze do omówienia trzecia wymieniona przez Moszyń­ skiego cecha grupy etnicznej, a mianowicie „poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u jako negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup i n n y c h " . Włączenie tej cechy do definicji grupy etnicznej budzi pewne zdziwienie, gdyż psuje ona har­ monię jednorodności pozostałych kryteriów. O ile poprzednio wymienio­ ne cechy dotyczyły obiektywnej sfery rzeczywistości i stwierdzane były przez etnografa przyglądającego się danej grupie etnicznej z tej per­ spektywy, jaką dają liczne źródła, o tyle wspomniany punkt trzeci do­ tyczy świadomości ludzkiej, czynnika subiektywnego i stanowiącego jak­ by wewnętrzne kryterium wyróżnienia grupy. Na podstawie pierwszych trzech kryteriów etnograf wyróżnia grupę z pozycji całego swego nie tyle społecznego — jako członka grupy, ale naukowego doświadczenia, z pozycji kogoś, kto stoi na zewnątrz grupy i jest w stanie objąć ją t y m doświadczeniem w całości. Nie jest to możliwe w przypadku, gdyby był 35 8e S7 s8 8 5 G. P. M u r d о с к, Africa, its peoples and their culture history, New York— Toronto 1959, indeks. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. 1, s. 8. T e n ż e , op. cit., s. 666. T e n ż e , Człowiek..., s. 3. 3 4 3 7 3 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA 101 MOSZYŃSKIEGO tylko członkiem społeczności, gdyż zakresy doświadczenia społecznego członków grupy etnicznej z reguły nie obejmują całości grupy . A właś­ nie wspomniane trzecie kryterium pozwala na wyróżnienie grupy et­ nicznej z pozycji członka grupy, z pozycji wewnętrznej w stosunku do niej. Zapewne istnieją możliwości obiektywne stwierdzenia, również i z punktu widzenia etnografa stojącego na zewnątrz grupy, w czym wyraża się poczucie wspólnoty grupy. Jak na razie jednak nie wycho­ dzimy w tej kwestii poza sprawę stereotypów, badania zakresów do­ świadczenia społecznego i badania wskaźnikowości cech wspomnianych przez informatorów, jako różniących ich w stosunku do s ą s i a d ó w . Nie ulega wątpliwości, że włączenie do definicji cech leżących w zdecydo­ wanie różnych płaszczyznach epistemologicznych i wymagających sto­ sowania odrębnego języka teoretycznego zakłóca klarowność teorii Mo­ szyńskiego. Być może, że element ten uznał za istotny po badaniach Józefa Obrębskiego i jego pracach o Polesiu . Obserwacje i propozycje Obrębskiego w tej kwestii są niewątpliwie ważne. Mam jednak wątpli­ wości, czy dadzą się wyrazić w języku zaproponowanym przez Moszyń­ skiego i czy są niezbędne do realizacji celu, jaki sobie postawił. Co stanowiło bowiem cel w badaniach nad etnogenezą Słowian? Ba­ dania genezy wybranego ludu to wszak nie to samo co badanie wytworu kulturowego. W t y m ostatnim przypadku badanie genezy oznacza dojście do istoty zjawiska, odszyfrowanie treści owego pierwotnego zadania, któ­ re człowiek sformułował w jakimś momencie swego życia, nieraz w od­ ległej przeszłości. Pojęcie ludu jest, jak wskazywał sam Moszyński, dy­ namiczne i zmienne. Procesy etniczne polegają na stałym oddzielaniu się od siebie i łączeniu grup. Prasłowianie — to jakby etap w dziejach indoeuropejskiej rodziny językowej. Określenie ich cech charakterystycz­ nych to przecież tylko opis jednego z etapów stawania się grup etnicz­ nych, w t y m przypadku historycznie nam bliskiej. W praktyce badawczej Moszyński przypisywał wielkie znaczenie j ę ­ zykoznawstwu historycznemu. Jego zdaniem podstawowym wyróżnikiem grupy etnicznej jest wszak język, on jest wskaźnikiem najdoskonalszym 39 40 4 1 8 9 Uogólnienie dotyczy kultur ludowych tak zwanych prymitywnych, dlatego nie w ł ą c z a m do rozważań sprawy inteligencji, jako warstwy tę właśnie funkcję mediacyjną między innymi klasami i warstwami spełniającej. Z. S o k o l e w i c z , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle teorii K. Moszyńskiego, referat n a . 50 Walnym Zjeździe P T L we Wrocławiu we w r z e ś ­ niu 1975 r. Świadczy to skądinąd o wielkiej otwartości Moszyńskiego na nowe teorie. Nie jest to jedyny przykład. Innym może być posłużenie się filozofią Bergsona i psychologią do w y j a ś n i e n i a kwestii kultury duchowej, nie dających się w pełni wyjaśnić poprzez jego w ł a s n ą teorię. Moszyński n i e w ą t p l i w i e musiał zdawać sobie sprawę z wagi badań nad świadomością wspólnoty etnicznej, nie miał jednak dla nich miejsca w stworzonej przez siebie teorii i stąd wprowadzenie tego elementu do definicji mogło być koncesją na rzecz jeszcze nierozwiązanej sprawy. 4 0 4 1 �102 ZOFIA SOKOLEWICZ istnienia potencjalnej wspólnoty ludzi mogących się ze sobą komuniko­ wać . I choć od czasów Moszyńskiego w badaniach etnograficznych w y ­ kryto i opisano wiele systemów niewerbalnego porozumiewania się, to jednak język, rozumiejąc go szeroko, nie tylko jako zdolność wypowia­ dania słów, ale i system porządkujący nasze myślenie, nie stracił na znaczeniu jako złożony podsystem kulturowy pozwalający na wykreśle­ nie w teorii, a i w praktyce, granic między ludźmi bliższymi sobie właśnie ze względu na możność owego porozumienia się i łączności. K. Moszyński przyjmuje, że języki „łatwo mieszają się" i powołuje się w swym Pierwotnym zasiągu jązyka prasłowiańskiego na nawiązującą do koncepcji J. Baudouina de Courtenay tezę T. Lehra-Spławińskiego, że język prasłowiański jest stopem różnych j ę z y k ó w . Mimo jednak tej cechy może on stanowić niejako ramy kultury grup mówiących w y ­ różnionymi językami, ramy, które z kolei wypełnia archeolog i etnograf. I aczkolwiek zasięgi grup wytworów kulturowych, konstytuujących k u l ­ t u r ę badanej grupy etnicznej w jej morfologicznym kształcie, nie pokry­ wają się z zasięgami języków, to jednak kultura nie daje tak dobrych wskaźników odrębności jak język Z tego zresztą wynika tak ener­ giczne odrzucanie przez Moszyńskiego etykietek przydawanych wytwo­ rom kultury jako „fińskim, irańskim, słowiańskim" . Tak więc w tej koncepcji Moszyńskiego odnosimy dane etnograficzne do systemów językowych. Kultura uzyskuje sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdoskonalszego wskaźnika odrębności grupy. Nie jest to oczywiście jedyne wyjaśnienie k u l t u r y przyjęte przez M o ­ szyńskiego, ale jedyne wyjaśniające jej sens etniczny. Ale każdy etnos, nawet najbardziej dynamicznie traktowany, można uchwycić w momencie stabilizacji i napełnić go treścią kulturową. I to należy do obowiązków m. i n . etnografa. I tak zadaniem etnografii sło­ wiańskiej w badaniach procesów etnogenetycznych w świetle ogólnej teorii kultury K . Moszyńskiego jest, jak on sam pisze, „próba analizy nawarstwień kultury ludowej Słowian z punktu widzenia ich względnej chronologii" i następnie odsłanianie kolejnych warstw, aby dojść do wypełnienia treścią kulturową tego zespołu, który określa mianem Protosłowian (do n.e.) i Prasłowian (od I w. n.e. do momentu wyjścia na południe). Jest to więc cel szczegółowy w stosunku do tego, który od samego początku fascynował Moszyńskiego, czyli badanie człowieka, do czego chyba nieprzypadkowo powraca we wstępach do kolejnych tomów Kultury ludowej Słowian. 4 2 43 46 46 4 2 4 3 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie 1946. 4 4 4 5 4 6 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e , op. ci(., s. 16; t e n ż e , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. s. 12 n. Słowian, Poznań �TEORIA KULTURY K I L K A UWAG KAZIMIERZA 103 MOSZYŃSKIEGO OGÓLNOMETODOLOGICZNYCH Przed próbą wyciągnięcia wniosków, jakie wynikają z teorii Moszyń­ skiego dla ustawienia dzisiejszych badań etnograficznych w zakresie etnogenezy, wypada poczynić kilka uwag na temat epistemologicznych, a nawet ontologicznych aspektów jego teorii. Niewiele miejsca t y m spra­ wom poświęcano dotychczas z wielką chyba szkodą dla zrozumienia całości stworzonej przez niego teorii. Poniżej spróbuję wymienić kilka wstępnych, wymagających dalszego rozpracowania, kwestii. Epoka, środowisko, wykształcenie uczyniły z Moszyńskiego pozyty­ wistę w sensie przede wszystkim epistemologicznym. Nie ma w jego pracach bezpośrednich deklaracji na tematy filozoficzne . Natomiast materiału do wnioskowania o poglądach filozoficznych Moszyńskiego do­ starcza przede wszystkim Kultura ludowa Słowian. Według deklaracji autora dzieło to ma „... przede wszystkim służyć jako uporządkowany materiał... Dążyłem do tego, aby każdy, kto weźmie ją za podstawę, miał całą swobodę w gruntowaniu własnych w n i o s k ó w " . Tej znamiennej deklaracji winniśmy uwagę z k i l k u powodów. Wyraża ona przekonanie autora, że dzięki naukowym metodom istnieje możliwość dojścia do fak­ tów składających się na rzeczywistość. Fakty te to w dziedzinie kultury wytwory kulturowe, rezultat działalności człowieka, wyrażające każdo­ razowo jego twórczy stosunek do tejże rzeczywistości. W ujęciu Mo­ szyńskiego fakty kulturowe w postaci wytworów kulturowych, będąc przetworzeniem przez człowieka rzeczywistości, stają się niezależną od niego rzeczywistością, posiadają swój wymiar ontologiczny. W nich sa­ mych t k w i informacja o ich istocie, czyli pośrednio o człowieku. Budowana przez Moszyńskiego teoria jest zależna od faktów, wynika z nich. W teorii nie może znaleźć się nic, czego nie byłoby w faktach . Teoria jest wnioskowaniem z faktów i zależy od wielu czynników, w tym subiektywnych. W wyprowadzaniu teorii można się pomylić, jest ona drugorzędna w stosunku do faktów. Natomiast w porządkowaniu ma­ teriału do teorii, w porządkowaniu istniejących faktów, nie można się pomylić. I dlatego tak wiele uwagi poświęca Moszyński weryfikacji ź r ó d e ł , ich systematyzowaniu, oddzielaniu tego, co do typu i zasięgu należy, a co należy odrzucić . Większość jego zabiegów dotyczy pre­ parowania faktów i przedstawiania ich w takim porządku, w jakim występują w ewolucji myśli ludzkiej. 47 48 49 50 51 52 4 7 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. Moszyński, Człowiek..., s. 66. Postępowanie Moszyńskiego można by określić jako zgodne z pozytywistycznym modelem nauki. Niemniej jednak wydaje się, że on sam nie zaliczał siebie do tego grona. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 7. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e, O sposobach badania..., s. 216. T e n ż e , op. cit., s. 216 n. 4 8 4 9 5 0 5 1 M �104 ZOFIA SOKOLEWICZ W wielkim nacisku na systematykę przypomina Moszyński przyrod­ nika budującego obiektywny gmach wiedzy. I w rzeczy samej jego na­ uka o kulturze przypomina naukę przyrodniczą w sposobie traktowa­ nia faktów i w sposobie budowania teorii. W sposobie budowania sys­ tematyki Moszyński przypomina innego, wielkiego systematyka tych cza­ sów, funkcjonalistę A. TA. Radcliffe-Browna, pracującego co prawda w dziedzinie struktur społecznych i lekceważącego, a nawet potępiają­ cego, problematykę historyczną w k u l t u r z e . W sposobie jednak trak­ towania nauki o kulturze jako nauki przyrodniczej i w sposobie jej bu­ dowania, w stosunku do tego co nazywali rzeczywistością i faktem spo­ łecznym, są obydwaj bardzo podobni. I obaj dążą do formułowania praw kultury. Jak dochodzi do praw Moszyński i jakie formułuje prawa? Otóż znamienną jest rzeczą, że nastawiony na tak drobiazgowe i pedantyczne zbieractwo uczony, stawiający sobie za cel pośredni (cel niemalże his­ toryczny) odkrycie zrębu kultury archaicznej Prasłowian, dochodzi do wniosków o charakterze ściśle ogólnym. Takimi wnioskami mającymi status praw są charakterystyki zasięgów, w t y m przynajmniej jedno prawo, o rozkładzie elementów starszych na krawędziach rozproszonego zasięgu, przez niego samego zostało sformułowane . Do sformułowania tych praw Moszyński doszedł w w y n i k u analizy wielkiej ilości kartogramów, drogą, najkrócej mówiąc — indukcyjną. Występują jednak w je­ go pracach i inne prawa, wydedukowane z podobieństw między językiem (jako częścią kultury) a kulturą, a sformułowane swego czasu przez językoznawców, jak na przykład teoria falowego rozprzestrzeniania się języka. Prawo to w obrębie teorii Moszyńskiego ma odmienną pozycję od prawa rozkładu cech starszych i młodszych, jest niejako wydeduko­ wane i przeniesione z językoznawstwa. Te prawa wyjaśniają poszcze­ gólne formy zasięgów, a nieraz i pozycję w y t w o r u kulturowego w obrę­ bie zasięgu. Wnioski płynące z posłużenia się takim prawem przy wyjaś­ nianiu charakteru zasięgu mogą być zweryfikowane historycznie za po­ średnictwem innych źródeł. W ten sposób spełnia się wymaganie teorii nauki, że jej twierdzenia mogą być sprawdzone przez innych badaczy, każdy bowiem może powtórzyć, sprawdzić każdy kartogram i jego pod­ stawę, a dalej może sprawdzić wnioski przez odnalezienie w terenie w y t w o r ó w kulturowych, na których istnienie wskazuje wnioskowanie, przez sięgnięcie do innych źródeł, przez wyjaśnienie zakłócenia kształtu zasięgu wypadkami historycznymi . 53 5 i 65 5 3 A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , D. F o r d e (eds), African Systems of kinship and marriage, introduction, s. 2 п., London—New York—Toronto 1956. Por. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , referat na konferencji op. cit., oraz J . K l i m a s z e w s k a , К. Moszyński badacz i nauczyciel, [w:] К. Moszyński, życie i twórczość, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976, s. 23. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 7 n. 5 4 5 5 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 105 Moszyński był również człowiekiem swej epoki, gdy twierdził, że aby poznać cokolwiek, trzeba poznać genezę zjawiska, aby poznać k u l ­ t u r ę , należy poznać jej genezę. Stąd badanie wytworów od strony ich powstania i ich rozwoju. Można by się zastanowić, dlaczego Moszyński, tak uważny na wszel­ kie nowości w nauce, nie wprowadził do rozważań za Durkheimem, Maussem czy Malinowskim pojęcia faktu kulturowego lub kulturowego kontekstu. Wydaje się, sądząc z jego stosunku do innych kierunków w etnologii, że te sprawy jeszcze były poza sferą jego zainteresowań a proponowane przez niego metody, choćby na skutek odmienności w traktowaniu czasu i przestrzeni, nie nadawały się do ujęć kontekstu czy całości kulturowej tak, jak proponował funkcjonalizm (pomijam t u pojęcie całościowego faktu społecznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa). Zamiast tego jednak budował Moszyński zbiór faktów mający być pod­ stawą obiektywnego wnioskowania. Pisał: „...ujmiemy na razie kulturę jako prostą, mechaniczną sumę wytworów i każdy z nich będziemy ba­ dać oddzielnie" . Ta deklaracja to przecież nie deklaracja przeciwna lub zgodna z systemowością. To określenie etapu badań i założenie o charakterze heurystycznym, Ono pozwala mu się skupić na wydobyciu informacji z samego wytworu. Podobne znaczenie epistemologiczne ma w gruncie rzeczy zawężenie się do kultury Słowian. Była to propozycja opisu kultury grupy języko­ wej słowiańskiej, choć taka kultura nie istniała. Istniał tylko w pewnej epoce zbiór cech kulturowych charakterystycznych dla ludzi mówiących językami słowiańskimi. Idąc ich śladami można było formułować prawa genezy i rozwoju kultury. Moszyński nie był historykiem kultury Sło­ wiańszczyzny tylko etnologiem, to znaczy, że kultura ta była dla niego wybranym przypadkiem, na podstawie którego mógł wnosić o kulturze człowieka. W Człowieku pisze, że w celu wykrycia regularności czy praw rządzących życiem i rozwojem kultury nie trzeba badać wszyst­ kich kultur, wszystkich wytworów w ich wszelkich układach i związ­ kach. Pisze: „Jak geolog nie potrzebuje zapuszczać sondy co milimetr, by gruntownie poznać budowę danej okolicy, tak i etnolog może poprze­ stać na pewnej tylko, obfitej, ale mimo to ograniczonej ilości etnologicznych sondowań". Słowiańszczyzna była więc dla Moszyńskiego taką sondą. 5e Pozostaje jeszcze kwestia opinii Moszyńskiego w sprawie stosunku obserwowalnego do nieobserwowalnego tak istotnej dla dzisiejszej nau­ k i . Wydaje się, że zorganizowanie kultury widział on w jednym ontologicznym poziomie i podobnie formułował swe wnioski w odpowiadają­ cym tej rzeczywistości jednym poziomie epistemologicznym. Na tym, poza językiem teorii, będzie polegała główna różnica między nim 5 6 Tenże, op. cit., s. 17. �106 ZOFIA SOKOLEWICZ a strukturalistami. Używa jednak Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian słowa p o z i o m . Odnosi to jednak do pewnej dewizy heurystycznej, a nie do poziomu epistemologicznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa. Pisze, że każdy szczegół ma tylko dlatego wartość, ponieważ jest cząst­ ką tej wielkiej całości, którą nazywamy kulturą, występuje przeciwko pustej pracowitości i przypomina o umiejętności przechodzenia od szcze­ gółu do ogólnych twierdzeń. „Zbliżanie się do szczegółów i oddalanie się od nich w celu ogarnięcia szerszych widnokręgów, by zaraz potem znów się do nich zbliżyć, powinno następować po sobie ź, całą swo­ bodą" . Powyższy cytat można rozumieć tylko jako przypomnienie konieczności stałego pokonywania odległości między konkretem a ab­ strakcją i jednocześnie o bezsensie zajmowania się tylko albo jednym, albo drugim. Dla Moszyńskiego konkretem jest zawsze wytwór kulturo­ wy. Wychodząc od niego można osiągać kolejne szczeble abstrakcji od­ nosząc go do innych wytworów tego samego typu i formułując uogól­ nienia na temat tkwiącej w nim tendencji rozwojowej, zależności od surowca, środowiska naturalnego etc. oraz charakteru rozkładu tego t y ­ pu obiektów w przestrzeni odzwierciedlającej działania grupy ludzkiej. W pracach Moszyńskiego mamy do czynienia z różnego typu uogólnie­ niami; typu historycznego wtedy, gdy badany szczegół odnosi się do historii Słowiańszczyzny, lub z twierdzeniami o charakterze ściśle ogól­ nym, odnoszącymi się do człowieka. Tych ostatnich twierdzeń szczegól­ nie dużo znajdziemy w Człowieku, o czym decyduje zapewne charakter tej książki. Ale niezmiernie pouczająca pod t y m względem jest lektura Kultury ludowej Słowian, w której wszystkie, najdrobniejsze nawet szczegóły, podporządkowane są nie tylko uogólnieniom o prawidłowoś­ ciach rozwoju kultury Słowiańszczyzny, lecz również prawidłowościach rozwoju kultury człowieka widzianego przez pryzmat słowiańskiej son­ dy. Uderza t u również wielka intuicja i surowe kryteria w doborze ma­ teriału naprawdę archaicznego, odsuwanie nawarstwień najmłodszych, co sprawia, że Kultura ludowa Słowian nie jest obrazem kultury sło­ wiańskiej przełomu X I X i X X w., ale systematycznym przeglądem naj­ starszych jej elementów. I to co gorszy krytyków, oskarżających etno­ grafów o stosowanie w takich przypadkach swoistego czasu etnograficz­ nego zwanego praesens ethnographicwm, jest tylko niezrozumieniem z ich strony niezmiernie istotnej cechy warsztatu etnografa. Tej cechy, która wynika z faktu występowania w kulturze zjawisk charakteryzu­ jących się długim, wielowiekowym trwaniem, i na podstawie tego k r y ­ terium łączeniu ich w jeden zbiór, poddawany dalej analizie pozwalają­ cej na dalsze jego rozwarstwienia chronologiczne. 57 5 8 Na końcu tych uwag metodologicznych warto jeszcze raz sformuło5 7 5 8 Tenże, Tenże, Człowiek..., s. 67. Kultura ludowa..., t. I , s. 19. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 107 wać cel pracy etnografa. Otóż mając dane w postaci wytworu kulturo­ wego, czyli rezultaty zadania, które kiedyś sformułował człowiek oraz znajomość niektórych praw rozwoju i powstawania kultury zmierza on do odcyfrowania treści zadania oraz odkrywania coraz to dalszych praw. A wobec tego, że zjawiska charakteryzujące się długim trwaniem ist­ nieją do dziś w kulturze i to samo dotyczy podstawowych mechanizmów kulturowych, badanie to może mieć zasadnicze znaczenie dla długofalo­ wego przewidywania tendencji kulturowych. W N I O S K I KOŃCOWE Jak zapowiedziano we wstępie, odpowiedź na pytanie drugie, czyli do jakich twierdzeń Moszyńskiego możemy nawiązać w dzisiejszych ba­ daniach nad etnogenezą Słowian, będzie krótka. Wynika bowiem w spo­ sób dość oczywisty z powyższej analizy. Właśnie w świetle teorii Mo­ szyńskiego badania etnogenetyczne nabierają sensu przez podniesienie znaczenia badania genezy zjawiska i upatrywanie w tej genezie utaje­ nia się jego istoty. Z t y m wiąże się również ograniczenie" się w badaniu jedynie do zjawisk charakteryzujących się długim trwaniem i odrzuca­ nie wielu współcześnie z nimi współwystępujących, ale mających inną dynamikę rozwojową. K r y t e r i u m języka jako wyróżniające grupę et­ niczną nadal musi być stosowane zgodnie z sugestią Moszyńskiego, k t ó r y tak wielką wagę do niego przywiązywał. Nie znaleziono zresztą do tej pory żadnego bardziej precyzyjnego, a wspomniane propozycje Obręb­ skiego nie dadzą się zastosować do badania grup rozrzuconych na du­ żych przestrzeniach i nie mających często bezpośredniego kontaktu ze sobą. Wielkim ułatwieniem w projektowaniu badań etnogenetycznych są wyróżnione przez Moszyńskiego typy zasięgów wytworów kulturo­ w y c h . Mają one znaczenie nie tylko w przypadkach interpretacji po­ szczególnych zasięgów, lecz również dla planowania badań komplekso­ wych. W grupie sformułowanych przez Moszyńskiego analiz zasięgów różnego typu dla przyszłych badań dwie wydają się być szczególnie interesujące. Jedna dotyczy wspomnianych już powiązań słowiańsko-azjatyckich , druga związków między południową a północną częścią Słowiańszczyzny . Nadto, dla projektowania przyszłych badań etnoge­ netycznych można wyciągnąć pewne wnioski z kolejności badań nau­ kowych przedsiębranych przez Moszyńskiego. Kolejność ta jest zna­ mienna. Otóż pierwsze prace na temat etnogenezy przypadają na poło­ wę lat dwudziestych, odsuwa je Moszyński na rzecz sporządzenia sy39 60 61 и 6 0 6 1 K l i m a s z e w s k a , op. rit., s. 23 n. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 226 n. T e n ż e , op. cit., s. 263 n. �108 ZOFIA SOKOLEWICZ stematyki materiału nieodzownej zarówno w jego pracy dydaktycznej, jak i w dalszej projektowanej pracy poświęconej etnogenezie. Systema­ t y k ę traktuje Moszyński jako rodzaj wstępu nieodzownego przy roz­ wiązywaniu jakiegokolwiek dalszego zadania. Jest ona przecież podstawą stosowanej przez niego metody analityczno-porównawczej. I ona umoż­ liwiła mu pod koniec życia podjąć prace nad etnogenezą. Za najlepiej opracowany dział systematyki i zarazem najpewniejszą podstawę do wnioskowania uważał Moszyński k u l t u r ę materialną. Słu­ żyć może ona nam bez zmian do d z i ś . Zadaniem do wykonania jest systematyka działu kultury społecznej. Jednakże prace nad nią, jak i kontynuowanie prac nad k u l t u r ą duchową wymaga, odmiennie od działu kultury materialnej, nowych przemyśleń. Jeżeli bowiem zada­ niem etnologa jest odkrywanie praw rozwoju k u l t u r y przez dochodze­ nie do genezy w y t w o r u , to można mieć wątpliwości, czy dochodzenie do genezy w przypadku wytworu kultury materialnej jest t y m samym co w przypadku k u l t u r y społecznej i duchowej. W świetle choćby badań funkcjonalizmu nad instytucjami społecznymi kultura społeczna z racji swego szczególnego tworzywa, jakim t u operuje człowiek, to jest więzi, wymaga szczególnego potraktowania. Badania zaś semiotyków radziec­ kich i strukturalistów francuskich zwracają na to samo uwagę przy badaniu kultury duchowej. Sam Moszyński widział zresztą znakomicie te trudności odwołując się w t. I I Kultury ludowej Słowian do filozofii Bergsona i do ustaleń psychologii. Powstaje zasadnicza obawa, czy pro­ ponowany przez Moszyńskiego język jest odpowiedni do wyrażenia owej specyfiki dwóch, wspomnianych działów kultury. T y m samym włączenie do projektów etnogenetycznych badań nad k u l t u r ą duchową i społeczną oznaczałoby w praktyce konieczność doboru innego, właściwszego i m języka teoretycznego i zbudowania właściwej t y m działom systematyki. Tę sprawę uwzględnia Projekt etnograficznych badań nad etnogenezą Słowian przygotowywany w sekcji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N uwzględniając zwłaszcza: a) koncepcję K . Moszyńskiego o azjatyckim pochodzeniu Słowian w nieco zmodyfikowanej wersji ich powinowactwa z kulturami Azji, b) związki między południowymi a pół­ nocnymi Słowianami, których znaczenie wynika właśnie z ustaleń Mo­ szyńskiego, przy zastosowaniu materiału ze środkowego pasa Słowiań­ szczyzny (Ukraina, Czechosłowacja) oraz Węgier jako materiału kontrol­ nego, c) zastosowanie nowych metod badawczych umożliwiających 62 es 6 2 Mam tu na myśli systematykę, która służyć ma wyodrębnieniu najstarszych e l e m e n t ó w kultury Słowian, gdyż dla innych celów można zbudować systematykę innego rodzaju. Taka postawa Moszyńskiego wynika zarówno z przyjęcia teorii fal rozprze­ strzeniania się kultury, jak i postulatu badania wytworu i w e w n ę t r z n e j , tkwiącej w nim tendencji rozwojowej. 6 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 109 pogłębienie analizy w sferze k u l t u r y duchowej i w węższym stopniu społecznej. Projekt, wciąż jeszcze dyskutowany, opiera się na podstawowych ustaleniach Moszyńskiego, posługuje się proponowanym przez niego j ę ­ zykiem teoretycznym, procedurą weryfikacji źródeł, sposobem ujęcia przestrzeni i czasu. Ze względu na spodziewany szybki druk projektu w kolejnym zeszycie „Etnografii Polskiej" nie rozpracowuję tutaj jego podstawowych tez mając jednak nadzieję, że będzie on dalszym krokiem na drodze, którą w swoim czasie tak jasno wyznaczył Kazimierz Mo­ szyński. Zofia Sokolewicz T H E T H E O R Y O F C U L T U R E B Y K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI AS A S T A R T I N G POINT F O R E T H N O G E N E T I C STUDIES Summary The foundations for the ethnographic studies of the ethnogenetic processes in Poland were created by Casimir Moszyński. The ethnographers in the Department of Ethnography at the University of Warsaw who, in 1972, had undertaken work within the framework of the Commission of Ethnogenesis created by the Committee of Slavonic Studies of the P A N (Polish Academy of Sciences), set themselves the task of providing answers to the following questions: 1) how did Casimir M o s z y ń ­ ski formulate the problem of ethnogenesis of the Slavonic people?, 2) what conclu­ sions may be drawn from his work in order to formulate the most appropriate strategy for present studies? The answer to the first question required reference to the general theory of culture which was formulated by Moszyński. By culture Moszyński understood everything that was created by mankind from its very beginnings. I n this com­ plex, the basic systemic unit is the concept of the cultural product by which Moszyński understood the solution of particular problem which confronted men. The concept is applied, equally, to the material culture as well as, though with certain additional postulations of a psychological nature, to the social and spiri­ tual culture including in the last the field of Art. The study of culture involved, in his view, the determination of the relationship between cultural products, the investigation of their genesis and, finally, relating them to the group of the crea­ tors of culture or, of culture bearers. This last area of research acitvity was iden­ tified by Moszyński as the separate discipline of research ethnography. Thus, ethnography involves the study of the relationship between an aggregate of cul­ tural products and the human matrix whereas the study of the genesis of the products of culture, of their tendencies to develop and of their mutual relations, is the concern of ethnology. I n such a scheme the ethnogenetic problems and, especially, the ethnogenesis of the Slavonic people assume a particular importance. As worked out by Moszyński, the methods of reconstruction of the genesis and of the development of the products of culture were based on a postulation that they occur in conformity with the laws which govern the development of culture and that such laws are, as it were, reproduced in space. The analysis of space and, especially, the painstaking analysis of the spatial extent of culture the exact topology of which was mapped out by Moszyński, should lead the ethno- �110 ZOFIA SOKOLEWICZ graphers to historical reconstructions and to discovery of laws of the development of culture. The punctilious scientific approach proposed by Moszyński reflected the ideas of- positivism. The status of facts was independent of theory, explanations were sought at the level of what was observable. In the theory could found nothing that was not already contained in the facts. The ethnographer studied the emer­ gence of the products of culture over a large space and reconducted their deve­ lopment over a long period of time. Such approach also demanded that the sour­ ces be verified by methods which were very specific for ethnographers and diffe­ rent from those used by historians. In relation to contributions by Moszyński, it is now proposed that the domain of the spiritual culture and of the arts be treated differently by resorting to the concept of the symbol and meaning, through studies of what is significant instead of, merely, noticeable, by seeking explanations at a hidden, not directly observable level and by reconstructing the framework of thought rather than of the objects and of their content. A different significance is also ascribed to theory while the independent status of facts becomes less sharply defined. In proposing a new strategy in the realm of methodology, the direction of studies indicated by Mo­ szyński may still be main-tained. It is considered that a particularly fertile field, still, are comparisons between the cultures of the northern and of the southern Slavonic people with the inclusion of the additional material on the Hungarian influence. Still to be explained is also the matter, emphasized by Moszyński, of the Asiatic kinship (the theory of the primeval, Asiatic fatherland of Slavonic people). These kinships assume importance not only Sn the South (Caucasus) but also in the North (as far as Siberia). One may anticipate, therefore, further pro­ gress in studies of the spiritual culture which, incidentally, was of minor interest to Moszyński, whereas the territorial extent of studies will remain unchanged. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1e18320d7bc73b1d43462bc1196aab6.pdf c38a18c07f2cc0fe3cb57667ebd50544 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:895 Title A name given to the resource Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.61-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 \ ZOFIA SOKOLEWICZ K I E R U N K I B A D A N ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN ( W P R O W A D Z E N I E DO K O N F E R E N C J I N A T E M A T : E L E M E N T Y W S P Ó L N E W K U L T U R Z E S Ł O W I A N POŁUDNIOWYCH I PÓŁNOCNO-WSCHODNICH, POŚWIĘCONEJ PAMIĘCI K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO I JÓZEFA OBRĘBSKIEGO, Z O R G A N I Z O W A N E J W D N I A C H 25-27 X 1977 P R Z E Z K O M I T E T S Ł O W I A N O Z N A W S T W A P A N I K A T E D R Ę E T N O G R A F I I UW) Od czasu wydania przez Kazimierza Moszyńskiego Pierwotnego za­ siągu języka prasłowiańskiego i O sposobach badania kultury material­ nej Prasłowian w etnografii polskiej nie ukazało się żadne znaczące dzieło czy nawet rozprawa na ten temat. Znikł on również z planów badawczych etnograficznych instytucji naukowych. Jedynym przedsię­ wzięciem, z którego wynikały pewne wnioski dotyczące etnogenezy, jest Polski atlas etnograficzny. Jego użyteczność w tej kwestii jest jednak ograniczona t y m , że został ustawiony pod k ą t e m rozwiązania proble­ mów etnografii Polski, a nie etnogenezy Słowian . W innych etnogra­ ficznych pracach słowianoznawczych kładziono większy nacisk na pro­ cesy formowania się narodów słowiańskich, pozostawiając problematykę etnogenetyczną archeologom i językoznawcom. Wyrazem tej tendencji jest nawet uniwersytecki program nauczania etnografii słowiańskiej 1 2 1 K . M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, Wrocław—Kra­ k ó w 1957; t e n ż e , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wro­ cław—Kraków—Warszawa 1962. Znamienna jest tu zmiana tendencji badawczej w I I kwestionariuszu Р А Е z 1954 r. w porównaniu z I z 1953 r. Porównując pytania dotyczące pługa lub sier­ pa można stwierdzić; że w 1953 r. pytania dotyczyły prawie wyłącznie cech archa­ icznych kultury, podczas gdy w 1954 r. kwestionariusz został poszerzony na tyle, aby uzyskać obraz kultury ludowej przełomu X I X / X X w. Moszyński wyraża s w o j ą opinię m. in. w tej sprawie, w artykule: Na marginesie dyskusji o „Polskim atla­ sie etnograficznym",. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. I V : 1956, z. 4, s. 491-518. 1 �62 ZOFIA SOKOLEWICZ 3 M . Gładysza , w k t ó r y m zagadnienie etnogenezy potraktowano nie jako problem do rozwiązania, ale jako etap historii kultury stających się na­ rodowości i narodów słowiańskich. Wydaje się, że ta przerwa prawie 20 lat dzieląca wydanie wspomnia­ nych dzieł Moszyńskiego od podjęcia, z inicjatywy Komitetu Słowianoznawstwa P A N w 1972 г., etnograficznych badań nad etnogenezą Sło­ wian przez grupę współpracowników Katedry Etnografii U.W. była konieczna, aby uzyskać dystans i móc właściwie ocenić dokonania Moszyńskiego, aby wyciągnąć takie wnioski z jego teorii i tak opraco­ wać plan badań, by można było nie tylko potwierdzać uzyskane przez niego rezultaty, ale i formułować na nowo i nowe problemy, odnoszące się do etnogenezy Słowian. Dlatego też zadaniem zainteresowanych et­ nogenezą etnografów warszawskich było przede wszystkim, poza kon­ tynuacją niezaprzeczalnie odkrywczych wskazówek Moszyńskiego, opra­ cowanie metodyki tych dziedzin, które przez niego nie zostały opra­ cowane, z uwzględnieniem przyjętych po jego śmierci rozwiązań metodologicznych wynikających z postępu w nauce *. Inicjatywa Komitetu Słowianoznawstwa P A N z 1972 r. dotyczyła również językoznawców, archeologów i antropologów fizycznych oraz muzykologów. Przedstawiciele tych dyscyplin pracowali niezależnie od siebie, dzieliły ich różnice teoretyczne i przeważało przekonanie, że trudności warsztatowe należy przede wszystkim przezwyciężyć w łonie własnej dyscypliny zanim dojdzie do sformułowania wspólnego pro­ gramu badań. Krokami, które miały wieść do zarysowania takiego wła­ śnie programu, miały być między innymi konferencje informujące o ko­ lejnym postępie w obrębie danej dyscypliny: archeologii, językoznaw­ stwa, historii, antropologu, etnologii i muzykologii. J e d n ą z nich była właśnie niniejsza konferencja. Zamysł poświęcenia konferencji o tematyce etnogenetycznej Kazimie­ rzowi Moszyńskiemu i jego uczniowi, Józefowi Obrębskiemu, uzasad­ niony jest przekonaniem, że pierwszy z nich stworzył podwaliny pod nowoczesne badania etnogenetyczne w Polsce, a drugi wprowadził do badań nad etnosem element świadomości wspólnoty etnicznej. Skupienie natomiast uwagi na analogiach w kulturze Słowiańszczyzny północnej i południowej wynikło z poszukiwań sposobu chronologicznego rozwars Zalecony do ogólnopolskiego \ użytku w 1965 r. przez komisję rzeczoznawców etnografii Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Mam tu na myśli przede wszystkim odkrycie w i e l o w a r s t w o w o ś c i kultury i ustalenie szeregu poziomów analizy, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu tzw. struktur ukrytych lub głębokich, wprowadzenie pojęcia znaku i znaczenia co dało dobre narzędzie badań w zakresie kultury duchowej, posługiwanie s i ę mode­ lami i metodami formalnymi. Por. też Z . S о к o 1 e w i с z, Teoretyczne podstawy etnograficznych badan nad etnogenezą Słowian. Tradycje i propozycje, Z Polskich S t u d i ó w Slawistycznych, seria V , Warszawa 1978, s. 367-374. 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 63 stwiania materiału etnograficznego, pochodzącego wszak głównie z X I X w. Wydaje się bowiem, że ze względną łatwością możliwe jest określanie elementów kultury ludowej powstałych po ustabilizowaniu się chrześcijaństwa na Słowiańszczyźnie . Nadal jednak, mimo nieza­ przeczonych postępów archeologii, mamy ogromne trudności z chronologizacją materiałów wcześniejszych. Otóż z doświadczeń Moszyńskiego wynika, że przy ustalaniu tego, co nazywał zrębem kultury słowiań­ skiej, istotną rolę odegrało stwierdzenie występowania analogicznych wytworów na terenach północnej i południowej Słowiańszczyzny. Ich pochodzenie musiało więc sięgać czasów przed rozdzieleniem się Słowian i ich wędrówką na południe. Ustalenie tych analogii zarówno w dziedzi­ nie kultury duchowej, jak społecznej i materialnej, dałoby więc możli­ wość wykorzystania tej niewątpliwej cezury czasowej, jaką stanowiła wędrówka Słowian na p o ł u d n i e . 5 6 Z założeń Moszyńskiego przyjęto nadto twierdzenie o istnieniu okre­ su stabilizacji w momencie pojawienia się w Europie grupy określanej mianem Protosłowian, a następnie drugiego — w momencie pojawienia się grupy Prasłowian. O obu tych przypadkach należałoby zresztą m ó ­ wić nie tyle jako o pojawieniu się grupy „x", ile o możliwości w y ­ odrębnienia jej przez badaczy. Wobec tego, że okres stabilizacji w k u l ­ turze jest tylko stanem pozornym, założenie powyższe potraktowano jako założenie o charakterze epistemologicznym. Przyjęto, że k u l t u r ę ludów wyodrębnionych na podstawie kryterium językowego należy roz­ patrywać tak, jak gdyby była w stanie stabilizacji. Sam proces etno­ genezy sformułowano jako oddzielanie się bocznych l i n i i z pierwotnej całości, oddalanie się ich względem siebie nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale i kulturowym, łączenie się z grupami nie wywodzącymi się z tego samego pnia i t d . Należało również przyjąć, że każda z oddzielają­ cych się grup rozwijała własną kulturę, ale też każda kontynuowała pewne wartości z przeszłości, z okresu wspólnoty . W świetle nowszych badań problem etnogenezy sformułowano jako poszukiwanie odpowiedzi na pytania: k i m jesteś? k i m b y l i twoi przod7 6 Cezurą tę nader często stosuje w swoich badaniach A. Bruckner, J . St. B y s troń, W. Klinger i cała plejada uczonych zaliczanych dziś do klasyków. Jak trudne są dalsze rozwarstwienia świadczy fakt, że borykający się z problemem chronologizacji materiału L . Stomma, mimo stosowania, w y d a w a ł o b y się, bardziej precy­ zyjnych zasad strukturalizmu, nie bardzo może w y j ś ć poza nią i poza świadectwa źródeł pisanych. Por. L . S t o m m a , Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego,. Warszawa 1976, maszynopis pracy doktorskiej, archi­ wum Katedry Etnografii UW. K . Moszyński przywiązuje zresztą do niej szczególną wagę, o czym świadczą uzupełnienia do dzieła O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, s. 258 n. Na momenty kontynuacji w kulturach Słowian kładzie silny nacisk M. G aV a z z i, Sudbina Stare Slavenske Nástine Kod Juznich Slovena, Beograd 1959. 6 7 �64 ZOFIA SOKOLEWICZ 8 kowie? z kogo się wywodzisz? Uznano go za szczegółowy przypadek badania procesów etnicznych kwalifikowanych jako procesy więziotwórcze, w ścisły sposób związane z rozwojem świadomości wspólnoty grupy. Rozwiązanie jakiegoś problemu etnicznego polega w t y m przypadku na zrekonstruowaniu odbitego w świadomości obrazu odmienności k u l t u ­ rowej danej grupy od grup sąsiednich i określeniu jego w p ł y w u na działania ludzi, zakresu i zasięgu tego oddziaływania. I n n y m i słowy od­ niesienie go do konstytuującego g r u p ę substrátu ludzkiego wyróżnionego na podstawie kryterium językowego lub antropologicznego. Takie jed­ nak sformułowanie jest możliwe w przypadku badania okresów now­ szych, dla których dysponujemy źródłami do świadomości wspólnoty, a więc okresu formowania się narodowości i narodów. W takim przy­ padku badacza nie interesuje zupełnie lub prawie zupełnie zróżnicowa­ nie kulturowe, ale skupia swoją uwagę na, jakże często nieadekwatnym do rzeczywistości, jego odbiciu w świadomości, ewentualnie jego przy­ czynach i społecznych skutkach. Ten postulat badawczy nie może być jednak spełniony w odniesieniu do okresu formowania się Słowiań­ szczyzny z indoeuropejskiej wspólnoty. Tak więc badanie genezy grupy etnicznej na tak odległym etapie możliwe jest tylko przy wykorzystaniu informacji płynących z analiz zróżnicowania i historii języka, typu fizycznego i kultury, tak jak zróżnicowanie to dziś odbija się w świado­ mości badaczy, a nie badanego podmiotu tamtych kultur i tamtych czasów. Nie znaczy to jednak, by należało całkowicie zrezygnować z rozwa­ żań na temat rozwoju świadomości wspólnoty w tamtym okresie. Zna­ czy to, że cały nacisk w badaniach należy położyć na tę kontynuację kultury, która niezależnie od lokalnego rozwoju różnych grup i pod­ grup słowiańskich da się zarysować grubą linią od okresu rozpadu wspólnoty indoeuropejskiej do momentu wędrówki Słowian na połud­ nie. O charakterze świadomości wspólnoty nosicieli tej kultury można wnioskować jedynie per analogiam tak, jak ma to miejsce w przypadku wykorzystywania materiałów dotyczących społeczeństw plemiennych i kultur ludowych przy rekonstruowaniu wierzeń religijnych itd. ludzi z czasów badanych przez archeologię. Tak więc konferencja w zasadzie poświęcona była trudnym, war­ sztatowym sprawom samej etnografii. Była jednakże i krokiem na dro­ dze do ustalenia wspólnego, międzydyscyplinarnego programu badań nad etnogenezą Słowian i tej głównie sprawie poświęcił zagajenie kon­ ferencji prof, dr Witold Hensel, przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N . Referaty zagranicznych uczestników konferencji poświęcone były 9 S o k o l e w i c z , op. cit., s. 367. M o s z y ń s k i , op cit., s. 258. �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 65 informacji o wybranych zagadnieniach kultury ludowej Jugosławii. Dr Błaże Ristovski, profesor z Instytutu Folkloru w Skopje, poinfor­ mował w swoim referacie o postępie badań nad formowaniem się odręb­ nej kultury i świadomości narodowej Macedonii. Zasługuje na uwagę duży udział folklorystów i ich osiągnięcia w dziedzinie zbierania i pu­ blikowania źródeł. Informacja ta wskazuje na możliwość połączenia w y ­ siłków etnografów i folklorystów w badaniach nad powstawaniem świa­ domości narodowej, nad rekonstrukcją archaicznego i ludowego świato­ poglądu i filozofii. Dr Nikola Pavkovic, docent w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Belgradzkim, przekazał natomiast w swoim referacie problematykę współczesnego prawa obyczajowego Jugosławii. Te nader interesujące badania w dziedzinie, w której (można by sądzić) zacho­ wało się szczególnie dużo archaicznych struktur, wykazały jednak, że zapewne z powodu ścisłych związków tej sfery z funkcjonowaniem spo­ łeczeństwa dokonywało się w niej bardzo wiele zmian. Jak wynikało z samego referatu i dyskusji, trudno byłoby znaleźć w niej takie cechy struktury społecznej, które mogłyby informować o kulturze Prasłowian. Referaty prof, dr Zofii Sokolewicz i prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej dotyczyły dwóch zasadniczych linii tradycji polskich badań nad procesami etnicznymi. Pierwszy referat, pt. Znaczenie związków miedzy południową a północną Słowiańszczyzną dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego, składał się z cz. I poświęconej analizie teorii Moszyńskiego i I I poświęconej związkom między północą i południem Słowiańszczyzny. Cz. I w wersji rozszerzonej drukowana jest w niniejszym numerze „Etnografii Polski", cz> I I została włączona do projektu prac nad Porównawczym słownikiem etnograficz­ nym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich, który będzie drukowany w jednym z najbliższych numerów. Zestawienie tego referatu z refera­ tem A. Kutrzeba-Pojnarowej, pt. Józef Obrębski i jego wkład w badanie procesów etnicznych, miało na celu podkreślenie, że omawiane badania odbywają się na dwóch niejako, różnych płaszczyznach epistemologicznych. Prof. dr Anna Czekanowska-Kuklińska w referacie pt. Trudności łącznej interpretacji wyników badań cech morfologicznych i funkcjo­ nalnych poruszyła ważny nie tylko dla muzykologii problem łączenia wyników badań dotyczących różnych poziomów organizacyjnych dzieła muzycznego i dwóch różnych poziomów epistemologicznych. Łączenie wyników tych analiz dla celów interpretacji genetycznej niesie za sobą niebezpieczeństwo przypisania Prasłowianom czy jakimkolwiek innym ludom w przeszłości cech percepcji dzieła muzycznego według norm charakteryzujących człowieka współczesnego. Sprawa ta dotyczy i i n ­ nych elementów kultury poza muzyką, a coraz to bardziej precyzyjne metody analizy nie mogą nas jednak uwolnić od niepokoju, czy i w ja­ k i m stopniu rekonstruowany przez nas obraz dawnych kultur jest ade5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �66 ZOFIA SOKOLEWICZ .kwatny do rzeczywistości. Ten problem występuje zresztą również we wszelkich badaniach porównawczych i próbach wyciągania wniosków z materiałów dotyczących tak zwanych społeczeństw plemiennych. W tej sytuacji słuszne są próby konstrukcji modeli analitycznych o ma­ łej ilości zmiennych i poszukiwanie norm określających stałość wytwo­ r u (dzieła muzycznego), a nie jego zmienność. Referat mgr. Z. Benedyktowicza, pt. Kategorie swój — obcy w kul­ turze ludowej a niektóre problemy identyfikacji etnicznej, stanowił wprowadzenie do tej części konferencji utrzymanej w linii tradycji Obrębskiego. W niniejszym tomie wszedł on do opracowania D. Mar­ kowskiej i Z. Benedyktowicza pt. O niektórych problemach identyfika­ cji kulturowej w procesie porozumiewania się. Autor zajął się stereoty­ pami swojego i obcego w kulturze ludowej i stwierdził ich zasadniczą nieprzystawalność do obiektywnego zróżnicowania kultury ludowej oraz niemożność wyjaśnienia ich poprzez odniesienie do tego zróżnicowania. Jedynym, właściwym układem odniesienia jest w t y m wypadku szeroko rozumiany światopogląd ludowy, całość kultury duchowej. Wielkie zna­ czenie w określaniu treści tych podstawowych kategorii kultury ludo­ wej, jak swój i obcy, ma język sakralny. Drukowany w niniejszym numerze referat mgr. Krzysztofa Kubiaka, pt. Wyróżniki obcości w bajce i legendzie białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie swego i obcego, sta­ nowi przykład szczegółowej analizy przeprowadzonej zgodnie z kierun­ kiem proponowanym przez Benedyktowicza. Natomiast mgr Lech Mróz w referacie pt. Świadomościowe wyznacz­ niki dystansu etnicznego (na przykładzie stosunku do Cyganów) zajął się mechanizmem funkcjonowania stereotypu. Stwierdził, że znajduje się on niejako poza doświadczeniem ludzkim. Zgodnie z twierdzeniem Z. Be­ nedyktowicza, powołującego się t u również na prace J. S. Bystronia, podstawą określenia kogoś za człowieka lub nie człowieka jest zrytualizowany i ogólnie aprobowany sposób życia. Do tej samej grupy należy zaliczyć referat dr. Ludwika Stommy O zasadzie rekonstrukcji struktur obrzędowych Słowiańszczyzny, niestety nie przygotowany przez autora do druku. Autor odniósł się krytycznie do dotychczasowych prac z zakresu obrzędowości przede wszystkim ze względu na nieuprawnione łączenie przez autorów źródeł pochodzących z różnych okresów. Aby uniknąć tej, spowodowanej brakami źródeł, pro­ cedury i jej konsekwencji, zaproponował zmianę taktyki badawczej. Zamiast rzeczy mających krótsze trwanie, należałoby badać struktury charakteryzujące się długim trwaniem, i znaki zamiast znaczonych. By­ łoby to więc badanie tendencji przemian, a nie kolejnych etapów: przed­ chrześcijańskiego, tradycyjnego i w okresie przemian. Powrót do analiz rzeczy (form) byłby możliwy po zrekonstruowaniu struktury ze względu na istnienie relacji zwrotnej między s t r u k t u r ą obrzędu a formą. Zdaniem �KIERUNKI BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 67 autora specyfika k u l t u r y duchowej wymaga odmiennego sposobu ujęcia niż kultura materialna . Referat dr. Ryszarda Tomickiego, pt. Porównanie struktury i sche­ matu kosmogonicznego mitu słowiańskiego ze strukturą i schematem mitu Samojedów. Kwestie czasu i przestrzeni, dotyczy tej sfery badań etnograficznych, w której od czasów H . Brucknera brak jest znaczniej­ szego postępu. Wyraża on, podobnie do poprzednich referatów, ważny w etnologii ostatnich dziesięcioleci trend badań nad światopoglądami i f i ­ lozofią w kulturze ludowej. Nowoczesne badania tego typu, wywodzące się z jednej strony z francuskiej szkoły M. Griaule i C. Lévi-Straussa, semiotycznej szkoły w folklorystyce radzieckiej i religioznawczych stu­ diów M . Eliadego, dały etnologii po raz pierwszy możliwość bardziej precyzyjnego wejrzenia w dziedzinę myślenia ludzkiego wyrażającego się w kulturze ludowej tym, co autorzy różnych monografii zwykli umieszczać na końcu — wierzenia i przesądy. Mianem wierzeń^bkreślano zazwyczaj to, co nie było dokładnym powtórzeniem nauki Kościoła K a ­ tolickiego, Prawosławnego czy reprezentującego jakąś inną, wielką reli­ gię, a mianem przesądów to, co nie dawało się uzasadnić racjonalnie przez odniesienie do układu ekonomicznego, technologicznego, społecz­ nego. Badania nad światopoglądami ludowymi dały więc etnologom szansę wyjaśnienia owych kategorii myślenia ludzkiego poprzez znalezienie właściwego dla nich układu odniesienia. Referat Tomickiego jest częścią większej pracy Zasługuje na podkreślenie w nim potraktowanie ma­ teriału kultury Samojedów jako materiału kontrolnego. Wydaje się, że i w innych referatach należało podnieść tę sprawę. Przykładowo rzecz biorąc, przy ustalaniu analogii między południem a północą Słowiań­ szczyzny materiałem kontrolnym mógłby być węgierski. 'Powyższa grupa referatów dotyczyła sfery świadomości ludzkiej, a podstawową kategorią badawczą był dla ich autorów znak — znacze­ nie. Ich dążeniem było zrekonstruowanie ukrytych struktur myślenia ludzkiego. Jest to kierunek badań nie wykorzystany do tej pory w ba­ daniach nad etnogenezą Słowian. Został zaprezentowany na konferencji w celu wskazania na interesujące rezultaty uzyskiwane drogą podobnych analiz. Dodatkową zaletą ich jest możliwość wykorzystania materiałów językoznawczych, a przede wszystkim tekstów folklorystycznych. Trzecią grupę referatów na konferencji stanowiły referaty poświę­ cone metodyce badania pograniczy lub badaniu centrum kulturowego. 10 1 0 S t o m m a , op. cit.; t e n ż e , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 139 п.; t e n ż e , Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-110. Jest to część pracy doktorskiej R . T o m i c k i e g o , Kosmoponia dualistyczna w Europie i Azji w XIX-XX w. Studium etnoreligioznawcze, ss. 420, maszynopis, archiwum I H K M P A N . 1 1 �68 ZOFIA SOKOLEWICZ W niniejszym tomie „Etnografii" drukowane są artykuły dr. hab. Maria­ na Pokropka pt. Metody badania pogranicza etnograficznego (na przykła­ dzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego) oraz dr hab. Zofii Staszczak pt. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykła­ dzie pogranicza polsko-niemieckiego). Odnoszący się do sprawy badania centrum kulturowego referat doc. dr. Andrzeja Góralskiego pt. Metody badania centrum — teoria resu stanowił rozszerzenie pracy już druko­ wanej . Głównym celem referatów było określenie korzyści, jakie dla rozwiązania problemu etnogenezy Słowian mogą płynąć z podjęcia badań w centrum etnicznego obszaru kulturowego oraz na jego pograniczach, i dobór właściwej metody badawczej. Wynik rozważań doc. Góralskiego pokrywa się z wynikiem uzyskanym przez Moszyńskiego w jego teorii zasięgów . Centrum okazuje się być niejako bogatsze w treści: są w nim reprezentowane wszystkie kolejne warstwy kulturowe łącznie z najmłod­ szą. Centrum posiada większą dynamikę zmienności, a rozwarstwienie treści składających się n a ń jest wyjątkowo trudne. Dlatego też centrum może służyć raczej za materiał kontrolny wyników uzyskanych metodą badania pograniczy kulturowych. Metody badania dwóch różnych pogra­ niczy kulturowych, czyli dającego się w miarę ostro zarysować (polsko-hiemieckie) oraz szeroko zarysowanego, obejmującego znaczny obszar (polsko-litewsko-białoruskie) przedstawili dr hab. Zofia Staszczak i dr hab. Marian Pokropek. Jak wynika z ich rozważań, rozwarstwienie po­ granicza jest łatwiejsze od rozwarstwienia centrum , najdalsze zakresy zasięgów wytworów kulturowych należących do różnych okresów histo­ rycznych nie nakładają się na siebie. Badanie pograniczy umożliwia również podjęcie tematu świadomości etnicznej, gdyż na pograniczach jest to istotny, życiowy problem. Pozostaje jednak kwestią otwartą, za­ ledwie wspomnianą przez referentów i dyskutantów, które z elementów kultury można uznać za wskaźnikowe przy rozważaniu granic etnicznych. Cechy kultury stanowiące część stereotypu etnicznego, wyrażające w świadomości ludności odmienność etniczną, jak wiadomo, nie zawsze są odbiciem faktycznego zróżnicowania kulturowego obiektywnie stwier­ dzanego na mapach etnograficznych, lecz również — tak jak wszelkie symbole — często zmieniają swoją treść i rzutowanie odkrywanej 12 13 14 1 2 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplika­ cje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.) Historia i nowoczesność. Pro­ blemy unowocześnienia metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław— —Kraków—Warszawa 1974. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 105 n. Z rozważań Moszyńskiego wynika, jak gdyby mniej interesowało go cen­ trum, a bardziej pogranicza zasięgów i z tego dopiero w y n i k a j ą c e relacje między zasięgami — podstawa do dalszego wnioskowania. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 105, oraz t e n ż e , O sposobach badania..., s. 28 n. 1 8 1 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 69 w X I X w. symboliki w przeszłość wydaje się nieuzasadnione. Z tego jed­ nak wynika postulat skupienia badań nad wskaźnikowością cech kultury i wyróżnieniem tych, które wskazują na odmienność etniczną, a następ­ nie przebadanie ich zmienności historycznej. W kwestii badania wskaźnikowości cech kulturowych etnografowie powinni pójść choć w pewnej części śladem antropologów . Ostatnia grupa referatów na konferencji dotyczyła stosowania metod formalnych jako metod kontrolnych, wnioskowania per analogiam oraz posługiwania się modelem i hipotezą w badaniach etnogenetycznych. Referat prof, dr Zofii Sokolewicz i doc. dr. Andrzeja Góralskiego, pt. Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, zawierał rezultaty próby reinterpretacji wniosków Leo Frobeniusa wynikających z map Atlas Africanus. Autorzy wskazywali na interesującą koncepcję Frobe­ niusa, który zamierzał pokazać kultury afrykańskie w ich zmienności jako część kultury człowieka . Poza kategorią przestrzeni jako cechy wytworu kulturowego Frobenius podkreśla pojęcie ruchu. Zmienność zasięgów wytworów kulturowych jest, jego zdaniem, wynikiem zmien­ ności interakcji grup ludzkich, a pośrednio reprezentowanych przez nie kultur. Koncepcja Frobeniusa oparta jest na założeniu, że istnieje we­ wnętrzna logika kultury i że wyraża się ona w każdym wytworze k u l ­ turowym. Dzięki temu możliwa jest rekonstrukcja przeszłości. Należy ona do rodziny analiz przestrzeni, a sprawdzenie jej zasad na materiale afrykańskim nie oddala jej od koncepcji słowiańskich, ale wręcz odwrótnie czyni wykorzystanie jej w badaniach nad etnogenezą Słowian. Spraw­ dzenie wniosków Frobeniusa płynących z analizy 61 cech kulturowych metodą regresji zasięgów, metodą izofrakt i metodą wskaźnika podobień­ stwa oraz sporządzenie dendrytu ogółu cech wykazało, że metody sta­ tystyczne znacznie uściślają wnioskowanie Frobeniusa, ale nie zmieniają go w sposób zasadniczy. W referacie pt. Wnioskowanie per analogiam w etnografii. Przenie­ sienie wniosków płynących z analizy współczesnego materiału etnogra­ ficznego w głąb historii prof, dr Zofia Sokolewicz omówiła przypadki stosowania w etnografii tego rozumowania. Występuje ono szczególnie często w sytuacji braku źródeł, gdy na podstawie podobieństwa dwóch przedmiotów pod pewnymi względami wnosimy, że drugi posiada nadto cechę stwierdzoną w pierwszym przypadku, ale nie potwierdzoną w dru­ gim. Podkreślając zawodność stosowania tego typu rozumowania autorka 15 l e 1 5 Interesujące badania na temat wskaźnikowości cech antropologicznych przed­ stawił T . Bielicki na konferencji poświęconej rezultatom badań antropologicznych nad etnogenezą Słowian, w Warszawie w 1975 r. Badania prowadzone przez Z a ­ kład Antropologii P A N we Wrocławiu uwzględniają m. in. grupy cech w s k a z u j ą ­ cych na makro- i mikroewolucję oraz cechy ekosensytywne. Referat przygotowany do druku w „Afričana Bulletin". 1 6 / �70 ZOFIA SOKOLEWICZ ukazuje jego szczególną przydatność przy budowaniu hipotez przez etno­ grafów i dalszego sprawdzania ich przez przedstawicieli innych dyscy­ plin, jak archeologii i historii. Na wnioskowaniu per analogiam opiera się również zasada przenoszenia modeli, budowanych na podstawie ma­ teriałów dotyczących kultury chłopskiej lub społeczeństw plemiennych, na sytuacje w przeszłości. Autorka proponuje, by ze względu na zawod­ ność tego rozumowania ograniczyć je do rekonstrukcji mechanizmów i struktur społecznych, a nie treści historycznych. Przykładem zastoso­ wania takiego wnioskowania per analogiam jest referat mgr Magdaleny Stomma Opalskiej na temat związków między osadami jednodworczymi w Norwegii północnej. Referat odpowiada na pytanie, jak w sytuacji rozproszenia osadniczego utrzymywana jest ciągłość kultury, jakie me­ chanizmy społeczne porozumiewania się między osadami służą temu 'celowi Rezultatem konferencji jest projekt badań nad Etnograficznym słowni­ kiem porównawczym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich zgłoszony do współpracy międzynarodowej. Prace nad Słownikiem już rozpoczęto, a część kwestionariuszy i ich zastosowań w Polsce była przedmiotem dyskusji na X Seminarium Ethnologicum organizowanym przez K a t e d r ę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w Ciechanowcu od 18 do 28 września 1978 r. Projekt będzie publikowany w celu rozszerzenia dys­ kusji nad nim. 1 7 W koncepcji badań etnogenetycznych w a ż n e miejsce zajmuje proces konty­ nuacji kultury. Istotna jest odpowiedź na pytanie, jak utrzymywano tę łączność między grupami rozproszonymi zapewniając kontynuację kultury. Z tego powodu wybrano jako przedmiot badania rozproszone osady północnej Norwegii połączone instytucją samopomocy „belag". Badania prowadziła Magdalena Stomma-Opalska w latach 1972-1974. Por. Instytucja belag — praca magisterska, archiwum Kate­ dry Etnografii UW. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9168befc0d8a8f5af9f3bd666778314d.pdf cd16cc1e8e1f1ad15391f16f3222c4ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:892 Title A name given to the resource Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 WITOLD DYNOWSKI LUCJAN TURKOWSKI (WSPOMNIENIE POŚMIERTNE) Ostatnio niemal w każdym zeszycie naszego czasopisma żegnano wspomnieniem pośmiertnym wybitniejszych etnografów, którzy odeszli od nas na zawsze. Wspomnienia i refleksje pośmiertne poświęcaliśmy przede wszystkim starszemu pokoleniu, któremu zawdzięczamy założe­ nie mocnych zrębów polskiej etnologii i etnografii w okresie między­ wojennej państwowości. B y l i to kierownicy katedr uniwersyteckich, placówek muzealnych, autorzy fundamentalnych prac utrzymujących w napięciu polską myśl kulturoznawczą i jej powiązania z nauką świa­ tową. Po I I wojnie światowej nie wszyscy z tego środowiska mogli służyć nauce polskiej z r ó w n y m zasobem sił, co w okresie międzywo­ jennym. Większość bowiem, najciężej doświadczona przez wojnę i oku­ pację, weszła w nowe życie kraju tragicznie zmęczona, często nieule­ czalnie chora. Rachunek zgonów nie zawsze jednak da się utrzymać w kategoriach wieku. Publikując wspomnienie pośmiertne o starszej generacji, która pomimo ciężkich w a r u n k ó w włączała się w nurt po­ wojenny, dzieliliśmy się także z dużym smutkiem wiadomościami 0 przedwczesnych zgonach przedstawicieli młodszego pokolenia. Byli to przeważnie uczniowie profesorów przedwojennych. Na nich właściwie spoczął cały ciężar odbudowy myśli etnologicznej i instytucji związanych z naszą dyscypliną. Ostatnio dotarła do nas z Londynu smutna wiadomość o nagłej śmierci prof. dr. Lucjana Turkowskiego. Piszący te słowa studiował i po­ zostawał w stosunkach koleżeńskich ze zmarłym,.zarówno w Wilnie, jak 1 później, w Warszawie. Pomimo że rozstaliśmy się w 1939 г., wyraźnie i żywo stoi w mojej pamięci sylwetka zmarłego. Zmarły profesor Lucjan Turkowski był n a t u r ą głęboko refleksyjną. Zastanowią! się i gruntownie wnikał w kwestie, które go interesowały nie absorbując otoczenia w y n i ­ kami przemyśleń cząstkowych. Zwracając się myślą k u przeszłości, k u okresowi, kiedy w przeciągu szeregu lat stykałem się ze zmarłym nie­ mal codziennie, utrwaliło się u mnie przekonanie, że w y r a ź n y m rysem osobowości Lucjana była również mocno zarysowana strona jego uczu- �12 WITOLD DYNOWSKI ciowości. Nie popełnię błędu, jeśli wyrażę pogląd, że w okresie studiów rys ten był dostrzegalny nawet przy bardzo krótkich kontaktach. Przy­ pominam sobie, kiedy w trakcie starania się o stypendium z Funduszu K u l t u r y Narodowej prof. С. Jędrzej ewiczowa przedstawiła L . Turkow­ skiego dyrektorowi Stanisławowi Michalskiemu. Ten, po krótkiej kon­ wersacji z kandydatem, scharakteryzował go później słowami, że jest to osobowość „pełna romantyczności". Natura prawidłowo i szczodrze obdarzyła zmarłego. Lucjan Turkow­ ski urodził się 13 listopada 1905 r. w Lidzie, gdzie skończył gimnazjum. Wybór kierunku studiów wyższych i specjalizacji skrystalizował się u Lucjana Turkowskiego nie od razu. Zanim zdecydował się ostatecznie na studia etnologii i etnografii pod kierownictwem prof, dr Cezarii Ehrenkreutzowej, L . Turkowski wstąpił na filologię słowiańską i polską na Uniwersytet im. Stefana Batorego, później zaś przeniósł się na studia etnografii w tejże uczelni. Zarówno tok studiów Lucjana Turkowskiego, jak i kształtowanie się naukowego warsztatu etnografa w wileńskim Zakładzie Etnologii i Et­ nografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego, skierowane były przede wszystkim na gromadzenie i weryfikację zebranych j-uż materiałów te­ renowych. Dzisiaj powiedzielibyśmy o zdobywaniu umiejętności i o sztu­ ce wywoływania źródeł. Trudno powiedzieć, co z rozległej problematyki i tematyki kulturoznawczej legło u podstaw etnograficznego myślenia młodego adepta naszej nauki i co z czego się wykształciło. Biorąc rzecz bardzo ogólnie, można się doszukiwać w bodźcach, które formowały etnograficzne zainteresowania Lucjana Turkowskiego, zarówno oddzia­ ływania elementów sylwetki naukowej prof. С. Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, jak i klimatu naukowego panującego w zakładzie przez nią kierowanym. W 1926 r. ukazała się książka prof. J.S. Bystronia pt. Wstęp do ludoznawstwa polskiego *. Był to w pewnym sensie pierwszy podręcznik etnografii polskiej. Porządkował on pojęcia, określał zakres młodej dys­ cypliny i stosunek do niej innych nauk. Co więcej, we Wstępie został skomentowany przyjęty w zwyczaju naukowym podział wytworów k u l ­ turowych i w sposób orientacyjny zarysowano też wyodrębnione dzie­ dziny kultury ludowej. W słowie wstępnym do tej publikacji J.S. Bystroń pisał: „byłem dziwnie sam". W kręgu etnografii polskiej do opubli­ kowania Wstępu rzeczywiście nie można było rejestrować żywszego zainteresowania inicjatywą, którą podjął J.S. Bystroń. Dla ówczesnych stosunków, panujących zwłaszcza w życiu uniwersyteckim, było rzeczą znamienną, że sytuacja zmienia się zasadniczo po trafieniu Wstępu do środowiska akademickiego, jak i do najszerszych kręgów przedstawicieli inteligencji. Mówiąc krótko, na gruncie polskim, we Wstępie Bystronia możemy u p a t r y w a ć skuteczną zaporę w stosunku do wielowarstwowego nurtu zainteresowań etnograficznych sączącego się jeszcze z końca ubie- �LUCJAN TURKOWSKI 13 głego i początków bieżącego stulecia. Podręcznik ten w sposób zasad­ niczy neutralizował popularne sądy o materiale etnograficznym, utrwa­ lając jednocześnie tor myślenia naukowego i studiów kultury ludowej w warunkach funkcjonowania pięciu katedr uniwersyteckich. Lucjan Turkowski był żarliwym odbiorcą porządków i uściśleń do­ konanych przez J.S. Bystronia w pojmowaniu kultury ludowej. W jego warsztacie naukowym wymogiem poznawczym stało się rejestrowanie p u n k t ó w stycznych z k u l t u r ą narodową, życiem państwowym przede wszystkim od strony gospodarczej, z uwzględnieniem faktycznej pozycji głównej masy ludności — chłopów i zachodzących t u zmian, przede wszystkim od drugiej połowy ubiegłego stulecia do I wojny światowej. Jednocześnie wraz z formowaniem się naukowego kształtu zaintereso­ w a ń etnograficznych Lucjana Turkowskiego dojrzewały także w jego z a m y s ł a c h , badawczych konkretne tematy i problemy ściśle związane z kierunkiem prac terenowych prowadzonych przez Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Klimat życia intelektualnego formujący się w wyniku działalności ośrodków uniwersyteckich możemy mierzyć i charakteryzować w sposób dość różny. O utrzymaniu w napięciu kontaktów z szerokim ogółem inteligencji zazwyczaj decyduje zarówno profil dyscypliny, autorytet katedr i aktywność ich obsady. Co więcej, nie bez znaczenia jest r ó w ­ nież działalność katedr o zainteresowaniach pokrewnych. W naszej dys­ cyplinie, w okresie międzywojennym odnotowujemy także wysoce do­ niosłą rolę podręczników o bardzo istotnym znaczeniu dla całej kultury narodowej, dla studiów uniwersyteckich zaś w szczególności. W niespeł­ na rok po opublikowaniu Wstępu prof. Bystronia ukazało się kapitalne dzieło Kazimierza Moszyńskiego pt. Kultura ludowa Słowian, tom I , Kultura materialna. Tom I I , Kultura duchowa, ukazał się pod koniec okresu międzywojennego, tom I I I , Kultura społeczna, niestety nie uka­ zał się wcale. Całość przez autora pomyślana była również jako pod­ ręcznik uniwersytecki. O Kulturze ludowej Słowian od-pół wieku pisa­ ło się i pisze bardzo wiele w różnych środowiskach naukowych i w róż­ nych językach. Stale podkreślano, i podkreśla się wciąż nadal, funda­ mentalne znaczenie tego dzieła dla nauki. W kręgu polskiej etnografii bez obawy przesady możemy przyjąć, że od momentu ukazania się pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian bez mała wszystkie prace te­ renowe, prace nad ekspozycjami w muzealnictwie i publikacje były orientowane na systematykę, sposób wyedrębniania typów, klasyfikację i posiłkowanie się odpowiednią nomenklaturą, ustanowionymi przez prof. Moszyńskiego. Zasadnicze również znaczenie dla rozwoju myśli kulturoznawczej w Polsce miały badania K . Moszyńskiego nad zasięga­ mi wytworów kultury i odczytywanie z nich przebiegu procesu kulturo­ wego w Polsce, na ziemiach słowiańskich z uwzględnieniem przyległych terytoriów europejskich i obszarów azjatyckich. �14 WITOLD DYNOWSKI Można podjąć dyskusję nad kwestią co i jak łączyło warsztat nau­ kowy K . Moszyńskiego z szerokimi ujęciami geograficznymi Ratzla, co zaś stwarzało pozory podobieństwa z tendencjami ujęć szkoły k u l t u rowo-historycznej. Na gruncie nauki polskiej można doliczyć się zaledwie paru przedstawicieli reprezentujących kierunek tej szkoły. Profesor Mo­ szyński do nich nie należał, przeciwnie, niejednokrotnie w sposób k r y ­ tyczny wypowiadał się o pomysłach tej szkoły. Z na wskroś samodziel­ nym sposobem wnioskowania o drogach rozwoju k u l t u r y ludowej na ziemiach słowiańskich zapoznajemy się u Moszyńskiego nie tylko po­ przez kapitalne jego prace, lecz także i z bezpośrednich wypowiedzi uczonego. W Kulturze ludowej Słowian pisze K . Moszyński: „składowymi częściami kultury są jej wytwory. Każdy z nich miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako tzw. fala kulturowa, ulegał rozwojowi tzn. , rozmaitym zmianom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej jego zmienności, czyli faz rozwojowych, prawie nigdy nie zgadzają się dokładnie ze sobą; tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecz­ nie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płasz­ czyźnie przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje w y ­ mieniony na przestrzenny". Dalej czytamy: „Ostrożnie i bardzo krytycz­ nie porównując ze sobą różnorakie fazy wytworu, efekt ich pracy itd., a przede wszystkim badając wzajemne ustosunkowanie ich geograficz­ nych zasięgów, etnograf czy etnolog rekonstruuje dzieje danego w y ­ tworu. W ten sposób przestrzenny układ faz zostaje przez niego z po­ wrotem wymieniony na chronologiczny". Lucjan Turkowski był mocno związany z pracami terenowymi Zakładu Etnologii i Etnografii USB. W dużym stopniu z terenem wią­ zały go także wykłady i ćwiczenia z zakresu etnografii prowadzone w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie. W latach 1930-1935 zebrał on duży materiał ludoznawczy z terenów byłego województwa wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo z Polesia. Ogółem zostało przez niego przebadane około 200 wsi. Powszechna akceptacja w nauce pol­ skiej dzieła prof. Moszyńskiego, jego metod pracy terenowej i zamysłów badawczych ukształtowała u L . Turkowskiego nie tylko odpowiednie podejście do materiałów etnograficznych, lecz także dyktowała mu kie­ runki dalszych poszukiwań. W jego tekach znalazły się szczegółowo i wnikliwie opracowane materiały do takich kwestii, jak występowanie na ziemiach polskich byłego województwa wileńskiego i nowogródzkiego wielkich, trójdzielnych stodół budowanych na sochy spiętrzone, często z podcieniem głębokim i ich krzyżowanie się na t y m obszarze z typem odmiennym, znacznie mniejszym (studia nawiązujące do dawnych wiel­ kich chat litewskich i łotewskich). Do wysoce interesujących kwestii pro­ wadziły także obserwacje i studia L . Turkowskiego odnośnie do relacji �LUCJAN TURKOWSKI 15 o piecu łaziebnym, piecu piekarnianym czy ogrzewaniu pomieszczeń mieszkalnych. W y n i k i rozważań z tego zakresu w swoim czasie intereso­ wały szczególnie naukę szwedzką i fińską — S. Erikson i U . T. Sirelius. Po upływie przeszło czterdziestu lat nie sposób jest odtworzyć z pamię­ ci, co z poczynań badawczych L . Turkowskiego zostało zakończone, co zaś wymagało jeszcze dopracowania. W pożodze wojennej większość ma­ teriałów zginęła i nie ma do nich powrotu. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności, z dużej pracy liczącej 280 stron, poświęconej tkactwu i rzemio­ słu tkackiemu na wileńszczyźnie i nowogródczyźnie, po pożarze drukarni ocalał chociaż wstęp. Ostatnio został on opublikowany w Zeszytach Na­ ukowych Wydziału Humanistycznego, z. 6, w Londynie pt. Żródlo od­ działywań na tkactwo ludowe w Wileńskiem i Nowogródzkiem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/289866a2a046300832ce8829df9b8b11.pdf 45384fe22e5c308dffc4f2f960223cbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:890 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K . A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE JUBILEUSZOWI P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c ­ k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j oraz 20-lecia kierowania przez Niego Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich Posiedzenie Uczestniczyli a zorganizowane w Oskara zostało n i m przedstawiciele także p r z e d s t a w i c i e l e Katedrą organizacji Profesora Etnografii d r a Józefa B u r s z t y UAM i wydania przez władz Radę Wydziału państwowych społeczno-politycznych i Historycznego władz i reprezentanci innych nauk społecznych i k u l t u r a l n y c h ; ponadto doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając Dziekan wyraził u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h etnografo­ oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e Dziekan UAM. Uniwersytetu, l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a — wie pod Kolberga. Profesora otworzył i Jego Jubilata i wysoko p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o Małżonkę ocenił zna­ i nauki pol­ skiej. W i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r Jubileusz Profesora Wydziału Filozoficzno-Historycznego tylko Józefa świętem Wydziału Burszty, wybitnego i prorektora Historycznego, całego U n i w e r s y t e t u . Wyrazem wysokiej szty — Prorektor — kontynuował akademickiego Rangę i znaczenie UAM — w Leoński. przeszłości powiedział dziekana — jest nie j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m oceny działalności P r o f e s o r a było p r z y z n a n i e M u w 1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o naukową prof, d r Z b i g n i e w uczonego, działalności Orderu w życiu Józefa Bur­ czasie inauguracji roku Odrodzenia Polski. społeczno-kulturalnej Jubilata pod­ kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o ­ mitetu Wojewódzkiego w Poznaniu. o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a mówił d r F r a n c i s z e k Midura, wręczając Jubilatowi Dyplom Z ramienia Ministerstwa Kultury Wicedyrektor Honorowy Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y i Złotą Wicepremiera i Wiceprezesa ralnego T o w a r z y s t w a jewodę NK Z S L Zdzisława Tomala, Słówka Prezydenta oraz Józefa Lembasa, Zielonej Góry Przewodniczącego E u g e n i u s z a Pauksztę. W trzyńskiego w Mu Zabyt­ Józefa B u r s z t y Sekretarza Wicewojewodę Stanisława Poznańskiego Ostręgę, Prezesa w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j wa Zabytków, Gene­ Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o , Zielonogórskiego Zysnarskiego, Sztuki Odznakę z a Opiekę n a d k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a przez i i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e ­ Wielkopolskiego Wo­ Romualda WK ZSL Górze Czesła­ Towarzystwa Kulturalnego i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h i m . W. O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i Kę­ poświęcony z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej". Z przemówieniami wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i , D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii Kopczyńska-Ja­ T a d e u s z Więckowski, P r e z e s prof, d r A n d r z e j U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k Kwilecki, Katedry �20á KRONIKA Etnografii' Uniwersytetu w Brnie, dr Bernard Schone, przedstawiciel Oddziału Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D . Z treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał madzonych ze d r Bogusław Związku Linette. Obok Radzickiego, telegramów Czechosłowacji, o d etnografów N R D , Węgier, zgro­ zagranicznych R u m u n i i , Bułgarii, Jugo­ sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h przed­ stawicieli nauki polskiej. W części n a u k o w e j i współczesnej przedstawił kultury główne s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor ludowej wygłosił kierunki i etapy Józef Burszta prof, dr działalności Zbigniew naukowej — badacz dawnej Jasiewicz. Jubilata i Referent znaczenie J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych. Punktem wyjścia i zagadnienia spodarczo-społecznej ma naukowych Józefa Burszty i karczma w była wsi omówienie Od .osady (1955). Książka rozległego czo-kulturowego i karcz­ (1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a Wieś monor historyczno-socjologiczne słowiańskiej historycznego syntetycznych opracowaniach chłopów polskich do wsi kształtowania ziem polskich, stanowi ukoronowanie do n i c h w dziele Historia procesu socjologia zakresie historii go­ i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły dziejów Wraca profesora w s i tworząc r o z p r a w y (1950) o r a z Społeczeństwo graficzne z prac społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i Szkice Jego współczesnej (1958), się k r a j o b r a z u tego k i e r u n k u p r a c osadni- Profesora. historii kultury w s i w zbiorowym (t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h rozprawach i artykułach. Od roku 1957 d o t y c h c z a s o w e łecznym w s i przekształcają kierownictwo siejszego. zainteresowania się w Profesora K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e Rozpoczyna kulturą i życiem i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią. intensywne badania etnograficzne nieprzerwanie do d n i a d z i ­ poświęcając Wielkopolsce, z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową grafię Kultura .ludowa Wielkopolski ludowej mono­ (1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u ­ w r a z z językoznawcami Atlasie k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m i kultury spo­ Obejmuje języka Wielkopolski. S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą zarówno wartości p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane, uwagę Profesora turowych. n a zagadnienia Dla swych nowych d y n a m i k i współczesnych zainteresowań procesów laboratoryjne znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u buskiej, W a r m i i i Mazurach. Wynikiem których w y p r a c o w a ł była p r z y g o t o w a n a redakcją społeczno-kulturową Profesora. Pojawiły i nowe współczesnej się rozważania w n a wieloaspektową, w s i zrodziło nad charakterem własnymi prac badaniami trakcie rze­ rozpraw wsi ko­ ż y w ą i zmienną nowy nurt w pisar­ przez etno­ z a w s z e związana stale r o z w i j a n y m kierunkiem Profesora. W r o k u 1961 P r o f e s o r Jego Kolberga, Józef B u r s z t a o b e j m u j e stanowisko redaktora Oskara prac materiałów Obkara stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k kultury przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o kierownictwem ukazało p o l s k i e j z X I X w . Profesor, się już Dzieł naczelnego wszystkich monumentalnego Pod e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd kulturze badanych grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna, z badań l e c z jakże frapującej t a m procesów, obok w i e l u książka S t o r e (1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań rzeczywistość stwie pod Jego warunki Środkowym, Z i e m i L u ­ w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j , czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających szalińskiej wręcz skierowały społeczno-kul­ 60 tomów i Kolberga. n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną �205 KRONIKA działalnością kulturalną opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza folklo­ r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną kulturą regionów książka Kultura i społeczności ludowa — lokalnych kultura a kulturą narodowa ogólnonarodową. (1974), a kilkanaście Powstaje odnotowanych j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności pod­ jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek Pro­ fesora ze wsią i kulturą ludową. Urodzony w Rzeszowskiem, w s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a su dzieciństwa Profesora i l a t młodzieńczych. Być może w rodzinie chłop­ była środowiskiem o k r e ­ takim charakterze z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a kontaktów zaangażowania, a l e w studiach Profesora j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w n i k u zmieniających łeczeństwa z się potrzeb globalnego. przeszłości i jako wy­ j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o ­ Podlegająca wartość stałej waloryzacji współczesna jako przekazywana wartość jest w dziedziczona jej wybranych elementach kulturze narodowej. D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o ­ łanie K o m i t e t u N a u k U c z e s t n i c z y ponadto Etnologicznych P A N w (1975), któremu P r o f e s o r J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m nauczyciel akademicki przewodniczy. pracach wielu innych instytucji i towarzystw wychował wiele naukowych. wartości k u l t u r y l u d o w e j . dziesiątków absolwentów Jako etnografii, wy­ promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o ­ znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e dziła się myśl o f i a r o w a n i a miana. Studia Józefowi nad dziejami Burszcie, a i współczesną wypełniony J u b i l a t o w i zawdzięcza, księgi pamiątkowej. T o m Tradycja Profesorowi kulturą rozprawami ludową poświęcony 25 autorów z i zro­ prze­ Profesorowi różnych ośrodków w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978. Profesor Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e wyrazy pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej. Posiedzenie rzonej upłynęło pod wpływem siedzenia dokonał w podniosłej, osobowości a zarazem serdecznej J u b i l a t a oraz D z i e k a n Wydziału atmosferze, treści wystąpień. Historycznego UAM wytwo­ Zamknięcia po­ doc. d r h a b . K o n s t a n t y Kalinowski. Zbigniew Jasiewicz I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77" W d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u wało pierwszy patronat W nad obozie terenie obozem woj., objęła Muzeum s t u d e n c i etnografii Etnografii w obóz Żyrardowie zorganizo­ etnograficzny. Naukowy Uniwersytetu t y m dwóch etnografów UW p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w Okręgowe skierniewickiega Katedra uczestniczyło 12 osób, w Okręgowego), cjalnie na oraz ramach AR-SGGW, grodziskiego a Warszawskiego. (pracowników także kilka Muzeum osób T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j Dobra G u z o w s k i e , ( oraz kilka innych pobliskich wsi. W sumie 16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y Lubno, S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą w i c a c h , które pełniły rolę b a z y obozu wypadowej. była spe­ Studium Folklorystycznego. penetracją Baranowskie, Sokule, szkoła p o d s t a w o w a U c z e s t n i c y obozu tzw. objęto w dysponowali Miednie­ mikro- �206 KRONIKA b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w znacz­ n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie. Badania w okolicach akcję o r g a n i z o w a n i a Żyrardowa zapoczątkowały, obozów e t n o g r a f i c z n y c h w zaplanowaną n a k i l k a lat, w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł­ n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą prawie wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o Głównym i celem sporządzenie nagrania) obozu miedniewickiego dokumentacji dotyczących źródłowej takich branych dziedzin kultury ludowej zachowanych elementów jak sondażowe, warunki skromne. informacji naukowych fotografie, rysunki, (przyrodniczo-gospodarcze, w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y ­ tych tradycji), zebranie (wywiady zagadnień, h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u było terenów kontakty (ze szczególnym uwzględnieniem społeczno-kulturalne wsi z miastem ( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.). P r a c e terenowe slajdów (dokumentacyjne) kolorowych, podstawową s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a przyniosły w dokumentację wiejskiego r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60 rysunkową d l a około 30 c i e k a w ­ przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz. nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h ) oraz kilkanaście wywia­ dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y ­ d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u ­ jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p . Równolegle tradycyjnej z pracami bytków, ze względu tów — dokumentacyjnymi kultury ludowej n a pilną potrzebę r a t o w a n i a świadectw l u d o w e j penetracji jeszcze przedmio­ zamierze­ zebrano na zachowanych zabytków Gromadzenie z a ­ t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m n i o m , dominującym c e l e m obozu. W tycznej prowadzono poszukiwanie w celu pozyskania ich dla Muzeum. ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a ­ niewielkim terenie 160 przedmiotów. Były to w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a . Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o w tej grupie gospodarstwa domowego. D o najciekawszych t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a (serownice) różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w . również n a c z y n i a zasobowe, Niemniej interesujące t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który wykonać tego potrzebnych darstwach typu w gospodarstwie). natomiast n i a c h oraz, o w i e l e nowymi n a c z y n i a ze słomy ziarno (jak również wiele innych N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e . zbożowe rzadziej, w przechowywane jest w W wielu opasanych obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią należące do wyposażenia wnętrz m i e s z k a l n y c h — z początku X X w . i d w i e mniejsze chowały się jeszcze w wielu skrzynia posagowa domach, Sporządzono także w y k a z szczególnie w tych, gospo­ skrzy­ leszczy­ przedmioty (bez s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o . potrafi przedmiotów drewnianych dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h są z i a r n a zbożo­ ozdób) odzieży mebli, jakie z a ­ które budowano na przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp., które w y k o n a n e były p r z e z radycznie miejscowych przez warsztaty stolarskie Mszczonowa rzemieślników na przełomie i Żyrardowa wieków i w i spo­ okresie międzywojennym. W grupie zebranych narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie eksponatów) najcenniejszym zabytkiem wydaje (około 25°/o się być b r o n a laskowa w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e �207 KRONIKA używana jeszcze w egzemplarz zebrano latach tej b r o n y 50-tych. J e d y n y zachowany znaleziono we w s i położonej narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y które n i e zostały j e s z c z e w badanym sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l n o w e narzędzia terenie beleczkowe, użytek) tych okolicach Ponadto łopaty do zboża i t p . , w pełni w y p a r t e używane, a w w i e l u (nie t y l k o n a p r y w a t n y d o dziś w 2 k m o d Żyrardowa. przez gospodarstwach według starego nowoczesny wykonuje wzoru, się n p . cepy, łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r ­ s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie Obserwujemy wyparte. j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r ­ w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli i i n n y c h roślin strączkowych). Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y ­ rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h (w wieku 60-75 l a t ) którzy w s i a c h u c z e s t n i c y obozu aktualnie potrafiliby spotkali k i l k u wykonać z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. bądź też używane nadal sprzęty o z n a c z n y c h umiejętnościach ciesielstwo, plecionkarstwo stępnymi środkami i narzędzia t y c h rolników będące w ciekawych i rolników przedmiotów P o z y s k a n e do M u z e u m dziełem i c h rąk świadczą takich dziedzinach, j a k stolarstwo, i i n . R o l n i c y c i oraz szereg szereg i c h poprzednicy pomysłowych wykonywali do­ przedmiotów, n p . ozdobne sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste meble. K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego zanikającego dawniej już n a w s i rzemiosła. Spośród n a w s i a c h , a zanikających niemal w s z y s t k i c h rzemiosł zupełnie, w wykonywanych badanym terenie stosun­ k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w ­ nej mierze podtrzymywana z i n n y c h terenów tutaj przywiozły przez kilka kobiet w średnim wieku, pochodzących (białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u z e sobą kołowrotki i k r o s n a . Najczęściej przybywając wykonuje się obecnie c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a ­ n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i (tzw. zarabiacze) natrafiono oraz fragmenty n a żaden ślad tkanin wzorowanych świadczący o zachowaniu n a modzie się t r a d y c j i łowickiej. N i e noszenia stroju l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach. Osobną grupę zabytków wspomnieć o znalezionych w aczkolwiek terenie, stanowią kołach środki t r a n s p o r t u z drewnianymi przeważnie zaniedbanych i k o m u n i k a c j i . Można t u piastami wozach, oraz o zachowanych bryczkach czy saniach liczących 40-60 l a t . Liczba zabytków Żyrardowa związanych jest raczej skromna. z duchowym z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy nałożonym gipsem) życiem Do najciekawszych przedstawiające malowane mieszkańców należą olejno C h r y s t u s a (obraz n a desce pochodzący o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h Nie szperane wszystkie dziedziny n a strychach i w kultury reprezentowane zakamarkach sieni p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u fiono ze Studziennej) odszukane gospodarstw i tradycyjnej związane (z częściowo krucyfiksów. są p r z e z c z y szop w s i okolic przedmioty i wy­ wiejskich ceramiki. Nie natra­ też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e itp. T r u d n o zatem n a podstawie n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o ) Żyrardowa. Niemniej mysłowości wydaje wykonawców, przedstawionego wyboru byłoby nakreślić o b r a z się, że i te z a c h o w a n e którzy umieli przedmiotów (zachowa­ tradycyjnej kultury w s i okolic r e l i k t y świadczą dobrze o po­ poszczególne narzędzia, sprzęty, r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska akceso­ geograficz- no-przyrodniczego. Jak już wspomniałem, c e l e m obozu było również z e b r a n i e podstawowych i n - �208 KRONIKA formacji dotyczących charakteru chodzą współcześnie w e dażowego p o z w a l a n i e odbiegający bardziej i wsiach przemian społecznych i kulturowych, o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a i n n y c h regionach kraju. Zebrany umożliwiającym pełniejsze zrozumienie materiał kultury Interesująca n a s część M a z o w s z a znajduje się regionów się b o w i e m n a granicy (łowickie, rawsko-opoczyńskie, Zajmujące są też dzieje dużego kompleksu tego t e r e n u , puszcz który j e s z c z e w królewskich. Puszcze kilku badań e t n o ­ XVI-XVII te były oraz wydobycia rudy darniowej. Ważnymi ośrodkami n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e w. terenami królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu nego, b a r t n i c t w a wy­ brzezińskie), co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a część ludowej * raźnie wyodrębniających stanowił wymaga reprezentatywnym przemian badanego t e r e n u . graficznych. za­ son­ sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół od s y t u a c j i w szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j jednocześnie jakie materiału drzew­ miejskimi miejskie w X I V w. (okolice Ż y r a r d o w a należały w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o ­ spodarczy. W wieku X I X w. stworzone XVIII i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W zostały p o d s t a w y 1827 r. i m a n u f a k t u r a lniarska w obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a Żyrardowie-Rudzie Guzowskiej I połowie w Guzowie — — od 1830 г.). O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach gospodarki, życia społecznego i k u l t u r y tego terenu. Na uwagę badaczy zasługują snego, według m n i e , r o z w o j u chociażby takie zagadnienia, jak wpływ przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i wie od p o ł o w y X I X w., początki tworzenia się w a r s t w y nadal roku związani z rolnictwem) i jej dzieje w 1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a m i a s t i do przemysłu. W odniesienia. bardziej znacznej okresie okresie powojennym odpływu ośrodki, j a k W a r s z a w a , Ursus części b y l i to l u d z i e oraz po ludności w i e j s k i e j do było już z n a c z n i e więcej d l a ludności c z y Pruszków. O i l e w światowej wiejskiej pracuje w mieście. W przemysłu rodzinami tereny t a m 10-15 l a t t e m u , Żyrardowa uprzemysłowionych b y objąć opuszczone przez ze s w y m i miejscowych D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y , która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a danie produkcyjnym okolic (Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z przybyli migrantów gospodarstwa. byszów w s i pracowało wieku stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej obszarów P o l s k i rozbudował okresie 20-lecia międzywo­ zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w związku z rozbudową punktów stały się t a k i e j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h w przemyśle, to obecnie (na stanowiła międzywojennym Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e Guzo­ chłopo-robotników przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w wcze­ okolicznych wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e ciekawe byłoby więc dokładne np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i przy­ zba­ społeczno-kul- t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o prze­ n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp. Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę, są pogłębionych w Miedniewicach studiów spełnił etnograficznych. dobrze swoją Myślę, że pierwszy rolę. Z e b r a n o które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze bowiem Mazowsza, obóz wiele opracowaniach materiałów, o życiu i k u l t u r z e jego mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e porównawczych i różnego r o d z a j u warte etnograficzny w badaniach s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także �209 KRONIKA 0 ich pewnej wartości p o z n a w c z e j . włączą się być może p r a c o w n i c y formacje Należy sądzić, że następne obozy, do naukowi o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h . Andrzej LETNIE UNIWERSYTETY NA Od k i l k u lat organizowane niowe których różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n ­ kursy (etnografii, określane jako WĘGRZECH są n a Węgrzech w letnie Stawarz uniwersytety pkresie w a k a c y j n y m różnych dwutygod­ dyscyplin naukowych archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h tego k r a j u . Letnie Uniwersytety lowniczego regionu etnograficznego Etnograficzne Gocsej. odbywają Organizatorami (również s k a n s e n u ) się w są Zalaegerszeg, pracownicy stolicy m a ­ tamtejszego muzeum przy z n a c z n y m udziale władz miejskich. Mają one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u węgier­ skiego. etnogra­ U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h . Także wykładowcy występujący ze swymi odczytami reprezentują te s a m e dy­ scypliny. W Zalaegerszeg otwarte w znajduje Gocsej powstało pierwsze kraju muzeum z kompletnym prymitywnych, rakterystycznie wyposażeniem. Na przykładzie k u r n y c h jednoizbowych rozbudowanym znalazły swoje 1 wyposażenie regionu i Węgier. hodowla powietrzu, miejsca wystrój Były form systemem kuźnia, wnętrza to p r z e d e bydła i o w i e c oraz Obecnie ludowego regionu tej bogatej kolekcji można n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . ' do b u d y n k ó w ogniowym. p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i senie na wolnym się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o od w 1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a . młyn, świadczą trzyizbowych z c h a ­ uwagę zasługuje to, że gospodarczymi. Ponadto w s k a n ­ warsztat garncarski. pośrednio wszystkim rolnictwo przetwórstwo Na produktów o i Zabytki zajęciach uprawa te j a k ludności winnej pochodzących z tego latorośli, wymienio­ n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a . Sam Gocsej jest d l a etnografa szczególnie interesujący. dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j waci), t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie ludowego, m o t y w a c h w artystycznych oraz kroju, w są t u do w p ł y w y słowiańskie (Chor­ kolorystyce Widoczne i zdobnictwie niektórych p r z e j a w a c h stroju życia g o s p o d a r ­ czego i społecznego. Kolejny (trzeci) Letni Uniwersytet Etnograficzny w 1977 r. zorganizowano w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e ­ mian polityczno-ekonomiczno-społecznych, konanych pod i c h wpływem zmian w w kulturze ludowej. Problem jakie zaszły w kraju po 1946 r. i t e n naświetlały następujące r e f e r a t y : 1) Życie i k u l ­ t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n 3) Osadnictwo i budownictwo regionu Gocsej, 4) H i s t o r i a społeczna 5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a dotyczyła zagadnień sensu 2) Zwyczaje ludowe w stricto Gocsej, etnograficznych: 3) do­ życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e Poezja 1) G r u p y ludowa n a życie w s i , okręgu grupa e t n i c z n e okręgu Gocsej, 4) Zala, referatów Zala, Muzyka ludowa nacisk na najważ­ G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a . O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y , niejsze momenty historyczne, najbardziej M — Etnografia Polska XXIII syntetyczny. Kładły znaczące c e c h y k u l t u r y ludowej Gocsej. �210 KRONIKA Podkreślały zjawiska rowe, są które Wykłady wiążące najwyraźniej uzupełniano się głównie widoczne, z folklorem odbijające l i c z n y m i przeźroczami, których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a , od filmami, rzeźby, haftu, jako te e l e m e n t y pozornie kultu­ jednolitej całości. praktycznym pokazem przędzenia wełny. nie­ Również wy­ stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a . Dużą atrakcją etnograficznych dzanie j a k i wartością poznawczą w pięknie Zalaegerszeg, położonych w Keszthely, lesistych dolinach n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone. drewniane były w y c i e c z k i do m i a s t i Nagykanizsa, W Badacsony w s i regionu Gocsej. muzeów oraz zwie­ Wsie te są k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e zagrody, które p r z e z n a c z o n o do p r z e w i e z i e n i a do s k a n s e n u , a całe niektóre pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie. Zwraca ginącą amatorzy, wowych grafii, uwagę tradycję pietyzm, ludową. z jakim Węgrzy, Jej przetrwaniem i nie tylko ochroną miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i etnografowie, zainteresowani są z nią uczniowie otaczają są również szkół podsta­ i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o ­ organizowane węgierską. W są w y c i e c z k i do miejscowych klubach skansenów, młodzież uczy muzeów, się n a współczesną ludowych tańców, wieś pieśni, p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy. Trzyosobowa grupa z Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o uczestnicząca w Letnim była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i . b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i porozu­ miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o wykłady dotyczące ludowej tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m poezji, m u z y k i , opowieści, pieśni i tańców zarówno G o c s e j , j a k i całych Węgier. Wanda \ Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/907c523a0a0fa7b033da75be575d2caf.pdf a61146dbe7a95ff8d3f6804190eb519e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:891 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1979 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA B I E R N A C K A (PRZEWOD­ NICZĄCY), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Okładkę projektował: Świerczewskiego Edward 105 Kostka Redaktorzy: Zyta Kwiecińska, Urszula Sagan Redaktor techniczny: Maciej Szłapka © Copyright by Z a k ł a d Narodotoy i m . Ossolińskich. Printed in Wydaumicttuo. W r o c l a w Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1980. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 25,80, a r k . d r u k . 21,38 + 1 w k l . , a r k . A —28. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I V 1979. P o d p i s a n o do d r u k u 14 I 1980. Druk ukoń­ czono w styczniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Z a m . 923/79. T-24. C e n a z ł 55.— t 1979 �SPIS TREŠCI Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) . . 11 Część I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Miejsce etnograficznych zbiorów mu­ zealnych w kształtowaniu obrazu kultury narodu Streszczenie w j . angielskim . . . . Gerhard K l o s k a — Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą S ł o w i a n (Wprowadzenie do konferencji na temat: Elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27 X 1977 przez Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N i Katedrę Etnografii UW) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wkład Józefa Obrębskiego w bada­ nie procesów etnicznych Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych Streszczenie w j . angielskim Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Trudności interpretacji łącznej w y n i k ó w badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi . . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S t a s z c z a k — Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-memieckiego) Marian P o k r o p e k — Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etniczno- j ę z y k o w y m i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce Streszczenie w j . angielskim Lech M r ó z — Ś w i a d o m o ś c i o w e wyznaczniki dystansu etnicznego . . . Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich m i t ó w stworzenia Streszczenie w j . angielskim Krzysztof K u b i a k — Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie „swego" i ,,obcego" Streszczenie w j . angielskim Elżbieta R e g u l s k a — Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �6 SPIS TREŚCI Krzysztof W r o c ł a w s k i — Możliwości współpracy folklorystów z etnogra­ fami w badaniach nad etnogenezą S ł o w i a n Zbigniew B e n e d y k t o w i e z, Danuta M a r k o w s k a — O niektórych pro­ blemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się . . . Streszczenie w j . angielskim Część 201 205 236 II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna dzielnic miejskich w życiu w s p ó ł c z e s n y m społeczność Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego Streszczenie w j . rosyjskim Danuta P e n k a l a — „Gorące" i ,,zimne" w tradycyjnej medycynie Afga­ nistanu Streszczenie w j . angielskim 237 255 304 307 328 KRONIKA Ekspedycja etnograficzna P A N 1978. Badanie kultury mniejszości narodowych Mongolii — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej — Iwona Kabzińska-Stawarz Ogólnopolski Przegląd Kultury Ludowej Polskich Gór — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa S y m p ó z i u m o chotárnych sidłach, tj. osadach położonych poza centrum wsi. Czadca, 10-12 X 1978 — Soňa Švecová 331 334 339 340 �СОДЕРЖАНИЕ Витольд Д ы н о в с к и — Люциян Турковски (посмертное воспоминание) 11 Часть I Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Место этнографических музейных собраний в форми­ ровании образа культуры народа Резюме на английском языке Герхард К леска —Ситуация понятия ценности в общественных науках Резюме на английском языке София С о к о л е в и ч —Направленияэтнографических исследований по этногенезису сла­ вян (Введение к конференции на тему: Общие элементы в культуре южных и северо­ восточных славян, посвященной памяти Казимежа Мошиньского и Юзефа Обрембского, организованной 25 — 27 X 1977 КомитетомСлавяноведения ПАН и Кафедрой Этнографии ВУ) Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Вклад Юзефа Обрембского в исследование этничес­ ких процессов Резюме на английском языке • София С о к о л е в и ч — Теория культуры Казимежа Мошиньского как исходный пункт для этногенетических исследований Резюме на английском языке Анна Ч е к а н о в с к а - К у к л и н ь с к а — Трудности общей интерпретации итогов исследо­ ваний по морфологическим и функциональным признакам Резюме на английском языке София С т а щ а к —Из методики определения культурных пограничий (на примере польско-немецкого пограничья) Мариан П о к р о п е к — Культурная дифференциация на этнически-языковом пограничье и ее отражение в сознании жителей на примере польско-литовско-белорусского пограничья в северо-восточной Польше Резюме на английском языке Лех М р у з —Сознательностью определители этнического расстояния Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и —Народная дуалистическая космогония славян в свете самоедских мифов о сотворении Резюме на английском языке Кшиштоф К у б я к —Определители чуждости в белорусской сказке. Божественные и дья­ вольские черты „своего" и „чуждого" Резюме на английском языке Эльжбета Р е г у л ь с к а —Определителиэтнического отличия,функционирующие сегодня в сознании группы лемковского населения на территории былой Лемковщины 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �8 SPIS TREŚCI Кшшптоф В р о ц л а в с к и — Возможности сотрудничества фольклористов с этнографа­ ми при изучении этногенезиса славян Збигнев Б е н е д ы к т о в и ч , Данута М а р к о в с к а —О некоторых вопросах культурного отождествления в процессе объяснения Резюме на английском языке 201 205 235 Часть II Збигнев Я с е в и ч —Махалла в Узбекистане. Традиционное общество городских райо­ нов в современной жизни Ивона К а б з и н ь с к а — С т а в а ж — Приспособление монгольской молодежи к ското­ водческой среде Резюме на русском языке Данута П е н к а л а — „Горячее" и „холодное" в традиционной медицине Афганистана Резюме на английском языке ХРОНИКА 237 255 304 307 328 . Этнографическая экспедиция ПАН 1978. Исследование культуры национальных мень­ шинств Монголии — Ивона Кабзинъска-Ставаж Традиция в современной культуре Монгольской Народной Республики — Ивона Кабзинъска-Ставаж Всепольский обзор народной культуры Польских Гор — София Шромба-Рысова, Данута Тылькова Симпозиум по хотарных сидлях, т.е. поселкам, расположенным вне центра деревни. Чадца, 10-12 X 1978 - Сона Швецова 331 334 339 340 �CONTENTS Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (posthumous recollection) . . . 11 Part I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• The role of the ethnographic museum collections in the creation of the image of national culture . . . . Summary in English Gerhard К l o s к a — The position of the concept of values in social sciences Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — Trends in ethnographic studies of the ethnogenesis -of the Slavonic people (Introductory discourse to a conference on the subject: Common elements in the culture of southern and north-eastern Slavonic people, held in memory of Kazimierz Moszyński and Jozef Obrębski and organized on 25-27 October 1977 by the Committee of Sla­ vonic Studies of the Polish Academy of Sciences and the Department of Ethnography at the University of Warsaw) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The contribution of Jozef Obrębski to studies of ethnic processes Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — The theory of culture by Kazimierz Moszyński as a starting point for ethnogenetic studies Summary in English Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Difficulties of a unified inter­ pretation of the results of studies of morphological and functional characteristics Summary in English Zofia S t a s z c z a k — On the methodology of demarcation of the cultural boundaries (in the example of the Polish-German borderlands) . . . Marian P o k r o p e k — Cultural differentiation at the ethno-lingual bounda­ ry and its reflection in the consciousness of people in the example of the Polish-Byelorussian-Lithuanian borderlands in north-eastern Poland Summary in English Lech M r o z — Conscious determinants of the ethnic distance Summary in English Ryszard T o m i c k i — Dualistic folk cosmogony of Slavonic people in the light of Samoyedic myths of Creation Summary in English Krzysztof K u b i a k — Distinctive characteristics of foreigness in Byelorus­ sian folktales. Divine and devilish attributes of „our" and „alien" . . Summary in English 17 29 31 58 61 71 82 83 109 Ill 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 �10 SPIS TREŚCI Elżbieta R e g u l s k a — The determinants of the ethnic separateness cur­ rently functioning in the consciousness of the ethnic group of Lemki on the territory of former Lemkowszczyzna Krzysztof W r o c ł a w s k i — The possibilities of cooperation between folklorists and ethnographers in studies of the ethnogenesis of Slavonic people Zbigniew B e n e d y k t ó w i с z, Danuta M a r k o w s k a — On some problems of cultural identification in-the process of communication Summary in English 195 201 205 235 Part II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla in Uzbekistan. Traditional social frame­ work of urban quarters in the contemporary life 237 Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — The adaptation of the Mongolian youth to a pastoral environment Summary in Russian 255 304 Danuta Penkala — "Hot" and "cold" in the traditional medicine in Afghanistan Summary in English 307 328 CHRONICLE OF EVENTS Ethnographic expedition (sponsored by) Polish Academy of Sciences 1978. Studies of the culture of national minorities in Mongolia — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradition in the contemporary culture in the Mongolian People's Republic — Iwona Kabzińska-Stawarz .• National Survey of Folk Culture in Poland's Mountain Regions — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa Symposium on „chotárny sídla" i.e. settlements located outside the centre of established villages. Czadca, 10-12 October 1978 — Soná Svecova . . . 331 334 339 340 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd18c0e4e718a8acffa0085e206d49bf.pdf db2129a9b24c05e54dbf09f9dd34a700 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1646 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1523 Title A name given to the resource O słowach, emocjach i "polskiej krzywdzie" / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " Każda krzywda jest pozbawianiem człowieka dóbr, do których ma prawo i które są mu potrzebne do godnego, ludz­ kiego życia. Do krzywdy nie można się nigdy przyzwyczaić. Jeśli nawet trwa ona wiele lat, zawsze boli. (Józef Augustyn SJ) W jednym z wcześniejszych tekstów, w których prezentowałam wyniki badań terenowych, jakie przeprowadziłam na Białorusi próbując określić podstawowe wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających tam Polaków, wspomniałam m.in. o emocjonalnych reakcjach towarzyszących wy­ powiedziom członków badanej zbiorowości. Podkreśliłam również, że tego typu zachowania znakomicie uzupełniają wypowiedzi słowne i jako pozawerbalny środek komunikacji nie powinny być pomijane przez badaczy (Kabzińska-Stawarz 1995, s. 297). Obecnie chciałabym wrócić do tej kwestii. Podczas badań terenowych posługiwałam się metodami jakościowymi: wy­ wiadem opartym na kwestionariuszu z pytaniami otwartymi, rozmową kiero­ waną, obserwacją uczestniczącą oraz - wciąż jeszcze zbyt rzadko stosowanym w etnologii - autobiograficznym wywiadem narracyjnym . Technika ta od wielu lat jest z powodzeniem wykorzystywana przez socjologów w badaniach polegających na analizie materiałów biograficznych (por. Czyżewski i in. 1996). W zależności od celów i problematyki prac prowadzący może pozo­ stawić autorowi relacji biograficznej swobodę wypowiedzi, pozwalając mu na 1 2 1 Badaniami objęto ok. 30 miejscowości leżących w obwodzie grodzieńskim, mińskim i brze­ skim. Przeprowadziłam rozmowy z 341 osobami. Prace były realizowane w ramach planów Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Efekty badań terenowych oraz po­ szukiwań archiwalnych prezentowałam na łamach czasopism: „Etnografia Polska" (t. 38:1994; t. 39:1995; t. 40:1996), „Literatura Ludowa" (nr 4-5:1994), „Przegląd Wschodni" (t. 2, nr 3/7:1992/93), „Rocznik Wschodni" (t. 3:1996), „Studia Polonijne" (t. 19:1998) oraz wielu wydawnictw zbiorowych. Podsumowaniem badań jest monografia, w której omawiam główne wyznaczniki tożsamości narodowej Polaków mieszkających na Białorusi (Kabzińska 1999). Wywiad narracyjny składa się z dwóch zasadniczych faz. W pierwszej rozmówca - prezen­ tując swą biografię - ma całkowitą swobodę wypowiedzi, w drugiej - badacz zadaje pytania dodatkowe, m.in. uzupełniające relację rozmówcy (Kaimierska 1996). 2 �82 IWONA KABZIŃSKA dowolne porządkowanie wątków, wybór tematów, chronologię (tę zasadę przyjęłam w swojej pracy), może też zawęzić ramy biografii do wybranego okresu, пр. I I wojny światowej (por. Czyżewski i in. 1996). Zdaniem Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 115) materiały autobiograficzne są doskonałym źródłem do badań procesów identyfikacji etnicznej/narodowej oraz walencji kulturowej jednostek i określonych zbiorowości. Jerzy Maternicki (1990, s. 229) zwraca natomiast uwagę na szczególną przydatność analizy różnorodnych dokumentów osobistych (listów, relacji, dzienników, pamiętników, wspomnień i in.) do rekonstrukcji tych obszarów świadomości historycznej, które obejmują „dzieje doświadczone", tj. „wydarzenia i zjawiska zaistniałe za życia poszczegól­ nych autorów". Są to najczęściej zapisy tzw. „małej" historii - losów pojedyn­ czych osób, rodzin, społeczności lokalnych, wpisującej się w dzieje państw, narodów, grup etnicznych, a więc tzw historii „wielkiej" (tamże, s. 222). Źródła tworzone przez badacza, stanowiące efekt prac terenowych, mogą być uzupełnieniem studiów historycznych opartych na analizie różnego typu już istniejących dokumentów pisanych. Oddając głos bezpośrednim uczest­ nikom/świadkom wydarzeń historycznych możemy także np. weryfikować po­ glądy badaczy lub rozmaite treści propagandowe. W przypadku braku mate­ riałów archiwalnych relacje autobiograficzne i wspomnienia dotyczące okreś­ lonych wydarzeń, zgromadzone w trakcie badań terenowych, mogą stanowić jedyny zapis „małej" historii. Są to teksty o wyraźnie wydzielonych ramach czasowych, z akcją zlokalizowaną w ograniczonej przestrzeni, z pierwszoi drugoplanowymi postaciami. Niosą one informacje o wydarzeniach osadzo­ nych w pewnym kontekście historycznym, o postawach grup i jednostek wo­ bec tych wydarzeń. Zawierają zarazem wzmianki o subiektywnych reakcjach członków badanych zbiorowości na określone fakty i procesy historyczne, o ich przeżyciach i doświadczeniach. Należy podkreślić, iż w badaniach opar­ tych na analizie materiałów biograficznych „nie interesuje nas obiektywna rzeczywistość, lecz obiektywna pamięć o niej" (Gerlich H . 1994, s. 26). Zasad­ nicze znaczenie mają dla nas np. informacje o tym, jak pewne wydarzenia historyczne zostały zachowane w ludzkiej pamięci. Wspomnienia mogą być źródłem silnych emocji wywołanych przez ponow­ ne przeżywanie doświadczeń z przeszłości. Dotyczy to zwłaszcza tych wyda­ rzeń, które - w odczuciu autora relacji - miały dramatyczny przebieg i spowo­ dowały zasadniczą zmianę w jego życiu lub/i w sytuacji grupy, z którą się identyfikuje. Badacze określają takie sytuacje jako „trajektorie". Termin ten wprowadził do nauki Fritz Schütze. „Jednostka doświadcza trajektorii, gdy poddana zostaje niezależnemu od niej ciągowi zdarzeń. Niemożność opanowa­ nia nowych, przygniatających jednostkę okoliczności doświadczana jest jako cierpienie. Przykładem trajektorii może być aresztowanie, pobyt w obozie koncentracyjnym, śmierć bliskiej osoby czy własna, ciężka choroba" (Kaźmierska 1996, s. 86). O trajektorii można mówić zarówno w odniesieniu do pojedynczych osób (trajektoria indywidualna), jak i do procesów społecznych (trajektoria kolektywna); (Rokuszewska-Pawełek 1997). �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 83 Szczególnie dramatycznym przypadkiem trajektorii jest wojna. Zmienia ona radykalnie bieg życia jednostek i całych zbiorowości, powoduje chaos, „pomie­ szanie świata" (termin ten używany był przez moich rozmówców). Efektem wojny mogą być zmiany układów geo-politycznych i struktur osadniczych, wędrówki ludów, przesunięcia granic, oddziaływuje ona także na sferę ludzkich emocji. Powracają one po latach wywołane przez określony impuls, np. uczest­ nictwo w badaniach etnologicznych czy socjologicznych. Pamięć przechowuje bowiem nie tylko obrazy, wydarzenia, lecz także doznania. Dla mieszkańców wschodnich terenów I I Rzeczypospolitej początek wo­ jennej trajektorii wyznacza 17 września 1939 r. Tylko nieliczni spośród moich rozmówców wspominali o wybuchu wojny polsko-niemieckiej (1 września 1939) poprzedzającym wkroczenie wojsk sowieckich na Kresy. Podobny po­ rządek wydarzeń, z silnym akcentem na dzień 17 września, występuje w nar­ racjach biograficznych ekspatriantów z Wileńszczyzny, którzy po wojnie za­ mieszkali w Polsce, zgromadzonych przez pracowników Instytutu Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1992-1994 w ramach programu „Biografia a tożsamość narodowa". Jak pisze Kaja Kaźmierska (1996, s. 91), „1 września jawi się w doświadczeniu biograficznym narratorów z Kresów jako wybuch wojny, 17 września zaś jako jej rozpoczęcie. W większości wypad­ ków zatem dopiero wkroczenie armii sowieckiej jest rzeczywistym otwarciem wojennej biografii". Do takiego wniosku prowadzą również moje badania. Dla wielu mieszkańców Kresów 17 września 1939 r. oznacza moment pierwszego, bezpośredniego kontaktu z Rosjanami - wrogami, najeźdźcami, budzącymi grozę „obcymi". Ich wizerunek jest zdecydowanie negatywny. M o i rozmówcy najczęściej podkreślali odrażający wygląd zewnętrzny radzieckich żołnierzy (brudne, obszarpane ubrania, zniszczone buty), nieprzyjemny za­ pach, niski poziom kultury (ubogie pożywienie, palenie tytoniu zawiniętego w gazetę zamiast papierosów w bibułce, lekceważący stosunek do ludzi, zwłasz­ cza do kobiet), brak szacunku dla własności prywatnej (kradzieże), nieumiejęt­ ność gospodarowania, bałaganiarstwo, ateizm (szerzej patrz: Kabzińska 1998, s. 73-75). Jak pisze Zbigniew Bokszański (1996, s. 61), dla mieszkańców Kresów Rosjanie stanowili „rodzaj ślepego, nieokiełznanego żywiołu, gigantycznej niszczącej fali czy «nawały», którą nie sposób powstrzymać i która w nie wybiórczy, nie selektywny sposób zmiata wszystko na swojej drodze" (por. Kaźmierska 1999, s. 56-69). Autorzy większości wspomnień dotyczących 17 września 1939 r. koncen­ trowali się na opisie wyglądu i zachowań żołnierzy Armii Czerwonej oraz na reakcjach członków lokalnych zbiorowości na pojawienie się „obcych". Z jednej z zanotowanych przeze mnie relacji wynika natomiast, że niszczyciel­ skim żywiołem byli nie tylko żołnierze Armii Czerwonej, lecz także „tutejsi". 68-letnia mieszkanka Grodna wspomniała, że niedaleko Miłkowszczyzny, gdzie urodziła się Eliza Orzeszkowa, znajdował się majątek Niezabitowskich. Posiad­ łość była piękna, dobrze utrzymana, cały w różach i bzach. Miejscowa ludność chodziła tam na Nowy Rok, by powinszować właścicielom majątku. Była sama �84 IWONA KABZIŃSKA wioska katolicka, jedna chałupa prawosławnych, ale oni się z boku trzymali. Tam były same kobiety. W majątku mieszkała pani Irena. Była to osoba niezwykle elegancka. Gdy weszła Armia Czerwona podburzyli chłopów i ci przyszli do majątku rabować. Ciągnęli do swoich kurnych chat łóżka, stoły, krzesła, zabierali drób, krowy, nawet się bili o nie. Ciągnęli. Odłamywali kro­ wom rogi, bo tak ciągnęli. Wypuścili z klatek srebrne lisy i inne zwierzęta futerkowe, które hodowała pani Niezabitowska, np. króliki angorskie. Część się rozbiegła po lesie i potem pani Irena wołała je. One przychodziły. Ludzie, jak zaczęli rabować, nawet z rąk ściągali pierścionki pani Niezabitowskiej i pani Irenie. Nie mieli sumienia. Ocalały tylko książki, bo tym się chłopi nie in­ teresowali. Chłop to książek czytać nie będzie. [...] Jak weszła Armia Czerwona rozpuścili propagandę, że przyszli oswobodzić chłopów od pańskiego iga [jarzma - I . K . ] , a przecież nie było żadnego ucisku. Panowie płacili za pracę i to dobrze płacili. Szanowali ludzi. Panowie też pracowali, może lepiej niż niejeden chłop, dbali o te swoje majątki. Relacja ta jest również przykładem „opowieści o tym, co przydarzyło się innym", tzw. „historii innych" (Kaźmierska 1996, s. 94). Jej bohaterami są zarówno pojedyncze osoby, wymieniane z imienia lub nazwi­ ska, jak też anonimowa grupa żołnierzy i miejscowych chłopów. W drastyczny sposób wrogość Sowietów w stosunku do Polaków ujawniła się w lutym 1940 r. Wówczas to rozpoczęto wywożenie określonych grup ludności polskiej w głąb Rosji. Wywózki objęły m.in. urzędników państwo­ wych, przedstawicieli ziemiaństwa, osadników, właścicieli większych gospo­ darstw rolnych, duchowieństwo. Nie były to działania „nie wybiórcze i nie selektywne", lecz doskonale zaplanowana i przygotowana akcja ekterminacji polskiej inteligencji i tzw. warstw posiadających. Osoby, które opowiadały mi o wywózkach często miały łzy w oczach, choć od tamtych dramatycznych wydarzeń minęło ponad pół wieku. Nie ukrywały silnego wzburzenia, współ­ czucia dla ofiar, poczucia bezsilności. Bardzo mocno podkreślano fakt orga­ nizacji wywózek zimą, podczas czterdziestostopniowych mrozów oraz objęcia nimi rodzin z małymi dziećmi. We wspomnieniach nie występują sformuło­ wane explicite oceny sprawców ludzkiego cierpienia i śmierci - tych, którzy przyczynili się do zburzenia przedwojennego porządku. O jednoznacznie ne­ gatywnej ocenie ich zachowań można natomiast wnioskować na podstawie sposobu wypowiedzi, tonu i barwy głosu, wyrazu oczu, mimiki twarzy, łez, gestów, np. kręcenia głową z dezaprobatą. Zauważalna jest jednocześnie soli­ darność z ofiarami prześladowań. Zanotowane przeze mnie relacje na temat wywózek nie dotyczyły najczęś­ ciej bezpośrednio moich rozmówców, lecz innych członków lokalnych społecz­ ności (większość z nich nie powróciła już w rodzinne strony). Były to więc tzw. „historie innych". Przykładem tego rodzaju historii mogą być informacje o losie osadników, którzy stanowili jedną z głównych grup objętych wywóz­ kami: Wywozili gajowych, bogatych. Nastał wywóz osadników w czterdziestym roku [...] Dużo umierało z głodu i mrozu (kobieta, lat 68, ur. w Jankowiczach, zam. w Kanadzie); Sowieci wywozili głównie osadników. Oni dostali po dwa- �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 85 dzieścia hektarów ziemi [...] Wywiezieni zostali na Syberię. Nawet było kilku cywilnych, to i tych wywieźli [...] (kobieta, lat 75, Kleciszcze); Rosjanie nie lubili Piłsudskiego, bo im w 1919 zalazł za skórę. Za to wywozili osadników wojskowych w 1939-1940 roku. [...] Przecież oni nic nie byli winni (kobieta, lat 72, Naliboki). Osadnicy stali się ofiarą odpowiedzialności zbiorowej bez względu na sy­ tuację materialną i stan ich gospodarstw. Wśród wywiezionych był np. ubogi mężczyzna, który gospospodarował na 10 ha ziemi w okolicach Nalibok: Prawie boso przyjechał, taki był biedny. Pięcioro dzieci zostało, bo żona umarła. On mówił, że żeby nie te dzieci, to by sobie sam śmierć zrobił. Jego też wywieźli, bo był ochotnikiem [...] Oni wszyscy poginęli gdzieś w Archangielsku (kobieta, lat 71, Naliboki). 22 czerwca 1941 r. na dawne Kresy Wschodnie I I Rzeczypospolitej weszli Niemcy. Moment ten postrzegany był przez moich rozmówców przede wszystkim jako zakończenie wywózek i ratunek dla tych, którzy uniknęli sowieckich represji (por. Kaźmierska 1996, s. 92-93): Gdyby nie Niemcy, to i nas by Ruskie porozwozili. Byli już naznaczeni na wywóz, bo mieli ziemię, hektary (kobieta, lat 62, Naliboki); Jak by tu dłużej pobyli [Rosjanie - I.K.], to kto wie... (kobieta, lat 69, Naliboki); Byli kułaki, Trzydzieści hektarów ziemi. Wywieźliby nas na Sybir, żeby jeszcze jedna noc, co by się stało? Niemcy uratowali, wojna (kobieta, lat 69, Derewna); Szęście, że Niemiec uderzył, ina­ czej byśmy byli też na Sybirze (kobieta, lat 77, Grodno). Okres okupacji niemieckiej, trwający do lata 1944 г., stał się jednak źród­ łem nowych dramatów, cierpienia i przeżywanego do dziś poczucia krzywdy. Szczególnie dramatyczne wspomnienia zarejestrowałam na terenach Puszczy Nalibockiej. 6 sierpnia 1943 r. Niemcy spalili wiele puszczańskich wiosek (m.in. Naliboki, Jankowicze, Prudy, Terebejna) w odwecie za pomoc udziela­ ną działającym tu partyzantom. Wydarzenia te określane są mianem „bloka­ dy". Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że stosunek części ludności cywilnej do partyzantów był zdecydowanie negatywny. Świadczą o tym m.in. określania: „tak zwani partyzanci" lub „bandyci". Trudno też mówić o udzielaniu im spontanicznej pomocy. W większości relacji powtarzały się bowiem informacje o przymusie żywienia i ubierania „partyzantów", o po­ pełnianych przez nich kradzieżach, o strachu, zarówno przed „bandytami", jak i przed Niemcami, którzy mścili się za pomoc niesioną „partyzantom", nie zważając na to, że była ona najczęściej wymuszona. Relacje o działaniach „tak zwanych partyzantów" bardzo często wywoływały łzy. Widoczne było wzbu­ rzenie spowodowane ponownym przeżywaniem wydarzeń sprzed lat: Party­ zanci przychodzili, zabierali, co było na stole albo w piecu. Mąki nie mieliśmy, tylko w żarnach mielone żyto, to i to zabierali. Mówili: ,ja za ciebie wojuju". Ci partyzanci to była szumowina. Oni nie chcieli walczyć na froncie, pouciekali do lasu. To byli Rosjanie ; Partyzantka - bandy były. Z Rosji wojowali, nie wracali 3 3 Wszystkie wypowiedzi dotyczące partyzantów pochodzą z rozmów z mieszkańcami Puszczy Nalibockiej. �86 IWONA KABZIŃSKA do Rosji. Szli do lasu podczas dnia, a w nocy przychodzili ogrzać się, jeść. Wyrywali co bylo w ogrodzie latem, strasznie grabili, pomnożyło się ich [...]; Przychodzili w nocy, kazali otwierać spichlerz, nie obchodziło ich, że ludzie sami nie mają co jeść. Był Ukrainiec w tej partyzantce, Żydzi byli w partyzantce, w końcu była i polska partyzantka. Bylo o wiele lepiej [...]; Polakom krzywdę wyrządzili straszną. Kradli, kradli, byli bardzo głodni. Część z nich pracowała za chleb u gospodarzy [...]; Partyzány to byli głównie miejscowi złodzieje. Źródłem silnych emocji i cierpienia doświadczanego ponownie przez au­ torów relacji biograficznych pochodzących z terenu Puszczy były również wspomnienia „blokady" - pacyfikacji puszczańskich wiosek przez wojska niemieckie. Podczas relacji o tym dramatycznym wydarzeniu, zajmującym centralne miejsce w biografiach miejscowej ludności, poszczególnym roz­ mówcom łamał się głos, a na ich twarzach można było zauważyć cierpienie. Wiele osób płakało mówiąc o konieczności opuszczenia rodzinnego domu, o pospiesznym pakowaniu dobytku i długiej wędrówce (pieszo lub wozami) do położonej w odległości 40 km stacji kolejowej w Stołpcach, skąd w bydlę­ cych wagonach wywożono ludzi na Zachód, „na roboty", nierzadko odbie­ rając im przedtem wozy, konie, krowy i inne zwierzęta, jak również niektóre przedmioty osobiste. W wielu relacjach powtarzały się informacje o lęku o najbliższych, bezsilności, konieczności niewolniczej pracy u niemieckiego „bauera", „dziedziczki" lub w fabryce, ale też o próbach przetrwania, za­ chowania ludzkiej godności i polskiej tożsamości. Sposobem jej manifestacji był np. kategoryczny sprzeciw wobec zaliczania Polaków do tej samej grupy przybyszy ze wschodu, do której zakwalifikowani zostali przez Niemców Rosjanie (patrz: Kabzińska 1998, s. 79). Wspomnienia z okresu okupacji niemieckiej ukazują nie tylko losy roz­ mówców i ich najbliższych. Występują tu także „historie innych" - mieszkań­ ców wiosek leżących na terenie Puszczy, którzy w czasie „blokady" musieli opuścić swe domy; wielu z nich utraciło najbliższych i dorobek swego życia. Pojawiają się tu jednocześnie informacje o zachowaniach okupanta - nie tylko Niemców, lecz także współdziałających z nimi przedstawicieli innych narodo­ wości, przede wszystkim Ukraińców, Łotyszów i Litwinów. Są oni na równi z Niemcami sprawcami traumatycznych doświadczeń polskiej ludności: W czasie blokady Puszczy [...] Ukraińcy podpalili naszą wioskę [Naliboki - 1.К.]. Spalili, wywieźli nas i podpalili wioskę (kobieta, lat 69, Naliboki); Wygnali wszystkich. Jechaliśmy do Jankowicz przez wioskę, to już niczego nie było. Litwin kazał się zabierać, a gdzie my pójdziemy jak Żydzi na stracenie? Tata zabrał kury, cielaka, pół metra mąki i do Stołpc przez zaścianki poszli (kobieta, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Kilka osób wspomniało o obecności Ślązaków w wojsku niemieckim. Ze zgromadzonych przeze mnie materiałów wynika jednak, że ich zachowania różniły się od sposobu działania żołnierzy ukraińskich czy litewskich. Ślązacy wykonywali wprawdzie rozkazy niemieckich dowódców, starali się jednak w miarę możliwości pomagać Pola­ kom: Jedna rodzina jechała w kierunku Nowego Dworu [podczas „blokady" �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 87 - I . K . ] , gdzie Niemcy spalili majątek Goworków i wrzucali ludzi do ognia. Rodzina z Koźlików jechała. Ślązak skierował ich na Rudnię i ocaleli dzięki temu (mężczyzna, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Jedna z rozmówczyń wspomniała, że w czasie wojny mieszkała z rodzicami w Koźlikach. Pewnego dnia przyszli Niemcy. Kazali opuścić dom i jechać do Stołpc. Rodzice wpadli w panikę, nie wiedzili, co robić, ociągali się. Wśród żołnierzy niemieckich był Ślązak. Stanął on obok rozmówczyni, która była wówczas 15-letnią dziewczyną, i powiedział po polsku, żeby się szybciej zbierać, bo inaczej Niemcy wszystkich zabiją i spalą gospodarstwo. Dziewczynka nieznacznie podeszła do matki i przekazała jej informację. Wówczas zebrali, co mogli i pojechali (kobieta, lat 66, Naliboki). Kilkoro rozmówców ze współczuciem mówiło o tragedii ludności żydow­ skiej. Wspominano też m.in., że próby podania chleba lub wody wycień­ czonym z głodu i pragnienia Żydom, prowadzonym przez Niemców na miejsce egzekucji, były udaremniane przez żołnierzy. Wśród skazanych przez Niem­ ców na śmierć znajdowały się zarówno osoby znane moim rozmówcom (sąsie­ dzi, koleżanki szkolne), jak też osoby anonimowe. W wielu miejscowościach, np. w Derewnie, Iwieńcu, Rubieżewiczach, pokazywano mi miejsca zagłady, a także zdewastowane cmentarze żydowskie lub pozostałości dawnych budyn­ ków sakralnych, które po wojnie przeznaczono na cele pozakultowe. Mówio­ no m i też пр., że Żydzi mieszkający w Derewnie podpalili swe domy zanim zostali z nich wypędzeni przez Niemców. Informacje o tragedii Żydów świad­ czą o tym, że moi rozmówcy nie koncentrowali się wyłącznie na losach człon­ ków własnej grupy („swoich"), na doznanych przez nich krzywdach, lecz potrafili dostrzec cierpienie i tragiczny los „innych". W zebranych przeze mnie wspomnieniach jako sprawcy Holocaustu wy­ stępują wyłącznie Niemcy. Autorzy narracji biograficznych zgromadzonych przez pracowników Uniwersytetu Łódzkiego wskazują natomiast na wydatny udział Ukraińców w eksterminacji Żydów (Kaźmierska 1999, s. 76). Zdaniem Kaźmierskiej, koncentracja na osobach innych niż Niemcy, które stały się zbrodniarzami, choć mogły pozostać świadkami, ma łagodzić poczucie własnej bezsilności wobec cudzej trajektorii (tamże). Autorka nie wyjaśnia jednak, na jakich podstawach opiera tego rodzaju interpretację materiałów. W relacjach biograficznych zgromadzonych przez pracowników U Ł opo­ wieści o losach „innych" obejmują niemal wyłącznie zdarzenia związane z oku­ pacją sowiecką. Nie pojawiają się natomiast „przy charakterystyce obrazu Niemców i okupacji niemieckiej" (Kaźmierska 1996, s. 94). W materiałach stanowiących efekt moich badań, „historie innych" występują natomiast we wspomnieniach dotyczących obydwu okresów. Zdaniem Kaźmierskiej (1996, s. 95), „historie innych" opowiadane są najczęściej po to, by „podkreślić źródła zagrożenia związane z okupacją [...] ważne jest to, iż narrator podlegał temu zagrożeniu, ale nie stało się ono jego indywidualnym doświadczeniem". Mogę się zgodzić z tym twierdzeniem w przypadku relacji dotyczących wywózek na Syberię lub do Kazachstanu oraz zagłady Żydów. Egzemplifikacjami przeżyć �88 IWONA KABZlNSKA poszczególnych rozmówców oraz całej zbiorowości są natomiast - moim zda­ niem - historie ofiar „blokady". Są też one uzupełnieniem i potwierdzeniem własnych doświadczeń i przeżyć spowodowanych przez ten sam rodzaj za­ grożenia. Relacje te, podobnie jak informacje o wywózkach Polaków w głąb Rosji i o losach Żydów, ukazują zarazem pewne cechy sprawców ludzkich krzywd („swoich" i „innych"). Są elementem ich zbiorowego portretu. Jak pisze Kaźmierska (1996, s. 95), „pokazywanie cech okupanta" jest jedną z funkcji „przytaczania «historii innych»". Informacja o nich nie jest wprawdzie podana bezpośrednio, ale „rodzaj charakterystyki jest jednoznaczny" (por. Bokszański 1996, s. 62-64). Mówiąc o „innych", którzy „przeżyli własną trajek­ torię", autor biografii okazuje jednocześnie „moralną solidarność z cierpiącą wspólnotą" (Kaźmierska 1996, s. 95). To współcierpienie było wyraźnie obecne we wspomnieniach moich rozmówców. Niektórzy z nich zastanawiali się rów­ nież np. nad przyczynami szczególnego okrucieństwa Niemców w stosunku do Żydów, nie znajdując jednak wyjaśnienia. Po kapitulacji Niemiec wiele osób, które w czasie wojny zmuszono do pracy w niemieckich fabrykach lub w gospodarstwach rolnych zdecydowało się na powrót do rodzinnych domów, choć ziemia, na której stały nie należała już do Polski. Część wywiezionych podjęła jednak dramatyczną decyzję o wy­ jeździe na Zachód (m.in. do USA, Kanady, Anglii, Australii). Jednocześnie tysiące Polaków opuściło terytorium ZSRR i przybyło do Polski, gdzie za­ mieszkali przede wszystkim na tzw. Ziemiach Odzyskanych*. Moje badania wykazały, że ci, którzy z różnych powodów nie wyjechali z ZSRR dziś często żałują swoich decyzji. Doświadczenia ekspatriantów, podobnie jak osób wywiezionych na Sybe­ rię lub do Niemiec, są jednym z elementów „polskiej krzywdy" . Do dziś dla wielu Polaków, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia ojczyzny, podobnie jak dla Polaków mieszkających na Białorusi, znamienne jest wewnętrzne roz­ darcie, zawieszenie między światem dzieciństwa i „małą ojczyzną", a obecnym miejscem zamieszkania, między przeszłością i teraźniejszością. Przejmującym świadectwem duchowego rozdarcia, które trwa mimo upływu czasu są frag­ menty narracji biograficznych mieszkańców Wileńszczyzny przytoczone przez K . Kaźmierska: „To było rzeczywiście bardzo smutne i tragiczne, bo, bo to 5 4 Jak podaje J. Czerniakiewicz (1991), w latach 1944-1948 z Kresów Wschodnich II RP oraz z Z S R R przybyły do Polski 1 151 793 osoby. Repatriacja z lat 1955-1959 objęła 267 187 osób. W sumie liczba repatriantów wyniosła 1418980. Termin ten nie był używany przez moich rozmówców. Utworzyłam go przez analogię do „śląskiej krzywdy" (Gerlich M . 1994). Wprawdzie w przypadku Polaków mieszkających na Białorusi źródła krzywd są inne niż w przypadku Ślązaków, wspólny dla obydwu grup jest jednak „pewien stan społeczny oraz sposób pojmowania rzeczywistości" przejawiający się w wielu sferach życia i świadczący o poczuciu krzywdy (Gerlich M. 1994, s. 6). Zjawisko „śląskiej krzywdy" zrodziło się w latach I I Rzeczypospolitej jako jeden z efektów zderzenia idealistycznych oczekiwań Ślązaków wobec Polski z przejawami polityki władz centralnych w stosunku do Górnego Śląska. Jest także efektem kontaktów Ślązaków z ludnością napływową i stopniowej konfrontacji mityzowanego oblicza Polski z realiami dalekimi od wyobrażeń. 5 �89 С) SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " «nie rzucim ziemi...», no ale trzeba było te rzucić, tę ziemię rzucić" (Kaźmierska 1999, s. 182). Autorka wspomina również o cierpieniach pewnej kobiety, która często - patrząc na mapę - myśli: „jak taki kawał ziemi zabrano" (tamże, s. 181). Polacy, którzy po wojnie znaleźli się w Białoruskiej Socjalistycznej Repub­ lice Radzieckiej stali się jedną z wielu mniejszości narodowych. Grupa ta została poddana szczególnie silnym represjom. Polakom odebrano nie tylko ojczyznę, ale też prawo do mówienia w języku polskim w miejscach publicz­ nych, zamknięto polskie szkoły i większość kościołów, trwała walka z religią, wiele osób zmuszono do zmiany narodowości. Przeprowadzono również przy­ musową kolektywizację, odbierając dawnym właścicielom ziemię, zwierzęta hodowlane, konie, narzędzia rolnicze, zapasy ziarna i żywności. Uderzono nie tylko w materialne podstawy grupy, lecz także w jej wartości rdzenne , przede wszystkim w religię katolicką oraz w język ojczysty. W większości relacji biograficznych powtarza się wątek zakładania kołchozów. Wspomnienia z okresu kolektywizacji budzą bardzo silne emocje. Dla osób, które utraciły rodzinną własność i które do dziś przeżywają wydarzenia sprzed półwiecza, kołchozy stały się elementem i źródłem kolejnej trajektorii, potęgując cier­ pienie spowodowane przez wojnę. W wypowiedziach na temat przymusowej kolektywizacji, podobnie jak we wspomnieniach z czasów wojny, nie pada słowo 'krzywda'. O poczuciu krzywdy można jednak wnioskować ze sposobu relacji, z treści poszczególnych wypowiedzi, jak również z obserwacji reakcji emocjonalnych towarzyszących wspomnieniom (łez, smutku, wzburzenia, roz­ goryczenia, rozpaczy): Po wojnie zaczęli zakładać kołchozy, w 1949 roku. Tata długo nie szedł do kołchozu, to podatkami okładali. Za cały rok ojciec dostal 20 kg gryki... Były stare zapasy, to żyli. Krzyczeli na ojca dzieci, żeby poszedł do kołchozu, żeby nie zabierali wszystkiego. Rozebrali stodołę, konia, brony. Koń z głodu uciekał tutaj, bo tam [w kołchozie - I.K.] nie karmili (kobieta, lat 65, Naliboki); Kołchozy zaczęli tworzyć. Bili ludzi [...] Byly pola, sianokosy, ,ja kołchoz zrobię tut" - powiedział Ruski. Skosił siano, zabrali pole. Płakali wszyscy. Kołchoz zrobił, ale kto to chciał kołchozów?! (kobieta, lat 70, Prudy); Rosjanie zaczęli wywozić, zabierać, robili kołchozy. Dużo się nie podobało. Mało-kto wiedział, co to jest wpólna gospodarka. Ziemi nie było, żywioł zabrali, pługi do orania. Swego nic nie przywieźli (mężczyzna, lat 86, Bieniakonie). Wyraźne było też - tak charakterystyczne dla trajektorii - poczucie bezrad­ ności, wyrażające się m.in. stwierdzeniem: / co ty zrobisz? Protiw wody nie dychniosz (kobieta, lat 65, Naliboki) . 6 7 6 Jerzy Smolicz (1990, s. 211) określa wartości rdzenne jako „osie" stanowiące centrum kul­ tury danej grupy i działające jako wartości identyfikacyjne, symboliczne dla grupy i jej członków. „Dzięki nim grupy społeczne są identyfikowane jako odmienne kulturalnie społeczności mogące zachować żywotność i kreatywność w ramach własnej kultury. Utrata wartości rdzennych przez daną grupę prowadzi do jej dezintegracji jako autentycznej i twórczej społeczności zdolnej do przetrwania i przekazania swoich wartości następnym pokoleniom". I cóż poczniesz? Nie odetchniesz płynąc pod prąd. 7 �90 IWONA KABZrŃSKA Tylko nieliczne osoby pozytywnie oceniły kolektywizację twierdząc, że dzięki niej ludzie się podorabiali. Zdecydowana większość rozmówców przeży­ wała jednak boleśnie utratę ziemi zakupionej przed wojną kosztem ogromnych wyrzeczeń przez rodziców. Z bólem mówiono też o utracie koni i innych zwierząt hodowlanych, o dewastacji budynków, sadów owocowych i in. Prze­ de wszystkim jednak mówiono o ludzkich cierpieniach i represjach, jakie stosowano wobec przeciwników kolektywizacji. Jedna z mieszkanek Bieniakoń wspomniała пр., że urzędnicy wyśmiewali się z jej ojca (prawdziwego Polaka), który nie chciał wstąpić do kołchozu. Szydzono z niego mówiąc: Co, biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony! Z badań przeprowadzonych przez Annę Engelking wraz z grupą studen­ tów Katedry Etnologii i Antropologii UW w rejonie lidzkim i woronowskim (obwód grodzieński) wynika, że mieszkańcy tamtejszych wiosek akceptują kołchozy mimo traumatycznych przeżyć związanych z początkiem kolektywi­ zacji. Co więcej, nie wyobrażają sobie bez nich życia (por. Jeworowski 1995). W tekście A. Engelking znajdujemy jednak również informacje o tym, że kołchoźnicy robią wszystko, by „wypchnąć dzieci do miasta". Autorka przy­ tacza też następujące fragmenty wypowiedzi mieszkańców badanych tere­ nów: My nie żyjem, a gnijem oraz: W kołchozie - Boże strzeż! (tamże, s. 3). Czy więc istotnie można mówić o powszechnej akceptacji kołchozów na bada­ nych terenach? Czy przytoczone wypowiedzi są świadectwem ambiwalentnego stosunku do kołchozów, jak chce A. Engelking (tamże, s. 3), czy też raczej wskazują na negatywny stosunek do nich, brak akceptacji i próbę ucieczki, która może być zrealizowana przez młode pokolenie? Nawet jeśli są to wypo­ wiedzi jednostkowe - nakazują ostrożność w formułowaniu wniosku o po­ wszechnej akceptacji kołchozów. Rodzi się też pytanie: jeśli akceptacja koł­ chozów jest zjawiskiem powszechnym, to dlaczego wieś białoruska jest wsią ludzi starych? Dlaczego tak wiele osób tęskni do „polskich czasów" i pozyty­ wnie ocenia gospodarstwa rodzinne oparte na własności prywatnej? Z moich badań, przeprowadzonych m.in. również w rejonie lidzkim i woronowskim, wynika, że część osób starszych podjęłaby pracę „na swoim", gdyby mogła odzyskać rodzinną własność. Na przeszkodzie stoi jednak brak pieniędzy na zakup ziemi, koni i narzędzi rolniczych. Istotną barierą jest ponadto wiek, brak sił, a także strach przed zaczynaniem wszystkiego od początku po do­ świadczeniach kolejnych trajektorii. W całej Białorusi również niewiele osób podejmuje ryzyko gospodarowania na własny rachunek. Zdaniem Walerego Jeworowskiego (1995, s. 157) istnienie kołchozów, które próbuje się ratować mimo nierentowności, zasadza się na wytworzonej w wyniku ich funkcjo­ nowania wspólnocie ludzi, którzy upodobnili się do siebie; mieszkają oni 8 8 A. Engelking, „Kołchoz musi być", czyli przyczynek do portretu polaka [sic!] - katolika. Uwagi etnografa na podstawie badań we wsiach Grodzieńszczyzny, maszynopis tekstu złożonego do druku w tomie materiałów z konferencji „Tożsamość Polaków na pograniczach", która odbyła się w Białymstoku we wrześniu 1998 г., s. 3, 6. �O SŁOWACH. E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E ' 91 w takich samych domach, noszą takie same ubrania, starając się nie wyróż­ niać od otoczenia. Podczas pobytu na Białorusi zetknęłam się z określeniem mieszkających tam Polaków mianem „pristosowancy" (ci, którzy się przystosowali). Czy jednak istotnie można mówić o pełnym przystosowaniu wszystkich członków tej grupy do powojennych realiów? Z moich badań wynika, że to „przysto­ sowanie" jest raczej poddaniem się, co nie znaczy pogodzeniem, akceptacją. Wynika ono z braku alternatywy. Niezwykle emocjonalne wspomnienia doty­ czące zakładania kołchozów pozwalają wnioskować o braku pełnej akceptacji tej formy gospodarowania i własności kolektywnej przez wielu Polaków oraz 0 trudnościach z przystosowaniem się do powojennej rzeczywistości. Trudno też, jak sądzę, mówić o przystosowaniu się wobec świadomości doznanych krzywd. Należy natomiast podkreślić, że poczucie krzywdy nie przeradza się w nienawiść wobec jej sprawców, nie owocuje agresją, chęcią odwetu. Przeżyte doświadczenia sprzyjają natomiast utrwaleniu negatywnego wizerunku Rosjan 1 Niemców w oczach Polaków. A. Engelking zaznacza, że na badanych przez nią terenach żyją wyznawcy różnych religii. Udział w kołchozowej rzeczywistości staje się dla nich ele­ mentem łączącym, podobnie jak „tutejszość" (s. 9). Autorka podkreśla, iż nie należy badać Polaków-katolików w oderwaniu od prawosławnych („Ruskich", Białorusinów), gdyż oznaczałoby to „wyjęcie przedmiotu badań z właściwego mu konteksu" i prowadziło do nieuniknionych nadinterpre­ tacji i półprawdy (s. 9). Tymczasem sama badaczka skoncentrowała się na jednej grupie osób identyfikujących się jako „Polacy-katolicy" nie wiadomo dlaczego pomijając inne zbiorowości, reprezentowane przez jej rozmówców, np. Białorusinów-katolików, nie wspominając o ich stosunku do kołchozów, o doświadczeniach kolektywizacji. Czy akceptacja gospodarki kołchozowej jest w tej grupie mniejsza, większa czy taka sama jak w innych grupach? Czy rzeczywiście tylko Polacy twierdzą, iż „kołchoz musi być"? Do wątków, które często występują we wspomnieniach z okresu powojen­ nego należą: utrata swobód religijnych, walka z Kościołem, prześladowania księży i wiernych, którzy nie poddawali się zarządzeniom dotyczącym np. zakazu nauczania religii oraz uczestnictwa dzieci i młodzieży do lat 18 w prak­ tykach religijnych. Wspominano też nauczycieli, którzy szykanowali uczniów z powodu ich przekonań, zabraniali mówienia po polsku, zmuszali do udziału w zabawach organizowanych w Wielkim Poście lub w Adwencie, albo też gorzej oceniali uczniów-Polaków w porównaniu z uczniami innych narodo­ wości. Częstą praktyką było publiczne ośmieszanie dzieci chodzących do koś­ cioła. 50-letnia mieszkanka Mińska, która - jako dziecko - w każdą niedzielę uczestniczyła we Mszy św. opowiadała mi пр., że gdy jedna z nauczycielek dowiedziała się o tym, kazała jej stanąć przed całą klasą, a dzieci szydziły z religijności dziewczynki, pluły na nią i uderzały jej głową o ścianę. Wyraz twarzy tej kobiety świadczył o tym, że doznane w dzieciństwie uczucie upoko­ rzenia, strachu, bezsilności i zwyczajnej ludzkiej krzywdy nie wygasło. �92 I W O N A KABZ1ŃSKA Trudno powiedzieć, jak silnie poczucie krzywdy jest przeżywane na co dzień przez poszczególne osoby. Jak często i w jakich okolicznościach się ono ujawnia. Odpowiedź na to pytanie wymagałaby dłuższej obecności wśród członków danej zbiorowości. Obecnie mogę tylko odnotować istnienie tego zjawiska i fakt, iż stanowi ono nieodłączną część wspomnień z czasów wojny i z pierwszych lat po wojnie. II Istnieje „banalnie trafne" spostrzeżenie, że „silne emocje deformują sąd o rzeczywistości" (Kaniowska 1996, s. 70). Jeśli jednak interesuje nas sposób doświadczania tejże przez osoby reprezentujące wybraną społeczność, to ów sąd uwarunkowany emocjami stanie się dla nas ważnym nośnikiem informacji 0 reakcjach tych osób na określone wydarzenia. Mówiąc o deformacji za­ kładamy jednak istnienie jakiegoś sądu obiektywnego, wzorcowego. Rodzi się pytanie: przez kogo formułowany jest ów sąd? Myślę, że należałoby mówić nie tyle o deformacji, ile o trudnościach ze sformułowaniem sądu nie pod­ legającego emocjom, a dotyczącego wydarzeń będących źródłem tych emocji. W przypadku badanej zbiorowości do wydarzeń tych należy zaliczyć: prze­ życia wojenne, wywózki na Syberię i „na roboty" do Niemiec, udział „swoich" w walce z Kościołem, zakładanie kołchozów i in. Szczególnie silnie emocje ujawniały się w trakcie rozmów, jakie prowadzi­ łam w początkowym okresie badań (lata 1992-1993). Sprzyjała temu sytuacja polityczna: niedawny rozpad Związku Radzieckiego i powstanie samodziel­ nych państw w miejsce dawnych republik, „głasnost" i „pieriestrojka", przy­ wrócenie swobód religijnych, restauracja świątyń zniszczonych po wojnie 1 budowa nowych obiektów sakralnych, możliwości wyjazdów zagranicznych i in. Powołano do życia organizacje mające na celu reaktywowanie pol­ skości. 17 maja 1987 r. powstał w Lidzie Klub Miłośników Kultury Polskiej im. A . Mickiewicza, przekształcony następnie (10 sierpnia 1988) w Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. A . Mickiewicza. W czerwcu 1990 r. powołano do życia Związek Polaków na Białorusi. M o i rozmówcy nie ukry­ wali, że po raz pierwszy od niemal półwiecza mogą otwarcie opowiadać osobie z zewnątrz o swoich losach, o dramatach wojennych, utracie ojczyzny i wła­ sności prywatnej, o przymusowej kolektywizacji, zmuszaniu Polaków do zmia­ ny narodowości, kwestionowaniu polskości, np. przez urzędników państwo­ wych, którzy brali udział w spisach ludności, o prześladowaniach „za wiarę", za mówienie po polsku w szkole, w pracy lub na ulicy, za dowody pamięci o ofiarach wojennych i powojennych represji, np. za stawianie krzyży na mogiłach osób zamordowanych przez N K W D . Nie wszyscy jednak pozbyli się uczucia strachu, niepewności. Niektórzy rozmówcy mieli przeczucie, iż okres swobód może się szybko skończyć. Pojedyncze osoby nie wyraziły zgody na udział w badaniach lub wycofały się w trakcie rozmowy. Decydującym �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 93 czynnikiem był tu zapewne strach, nieufność wobec obcego człowieka. W nie­ których przypadkach chodziło też być może o ukrycie (tzw. przesłonięcie) jakiegoś wątku życiorysu lub istniała obawa przed ponownym przeżywaniem traumatycznych wydarzeń z przeszłości (por. Kaźmierska 1996, s. 97). Zda­ niem autorki, lęk przed ponownym przeżywaniem cierpienia świadczy o braku dystansu wobec własnych doświadczeń (Kaźmierska 1999, s. 22-23). Część rozmówców miała trudności z przedstawieniem własnej biografii. Wypowiedzi rwały się, konieczne więc było przejęcie inicjatywy i zadawanie szczegółowych pytań. Taki sposób gromadzenia informacji ukierunkowywał jednak rozmówcę, narzucając kompozycję biografii, schemat odpowiedzi, wybór tematów, uwalniał od refleksji, od decydowania o tym, jakie zagadnienia uznać za ważne. Nieumiejętność przedstawienia życiorysu traktowałam początkowo jako przejaw braku refleksji nad własnym życiem, a także braku doświadczenia w mówieniu o nim. Z czasem uświadomiłam sobie, że w niektórych przypadkach milczenie lub trudności w sformułowaniu wypowiedzi mogły być również wynikiem lęku, zrozumiałego w przypadku ludzi, dla których przez długie lata był on integralną częścią życia, elementem codzienności. Badacz świadom realiów historycznych, które miały decydujący wpływ na losy określonej grupy lub poznający te realia w trakcie badań, zadając pytania o przeszłość musi sobie zdawać sprawę z tego, że naraża rozmówców na ponowne przeżywanie dramatów. O tym czy pominąć „drażliwe" tematy lub zrezygnować z niektórych metod badań w obawie przed wywołaniem ludz­ kiego cierpienia każdy musi zdecydować sam. Przed takim dylematem stanęli np. L . Cale Feldman. I . Prica i R. Senjkowič (1993) - współautorzy książki poświęconej wojnie na terenach byłej Jugosławii; jej autorami i głównymi bohaterami są przede wszystkim bezpośredni świadkowie/uczestnicy wojen­ nych wydarzeń (zob. Sokolewicz 1996, s. 81). Jak już wspomniałam, relacje o niektórych doświadczeniach mogą być źródłem bolesnych przeżyć. Emocjonalne doznania są jednak częścią rzeczywi­ stości. Nie da się ich oddzielić. Wiele faktów ma bowiem dla człowieka określone konsekwencje także w sferze emocjonalnej, w psychice. Nie da się pominąć emocji ani w trakcie narracji, ani też w opracowaniach wyników badań. Jak słusznie podkreśliła Katarzyna Kaniowska (1996, s. 70), przeciw­ stawianie emocji rzeczywistości jest błędem. Myślę, że dziś jest to po prostu anachronizmem. Wiele osób pragnie opowiedzieć o swych doświadczeniach nawet wówczas, gdy mają one wymiar traumatycznych przeżyć. Istnieje zjawisko określane jako „biograficzna potrzeba narracji" (Rosenthal, Bar-On 1992; za: Kaźmier­ ska 1996:97). Występuje ono wówczas, gdy Jednostka chce opowiedzieć 0 swoim życiu, jeśli dzięki narracji może nadać sens przeżytym doświadcze­ niom [...] Jeśli może pokazać sobie i innym, iż jej życie jest określoną, zwartą 1 sensowną całością, z którą i poprzez którą buduje swoja tożsamość". Po­ trzebę narracji stymulują przede wszystkim wydarzenia mające zasadniczy wpływ na życie poszczególnych osób (tamże, s. 97). Należałoby, jak sądzę, �94 IWONA KABZIŃSKA dodać, że podłoże, z którego wyrasta potrzeba narracji nie zawsze jest uświa­ damiane przez autorów relacji biograficznych. Kaźmierska zwraca uwagę, iż osoby należące do starszej generacji bardzo często pragną podzielić się swymi doświadczeniami i przeżyciami z młodszymi, by przekazać im swoje świadectwo. Mają one „poczucie misji" (Kaźmierska 1996, s. 99). Czy jednak młode pokolenie jest istotnie zainteresowane świadectwem starszych? Kwestie te są zapewne rozstrzygane indywidualnie w poszczególnych rodzinach czy środowiskach. W trakcie pobytu na Białorusi bardzo rzadko stykałam się z odmową udziału w badaniach. Tego typu zachowania interpretowałam przede wszyst­ kim jako lęk przed „obcym", brak zaufania. Z czasem zrozumiałam, że istotną przyczyną mogła być właśnie obawa przed powrotem do traumatycznych wydarzeń z przeszłości. Innym powodem mogła być chęć przesłonięcia nie­ których faktów. Kilka osób, które poprosiłam o to, by opowiedziały mi o swoim życiu musiało wyraźnie pokonywać początkowe opory, sygnalizowa­ ne np. słowami: Aż się nie chce wspominać cośmy tu przeżyli. Po pierwszych doświadczeniach z emocjonalnością moich rozmówców miałam świadomość, że swoimi pytaniami mogę spowodować cierpienie wyni­ kające z ponownego przeżywania bolesnych wydarzeń. Czasem czułam się winna. Poczucie winy stawało się jednak mniejsze, gdy niektóre osoby dzięko­ wały mi za to, iż mogły opowiedzieć o swoich losach, często po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat. Zauważyłam również, że łzy miały znaczenie terapeu­ tyczne, oczyszczające, uwalniały rozmówcę od długotrwałych stresów spowo­ dowanych strachem i brakiem możliwości uzewnętrznienia swoich przeżyć, ukrywania faktów. Czasem dziękowano również za możliwość przedstawienia wspomnień o szczęśliwym dzieciństwie i okresie młodości. I w tym przypadku relacja biograficzna miała więc znaczenie terapeutyczne. Terapeutyczny efekt reakcji emocjonalnych spowodowanych powrotem do minionych wydarzeń jest niezamierzonym rezultatem badań terenowych opartych na analizie mate­ riałów autobiograficznych, których autorami są członkowie określonej zbioro­ wości. Zadaniem etnologa/antropologa nie jest jednak niesienie pomocy psy­ choterapeutycznej. Może się natomiast zdarzyć, że badacz przyczyni się do uwolnienia od napięć osoby relacjonującej swoje przeżycia wojenne lub dra­ maty związane np. z utratą ojczyzny, ziemi, domu, ze śmiercią bliskich, będące częścią jej biografii, doświadczonego i przeżytego świata, że pomoże w prze­ rwaniu długotrwałego milczenia, wymuszonego przez historyczne uwarun­ kowania. Nie próbujmy jednak „bawić się" w psychoterapeutów, nie jest to bowiem naszą rolą. Odrębną kwestią jest sposób rejestrowania emocji rozmówców oraz prze­ kazywania informacji o nich w pracach, w których prezentowane są wyniki badań terenowych. W trakcie badań nie zawsze korzystamy z kamery wideo, nie w każdej sytuacji możemy jej też użyć (zwłaszcza podczas pierwszego spotkania). Widok kamery może bowiem spowodować, że rozmówca będzie chciał dobrze wypaść, speszy się lub wcieli w nie swoją rolę. W każdym �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 95 przypadku straci autentyczność, co będzie miało konsekwencje dla wyników badań. M o i m zdaniem, lepiej korzystać z magnetofonu, choć - jak się przeko­ nałam - także świadomość nagrywania wypowiedzi nie zawsze sprzyja otwar­ tości rozmówcy. Jeśli w trakcie nagrywania prowadzimy odręczny zapis roz­ mowy, możemy notować informacje o zachowaniach rozmówcy, wyrażających m.in. jego reakcje emocjonale, пр.: płacze", „jest bliski płaczu", „szlocha", „kręci głową bez słowa", „jest wzruszony" , „śmieje się", „jest ożywiony", „wzdycha". Jeśli nie prowadzimy notatek podczas wywiadu, a nagle - bez uprzedzenia - zaczniemy zapisywać uwagi możemy zaniepokoić rozmówcę, a nawet zniechęcić go do dalszej rozmowy. Znakomite przykłady prezentacji materiałów będących zapisem zarówno słownej, jak i emocjonalnej warstwy doświadczeń biograficznych znajdziemy w książce K . Kaźmierskiej. Przytoczę tu jedną z wielu wypowiedzi szczególnie mocno nasyconą emocjami. Dotyczy ona repatriacji z Wilna. Wierny zapis rozmowy dobrze oddaje przeżycia autorki wspomnień: „A nas dzisiaj wygnali i nie możemy tam wrócić. To nasze miasto, to wszystko polskie ((płacze)) to nieprawda, że to jest ich, to wszystko jest nasze... Ja to jestem cała w rozpaczy ((płacze)) dla mnie jak ktoś powie, że to jest litewskie, to nie nie mogę patrzyć na tych ludzi ((wzdycha)) to jest naprawdę nasze" (Kaźmierska 1999, s. 177). W trakcie rozmów doskonale czułam, jaką iluzją jest zachowanie neutral­ ności przez badacza. Nie starałam się też ukrywać współczucia dla swoich rozmówców, wyrażając je spojrzeniem, potakiwaniem głową. Rzadziej reago­ wałam słowem, by nie przerywać toku narracji. Tego typu reakcje były jedno­ cześnie dla rozmówcy sygnałem ułatwiającym otwarcie się, kontynuację wypo­ wiedzi (por. Sokolewicz 1996, s. 82). Wprawdzie wiadomo, że nie tylko roz­ mówca, ale i sam etnolog/antropolog nie jest w stanie wyrzec się emocji, że jego neutralność jest „ideałem niemożliwym do spełnienia" (Kaniowska 1996, s. 70, 72), wciąż jeszcze trudno nam przyznać się do tego otwarcie. Jednak nawet wówczas, gdy staramy się wystrzegać otwartego deklarowania naszych preferencji, sympatii czy antypatii są one widoczne „między wierszami" i nie sposób tego uniknąć. Należałoby zastanowić się nad wpływem takich czynników jak: możliwość wcześniejszego przygotowania się rozmówcy do udziału w badaniach oraz powtarzalność spotkań na stan emocji demonstrowanych w trakcie rozmowy przez poszczególne osoby. Jest rzeczą wiadomą, że w trakcie badań terenowych, zwłaszcza wówczas, gdy chcemy objąć nimi jak najwięcej miejscowości i możli­ wie szeroką reprezentację ich mieszkańców, często brakuje czasu na wielo­ krotne spotkania z tymi samymi rozmówcami. Rozmowy z wieloma osobami odbywają się bez uprzedzenia i bez wcześniejszego poinformowania ich o zakre­ sie naszych zainteresowań, charakterze stawianych pytań itp. Podczas spot­ kania rejestrujemy nie tylko to co, w tym czasie podsuwa pamięć rozmówcy, lecz także jego reakcje emocjonalne, będące częścią wspomnień, przeżytych doświadczeń. Szczególnie silnie emocje te przejawiają się wówczas, jeśli udział w badaniach jest dla rozmówcy pierwszą od wielu (często kilkudziesięciu) lat �96 IWONA KABZIŃSKA okazją do podzielenia się swymi przeżyciami z człowiekiem spoza własnej grupy. Z moich badań wynika, że osoby, które kilkakrotnie, w różnych sytua­ cjach, miały możliwość relacjonowania jakiejś części swej biografii, za każdym razem reagowały bardzo emocjonalnie. Najsilniejsze emocje ujawniały się jed­ nak z reguły podczas pierwszego spotkania. Wspomnieniom towarzyszły łzy, a relacja była przerywana milczeniem (w tym czasie rozmówca próbował się uspokoić). Ujawniające się podczas kolejnych spotkań emocje, towarzyszące szczególnie silnie wspomnieniom o dramatycznych wydarzeniach, wskazują na to, że czas nie zagoił ran, nie wyciszył wspomnień, nie wpłynął na wytworzenie takiego dystansu do przeszłości, który pozwoliłby na znaczne złagodzenie cierpienia i poczucia krzywdy. III Przeprowadzone badania wykazały, że wydarzenia, które stały się źródłem doznanych krzywd sprzyjały weryfikacji i krystalizacji tożsamości etnicz­ nej/narodowej, wzmacniały też więź i poczucie solidarności z własną grupą odniesienia (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Na podstawie zgromadzonych materiałów można wskazać przyczyny zjawiska, które określiłam jako „polska krzywda", można też określić jego skutki, np. utrzymywanie się negatywnego wizerunku „obcych" - sprawców cierpień, które stanowią element trajektorii. Z pewnością istnieją osoby, które mimo świadomości krzywd wyrządzonych Polakom utraciły więź z tą grupą, uległy asymilacji, zmieniły narodowość, nie zetknęłam się jednak z nimi podczas swoich badań. Tego typu postawy za­ sługują jednak na uwagę badaczy. W przypadku badanej zbiorowości poczucie krzywdy uległo wzmocnieniu w wyniku sytuacji politycznej, w jakiej Polacy mieszkający na terenach ZSRR znaleźli się po wojnie, wymuszonego milczenia wokół faktu istnienia tej grupy i jej problemów oraz powstania wielu tematów tabu w okresie powojennym. Milcze­ nie to zostało przerwane dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdzie­ siątych. W ostatnich latach wystąpił jednak nowy element pozwalający mówić 0 „polskiej krzywdzie". Myślę tu o zmianach w języku liturgii i kazań w Kościele Rzymskokatolickim polegających na zastępowaniu polskiego białoruskim lub rosyjskim i o stopniowej ewolucji Kościoła określanego od dawna na badanych terenach jako „polski", nie tyle w stronę kościoła powszechnego, ile białoruskie­ go. Zmiany te oceniane są negatywnie przez część Polaków związanych z Kościo­ łem, zwłaszcza reprezentujących starsze pokolenie. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że godzą one w podstawy polskości, w wartości rdzenne 1 w zasadnicze wyznaczniki polskiej tożsamości, do których należą: religia katolicka i związany z nią język modlitwy (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Budzą też obawy o przyszłość młodej generacji Polaków i o to, że w wyniku zmian Kościół Rzymskokatolicki nie będzie już odgrywał takiej roli w kształtowaniu ich tożsamości, jak to miało miejsce w przeszłości. �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 97 Zdaniem K . Kaźmierskiej (1996, s. 98), ekspatrianci z dawnych Kresów, mieszkający obecnie w Polsce, chętnie opowiadają o przeszłości, by ożywić nie istniejący już świat, w którym „poszukują sensu swojej tożsamości". Opowiadanie o doświadczeniach wojennych służy nie tyle rekonstrukcji wydarzeń historycz­ nych, ile prezentacji obecnej tożsamości, „której źródło identyfikacji tkwi w opowiadanej przeszłości". Z takim ożywianiem minionego świata zetknęłam się też podczas swoich badań, zarówno wśród mieszkańców Białorusi, jak też ekspatriantów. Ze szczególną radością wracali oni we wspomnieniach do dzieciń­ stwa i młodości, do „polskich czasów", przeciwstawiając je wojnie i powojennej rzeczywistości, a także współczesności. Emocje towarzyszące wspomnieniom, radość, wzruszenie, wskazywały, iż mamy tu do czynienia nie tylko z rekonstruk­ cją pewnych fragmentów przeszłości, lecz właśnie z powrotem do korzeni, do czasów, które poprzedziły długi okres krzywd. Ten nie istniejący już świat ożywał we wspomnieniach, które wywoływały radość, uśmiech, uczucie szczęścia. Kresem owego wyraźnie mitologizowanego i idealizowanego świata stał się wybuch I I wojny światowej. Od tego momentu we wspomnieniach zdecydowanie dominu­ ją wydarzenia pozwalające mówić o zjawisku „polskiej krzywdy". Stały się one zarazem początkiem „pomieszanego świata". Myślę, że bez fenomenu, który określiłam mianem „polskiej krzywdy" nie można zrozumieć sytuacji Polaków mieszkających na Białorusi (i generalnie w dawnym Związku Radzieckim). Poczucie krzywdy jest częścią zbiorowej pamięci, świadomości historycznej, która - jak wiadomo - nie jest tożsama z wiedzą historyczną (Maternicki 1990, s. 222). Warunkuje jednak spojrzenie poszczególnych osób na ich własne dzieje oraz na losy „swoich" i „innych", w jakimś stopniu określa też charakter relacji między tymi grupami, jak również kształtuje i utrwala pewne stereotypy. O doświadczeniu krzywd wywołanych przez wojnę i powojenne zmiany ustrojowe można z pewnością mówić nie tylko na przykładzie Polaków miesz­ kających na terenach byłego Związku Radzieckiego (por. Posern-Zieliński 1996). Świadczą o tym chociażby opowiadane przez moich rozmówców „historie innych", przede wszystkim ludności żydowskiej. W poczuciu krzyw­ dy żyją przedstawiciele wielu grup etnicznych/narodowych (por. Michna 1995, s. 51). Ich doświadczenia składają się na szersze zjawisko, jakim jest po prostu ludzka krzywda. Doświadczenie krzywdy, zarówno w wymiarze jednostko­ wym, jak i zbiorowym, mono- i wieloetnicznym, jest zawsze jednym z tragicz­ nych owoców wojennej trajektorii (także tej, której świadkami jesteśmy obec­ nie na ogarniętych wojną terenach byłej Jugosławii czy Kaukazu). Leży ono często u podstaw wizerunku własnej grupy oraz „innych" i „obcych", przy­ czyniając się do utrwalania istniejących stereotypów. Pamięć doznanych krzywd rodzi uprzedzenia. Istnieje możliwość zmiany tej sytuacji, konieczne jest jednak przebaczenie. Zwraca na to uwagę Kaźmierska wskazując zarazem, iż podstawą przebaczenia jest dialog, otwarcie się, wysłu­ chanie „innych" i zrozumienie ich punktu widzenia. Niezbędna jest wy­ miana wspomnień, tj. „konfrontacja swoistych dla poszczególnych społeczeństw �98 IWONA KABZIŃSKA 9 obrazów przeszłości" (Kaźmierska 1999, s. 12) . Dodajmy, że taka wymiana wspomnień, łącznie z towarzyszącymi im emocjami i ponownie przeżywanym cierpieniem, nie może być tylko przekazem informacji, lecz powinna stać się dialogiem, w którym z równym zaangażowaniem i dobrą wolą uczestniczą ci, którzy doznali krzywd (gotowi przebaczyć winnym) i sprawcy ludzkich tragedii. Każdy z uczestników takiego spotkania pełni jednocześnie rolę nadawcy i odbiorcy określonych treści mając świadomość, iż służą one po­ znaniu prawdy. Ta zaś ma moc wyzwolenia człowieka i stworzenia nowych relacji międzyludzkich. LITERATURA A u g u s t y n J. SJ 1998 Ból krzywdy, radość przebaczenia, Kraków, Wydawnictwo m. B o k s z a ń s k i Z. 1996 Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa, [w:] M . Czyżewski i in. (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, Katedra Socjologii Kultury UŁ, s. 53-65. Cale F e l d m a n L . , P r i c a I . , S e n j k o w i ć R. (red.) 1993 Fear, death and resistance. An ethnography of war. Croatia 1991-1992, Zagreb. C z e r n i a k i e w i c z J. 1991 Repatriacja ludności polskiej z ZSRR, Warszawa. C z y ż e w s k i M . , P i o t r o w s k i A., R o k u s z e w s k a - P a w e ł e k A. (red.) 1996 Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury, UŁ. G e r l i c h H. 1994 Obrazy świata minionego - oswajanie Ziem Zachodnich. Analiza jednego przypadku w świetle relacji autobiograficznych, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 25-50. G e r l i c h M. 1994 „Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej lud­ ności rodzimej (okres międzywojnia), „Etnografia Polska", nr 38, z. 1-2, s. 5-24. J e w o r o w s k i W. 1995 Naród Aleksandra Łukaszenki, „Więź", nr 12, s. 156-161. K a b z i ń s k a I. 1998 Świat doświadczony i przeżywany oraz problem autoidentyfikacji. Analiza wspomnień i relacji biograficznych mieszkańców Nalibok (Białoruś), „Studia Polonijne", t. 19, s. 53-88. 1999 Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej Polaków na Białorusi, Warszawa, I A E PAN. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu Polaków na Białorusi, [w:] T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Filozofia i religia w kulturze narodów słowiańskich, Rzeszów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, s. 295-302. Kaniowska K. 1996 Językowe i etyczne aspekty opisu konfliktu etnicznego, [w:] I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 67-73. 9 Badaczka powołuje się na P. Ricoeura; por. też wypowiedzi J. Augustyna (1998, s. 29 i in.) na temat przebaczenia i pojednania. �O SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " 99 K a ź m i e r s k a K. 1996 Wywiad narracyjny - technika i pojęcia analityczne, [w:] Czyżewski i in. (red.), Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury IJŁ, s. 35-44. 1999 Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza nar­ racji kresowych, Warszawa, IF1S PAN. K ł o s k o w s k a A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. M a t e r n i c k i J. 1990 Wielokształtność historii. Rozważania o kulturze historycznej i badaniach historiograficznych, Warszawa. Michna E. 1995 Łemkowie - grupa etniczna czy naród?, Kraków, „NOMOS". P o s e r n - Z i e l i s k i A. 1996 Czerwony „Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Ka­ zachstanie, [w:] S. Ciesielski, A. Kuczyński (red.), Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 529-547. R i c o e u r P. 1993 Jaki ma być nowy etos Europy?, „Znak", nr 10, s. 97-106. R oku s z e w s k a - P a w e ł e k A. 1997 Doświadczenia wojenne Polaków. Analiza trajektorii wrześniowej, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Łódź. R o s e n t h a l G . , B a r - O n D. 1992 A Biographical Case Study of a Victimizer's Daughter's Strategy: Pseudo-Identifica­ tion with the Victims of Holocaust, „Journal of Narrative and Life History", nr 2, s. 105-127. S m o l i c z J. 1990 Język jako wartość rdzenna, [w:] A. Kłoskowska (red.), Oblicza polskości, War­ szawa, s. 208-238. S o k o l e w i c z Z. 1996 Wojna, konflikt i kategorie antropologiczne, [w:] I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 75-84. IWONA KABZIŃSKA WORDS, EMOTIONS AND T H E "POLISH INJUSTICE" Summary In the years 1992-1998 the author carried out field studies among the Polish population living in the western part of Belorussia. She recorded the accounts of 341 persons, their biographies, recollections from the past. The main motif, subject of most of these stories she refers to as the "Polish injustice" (i.e. "injustice done to the Poles"). The major part of the Poles on those territories have, for a long time, lived with a strong sense of injustice done to them first of all by the Soviet Russians. On the Sept. 17th 1939 the Soviet troops invaded the so-called Eastern Borderland belonging to Poland in the years 1918-1939. In winter 1940 thousands of Poles were deported either to Siberia or to Kazakhstan, first of all the representatives of the Polish middle class - teachers, state officials, policemen and "military settlers" - soldiers from the previous war rewarded with plots of land who in the years 1921-1938 arrived to the Borderland from other parts of Poland. �100 IWONA KABZIŃSKA Although the reports from these past events didn't concern the respondents themselves but their neighbours and friends, the relations were filled with emotions and the traumatic experiences still visible after so many years. The author quotes parts of the interviews to show how the emotional attitudes are expressed in words. In June 1941 the Nazi Germans replaced the Russians as occupants. The population were deported in opposite direction - to Germany to work as captive labourers in industry and agriculture. Another form of persecution were "pacifications" of villages. The Polish informants also recall the dramatic adversity of the Jews who, for a long time, had lived on those area together with the Poles and the Belorussians. The Poles interviewed by the author point out that among the persecutors collaborating with the Germans there were many Ukrainians, Lithuanians, Latvians and people from Silesia. After 1945 the area of the Eastern Borderland was incorporated into the Soviet Union. Great part of the Polish population went to Poland, those who remained were deprived of their national autonomy. They weren't allowed to speak Polish in public. Polish wasn't the language of instruc­ tion in schools. Soviet authorities persecuted religion. Forced land collectivization deprived peasants of their property. Stories about collective farms founded of the land taken away from peasants repeat in most of the accounts and that is the subject which arouses strong emotions till now. The author's field data prove that in spite of popular opinions land collectivization has never been accepted by the rural population there. At least by those approached by the author, most of them old people now. There are relatively few young people in Belorussian villages, they have migrated to towns in search for better chances. The point of the author's study is the importance of taking into account people's emotions in ethnographic writing. It is not only words but also emotions which are the source of people's experiences. In this case the concept of "Polish injustice" is mainly based on emotions people reveal - their tears, suffering on their faces, agitation, despair, anger. The anthropologist is faced either with vehement gesticulation or with the expression of resignation which, in the latter case doesn't prove real resignation which would enable adaptation to different conditions. Emotions belong to human reality, they can't be separated from accounts - reminiscences both painful and happy, e.g. childhood reminiscences which often undergo idealization and mythol ogization. Expressing strong emotions was due to the fact that the field research took place in the period of crucial systemic transformations, the Soviet Union had collapsed, new independent states were emerging, "glasnost" and "perestroika" loosened people's tongues. After many years of intimi­ dating and forced silence the Poles started to speak making up for the period of persecution and denationalization. The events which were the cause of injustice have contributed to verification and reinforcement of the group's national identity. Sense of injustice belongs to collective memory, historical consciousness of a community. It also determines the perception and attitudes to the "own group" and the "strangers" thus determining intergroup relations and perpetuates group stereotypes. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c5117f9505fbcb01c4d2e22e6d2e1ce.pdf 1dd541988b20121e10d73fa092d7cb6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1527 Title A name given to the resource Terra Incognita / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.147-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego TERRA I N C O G N I T A 1 „Białoruś. Co czyta o niej Jaś i co będzie potem wiedział Jan? Dokładnie nic, niczym o Papuasach w Nowej Gwinei... Najogólniej mówiąc, jest to zasługa rosyjskiego imperializmu i polskiego etnocentryzmu". Te przekorne słowa Sokrata Janowicza stały się jedną z inspiracji dla badań etnologicznych prowadzonych od wiosny 1996 do jesieni 1997 r. na Białorusi przez grupę sześciu studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Stu­ denci brali udział w badaniach w ramach laboratorium pt. „Identyfikacja narodowa, etniczna, wyznaniowa, społeczna - Białoruś", należącego do szer­ szego projektu „Stosunki etniczne", finansowanego przez grant KBN-u, kie­ rowanego przez dr. hab. prof. U W Lecha Mroza. Nie były to jednak pierwsze zainteresowania warszawskich etnologów terena­ mi leżącymi za współczesną wschodnią granicą Polski. K E i A K bowiem od 1992 r. prowadzi systematyczne badania państw byłego ZSRR sąsiadujących z Polską. Praca tej grupy była więc kontynuacją wcześniejszych wyjazdów badawczych. Polem zainteresowań stała się zachodnia część Białorusi, a dokładnie za­ chodnia część obwodu mińskiego (oblasti mińskiej), okolice Nieświeża i Kie­ cka . Taki dobór terenu wynikał przede wszystkim z jego pogranicznego charakteru, wpływającego na zróżnicowanie etniczne, narodowe, społeczne 2 3 1 Łac. ziemia nieznana Sokrat Janowicz, Terra incognita: Białoruś, Białystok 1993, s. 5. Badania prowadzono w następujących miejscowościach: w okolicy Nieświeża - (w dawnych zaściankach, a teraz wsiach połączonych z zaściankami) Kaczanowiczach (jeden i dwa), Dubiejkach (Wielkich i Małych), Siejłowiczach, Wużance (Wielkiej i Małej), Nowosiółkach Nowych, Sławkowie, (dawnych wioskach i wsiach przyfolwarcznych), Saskiej Lipce, Hanusowszczynie, Pietuchowszczynie, Rudawce, Nowosiółkach Starych, Pleszewiczach, (miasteczkach) Nieświeżu, Kłecku, Snowiu i Laniu; w okolicy Kiecka - (wioskach i dawnych zaściankach) Babajewiczach, Kuchczycach, Kuchczycach - pasiołku, Czyrwonej Zorze (d. Radziwiłłmontach). Rozmowy pro­ wadzone były metodą „pogłębionego wywiadu". Zebrano i opracowano ok. 250 wywiadów (złożone w archiwum K E i A K ) . Ponadto zbierana była dokumentacja fotograficzna, którą grupa wykorzystała do wystawy pt. „Oswojeni przez Białoruś" (25.09. - 9.11.1997 г.). 2 3 �148 KATARZYNA WASZCZYŃSKA i religijne. Zamieszkują tu bowiem Polacy (stanowiący większość), Białorusini (w tym część Białorusinów przyjezdnych z Białorusi Wschodniej, głównie z te­ renów leżących niedaleko Czarnobyla), Rosjanie (przede wszystkim żołnierze i ich rodziny z miejscowego garnizonu), Cyganie (grupa około 30 rodzin Cyganów polskich i ukraińskich), Ukraińcy (przyjezdni), Tatarzy (spora grupa osiedlona pod Nieświeżem, mająca swój Związek w pobliskim Kłecku), Żydzi (dokładnie 4 Żydówki, którym udało się przeżyć dzięki wyrzeczeniu się swojej religii na rzecz ideologii komunistycznej). Na tym terenie żyją obok siebie następujące grupy wyznaniowe: katolicy, prawosławni, ewangelicy (popularnie nazywani baptystami) oraz muzułmanie. Wciąż wyraźny jest podział społeczny na szlachtę i chłopów (muzyków), na co bez wątpienia wpływa obecność w Nieświeżu pałacu Radziwiłłów, a w okoli­ cach - byłych zaścianków zamieszkanych do tej pory głównie przez ludzi określających się jako Polacy. Należy podkreślić, że o wyjątkowości tego terenu stanowią nakładające się aspekty: historyczny - przez łączenie wpły­ wów zachodnich i wschodnich (10 km na wschód od Nieświeża przechodziła granica ustalona w traktacie ryskim z 1921 г., dzieląca Białoruś na Zachodnią i Wschodnią, co potwierdzało wcześniejsze strefy wpływów zachodnich - Rze­ czypospolitej potem I I Rzeczypospolitej i wschodnich - Rosji carskiej i sowie­ ckiej) i współczesny - położenie w centrum Białorusi, w rejonie centralnym, mińskim. Z tego współistnienia wynika między innymi posługiwanie się przez rozmówców dawną (pochodzącą z dwudziestolecia międzywojennego) termi­ nologią administracyjną. Rozmówcy podkreślają fakt przynależności Nieświe­ ża do Białorusi Zachodniej. Związane jest to z oceną mieszkańców Białorusi. I tak: tym zachodnim przypisuje się cechy pozytywne, takie jak: pracowitość, wysoka kultura osobista i edukacja, wschodnim zaś - cechy głównie negatyw­ ne: brak kultury, edukacji, pijaństwo, lenistwo. Funkcjonowanie (mimo zmian administracyjnych wprowadzonych na Białorusi po I I wojnie światowej) po­ działu na Białoruś Wschodnią i Zachodnią w świadomości jej mieszkańców uznane zostało przez studentów i przeze mnie jako prowadzącą grupę za ważne dla rozmówców, dlatego też to określenie obecne jest w pracach. Grupa, której prace prezentowane są w niniejszym tomie „Etnografii Pol­ skiej" zajmowała się jednym z ważnych elementów, wpływającym na świado­ mość jednostki i zbiorowości, a mianowicie identyfikacją . Podstawowym celem grupy laboratoryjnej było: po pierwsze - odtworzenie funkcjonujących (dawniej i obecnie) obrazów grup narodowych, etnicznych, społecznych, wyznaniowych, jak i relacji między nimi; po drugie - zarejestrowanie zmian zachodzących w nich pod wpływem wydarzeń historycznych, sytuacji ekonomicznej, politycz­ nej i kulturalnej Białorusi; po trzecie - poznanie stosunku do państwowości białoruskiej, do działań odrodzeniowych kultury i języka białoruskiego. 4 4 Rozumianą jako identyfikacja: z... i jako oraz tożsamość, za: A. Kłoskowska Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1992, s. 131-141. �TERRA INCOGNITA 149 W ciągu 6 wyjazdów badawczych, co dało w sumie 11 tygodni pobytu w okolicach Nieświeża i Kiecka, studenci starali się, w miarę swoich możliwo­ ści i umiejętności, poznać badaną przez siebie społeczność. By ją zrozumieć podejmowali te problemy, które sama im wskazała jako dla niej ważne. Jedną z takich podstawowych kwestii było zdefiniowanie określeń 'Polak' i 'Biało­ rusin' oraz wskazanie cech charakterystycznych osób, które same siebie iden­ tyfikują z Polakami lub Białorusinami lub zaliczane są do tych grup przez innych. Ważne było także znalezienie różnic między tymi grupami. Ten pro­ blem opisał w swojej pracy Krzysztof Wittels. Bardzo często jednak rozmówcy mieli kłopot z jasnym określeniem swojej przynależności etnicznej czy narodo­ wej. W takich sytuacjach odwoływano się do wyznania: katolickiego lub prawosławnego. W badanym terenie ma ono wciąż żywe odniesienia do stere­ otypowego łączenia katolicyzmu z wiarą Polaków i prawosławia - z wiarą „Ruskich" (Białorusinów). Rafał Sadowski zajął się rolą identyfikacji religijnej w kreowaniu stosunków między katolikami a prawosławnymi. Dopełnieniem stereotypu Polak-katolik, „Ruski"-prawosławny jest tutaj pamięć podziałów społecznych. Stąd dochodzi określenie: Polak-katolik-szlachcic i Białorusin-prawosławny-mużyk. Opisu klasowo różnej społeczności lokalnej, jej wzajemnych kontaktów i relacji międzyludzkich, podjął się Rafał Poborski. Amudena Rutkowska starała się sprawdzić, jaki wpływ na postrzeganie teraź­ niejszości i przyszłości ma świadomość historyczna. Z kolei Agata Biłaś próbowała wyjaśnić, na czym polega rola języka jako czynnika ułatwiającego identyfikację i wpływającego tym samym na tożsamość jednostki. Szósta z prac poświęcona została Rosjanom. Agata Wierzbowska zastanawia się w niej na ile Rosjanie, nie uznawani na Białorusi za mniejszość, są dla jej mieszkańców „swoi" a na ile „obcy". Podjęte przez studentów tematy stanowią opis rzeczywistości, z którą zetknęli się podczas swoich badań. Czy jednak poznana przez nich Białoruś z okolic Nieświeża i Kiecka przestała być terra incognita"? Odpowiedzią na to pytanie są prezentowane artykuły. K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA T E R R A INCOGNITA Summary This is an introduction to the collection of students' essays which follow it in this volume. The essays result from the one and half year field studies, part of the curriculum of the students of the Department of Anthropology at the Warsaw University. The students carried out their field research between spring 1996 and autumn 1997 in Belorussia (the localities of Nieśwież and Kleck), on the area of a considerable ethnic, social, national and religious differentiation. The problems raised were: social images and cultural definitions of particular national, ethnic, religious and social groups. Their mutual relationships. Influence of the historical, economic, �150 KATARZYNA WASZCZYŃSKA political and cultural changes on social relationships and cultural constructs. The people's atti­ tudes to Belorussian national revival, national language and culture. T h e students went to the field six times, each of them had chosen a more particular subject of his/her studies and final paper. Krzysztof Wittels tries to analyse the local definitions of the terms 'the Pole' and 'the Belorussian'. Rafał Sadowski studied religious identities of the Roman Catholics and Russian orthodox living side by side on the studied territories and how the identities affect their mutual relatonships R a f a ł Poborski concentrated on communities with a very peculiar social structure made up of separate "classes". Amudena Rutkowska focused her interest on the influence of historical consciousness on present attitudes. The subject of the work of Agata Biłaś was language its role in self-identification in multi-ethnic and multi-lingual areas. The sixth work concerns the Russians who are not considered national minority in Belorussia. The author, Agata Wierzbowska, puts the question to what extend they can be "strangers" in local communities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a809760288bf5f97b4350f48f86e82b3.pdf eae882545b06482e78c9065346df71b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1159 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �I WITOLD DYNOWSKl| SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZINSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), JOZEF BURSZTA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Adam Przylibski Printed © Copyright by Zaklad Narodowy Im. In Poland Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986. N a k ł a d : 900 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 15,30, a r k . d r u k . 13, a r k . A j — 17. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 1986.02.17. P o d p i s a n o do d r u k u 1986.08.29. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1111/86. J-17. C e n a z ł 300,— 1986 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zofia S o k o l e w i c z — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I I Streszczenie w j . angielskim Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przemiany tradycyjnej kultury c h ł o p ­ skiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu) Streszczenie w j . angielskim Maria F r a n k o w s k a — Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego Streszczenie w j . angielskim Wojciech M a r c h l e w s k i — Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego) Streszczenie w j . angielskim Adrienne L . K a e p p l e r — Melodia, burdon i zdobienie — głębokie struk­ tury i powierzchniowe manifestacje w tongijskiej sztuce i społeczeństwie Jolanta K o w a l s k a — Elementarne składniki kulturowych koncepcji rze­ czywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I I : Współzależność sym­ boliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określonej waloryzacji . . Streszczenie w j . angielskim 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175 KRONIKA 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego — Andrzej Stawarz Uzupełnienie do informacji o działalności badawczej Katedry Etnografii U n i ­ wersytetu Wrocławskiego — Adam Paluch Wystawa: Koran w zbiorach m u z u ł m a n ó w polskich oprać. Iwona Kabziñska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — Gruzińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Andrzej Stawarz, Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa — Żyrardów 1985, ss. 208, il., Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych M T K im. S. Herbsta, Stacja Naukowa w Żyrardowie — Andrzej Woźniak . 189 �6 SPIS TREŚCI G. N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce X I X — načale X X v. (Społeczne funkcje ludowych rozrywek kirgizkich w końcu X I X i na początku X X w.), Leningrad 1984, Nauka, ss. 228 •— Iwona Kabzińska-Stawarz Kubinskaja etnografija (Etnografia kubańska), Moskwa 1983, Nauka, ss. 119 — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodi i etnické zajednice světa (Narody i wspólnoty etnicz­ ne świata), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, ss. 291, il., fot. — Andrzej Ro­ manowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ěkonomičeskich otnošenij, kul'tury i byta (Kurdowie. Zarys stosunków ekonomiczno-społecznych, kultury i bytu), Moskva 1984, Nauka, ss. 237 — Leszek Dzięgiel . . 191 199 201 204 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Зофия С о к о л е в и ч — Понятие целого и системы в этнологических исследованиях культуры. Часть I I Резюме на английском языке Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Преображения традиционной крестьянской культуры (Деревня Тжеснюв, Подкарпатье) Резюме на английском языке Мария Ф р а н к о в с к а — Святилища и паломничества — их роль в процессе евангелизации мексиканских индейцев, а также формирование местного религиозного синкретизма Резюме на английском языке Войцех М а р х л е в с к и — Менониты в Польше (образование общественности менонитов Нового Вымысля) Резюме на английском языке Адриенне Л. К е п п л е р —Мелодия, бурдон, украшение — глубокие структуры и их внешние проявления в тонганском искусстве и общественности Иолянта К о в а л ь с к а — Составные элементы культурных концепций действительности в символике танцевального движения. Часть I I : Взаимозависимость символики танцевального движения и действительности об определенной валоризации . . . Резюме на английском языке 11 23 25 93 95 326 129 146 147 161 174 ТРАУРНЫЙ ЛИСТ Адам Пранда (1924-1984) - Банда Папроцка 175 ХРОНИКА Десятилетие исследования в области рабочей культуры жирардовского округа — Анджей Ставаж Дополнение к информации об исследовательской деятельности Кафедры этнографии Вроцлавского университета — Адам Палюх Выставка: Коран в сборниках польских мусульман — подготовила Ивона КабзинъскаСтаваж Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba —Грузинское Общество охраны памятников старины — Анджей Возьняк 177 182 183 185 �8 СОДЕРЖАНИЕ РЕЦЕНЗИИ И ОБСУЖДЕНИЯ Анджей Ставаж, Жирардув. Формулирование общественности (1830-1870), Варшава-Жирардув 1985, стр. 208, илл.,Мазовецкий центр научных исследований МТК им. С. Хербста. Научная стация в Жирардове — Анджей Воъзняк Г. Н. Симаков, Общественные функции киргизских народных развлечений в конце X I X — начале X X вв. Ленинград 1984, Наука, стр. 228 — Ивана Кабзиньска-Ставаж Кубинская этнография, Москва 1983, Наука, стр. 119— Богумила Марчак . . . . Петар Вляхович, Народы иэтнические группы мира, Белград 1984, Вук Карадзич, стр. 291, илл., фот. — Анджей Романовски А. М. Ментешашвили, Курды. Очерки общественно-экономических отношений, культу­ ры и быта, Москва 1984, Наука стр. 237 — Лешек Дзенгель 189 191 199 201 204 �CONTENTS ARTICLES Zofia S o k o l e w i c z — On the concepts of the cultural whole and the system in ethnological studies of culture. Part I I Summary in English Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The culture change in a traditional peasant community (The village Trześniów, region Podkarpacie) . . . Summary in English Maria F r a n k o w s k a — The sanctuaries and pilgrimages-their meaning for the evangelization of Mexican Indians and for the formation of their religious syncretism Summary in English Wojciech M a r c h l e w s k i — The Mennonites in Poland (The origins of the Mennonite community in W y m y ś l e Nowe) Summary in English Adrienne L . K a e p p l e r — Melody, drone and decoration: underlying struc­ tures and surface manifestations in Tongan art and society . . . . Jolanta K o w a l s k a — The elementary components of the cultural con­ ceptions of reality in the symbolism of the dance movement. Part I I . The correlation between the symbolism of dance movement and the reality of a particular valorization Summary in English 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174- OBITUARIES Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175- CHRONICLE Ten years of studies on the working class culture of the industrial town Żyrardów — Andrzej Stawarz The appendix to the information about the works of the Ethnology Depart­ ment at the University of Wrocław — Adam Paluch The exhibition: Koran in the collections of Polish Moslems — Iwona Kabzińska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — The G e ­ orgian Society for the Preservation of Monuments — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 �10 CONTENTS BOOK REVIEW Andrzej Stawarz, Żyrardów. The origins of the community (1830-1870) War­ szawa — Żyrardów, 1985, 208 pages, ill. The Masovian Research Centre of the St. Herbst Masovian Cultural Society, the Research Station in Żyrardów — Andrzej Woźniak G . N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij w konce XIX-načale X X v. (The Social functions of the Kirghiz folk forms of entertaiment at the end of X I X century and at the beginning of X X century), Leningrad 1984, Nauka, 228 pages — Iwona KabzińskaStawarz Kubinskaja ětnografija (The Cuban ethnography), Moskva 1983, Nauka, 119 pages — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodí i etnické zajednice sveta (The nations and ethnic communities of the world), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, 291 pages, ill. phot. — Andrzej Romanowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ekonomičeskich otnošenij kultury i byta (The Kurdes, an outline of their socio-economic condi­ tions, culture and ways of life), Moskva 1984, Nauka, 237 pages — L e szek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602f3e4610621d59df0779db730d085c.pdf 1e4c51d2a001cf2ef75a4ee3ad529295 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1158 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.243-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia E P o l s k a " , t. X X X : 1986 P L I S S N 0071-1861 ESTUDIOS DE CULTURA Investigaciones Históricas de eventual del Instituto la Universidad Nacional A u t ó n o m a NÁHUATL. Publication de México, de vol. 16: 1983, ss. 389. „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " to czasopismo m a j ą c e s t o s u n k o w o rię i dość szczególny, rzadko chyba w p i ś m i e n n i c t w i e profil. Z a ł o ż o n e zostało w 1959 r. p r z e z A n g e l a M a . G a r i b a y a nego z n a j w y b i t n i e j s z y c h w s p ó ł c z e s n y c h autora m . i n . k l a s y c z n e j j u ż Historia dyrektora Seminarium Kultury znawców de la w tonomicznym w Meksyku. Po śmierci Garibaya jął w s p ó ł p r a c u j ą c y postać z n i m od współczesnej Náhuatl". początku języka literatura Nahuatlańskiej histo­ spotykany K . (1892-1967), i kultury ludów náhuatl, a w Narodowym jed­ Nahua, owym czasie Uniwersytecie Au­ f u n k c j ę redaktora naczelnego prze­ Miguel León-Portilla, meksykanistyki. On krótką antropologicznym także ogólnie też nadal kieruje „Estudios Wydawnictwo ukazuje się nieregularnie i firmowane znana de Cultura jest p r z e z I n s t y t u t B a d a ń Historycznych wspomnianego w y ż e j uniwersytetu. Specyfika pisma, tematyczności jego tura N á h u a t l " p o ś w i ę c o n e numerze ścisłym zespoleniu jednej kulturze. P r e z e n t u j ą c w nowego w y d a w n i c t w a , Á n g e l ludów jaki kształt to p o m a g a mogą z a n i m nie rzeczywistości. Dlatego się one bardziej konstruktywne. Sława stworzenia ułożyć. oczyszczenia Próba spadnie studiów w ich, całkowitego drobiny, k a ż d e g o cząstkowych syntezy Garibay pojąć, czym jest r e k o n ­ zbada się k a ż d e j gromadzenie Cul­ pierwszym rekonstruują­ c y c h r ó ż n y c h faz j e d n e j k u l t u r y , c h o ć n i e j e s t n i c z y m o l ś n i e w a j ą c y m , nie monode Ma. N a h u a do p r a c y a r c h e o l o g a i pisał: „Porównanie jest b e z s e n s o w n a , dawnej na k u l t u r y . Z a c z ą ć t r z e b a od z e b r a n i a f r a g m e n t ó w , i stwierdzenia, w odtworzenia metra mozaikę pewnej polega J a k wskazuje sam tytuł, „Estudios twórcom studia n a d k u l t u r ą cego z n i s z c z o n ą zbadania profil są wyłącznie cele p r z y ś w i e c a j ą c e porównywał strukcja szczególny z interdyscyplinarnością. mili­ dotyczą­ jest znacz­ przyszłości s z c z ę ś l i w c a , k t ó r y dokona p e ł n e j rekonstrukcji, jeżeli w o g ó l e m o ż l i w e b ę d z i e na kie­ 1 d y ś tego d o k o n a ć " . Ta w przemawiająca do w y o b r a ź n i analogia przypadku kultury nahuatlańskiej do p r z e s z ł o ś c i Náhuatl" „zjawiskiem z założenia mamy archeologicznym". obejmują wszystkie nie powinna do c z y n i e n i a T a k nie fazy tej jednak sugerować, z należącym jest i „ E s t u d i o s kultury, a w i ę c że całkowicie de Cultura obok przed- h i s z p a ń s k i e j , t a k ż e k o l o n i a l n ą i w s p ó ł c z e s n ą . Chronologicznie rzecz b i o r ą c — i p r z y j ­ m u j ą c za w y z n a c z n i k k u l t u r y j ę z y k , t a k j a k to c z y n i ą w y d a w c y „ E s t u d i o s " — matyka wydawnictwa uto-azteckiej dobnie i mówiących stanów wszakże jest rodziny n a obszarze Puebla, językowej, Tlaxcala, stwierdzić, może z jednej istniejącej strony do p r z e d ok. okresu wspólnoty 5 tysiącami lat że Wyraźne s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h ze Hidalgo, Meksyk, zainteresowanie zorientowanie San Luis współczesną pisma ku A. Ma. G a r i b a y K . , Proemio a la serie „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " v o l . 1. 1959, s. 6 Guerrero. kultury przeszłości Estudios żyjących środkowomeksykańskich Potosí, fazą te­ ludów prawdopo­ d z i s i e j s z e j A r i z o n y ( U S A ) , z d r u g i e j z a ś do obecnie językiem náhuatl wybiórcze. 1 sięgać powoduje, de Należy nahuatlańskiej Cultura iż publi- Náhuatl, �244 RECENZJE kowane są w nim prowadzonych przede badań wszystkim terenowych), takie które faz k u l t u r y l u d ó w I f a h u a i m o g ą w służyć studia jakiś (będące rezultatem sposób nawiązują aktualnie do minionych j e j r e k o n s t r u k c j i . W t y m sensie analogia z p r a c ą n a d z n i s z c z o n ą m o z a i k ą jest j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . Jest rzeczą zrozumiałą, i chronologicznym, ność. Przejawia się wszystkich iż przy immanentną ona badaczy nadzwyczaj szerokim cechą wydawnictwa dwojako. zajmujących Po się pierwsze, łamy problemami folklorystów wykorzystuje metody itd. P o drugie, wielu różnych dyscyplin problemowym „Estudios" związanymi cyjną kulturą nahuatlańską — archeologów, lingwistów, nologów, zakresie musiała b y ć interdyscyplinar­ dawną filologów, publikujących naukowych, otwarte z w sięga są i historyków, „Estudios" po dla trady­ źródła et­ autorów tradycyjnie „ p r z y p i s a n e " o d r ę b n y m n a u k o m , w ł ą c z a teoretyczne o s i ą g n i ę c i a w s p ó ł c z e s n y c h nauk h u m a n i s t y c z n y c h do b a d a ń n a d m i n i o n y m i f a z a m i k u l t u r y n a h u a t l a ń s k i e j . T e g o r o ­ dzaju trend integracyjny występuje zresztą od d a w n a w amerykanistyce, ko w M e k s y k u . W s a m y m M e k s y k u drugim p r z y k ł a d e m p o ł ą c z e n i a ności ra z interdyscyplinarnością Náhuatl" przez pismo Instytut jest bliźniacze zatytułowane Badań „Estudios Historycznych w stosunku de Cultura do „Estudios Maya", nie de Cultu­ wydawane z Narodowego U n i w e r s y t e t u tyl­ monotematycztakże Autonomicznego w mieście Meksyku. Najnowszy, więc, szesnasty jak zwykle, czesne wśród nich wa y tlahtolli. nahuatlańskiej formami „Estudios Las obszerne formas de C u l t u r a problematyce. i wnikliwe de expresión w jest o tyle uzasadnione, słownej kultywowanymi społeczeństwach Nahua, również rozważań przybliżeniu catl — składa „pieśń, są jednak europejskiej hymn, się z czterech studium przynosi Miguela en náhuatl i dwa zasadnicze poezji i prozie, w i e r s z " i tlahtolli części. W — takimi, których pierwszej, magiczne). pokolenia autor z Głównym poję­ przed­ odpowiadające klasyfikowane mowa, wstępnej, z związek twórczości, náhuatl „słowo, po­ sło­ że autor z a j m u j e s i ę wszel­ rodzaje w po­ León- (s. 13-108), przekazywanymi c i e m l i t e r a t u r y j e s t d o ś ć l u ź n y (np. z a k l ę c i a , f o r m u ł y miotem Náhuatl" Bez w ą t p i e n i a „literaturze" okresu p r z e d h i s z p a ń s k i e g o . Umieszczenie ekspresji pokolenie w tom zróżnicowanej zajmuje „literatura" w cudzysłowie kimi na o nader miejsce - P o r t i l l a pt. Cuícatl święcone j u ż z kolei prace jako wypowiedź". prezentuje cuí­ Studium społeczno- - k u l t u r o w y k o n t e k s t l i t e r a t u r y n a h u a t l a ń s k i e j (m. i n . j e j g e n e z ę i s p o s o b y t r a n s m i ­ sji), o m a w i a o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h p e w n a c z ę ś ć ustnej t w ó r c z o ś c i i n d i a ń s k i e j u t r w a ­ lona została nów), krótko XX-wieczne analizę za p o m o c ą alfabetu piśmiennictwo obu w y r ó ż n i o n y c h stanowią łacińskiego ( z a r ó w n o przez Indian, jak i Hiszpa­ c h a r a k t e r y z u j e t e ż d o t y c h c z a s o w e b a d a n i a oraz w s p ó ł c z e s n e , szczegółowe w języku náhuatl. r o d z a j ó w —• cuícatl omówienie różnych m a c h k a ż d e g o z t y c h r o d z a j ó w . Cuícatl Część druga i tlahtolli. form Części twórczości analizowane zawiera głównie filologiczną trzecia i czwarta mieszczących się w r a ­ s ą ze w z g l ę d u n a i c h związek z m u z y k ą i t a ń c e m oraz t e m a t y k ę , k t ó r a j e s t g ł ó w n y m k r y t e r i u m p o d z i a ł u ; osobny paragraf wyróżnia formuły poświęcony kilka został r ó w n i e ż autorom podrodzajów, związane zaliczając z interpretacją w i e dat k a l e n d a r z a tonalpohualli, gów, w których używano owych pieśni 2 Wśród tlahtolli do n i c h — j a k j u ż w s p o m n i a n o tonalamatl, czyli przepowiednie losu na autor — także podsta­ oraz f o r m u ł y s t o s o w a n e przez c z a r o w n i k ó w i m a ­ specjalnego, ezoterycznego języka zwanego nahuallah- tolli». 2 M . L e ó n - P o r t i l l a w y d a ł o s o b n ą k s i ą ż k ę o poetach a z t e c k i c h , w k t ó r e j s z c z e ­ g ó ł o w o p r z e d s t a w i ł ż y c i e i t w ó r c z o ś ć t r z y n a s t u m o ż l i w y c h do zidentyfikowania t w ó r c ó w c u í c a t l , por. t e n ż e , T r e c e poetas del m u n d o azteca, U n i v e r s i d a d N a ­ c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o , M é x i c o 1967. N a j b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y m o m ó w i e n i e m nahuallahtolli pozostaje j e d n a k n a ­ dal p r a c a A . L ó p e z a A u s t i n a , Términos de nahuallatolli, „Historia Mexicana", v o l . X V I I : 1967, n u m . 1, s. 1-36. 8 �245 RECENZJE Jakkolwiek Miguel León-Portilla twórczości słownej, które przedhiszpańską, również i w to in.). W ó w c z a s choć jednak okresie warunkami — podkreśla kolonialnym też pojawiło dawny styl Kolonizacja dzieła których mimo retoryczne de mają proweniencję w náhuatl motywowane a więc sztuka do g ł o s u ge­ docho­ dobrego w y s ł a w i a n i a nieodwracalne k t ó r y m zdarzało la Cruz nowymi listy, petycje, ich charakteru często formy, powstawała Chimalpahina przerwanie s i ę p i s a ć poezje (16517-1695), ogłaszać się. trady­ słynnej polityczne ma­ nifesty E m i l i a n o w i Z a p a t a ( w 1918 r.) i L a z a r o w i C á r d e n a s ( w 1937 г.), lecz w żad­ nym Inés — A l v a r a d o Tezozomoca, jednakże tylko j ę z y k , w Sor Juanie konkwiście czy ekonomicznymi, spowodowała cji kulturowej. P r z e t r w a ł mniszce-poetce po że literatura n a h u a t l a ń s k a się piśmiennictwo wypowiedzi, hiszpańska on, (np. prawnymi, społecznymi nealogie, t e s t a m e n t y itp., w dził o g r a n i c z y ł s w ą p r a c ą w y ł ą c z n i e do t y c h f o r m zapisane z tych p r z y p a d k ó w nic poza j ę z y k i e m nie p r z y p o m i n a ł o d a w n y c h s k i c h cuicatl czy Dodajmy, że huatl, w y r a ź n i e meksykań­ tlahtolli. zainteresowanie nasilone literaturą od j a k i e g o ś 4 k o w y m , w M e k s y k u m a dodatkowe nahuatlańska czasu w i samym międzynarodowym językiem znaczenie. D a ł t e m u w y r a z M i g u e l badaniem umożliwić kilka nahuatlańskich zbliżenie utworów literackich, dawnych s i ę do n i c h t y m , k t ó r z y odmian j ę z y k a po dawnych Meksykanów". dziś dzień i nau­ León-Por­ t i l l a , s t w i e r d z a j ą c : „[...] j e s t n a s z y m m o r a l n y m o b o w i ą z k i e m — t y c h , k t ó r z y się ná­ środowisku zajmują współczesnych utrzymują przy R z e c z nie polega w y ł ą c z n i e —• życiu na upo­ w s z e c h n i e n i u l i t e r a t u r y i w i e d z y o n i e j . P r o b l e m jest z n a c z n i e p o w a ż n i e j s z y i s p r o ­ wadza się zniknie do pytania: z mapy czy j a k to się stało czenie może z wieloma mieć językami pozostanie ciągu językiem kilku indiańskimi? postulowane cytowanego n a d a l j ę z y k i e m n á h u a t l do w i e d z y budzi ż y w e zainteresowanie wiązanych do rodzimej tradycji czci j ę z y k a Cuauhtémoca". ostatnie o k r e ś l e n i e i w czy jakie zna­ badacza zbliże­ wypracowywanej naukowa w do zostało powstrzymania z publikowanej p a A l t a , D . F . w y g ł o s i ł w i m i e n i u m i e s z k a ń c ó w osiedla podczas czci Miguela wych w Acatlán w León-Portilla 1982 r. ( L . S i l v a Warto przytoczyć d w i e opinie poruszonego w y ż e j problemu: „Język w náhuatl odróżnieniu od stanowi innych on r z e c z ą m a r t w ą . J ę z y k zostaje przeszłości, Narodowej zaniku w „godnego omawianym Szkole discurso zorgani­ Studiów Zawodo­ en náhuatl, kulturowego naszego s. 219-223). bezpośrednio naszych przodków. patrymonium kulturowego Ale nie jest n á h u a t l ż y j e , c h o ć m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć — które to­ Mil­ spotkania tym wystąpieniu, dotyczące część dziedzictwa aspektów przy życiu, t r w a na rozległych dectwem w G a l e a n a , Un zawarte w ga­ ludzi takich, j a k Miguel mie „ E s t u d i o s " mowy, j a k ą nauczyciel p o c h o d z ą c y z Santa A n a Tlacotenco w zowanego k u też dziesięcioleci, grupach i n d i a ń s k i e j inteligencji przy­ dążących zaczerpnięte żywym, najbliższych Trudno powiedzieć, przez u c z o n y c h . F a k t e m jest, ż e d z i a ł a l n o ś ć León-Portilla To náhuatl Meksyku w d l a tej k w e s t i i nie I n d i a n m ó w i ą c y c h binetach język ligwistycznej obszarach M e k s y k u wiejskiego. o p i e r a s i ę z a n i k o w i , a jego p o s t ę p u j ą c y Jest po­ świa­ r o z p a d to do­ w ó d naszego n i e d b a l s t w a , b r a k u t r o s k i o z a p o b i e ż e n i e jego z a n i k o w i . Kiedy widzimy konstruować nasze środki, jakie zabytki archeologiczne się przedsiębierze, czy aby odrestaurować jakikolwiek inny lub rodzaj zre­ budowli o znaczeniu historycznym, m o ż e m y tylko dziwić się s t w i e r d z a j ą c , że p r z e d h i s z p a ń skie języki trwają rozpowszechnienia, w całkowitym lecz n a w e t dla zapomnieniu. zachowania Nie r o b i s i ę n i c , j u ż nie ich w miejscowościach, dla ich gdzie na­ d a l s ą one ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i o d u ż y m z n a c z e n i u " . 4 Ś w i a d c z y o tym najlepiej w y k a z najnowszych publikacji o j ę z y k u i litera­ turze n á h u a t l p o d a n y w „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " , v o l . 14: 1980, s. 419-432; vol. 15: 1982, s. 291-296; vol. 16: 1983, s. 349-373. �246 RECENZJE „Gdy pokazaliśmy przyp. R T ] teksty nej, byli jemność dające naszym napisane zaskoczeni widząc świadomość, ludziom swój język Santa w náhuatl utrwalony albo Ana w i upowszechniające teksty, k t ó r e z o s t a ł y napisane w o k ó ł tego, co b l i s c y b y l i ś m y de C u l t u r a w Tlacotenco postaci drukiem. ż e s ą osoby i i n s t y t u c j e z a i n t e r e s o w a n e Odrodził się entuzjazm w o k ó ł „Estudios [mieszkańcom i opublikowane — dwujęzycz­ Sprawia im przy­ tymi sprawami, ba­ tym języku. tego, co nasze, w o k ó ł tego, co nas identyfikuje, zapomnieć". Náhuatl" mają swój udział w rozbudzaniu poczucia du­ m y z w ł a s n e g o j ę z y k a i k u l t u r y , p u b l i k u j ą c od c z a s u do c z a s u obok s t u d i ó w ściśle naukowych tomie także próbki w s p ó ł c z e s n e j , amatorskiej twórczości 16 s ą to c z t e r y w i e r s z e A l f r e d a R a m í r e z a C . z X a l i t l a w poetyckiej (w stanie G u e r r e r o , podane 5 do d r u k u p r z e z L e o n a r d a M a n r i q u e , s. 207-217) . Aby pozostać León-Portilla, w kręgu wymieńmy problematyki, której jeszcze n y c h b ą d ź to z p i ś m i e n n i c t w e m terpretacją założeń, przedhiszpańskiej charakteru i Bernardina paedia", de języku náhuatl, ustnej. wielkiego (Arthur poświęcony dotyczące logicznej treści dwóch y la Leyenda de dzieła źródeł, dość mechaniczne, autorka — próba i in­ ustalenia planowanego Sahagun's stwierdzeniu zapisów Soles, de s. „Doctrinal polegające zgodności lub la Historia przez Encyclo­ znacząca (dająca się w y t ł u m a c z y ć potwierdzeniem tylko autentyczności raczej na przyznanie Historia de Mexicanos tych elementów por niezwykle wniosków . Mexicanos i i n f o r m a c j i ze relacjonowanej przez te pisze występujących 6 istotnych los czerpaniem s i ę do f i a s k a los jest mito­ na „czysto formalnym" — j a k iż między de tradycji Porównanie niezgodności obu t e k s t a c h , n i e p r o w a d z i niestety do ż a d n y c h współzależność meksykańskiej 123-134). w gląda związa­ to z r e k o n s t r u k c j ą katechetycznego comparativo los ważnych jest bądź Miguela zagadnień P i e r w s z a z n i c h to J . O. A n d e r s o n , XVI-wiecznych i h i s t o r y c z n e j (Análisis Pinturas Soles był artykuł różnych s. 109-122). P r a c a d r u g a , a u t o r s t w a M e r c e d e s de l a G a r z a , p o ś w i ę c o n a porównaniu sus w tradycji celów Sahagún trzy prace Sugestia, Leyenda wspólnego źródła le los źródła) tradycji, wy­ tego r o d z a j u a n a l i z y . N i k t b o w i e m nie k w e s t i o n o w a ł n i g d y a n i p o d o b i e ń s t w a , a n i a u t e n t y z m u obu r e l a c j i . Podobny c h a r a k t e r m a t r z e c i a ze w s p o m n i a n y c h D e w e y pt. Huémac: w el fiero de Cincalco s p o s ó b r ó w n i e m e c h a n i c z n y , j a k to u c z y n i ł a różach w zaświaty" Huémakowi hiszpańskich konkwistadorów, streszczeniu odpowiednich jest a r t y k u ł tradycję toiteckiemu jednak w y ł ą c z n i e fragmentów z XVI-wiecznych przypomniany z a m i a n za to nadnaturalnego do zapewnia, świata, że „również wcieleni w dzięki my zdolni bóstwo, py­ w obliczu katastro­ ł ą c z n i e z p r ó b ą u c i e c z k i od t r o s k w z a ś w i a t y , m o ż n a litycznymi. W podróż władcy kronik. Najistotniejsze t o w a ć j a k o opisy w y d a r z e ń r e a l n y c h ) a u t o r k a z b y w a p a r o m a s l o g a n a m i w — i jego otoczenia n a p o j a w i e n i e s i ę w M e k ­ został t a n i a (takie c h o ć b y j a k to, czy opisy z a c h o w a n i a M o t e c u h z o m y ficznych przepowiedni, Janice I I . T e n f r a p u j ą c y problem z w i ą z a n y m. in. z k w e ­ stią u w a r u n k o w a ń reakcji Motecuhzomy syku to M . de l a G a r z a — r e l a c j e o „ p o d ­ p r z y p i s y w a n y c h przez i n d i a ń s k ą oraz M o t e c u h z o m i e prac, (s. 183-192), w k t ó r y m a u t o r k a z e s t a w i a jesteśmy takie trak­ psychoana­ jak udać się straszliwy Huémac". Wzorem rzetelnej analizy, t y m 5 razem ikonograficznej, jest natomiast publika- C z ę ś c i e j p u b l i k a c j e tego r o d z a j u s p o t y k a s i ę n a ł a m a c h c z a s o p i s m a „ T l a l o can", r e d a g o w a n e g o t a k ż e p r z e z M . L e ó n - P o r t i l l a , por. m o j e o m ó w i e n i e o s t a t n i c h t o m ó w w : „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 29: 1985, z. 2. A u t o r k a nie s p o s t r z e g ł a np. g ł ę b o k i c h o d m i e n n o ś c i , j a k i e w y s t ę p u j ą w z a ­ w a r t y c h w obu ź r ó d ł a c h k o n c e p c j a c h t z w . epok ś w i a t a . P i s z ę o n i c h obszernie w a r t y k u l e Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29: 1985, z. 2. 6 i? �247 RECENZJE cja z Carmen Aguilera 89 k a r t y Códice poświęcona Tezcatlipoca. W s p o s ó b do de Tula, s. przekonujący 165-182). Ogólniejsze t u r y M a t l a t z i n k ó w , w n o s z ą c e wiele nango, dzy w regionie w postaci bóstw albo autorka wykazuje, że mamy tam {Identificación znaczenie ma dolinie T o l u c a , de Topiltzin studium rzeźb odkry­ a w i ę c n a obszarze kul­ o t y m m a ł o dotychczas ( C a r l o s A l v a r e z A . , Esculturas de po­ Teote­ s. 233-264). T o samo, j e ś l i chodzi o z n a c z e n i e e f e k t ó w b a d a ń d l a c a ł o ś c i powiedzieć można k r ó t k i m a r t y k u l e pt. L a s fechas xóchitl (s. 225-231) r o z w i ą z u j e jących w do jakich o ustaleniach calendáricas najbardziej dokuczliwych kronikarza. trudności 7 hiszpańskiego completas M e k s y k u . F e r n a n d o de A l v a daty kompletne w Ixtlilxóchitl (dzień, miesiąc, s i ę z obliczeniami godnych źródeł. Hanns J . P r e m ustalił wzór, jakim dokonywanymi na czas p r z e l i c z e ń k a l e n d a r z o w y c h i s t w i e r d z i ł , daty indiańskie, które ekwiwalenty europejskie, textos wyrażone a także chronologii badaniach nad zgadzały te los de Ixtlil- występu­ indiańskiej na­ przed- obu s y s t e m a c h ka­ c h o c i a ż same korelacje nie innych, bardziej w i a r y ­ posługiwał że wartość są w etnohistorią był jednym z nielicznych rok) w podstawie pozycja wie­ który z kalendarzem europejskim, l e n d a r z o w y c h . M n o g o ś ć t y c h dat b u d z i ł a z a s t a n o w i e n i e , łącznie en Niejasności przysparza jej skorelowanie kronikarzy podających Hannsa J . Prema, ostatecznie c h y b a p r o b l e m dat t a k l i c z n i e relacjach tetzcokańskiego oraz kłopoty, Ich czterech jako Huitzilopochtli n o w e g o do w i e d z y I m p e r i u m Azteckiego meksykanistycznej, leżą z Topiltzina Quetzalcoatla t y c h podczas w y k o p a l i s k w T e o t e n a n g o znanym jednej dotąd rozpoznawanej całkowicie czynienia z w y o b r a ż e n i e m <¡uetzalcóatl identyfikacji Magliabecchiano, się kronikarz pod­ chronologiczną dniach kalendarza zajmowana mają wy­ tonalpohualli. przez d z i e ń w miesią­ cach kalendarza i n d i a ń s k i e g o są rezultatem późniejszych, arbitralnych ustaleń. T y m samym hualli stworzona została podstawa do traktowania dat p o d a w a n y c h Dwa ostatnie artykuły zamieszczone w 16 tomie „Estudios", c h o ć b y w s p o m n i e ć , to M i c h a e l a E . S m i t h a El desarrollo del wg tonalpo­ które wypada j a k o cennego i o r y g i n a l n e g o m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o . imperio mexica: una las psicotrópicas plantas (s. 135-164) las antiguas Lozoya genas (s. 193-206). W p i e r w s z y m a u t o r w s k a z u j e n a k o r z y ś c i , j a k i e p r z y n i e ś ć rozwojowych en expansión oraz X a v i e r a la procesów de sistémica y la Sobre ujęcie investigación perspectiva económico cywilizacji mezoamerykańskich w culturas indí­ może kategoriach teo­ r i i s y s t e m ó w i tzw. analizy regionalnej. W drugim a r t y k u l e d y s k u t o w a n a jest k w e ­ stia nadużyć interpretacyjnych teoretycznych. Przykład stycznych w y o b r a ż e ń tego wynikających typu niektórych sytuacji ze autor stosowania widzi roślin mezoamerykańskich w pewnych schematów interpretowaniu przez p r y z m a t pla­ „kultu­ 8 ry enteogenów" . P r ó c z a r t y k u ł ó w w tomie z n a j d u j e m y jeszcze d w i e p u b l i k a c j e o c h a r a k t e r z e d o k u m e n t a l n y m — l i s t y F r a n c i s c a del P a s o y T r o n c o s o u d o s t ę p n i o n e przez I g n a c i o B e r n a l a (jest to k o n t y n u a c j a l i s t ó w w y d r u k o w a n y c h w tomie 15) i n i e p u b l i k o w a ­ n y tekst S a l v a d o r a T o s c a n o .o Księgach kosmogonicznych dawnego Meksyku, a po­ n a d t o b i b l i g r a f i ę p r a c z z a k r e s u j ę z y k a i l i t e r a t u r y n á h u a t l za l a t a 1981-1982. T o m z a m y k a j ą recenzje. Ryszard 7 Tomicki P o r . n a ten t e m a t H . B . N i c h o l s o n , Western Mesoamerica: A. D. 9001520, [w:] Chronologies in New World Archeology, ed. b y R . E . T y l o r a n d C . W . M e i g h a n , A c a d e m i c P r e s s , N e w Y o r k 1978, s. 285-329. J a k W 3 j a ś n i a X . L o z o y a , t e r m i n enteogeno — „ B ó g w e w n ą t r z n a s " —• w p r o ­ w a d z o n y z o s t a ł ostatnio przez e t n o f a r m a k o l o g ó w w m i e j s c e o k r e ś l e ń h a l u c y n o geny, ś r o d k i p s y c h o t r o p o w e itp. j a k o n a j l e p i e j w y r a ż a j ą c y sens k u l t u r o w y s t a n ó w i w r a ż e ń w y w o ł y w a n y c h ich stosowaniem. 8 r �248 RECENZJE ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. FOLIA CAUCÁSICA, Ł ó d ź 1983, n r 1, ss. 141. „Folia daje Caucásica", działający spół których od l a t k i l k u pierwszy Polsko-Zakaukaskich Badań graf, prof. Ludwik Naukowych. Straszewicz, rady redakcyjnej wchodzą: i Stanisław Liszewski zeszyt ukazał przy Uniwersytecie będący prof. prof. (członkowie się w Łódzkim Redaktorem zarazem Bohdan roku ubiegłym, wy­ Interdyscyplinarny wydawnictwa kierownikiem geo­ W skład Zespołu. Baranowski, Bronisława Ze­ jest Jaworska prezydium Zespołu). Sekretarzem redakcji i Ze­ s p o ł u jest A l i c j a D r e w n i a k o w a . Wydawane kułów, w „Folia kaukazia w języku angielskim, Caucásica" publikują szerszym rozumieniu Armenii i Azerbejdżanu (235 + 85 e g z e m p l a r z y ) z obszernymi oryginalne tego t e r m i n u , r ó w n i e ż Dagestan. i poza Ł o d z i ą polskimi materiały streszczeniami badawcze tj. zaliczając doń oprócz Nakład wydawnictwa j e s t ono arty­ dotyczące Z a ­ p r a k t y c z n i e nie Gruzji, jest bardzo n i s k i do n a b y c i a . p i e r w s z y o t w i e r a k r ó t k i w s t ę p L . S t r a s z e w i c z a , w k t ó r y m a u t o r pisze o Zeszyt powstaniu i f o r m a c h d z i a ł a l n o ś c i Z e s p o ł u Z a k a u k a s k i c h B a d a ń N a u k o w y c h oraz o c e l a c h , k t ó ­ rym służyć mają wydawnictwo Kaukazu wydawane i innych krajów; k a s k i e j i silniejszego związani przezeń to s k u p i w o k ó ł Caucásica", wyrażając tematyką zespolenia że z Polski, problematyki tych wszystkich, którzy w o tak z r ó ż n i c o w a n y c h nadzieję, badaczy p r z y c z y n i s i ę do lepszego p o z n a n i a jeszcze z tym regionem „Folia siebie z a i n t e r e s o w a n y c h kau­ jakiś sposób warunkach naturalnych, są starożyt­ nej h i s t o r i i i bogatej k u l t u r z e . Na następnych kontaktów stronach B . B a r a n o w s k i , od w i e l u polsko-kaukaskich, Strutyńskiego (1810-1878). pisze lat zajmujący o tematyce g r u z i ń s k i e j Strutyński, podobnie jak w wielu się dziejami twórczości Juliusza innych młodych ludzi ze ś r o d o w i s k a k r e s o w e j a r y s t o k r a c j i w t a m t y c h c z a s a c h , w s t ą p i ł do c a r s k i e j s ł u ż b y wojskowej tejszego ra i przez w i e l e l a t (do r. 1846) p r z e b y w a ł generał-gubernatora. poświęconych Kaukazu 1857; tematyce Miscellanea Po omówieniu kaukaskiej 1855; (Kilka Obrazy w trzech badań z natury. Tyfusie jako adiutant drukowanych geologicznych Giul-Szada i dotyczącymi geologii i geografii Gruzji, wykopalisk t e r y t o r i u m tego k r a j u i s ą s i e d n i e j A r m e n i i , gruzińskiej arystokracji. Rękopisy szlachty i książąt, r o z w a ż a n i a kazu i Dagestanu oraz m a t e r i a ł y 1939 te r ę k o p i ś m i e n n e szkice wione jednym na sprzedaż w nich zaginął. Autor a r t y k u ł u dziejoivych Strutyńskie­ archeologicznych i ruin na genealogii (i z w i ą z a n y c h z n i ą legend) te z a w i e r a ł y r ó w n i e ż o powstaniu auto­ 1872), B . B a r a n o w ­ s k i szerzej z a j ą ł s i ę nie d o k o ń c z o n y m i i n i g d y nie w y d a n y m i s z k i c a m i go tam­ p r a c tego opisy p a ł a c ó w gruzińskiej m u z u ł m a ń s k i c h górali Północnego o parafii rzymskokatolickiej w Strutyńskiego o tematyce kaukaskiej z o s t a ł y z warszawskich antykwariatów, zdążył jedynie Kau­ Tyflisie. W roku a zrobić z nich niezbyt wysta­ później ślad szczegółowe po no­ tatki. J. K . Janczak, ludności opierając się Imperium Rosyjskiego Zakaukaziu cowaniem w końcu na z X I X wieku, językowym i materiałach 1897 г., pisze zajmując wyznaniowym, pierwszego o powszechnego stosunkach się rozmieszczeniem strukturą ludności spisu ludnościowych ludności, według płci na zróżni­ i wieku oraz p o z i o m e m p i ś m i e n n o ś c i w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Jedno Obrazy skową na Surzyński, rem, z ciekawszych Dagestanu w Dagestanu tym terenie który sposób źródeł Juliana — w latach j a k pisze systematyczny swoje do dziejów Surzyńskiego spostrzeżenia 40-tych autorka — nadkaspijskich obszarów skazanego X I X wieku, przymusową omawia był wyjątkowo i interesujący dotyczące na jednocześnie zachodzących c z n y c h i r ó ż n y c h dziedzin k u l t u r y l u d ó w tego k r a j u . Kaukazu służbę Czesława wnikliwym Kulesza. obserwato­ przedstawił w wówczas — woj­ wydarzeń Obrazach polity­ �249 RECENZJE Mañana Bokeria z Wydziału Meteorologii, K l i m a t o l o g i i i O c e a n o l o g i i sytetu Tbiliskiego zajmuje się z r ó ż n i c o w a n i e m ludowego Wielkiego Kaukazu i przestrzennym t y p ó w jego z a l e ż n o ś c i ą od Uniwer­ budownictwa lokalnych w a r u n k ó w klima­ tycznych. Guiñara sze o roli Laszki miast (Wydz. Geografii o systemie usług Gospodarczej dla ludności Uniwersytetu rolniczej w Tbiliskiego) subtropikalnej pi­ strefie Gruzińskiej SRR. Autorem polskich następnego metod Przemianami go artykułu badawczych Zakaukazia w strukturze zajmują pt. Atrakcyjność jest S t a n i s ł a w turystyczna Gruzji w świetle Liszewski. terytorialnej i branżowej się S t a n i s ł a w P ą c z k a przemysłu włókiennicze­ z Instytutu Geografii U Ł i A l e k s a n ­ der R o n d e l i z W y d z . G e o g r a f i i G o s p o d a r c z e j U n i w e r s y t e t u T b i l i s k i e g o . Nieco w i ę c e j stawionej 225 prac kontaktów i d z i e d z i n a c h . Nie stępnych że nie narodowości między wszech miar wydawnictwa wyznaczonego s i ę jeszcze, s z c z e g ó l n i e w z dziedziny historii, d z i e j ó w a uzupełniana, przez jej autorkę Kaukazu artykuły i poświęconą ona dotyczących Polską w w tych prasie alpinizmowi. gdyby bibliografia i i etnografii recenzje, ta była wydaje zakresu w się na­ bowiem, tematycznego czasopismach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , stosunków ze­ Zawiera Polsce i kaukaskimi podróżniczą rozszerzana w historii niej w ł ą c z o n e pożyteczną, zeszycie pozycji — kaukaskiego. opublikowanych republikami n a t o m i a s t do zmieniając ostatniej w regionu administracji, poddano l i t e r a t u r ę ze zeszytach nawet prac zostały rzeczą znalazłoby poświęcić Bibliografii gospodarki, współpracy selekcji Byłoby Kotlicką różnych naturalnych, codziennej; chciałbym Joannę autorów warunków oraz miejsca przez sporo polsko-kaukaskich, historii gospodar­ czej, k t ó r e m o g ł y b y s i ę w niej z a w r z e ć . Andrzej A . I . R O B A K I D Z E , Puti Akademija akad. Nauk I. A. Džavachišvili, Profesor w Aleksi cza blisko kierunek A. swoją Robakidze znaleźć w zinów z innymi można wnioskować można ludami Działu parę W i 1983, gg.), im. ss. 158. S R R , od wywiera obszernej publikacji (1922-1982 Etnografii Etnografii Gruzińskiej i organizacyjną główny Kaukazu. również W co Kaukazu ćwierćwie­ istotny wpływ bibliografii poświęconych n u r t jego z a i n t e r e s o w a ń we Powstanie i z „Posłowia", wynikającą z omawianej nie potrzeb pracy prac zagadnieniom j u ż od było tyle p o w r p t e m do dyscypliny, próbą naukowych i organizacyjnych osiągnięć okresie ogromnego terenowych również Tbilisi kierownik etnograficznych. etnografii, ale autora, 60-lecia. dokonały naukową badań dorobku i p o d k r e ś l e n i a niego „Mecniereba", wieloletni etnografii Archeologii dawna kierunku b a d a ń etnicznych i kulturowo-historycznych z w i ą z k ó w zainteresowań jej sovetskoj Istorii, Archeologii i Etnografii A N działalnością zmierzał Institut Izdatielstwo gruzińskich rozwoju gruzińskiej gruzinskoj SSR, Robakidze, Instytucie Historii, na razvitija Gruzinskoj Woźniak tym, zaiste wszystkich jak dzieła. pisze autor, „etnograficzne Przeprowadzono regionach Gruzji setki i Kaukazu, Gru­ zatem, podsumowania w ciągu ostat­ instytucje Gruzji kompleksowych badań zebrano unikalne mate­ riały, opublikowano monografie o d u ż e j d o n i o s ł o ś c i historycznej i teoretycznej, kształcono wysoko kwalifikowane kadry nych. ich Omówić rezultaty zresztą sprawa w o d ó w nie wszystkie kierunki w jednym przyszłości. i stworzono system instytucji b a d a ń etnograficznych w opracowaniu jest oczywiście Prezentowany szkic, k t ó r y jak wcześniejszych Gruzji i niemożliwością wy­ etnograficz­ podsumować — jest to z wymienionych wyżej po­ m o ż e z a w i e r a ć w m i a r ę c h o ć b y p e ł n e j informacji bibliograficznej o do- �250 RECENZJE robku całej dyscypliny, jest tylko próbą prześledzenia najważniejszych p r a c y n a d g ł ó w n y m i p r o b l e m a m i etnografii G r u z j i , z u w z g l ę d n i e n i e m publik autonomicznych i jedynie w n i k ó w , bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k ż e tym aspekcie próby podsumowania oceny, to b o w i e m etapów osiągnięć re­ części należy ich wy­ j u ż do h i s t o r i i etnografii" (s. 157). Tak więc autor, j a k b y u p r z e d z a j ą c tania i uwagi, określa zatem praca A. sześćdziesięciu, kowanym książki py­ c z y m ona jest, a czego w n i e j s z u k a ć n i e n a l e ż y . N i e jest Robakidze co w tematycznie graficznych, stąd zarysem pewnym wszelkie historii stopniu etnografii mógłby i przestrzennie pod a d r e s e m gruzińskiej sugerować obszernym swojej tytuł, omówieniem ostatnich a tylko stanu b a d a ń też charakterystyczny u k ł a d jej treści, k t ó r y lat uporząd­ etno­ postaram się k r ó t ­ ko p r z e d s t a w i ć . W e „ W p r o w a d z e n i u " o m a w i a a u t o r z w i ę ź l e r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w zji, szukając n e j (Żywot jej pierwocin już w świętej Szuszaníki najstarszych zabytkach literatury z V w.) i historiografii, u L e o n t i M r o w e l i ( X I w.) i W a c h u s z t i B a g r a t i o n i ( X V I I I w.). N i e c o o b s z e r n i e j pisze o p o c z ą t k a c h nograficznych w X I X wieku, o działalności badań wieku, a następnie nych a etnografii szczególnie p r z e c h o d z i do k w e s t i i k s z t a ł t o w a n i a gruzińskiej jego c z ę ś ć potraktowana szerzej, opracowań w o etnografii języku początków się r a m organizacyj­ po r o k u 1921. S z k o d a , ż e ó w r o z d z i a ł pierwsza, traktująca gdyż et­ I. Czawczawadze, A . Cereteli, T. S a - chokia i innych, roli p e r i o d y k ó w i w y d a w n i c t w s e r y j n y c h k o ń c a X I X i XX Gru­ hagiograficz- wprowadzający, X I X w i e k u , nie została rosyjskim odnoszących się do tego o k r e s u j e s t n i e w i e l e . W r o z d z i a l e p i e r w s z y m o m a w i a autor s t a n b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , p r z e ­ de w wszystkim zaś budownictwem drugim — nad g o s p o d a r k ą my u p r a w y roli uprawa winorośli i produkcja transportu i uprawnych, pasterstwo oraz Gruzji, poświęcony jest problematyce specyfice m i g r a c j o m i procesom zatytułowanym rzeniami, „Kultura Parę ograniczając Muzeum się do w rodzinie, górskich górali pozostałościami gruzińskich, folklorem autor m u z e a l n i c t w u omówienia działalności i m . S. D ż a n a s z i a przegląd kultów Gruzi­ następnym, badań nad wie­ przedchrześcijańskich muzycznym (rozdz. V I ) , w Działu for­ regionach Badania kulturowych związków omawiane s ą w rozdziale c z w a r t y m . W doroczną, stron p o ś w i ę c i ł Gruzji społecznego: duchowa", A . Robakidze daje obrzędowością synkretycznymi religiami ludową. współżycia organizacji społecznej etnicznym. n ó w z innymi ludami Kaukazu łowiectwo, syste­ hodowla, Roz­ p r a w a zwyczajowego, i i rzemiosła) trzeci rybołówstwo odzieżą; organizacji pracy, stan z a a w a n s o w a n i a prac nad g r u z i ń s k i m atlasem historyczno-etnograficznym. dział wina, środkami rolnicze, formy i nawadniania, rodzaje roślin mom i i osadnictwem, (narzędzia i Etnograficznego (d. M u z e u m K a u k a s k i e ) . medycyną praktyce jednak Osobny Państwowego rozdział (VII) p o ś w i ę c o n y z o s t a ł b a d a n i o m n a d w s p ó ł c z e s n o ś c i ą : p r o w a d z o n y m od l a t 3 0 - t y c h b a ­ daniom we wsiach kołchozowych, branych, dużych z a k ł a d ó w taisi. Te życia rodzinnego nież ostatnie krótko regionalne zagadnienia a od lat przemysłowych dotyczyły głównie także przemian w wśród Tkibuli, robotników Tbilisi, Telawi dziedzinie i tematyczne teoretyczne T. Ocziauri, (np. terenowych, kultury materialnej, (popularne T. Czikowani, A. Lekiaszwili problematyka które etnograficznej znalazły etnosu), odbicie w problemy wy­ i Ku­ i o r g a n i z a c j i p r a c y . W t y m s a m y m r o z d z i a l e autor o m ó w i ł k w e s t i ę .popularyzacji tematyki todyki b a d a ń 50-tych Cziatury, rów­ monografie i i n n y c h ) oraz metodologií pracach gruzińskich i me­ etnogra­ fów. W dań t r z e c h ostatnich etnograficznych, rozdziałach poprzedzone (VIII, I X , X ) przedstawił zarysem kształtowania autor k t ó r y c h s ą one p r o w a d z o n e , w a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k a c h A b c h a z j i , łudniowo-Osetyjskim rezultaty się instytucji, w Okręgu Autonomicznym. K a ż d y rozdział ba­ ramach Adżarii i Po- opatrzony jest p r z y - �251 RECENZJE pisami bibliograficznymi graficznych z lat zawierającymi „Materiały - zawarte w miotem historii etnografii też zostać w dyskusji, choć w pełni etnografom, około t y m s z k i c u — pisze s ł o w i u " A . Robakidze — m o g ą periodyzacji łącznie tysiąca tytułów prac etno­ już wcześniej „Po- 1922-1982. w cytowanym wykorzystane Gruzji; zagadnienie do to nie do n i e j d o j r z a ł o " . Ż y c z y ć a b y d y s k u s j a ta nie p r z e d ł u ż a ł a opracowania było podstaw jeszcze zatem należy przed­ gruzińskim s i ę zbytnio, a tak potrzebna historia g r u z i ń s k i e j etnografii d o c z e k a ł a s i ę r y c h ł e g o o p r a c o w a n i a . Andrzej P . W I E S S N E R , Style and Social Information in Kalahari San Woźniak Projectile Points, „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48: 1983, No. 2, s. 253-276. Przyszli dziejopisowie, działający w c z a s a c h , gdy nauka wyleczy się już specjalizacji i r o z k a w a ł k o w y w a n i a , z w r ó c ą z p e w n o ś c i ą u w a g ę na s z c z e g ó l n ą ze dezin­ t e g r a c j ę b a d a ń n a u k o w y c h w X X w . Z a s z ł a ona t a k d a l e k o , ż e n a w e t b a r d z o z b l i ­ ż o n e d z i e d z i n y r z e c z y w i s t o ś c i , j a k te, k t ó r y m i z a j m u j ą s i ę etnografia uznano za światy ekspertów. to całkowicie odrębne, zasługujące na badanie i archeologia, przez inne T e n ostatni p o d z i a ł z a z n a c z y ł s i ę w E u r o p i e t a k j a s k r a w o , ż e już na coś więcej n i ż jedynie w bezmiar niewiedzy piętno czasów, wąskimi, nierozgałęzionymi skłaniających kasty wygląda do w g r y z a n i a s i ę sztolniami; zachodzi podejrzenie, ż e z a w a ż y ł a tu s k a z a m y ś l e n i a E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r y c h w y o b r a ź n i a nie m o g ł a kar­ mić myśl s i ę n a co d z i e ń w i d o k a m i ż y c i a bytowanie ludów ludów pierwotnych, p r z y w o d z ą c y m i p r z e s z ł o ś c i , co u t r u d n i a ł o przyjęcie na wniosku, ż e przedmiot etno­ Z j e d n o c z o n y c h , gdzie etno­ g r a f i i i a r c h e o l o g i i to j e d n o i to s a m o . Zupełnie graf często „jego" ludów wającymi •obopólnego w a archeolog obcował do z pierwotnymi z t y m , co studiów dociekania złudzenia mu było wpływ tej sytuacji na i pojawiła odkrywać tej n o w e j a informacja lat nazwę 60-tych wyobraźnię powstała na przykładzie grotów (ethno- (Kobyliński, strzał dla właśnie dziedzinie). D o tego t e ż n u r t u n a l e ż y społeczna oko­ łączyć etnoarcheologii i 70-tych uży­ podczas zbiegiem ambicję etnograficzne, prowizoryczną się na przełomie sytuacji w P o l l y W i e s s n e r Styl ona i mających wyroby plemionami, dane naukowych, archeologiczne S t a n a c h Zjednoczonych. Nosi styni Stanach przypominające Trudno przecenić dziedzina użytku daje p r z e g l ą d np. w s i ę b a d a n i e m k u l t u r y , s t ą d t e ż nie j e s t z a p e w n e nowa archaeology) się identycznych ( T r i g g e r , 1978). że miała zabytki archeologiczne indiańskich, zajmujących liczności, rzecz przedmiotów wykopalisk łudzi inaczej widywał 1981, artykuł San z Pu­ na nu­ Kalahari. Archeolog badający ż ą c e obcowanie szych najdawniejszą przeszłość przodków. S y t u a c j a ta sprzyjała rozpowszechnieniu cheolog s t u d i u j ą c p r z e d m i o t y m o ż e w y p o w i a d a ć dukcji, człowieka skazany jest z niemymi rzeczami, jedynym b e z p o ś r e d n i m ś l a d e m a k t y w n o ś c i n a ­ użytkowaniu, się raczej na niższe tutaj, u t o ż s a m i o n o kształcie, zatem i pośledniejsze archeologię o kilku piętra się mniemania, zaledwie problemach, składających g m a c h u k u l t u r y . W P o l s c e , i nie fowie uwierzyli, że nie konać, że n i e o d w o ł a l n i e terycznych problemów. k i archeologiczne autorytety powtarzały s ą archeologom są skazani na rozstrząsanie co niedosięgal- to t a k d ł u g o , ż e w r e s z c i e potrzebni, a a r c h e o l o g o w i e C z y b a d a n i a etnograficzne przemówiły? tylko z historią kultury materialnej, uznając wszystko b a r d z i e j lotne i n i e n a m a c a l n e (np. k u l t u r a s p o ł e c z n a c z y d u c h o w a ) z a ne d l a tej n a u k i . L i c z n e że a r ­ się tylko o przedmiotach: ich pro­ etnogra­ dali się prze­ jedynie swoich w ł a s n y c h ezo­ s ą w stanie s p r a w i ć , a b y z a b y t ­ N a to p y t a n i e s t a r a s i ę o d p o w i e d z i e ć etnoarcheolo- �252 RECENZJE gia, t e m u wała też zagadnieniu poświęcony jest artykuł Polly Wiessner, która spróbo­ pokazać, j a k w m a ł y c h , niepozornych grocikach strzał odnaleźć m o ż n a macje o organizacji społecznej strzał buszmeńskich, oparte ich w y t w ó r c ó w . Praca drobiazgowej analizie na stanowi studium infor­ stylistyki etnograficznego materiału terenowego. Cóż tąd znaczy w tutaj archeologii słowo głównie stylistyka, styl? R o z w a ż a n i a teoretyczny torem takiego r o z u m o w a n i a : grupy —• z a l e ż n e wszystkie i i jakże można o zbliżonej produkuje się funkcji Ale (kreda, j u ż kolor rysik, z funkcji dowolnie zostaje wybranych od f u n k c j i konwencję i we wzajemnym utrwaloną w kontakcie, przestrzeni i w mówiąc czasie narzuca tylko narzę­ zatem cechą kanałów piszącego dowol­ w y b o r u cechy utrwala obowiązek wśród jej nie­ jedną naślado­ ludzi, k t ó r z y tymi, którzy przepływu bo i inne on społeczeństwo ogólniej, między siecią wymaga futbolowej, m o g ą być wybierane ograniczona; w a n i a . K o n w e n c j a rozprzestrzenia s i ę o c z y w i ś c i e stają będzie dwie przykład: konstrukcji, budowa Czasem jednak d o w o l n o ś ć jako na prosty piłki do­ zwykle kształt ponieważ pędzel), szczegóły społecznie cech podzielić Weźmy o kształcie ołówek, miały biegły podłużny kształt będą miały b ę d ą r o z m a i t e , bo j a k o n i e z a l e ż n e od temat autorów można przedmiotu. długopisów długopisu, nie z ogromnego z b i o r u m o ż l i w o ś c i . zależnej przedmiotu funkcji by nimi p i s a ć ? Podobny funkcjonalną. wkładu każdego od długopisy będą m i a ł y p o d ł u ż n y wrzecionowaty tego i c h f u n k c j a ; nie dzia cechy niezależne n a ten charakter, a myśli pozo­ objęci i n f o r m a c j i , to są zaś ostatnie nie z n a c z y n i c innego j a k s p o ł e c z e ń s t w o . Z a t e m , k o n w e n c j a m a c h a r a k t e r s p o ł e c z n y i o b e j m u j e j e d n o s t k i i g r u p y n a l e ż ą c e do jednego s p o ł e c z e ń s t w a . utrwalonym przez stylistycznych konwencję (etnografom społeczną, znane są niezależnym opisy takich od funkcji, cech na Cechom nadano nazwę przykładzie strojów; por. W o b s t , 1977; B o g a t y r i e w , 1979). Badania cych Polly zatem Wiessner informację zmierzały społeczną) do w odszukania wyrobach San cech z stylistycznych Pustynii (niosą­ Kalaharii. San, d a w n i e j z w a n i B u s z m e n a m i , nie od d z i ś p r z y c i ą g a j ą u w a g ę a n t r o p o l o g ó w , j a k o l u d ż y j ą c y jeszcze do n i e d a w n a w r a m a c h t r a d y c y j n e j i m a ł o z m i e n i o n e j k u l t u r y , p r z e ­ chowującej Nadto tem się w pewnej u części plemion typ szczególnie izolacji na archaiczny, w z b u d z a j ą c y g ó w . O d lat 60-tych systematyczne dycje logów antropologiczne fizycznych, sługujące i Angolu. Jest skupiające to grupa mają n a k o w y m poziomie r o z w o j u które n a temat przedmioty od f u n k c j i , ile m o g ą które pozwalają one myśliwego. stąpił kość, m a j ą badań. rzeczywiście społeczeństw za­ Namibii plemiennych, czasach zmianom, z o s t a ł y Plemiona organizację !Kung, społeczną wy­ G / w i i !Xo żyją i pozostają na ze jed­ technicznego. powinny posiadać cechy nam, że przynajmniej konwencjonalne, cechy stylistyczne grotów o organizacji s p o ł e c z n e j kształt trójkątny miot tak drobny i b ł a h y , ignorowany i mierzą i zupełnie strzał i zbadać S a n . Ł u k i s t r z a ł y to się z drutu żelaznego, który j u ż 20-30 lat od 7 m m nie­ niezależne o d r ó ż n i ć od siebie w y r o b y r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i . wykuwa one kilka ekspe­ antropo­ terytoriach Botswany, najnowszych za­ archeolo­ archeologów, epidemiologów; na obejmująca podobną odszukać informować Strzały żyją cech stylistycznych p o k a z u j ą materialne Wiessner p o s t a n o w i ł a San w jako przedmiot i myślistwa, Rozważania Kalaharii. zainteresowanie demografów, psychologów, językowa, t r z y , n a j m n i e j poddane zbieractwa Pustynii badania na pustyni K a l a h a r i i p r o w a d z ą kompleksowych. brane przez a u t o r k ę obszarze szczególne etnografów, językoznawców, na miano z których niegościnnym S a n jest to k u l t u r a ł o w i e c k o - z b i e r a c k a , r e p r e z e n t u j ą c a Polly czy i n a narzędzie temu za­ do 3 c m . C z y p r z e d - d o t ą d nie z a u w a ż a n y przez etno­ g r a f ó w , niesie w sobie j a k ą k o l w i e k w i a d o m o ś ć o k u l t u r z e s p o ł e c z n e j ? Aby dostępną d a ć na to odpowiedź, bezpośredniej autorka opisała o b s e r w a c j i etnograficznej najpierw i znaną organizację San, j u ż b a r d z o dobrze samą dzię- �253 RECENZJE k i w i e l o l e t n i m b a d a n i o m . T a k w i ę c n a p o c z ą t k u z n a l a z ł o s i ę to, co w b a d a n i u a r ­ cheologicznym, sam wychodzącym od przedmiotu, znajduje się na końcu, bo stanowi cel badania. Jak każda hierarchiczny zasadą, organizacja społeczna, szereg agregatów ż e agregaty komórki tworzą populację. niższego tkankę, Podstawową tak i organizacja S a n daje społecznych, poziomu tkanki — komórką ustawionych budują narząd, agregat narządy organizmu w poziomu — się opisać porządku jako określonym wyższego, tak j a k organizm, a organizmy społecznego San jest rodzina. — Kilka r o d z i n , k t ó r e p o z o s t a j ą p r z e z w i ę k s z ą c z ę ś ć r o k u w e w s p ó l n y m k o c z o w n i c z y m obo­ zowisku, tworzy grupę lokalną (autorka u ż y w a nazw band o s ó b . 3-10 g r u p l o k a l n y c h t w o r z ą g r u p ę r e g i o n a l n ą (band spotykają s i ę r a z do r o k u w e w s p ó l n y m dy n a czas p o r y s u c h e j . K i l k a ny towarów cjacji lub ogólnoplemiennych językiem. sieć przepływu zatem 8-60 członkowie obozowisku, z a k ł a d a n y m przy ź r ó d l e plemię, liczące systemem wo­ wymia­ 1500-2000 o s ó b . Ple­ s i ę co p e w i e n czas n a w s p ó l n y c h z b o r a c h z o k a z j i c e r e m o n i i innych odrębnym której grup regionalnych, p o ł ą c z o n y c h i w y m i a n y m a ł ż e ń s k i e j , stanowi miona s p o t y k a j ą i comp), l i c z ą c ą cluster), obrzędów. Kontakty międzyplemienne Każde nie informacji u r y w a się g w a ł t o w n i e oczekiwać, że konwencje wytwórczości z plemion s ą zbyt częste i się intensywne, na granicy plemienia, przedmiotów ini­ posługuje należałoby (styl) ograniczone będą •do o b s z a r ó w m a c i e r z y s t y c h p l e m i o n . Archeolog przedmioty, dobne przystępując którym przedmioty ustalić, które że San potrafią analizy zadawać dzisiejszej do ż y j ą c y c h w y t w ó r c ó w się do próbuje dawnej kultury rozmaite pytania. kultury, może i użytkowników. z cech g r o t ó w strzał z tymi ma pytaniami można biegle r o z p o z n a ć groty w ł a s n e g o kształt odpowiedzi zadziorów, udało się ukształtowanie analizy. Pomiary g r o t ó w zestawić podstawy, gionalnej / X a i / X a i plemienia różnic między ro względem że groty kształtu między dwóch krótką grup że brak grup regionalnych i liczne ne zostały od !Xo i G / w i mniejszymi rozmiarami, natomiast od G'wi na podstawie plemionami zaokrąglenia b o c z n y c h . P o m i a r y i zabiegi łeczeństw plemiennych Mimo kontaktów pełniące S a n posiada międzyplemiennych, często stylistycznych: bocznych należących do funkcję groty w daru w dopie­ „chi-kwa- się znacząco wykaza­ !Kung odróżniały !Xo m o ż n a było podstawy i przebiegu ze grotów wymieniane wymianie się odróżnić że każde formowania których obrzędowej do re­ stylistyczne udowodniły, konwencję drodze różnią ich istotnych się („Studenta" i !Kung groty i grupy jest s t a t y s t y c z n i e różnice San: statystyczne własną starając cechy z o s t a ł y u ż y t e ostrza, u k s z t a ł t o w a n i a krawędzi strzały, cech krawędzi lokalnych Wyraźne po­ także możliwe. listę przebieg pokazały, poszczególnymi się Okazało się, g r u p l o k a l n y c h . R ó ż n i c e te u w i d o c z n i ł y podstawy. martwe p l e m i e n i a i o d r ó ż n i ć j e od obco- g r u p r e g i o n a l n y c h : np. t e s t y s t a t y s t y c z n e drať i wykazały, pod !Kung grotami r ó ż n y c h n a poziomie kilku zwrócić za stylistyczne. o s t r o ś ć , s t o p i e ń s y m e t r i i i k s z t a ł t o s t r z a grotu. T e w ł a ś n i e dalszej sobą badający T a k też zrobiła Polly Wiessner, uznać p l e m i e n n y c h , c h o ć n i e w i e l u u m i a ł o s p r e c y z o w a ć , j a k to jest Analizując przed Etnograf, spo­ strzał. są także Hxaro, każde ze s p o ł e c z e ń s t w utrzymuje w ł a s n y styl produkcji. Badania Polly Wiessner w y r a ź n i e mencie rze społecznej. Ktoś inny badający zostałością po mógłby ten m o ż n a nadzieję, te groty w Buszmenach, potrafiłby n y , jego p r z e s t r z e n n y k s z t a ł t , nych pokazały, że nawet kultury materialnej, j a k grociki strzał, m o ż e k r y ć by z a l e c a ć archeologom że także nie musi w y r z e k a ć archeolog, c z a s a c h , gdy poprawnie odtworzyć a przy bardziej d o k ł a d n e j także zrekonstruować w podział plemion tak s k r o m n y m frag­ się informacja o kultu­ będą one j e d y n ą podział analizie cech stylistycz­ na grupy regionalne. Artykuł chorym na przesadny sceptycyzm; przynosi badający równie drobne ślady s i ę r e k o n s t r u o w a n i a n a tej p o d s t a w i e po­ plemiemien- on kultury materialnej, i n n y c h sfer k u l t u r y . D l a �264 RECENZJE etnografa p ł y n i e s t ą d n a u k a , ż e w i e l k i e z n a c z e n i e d l a kolegi z s ą s i e d n i e g o ka może mieć zajęcie się dziedzinami k u l t u r y , u z n a n y m i od podwór­ dłuższego czasu za nieatrakcyjne i pomijanymi jako j a ł o w e i „nieme". Znakomita na wszelkie rycznej nie Polly Wiessner nie wynikające w dłoni zapytać ma, przez o to pochyla na się archeologa przykład nad jest i b y ć nie przy podobnych organizacji s p o ł e c z n e j . Pozostaje trzymanego może praca trudności może próbach nadal zagadką, uznać wytwórcę przedmiotem, należy które za przedmiotu; często tak ostateczną receptą odtwarzania prahisto­ z cech przedmiotu przejaw stylu; archeolog tajemniczym, tej etnograf możliwości że nawet jego p r z e z n a c z e n i e pozostaje n i e z n a n e . „Scena jest znajoma. Samotny westman na z e w n ą t r z płótnem; słyszy fachowe s p o j r z e n i e i od r a z u r o z p o z n a j e hollywoodzka s z m e r i nagle scena w bok w o z u w b i j a ilustruje marzenie k u ł P o l l y W i e s s n e r . Jego z a k o ń c z e n i e plemię kręgu wozów się strzała. tego, k t ó r y archeologów..." pozostawia — pokrytych Wyciąga ją, rzuca strzelał. T a banalna tak zaczęła swój czytelnika z nadzieją, arty­ że marze­ nie m o ż e s i ę s p e ł n i ć . Literatura B o g a t y r i e w 1979 P. Funkcje tyka K o b y l i ń s k i 1981 stroju kultury na obszarze morawsko-słowackim, fw:] Semio­ Warszawa. Z. Badania etnoarcheologiczne 26, ski", t. Trigger ludowego ludowej, z. a nomotetyzacja archeologii, „Archeologia Pol­ 1. В. 1978 Trie Development [w:] T i m e and of the Archaeological Traditions. Essays in Culture in Europe and America, Archaeological Interpretation, New York. Wobst 1977 H. M. Stylistic Behavior and Information Exchange, University of Michigan, M u s e u m of A n t h r o p o l o g y , A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s 61. Wiktor A L B E R T К . B A J B U R I N , Žylišče v slavian, L e n i n g r a d 1983, w y d . „ N a u k a " , ss. obriadach 188. i Steczkowski predstavleniach vostočnych J e s t to p r a c a j e d n e g o z r a d z i e c k i c h s e m i o t y k ó w k u l t u r y p o ś w i ę c o n a — j a k informuje nota r e d a k c y j n a — „ s y m b o l i c z n y m aspektom c h a ł u p y wschodnich S ł o ­ wian" i problemom «oswajania przestrzeni»". C e l e m o m a w i a n e j t u p r a c y , podobnie ki ści, jak i innnych prac radzieckiej k u l t u r y , jest r e k o n s t r u k c j a i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a nie zaś tylko odczytywanie symboliki, choć pewnej historycznej jest nierozłącznie to semioty­ społeczno­ związane z p r o c e s e m a n a l i z y . S y m b o l i k a , n a w e t „ m i t y c z n a " , n i e s t a n o w i s a m a przez s i ę ż a d ­ nego w y j a ś n i e n i a , a jej odczytanie nabiera sensu tylko w odniesieniu do semio- t y c z n e j teorii k u l t u r y . Nie miejsce tu na prezentację teorii k u l t u r y , k t ó r a leży u podłoża konkret- �RECENZJE nych analiz semiotycznych. Szkic etnologom z p r a c y Ł o t m a n a tej teorii i Uspieńskiego ( Ł o t m a n , U s p i e n s k i , 1977). P r z y p o m n ę jest zresztą dobrze O semiotycznym znany polskim mechanizmie j e d n a k , ż e : 1) w w . s e m i o t y c z n y kultury mechanizm k u l t u r y n a l e ż y do s f e r y a k s j o l o g i i , n i e — e m p i r i i ; 2) m e c h a n i z m t e n to w ł a ś c i w i e rodzaj systemu cybernetycznego, j a k to o k r e ś l a j ą Rosjanie: mechanizm nia, przechowywania i „ z a p o m i n a n i a " i n f o r m a c j i ; 3) s y s t e m lucji, wskazać a więc ewolucji można i budować historyczne kultury i c h modele; 4) s y s t e m ten ulega odpowiadające ten w y m y ś l o n o gromadze­ stałej różnym ewo­ etapom po to, b y m ó c b a d a ć p r z e z d e d u k c j ę k u l t u r ę k o n k r e t n y c h s p o ł e c z n o ś c i ( k u l t u r a t y c h g r u p to w w . s y s t e m cybernetyczny, analizy opisany z działań przy u ż y c i u grupy nie i s t n i e j e poza u k ł a d e m : powanie postaci w suje zawsze wa stanowi dziczność — komunikacja — kultura semiotycznego). Krótko kulturę, której przekaz odbywa charakterystycznych dla danej istotną otrzymanych w w y n i k u część specjalnej komunikacyjnym, znakowym); społeczeństwo tzw. t r ó j k ą t a czyjąś komunikacji, elementów, o charakterze mówiąc: 5) k u l t u r a (współwystę- bada s i ę i opi­ się za p o ś r e d n i c t w e m społeczności tej k o n c e p c j i ; p r z y j m o w a n e form (nb. t r a n s m i s j a k u l t u r o ­ założenia wykluczają dzie­ kultury). Warto także n a d m i e n i ć , ż e dość k u l t u r y jest koncentrowanie charakterystyczne dla radzieckich zainteresowań semiotyków na badaniu kultur możliwie archaicz­ nych, najczęściej: kultury dawnych S ł o w i a n ( V I - V I I w.?). B a d a n i o m n a d t ą k u l t u r ą (ale n i g d y n a d k u l t u r ą b a r d z i e j z ł o ż o n ą , z w y ż s z y c h „pięter" ewolucji systemu) t a k ż e i przez Bajburina. tacja świata ność służy model Najważniejsze w g generalnej zasady: prostego m e c h a n i z m u informacji, przyjęty c e c h y tego m o d e l u k u l t u r y to: 1) i n t e r p r e ­ k u l t u r a .[+] — a n t y k u l t u r a [—]; s y n o n i m i c z - w s z e l k i c h r e a l i z a c y j n y c h o p o z y c j i : l u d z i e — bogowie, l u d z i e —• demony, lu­ dzie —• z w i e r z ę t a , s w o i — obcy, ż y w i — m a r t w i , d o m — l a s , t e n ś w i a t — t a m t e n świat wy itd.; 2) b r a k świadomości —• p r z y j m o w a n i e z ich desygnatami obrazów konwencjonalności rzeczywistości znaku, a więc za rzeczywistość, itp.; 3) t r a n s m i s j a k u l t u r y (tj. i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a ) pomocy wzorcowych obrazów wy — nieprawidłowy k i —• d e m o n i c z n y , świata, formułowanych (tożsamy itd.); 4) w w . w z o r c e — w c e l u delują n a zasadzie one s t y l ż y c i a gralnie grupy n a j c z ę ś c i e j Uspienski, związane przy prawidło­ z k u l t u r a — a n t y k u l t u r a , t j . l u d z k i —• b o s k i , l u d z ­ ludzki — zwierzęcy i publicznie prezentowane (Łotman, sło­ nazw grupy zgodnie z z a s a d ą : i przekazu — m u s z ą b y ć systematycznie guły" — innymi utożsamianie „paradoksu 1977, s. 156); 5) w s z y s t k i e utrwalenia w grupie; m o ­ stanowiącego wymienione cechy są z i n n y m i c e c h a m i t e j k u l t u r y , t a k i m i j a k np. r e l i g i j n o ś ć , re­ inte­ fata­ l i z m , r y t u a l i z m , ezoteryzm, i z o l a c j o n i z m , z a c h o w a w c z o ś ć , s t a t y k a i t p . Model ten j e s t w etnologii s t a w ę wielu prac semiotycznych, utrwaleniu W modelująca typu społecznościach znacznie reguły". nictwa ważniejszą Obrzęd i o"brzędów rola mitu niezbyt rolę za dorocznych; jego świata odgrywał dostępnym łamanie) częstotliwość niu rolę obrzędu w postaci i całej 1979); stanowił on obrazem ś w i a t a , był z tekstu reguły mit i werbalnego) obrzęd. była jako w w . „paradoks grupie systematycznie (często: w powtarzanym rodzinnych w ramach stanowiącej normę" można jeżeli w obrzędzie k u m gwałci tego kręgu stanowiący obowiązek utrwalony. M o d e l u j ą c ą pod­ służącym tabu, „ w ł a s n o ś ć " w ą s k i e g o obrzęd, obrzędów „antynormy przedstawić na przykładzie: grupy, objęty a w i ę c b y ł w p a m i ę c i grupy w y s t a r c z a j ą c o py (Stomma, (w znaczeniu duża (często b y ł tekstem sankcje znany w których wzorcowym i transmisji interpretacji praktyce itp.); polskiej uczest­ (cykliczność społeczności), styl życia gru­ w uproszcze­ k u m ę , to obowią­ zuje ich tabu kazirodztwa. W pracy A . Bajburina m i t c z y o b r z ę d , ale w y t w ó r w roli wzorcowego obrazu ś w i a t a w y s t ę p u j e j e d n a k nie materialny — chałupa. N o ś n i k i e m interpretacji ś w i a t a �256 RECENZJE jest budynek, łupie. Fakt, nie zaś — ż e siedziby to — obrzęd weselny ludzkie p r z e k a z u j ą dajmy na pewne i n f o r m a c j e , b y ł od u w a ż a n y , a symbolika chłopskiej etnografów tacja łeczności; i (Kunicka, semiotyczna polega w na sporządzaniu t y l k o co wyglądać nie istotne, wyjaśniać nie np. n a bo — j a k w i d a ć — w podstawie „prelogiki" jw.). Wyjaśnienia lub może założenia „szczególnej „mitycznego szukać chałupa roli w w y ż e j — interpre­ symboli" badanej jaki s p o s ó b spo­ znaczy tzw. k u l t u r y m a t e r i a l n e j , różnych py­ społecznościach za g r u p ą b a d a n ą , jakości" statusu a priori w zyska wzorcowego może przyjąć wystarczająco rzeczy (Bajburin, nic (po­ gdy etapów można badana odwoła­ jej ewo­ twierdzić, że sło­ semiotyczność, pierwsze: jest przy t y m 1981) i k u l t u r y dla w c z e s n y c h wysoką po (nb. to religijnego formach komunikacji, w y s t ę p u j ą ­ k u l t u r z e ) . W efekcie obrazu ś w i a t a święta człowieka informacji. Pomocne semiotycznego modelu czasu myślenia" jedynie (bo m o w a t u o t a k i e j w ł a ś n i e wiańska w skali s i ę do z a k ł a d a n e g o lucji za­ z w y k l e z a „ n i e s e m i o t y c z n e " , te ostatnie c y c h w b a d a n e j grupie i w p r a w a c h s y s t e m ó w przyjęcie cha­ P a n a B o g a " i z d o l n o ś c i c h a ł u p y do p r z e k a z y w a n i a p e w n y c h t r e ś c i , nie z n a c z y ) czy wody z n a c z y , ale i to b a r d z o r ó ż n i e . S e m i o t y k nie m o ż e b o w i e m , „aksjomatu może „słowników ogóle znaczy. W p r z y p a d k u w y t w o r ó w w naszej w ł a s n e j kulturze u w a ż a n y c h tania są szczególnie w dawna c h a ł u p y b y ł a odczytywana t a k ż e i przez polskich 1979). J e d n a k ż e — o c z y m w s p o m n i a ł a m nie t r z e b a w i e d z i e ć , nie dlaczego przypadkowo by móc grupa wystąpić przestaje jej u ż y w a ć w „ z w y k ł y " s p o s ó b (w k u l t u r z e p r o s t e j o d s t ą p i e n i e od n o r m y jest a u t o m a ­ tycznie i antynormą); wszelkie blicznie w inne po drugie: unormowane prezentowane. gdy te teksty, Warunki z a k a z a c h d n i a codziennego, te spełnia: polskiej dość dobrze od n o r m y b ę d ą , sfery (Kunicka, mityczna opowieść jak często) pu­ obrzędzie, obyczajowości, 1979), j e d n a k ż e 2) o stworzeniu wyrażenia chłopskiej sługiwanie się jakimkolwiek tekstem w interpretacji świata. i chałupa konwenansu. jest w pracy Chału­ w y r a ż a po p r o s t u t ę s a m ą i kształcie By odczytać świata; jest inną t ę t r e ś ć zbyteczne werbalnym, m ó w i ą c y m et­ Bajburina d l a a n a l i z stricte s e m i o t y c z n y c h . pa nie j e s t tu i l u s t r a c j ą do m i t u kosmologicznego, co w podobnie (czy j e j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ) znana p r z y b i e r a ona nieco i n n y w y m i a r , t y p o w y mologię, (cyklicznie lub 1) c h a ł u p a nie w y ł ą c z a j ą c Symbolika chałupy w obrzędzie nologii odstępstwa systematycznie o budowie kos­ formą jest po­ Kosmosu, co w i ę c e j : ten tekst w o g ó l e nie m u s i a ł i s t n i e ć w b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i . T o c h a ł u pa-rzecz m i a ł a w niej w a r t o ś ć „ t r a k t a t u " z z a k r e s u c h ł o p s k i e j kosmologii. Odczy­ t a n i a tej t r e ś c i d o k o n u j e s i ę poprzez d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę s e r i i „ n i e z w y k ł y c h " sobów czeń, użycia poszczególnych działań, pewne w wyniku których miejsca „święty w kąt" — chałupy tożsamą ze chałupie pewne do t z w . i n w a r i a n t ó w (wewnętrzny strukturą — pozwalają K o s m o s u , ale na takie w ł a ś n i e się jest z bardzo obszernego polisemantyczna; jednocześnie i virolokacja), a Kosmos, więc centrum — gospodarz; szereg człowieka, stości, modeluje wiele koncentrowaniu zainteresowań czy grupy chałupy: na wylocie", ł o ż y s k o — piec, przestrzen­ — (te d ó ł itd.), „niezwykłe" informacji, k t ó ­ np. ł o ż y s k o dziew­ chłopca w „świę­ rzecz jasna — przy dekodyfikacji korzysta Charakterystyczne, że i przez w w . organizację jednocześnie symbolice grupy wiele różnych ludzkich z a c h o w a ń na nawzajem strukturę dodatkowych semantyki r a m a c h dopuszczalnych i są konstrukcji: próg peryferie, góra i człowieka obejmują określenie prezentuje jej otrzymuje się ogólną także materiału). w (przeciwstawiane) spo­ pomiesz­ piec, i z b a —• p i w n i c a , i z b a — s t r y c h itp. c z y n k i z a k o p u j e s i ę p r z y progu, „ a b y b y ł a t y m k ą c i e " , bo to p r z y s z ł y czy wykorzystania jej elementy zewnętrzny, sposoby w y k o r z y s t y w a n i a c h a ł u p y re chałupy kontrastowane czy piec, c e n t r u m i z b y — Po sprowadzeniu ną elementów chałupa w strukturę (z różnych ww. obrzędzie symbolizuje przykładu: aspektów ( p r z y k ł a d o w o — pomijane kosmologicznej — np. rzeczywi­ wyrażanie, przy dzięki �257 RECENZJE tożsamości strukturalnej, d y s t a n s ó w określonych kiej semiotyczności tyzm społecznych, miejsc). T a w i e l o z n a c z n o ś ć kodu w poprzez chałupy zajmowanie potwierdza kulturze archaicznej, determinowanej komunikacyjnego, semiotyczności znacznie w założenie chałupie o jej wyso­ z r e s z t ą przez s y n k r e - wyższej, niż miała by ją s y m b o l i z u j ą c jedynie Kosmos. Chałupa w z a k a z a c h d n i a codziennego, n b . s y m b o l i z u j e człowieka, organizację tynormę", której zwierzęta, demony, grupy, funkcjonuje przynależność bogowie, mityczne konotacje do las, dość wyraźnie antykultury zaświaty (w etc.) b. jest t u ona t a k ż e Kosmos, jako wskazanie na „ a n - szerokim znaczeniu: doskonale obcy, widoczna, nie s ą t r u d n e do s t w i e r d z e n i a ; p r z y k ł a d o w o : a tzw. „nie siedź w do­ m u w c z a p c e j a k Ż y d " , „ n i e p o d m i a t a j ś m i e c i pod piec, bo p r z y j d z i e d z i a d i n a s r a " (wg m a t e r i a ł ó w М О Е 1983 г.). O c z y w i ś c i e dekodyfikacje Bajburina, oparte n a tzw. m o ż l i w i e d ł u g i m t e k ś c i e (tj. w i e l u w a r i a n t a c h p e w n e g o t e k s t u ) , s ą o w i e l e b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e od p o d a n y c h w y ż e j Osobną sprawą jest ilustracji. nazewnictwo o istotnej cesze tej k u l t u r y , j a k ą grywa to ważną skłania grupę Przyjmując w do w kształtowaniu słownictwem; SCS-ie: opaś, z reguły przycieś, w n i o s k i za w y j ą t k o w o mechanizm z ludzkich stwarzania symbolicznych danych leksykalnych, u w a ż a m nie chałupy. Wspomniałam zachowań: związków „zajęczą wbije usak, piec za s z c z e g ó l n i e nazw — się nóż w wargą" nazwy pomiędzy elementów, usak (na m a t e r i a l e drzwi domu r u s k i m jest tu za s z c z e g ó l n ą przyzwoitej rzej bazie z mechanizmem symboliki. Na desygnatami. zasługę Bajburina materiałowej semiotyzacji), marginesie: dane lecz jest wskazanie leksykalne generuje z wspomniany dziecko widoczne). na Oczywiście tego t y p u także nb. B a j b u r i n symboli­ semiotykę okiem widoczna, mechanizm wykorzystywał do r e k o n s t r u k c j i a r c h a i c z n y c h f o r m i i c h z a s i ę g ó w ; wierze­ urodzi s i ę takiej czy innej gołym na analizy m.in. (by o d m i t o l o g i z o w a ć symbolika odna­ p r a c y , oparte a wyciągane doskonale tylko można e l e m e n t y c i a ł a ludzkiego; p r z y k ł a d ó w w p r a c y jest w i ę c e j , j e d n a k ż e nie odczytanie przy ich które c i ę ż a r n e j , to to Od­ nazw się posłużyć itp. F r a g m e n t y desygnatów) w tym przypadku elementy domu s y m b o l i z u j ą ki u w a ż a m mógł interesujące, tożsamość wyżej podobieństwo p r z e k o n u j ą c e . P o d a m tu tylko jeden p r z y k ł a d : (podobieństwo — jeżeli cieś, s ą to już n a z w y z jej desygnatem. model kultury m o ż l i w i e archaicznej, Bajburin archaicznym leźć rolę części jest u t o ż s a m i a n i e narodzin i K. — go­ tejże Moszyński nie k r y j e faktu p o s i ł k o w a n i a s i ę jego d z i e ł e m ( M o s z y ń s k i , 1967). Znaczną część pracy poświęcił Bajburin technologii m a t e r i a ł u — r z e c z j a s n a —• n i e z a d e c y d o w a ł irracjonalne, techniczne — symboliczne; (synkretyzm kodu komunikacyjnego) ska techno-magiczne burin i układem konstrukcji. logią czy za zaledwie więcej jednak z logiką zaznaczyć, rozpoczęte, a w — zgodnie z p r z y j ę t y m J a k sądzę, fakt konstruowania ż e autor uważa pracy o chałupie ten budynku swe nad czy z a k ł a d z i n o w e j na r e k o n s t r u k c j ę (mit przez przede hipotezy, albo kładącego się bydła). Zjawiska m o ż l i w i e archaicznej wizji Ofiary jako „ o d k r y w a n i e świata specjalnych 17 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 te s t w a r z a j ą i zakładzinowe h i e r o f a n i i " czy „ c z e k a n i e rekwizytów o pow­ szansę S ł o w i a n i to w j e j m i t y c z n y m budowlane c h ł o p s k i c h m o t y w a c j i ) , lecz j a k o t w o r z e n i e umieszczanie problemowi, tu o interpretacji ofiary oraz t z w . z n a k a c h dobrego m i e j s c a ( z w ł a s z c z a Welesa-Wołosa?). nie s ą i n t e r p r e t o w a n e (to poziom jego techno­ stawia, jak twierdzi, dość ciekawej interpretacji. M y ś l ę szechnego n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e wymiarze Baj­ odpowiedzi. tylko p r z y k ł a d budowlanej zjawi­ i logiką badania — modelem tylko Nie s p o s ó b z a p r e z e n t o w a ć tu t r e ś c i r o z d z i a ł ó w p o ś w i ę c o n y c h temu wskażę doborze podkreśla w s z y s t k i m p y t a n i a , c h o ć f a k t y c z n i e s ą to albo dobrze u m o t y w o w a n e wyczerpujące Przy podział: racjonalne kulturze archaicznej istniały techno-symboliczne. pracy, zgodnym Należy w budowlanej. automatyczny u Bajburina na boski znak" ich przez g r u p ę b a d a n ą wartości „zalążka" Kosmosu po­ (kul- �258 RECENZJE tury). Nb. ich s y m b o l i k a nie nych: „złocistości" jest o d c z y t y w a n a poprzez p o d o b i e ń s t w o dukata i „złocistości" J a j a Kosmicznego s z y b c i e j „ p o e t y c k i e j " t r a n s f o r m a c j i ) , ale poprzez p o r ó w n y w a n i e ofiary z a k ł a d z i n o w e j wspólnego wsi ofiara n a k ż e bez w i ę k s z e j zakładzinowa: ulega naj­ — d a j m y n a to z „ p i e r e p i e l i c ą " czy „ d z i a d e m " , co p o z w a l a n a o d c z y t a n i e sensu: c h t o n i c z n o ś c i ХГХ -wiecznej cech fizycz­ (to a k u r a t (ziarno, k o ś c i , k a m i e ń zakładzinowa uległa szkody dla jej pierwotnego „ C e l n y k a m i e ń na fundament itp.). O c z y w i ś c i e daleko idącej — ich w kulturze chrystianizacji, jed­ s e n s u , co z i l u s t r u j ę p o l s k ą C h r y s t u s z nieba z e s ł a n y , pieśnią do którego b r z e g i s w e m i c h o d z ą w s z y s t k i e ś c i a n y . . . " ^ ( Ś w i ą t k o w s k i , 1950/51, s. 549). Na zakończenie łeczność Jak w istocie sądzę, dacze kilka Bajburin radzieccy hipotetyczny, struktur o t y m , co który zainteresowania trudno zweryfikować, trwania. To tego synkretycznego w ostatnie okresu powoli systemu efekcie w mem, w y m u s z a j ą o jaką spo­ tu rekonstruowana? archaicznych S ł o w i a n , a i inni ale także i oczywiście trudno jest to ba­ obraz sfalsyfikować. Za­ określenie istnieć jest mianem tzw. trafne: poza i inne, i faktyczne tak b y ł o ( k u l t u ­ „wielojęzyczność"; się wyspecjalizowane o k r e s i e j u ż nie szczególnie każde działanie z „języki", pierwotnego, m. in. techniczne ma techno­ mityczną „ j ę z y k i " , o ile n i e u l e g n ą s y n k r e t y z a c j i z p i e r w o t n y m syste­ na grupie w y p r a c o w a n i e n o w y c h form przekazu. J e d n a k ż e tura Х Г Х - w i e c z n e j w s i — mimo wszystko — jest znacznie bliższa a r c h a i c z n e j (m. i n . s a m a „ignoruje jest etnogenezą; przechodzi n a wydzielają tym s y m b o l i k ę ) ; nb. n o w e tury wątpliwości: tej c z ę ś c i k o d u k o m u n i k a c y j n e g o , k t ó r a b y w a o k r e ś l a n a długiego chłopska logia; budzić odczytanie interpretacji ś w i a t a k u l t u r y c h ł o p s k i e j X I X w., strukturami długiego trwania musiały ra może interpretacja świata poszukuje obrazu ś w i a t a podzielają r a z e m jest to c z ę ś c i o w e a właściwie słów t u chodzi, c z y j a siebie historię"), niż modelowi uważa za niezmienną, izolowaną, dynamicznej, w i e l o j ę z y c z n e j kul­ modelowi „kultury kul­ wyraźnie, amerykań­ skiej" X X w. Literatura B a j b u r i n 1981 Albert K . Semiotičeskij jołogia, K u n i c k a 1979 Ł o t m a n Jurij, 1979 i[w:] Materialnaja kul'tura i mi- przestrzeni domowej według tradycyjnych wyobrażeń ludo­ U s p i e n s k i Borys mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warsza­ Kazimierz Kultura Stomma i mitología „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I I , z. 1. O semiotycznym wa. M o s z y ń s k i 1967 veščej Barbara Organizacja wych, 1977 status Leningrad. ludowa Słowian, t. I , W a r s z a w a . Ludwik Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztuka L u ­ dowa", R . X X X I I I , n r 3. Ś w i ą t k o w s k i 1950/51 Pomoc Henryk sąsiedzka przy budowie, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. VIII-IX. Spis skrótów: МОЕ M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny SCS język staro-cerkiewno-słowiański Gabriela Augustynowicz �259 RECENZJE I. G E O R G I E V A , Bylgarska narodna mitołogija, wyd. Nauka i ízkustvo, Sofia 1983. W y r ó ż n i o n a w r o k u 1984 n a j w y ż s z ą n a g r o d ą B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k k s i ą ż k a Ivanički Georgievej go omówienia wą Bułgarów. niewątpliwie Bułgarska mitologia najważniejszych A u t o r k a nie rezygnuje kładzie stanowi ze encyklopedyczne­ starań, by rzecz i wady, związane m i e r z o n e g o nie t y l k o j a k o n a u k o w e , obfitości przykładów materiał ducho­ systemowo, ale książki do prezentowany kulturę ująć dzący niemal wyłącznie z wieku X I X i początków X X . T a „materiałowość" zalety, a l e j e d n o c z e ś n i e na próbę się na l u d o w ą pocho­ swoje nacisk ludowa składających źródłowy, ma większy pojęć, z samą koncepcją lecz t a k ż e i p o p u l a r n o n a u k o w e . zaczerpniętych z autentycznej dzieła, W za­ stosunku kultury ludowej komenta­ rze i i n t e r p r e t a c j e a u t o r s k i e n a l e ż y u z n a ć z a b a r d z o o s z c z ę d n e , s z c z e g ó l n i e w p i e r w ­ szej części książki. Stopniowo p e ł n i ą , co o c z y w i s t e , w ich udział zamykającym w tekście narasta, n a j w i ę k s z ą książki, pozwala bowiem czytelnikowi mniej wtajemniczonemu dzę z prezentowanej dziedziny zaś k s i ą ż k ę p o d s u m o w a n i u . J e s t to c e n n a na lekturę aktywną rolę zaleta w teoretyczną i stopniowe wie­ wzbudzanie jego zainteresowania. We „Wstępie" Georgieva w y j a ś n i a , kultury narodowej się miała światopoglądu nych stosunków bułgarskiej Powstanie Bułgarów od klasowych, samorodnej a średniowiecza mitologii u s t r o j u rodowego. N a s t ę p n i e po jako ludowej ludowej dla budowania jako system jednocześnie twórczości omawianej j a k i e znaczenie ideologia l u d o w a dla kształtowania uformowanie się kapitalistycz­ źródło (ludowych wiąże natchnienia pieśni, autorka zestawia m i t o l o g i ę bułgarskiej istotny ze ludową dla bajek, bogatej podań społecznością i religię, w y ż e j itp.). czasów oceniając p i e r w s z ą , ta ś w i a d c z y b o w i e m w e d ł u g n i e j o a k t y w n y m s t o s u n k u c z ł o w i e k a do o t a ­ czającego świata, o próbach duje o pasywnej postawie W tych mitu rozważaniach oraz m i t o l o g i i wotności na terenie opanowania sił w n i m d z i a ł a j ą c y c h , religia zaś decy­ c z ł o w i e k a , uzasadnionej poczuciem bezsilności i strachu. wstępnych poświęca porównawczej Bułgarii autorka i zwraca mitologii nieco uwagę pogańskiej na miejsca fenomen ogólnej teorii szczególnej i jej w s p ó ł i s t n i e n i a z ży­ chrześci­ jańską. Rozdział I — „Kosmos orgieva omówieniu wchodzących Podobnie w i w bułgarskich wierzeniach ludowych" — poświęca wyjaśnieniu skład bułgarskiej semantyki ludowej szeregu kosmologii j a k to c z y n i t a k ż e w r o z d z i a ł a c h przedstawień w następnych, bogatą (bluszcz, jemioła, innosłowiańskiego Zwierzęta wspomniane: motyw j a w o r , d ą b , orzech, potraktowane — dereń, czosnek, drzewa i rośliny nich mi­ w ludowym światopoglądzie, wyprowadzona z głóg, „przeklęte"), (jeleń, orzeł, w i l k , n i e d ź w i e d ź , k o ń , koza, ż m i j a ) . W s k a z a n e jest z w omówione Słońce, Księżyc, Gwiazdy, Ziemia, Drzewo Kosmiczne, Rośliny jabłoń, leszczyna, a jako o d r ę b n y każdego ważności. dokumen­ s z c z e g ó l n i e c h ę t n i e w s k a z u j e p r z y t y m analogie tologii g r e c k i e j oraz w k s i ę g a c h W e d y . W r o z d z i a l e j a k o o d r ę b n e h a s ł a s ą po k o l e i : Niebo, Ge­ przekonań ich hierarchii podając t a c j ę b u ł g a r s k ą , z r e g u ł y s i ę g a t a k ż e d l a p o r ó w n a n i a do m a t e r i a ł u i również niesłowiańskiego, i wierzeń miejsce funkcja, stosunek wobec c z ł o w i e k a i s p o ł e c z n o ś c i ludzkiej. I tak na p r z y k ł a d a u t o r k a zdaje sprawę z ludowej wizji na i z pośredniego księżyca, Niebo, Nieba z perspektywy ziemskiego z antropomorficznych człowieka, i to j e s t r z u t o w a n i a zoomorficznych Kosmosu (świat model ctwie •— d r z e w o k o s m i c z n e ludowym i w funkcji — u k a z u j e poprzez obrzędowej różne (drzewko podziale życia słońca g ó r n y , c z y l i N i e b o — Z i e m i a — Ś w i a t dolny, p o d z i e m n y ) , k o s m i c z n y l u d o w y świata miejsca Ziemi w trójdzielnym wyobrażeń jego w a r i a n t y w weselne czy drzewko zdobni­ „kumo- we"), z a p o z n a j e w r e s z c i e c z y t e l n i k a z b u ł g a r s k ą l u d o w ą s y m b o l i k ą z w i ą z a n ą z w y ­ mienionymi w y ż e j roślinami i zwierzętami. �260 RECENZJE Jako wyodrębniony podrozdział, m e n t ó w i s t o s u n k ó w " , potraktowane garów wełny, czenie w realizującej obrzędach związki weselnych pewnych ele­ jest o m ó w i e n i e roli w kulturze duchowej noszący Buł­ z siłami tytuł: „Mitologizacja chtonicznymi i pogrzebowych, i z płodnością, opozycyjność jej z n a ­ wobec lnu i konopi, u ł a t w i a j ą c y c h ł ą c z n o ś ć ze ś w i a t e m g ó r n y m , d a l e j — m e t a l i ( a p o t r o p e i c z n y c h właści­ w o ś c i ż e l a z a i m i e d z i ) , soli, ognia, w o d y (tu w y r ó ż n i o n e r o d z a j e w o d y w zależności od nabierana w jej mocy magicznej n p . nenačeta milczeniu). W y j a ś n i a n e przy k t ó r y m człowiek jest t a k ż e sam — nietknięta ludowe czy użycie czyni się m i a r ą myłcanata kategorii — czasu i przestrzeni, dla o t a c z a j ą c e g o go świata i stanowi jego c e n t r u m , czas u j m o w a n y j e s t c y k l i c z n i e , a sposoby p o k o n a n i a g r a n i c y ten — t a m t e n ś w i a t s ą ś c i ś l e z a l e ż n e od c z y n n i k ó w c z a s u i m i e j s c a . W rozdziale mediator świata II, noszącym kosmiczny", Bułgarów tytuł Georgieva „Mitologiczna zajmuje się (i p a r o m a j e j a n a l o g a m i ) , prezentacja jedną tylko uznając żmija. postacią Żmij z jako mitycznego ją za s z c z e g ó l n i e interesującą i c i e k a w i e i l u s t r u j ą c ą m i t y c z n y m o d e l ś w i a t a w r a z z jego k o m p l i k a c j a m i . T e k o m ­ plikacje i niekonsekwencje mitologii różnego bułgarską zaświadczoną Omówione u z n a j e a u t o r k a za r e z u l t a t g e n e t y c z n y c h pochodzenia, są tam w które źródłach kolejno złożyły s i ę ostatecznie XIX- i XX-wiecznych, z wyobrażenia dotyczące: nawarstwień na ludową jakich pochodzenia mitologię korzystała. żmija (różne w e r s j e ) , jego w y g l ą d u , s i e d z i b y oraz p r z y p i s y w a n y c h m u p r z e z l u d f u n k c j i . autorka c a ł k i e m niepotrzebnie niektórych kochanej decyduje się na komentarz z zakresu psychiatrii dla o p i s ó w kontaktu żmija z l u d ź m i ( m y ś l ę tu o t ł u m a c z e n i u motywu w żmiju" jako przechodzi n a s t ę p n i e niektórymi przykładu psychozy z ł a d e m , łamię wąż, w ze żmijem, z a ś i chałę wierzeniach W wionych maniakalno-depresyjnej). do i n n y c h postaci m i t y c z n y c h : lamii cechami zajmujących a raczej p r z e c i w n ą , dostrzegalną ł a t w o w totemu. ich Czasami mitycznych w i chały, istocie spokrewnionych pozycję odmienną, o d m i e n n o ś c i ich funkcji, ł ą c z ą c y c h z c h a o s e m . T u o m ó w i o n y jest t a k ż e , ł ą c z n i e ze o którym zakończeniu jednak autorka odnajduje rozdziału istotach i „za­ Georgieva podsumowuje zestawia jego dawną informacje je z m a t e r i a ł e m rolę żmija żmijem, słowiańskiego bułgarskie o niebułgarskim przedsta­ oraz po­ r z ą d k u j e n a d a w a n e t y m istotom w k u l t u r z e ludowej znaczenia. W kolejnym rozdziale III, zatytułowanym „Między życiem a śmiercią. d i w y , o r i s n i c e , choroby", G e o r g i e v a b i e r z e n a w a r s z t a t i n n e postacie z Samo- mitycznego ś w i a t a B u ł g a r ó w , p r z y c z y m ł ą c z e n i e i c h w j e d n ą g r u p ę nie w y d a j e s i ę w y s t a r c z a ­ j ą c o u z a s a d n i o n e . M i a ł a co do tego w ą t p l i w o ś c i t a k ż e s a m a a u t o r k a , skoro wała w zakończeniu poświęca rozdziału t a m samodiwom, ze które zwyczajowego można podsumowania. porównywać s a ł k a m i c z y b o g i n k a m i , n a co w s k a z u j e i c h z w i ą z e k nie funkcji strażniczek obudowanych ręką w ó d (źródeł ludzką). z naszymi odnotowuje uwagi dziwożonami, r u ­ z naturą, żeńska płeć, n a t u r a l n y c h i czesm, Georgieva zrezygno­ Najwięcej pełnie­ czyli w y p ł y w ó w różne sposoby t a k t u t y c h postaci z l u d ź m i , p o w o ł u j ą c s i ę przy t y m c z ę s t o n a odpowiednie literatury ludowej sumowuje, (pieśni, podania). W i e d z ę podkreślając ich zasadnicze o tych postaciach cechy, wśród nich wody, realizacji kon­ teksty demonicznych związek z pod­ dziką, nie t k n i ę t ą przez c z ł o w i e k a n a t u r ą . Podstawową funkcją istot demonicznych jest o k r e ś l a n i e l o s u ludzkiego. S ą to w i ę c terenie Bułgarii: o r i s n i c i , narečnici, siostry, n i e ś m i e r t e l n e , k t ó r y c h ka zestawia u k a z u j ą c t a k ż e analogie receñid siedziba bardzo bogaty m a t e r i a ł omówionych w następnej czy sudenici. Są znajduje się na k o ń c u źródłowy z terenów to zazwyczaj świata. bułgarskich u i n n y c h S ł o w i a n oraz w mitologii na trzy I tu autor­ i sąsiednich, greckiej, powstrzymuje s i ę j e d n a k od w y c i ą g a n i a z t y c h a n a l o g i i w n i o s k ó w g e n e t y c z n y c h lizy semantycznej. kolejności w i e s z c z k i losu, n o s z ą c e r ó ż n e n a z w y i od g ł ę b s z e j a n a ­ �261 RECENZJE W t y m s a m y m rozdziale Georgieva z a j m u j e się ludowymi personifikacjami cho­ r ó b (bolestí), postępowaniem magicznymi. Zwraca z nimi, ich obłaskawianiem, uwagę inne z w i ą z a n e z kultem n a to, ż e o b r z ę d y z innymi objętymi s ą one karakondžo. t y c h istot przypominają samodiw. W zakończeniu rozdziału zku leczniczymi praktykami dotyczące w omówione tej grupie s ą istoty m i t y c z n e postaciami o bardzo l u ź n y m mitologii bułgarskiej. zwią­ Nazywane S ą to d u c h y p o j a w i a j ą c e s i ę t y l k o r a z w r o k u w c i ą g u 12 d n i od W i g i l i i (Ignatovden) do J o r d á n a (Jordanovden l u b Babinderi), w c i ą g u tzw. po­ g a ń s k i c h , n i e c h r z c z o n y c h l u b d i a b e l s k i c h nocy. A u t o r k a s t w i e r d z a z a n i k a n i e w i a r y w te d u c h y pod k o n i e c w i e k u X I X i k r z y ż o w a n i e z wierzeniami w prawdopodobnie W związanych przejęte z mitologii g r e c k i e j . rozdziale postacie się wierzeń z nimi w a m p i r y i w i l k o ł a k i . P o d e j r z e w a i c h pochodzenie obce, I V „W świecie Georgieva m a r t w y c h . W a m p i r . S t o p a n . N a w y " •— charakteryzuje jako przynależne do świata omawiane „tamtego", a więc do ś w i a t a z m a r ł y c h , p o w r a c a j ą c y c h do ś w i a t a ż y w y c h , p r z y c z y m i t u z a s a d a t a k i e j k l a s y f i k a c j i w y d a j e s i ę d y s k u s y j n a , ze w z g l ę d u ku człowieka opiekuńcza do n i c h — n e g a t y w n a , stopana (gospodarza). na zasadniczą odmienność zagrażająca, w a m p i r ó w i naw, stosun­ a patronalna, Najpierw autorka zajmuje się wampirem, przy­ p o m i n a j ą c jego r ó ż n e d i a l e k t a l n e n a z w y s ł o w i a ń s k i e , w y m i e n i a o k o l i c z n o ś c i i p r z y ­ czyny, dla których wyobrażenia nieboszczyk może się wampirem, najpospolitsze się, Tu na jest t a k ż e w i l k o ł a k niektórych dostrzega możliwość rowników stacią wampirów, wylicza w y m i e n i a wreszcie stosowane przez l u d wobec w a m p i r ó w ś r o d k i zapobiegawcze. rom, wyglądu stać ich cech fizycznych i zachowania omówiony dotyczące (vrkolak) terenach Słowiańszczyzny krzyżowania się wierzeń i czarownice, k t ó r z y w różnych zwierząt j a k o istota i ptaków demoniczna pokrewna identyfikowana z nimi. wampi­ Georgieva o wampirach z wierzeniami w cza­ roli „ ż y w y c h w a m p i r ó w " p o j a w i a j ą s i ę pod (strzygi). P r z y c h y l a s i ę k u tezie słowiańskim o po­ pochodzeniu w i e r z e ń o w a m p i r a c h . Równie przedstawia zane jest dziećmi szczegółowo, choć autorka książki ze zmarłymi n i e t a k obszernie nawy, nie chrzczonymi dziećmi, z a b i t y m i . S ą to i s t o t y s z c z e g ó l n i e położnic (do 40 dni i b y d ł a . O b o k naw, mitologii fikacją morawa porodzie) dla blisko na uboższy których martwo niebezpieczne noworodków, materiał, pochodzenie urodzonymi, dla b r z e m i e n n y c h a także dla związane ze demoniczne śmiercią. Do kobiet, innych będące nich należą ze śmiercią Podobną ma pozycję też s w o j ą z a j m u j e t e ż Nežit węższą personi­ mora — lub polski (Nieżyt), specjalizację ludzi ludowej (w r ó ż n y c h w e r s j a c h t y c h n a z w ) , p r z y c z y m j a k o i c h o d p o w i e d n i k związkiem zwią­ porońcami, w y w o d z i s i ę od z n a c z e n i a „ ś m i e r ć " , w s p o t y k a s i ę jeszcze i n n e postacie względnie wskazuje Georgieva Marzannę. poza i których nazwę bułgarskiej śmierci, po ze w z g l ę d u istoty demoniczne, który personifikuje ból z ę b ó w . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o w t y m r o z d z i a l e postaci stopana, kuńczego (patrona, zarówno z obiektami jak i natury rosyjskiego domowego). Istnienie tej c z y l i d u c h a opie­ postaci związane ś w i a t a kultury (domami, b u d y n k a m i obejścia (drzewami, źródłami, polami, lasami). Stopan mógł bywa gospodarczego), ukazywać się w r o z m a i t y c h k s z t a ł t a c h , n a j c z ę ś c i e j j e d n a k p r z y b i e r a ł w y g l ą d w ę ż a . Z a b i c i e takiego w ę ż a p o c i ą g a ł o z a s o b ą ś m i e r ć k o g o ś z r o d z i n y tego, co stopana głowy domu. Siedziba opiekuna lokalizowana była do niego wiązano odegrał pod progiem przez komin. W stopana rolę ze i p o m y ś l n o ś ć rodu. regionach przodkiem istotną. W swym rodu, Bułgarii który nowym zabił, najczęściej z. budynkiem lub przy ognisku, a o p u s z c z a ł niektórych zmarłym szczególnie domowego z w i ą z a n e g o w w on d o m i sposób dbał wchodził jednoznaczny przeszłości wcieleniu — mieszkalnym on tegoż o rodu zdrowie �262 RECENZJE Pewne w roli podobieństwa pozytywnej szałych wiążą budynkach. Według złożenia síopano z tałasomem, który mógł występować ( o p i e k u ń c z e j ) , ale t a k ż e negatywnej, s z k o d z ą c e j , np. w Georgievej pojawienie ofiary (ludzkiej lub z a s t ę p c z e j ) jest on z w i e r z e n i a m i o s t r a ż n i k a c h się tałasoma było przy wznoszeniu b u d y n k ó w zakopanych skarbów. opusto­ rezultatem albo Tak więc wiązany o ile i jego f u n k c j e m o g ą b y ć w y j a ś n i a n e k u l t e m p r z o d k ó w , t a t a s o m — nie, ze stopem względu n a o d m i e n n e pochodzenie. B u ł g a r s k i e g o stopana u k a z u j e a u t o r k a n a s z e r o k i m tle p o ­ równawczym, odpowiedniki powołując s i ę n a jego m o ż l i w e rosyjskie, ukraińskie, b i a ł o r u s k i e , a t a k ż e polskie (dziad). Z a k o ń c z e n i e r o z d z i a ł u z m i e r z a do p o d s u m o w a n i a ludowych poglądów Bułgarów na temat duszy i śmierci, a w przedstawionych wierzeniach w s k a z y w a n e s ą ś l a d y a n i m i z m u i totemizmu. O s t a t n i , nie n u m e r o w a n y r o z d z i a ł nosi t y t u ł „ S i a d y mitologii p o g a ń s k i e j w c h r z e ­ ścijańskim kulcie świętych", wymienionych w Jerzego oraz ś w . Modest tytule Welesa a zawiera parę kultów, w (Wołosa) (identyfikowany i zestawień kilku postaci tym: P e r u n a i ś w . Ilii (Eliasza), św. również Vlasa, którego z odpowiednikiem konujące jest umieszczone proces na We koniec mógł „Wnioskach" sformułowanych dokenać tych r o z w a ż a ń kult jakiegoś bóstwa wzajemnych w p ł y w ó w próbuje przebiegać stwierdzenie pogańskiego w sposób na k o ń c u książki rekonstrukcji ludowej mitologii konsekwen­ autorki, że z kultem skomplikowany. wstecz na się głównie siły i możliwości p r z e k a z y w a n y m za p o m o c ą gijnego, z n i s z c z e n i a poprzedniego s i ę do niego. B u ł g a r s k a socjalnego. cjacyjne. W l u d o w a jest rozmaitych k o d ó w : U podstaw omawianej mitologia autorka systemu w i e r z e ń , systemem się uchronić wierność uważa religijnym podstawom przede spełniać lud bułgarski w s z y t k i m te odnaleźć można odkrywa ślady pir). N i e brzmi to Georgieva żmij, ta-kich k u l t ó w własność zastanawia ponieważ się także ogólnosłowiańską nie nad mitologia pod problemami (np. ż m i j - s m o k ludowa Ivanicki względem motywy (m. chleby in. fresk technicznym zdobnicze dokładnie, genezy mogą nadal (wam­ z jakiej opisanej Słowian, obrzędowe, przedstawiający zarazę, także ikonę jako postać (samodiwy), per­ mitologii. Prabułgarów oraz negatywna, jeszcze inne za głowice niszcząca), późniejszą (orisnice). G e o r g i e v e j w y d a n a z o s t a ł a w formie i interesująco z przedmiotów dobranych szereg ilustracji, bar­ zna­ przed­ k u l t u r y materialnej (w t y m s y m ­ k r z y ż a , p t a k a , o r n a m e n t y h a f t u ze s t r o j u lasek pasterskich), p r z y k ł a d y czarownicę n i e w y r a ź n y , a l e za to b a r d z o s u g e s t y w n y m które oko o b w o l u t ą , z a o p a t r z o n a j e s t w bole k o s m i c z n e : s ł o ń c a , k s i ę ż y c a , m o t y w ludowego, choćby współczesności inne z a ś z a m i e r a j ą wiadomo mitologicznych antyczno-słowiańską dzo a t r a k c y j n e j . P o z a p r z y c i ą g a j ą c ą stawiających: światopoglądu, orisnice), i n f i l t r a c j ę mitologii a n t y c z n e j do s ł o w i a ń s k i e j komitych natomiast s y s t e m u m i t ó w . N i e k t ó r e z o m ó w i o n y c h postaci m i t y c z n y c h u w a ż a inne z a k o n t a m i n a c j ę Bułgarska Z a ż y w o t n e we ini­ przed­ jest t a k a ocena. C z y z p e r s p e k t y w y ż y w e j t r a d y c j i u s t n e j ? niej nawarstwienia s y s t e m ó w późnoantycznego za ludowego (samodiwy, przekonująco, spektywy f o r m u ł o w a n a Widzi w światopoglądowym. reli­ obrzędy przed podejrzeniami o f r a g m e n t a r y c z n ą elementy f u n k c j e estetyczne dosto­ polistadialnym, c h r z e ś c i j a ń s k i c h , j a k a n i m i z m , totemizm, s z a m a n i z m oraz k u l t p r z o d k ó w , stara światopo­ chrześcijań­ kulturowego, kalendarzowego, szeregu m i t o l o g e m ó w mitologii podstawie do g l ą d u k s z t a ł t u j ą c e g o s i ę w okresie ś r e d n i o w i e c z a , k i e d y to ś w i a t o p o g l ą d sowywał nie świętego, Georgieva przypomina, że Bułgarów ź r ó d e ł z X I X i p o c z ą t k ó w X X w . R e k o n s t r u k c j a odnosi ski, nie m a j ą c też z g r e c k i m Hermesem), dalej A r t e m i d y i ś w . dokonanych p o r ó w n a ń p o w o d u j ą , że najbardziej prze­ zawsze da s i ę i d e n t y f i k o w a ć a św. bywa Mariny, Dionizosa i ś w . Trifuna. R e z y g n a c j a z solidniejszej analizy i w cji pewna p o w i e r z c h o w n o ś ć panteonu następnie dojącą diabła, o b r a z u j ą c y czumę, św. Krzysztofa z końską inny, ikonograficzne wprawdzie czyli dosyć personifikowaną głową), niektóre rekwizyty obrzędowe �263 RECENZJE <chorągiew weselna). portretowymi gatymi Tego rodzaju ilustracje współczesnych ludowych przypisami, p o w o ł u j ą c y m i się na skie, o charakterze m a t e r i a ł o w y m , p i s a c h t y c h zamieszczono przeplatane informatorów. wykorzystane a także są może b y ć bardzo zdjęciami opatrzona źródła, nie jest tylko ludowej, pomocny obrzędów, świata dla specjalistów, bo­ bułgar­ na odpowiednie opracowania. W przy­ m. in. wiele s t r e s z c z e ń oryginalnych l u d o w y c h i w i e r z e ń . D o ł ą c z o n y indeks w a ż n i e j s z y c h h a s e ł i m o t y w ó w terialnej, medycyny świetnymi Książka opowieści z zakresu kultury m a ­ demonów, a także haseł korzystających z dzieła imiennych, dla potrzeb naukowych. Mimo pewnych tyczności mankamentów : nie dość spójn e wywodu, przejawiających się czasami prezentowanego m a t e r i a ł u , a t a k ż e r ó ż n y c h w chao- wątpliwości co do sposobu i n t e r p r e t a c j i a u t o r k i , c a ł o ś ć n a l e ż y u z n a ć za r z e c z g o d n ą szczególnej uwagi inspirujący i polecenia t a k etnografom, j a k i folklorystom. k r o k w k i e r u n k u p o ż ą d a n e j s y n t e z y l u d o w e j mitologii Stanowi ważny, słowiańskiej. Krzysztof R U D O L P H P E T E R S , Islam History, Uświęcony oni, religijną że w muzułmańską ludy ciągu działalność tureckie i mongolskie w siłą niowieczu nie zbrojną decyzji najeźdźców rodzaj czasem of Jihad in Modern przejścia na mongolskich dzących w samego one w świętej islamu, nieraz na na dysponujące którzy islam tam było podbitym wojny, przykłady w różnych krain średniowieczu liczne n i e r a z bez p o r ó w n a n i a właśnie bowiem lektury Wszystko te po­ przykła­ postępowanie średnio­ przez nich m u z u ł m a ń s k i m jest ze Iranie. skomplikowanym w Europie, interpretacje a także zjawisk przepisy śred­ — i w Polsce, jak sporo kulturowych zacho­ T y m ciekawsza wydaje się zatem praca R . P e ­ wojny m u z u ł m a n ó w i konfrontacji kolonializmu w X I X i X X w. Przede pierwsza część książki, w której wojenno-religijną doktrynę z punktu widzenia poszczególnych szkół Rozmaicie religia poprzez p o s t ę p o w a n i a . W o k ó ł tej d o k t r y n y , p o d o b ­ czyli ś w i ę t e j doktryny z r e a l i a m i europejskiego j a k i przekazami ich nawrócone dotarli. K l a s y c z n y m połączonej narosło opaczne świecie muzułmańskim. warta uważnej tu wy­ Dowo­ dzisiejszych m u z u ł m a n ó w wypracowali w g ł ę b o k i m doktryny dokoła Rzutują się Proroka zaakceptowały głębi Azji, obszarach terytoria z o s t a ł y Wskazuje z g o r ą c o temu przeczy. i na niektórych Rozległe niż muzułmanie, t e r s a n a t e m a t istoty dżihad, zaś Doctrine muzułmanów czasy i m i e j s c e — r e g u l a m i n e m jak i mitów. tylko podboju. misyjną. T y m niemniej przodkowie n a owe The zbrojny podbój łączy się dziś najchętniej na fakt, że w i a r ę dobrowolnej wiecznych wieków się drogą a także tężniejszą dem doktryną islamu. Wielu w s p ó ł c z e s n y c h rozprzestrzeniała Afryki, Colonialism. T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s . znawcami dzą and Wrocławski interpretowano, posługując tej wszystkim autor analizuje muzułmańskich. się zarówno Koranem, tradycji. jaki wybuchnął w V I I w . m i ę d z y M a h o m e t e m i g r o m a d ą jego z w o l e n n i k ó w , z b i e g ł y c h do zaczęło się od niewielkiego miasta-oazy J a t r i b oraz m i e s z k a ń c a m i k u p i e c k o - p ą t n i c z e j czątku, dość niemrawo, ograniczając n i c z y c h i p o r y w a n i a sobie n a w z a j e m gdzieś pośród konflikt religijnego pustyń nowej, agresywnej i suchych zbrojnego, M e k k i . W o j o w a n o , p r z y n a j m n i e j z po­ się zrazu do tradycyjnych w y p a d ó w stad. P o j e d n e j i po d r u g i e j stronie ciach brały udział grupy koczowniczych miniaturowy konfliktu beduinów liczących na łup. A jednak w i z j o n e r a z jego o j c z y s t y m m i a s t e m , gór Półwyspu p o t ę g i . M i a ł a ona n i e b a w e m rozbój­ w Arabskiego, stał się star­ ten rozgrywany początkiem zawładnąć Afryką Północną i Hisz­ p a n i ą , u p o k o r z y ć B i z a n c j u m i zmiażdżyć sasanidzkich w ł a d c ó w Iranu. K a ż d e z w y - �264 RECENZJE darzeń małej wojny Jatrib-Medyny z Mekką resztę plemion arabskich Mahometowi, użyto tworząc doktrynę Arabów wywodom wysiłek z istniej Petersa, niewiernymi, miejsc ó w termin w temat także muzułmańskie określa celu. A poprzez atakowanie ich, ich j ę z y k u a r a b s k i m i czy p o ś r ó d znaczenia określonego kultu, niszczenie ją na do w a l k i nie u w a ż a j ą wają oznacza zgoda prawo zmierzający podporządkowujących dżihad. Co jednak d o k ł a d n i e mych i serii w a l k , nie t y l k o d o k ł a d n i e z a p a m i ę t a n o , l e c z bożków". słowa „dżihad"? w sposób ten zatem dżihad zagarnianie Lecz niektórzy czyjś może ich Jeżeli intensywny oznaczać własności, z klasyków „walkę burzenie islamu wojną". Natomiast „wojną większą", posiadającą charakter c h w a l e b n i e j s z y , j e s t w a l k a j e d n o s t k i ze z ł e m , ze z ł y m i s k ł o n n o ś c i a m i , a n a w e t b o ż n e studiowanie p r a w a k o r a n i c z n e g o . I n n i jeszcze pisarze m u z u ł m a ń s c y j ą a ż c z t e r y r o d z a j e d ż i h a d : ten, k t ó r y zaangażowany i w prawa, wiodą „wojnę „wojnę języka". C i , którzy ręki". którzy walczą wyrusza „wojnę miecza" na zdobycia łupów lub Natomiast siłą w y m u s z a j ą „wojnę z niewiernymi przeciwko tylko dla złymi zachowanie dobra a okrycia w się sercu kryje sławą czy ataku stawały państwo w y s p u zamieszkane stwo. Ś w i a t jającą plemienne od samego p o c z ą k t u oraz obszar w o j n y (dar na których rządzili m u z u ł m a n i e drugiej — reszta ś w i a t a , mańscy al-harb). każdą czy wyznawcy na dwie przedmio­ enklawy n i e g d y ś n a judaizm lub podzielili prak­ sąsiadów, a na­ o b o j ę t n ą , czy Arabów-politeistów, p r o s t o t ą ludzi wczesnego ś r e d n i o w i e c z a al-islam) Do grupy przez l u d n o ś ć n a w r ó c o n ą bowiem wyłącznie zaspokojania muzułmańskie obszary religii P r o r o k a . I b y ł o r z e c z ą się tacy jednak zaświatach. p i e r w s z y c h w i e k a c h swojego istnienia s t ę p n i e rozszerzano porządku dopiero islamu. Ktokolwiek tycznie w o j n ę u z n a w a ł o za ś w i ę t ą . Uderzano na n i e m u z u ł m a ń s k i c h tem skłonnościami, miecza" p r o w a d z ą niewiernym, pragnienie z e m s t y — n i e c h nie l i c z y n a n a g r o d ę w W z m a g a s i ę ze s w o i m i na­ wyróżnia­ s e r c a " . K t o k o l w i e k poucza i n n y c h o t y m co dobre, a co z ł e . j e s t muzułmanie, chęć ich takiej b y n a j m n i e j z a n a j w a ż n i e j s z ą w obliczu B o g a . P r z e c i w n i e , n a z y ­ „mniejszą prowadzi „wojnę sa­ wierzyć Proroka z rozbra­ c z ę ś c i : obszar i s l a m u Do p i e r w s z e j k a t e g o r i i n a l e ż a ł y i gdzie o b o w i ą z y w a ł y z tym że niektórzy s k ł o n n i byli jeszcze w y r ó ż n i a ć k a t e g o r i ę pół­ chrześcijań­ zasady p r a w a średniowieczni {dar ziemie, koranicznego. myśliciele muzuł­ „ o b s z a r ó w traktatowych", których n i e m u z u ł m a ń s c y m i e s z k a ń c y z a w a r l i traktat z kalifem i płacili m u daninę (haradż) w z a m i a n za pozostawienie ich w spokoju. Wojna z niewiernymi była o b o w i ą z k i e m całej społeczności m u z u ł m a ń s k i e j . Przy­ w ó d c a tej s p o ł e c z n o ś c i , i m a m l u b k a l i f , w i n i e n o g ł a s z a ć z a t e m dżihad co n a j m n i e j raz w roku i k i e r o w a ć ekspedycję oraz piecznym niewiernym. słabość sąsiadom armii — muzułmańskiej przeciwko najbardziej u c i ą ż l i w y m W wyjątkowych lub z ł y stan okolicznościach, dróg w i o d ą c y c h niebez­ takich na terytorium imam miał prawo z ekspedycji z r e z y g n o w a ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do s u n n i t ó w podkreślali kierować szczególnie stanowczo, t y l k o s a m i m a m . A z a t e m ten że prawdziwą dżihad o d ł a m szyicki, który z n i k n ą ł w r o k u 873 i do d z i ś p r z e b y w a w u k r y c i u , mógł w i e r z y , ż e ostatni szyici osobiście z nie u z n a j e od tej jak wroga, imamów daty wojen o c h a r a k t e r z e d ż i h a d , c h o c i a ż u d z i a ł w w a l k a c h o dobro i s l a m u jest d l a n i c h r ó w n i e ważny i obowiązkowy. Ale w K o r a n i e znajdujemy na temat k o n t a k t ó w w i e r n y c h z niewiernymi zaleceń, które otrzymał rokowi właściwie sobie przeczą. W jakoby rozkaz stronienia nakazano prowadzenie jednym miejscu od pogan. z niewiernymi czytamy, W innym dowiadujemy dysput o Bogu że szereg Mahomet się, że Pro­ Prawdziwym. Ani s ł o w a — j a k d o t ą d — o w o j n i e . S y t u a c j a z m i e n i a s i ę po ucieczce M a h o m e t a z M e k ­ k i i osiedleniu s i ę w J a t r i b - M e d y n i e . M e k k a ń c z y c y z a c z y n a j ą n ę k a ć p r z y j a c i ó ł roka. T e n zezwala na zbrojny opór wobec n a p a s t n i k ó w , Pro­ lecz m a to b y ć w y ł ą c z n i e w a l k a w obronie w ł a s n e j . Nie p r o w o k u j c i e w r o g o ś c i — p o u c z a M a h o m e t . Zaprawdę, �265 RECENZJE B ó g k o c h a t y c h , co nie prowokują wrogości! I wreszcie cza", p o c h o d z ą c e j a k o b y z o s t a t n i c h l a t ż y c i a P r o r o k a , wzięli wyraźnie górę. Wysłannik z niewiernymi. Zabijajcie następują „wersety k i e d y to z w o l e n n i c y B o g a w z y w a w n i c h do b e z k o m p r o m i s o w e j bałwochwalców, gdziekolwiek ich znajdziecie, walki chwytajcie i c h , oblegajcie, z a s t a w i a j c i e n a n i c h w s z ę d z i e s i d ł a ! A j e ż e l i s i ę n a w r ó c ą , to ich wolno, którzy gdyż się Ktc Bóg wybacza nawrócą, winien stają brać i współczuje! się udział łeczność muzułmańską. mie­ miecza dla w was dżihad? Równocześnie nietykalni, Każdy, O d uczestnictwa w Mahomet podobnie jeżeli jak niewierni puśćcie ostrzega: ich zaatakowali spo­ w y p r a w a c h zaczepnych zwalniano nie­ l e t n i c h c h ł o p c ó w , p o w o ł u j ą c s i ę n a p r z e k a z T r a d y c j i (hadis), wedle k t ó r e g o Prorok o d p r a w i ł ż ą d n e g o w o j a c z k i czternastolatka. Z u d z i a ł u w w y p r a w i e w y ł ą c z a n o że miejscowego ani ludzi znawcę obłąkanych, prawa, sprawującego ani niewolników. sądy Gdyby b y ł b y n a r a ż o n y na stratę m a j ą t k o w ą . Z tradycji udział w wyprawie swojej ci, mienie. kadiego. niewolnik Nie zabierano zginął, jego tak­ w bój właściciel wiemy, że P r o r o k nie z e z w o l i ł n a żonie, Aiszy, tłumacząc i ż dżtriad d l a k o b i e t polega n a p i e l g r z y m o w a n i u do m i e j s c ś w i ę t y c h . Surowy czasów zakaz zwolennicy zabierania na wojnę fundamentalizmu młodych kobiet muzułmańskiego wypominają tym do z polityków naszych arabskich, k t ó r z y z a c h ę c a j ą d z i ś k o b i e t y do s ł u ż b y w o j s k o w e j . Nie szli na w y p r a w ę że nie mogli niewidomi, a także t y c h , k t ó r y c h nie s t a ć b y ł o a n i n a w ł a s n e g o punek. stałej Nie w zabierano domu także rodzinie n i a n o u d z i a ł u w dżihad młodego czołwieka. przyłączą chorzy i okaleczeni ani chodzić, ani jeździć konno. Z u d z i a ł u w l u d z i ubogich, środków do tego wojnie stopnia, zwalniano dalej wierzchowca, ani na n i e z b ę d n y którzy nie potrafiliby u t r z y m a n i a n a czas s w o j e j ekwi­ zapewnić nieobecności. pozo­ Zabra­ s y n o m s t a r y c h r o d z i c ó w , c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o n y c h od o p i e k i I wreszcie sprawa dłużników: wymagano s i ę do z b r o j n e j w y p r a w y , p r z e d s t a w i l i z e z w o l e n i e od nich, by od s w o i c h zanim wierzycieli. N a w y p a d e k , g d y b y polegli, p o w i n n i p o z o s t a w i ć w d o m u r o d z a j k a u c j i . Dżihad obowiązywała w i e r n y c h n a w e t w ó w c z a s , gdy b y ł a o g ł a s z a n a p r z e z i m a ­ m a , k t ó r y c i e s z y ł s i ę o p i n i ą c z ł o w i e k a z ł e g o i grzesznego, g d y ż s a m o było Świętej go przedsięwzięcie świątobliwe. rozprawy z niewiernymi pouczenia nieprzyjaciół, ż e oto nie armia wolno było muzułmanów rozpoczynać bez wyrusza w uprzednie­ bój przeciwko n í m z p r z y c z y n n a t u r y religijnej, a nie np. k i e r u j ą c s i ę c h ę c i ą g r a b i e ż y . P r o r o k z a ­ lecał, ażeby najpierw zaproponować poganom p r z e j ś c i e n a i s l a m . G d y b y s i ę zgo­ dzili, t r z e b a i m p o w i e d z i e ć , b y p r z e n i e ś l i s i ę n a t e r y t o r i u m k o n t r o l o w a n e zułmanów. W wypadku gdyby owi nawróceni na islam wojownicy przez m u ­ nie chcieli o p u s z c z a ć s w o i c h siedzib, n a l e ż y i c h ostrzec, ż e n a t y m m a t e r i a l n i e s t r a c ą . P o t r a k t o ­ wani zostaną bowiem tylko jako beduini-sojusznicy i wspólnota wiernych podzieli się z nimi tylko t y m ł u p e m , k t ó r y z d o b ę d ą w e w s p ó l n e j bitwie. A l e m o ż e s i ę zda­ r z y ć , że niewierni nie z e c h c ą p r z e j ś ć n a islam. M u z u ł m a n i e w i n n i ich w e z w a ć wtedy do p ł a c e n i a p o d a t k u p o g ł ó w n e g o . B y ł o b y odmo­ to o z n a k ą , ż e s i ę p o d d a j ą . W o b e c w y p ł a c e n i a p o d a t k u n a l e ż y r u s z y ć w b ó j . W ó d z w y p r a w y dżihad z przyczyn taktycznych zrezygnować z uprzednich apeli mógł naturalnie i religijnych negocjacji. G d y j e d n a k j u ż p r o p o z y c j e p o s t a w i ł , w t e d y n i e w i e r n i m i e l i p r a w o z a ż ą d a ć od niego dodatkowych informacji, takich jak szczegóły religii islamu lub w y s o k o ś ć podatku pogłównego. W s z e l k i e sposoby w a l k i b y ł y Mahometa używała pod dozwolone ł ą c z n i e murami al-Taifa. b r o ń palną. Nie wszyscy uczeni w piśmie z katapultami, których Rozszerzono to zezwolenie armia później zalecali stosowanie takich ś r o d k ó w i na to­ t a l n e j z a g ł a d y , j a k z a t r u w a n i e w o d y p i t n e j czy z a t a p i a n i e m i a s t w o d a m i r z e k . N i e chodziło jednak o w z g l ę d y h u m a n i t a r n e , lecz o p r o s t ą k a l k u l a c j ę , w w y n i k u k t ó r e j �266 RECENZJE można było więcej stracić bo w s z y s c y w r o g o w i e trzymani w w niewoli kosztowne Mając na muzułmanie. odszkodowania, na tym niż zyskać. Po zwycięstwie nie było jeńców, polegli. C o gorsza, w o b l e g a n y m m i e ś c i e mogli z n a j d o w a ć s i ę uwadze Tych śmierć wypłacane branie j e ń c ó w , wikłała zwycięskie rodzinom niewinnie powszechnie wojska islamu uśmierconych. nakazywano oszczędzanie nie­ l e t n i c h i kobiet, c h y b a ż e w z i ę ł y u d z i a ł w b i t w i e . N i e b y ł o n a t o m i a s t zgody co tego, czy m o r d o w a ć obłąkanych, mnichów, nieuleczalnie do chorych, kalekich, niewi­ domych, a t a k ż e r o l n i k ó w i s ł u ż b ę d o m o w ą . S z c z e g ó l n i e c i e k a w y m o ż e b y ć dla nas passus dotyczący rolników, istoty z n a t u r y j a k o b y r z e c z y w y ł ą c z o n e z konfliktu, nieodpowiedzialne, a p o ż y t e c z n e zarazem! T y c h w r o g ó w , k t ó r y c h n i e w o l n o z a b i j a ć , n a l e ż y w z i ą ć do n i e w o l i , c h o c i a ż wszystkich. Jeśli niektórych będzie z nich miał suwa się w tym jeńców wróg nie zechce p o ż y t k u —- n i e c h i d ą w o l n o ! d a l e j : skoro wódz decyduje wykupić, nie a muzułmanin nie J e d n a ze s z k ó ł k o r a n i c z n y c h p o ­ się na zwolnienie starców i mni­ c h ó w , to t r z e b a i m d a ć n a d r o g ę ż y w n o ś ć i p r z y o d z i e w e k . Majątek przytacza wroga s t a w a ł wypowiedzi się naturalnie w ł a s n o ś c i ą przedstawicieli r ó ż n y c h gminy szkół, muzułmańskiej. którzy zgodni są Peters co do n i e c z n o ś c i niszczenia b u d y n k ó w zdobywanych miast. Z t y m że, j a k wiadomo, bowie wcale burzycielską nie odznaczali pasją się zdobywców. w trakcie Wiemy swoich z szeregu zułmańskich, że zdobywcy arabscy częstokroć podbojów publikacji na ko­ Ara­ jakąś szczególnie temat miast mu­ o p a n o w y w a l i miasto i u ż y t k o w a l i je w jego d a w n y m k s z t a ł c i e . C z y j e d n a k w m y ś l d o k t r y n y w o j e n n e j n a l e ż a ł o niszczyć z a s i e w y i gaje owocowe, z a b i j a ć b y d ł o n a p a s t w i s k a c h ? C y t u j e s i ę dzieje podboju Syrii przez Abu wierni zawładną Bakra, który takich praktyk zabraniał, gdyż miał nadzieję, tą k r a i n ą . T a k t y k ę spalonej ziemi n a l e ż a ł o s t o s o w a ć tylko że wtedy, gdy m u z u ł m a n i e cofali s i ę . W zasadzie u c i e c z k a z p o l a b i t w y b y ł a s u r o w o w z b r o n i o n a , c h y b a ż e manewr lem. nie taktyczny. Wolno Niektórzy wolno teoretycy nigdy ustąpić było cofać s i ę przed liczebnie górującym stanowiła nieprzyjacie­ ś w i ę t e j w o j n y dowodzili, ż e 1 2 - t y s i ę c z n e j a r m i i z pola walki, gdyż takiej potęgi wiernych zwolenników Proroka nie p o k o n a n i k t n a ś w i e c i e . I n n i j e d n a k d o r a d z a l i , b y i m a m w y c o f a ł s i ę po p r o s t u w t e d y , gdy z g ó r y jest p e w i e n , ż e m u z u ł m a n i e Sporo d y s k u s j i w z b u d z a ł spośród niewiernych. Mahometa przekaz, wiercę. wspierał wedle Przytaczano oddział którego przegrają... problem ewentualnych Żydów Prorok przykład z plemienia odprawił sojuszników rekrutujących bitwy pod Kajnuka, oferującego W k o n k l u z j i doradzano k o r z y s t a ć Hunain, ale swe gdzie zarazem zbrojne się armię cytowano usługi z pomocy niewiernych tylko w inno­ służbach pomocniczych, a w i ę c z r z e m i e ś l n i k ó w i m a r y n a r z y w s p i e r a j ą c y c h a r m i ę . No i wte­ d y t y l k o , gdy s a m i pomoc z a o f e r u j ą . Otoczone przez innowiercze kraje państwo muzułmańskie sobie n a l i k w i d a c j ę h a n d l u z c u d z o z i e m c a m i . D o k t r y n a dżihad sprzedaży niewiernym takich towarów, które mogłyby ich nie mogło wszelako wzmocnić pozwolić zabraniała militarnie: n i e w o l n i k ó w , w i e l b ł ą d ó w i k o n i oraz o r ę ż a . B e z o k u p u t a k ż e m o ż n a b y ł o zwalniać jeńców jako niezdolnych do prokreacji, a więc bezwartościowych dla wroga, to mnichów i starców. O b s z e r n i e d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m b y ł t a k z w a n y aman, rowe lub indywidualne, zawieszenie dajbija. zawieszenia w przez muzułmanów czyli poręczenie zbio­ niewiernym. Z a modelowe b r o n i u z n a n o u k ł a d z a w a r t y przez M a h o m e t a z M e k k a ń c z y k a m i w H u - O zerwaniu zawieszenia broni d e c y d o w a ł a taktyczny ich udzielane gminy muzułmańskiej. broni, a uprzednio spokoju, m u s i a ł Gdy jednak otrzymał n i e u c z c i w o ś ć w r o g a albo imam decydował od n i e w i e r n y c h d a n i n ę przed r o z p o c z ę c i e m interes się na za pozostawienie działań wojennych daninę zerwanie zwrócić! �267 RECENZJE Ś w i ę t a w o j n a nie m o g ł a t r w a ć w i e c z n i e . M i a ł a d o p r o w a d z i ć do s y t u a c j i , w r e j a t a k o w a n i n i e w i e r n i albo d e c y d o w a l i ny muzułmanów n a p r a w a c h c z ł o n k ó w , albo s k i e j . S t a w a l i s i ę z a t e m dimmi, płacą im nymi drugiej pogłówne, dimmi przed wierców Ale napadem otrzymywali swoją wiarę, wyznawcy wrogów dżihad i bezprawiem jednak tylko Europie. W ewolucję islamu drugiej części s i ę pod po p r o s t u p a d ł a kruszyła ofiarą nie mają presją swojaków. Status mozaiści jasna książki Są podda­ bronić swoich poddańczy i wyznawcy naginano Peters do omawia wojny religijnej w europejskiego europejskiej muzułmań­ muzułmanów, manifestują. obowiązek gmi­ inno­ religii Z a ­ miecz. rzecz swojej się doktryna, k t ó r ą s i ę opiece aktualnych sposób wojowania" różne m i e w a ł doktryny m u z u ł m a ń s k i e j znalazły jej chrześcijanie, niejednokrotnie podobnie j a k i „ c h r z e ś c i j a ń s k i ale Proroka r a t u s t r y . D l a o p o r n y c h pogan p o z o s t a w a ł Zasady też poddawali n i e w i e r n y m i , k t ó r z y ż y j ą pod w ł a d z ą zachowują kategorii. któ­ s i ę n a p r z y j ę c i e i s l a m u i w e j ś c i e do na potrzeb, oblicza w wielu c z a s a c h , gdy w i e l k i e imperializmu. Część zaczęto imperia z nich ekspansji kolonialnej. Pod naporem wypracowywać dawnej przykładach zresztą wydarzeń przecież niespełna w 200 lat po w ę d r ó w c e M a h o m e t a do M e d y n y . Pierwszą mańskich czasów zrozumiałą i powstania reakcją pod średniowiecznej na inwazje europejskie tradycyjnymi hasłami ekspansji islam nieraz był opór dżihad, już ludów kończące bywał w muzuł­ się klęską. defensywie gorycz p o r a ż e k , takich j a k utrata P ó ł w y s p u Iberyjskiego i Sycylii. Teraz, w XIX-wiecznego imperializmu europejskiego, przypomniano ceniu, by m u z u ł m a n i e masowo emigrowali z opanowanych rów na sąsiednie uszczuplą terytoria zasoby bezbożnego pozostające gospodarcze systemu. Hasła wroga, do tej pod a sztandarami także masowej nie będą wędrówki w sobie o znał obliczu starym zale­ przez n i e w i e r n y c h Proroka. W Od i obsza­ ten sposób pod władzą musieli żyć pewnej chwili nawet — j a k d o w o d z i P e t e r s —• z a n i e p o k o i ł y k o l o n i z a t o r ó w f r a n c u s k i c h w A f r y c e P ó ł n o c n e j , którym zaczęły się w y l u d n i a ć w i e k u l u d n o ś ć opanowanej części kraju, rządzonej i poszczególny d y s t r y k t y . W l a t a c h 30-tych p r z e z n i c h A l g i e r i i m a s o w o p r z e c h o d z i ł a do przez A b d a l - Q a d i r a . jak zwrócili s i ę do o ś r o d k ó w p r a w a k o r a n i c z n e g o opowiedziały francuski gubernator Zarówno manów, s i ę , czy m u z u ł m a n i e wiernych krajów. A dalej, czy przeciwko Europejczykom „obszarów wojny". dzieli wykrętnie, i winni na czy bojąc przez przywódca wolnych Europejczyków w E g i p c i e i M e k c e , b y te tych obszarach tereny się narazić skolonizowane omawianej sułtanowi zatem, że m u z u ł m a n i e prowadzić znalazły książki uczeni w i jego a k t u a l n y m publicznie przez świętą się Dalej z Hiszpanii i Sycylii, szeroko prostu w y p ę d z o n o . Na omawiali przyczyny d a j ą c do w kategorii odpowie­ sprzymierzeńcom z b r o j n e j w a l k i dżihad kora­ „obszarem emigracji w y z n a w c ó w zrozumienia, że m u z u ł m a n ó w temat k o n i e c z n o ś c i władzy o b s e r w o w a ć zasady p r a w a masowej nie­ wojnę piśmie nicznego. T r u d n o w t a k i m b o w i e m r a z i e n a z w a ć s k o l o n i z o w a n ą A l g i e r i ę Proroka Algierii nie m u s z ą e m i g r o w a ć spod F r a n c u z ó w , j a k d ł u g o m o g ą pod i c h p a n o w a n i e m wojny". muzuł­ części m u s z ą e m i g r o w a ć ze s k o l o n i z o w a n y c h Zdaniem autora europejskim. Tłumaczyli zajętej ubiegłego niepodległej religii stamtąd ulemowie po woleli s i ę nie w y p o w i a d a ć l u b t ł u m a c z y l i , ż e t a k a e w e n t u a l n o ś ć nie m o ż e w c h o d z i ć w r a ­ chubę, Nie Peters w ponieważ inaczej dowodzi, szczególny Odsunięci wością od jako wiadomo, potoczyły że muzułmanie się sposób godził dawna w przegraliby opanowanych przez k o l o n i z a t o r ó w w interesy dotychczasowych r y c z ą popieranie sprawy że wprowadzony tę w o j n ę wyższych przywilejów klasa w ł a d c ó w , przez warstw politycznych, jako języka Anglików muzułmanów traktowani arystokraci m u z u ł m a ń s c y angielszczyzny pewno. brytyjskich nowy przez A n g l i k ó w p e w n y c h kategorii l u d n o ś c i m a ń s k i e j . Wprowadzenie na Indiach. porządek indyjskich. z podejrzli­ obserwowali hinduskiej, z go­ niemuzuł- u r z ę d o w e g o w miejsce języka �268 RECENZJE dworskiego Wielkich M o g o ł ó w stawało się dodatkową kracji muzułmańskiej, a zarazem furtką i urzędników klasami skłonnych do teraz w współpracy arystokracji muzułmańskich indyjskich rękodzielników, notabli imporcie i ich którzy dworów, własnych do k a r i e r y dla dumnej Europejczykami. Wraz Indii gorycz od p o k o l e ń tym wyrobów z barierą dla hinduskich bardziej przepełniała pracowali na że z najwyższymi serca potrzeby kolonizatorzy do I n d i i , co p o d c i n a ł o byli korzenie arysto­ businessmenów całej sfery ubożejących zainteresowani miejscowego rze­ m i o s ł a . Angielskie ustawy o w ł a d a n i u z i e m i ą b u r z y ł y dotychczasowy p o r z ą d e k sprzy­ jający interesom duskim szlachty kapitalistom muzułmańskiej. rolnym, którzy u z a l e ż n i o n e od siebie bezwzględniej c h ł o p s t w o . N i c dziwnego, Europejczycy i ich hinduscy s ł u d z y powstania Zarazem otwierały jeszcze pod h a s ł a m i dżihad pole działania zaczynali że i chłop m u z u ł m a ń s k i wierzył, iż są przyczynami wszelkich nieszczęść. zostały s t ł u m i o n e . Nie hin­ wyzyskiwać Pierwsze miał charakteru m u z u ł m a ń ­ skiej ś w i ę t e j w o j n y s ł y n n y bunt sipaj ó w z p o ł o w y X I X w. B r a l i w n i m u d z i a ł z a ­ r ó w n o wyznawcy hinduizmu, jak i islamu i bezpośrednia przyczyna wybuchu c h a r a k t e r r e l i g i j n y , l e c z p r z e c i e ż nie b y ł a to k l a s y c z n a dżihad. mieniu buntu gdyby Brytyjczycy nadal wyłącznie właśnie w w postępowali muzułmanach pierwszym rzędzie tak — wedle i n d y j s k i c h dostrzegali otaczał miała A j e d n a k po słów Petersa stłu­ — jak zarzewie n i e p o k o j ó w . kordon nieufności ze s t r o n y Ich kolonizatorów. W ó w c z a s to p o ś r ó d o ś w i e c o n y c h w a r s t w m u z u ł m a ń s k i c h r o d z i s i ę c h ę ć p r z e k o n a n i a A n g l i k ó w , ż e s ą w b ł ę d z i e . P o j a w i a j ą s i ę uczone t r a k t a t y , k t ó r y c h a u t o r z y d o w o d z ą , ż e z p u n k t u w i d z e n i a d o k t r y n y dżihad nie jest w s k a z a n e , ale n a w e t powstanie m u z u ł m a n ó w w I n d i a c h nie tylko byłoby wykroczeniem mu. C z y bowiem Brytyjczycy zabraniają gijnych? C z y b u r z ą meczety? przeciwko p r a w u koraniczne- muzułmanom Czy zabraniają życia wedle ich zasad reli­ p i e l g r z y m e k ? S k o r o nie, to w takim r a z i e pozostaje k w e s t i a o t w a r t a , k t o m i a n o w i c i e k r a j e m r z ą d z i . L e c z j e ż e l i n i e w i e r n i rządzą w sposób „rozejmu", dla m u z u ł m a n ó w znanego i u ś w i ę c o n e g o k o r z y s t n y , to ten u k ł a d j u ż od p o c z ą t k ó w wchodzi istnienia w kategorię islamu. Nie wolno go z r y w a ć . P o w s t a n i e m u z u ł m a n ó w p r z e c i w k o w ł a d z y k o l o n i a l n e j w I n d i a c h b y ł o b y zatem nawet bezbożnym buntem. Co przeciwko Anglikom, wszczynanego ligijnym m u z u ł m a n ó w więcej, w wypadku przez k o g o k o l w i e k jakiegokolwiek w Indiach, buntu obowiązkiem re­ j e s t s t a n ą ć w obronie w ł a d z y , g d y ż i s l a m n i e p o z w a l a b u n ­ t o w a ć się przeciwko sprawiedliwemu w ł a d c y . C a ł y ten w y w ó d miał przy okazji zachęcić m u z u ł m a n ó w cia s i ę n i e c h ę c i w z g l ę d e m nizatorów, warstwę rów t a k j a k to coraz to czynili skwapliwie lepiej i przedsiębiorców. odwrócenia sytuowanych Dodajmy sytuacji w i n d y j s k i c h do wyzby­ c y w i l i z a c j i Z a c h o d u , a z a r a z e m do u c z e n i a s i ę od od liczni n i e m u z u ł m a ń s c y urzędników siebie, kolo­ Hindusi, tworząc kolonialnych, k u p c ó w , bankie­ że b y ć m o ż e owe próby całkowitego stosunkach z kolonizatorami l e g ł y u p o c z ą t k ó w dzisiejszego Pakistanu. Wspomniane nie powiodły Peters poprzednio s i ę nie dowodzi, tylko próby powstania z uwagi że muzułmańskie pod na w y r a ź n ą szczepy sztandarem przewagę algierskie dżihad militarną wcale w Algierii Francuzów. nie p r a g n ę ł y w pełni p o d p o r z ą d k o w a ć s i ę w o d z o w i p o w s t a n i a , k t ó r y u s i ł o w a ł o d g r y w a ć r o l ę i m a m a i po­ bierać daniny. Podobnie i w Libii w ł o s k i m i nie z a w s z e u z y s k i w a ł y ośrodki muzułmańskiej k t ó r a od d a w n a c z e r p a ł a z y s k i z p o ś r e d n i c t w a t r z e m k r a j u . Z d a n i e m P e t e r s a dżihad z Włochami, ponieważ od w a l k i z kolonizatorami poparcie ze s t r o n y t u b y l c z e j l u d n o ś c i dawna nadbrzeżnej, m i ę d z y obcymi n a j e ź d ź c a m i a wnę­ l i b i j s k a m i a ł a dlatego p e w n e s u k c e s y w w a l c e akcję przejęły w swoje ręce ośrodki religijne sekty Senussich. W oporze p r z e c i w k o k o l o n i z a t o r o m niejednokrotnie pojawiał się u l u d ó w mu­ z u ł m a ń s k i c h element mesjanistyczny. T u i tam wierzono, że n a z i e m i ę zstąpił słaniec wiem B o g a , mahdi, tryumfy prorok, k t ó r y bezbożnych poprowadzi w i e r n y c h w cudzoziemców tłumaczono bój zwycięski. sobie o d s t ę p s t w e m wy­ Albo­ wyznaw- �269 RECENZJE ców P r o r o k a od i d e a ł ó w zułmańscy i ich „Turkami" rozgorzało „Mahdi" sudański proponując religijnych. K o l a b o r u j ą c y urzędnicy w to Pod XIX-wiecznym uwierzył w i m sojusze apostaci. z Europejczykami władcy takim hasłem Sudanie powstanie s w o j ą rolę imama. P i s y w a ł lub poddanie walki z mu­ bezbożnymi Muhammada Ahmada. do o ś c i e n n y c h władców, Zabraniał swoim pod­ d a n y m p i e l g r z y m e k do M e k k i , t w i e r d z ą c , ż e j e s t o p a n o w a n a przez h e r e t y k ó w . Ota­ c z a j ą c y go ś w i a t m u z u ł m a ń s k i e j s i ę jego z w i e r z c h n o ś c i . ortodoksji o g ł o s i ł natomiast mahdiego z Chartumu samozwańcem i odszczepieńcem. Jeszcze ministra bardziej n i e f o r t u n n ą wojny, Ahmada próbą wieku pozbyć się kurateli brytyjskiej. egipskich użycia al-Urabiego, do u z n a n i a dżihad idei dżihad próbującego w Niepowodzenia wyłącznie za w o j n ę była latach akcja egipskiego 80-tych ubiegłego skłoniły p ó ź n i e j s z y c h pisarzy obronną. W przyszłości jakiekol­ wiek ruchy antykolonialne w tym k r a j u m i a ł y j u ż charakter typowo nacjonalistycz­ ny. W czasie I w o j n y ś w i a t o w e j nie p o w i o d ł a s i ę z u p e ł n i e a k c j a s u ł t a n a k t ó r y jako kalif powiedzieli nych o g ł o s i ł dżihad ani m u z u ł m a n i e Afryki i Bliskiego tureckiego, przeciw aliantom. N a apele W i e l k i e j P o r t y nie z B a ł k a n ó w , ani wyznawcy islamu z k r a j ó w Wschodu. Sułtan nie znalazł poparcia nawet od­ kolonial­ w Mekce, a e m i r H i d ż a s u w y s t ą p i ł p r z e c i w k o jego r e g u l a r n y m w o j s k o m . Do nie serii n i e p o w o d z e ń wymienione przez Amanullaha, który związanych Petersa wyobrażał z ogłaszaniem poczynania dżihad w ekscentrycznego sobie, ż e po detronizacji X X w. władcy dodajmy Afganistanu, ostatniego z s u ł t a n ó w tu­ r e c k i c h m a szanse z o s t a ć k a l i f e m w s z y s t k i c h m u z u ł m a n ó w . W się okresie międzywojennym przed podnoszeniem żydowską Arabowie sztandaru i wobec dwuznacznej dżihad palestyńscy w obliczu przez d ł u g i zagrożenia polityki B r y t y j c z y k ó w . czas wzdragali przez kolonizację Ich przywódcy, wywodzący s i ę z w y k s z t a ł c o n y c h i z a m o ż n y c h sfer m i e j s k i c h , n i e c h c i e l i a n t a g o n i z o w a ć świętą w o j n ą A r a b ó w - c h r z e ś c i j a n , k t ó r y c h w Palestynie m i e s z k a ł o m n ó s t w o i k t ó r z y mieli i m p o n u j ą c y udział w ruchu nacjonalistycznym. U l e g a ł o fascynacji ś w i ę t ą w o j n ą jak pisze Peters — ubogie, arabskie chłopstwo Palestyny. Do ostatnich c z a s ó w P a l e s t y ń c z y c y w o l e l i t r z y m a ć s i ę z d a l a od k l a s y c z n e j , d o k t r y n a l n e j dżihad, d o w o d z ą c , ż e to r a c z e j s k r a j n e k o ł a ligijnym syjonistów — niemal wojny izraelskich kierują się re­ zacietrzewieniem. Peters twierdzi, że p o w t a r z a j ą c e s i ę apele w świecie arabskim wzywające do ś w i ę t e j w o j n y przeciwko imperializmowi czy t e ż syjonizmowi m a j ą charakter b a r ­ dziej sloganowy n i ż doktrynalny. W y c h o d z ą podchwytywane mas m u z u ł m a ń s k i c h . T r w a bowiem u l e m ó w , lecz s ą c h ę t n i e z a c i e k ł y konflikt f u n d a m e n t a l i s t ó w skich z tymi grupami zeuropeizowanych się apostazję lub religijną niejednokrotnie one z k r ę g ó w przez p o l i t y k ó w a r a b s k i c h j a k o p o p a r c i e i c h s t a n o w i s k a w polityków świata oczach muzułmań­ islamu, k t ó r y m zarzuca obojętność. Średniowieczne hasła świętej wojny są w i ę c narzędziem w wewnętrznych rozgrywkach świata muzułmańskiego. P r a c a P e t e r s a , a c z k o l w i e k nieco p r z e s t a r z a ł a pod w z g l ę d e m a n a l i z p o l i t y c z n y c h n a j n o w s z e j h i s t o r i i B l i s k i e g o W s c h o d u , j e s t d z i e ł e m d a j ą c y m w g l ą d w ten muzułmańskiej doktryny średniowiecznej, który ulegał w tologizacji i demonizacji w szczególnym F. EICKELMAN, mi- Europie. Leszek D. fragment stopniu The Middle East. An Anthropological Dzięgiel Approach, Engle- w o o d C l i f f s , N e w Y o r k 1981. PROBA SYNTEZY KULTUR AFRYKI PÓŁNOCNEJ I BLISKIEGO WSCHODU K u l t u r y m u z u ł m a ń s k i e B l i s k i e g o W s c h o d u i A f r y k i P ó ł n o c n e j to z a r a z e m w d z i ę c z n y i t r u d n y t e m a t d l a w y k ł a d o w c ó w k u r s u etnografii p o w s z e c h n e j , r e a l i z o ­ wanego n a uniwersytetach. W d z i ę c z n y , p o n i e w a ż w okresie p o w o j e n n y m etnogra- �270 RECENZJE fowie polscy najczęściej odwiedzali właśnie te obszary pozaeuropejskie. g d y ż p r z y p o z o r a c h j e d n o l i t o ś c i , j a k i e s t w a r z a i s l a m , s ą to k r a j e wane kulturowo, posiadające różnorodność ugruntowaną m i , s i ę g a j ą c y m i n i e r a z i t y s i ę c y lat. S z c z e g ó ł o w e gólnych regionów graficznym. trafiały się artykuły zróżnico­ tradycjami cywilizacyjny­ opracowania w s p ó ł c z e s n e tego o b s z a r u s ą n a d e r r z a d k i e w Częściej Trudny,, bardzo naszym traktujące problemach. Z u p e ł n i e brak natomiast o p r a c o w a ń poszcze­ piśmiennictwe wyrywkowo o etno­ wybranych ogólnych. M u z u ł m a ń s k a A f r y k a P ó ł n o c n a oraz B l i s k i W s c h ó d s ą o b s z a r a m i , k t ó r e w graficznej z dydaktyce uniwersyteckiej przyczyn politycznych, zarówno gospodarczych chrześcijaństwa, pulsy. T a m z n a j d o w a ł y zasługują i na poczesne historycznych. miejsce. O b s z a r ten j a k i islamu. Obie cywilizacje c z e r p a ł y się ich w s p ó l n e korzenie. R y w a l i z a c j a etno­ Wynika był stąd Europy to kolebką swoje im­ z Orientem z a b a r w i ł a historię znacznych połaci A z j i i Afryki. Uczeni europejscy niejednokrotnie podejmowali wania kultur muzułmańskich przedsięwzięć bywały Afryki Północnej próby syntetycznego i Bliskiego j e d n a k d a l e k i e od z a d o w a l a j ą c y c h . podsumo­ Wschodu. Efekty Im więcej tych narasta opra­ c o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , tym trudniej z d e c y d o w a ć się na u o g ó l n i e n i a dotyczące obsza­ r ó w od a f r y k a ń s k i c h w y b r z e ż y A t l a n t y k u po g r a n i c ę z a c h o d n i ą P a k i s t a n u . N a i w n e i pochopne u s i ł o w a n i a generalizowania dla w c z e s n y c h , X I X - w i e c z n y c h wym" z j a w i s k k u l t u r o w y c h tak charakterystyczne uczonych, u s t ę p o w a ł y później p o g l ą d o m o „ m o z a i k o ­ c h a r a k t e r z e tego o b s z a r u , m i m o k r ó l u j ą c e j i te p o g l ą d y n i e s a t y s f a k c j o n o w a ł y kapitulacji naukowej wobec skomplikowanego łowie naszego s t u l e c i a wiedzy ponownie etnograficznej na n i m religii uniwersalnej. A l e czytelnika, g d y ż w ł a ś c i w i e b y ł y tylko rodzajem zatem z j a w i s k a kulturowego. W drugiej po­ podjęto i antropologicznej wysiłki n a temat usystematyzowania społeczeństw skich i bliskowschodnich, m a j ą c nadzieję, że tym razem przynajmniej w dziedzinach k u l t u r y m o ż n a b ę d z i e o d n a l e ź ć w s p ó l n y mianownik. W do opasłego, napisanego skomplikowanym stylem stanu północnoafrykań- i zawierającego niektórych przeciwieństwie mnóstwo szcze­ 1 g ó ł ó w d z i e ł a C . A . O . V a n N i e u w e n h u i j z e , k s i ą ż k a D a l e F . E i c k e l m a n a jest z w i ę z ł a i d o ś ć b e z p r e t e n s j o n a l n a . A u t o r , profesor antropologii społecznej z New York versity, n a z y w a ją raczej rodzajem wprowadzenia w zagadnienia P i e r w o t n i e b y ł to c y k l w y k ł a d ó w , j a k i e E i c k e l m a n skiej, z m y ś l ą z a r ó w n o tykę antropologiczną, w y g ł o s i ł w telewizji amerykań­ o słuchaczu zaawansowanym, wprowadzonym w problema­ jak i o tym, który Zastrzega się, że ś w i a d o m i e nie u s i ł o w a ł wystąpień rzecz telewizyjnych bardzo o b s z e r n ą do p o g ł ę b i a n i a w formie stwem literaturą swoich Normalnie — jasna dopiero podejmuje studia nad — następnie nad zagadnieniem, zatem każdy bibliograficznych tego r o d z a j u p r a k t y k i i kulturą. „ u p r z y s t ę p n i a ć " swojego w y k ł a d u . przeredagował i przedmiotu. I d e ą E i c k e l m a n a jest z a c h ę c e n i e studiów syntetycznej. A przypisów Uni­ bliskowschodnie. rozdział autor uzupełniany odnośników wydawnicze które oraz książki jest w komentarzy raczej z a c i e m n i a j ą Serię uzupełnił czytelnika prezentuje tekście mnó­ dodatkowych. odbiór wykładu i d z i ś c o r a z c z ę ś c i e j d o m i n u j e t e n d e n c j a do p r z e r z u c a n i a s p i s u w y k o r z y s t a n e j ratury n a s a m koniec dzieła. T u jednak w ł a ś n i e system, j a k i z a s t o s o w a ł lite­ Eickelman, p r z y c z y n i a s i ę do tego, b y t e k s t s t a w a ł s i ę b a r d z i e j z r o z u m i a ł y . W ł a ś c i w i e p r z y p i s y tworzą wraz z zasadniczą argumentacją wet pogląd, przed że nieraz obecność zarzutem spłycającego integralną całość. Można piśmiennictwa uogólnienia. zaryzykować naukowego ratuje zasadniczy na­ tekst D l a polskiego c z y t e l n i k a rzecz j a s n a te k i l k a d z i e s i ą t p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , j a k i e autor z a l e c a do p r z e c z y t a n i a , to k s i ą ż k i i artykuły 1 taking najczęściej zupełnie niedostępne, C . A . O. V a n N i e u w e n h u i j z e , and Interpretation, L e i d e n 1971. z uwagi Sociology na brak of the bieżących Middle East. zakupów A Stock­ �271 RECENZJE literatury etnograficznej czy przynajmniej w i a d o m o ś ć dawniczym, traktującej Jak wielu rozumiał światową niegdyś te p r a k t y k i i termin nas wy­ również geograficzny przez literaturę dla czy i n n e j p o z y c j i n a u k o w e j n a b i e ż ą c y m r y n k u Zachodu. Eickelman „Middle na Termin lecz ich mieszka na co będzie nieprecyzyjny, przyjęty Afrykę już Północną, przez chociaż zgodzie z a r ó w n o z g e o g r a f i ą , uwagę, że niepodobna t y c h jako g ł ó w n e g o skupiska m u z u ł m a n ó w w faktycznie n a j w i ę c e j i wstępie, nader dziś świadomie zwraca niemniej W s c h o d z i e , jest n a d e r c e n n a . sztabowców, są bynajmniej w Równocześnie Tym ustala East". Obejmuje nim t e r m i n o l o g i c z n e nie zdrowym rozsądkiem. i brytyjskich naukową. obszarów traktować z o Afryce Północnej i Bliskim poprzedników, przez wymyślony socjologicznej o tej wschodnich krańcach l u b w r ę c z poza jego o b r ę b e m , n a P ó ł w y s p i e I n d y j s k i m skali ś w i a t o w e j , g d y ż omawianego i w terytorium Indonezji. A m e r y k a ń s k i profesor, m a j ą c y za s o b ą b a d a n i a p r o w a d z o n e w M a r o k u , a i w O m a n i e , nie ogranicza się jednak wcale z autopsji. U s i ł u j e uwzględnić zawsze udaje mu się czytelnikowi turowych. zdaniem to jakiegoś Przyznaje, są w i trzeba kłady, a uczciwie równomiernie najbardziej te reprezentatywne potem k s i ą ż k ę . do Fakt do i te problematyce piśmiennictwa bliskowschodniej badań naukowego obszarów dotyczącego prowadzonych na np. opisu Afganistanu znajdował się przecież u s t ó p Atlasu. Maroka c j a w ł a d z tego k r a j u po współczesne za do od Suezu. jest lekkie zwichrowanie proporcji w nader niewątpliwie bliższa, a piśmiennictwo Wykorzystanie skromne, wy­ nie muzułmańskiej pe­ orienta­ ułatwiały r o z w a ż a ń oraz uczonym uogólnień, w A f g a n i s t a n i e . D l a c z y t e l n i k a polskiego opisach E i c k e l m a n a może dodatkowym walorem książki, gdyż problematyka W y ż y n y niekąd wy­ wyraźnie, w argumentacji naukowej dalekosiężnych s i ę g a j ą c y c h n i e m a l ż e do P r z e ł ę c z y K h y b e r to mieć swoje k o l o n i a l n y c h oraz p r o z a c h o d n i a uzyskaniu niepodległości jego Można Natomiast systematyczna francuska czasów badania i s t w a r z a ł y bazę kul­ które Maroku zawsze w y d a j e się uzasadniona, jako że punkt ciężkości cywilizacji netracja etnograficzna zjawisk faktów, w Nie obiecuje nie c z u j e s i ę zbyt p e w n i e wschód rywkowe. Przewaga Magrebu, a szczególnie Maroka, nie nie z jakiego b u d o w a ł o d b i ł s i ę n a c a ł y m dziele. W i d a ć c h w i l a m i , ż e E i c k e l m a n w Eickelman zespoły jemu obszary. opisywanego fenomenu. doboru t w o r z y w a , długich że także znanych i inne geograficznie źródła dla krajów także przyznać, rozłożonego że w y k o r z y s t y w a ł jednak chwilami zastrzeżenia wyłącznie swoich r o z w a ż a n i a c h jak właśnie naukowe dotyczące Azji być nawet Irańskiej czasem jest n a m Środkowej czy po­ Afgani­ s t a n u z n a j d u j e s i ę w z a s i ę g u n a s z y c h bibliotek. Eickelman, jących przypuszczalnie pracownikach nauki, z myślą niemal o amerykańskich wyłącznie przedmiotu, mimo iż p o d k r e ś l a , że p o s ł u g u j e r o d ó w . Nawet francuskie publikacje, tak połaci się Afryki Północnej, przekładów wymieniane angielskich. p r z e z niego p i ś m i e n n i c t w i e syjskich na temat Azji obszerne, w s p ó ł c z e s n e się t a k ż e studentach i początku­ z anglosaskiej piśmiennictwem literatury innych z d a w a ł o b y się podstawowe dla są Daremnie korzystał rzadko. G ł ó w n i e natomiast zaś te, szukalibyśmy które w doczekały przytaczanym d a w n i e j s z y m czy w s p ó ł c z e s n y m j a k i c h k o l w i e k prac Środkowej czy Wyżyny Irańskiej. Ba, ignoruje Dupree, na temat Afganistanu*. M o ż n a ro­ zupełnie i wielokrotnie w y d a w a n e k o m p e n d i u m swojego rodaka, s t o r y k a i antropologa, L o u i s a na­ znacznych mieć hi­ zatem n i e k i e d y w ą t p l i w o ś c i co do r e p r e z e n t a t y w n e g o c h a r a k t e r u p r z y t a c z a n e j l i t e r a t u r y . Część pierwsza, w s t ę p n a , dawnych, XIX-wiecznych nej ma e k s p e d y c j i B o n a p a r t e g o do 2 przedstawiać w i z j e badanego obszaru w oczach p o d r ó ż n i k ó w i u c z o n y c h e u r o p e j s k i c h , p o c z y n a j ą c od s ł y n ­ Egiptu. Kreśląc sylwetki takich badaczy, jak Bur- L. Dupree, Afganistan, P r i n c e t o n , N . J . , 1973, l u b t y m b a r d z i e j p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą L . D u p r e e i L. Albert, Afganistan in the 70s, New Y o r k 1974. �272 RECENZJE ton, B u r c h a r d t c z y L a n e , sposób tem. oddaje W atmosferę istocie jednak i Arabii. Zupełnie S m i t h czy Hurgronje, autor i kierunki jego tu brak sądzi, że w ówczesnych zainteresowań obraca głównie wstęp się wystarczający naukowych wokół Afryki Orien­ Północnej charakterystycznej aury eksploracji imperialnych zwią­ zanych z w y ś c i g i e m w g ł ą b A z j i , o w ą w i e l k ą grą, k t ó r a w t y m s a m y m okresie motorem kiego ekspedycji Stepu angielskich i rosyjskich na obszary W y ż y n y i Hindukuszu. Dla Eickelmana „Middle E a s t " tak była Irańskiej, Wiel­ naprawdę ciągnie s i ę od M a r a k e s z u i F e z u po K a i r i M e k k ę . N i e z n a j d z i e m y u niego a n i s ł o w a 0 niemieckich 1 związanej Dalsza próbach penetracji politycznej z nimi koniunkturze badawczej część wywodów i podróżniczej dla uczonych cesarskich Amerykanina, poświęcona badawczych funkcjonalistów na Bliskim Bliskiego Niemiec. k r y t y c z n e j ocenie Może n a j k l a r o w n i e j s z a jest Carletona Coona, oferująca zaiki". Poddając usiłuje wprost ma w temu niej w w krytyce badania przedstawiać jednak w polemizuje tej części miejsce sposób roboczych bliskowschodnie cała uczonymi prze­ przykłada­ niefortunnej uogólnień epok m i n i o n y c h kierunków pośredni z różnymi pracy krytyka chociażby głównych poczynań Wschodzie, staje s i ę c h w i l a m i m a ł o k o n u j ą c a , g d y ż autor p o s ł u g u j e się chyba dość przypadkowo dobranymi mi. syntezy wizję „mo­ Eickelman eksploracji współczesnej. reszta książki. i ich poglądami, Autor np. Wschodu nie Służyć niejednokrotnie jakie zawarli w przyta­ czanych przez A m e r y k a n i n a a r t y k u ł a c h i obszerniejszych studiach. Stara się u w z g l ę d ­ nić także prace w s p ó ł c z e s n y c h antropologów i etnografów bliskowschodnich. c z ę ś c i e j s ą to D i b a ń c z y c y i T u r c y , a l e t a k ż e c z a s e m n a u k o w c y i z r a e l s c y , się grupami czyłbym nej — Żydów-imigrantów owo co z Afryki zwracanie uwagi p r a w d a jeszcze Północnej. Do zasług na fakt, ż e dziś B l i s k i W s c h ó d nielicznej — grupy k u l t u r y tego r e g i o n u nie z a w s z e p o k r y w a j ą antropologów, Eickelmana doczekał których się z wywodami Naj­ zajmujący zali­ się w ł a s ­ poglądy uczonych na euroamery- kańskich. Część pierwszą, czownictwa. epokach wskazuje, tylko fragment mograficznie tworzą się przedmiotem ny wstępną, kończy Autor próbuje ludności r o z d z i a ł na temat pasterskiego pasterscy stanowili Bliskiego Wschodu i A f r y k i w nomadyzm Al-Murra w pasterski Orientu, tak omawianymi Arabii w buduje w sposób dyskret­ jak zresztą polemikę z będzie przykła­ poglądami tych a n t r o p o l o g ó w , k t ó r z y w sposób przesadny zwrócili u w a g ę na acefaliczne, méntame wśród Afryki systemy polityczne, opisane Czarnej, a potem m a j ą c e nowania godnością dających społeczności osławionej pasterzy. szczegółowo Bliskiego zasady r ó w n o ś c i Wschodu. Polemizuje także funkcjo­ z że zarówno przesadnie rozbudowane r ó w n o ś ć s p o ł e c z n a , to e l e m e n t y ideologii r a c z e j n i ż codziennej pasterskich n o m a d ó w pewnych elementów rodzimej w Bliskiego Wschodu. Uczony spotyka których interesie kultury, bynajmniej bywa nie tak ba­ genealogie, j a k i domniemana z tymi ludźmi, wiary­ społecznej, jaką głosiło wielu uczonych tyki życiowej renie n a j c z ę ś c i e j seg­ społeczności j a k o b y s t a ć s i ę k l u c z e m do z r o z u m i e n i a pasterskich Dowodzi, najpierw de­ stawali swojej książce. Wokół Saudyjskej ko- odległych Północnej. Dziś fascynacji c a ł y c h p o k o l e ń uczonych. E i c k e l m a n odmitologizować plemienia nawet j e j m a r g i n e s . A j e d n a k oni to, a nie l u d n o ś ć o s i a d ł a , to r o b i ł i z i n n y m i z a g a d n i e n i a m i dowego obszerny że nomadzi podkreślanie istotnych prak­ się w te­ ważności dla innych współplemieńców. C z ę ś ć d r u g a m a b y ć i n t e r p r e t a c j ą s t a n u obecnego k u l t u r o m a w i a n y c h o r a z p r ó b ą s p o j r z e n i a n a te k u l t u r y o c z a m i i c h s p o ł e c z e ń s t w . E i c k e l m a n p o r u s z a t e m a t ideologii p r a k t y c z n y c h , a w ł a ś c i w i e obszarów ponownie światopoglądów społecznych tak g ł ę b o k o z a k o r z e n i o n y c h , ż e n i e r a z n i e u ś w i a d a m i a n y c h sobie w s z c z e g ó ł a c h . R z e c z y , k t ó r e w d a n e j k u l t u r z e s ą „ o c z y w i s t e " do tego s t o p n i a , ż e s i ę o n i c h n i e m ó w i , s t a j ą s i ę dziś przedmiotem b a d a ń antropologa t a k ż e i n a B l i s k i m Wschodzie. Szczególnie, �273 RECENZJE ż e te ideologie p r a k t y c z n e u l e g a j ą z d a n i e m a m e r y k a ń s k i e g o p r o f e s o r a o w i e l e niej ś w i a d o m y m manipulacjom, w y n i k a j ą c y m n y c h czy nawet s p o ł e c z n y c h . E i c k e l m a n z przemian politycznych, w r a c a do z a g a d n i e n i a u s t r o j u plemiennego, t y m razem najpierw na przykładzie częściowo dziś już osiadłej społeczności skiej Bni Bataw przynależności z Maroka, do falicznego a potem B e d u i n ó w poszczególnych pasowo-obozowych trud­ ekonomicz­ członów Cyrenajki. plemiennych, Dowodzi, paster­ poczucie czy w s p ó l n o t wy- u l e g a ł o przemianom w c i ą g u d z i e j ó w . W y k a z u j e , ż e teoria ace- ustroju segmentarnego, z a k ł a d a j ą c a rodów że idealną równowagę między poszcze­ g ó l n y m i r o d a m i , n i e jest i n i g d y nie b y ł a w t y m w z g l ę d z i e p r a w d z i w a . D a j e t a k ż e p r z y k ł a d y d o w o d z ą c e , że faktycznie p o k r e w i e ń s t w o i powinowactwo poprzez kobie­ ty m a u l u d ó w A f r y k i P ó ł n o c n e j w a ż n e z n a c z e n i e , n a w e t w b r e w t e m u , co n i e k i e d y opowiadano badaczom rozdziałach wactwem Eickelman czy p o k r e w i e ń s t w e m rodzinnych nością układów. rodzinną regiem europejskim słynnego ze o w z Afryki wzajemną Bliskim przynależ­ Posługuje się sze­ zna­ Sharqawa wywodzącej wynikającym z fizycznej i współpracujących. z przedmieść W s c h o d z i e do s c h e m a t ó w od p o z a ­ lojalność Bejrutu się bliskości P r z y t a c z a opisy są­ m i a s t a , badanego oraz T u r c j i E i c k e l m a n przestrzega przed p r z y r ó w n y w a n i e m t e r m i n ó w p o k r e w i e ń s t w a na powino­ zależności o b r ę b i e zwartej dzielnicy m a r o k a ń s k i e g o Clifforda Geertza i r o z w a ż a n i a dalszych P ó ł n o c n e j , przede w s z y s t k i m ze wspólnoty mieszkających W do c z y n i e n i a z się w Pisze zatem o w s p ó l n o c i e poczuciu sobą siedzkiej^ w s p ó ł p r a c y przez fikcyjnym, zmieniającym zaczerpniętych marabuta, g r u p l u d z i , stale koczowniczych. mamy t a m , gdzie g r a n i c z y ona z m i s t y f i k a c j ą . nego sobie n a j l e p i e j M a r o k a . od obozowiskach P o prostu w y p a d a t ł u m a c z y ć nawet przykładów, w twierdzi, że niejednokrotnie pojmowania p o k r e w i e ń s t w a i Iranu. używanych rodzinnego typo­ w y c h dla k u l t u r y e u r o a m e r y k a ń s k i e j . Wielu uczonych — mimo woli p o s ł u g u j ą c się własną zach tradycją k u l t u r o w ą — nadmiernie a k c e n t o w a ł o rodzinnych na Bliskim schematy Eickelman szego stopnia, rodzinnych „dobrej nie u Wschodzie dowodzi, ż e owe nieraz przedstawiane mieszkańców zawsze s i ę przestrzega. Naczelną małżeństwa niemal Wschodu, się chętnie c z y n n i k biologiczny w Afryce Północnej. Zwalczając słynne jako Bliskiego rodziny", o k t ó r y m i w bowiem między kuzynami pierw­ reguła w stanowią opowiada kojarzeniu raczej obcym zasadą wię­ utarte związków szacowny b a d a c z o m , lecz jest takie ideał którego kojarzenie mał­ ż e ń s t w , b y obie s t r o n y n a t y m z y s k i w a ł y j a k n a j w i ę c e j . A m o g ą to b y ć r o d y w c a l e ze s o b ą n i e z w i ą z a n e w ę z ł a m i k r w i . A u t o r stale p r z e s t r z e g a z a t e m p r z e d p r z y j m o ­ waniem dosłownym Bliski Wschód rodowych tego, i wskazuje na istotne b y ł o co etnografowi. podkreślanie informatorzy Przy miejscowi mówią przybywającemu tej o k a z j i p o n o w n i e w r a c a do t e m a t u ich z m i e n n o ś ć związków w krwi zależności od p o t r z e b na genealogii grupy. Niegdyś z jednym przodkiem, a później dorabia s i ę o d p o w i e d n i ą g e n e a l o g i ę , która zaczyna ludzi ł ą c z y ć z przodkiem innym. U z a s a d ­ nieniem do lojalności wzajemnego politycznej uważanym pokrewieństwa. za n a j w ł a ś c i w s z e Obsadzanie stanowisk w jest przyznawanie s i ę administracji i systemie politycznym nie zawsze m u s i m i e ć pejoratywne zabarwienie nepotyzmu, j a k i e ż y w i europejski obserwator. turowymi. Co n a j w y ż e j , Takie praktyki pewne grupy godzą się z miejscowymi i wspólnoty mogą tradycjami kul­ zazdrościć innym, lepiej ulokowanym w krajobrazie politycznym k r a j u ich pozycji. G d y same d o c h o d z ą znaczenia i w ł a d z y , p o w t a r z a j ą identyczny schemat obsadzania kluczowych do stano­ wisk swojakami. Wyrażanie się osobowości jednostki demonstruje Eickelman ciekawie w spo­ s o b a c h n a d a w a n i a i m i o n i i c h l i c z n y c h —• w p o r ó w n a n i u z e u r o p e j s k i m o b y c z a j e m w s p ó ł c z e s n y m — k o m b i n a c j a c h . Do n i e z b y t n a t o m i a s t z a l i c z y ł b y m te, k t ó r e t r a k t u j ą sam przyznaje, że temat 18 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 o sytuacji kobiety ó w nie b y ł we udanych f r a g m e n t ó w książki i życiu seksualnym. Amerykanin właściwy sposób badany, a stosunkowo �274 RECENZJE n a j l e p s z ą p u b l i k a c j ą jest z b i o r o w a p r a c a pod r e d a k c j ą L . B e c k i N . K e d d i e , k t ó r e j jednak w swoich rozważaniach przez niego d o ś ć z r e s z t ą moseksualistów w dziwaczne O m a n i e , to jako przejaw formy doczekało się poważniejszych n a ten czej z e s t a w y dziennego. temat temat nie w y k r a c z a j ą rzystnie w y r ó ż n i a s i ę ten zawsze kulturowej opracowań. w pominiemy Wikan i mało rezultacie Także sądy rozdziału, w muzułmańskich i nie i co­ gospodar­ obiegowe. W ś r ó d nich ko­ a u t o r za V a n e s s a M a h e r w y z y s k u e k o n o m i c z n e g o kobiet z n i e k t ó r y c h systemu modernizacja musi łączyć się z e m a n c y p a c j ą nie należy niż fakty z życia społecznego którym m i a r ę w k r a c z a n i a na B l i s k i W s c h ó d ho­ życie i tutaj uczeni u z y s k a l i r a ­ statusu u E i c k e l m a n a poza statusu odkrywcze: niepodobna obyczajowej się przytaczane na temat społecznościach W zmieniającego fragment zwraca u w a g ę na zwiększenie społecznych w Jeżeli s ą proste jakichkolwiek uogólnień. na 8 spekulacje Unni i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e ideologii Wnioski czego kobiet uwzględnia jego k o n k l u z j e seksualne tworzyć nie kobiet. warstw kapitalistycznego. Głosząca hasła Nie socja­ l i s t y c z n e A l g i e r i a po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i — j a k w s k a z u j e E i c k e l m a n — szybkowycofała się z obietnic czynionych S z k o d a , ż e autor n i e u s t o s u n k o w a ł kobietom w okresie s i ę do s y t u a c j i w e walk z kolonizatorami. współczesnym Iranie i dość d w u l i c o w e j ideologii f u n d a m e n t a l i z m u w t y m w z g l ę d z i e . Bardzo c i e k a w ą p o r c j ę informacji uzyskuje z kolei czytelnik w rozdziale o f o r ­ mach przynależności etnicznej specyfiki bliskowschodniego i kulturowej na przykładzie Libanu. przenikania się religii i etnizmu Zrozumienie można osiągnąć naj­ lepiej n a p r z y k ł a d a c h g r y s i ł w t a k i m m a ł y m , z r ó ż n i c o w a n y m k r a j u . Jeszcze chyba ciekawsze problemy porusza E i c k e l m a n w rozdziale poświęconym w s p ó ł c z e s n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . Zastrzegając się, że z r ó ż n i c o w a n y charakter kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu s t a r a s i ę j e d n a k autor z a p r o p o n o w a ć skłania do ostrożności w uogólnieniach, pewne generalia zaobserwowane przez siebie w M a r o k u , przez G i l s e n a n a w L i b a n i e , S a l i r n a w I r a k u p o ł u d n i o w y m o r a z B e e m a n a i Billa gląd co z w Iranie. antropolog wcale nie Maroka częściej przychodzi autor niekoniecznie Przytacza na w s t ę p i e musi analizuje uwagę obserwować łatwo przybyszom pojęcia muszą pokrywać „woli L . Fallersa, niż działać, z iż b a d a j ą c y raczej słuchać Zachodu. Z kolei Bożej", „rozumu" i na światopo­ niż mówić,, przykładach „powinności", które s i ę z t y m , co z w y k l i ś m y r o z u m i e ć pod t y m i termi­ n a m i w n a s z y m k r ę g u k u l t u r o w y m . S t a r a s i ę u d o w a d n i a ć , ż e w o l a B o g a nie z m u s z a muzułmanina do biernego f a t a l i z m u , lecz z a c h ę c a go do w y w a l c z e n i a sobie w ł a s n e j - niszy ż y c i o w e j w ś w i e c i e , k t ó r y A l l a h z a p r o g r a m o w a ł trastów materialnych. Windując po p r o s t u s p e ł n i a w o l ę nym s i ę po w duchu n i e r ó w n o ś c i i k o n ­ drabinie s p o ł e c z n e j pobożny muzułmanin Bożą. Rozum i nakaz kierowania się nim w życiu o d b i e g a j ą od e u r o p e j s k i e j z a c h ę t y do p o j m o w a n i a codzien­ zjawisk abstrakcyjnych. T o r a c z e j p o c h w a ł a z a r a d n o ś c i , skutecznego d z i a ł a n i a i p a n o w a n i a n a d i m p u l s a m i u c z u ć . Wreszcie u k ł a d y wzajemnych powinności to dziedzina l u d z k i c h . K a ż d y n i e m a l j e s t od k o g o ś u z a l e ż n i o n y tronem. Dąży więc do stopniowego r o z l u ź n i a n i a patrona, a w z m a c n i a s w o j ą w ł a s n ą p o z y c j ę Ten wiecznie zmieniający form u m o ż l i w i a j ą c y c h się świat więzów lizowanie częścia strzegły 8 między­ zależności wobec obcego sił i uzależnień tworzy szereg i c h r o n i ą c y c h i c h od u s t a w i c z n y c h frontacji. T u autor za G l i s e n a n e m przytacza usankcjonowane świadome stosunkach patronacką. układów ludziom w s p ó ł ż y c i e gry w i staje s i ę d l a k o g o ś innego p a ­ i p r z y j ę t e przez ogół zaciemnianie prawdy. Koloryzowanie lub minima­ f a k t ó w . T a m , gdzie n a g a r z e c z y w i s t o ś ć z m u s z a ł a b y obie s t r o n y do krwawej, wyniszczającej pewnych L . Beck M a s s . , 1979. faktów, i N . waśni, poróżnione grupy ludzi udają, l u b ż e i c h w e r s j a jest n i e p e w n a . Keddie [red.] Women in the kon­ k ł a m s t w o lub raczej Prostolinijnych, Muslim World, rozpo- ż e nie do­ agre- Cambridge, �275 RECENZJE sywnych się zwolenników nazywać siły i p r y n c y p i ó w szaleńcami. Sława zasadza s i ę bardziej na za w s z e l k ą świętobliwych powszechnej wierze cenę zwaśnione mężów w i uczonych dokonywane w strony godzą piśmie także przez nich cuda, n i ż na precyzyjnie badanych faktach. Prawda nych zatem, której konsekwencjach, domyśla ażeby się każdy, ją głośno i może zawsze b y ć zbyt nazywać groźna po w społecz­ imieniu. Ł ą c z y się z t y m e t y k i e t a . R z ą d z i ć n i ą w i n i e n r o z u m , a nie u c z u c i a . S z c z e r o ś ć w m o w i e i c z y ­ nie człowiek szych. W niu i rozumny, życiu własnych poglądów, zdobywaniu wszędzie wydaje obyty, publicznym wykształcony, zalecana jest nie angażowaniu coraz silniejszej Mahomet bliższy ideałowi b y ł ostatnim chęcią zmienienia na zmieniające muzułmanina świata Przedstawiając zachować od sufich i „wysłańców szczegóły niezliczonych życia grup dla k r ę g u polegająca pochopnym w najbliż­ na ukrywa­ niepewne trzeźwo rozumujący układy i się konstelacje polityczne nawiedzonego reformatora prorokiem. Dodajmy, że r ó w n i e ż w y j ą t k o w e , a . n i e codzienna, zalecana tworzeniu się pozycji. Opanowany, „ d o j ś c i e " bez w z g l ę d u się potrafi samodyscyplina, islam zna mający człowiek świata. nawiedzonych B o ż y c h " , lecz s ą to r a c z e j z j a w i s k a praktyka. publicznego działających Bliskiego nieformalnie, dobniej ś w i a d o m i e cofa s i ę p r z e d p o s t a w i e n i e m Wschodu, polegające Eickelman na najprawdopo­ k r o p k i n a d „i". T e g o t y p u z j a w i s k a s p o ł e c z n e , stare j a k ś w i a t , w y s t ę p u j ą p r z e c i e ż w s z ę d z i e t a m , gdzie s y s t e m y władzy były m u z u ł m a ń s k i c h , lecz nie t y l k o . I n n a sprawa, że despotyczne. stare obszary Także i w cywilizacyjne w nieformalnych k r ę g ó w zwrócenie uwagi krajach na rodzaju Iranu popierających ten rozwinęły do perfekcji się n a w z a j e m ludzi. Z a s ł u g ą nurt badań prowadzonych na Bliskim d o t ą d w y r a ż a ł s i ę albo n a i w n y m u t y s k i w a n i e m n a „ o r i e n t a l n ą systemy E i c k e l m a n a jest Wschodzie, który dwulicowość", albo też b y ł cdrzucany jako „ e u r o p o c e n t r y c z n y szowinizm kulturowy". Roli społecznej i politycznej owych rozlicznych grup nieformalnych w daw­ n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h k r a j a c h m u z u ł m a ń s k i c h opisywanego obszaru p o ś w i ę c i ł E i c k e l ­ m a n sporo m i e j s c a r ó w n i e ż i w t r z e c i e j c z ę ś c i k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j i s l a m u i r e a l i z a c j i jego z a s a d w dobie obecnej, a t a k ż e jego n u r t o w i u n i w e r s a l i s t y c z n e m u , nemu oraz l u d o w e m u , szczeniu l o k a l n e m u . A u t o r nie z g a d z a islamu" lokalnymi radiowy" czy „islam kultami. Skłania telewizyjny", się z poglądami s i ę do lansowany dziś poglądu, w ż e to niektórych ortodoksyj­ o „zanieczy­ raczej krajach „islam muzuł­ m a ń s k i c h , jest w s p ó ł c z e s n ą p r ó b ą zaproponowania takiej w e r s j i religii, k t ó r ą głoszą sfery i n t e l e k t u a l n e , n a c j o n a l i s t y c z n e , c z a s e m z a ś k r ę g i f u n d a m e n t a l i s t y c z n y c h uczo­ nych w piśmie. Próby dawniej. Po prostu „ o c z y s z c z a n i a " z d a r z a ł y s i ę w tej r e l i g i i n i e j e d n o k r o t n i e nie wszystkim dopowiadała identyczna forma już przeżywania islamu. Omówienia kolejne nich p i ę t n o popularnego c h ę c i ć do w ł a s n y c h gólnie rozdziałek szyityzmu, a l e w i t ó w i sufizmu są dość p o b i e ż n e wykładu telewizyjnego. s t u d i ó w przedmiotu niż dać i n f o r m a c j ę w p r o w a d z a j ą c ą . o alewitach zawiera rozbrajające obszerniej p i s a ł w swoim 4 naiwności . się przy omawianiu marabutyzmu, z k t ó r y m Eickelman roku i o którym i ciąży Szcze­ Inaczej rzecz ma zetknął się osobiście w M a ­ dziele n a t e m a t islamu marokańskiego. T u j e d n a k autor, p r z y p o r ó w n a n i a c h m a r a b u t y z m u z c h r z e ś c i j a ń s k i m k u l t e m 4 na Zdolne są raczej z a c i e k a w i ć i z a ­ świę- N a str. 221 s w o j e j p r a c y E i c k e l m a n o g r a n i c z a s i ę do f r a g m e n t a r y c z n e g o i r a ­ czej p l o t k a r s k i e g o o p i s u p i ó r a N u r Y a l m a n a , t u r e c k i e g o antropologa, k t ó r y u s i ł o ­ w a ł p r o w a d z i ć b a d a n i a w z a p a d ł e j w i o s c e a l e w i c k i e j . Istota d o k t r y n y r e l i g i j n e j i p r a k t y k tego o d ł a m u m u z u ł m a n ó w , do k t ó r y c h n a l e ż y m. i n . elita w ł a d z y w S y r i i z j e j p r e z y d e n t e m , o g r a n i c z o n a t u z o s t a ł a do s k a n d a l i z u j ą c y c h p o g ł o s e k , j a k o b y s e k c i a r z e u p r a w i a l i co r o k u z b i o r o w e orgie r e l i g i j n e , nie m u s i e l i s i ę codziennie modlić, a hołd swemu zwierzchnikowi duchowemu składali pełzając na czworakach. �276 HECENZJE t y c h , w y d a j e s i ę nie p o s i a d a ć n i e z b ę d n y c h w i a d o m o ś c i z z a k r e s u c h r y s t i a n i z m u oraz ludowych form religijnych, znanych do dziś w Europie. uczeni sami w y r o ś l i z j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j cywilizacji, jętni, natrafiają na trudności interpretacyjne w zach religii innej na skutek b r a k u korzysta w najlepszym razie Zdarza się czasami, że lecz z a r a z e m r e l i g i j n i e obo­ d o k o n y w a n y c h p r z e z siebie anali­ punktu odniesienia. N a j c z ę ś c i e j w ó w c z a s z mglistych w s p o m n i e ń , jakie wyniósł z badacz dzieciństwa z e l e m e n t a r n e j k a t e c h e z y w szkole p o d s t a w o w e j , z a p o m n i a n e j p ó ź n i e j i o d r z u c o n e j . Nieostrożność się ofiarą Eickelmana własnej w tym niewiedzy, względzie rodzi mimowolne bezkrytycznie cytując podejrzenia, iż wywody innego stał autora za­ chodniego. O w i e l e c i e k a w s z e j e s t w k a ż d y m r a z i e jego o m ó w i e n i e r o l i u l e m ó w , w piśmie, Ale jaką także wsze z odgrywali ich roli w koranicznej pośredników dyplomatycznym między oświacie i koranicznych pospólstwem kunsztem ludzi, którym a nie władzami, wolno uczonych uniwersytetach. było odgrywanej za­ narazić ani się na zarzut buntu, ani konformizmu. Rozdział poświęcony wyrywkowych grupującego wuje się jak np. p r z e m i a n o m i s l a m u d a j e co struktura współczesnego zeuropeizowane powierzchownie w a r s t w y poważnie środków współczesnym przykładów, do masowego i współczesnego szereg egipskiego, ś r e d n i e , l e c z nie ustosunko­ fenomenu fundamentalizmu k o r z y s t a j ą c e g o przekazu prawda bractwa aparatu z nowoczesnych technicznego władzy. Ta c z ę ś c , podobnie j a k i p o z o s t a ł e , po p r z e c z y t a n i u p o z o s t a w i a j ą n i e d o s y t , g d y ż r o s z c z ą c sobie p r e t e n s j e do p r ó b y s y n t e t y c z n e g o w p r o w a d z e n i a w p o z o s t a j ą t y l k o z b i o r e m p r o b l e m ó w , l u ź n o ze s o b ą zagadnienie, w rezultacie powiązanych. Ostatnia, czwarta c z ę ś ć traktuje o zmianach politycznych i gospodarczych, k t ó ­ re w p ł y w a j ą Najpierw się na na sposób życia Eickelman tym się miastami, obszarze b ł y s k a w i c z n i e zacyjnymi, jakie długotrwałe samorządu mieszkańców Afryki Północnej zajmuje w Europa przeżywała poszukiwania na — — porównaniu jak i Bliskiego wykazuje Wschodzie Wschodu. — rozrastają z podobnymi procesami w wieku X I X . Dalej Amerykanin miejskiego i m i e s z c z a ń s k i e j zdaniem Eickelmana które analogicznych z europejskimi autonomii w z g l ę d e m dyskusje zakończył kierunek władzy. urbani­ przedstawia instytucji Te jałowe pidusa, k t ó r y p o s t a n o w i ł z w r ó c i ć u w a g ę na i n n ą z u p e ł n i e c e c h ę miasta muzułmań­ skiego s p r z e d o k r e s u k o l o n i a l n e g o . M i a ł a n i ą b y ć o g ó l n a z a s a d a f a k t y c z n e j acz usankcjonowanej, z u p e ł n i e nieformalnej interakcji darczych i politycznych, nieformalnych usiłuje ciskiem wydzielić na z ugrupowań pewne specyficzną którymi bardzo więc jaw musiał się liczyć. i przy tej okazji. cechy przestrzeni w miast dawnego formie strefy nych. Nie przecież w i a d o m o , czy Efektywność Dalej na akurat obszarach dla autor islamu z islamu analiza miast m a r o k a ń s k i c h lub pół- materia­ P ó ł n o c n e j , tak cywilizacji na­ publicznej, s z c z e g ó l n i e rozdziale daje się o d c z u ć brak z Mezopotamii, I r a n u i A z j i Ś r o d k o w e j . Miasta A f r y k i autorowi, p o w s t a w a ł y nie r ó ż n y c h g r u p r e l i g i j n y c h , gospo­ ciągle na elementarne organizację prywatnej i prywatnej. W tym łów władca wychodzi — r e p r e z e n t o w a n y przez I . L a - bliskie prowincjonal­ tunezyjskich jest tu n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . W omówieniu miast „ m e d i n y " , a u t o r nie dzie tu t y l k o opis z j a w i s k a burzenia mediny kolonialnych, dobudowywanych do starej, tradycyjnej w y s z e d ł poza o g ó l n i e z n a n e t w i e r d z e n i a i p e w n ą n o w o ś c i ą o p a n o w y w a n i a m e d i n y przez b i e d o t ę w i e j s k ą , nieśmiałych prób u z n a n i a s t a r y c h ś r ó d m i e ś ć za c z ę ś ć s p u ś c i z n y n a r o d o w e j dopiero w 20 l a t po odej­ ściu przez r z ą d y kolonizatorów. Tunezji, lecz m o ż e Opisany państw tu niepodległych, proces przebiegał i n a c z e j nieco r z e c z s i ę miała a w w wreszcie bę­ zamiarów ten sposób w Maroku czy wielu innych krajach muzuł­ P i s z ą c o m i a s t a c h w s p ó ł c z e s n y c h autor t r z y m a s i ę z n o w u p r z y k ł a d ó w z Maroka, mańskich? �277 RECENZJE a także korzysta z wypowiedzi Bejrutu. Zastanawia rodzinne i rodowe, sowej. Korzysta raźne się, na w z pewnych układach u m k n ę ł y jakby uwagi Przechodząc w autora K h u r i , b a d a j ą c e g o miastach p o l e g a j ą c e na patronacie także analogie libańskiego ile bliskowschodnich analiz miejskich z T u r c j i „rodziny-mafii", jakie kla­ zachodniej. D o ś ć nasuwają się tu wy­ czytelnikowi, Eickelmana. do a n a l i z y p a ń s t w tycznym pojmowaniem potem t o n ą c e j układy i klienteli, u s t ę p u j ą ś w i a d o m o ś c i muzułmańskich ery przedkolonialnej szej p o l i t y k i k o l o n i z a t o r ó w n a B l i s k i m W s c h o d z i e E i c k e l m a n a przedmieścia tradycyjne i później­ polemizuje ze s c h e m a ­ Orientu jako obszaru k u l t u r y statycznej, n i e g d y ś w s p a n i a ł e j , coraz g ł ę b i e j w bagnie despotycznej stagnacji „sułtanizmu". Do­ w o d z i , ż e n a u k a e u r o p e j s k a p r z e z c a ł e p o k o l e n i a p o z o s t a w a ł a pod w p ł y w i e m mistycznej u teorii schyłku chylących delowe „państwo wstrząsów świat, na pewne wreszcie teorię 200 lat wypadnie sił nader g r o ź n y m , a nawet ne nie a b s o r b u j ą by sobie stanowi ten głębszego przecież witalnych, wcześniej żyjącego na dziejach otomańskie, prawidłowości na skutki infiltracji koniecznością muzułmańskich r i a l n e m u . T o samo w o Chalduna, swoją sprostać świat zwycięskim mo­ przemiany, reakcji na arenę ż e nie dla badacza muzułmański wy­ politycz­ bliskowschodnią. upadku wykazały te pań­ naciskowi impe­ historii kultury. A l b o ­ potrafił Takie i przyczyn europejskiemu konkurentem. wobec gospodarczej analizowania zauważyć, zagadkę sam za poczyna­ o w y c h c z a s ó w , n a gospodarcze p r z y c z y ­ n a d ł u g o p r z e d m i l i t a r n y m jego w e j ś c i e m wystarczających wiem Ibn on uznali Europejczycy imperium ten pospólstwa, się z postulowaną mocarstw pisarza m u z u ł m a n ó w h i s z p a ń s k i c h . Natomiast świecia muzułmańskim nękających nej 7achodu stwa w gniewu Godząc sułtańskie" przez Hiszpanii. Oparł w. Zdaniem E i c k e l m a n a z u p e ł n i e nie zwracano uwagi na jakie zachodziły buchów sprecyzowanej muzułmańskiej się k u upadkowi w ł a d z t w j ą c od X V I I ny władzy, istnienia pesy­ b y ć dla problemy Europy historiozoficz­ j u ż j e d n a k naszego A m e r y k a n i n a . W c z y m b o w i e m tkwiła przy­ czyna późniejszej słabości jednych a siły drugich? Eickelman przykładzie biazgowe lecz kolejno które pielęgnowanie dernizację przykład kreśli Maroka, faktycznie kolonialnych, rodzimych" m i a ł o marokańskiego. niejako i tu rządów b y ć dla F r a n c u z ó w „tradycji społeczeństwa załatwi systemy miało problem Być faktycznie może się tak głównie wzorcową. sądził, dla opisywanych różnorodnie, na Dro­ wstrzymywać Amerykanin polityki kolonialnej sytuacja przedstawiała znowu posiadłością mo­ że ten obszarów, ż e opis systeznu p r o t e k t o r a t u n a d M a r o k i e m schodzi do r o l i p r z y k ł a d u j e d n o s t k o w e g o . Pisząc o Amerykanin takich krajach niepodległych, stara się przypuszczalnie szarów Bliskiego Wschodu Wiemy to niego. T y m b a r d z i e j n a t o m i a s t w i bez każdym z krajów i Afryki jak Północnej czy bez r z ą d ó w problemu znanej dotąd Oman, że panorama jest bogata i t r u d n a do niewiele wnoszą j u n t y szanse integracji naftowej do w o j s k o w e j n a bezpieczne p r z e t r w a n i e . ma i faktyczne i Izrael, ob­ uogólnień. jego u w a g i , mozaiki etniczno-religijnej prosperity. W Somalii dyktatury, ale W żyjącej będą to koncesje n a rzecz miejscowego Omanie od próby z h a s ł a m i socjalizmu naukowego wzorowanego na sztywnych Północnej Somalia niepodległych bo d o t y c z ą i n n y c h z a g a d n i e ń . W T u r c j i j e s t to s p r a w a ideologii nowoczesnego p a ń s t w a , k t ó r a nie z m u s z a ł a b y łaby Turcja, udowodnić, dawa­ rzecz niedawna doty­ w integracji koncepcjach z obyczaju. W Korei Izraelu t k w i ć w znalezieniu nowoczesnej formy integracji Ż y d ó w z E u r o p y nie Koranu i z sedno krajów pozaeuropejskich. W rezultacie widzimy, że w s p ó l n ą t r o s k ą w y d a j e się dla B l i s k i e ­ go Wschodu skrajny sprawa integracji obywatelskiej, zakładając, że nie przesłania e g o i z m a k t u a l n i e r z ą d z ą c y c h elit p o l i t y c z n y c h , dla k t ó r y c h j e d y n y m jej celem jest utrzymywanie się jak najdłużej przy w ł a d z y . Kończąc swój szkic panoramy bliskowschodniej Eickelman zajmuje się wy- �278 RECENZJE branymi wydają problemami współczesnymi się wspólne dla r ó ż n y c h Bliskiego państw Wschodu i Afryki tego o b s z a r u , m i m o Północnej, dzielących które je syste­ m ó w . A w i ę c przede w s z y s t k i m p u ł a p k i polityki rozwojowej. M a s o w a o ś w i a t a i do­ stęp do w y ż s z y c h uczelni niają różnice. Tylko zamiast s z k o ł a c h czy uniwersytetach, dynie najzamożniejsi ciom zapewnić jącego i pracę nieoficjalnie nowych wyniku nędza zawodzie, miejsc wymienia przez p o l i t y k ó w , charakteryzować koniunktura naftowa ną i w których Reasumując tur dlatego w ł a ś n i e Bliskiego stworzyła nie, wypadnie mało miewamy b y ć one spraw związanych sadne zaufanie stety przez pokładane pryzmat ka. Mimo woli przesuwa całościowych, i politycz­ że książka wojną. Eickelma­ nie t y l k o n a t e m a t monografię. wykładów obrazów. Nawet co n a j m n i e j a pra­ i wy­ konstrukcję jako wstęp, sygnalizujące kul­ Na telewizyjnych styl g a w ę d z i a r s k i , wprowadze­ większą ilość obszarami. I n n y m brakiem jest chyba prze­ przez a u t o r a w jego z n a j o m o ś ć obszaru właściwie i azjatyckich, k t ó ­ gospodarczą powiedzieć, autorowi zwarte, z tymi rozległymi Nieraz w jej że Eickelman a m b i c j i elit, a n a w e t na kanwie problemowych bardziej jedynym świadczące, że j e s t do k r y t y k o w a n i a n i ż c h w a l e n i a . B y ć ujęć narzuciły rządowy zaplanowaną jest przykłady wygodniej jest n a p i s a ć fakt, ż e p o w s t a ł a raczej serię mogłyby aparat gdy p a ń s t w o szansę przerostem dzie­ kraju rozwija­ dla rzesz n ę d z a r z y . nieoczekiwaną omówienie mogi tego r o d z a j u w y s t ą p i e ń prezentującą rozwojową, tych k r a j ó w afrykańskich Wschodu. N i e w ą t p l i w i e cy E i c k e l m a n a c i ą ż y Rozbudowywany Szkoda natomiast, n a , j a k w i ę k s z o ś ć p r ó b syntez, ł a t w i e j s z a może wykształconym gospodarka przytacza także „oil-boom" zaowocował niniejsze swoim gdy s ł a b a jest b ł o g o s ł a w i e ń s t w e m wzmac­ przeludnionych i urządzeń badawczych. J e ­ mogą pracy. Autor tych ludzi s i ę p o g ł ę b i a . z u p e ł n i e nie usiłuje nieraz j e j trzy rodzaje: e n d e m i c z n ą , i tak z w a n ą inwestycji. m o d e r n i z a c j a nie z a w s z e do l a b o r a t o r i ó w wpływowi w zdobytym dysponentem nowych rym dostępu korupcję. Eickelman społeczeństwo stać na opłacanie korepetycji w najbardziej s i ę nie s t w a r z a ułatwia demokratyzować najbogatszych marginalnego on geograficzny dla Bliskiego tematu, widzianego Wschodu, punkt ciężkości swoich to j e s t nie­ Maro­ rozważań, c z y m z r e s z t ą nie z d o ł a ł o s i ę u s t r z e c w i e l u i n n y c h u c z o n y c h , o m a w i a j ą c y c h przed wybra­ 5 ne r e g i o n y ś w i a t a . Za niewątpliwe osiągnięcie należy uważać połączenie zasadniczego k ł a d u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, chociaż jej d o b ó r w y d a j e ny. Ważnym nów stwierdzeniem kulturowych autora poszczególnych s t o r y c z n e j , a dopiero p ó ź n i e j nianiu raczej „ p o d o b i e ń s t w łeczeństwa pasterskich strukcji dogłębnego bliskowschodnich ich p o r ó w n y w a n i e z rzeczywistością. raźnie zmieniającego tychczasowe Wreszcie teorie celem rozmijania Ciekawa wyjaśnienia się owych jest p r ó b a względności porządku badania fenome­ perspektywie z innymi, przy hi­ uwzględ­ schematu „spo­ konstruk­ funkcjonowania społeczno­ sztywnych, gabinetowych rehabilitacji pojęcia odsuwanej kon­ wspólnoty te­ na plan dal­ genealogii i i c h u m o w n e g o c h a r a k t e r u oraz do­ przynależności społecznego zwrócenie wy­ wobec sztucznych pasterskich, d ł u g o przez uczonych s i ę poczucia odważne i w r o d z i n n y c h " , a nie z g ó r y narzuconego wobec szy. Z a s y g n a l i z o w a n i e 5 ostrożne przez a n t r o p o l o g ó w oraz rytorialnej u n o m a d ó w wy. konieczność Orientu". I n n y m o s i ą g n i ę c i e m jest dystans cji budowanych ści jest krajów toku s i ę jednostron­ uwagi rodowej Bliskiego pozwala Wschodu na tę grupę z spojrzeć n a do­ innej perspekty­ prac etnograficznych, które T a k i m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć dwaj a m e r y k a ń s c y antropolo­ dzy, J o e l M a r t i n H a l p e r n i D a v i d A . K i d e c k e l , k t ó r z y n a p i s a l i d o ś ć obszerne s t u ­ d i u m n a t e m a t antropologii i etnografii u p r a w i a n e j w E u r o p i e W s c h o d n i e j „ o d G d a ń s k a po T i r a n ę " , p o s ł u g u j ą c s i ę n i e m a l w y ł ą c z n i e p i ś m i e n n i c t w e m a n g l o j ę z y c z ­ n y m i w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i z e b r a n y m i w J u g o s ł a w i i i R u m u n i i . J . M . H a 1p e r n, D . A . K i d e c k e l , Anthropology of Eastern Europe, „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", 12: 1983, s. 377-402. �279 RECENZJE a n a l i z u j ą zasady „sztuki ki życia" milionów mieszkańców Bliskiego Wschodu i P ó ł n o c n e j , s t a n o w i ą u E i c k e l m a n a element s t y m u l u j ą c y Afry­ do d a l s z y c h b a d a ń . P o ­ l i t y k a b r a k u z a u f a n i a czy „ e t o s n i e p e w n o ś c i " to s p r a w y , k t ó r e w y p u n k t o w u j e tor w wielu miejscach, kreśląc obraz struktur nieformalnych, a stałych au­ i sku­ tecznych zarazem. Trudno dostępna w Polsce książka E i c k e l m a n a otwiera naszemu czytelniko- w i - s p e c j a l i ś c i e ś w i a t l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u w p r a k t y c e d l a niego n i e d o s t ę p n y i ob­ szary przemyśleń, wych. o których Omawiana książka mało jest wiadomo jest f o r m ą zwięzłej w naszych środowiskach orientacji w s i ę i pisze o B l i s k i m W s c h o d z i e i A f r y c e P ó ł n o c n e j w środowiskach riałów badacza polskiego. Jest też n a p r a w d ę d y d a k t y c z n y c h do w y k ł a d ó w bezcennym z etnografii mówi antropologów i e t n o g r a f ó w . I jako taka jest n i e z b ę d n ą l e k t u r ą dla zainteresowanego nieniami nauko­ t y m , co n o w e g o tymi zagad­ uzupełnieniem powszechnej, jeśli mate­ traktować się j ą b ę d z i e z d y s t a n s e m i j a k o f a k t y c z n y w s t ę p do d a l s z y c h d o c i e k a ń . Leszek F R A N C I S Z E K K O T U L A , U źródeł, Dzięgiel R z e s z ó w 1983, K A W . K s i ą ż k a ta n i e j e s t p r a c ą w sensie ś c i s ł y m n a u k o w ą . A u t o r p r ó b u j e d a ć w odpowiedź cześnie pracy jący na pytanie o źródła przedstawia coś w w terenie (wśród literatury ludowej, ustnej rodzaju sumy Podgórzan, swoich i p i s a n e j , lecz doświadczeń, Rzeszowiaków zdobytych i Laskowiaków), niej jedno­ podczas oraz obejmu­ k i l k a d z i e s i ą t l a t obraz r o z w o j u s w o i c h z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w y c h i o g ó l n i e drogi ż y c i o w e j . Ponadto k r e ś l i k i l k a p o r t r e t ó w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h b o h a t e r ó w nej tradycji ludowej regionu Polski południowo-wschodniej, a także — ust­ prezentuje sylwetki ludowych gawędziarzy, znanych mu osobiście: Józefa Rysia z Łąki i rzeź­ biarza Władysława Chajca z Kamienicy. Chociaż swobodnej literackiej g a w ę d y , pierwszą, obejmującą gą teoretyczną całość utrzymana jest w m o ż n a w niej w y o d r ę b n i ć osobiste w s p o m n i e n i a i d o ś w i a d c z e n i a oraz w a r s t w ę „opisową", zawierającą formie z grubsza trzy w a r s t w y : badawcze autora, d r u ­ m a t e r i a ł folklorystyczny, b ę ­ d ą c y po trosze i l u s t r a c j ą t e o r e t y c z n y c h w y w o d ó w , a w c z ę ś c i p e ł n i ą c y f u n k c j ę dziej s a m o i s t n ą , jak w rozdziałach poświęconych Władysławowi Chajcowi bar­ i Józe­ fowi Rysiowi. Umyślnie ka Kotuli kową użyłem sformułowania „warstwy", a nie „części". K s i ą ż k a j e s t przede w s z y s t k i m g a w ę d ą , r e p o r t a ż e m , raczej w ostatniej kolejności i trudno autobiografią, doszukiwać się w Francisz­ a pracą niej ścisłej nau­ orga­ n i z a c j i w y w o d u . Osobiste w s p o m n i e n i a a u t o r a s ą t k a n k ą , k t ó r a p r z e n i k a c a ł e ło i nadaje m u ton — w ł a ś n i e gawędy, i c h tle s n u j e on r o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e rze w ludowej, reportażu, autobiografii — dzie­ i dopiero na na temat roli folkloru s ł o w n e g o w k u l t u ­ jego c h a r a k t e r u , p r z e m i a n , j a k i m nich F r a n c i s z e k K o t u l a n a badania terenowe; ulega. Największy nacisk kładzie badania jednak, k t ó r e są li tylko a n k i e t o w y m z b i e r a n i e m i n f o r m a c j i , m a j ą d l a niego n i e w i e l k ą w a r t o ś ć . B a d a c z , j a k twierdzi odkryć autor, powinien współżyć z badanymi istotne f u n k c j e f o l k l o r u , a n i e w a n i u ze s w o i m i r e s p o n d e n t a m i rystycznych wątków i może stwierdzić, sposób myślenia, który nia w e d ł u g Franciszka obrazowego, zuje badacza na snucie co pozwala bliskim o n d o t r z e ć do ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h jakim •musi w l u d o w y społecznościami, t y l k o jego t r e ś ć . J e d y n i e w ulegały decyduje przekształceniom. mu obco­ folklo­ Wgłębić się o c h a r a k t e r z e f o l k l o r u —• m y ś l e ­ Kotuli. P o d e j ś c i e bardziej powierzchowne trudno s p r a w d z a l n y c h spekulacji, o d l e g ł y c h od istoty ska­ po­ znawanych zjawisk. W o k ó ł osi, j a k ą s ą t a k p o j m o w a n e badania terenowe, grupują się przekonania �280 RECENZJE teoretyczne a u t o r a . I c h p o d s t a w o w ą , eklektyzm. Autor w rozdziale rzucającą intuicyj­ wobec z metodą Bronisława fenomenologiczną, Malinowskiego. w jest s p o s ó b do s t r u k t u r a l n e j t e o r i i m i t u , k t ó r ą , u z n a j ą c n i e o d z o w n o ś ć p o z n a n i a winowactwie folklorze" n a w i ą z u j e oczy c e c h ą literacki łączyć w się natychmiast w swoisty, nego — p r ó b u j e j a k b y „Mity przy jednoczesnym Eklektyzm ten jest dużym po­ man­ k a m e n t e m k s i ą ż k i — e l e m e n t y p r z e c i w s t a w n y c h p r z e c i e ż teorii nie w i ą ż ą s i ę u F r a n ­ ciszka Kotuli w spójną metodę badawczą. m e n t u , s ą n i e p o t r z e b n y m d o d a t k i e m do wadzenia b a d a ń terenowych. Na pozwala usprawiedliwić W zasadzie p e ł n i ą słusznych szczęście forma, w ostatecznie t a k i e jedynie uwag dotyczących jakiej'praca podejście. W rolę orna­ sposobu została pro­ napisana, pracy aspirującej do nau­ k o w e j ś c i s ł o ś c i b y ł o b y ono b a r d z o i s t o t n ą w a d ą . Franciszek tradycjom Kotula był badaczem n a l e ż ą c y m XIX-wiecznej etnografii polskiej, do formacji intelektualnej badaczem — amatorem się przede w s z y s t k i m g r o m a d z e n i e m z a b y t k ó w nie s ł o w n e g o . Z d o r o b k u n o w o c z e s n e j etnologii k o r z y s t a ł o tyle, o ile rzeczywistości naukowej, w której biania wał się zaś w jej istotną stawianych się obracał, jednakże problematykę przez — współczesne Najbardziej w a r t o ś c i o w a w folkloru, w przejmował kierunki związku z tym bliskiej zajmującym jego p r z y p a d k u bez była głów­ częścią poważniejszego raczej język, etnologiczne nie pytań wgłę­ podejmo­ badawczych. w y d a j e mi się w a r s t w a opisowa. Adre­ s a t e m k s i ą ż k i j e s t c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m c z y t e l n i k —• n i e s p e c j a l i s t a , w i ę c w przypadku brak zytywną. Rysia, usystematyzowania Bardzo interesujące wzbogacone spełnić jak ich zwłaszcza opowieściami. najprędzej m a w i a za t y m są materiału -— p r ó b k a i gawędziarski styl portrety W ł a d y s ł a w a Postulat wydania zaprezentowana przez ich jest cechą Chajca i dorobku Franciszka należałoby Franciszka Kotuli 80-letniego ( d z i ś j u ż nie źródła tury pisanej w y n i k a swego r o d z a j u t e s t a m e n t e m n a u k o w y m życiu widziałem, ustnej, czego w z faktu, że ma jak ona określonych warunkach) można pracy w w jest on s w o j ą k s i ą ż k ę , j a k nim doświadczyłem, tego pisze, do jakich d o s z e d ł e m " (s. 183). P i s z ą c j ą m i a ł n a c e l u p o k a z a n i e , gdzie z n a j d u j ą literatury ludowej tak t a k ą (w Pieniążek R z e s z ó w 1983, K A W . ż y j ą c e g o ) etnografa. T r a k t u j e „ j a k o p r z e k a z tego, co w wniosków prze­ zdecydowanie. F R A N C I S Z E K K O T U L A , V źródeł, praca po­ Józefa Kotulę Wojciech Ta tym jeszcze i n n y sposób: „Chcę i pisanej. W ł ą c z e n i e swoje źródła w do folkloru literaturze ustnej i ją traktować. Autor formułuje przedstawić pojęcie literatury cel się litera­ jako swojej ludowej, czyli p e w n y m sensie a b s t r a k t ; o p a r t y j e d n a k n a c z y m ś b a r d z o k o n k r e t n y m , r e a l n y m " (s. 30). Po takim przedstawieniu „folklor". Kotula nakże nie c z y n i to, ustosunkowuje odsyłając czytelnika go geneza raczej do celu się do Słownika folkloru, pracy podając można definicję nich, ani folkloru przyczyna oczekiwać zdefiniowania terminu za S o k o ł o w e m i K r z y ż a n o w s k i m , t e ż nie próbuje polskiego zaistnienia dać własnej (Warszawa takiego 1965). zjawiska, jak jed­ definicji, Interesuje literatura l u d o w a . Z j e d n e j s t r o n y m a m y s p e c y f i c z n y typ m y ś l e n i a , w y s t ę p u j ą c y u l u d z i t w o ­ rzących folklor, który myślenia pojęciowego), podejście do To jest, nie jakieś a raczej go czynników dążenie była, Kotula z drugiej otaczającego tylko tych d w ó c h go nazywa zaś świata, myśleniem strony — nacechowane pozwala nam natury motorem obrazowym właściwe praktycyzmem. postawić estetycznej powstania czy (w przeżycia określanej jako od wiejskiemu Połączenie problem plastyki potrzeba plastyki odróżnieniu człowiekowi już ludowej. artystyczne­ ludowa, ale �281 RECENZJE konieczność. która Tak było zaczęła w przypadku Rozalii rzeźbić dla swojego Kuźniar syna, albowiem mogła zabawić głodne i zziębnięte ze w s i S o n i n a k o ł o b y ł to jedyny Łańcuta, sposób, w jaki dziecko. P o d o b n a j e s t t a k ż e h i s t o r i a i n n e j r z e ź - b i a r k i — J u l i i H e p n a r ; ona r ó w n i e ż z a c z ę ł a r z e ź b i ć z k o n i e c z n o ś c i . Niewątpliwie c i e k a w a jest t e ż p r ó b a przekazywania informacji w nizmy rządzące powstawaniem cyjnej kulturze ludowej dycyjnych przekazów kodowane tradycji odpowiedzi mitów, albowiem jest m i t . W e d ł u g dochowało na pytanie: ludowej? P. K o t u l a Kotuli jaki jest stara się odkryć nośnikiem informacji „wszystko to, s i ę do n a s z y c h c z a s ó w , co w proces mecha­ w trady­ formie w specyficzny tra­ sposób za­ w w y o b r a ź n i ludzkiej, m a charakter mitu. M a ł o , m u s i n i m b y ć , inaczej z e s c h ł o b y n i c z y m j e s i e n n y l i ś ć i r o z t a r ł o s i ę w p r o c h . M i t to jest krew, która długo może psychologiczna zachować zakonserwowana w i t a l n e s i ł y " (s. 63). W m i c i e i n t e r e s u j e s t r o n a jego p o w s t a w a n i a , a nie s a m a jego istota. T r a k t u j e Kotulę on mit j a k o z j a w i s k o psychologiczne, k t ó r e j e s t w d a n e j r z e c z y w i s t o ś c i , t u i t e r a z , a z k t ó ­ rego ludzie życie nie wspomnienia mentowaną przez zdają z ukrycia i sobie dlatego z dzieciństwa prawdą ludzką sprawy. pozostaje Jest czymś na niezauważony. o swoich rodzinnych podobieństwo Autor serca, porównując stronach tworzy zasłyszane z historycznie udoku­ u k a z u j e proces p r z e k s z t a ł c a n i a k o n k r e t n y c h w y d a r z e ń w wyobraźnię. J u ż samo porównanie daje nam obraz zmian, mity jakim u l e g a r z e c z y w i s t o ś ć s t a j ą c s i ę m i t e m . N a b a d a n y c h przez K o t u l ę t e r e n a c h w okresie okupacji hitlerowskiej działał się ogromną popularnością wśród skiej ekspedycji stał zefa" s z y b k o trwałby w o miejscowej pseudonimie Dlaczego? jednakże „Józef". Cieszył on l u d n o ś c i , a po z l i k w i d o w a n i u g e s t a p o w ­ s i ę swego r o d z a j u h e r o s e m zapomniano. micie, partyzant mitycznym. Po wojnie Prawdopodobnie jego p r z e ż y c i e , a więc gdyby „Józef" „mit J ó ­ zginął, pewnego rodzaju prze­ normalność, s p r a w i ł o , że zapomniano o nim. Zatrzymując na się nad współczesną niezmienność form w ciągłości sytuacją w folklorze Kotula l i t e r a t u r z e u s t n e j . J e s t to proces tych form następuje zwraca uwagę ciekawy, jako że przy z m i a n a t r e ś c i . Z j a w i s k o to m a s w o j ą logiczną pod­ s t a w ę , g d y ż zmiany, jakie z a s z ł y n a w s i polskiej w ostatnim p ó ł w i e c z u , n i e u c h r o n ­ nie m u s i a ł y wpłynąć n a t r e ś ć l i t e r a t u r y l u d o w e j . N o r m a l n e j e s t to, ż e ś p i e w a n i e o r z ą d c y , p a n u itd., a o P G R - a c h , w y c h o d ź c t w i e stwie itp. J e s z c z e i n n y m a s p e k t e m jednego z rozdziałów, wieczność problem na przykładzie z y w a ć relacja: zmieniły wrócono Poczęto [...] «paragraf» lach i odcinkach życia pozwalający — na krytykę. w oczach tak s p o ł e c z n e g o , społeczne. Znikł lecz ten obowią­ indywidualny pana. M i n ę ł o wiele konwencja została. I z miejsca kodeks społeczeństwa j a k i rodzinnego, J u ż nie indywidualnie, czyli przez b e z p o ś r e d n i o sumienie tytuł przedstawia gospodarz — p a r o b e k itp., w t y m sensie, ż e p o d ­ społeczno-gospodarczego, winowajców się pijań­ jest, p a r a f r a z u j ą c dalszych konsekwencji k r y t y k o w a ć się realia życia krytykować problemu konwencji. F . Kotula w i e ń c o w i n . Podczas tych uroczystości p r z e s t a w a ł a pan — poddany, d a n y m ó g ł bez j a k i c h ś poruszanego pewnych ze w s i l u d z i m ł o d y c h , — na a nawet pokrzywdzonego, oskarżyciel — tym lat, „Przy­ poszerzono. różnych po­ towarzyskiego. ale stawała j a k b y przez się społecz­ n o ś ć — reprezentowana zazwyczaj przez m ł o d z i e ż , j a k o element ś m i e l s z y , bardziej o d w a ż n y , b u n t o w n i c z y " (s. 82). Rozważania ostatnio — smyk nad błądząc jaszczurki w mitem po kończy Kotula d z i s i e j s z y m lesie, zeschłym listowiu, smutnym akcentem: j u ż a n i r a z nie nie zainteresował „Godzinami przestraszył dorodny mnie — nagły zaskroniec, ani w z d r y g n ę ł a m n i e r d z a w a p l a m a ż m i i ... n i e r o z b a w i ł oczu w i d o k m o t y l a czy w a ż k i . Tak z r o b i ł c z ł o w i e k . I gdzie t u m i e j s c e n a m i t y , m o g ą c e monolity, rozpłomieniać czarnych pereł jakimi wyobraźnię, by t w o r z y ł y w r o d z i ć t w a r d s z e od s t a l i sobie d z i e ł a k a r m i o n o m n i e i m o j e pokolenie" sztuki na kształt (s. 77). T a g o r z k a r e - �282 RECENZJE fleksja nie jest w y j ą t k i e m w omawianej pracy. Kotula ludzi z tymi nielicznymi j u ż „ w i e k o w y m i " strzega j a k bardzo j e s t e ś m y radio, t e l e w i z j ę , natury — zawody chciałby ubodzy. sportowe, powiedzieć porównując osobami, k t ó r e Nasza w y o b r a ź n i a widowiska autor U — od terenie, jest c i ą g l e niszczona itd. O d e s z l i ś m y źródef współczesnych spotykał w j u ż zbyt swoich do­ przez daleko korzeni, i od tak jak r o ś l i n a z uszkodzonymi korzeniami zaczynamy powoli u s y c h a ć . Przegląd problemów czyć zasygnalizowaniem w naszej mowie, omawianych w recenzowanej pracy chciałabym d w ó c h t e m a t ó w : J e d e n z n i c h to, j a k ż e c z ę s t o powiedzonka. Użyte w ściśle określonej zakoń­ występujące sytuacji, z racji swej m o ż e t r a f n o ś c i , m o ż e d o s a d n o ś c i , s ą s t o s o w a n e przez s p o ł e c z n o ś ć w z u p e ł n i e i n n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h j a k o ... w ł a ś n i e , j a k o co? M o ż e j a k o e l e m e n t h u m o r y s t y c z n y ? dla podkreślenia jedności pytanie, t y m niemniej wiska, przeglądając zdarzeń? F . Kotula czytelnik m o ż e przytoczone w Drugi problem ostatni swej od to temat prezentuje dawna pozostaje one w sferze Józefa mogą osobowości twórczych Józef R y ś , muzykant — samouk, wędziarz, „należy ty, bez podniety etnografów, Czytając w nie tylko postaci cytowane dzięki wiejski karykaturzysta i wreszcie ankiet czy k o n k u r s ó w . przez K o t u l ę iż b y ł to c z ł o w i e k fol­ z Łąki, do t y c h n i e l i c z n y c h c h ł o p ó w , k t ó r z y r o z p o c z ę l i p i s a ć bez w ale Chajca. Ten d z i a ł a l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e j , lecz t a k ż e b a r w n y m o p o w i e ś c i o m . J ó z e f właściwie opowiadanie to tego z j a ­ używane. z Łąki i Władysława zainteresowań na żyć krótko, i jak są później niewątpliwie postacie: Może odpowiedzi się nad mechanizmem „Powiedzonka powstają wielkich dwie daje j e d n a k ż e zastanowić rozdziale wiecznie" o p o w i e ś c i , w j a k i s p o s ó b klorze. K o t u l a nie to ga­ zachę­ T o p r a w d z i w y p i s a r z " (s. 145). pt. „ S a n t a L u c i j a " trzeba przyznać, (niestety, j u ż n i e ż y j e ) o k r y t y c z n y m z m y ś l e p o s t r z e g a n i a i po­ c z u c i a h u m o r u ( p r z e r y s o w a n i e postaci c z y s y t u a c j i ) . O p o w i a d a n i a J ó z e f a R y s i a od­ bijają, mówiąc słowami Kotuli, obraz podrzeszowskiej brzeg s t a w u odbija s i ę w l e k u t e ń k o f a l u j ą c e j Zarówno Józef w podsumowaniu z Łąki, jak i omawianej wsi, jak bujnie porosły wodzie. Władysław Chajec nieprzypadkowo znaleźli k s i ą ż k i . S ą oni po p r o s t u t w ó r c a m i m i t ó w . T o l u d z i o m t a k i m j a k oni m a m y t a k bogaty f o l k l o r . T o s ą w ł a ś n i e owe poszukiwane ź r ó d ł a , a l b o w i e m ź r ó d ł o u F . K o t u l i to C z ł o w i e k . T a f a s c y n a c j a c z ł o w i e k i e m wia, nia że Kotula tak chętnie do b a d a ń terenowych: terenowe — w i ę c u źródła — nad k u l t u r ą l u d o w ą p o l e g a j ą n a w y w i a d a c h z osobami że potrafią ta wraca wspomnieniami starszymi, w s k a z a n y m i przez o p i n i ę uzyskać przede danej rzetelne nie z dystansem. i pełne użytku" mija się zupełnie informacje nie m o ż n a p o d c h o d z i ć Konieczne jest w s p ó ł ż y c i e z badaną spra­ „Bada­ wszystkim miejscowości, c o ś p r z e k a z a ć w t a k i czy i n n y s p o s ó b " (s. 64). T r a k t o w a n i e j a k o „ p r z e d m i o t u jednorazowego responden­ z celem b a d a ń . do s w e j p r a c y w kulturą. się dzięki „Jeśli By tere­ dzieła Mali­ n o w s k i e g o p o s i a d a j ą w y j ą t k o w ą w a g ę — pisze a u t o r — to nie dlatego, ż e b y ł s u ­ miennym niem a badaczem kultur pierwotnych, współżyciem jest ale niejaka różnica. że z nimi współżył. Właśnie ta r ó ż n i c a A między bada­ wyciska piętno na p r a c a c h t a k d o k u m e n t a c y j n y c h , j a k i n a u k o w y c h " (s. 177). N i e w ą t p l i w y m w a l o r e m tej k s i ą ż k i d l a j e d n y c h , „ z a d r ą w s e r c u " ( j a k b y d z i a ł K o t u l a ) d l a d r u g i c h , pozostaje na żywym, nieraz „Z k i m p r z e s t a j e s z , potocznym j e j s t y l . J e s t to n i e j a k o g a w ę d a językiem, pełna t a k i m s i ę stajesz. Powiedz wiem k i m jesteś — m ó w i ą dosadnych powie­ przedstawio­ określeń i zwrotów. m i z k i m przebywasz, a j a ci d w a stare p r z y s ł o w i a b ę d ą c e c z ą s t k ą l u d o w e j O d k ą d p r z e s i a d ł e m s i ę «na konisia», zwanego folklorem s ł o w n y m po­ mądrości. [...], m ó j s t y l s t a ł s i ę j a k n a j b a r d z i e j g a w ę d z i a r s k i — z w i e r z a s i ę a u t o r — czy m o ż n a się temu dzi­ w i ć ? " (s. 183). C h y b a nie. T y m b a r d z i e j i ż p i s z ą c t ę k s i ą ż k ę m i a ł n a d z i e j ę , ż e „ t r a ­ fi do r ą k l u d z i n i e z a w s z e u m i e j ą c y c h m y ś l e ć a b s t r a k c y j n i e " . �283 RECENZJE W y k a z w a ż n i e j s z y c h prac F . Kotuli 1. Chłopi bronili 2. Folklor słowny się sami. Reportaż osobliwy historyczny, R z e s z ó w Lasowiaków, Rzeszowiaków 1982, K A W , ss. i Pogórzan, 182 Lublin 1969, W ý d . L u b e l s k i e , ss. 248 3. H e j leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rze- szowsfciem, W a r s z a w a 1970, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 569 4. Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszowskiego, Rze­ s z ó w 1956, M u z e u m w R z e s z o w i e , ss. 117 5. Miasteczko grafii, 6. na Opowieści zęgę, przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba bio­ zauroczonego ła- R z e s z ó w 1981, T o w . N a u k o w e w R z e s z o w i e , ss. 233 ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka przez R z e s z ó w , M u z e u m O k r ę g o w e 1975, ss. 251 7. Po rzeszowskim pogórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974, Wyd. L i t e r a c k i e , ss. 349 8. Rozmowy ze skorupami storyczno-społecznej, 9. Strój łańcucki, czy rzecz o plastyce garncarskiej i jej wymowie hi­ ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 5, ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 13, R z e s z ó w 1969, M u z e u m O k r ę g o w e , ss. 219 [w:J Atlas polskich strojów W r o c ł a w 1955, ss. 65 10. Strój rzeszowski, [w:] Atlas polskich strojów L u b l i n 1951, ss. 45 11. U źródeł, R z e s z ó w 1983, K A W , ss. 183 12. Z sandomierskiej puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kraków 1962, W y d . L i t e r a c k i e , ss. 264 13. Znaki przeszłości, W a r s z a w a 1976, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 113. Urszula ALEKSANDER BŁACHOWSKI, Nie w y c h , W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170. A. Błachowski gionów Polski, jest etnografem poznał twórców tylko chlebem... Raszkiewicz Portrety twórców ludo­ ( i historykiem sztuki, zna z autopsji wiele ludowych bezpośrednio, nawiązał z nimi re­ długo­ t r w a ł y k o n t a k t i w tej r o z p r a w i e chce p o k a z a ć c z y t e l n i k o m s w o j ą z n a j o m o ś ć p r z e d ­ miotu i racje. Jest z a a n g a ż o w a n y emocjonalnie w to, o c z y m pisze. J e g o n i e j e s t „ p i s a n a n a z a m ó w i e n i e " — jest p o l e m i c z n ą stawia się obiegowym sądom na temat współczesnej, jej wartości i oddźwięku Pragnieniem współczesnej Aleksandra twórczości „indywidualnych kłady uwarunkowań, biorców. jęcia i a przede postaw, W c e l u lepszego p o r o z u m i e n i a terminy"), dalej jest mniej pragnień swoją i w kulturze działy o niektórych k i e r u j e do aspektów dostrzeganych dokonań się z czytelnikiem z podstawowymi następują jej miejsca wskazanie wszystkim idei, (s. 6). P r a c ę część teoretyczną, zaznajamiającą ludowej, książka autora. P r z e c i w ­ społecznego. Błachowskiego ludowej, wybranych artystów" sztuki wypowiedzią spraw poprzez szerokiego na początku przy­ kręgu t e r m i n a m i i p o j ę c i a m i (pt. tematyce bardziej od­ umieszcza szczegółowej, „Po­ jak: „ R z e ź b a ludowa dzisiaj", „ N a w i e d z e n i " , „ D w i e artystki". W t y m s a m y m celu w s z e l ­ kie cytaty z d z i e ł i n n y c h a u t o r ó w podaje w o r y g i n a l n e j formie. C h c e b y ć j a k n a j ­ b a r d z i e j o b i e k t y w n y w p r z e d s t a w i e n i u swego s t a n o w i s k a . W części wstępnej, plitza z a m i e s z c z o n ą Mówi ona w odautorskiej, „o infantylizmie s k i m " (s. 81). A . B ł a c h o w s k i jest komentarzem i cytuje a r t y k u l e Infantylizm przejawów wypowiedź i dziecinność folkloru we Krzysztofa Teodora współczesnym p o l e m i z u j e z t r e ś c i ą tego felietonu; polemiką z tym sposobem Toe- ( „ K u l t u r a " , 1 V I 1975 г.). myślenia. Nie ruchu amator­ c a ł a jego książka wnikając głębiej �284 w RECENZJE t r e ś ć tej p o l e m i k i , p o z w o l ę sobie z a u w a ż y ć , ż e o d p o w i e d ź A . M a c h o w s k i e g o słowa К. T . T o e p l i t z a n i e u d e r z a w samo sedno poruszonego p r o b l e m u , lecz się z nim mija, biorąc ścią teoretyczną. A. czących się w o k ó ł ry ludowej. Jest za p r z y k ł a d Błachowski podstawowych przeciwny t y w n e j , j a k o dalekiego autorytety włącza się uznanych t w ó r c ó w do ciągle pojęć i terminów pojmowaniu autor określa kimi i ma szanse swoje istnienia kultury ludowej stanowisko posługuje się w w także w Czę­ dyskusji, to­ sztuki ludowej, a także kultu­ jako subkultury prymi­ reprodukcją. Dla kultura ludowa, sztuka ludowa ma p e ł n e prawo obywatelstwa czesnego ż y c i a ludowych. trwających echa k u l t u r y w y ż s z e j , jako k u l t u r y niesamodzielnej d a t k u nie i s t n i e j ą c e j poza m u z e a m i i c e p e l i o w s k ą na tr.ichę przyszłości. s p r a w a c h terminologii tekście. U w a ż a , że „sztuka ludu w i w do­ Błachowskiego w warunkach współ­ W części teoretycznej i wykładnię pojęć, znaczeniu sztuki ja­ tworzo­ n e j przez m i e s z k a ń c ó w w s i w y ł ą c z n i e d l a siebie s t a n o w i r o z d z i a ł z a m k n i ę t y " i ~ . 12). Ostatnie wytwory do niej należące powstały w latach (polemizując z p o g l ą d e m , że sztuka ludowa w ł a ś c i w i e naturalnym kach, go p r a w e m rozwoju sztuki jest posiada kręgu określone społecznego artystyczne, cechy jest to, treściowe niejako światopoglądowe od 40 naszego że powstaje i formalne, z góry skazany zamkniętego wieku. Dalej j u ż nie istnieje) twierdz:, iż a „w określonych twórca na należący uzależnienia środowiska warun­ do dane­ ekonomiczne, odbiorców", tj. wsi (s. 12-13). Kryteriów, jakie rządziły dawną s z t u k ą l u d o w ą , nie n a l e ż y p o w s t a j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e . O k r e ś l e n i e z a ś cech i zdefiniowanie dzin dawnej sienia sztuki ludowej m o ż e stać się modelem do z j a w i s k od n i e j p o c h o d n y c h . „współczesna daleko dową umowności. tradycyjną jako kategorią różnych związków zastanawia Przyjmując, się nad doborem adekwatnych ludowej) twierdzi, że aby wiedzę w r ę c z wymogiem go wsi tacza się z odnie­ terminem niego n i e p r e c y z y j n y i o p i e r a s i ę n a a kulturą obecną wsi — o dzieło dziele i nazw i terminów. (dotyczącymi móc uznać opanowuje o artyście. umiejętność Pisze: nadawania (s. 28). A b y u n i k n ą ć pojęcia twórcy trzy r ó w n o l e g l e owocem jej się wska­ sztuki za ludowe Kierując należy równocześnie „Ta wiedza o twórcy ludowego. funkcjonujące swoim pracom S a m jednak nie punkty uważa definiuje widzenia na ten go, pracy twórczej ludu wiejskiego: ludowa cech za lu- słuszne lecz problem. sztuka dziś kulturowe­ zewnętrznych tego t y p u n i e p o r o z u m i e ń brać jest przy­ Następnie r o z r ó ż n i a i c h a r a k t e r y z u j e w y b r a n e p o j ę c i a , o d n o s z ą c e s i ę do s z t u k i l u d o w e j cej lu­ mimo zasad klasyfikacji dzieł k a t e g o r y c z n y m , g d y ż c o r a z w i ę c e j l u d z i spoza k r ę g u dowopodobnych" zdefiniowanie płaszczyzną nie zgadza z t r a d y c j ą i ż y w o t n o ś c i ą r e l i k t o w y c h f o r m i e l e m e n t ó w " (s. 25), prof. K s a w e r e g o P i w o c k i e g o uwagę dzieł dzie­ że „istnieje granica m i ę d z y kulturą historyczną zówkami pod stosować i właściwą A. Błachowski s z t u k a l u d o w a " . J e s t on w e d ł u g posuniętej do poszczególnych tradycyjna, będą­ ludowa sztuka w stylu tradycyjnym, ludowa sztuka nietradycyjna. Z powyższymi trzema p o j ę c i a m i wiąże termin twórcy ludowego. D l a z j a w i s k artystycznych m i e s z c z ą c y c h się w nurcie kultury w s p ó ł c z e s n e j i posiadających ne c e c h y u z a l e ż n i o n e od i s t n i e n i a s z t u k i l u d o w e j i k t ó r y c h t w ó r c a m i odpowiadające k r y t e r i u m t w ó r c y ludowego proponuje wa i praktyka pseudoludowa. Nie będę Wspomnę w tylko, tym że miejscu terminu p e j o r a t y w n y m , lecz na kręgiem społeczeństwa W rozdziale określenie „Rzeźba jaką co autor neoludowa" twórczości rozumie nie praktyka pod stosuje pełnowartościowej, tymi on w neoludopojęciami. znaczeniu powstającej poza wiejskiego. k i e g o r y s u historycznego nie t e m a t y k ą , omawiała, „plastyka terminy: pew­ s ą osoby n i e ludowa dzisiaj" A . B ł a c h o w s k i po przedstawieniu krót­ rozwoju zainteresowania rzeźbą l u d o w ą zajmuje się g ł ó w ­ p o r u s z a obecna rzeźba ludowa. Jego zdaniem w rzeźbie ludo- �285 RECENZJE w e j d o m i n u j e w d a l s z y m c i ą g u t e m a t y k a r e l i g i j n a . J e s t to t e m a t y k a b a r d z i e j turalna" i bliższa ludowym twórcom, gdyż w y n i k a ze ś w i a t o p o g l ą d u „na­ ukształtowa­ nego p r z e z w i a r ę k a t o l i c k ą . D l a p r z y k ł a d u p r z y t a c z a t w ó r c ó w tego t y p u p r a c , j a k : Józef Lurka, Władysław Chajec czy Wojciech Oleksy. Jednocześnie tego, ż e w s z y s t k i e r z e ź b y o t e m a t y c e powołuje datu;.e do na życia duży l a t a 40- i Mówiąc o wewnętrznej a także zatem nowe zmianę spojrzenie miasta na przyczynie na w ł a s n ą w dwie ma twórczość się myśli rozwój do po zainteresowaniu sakralizacją ludowego, n a s t ą p i ł a „czego podjęciu jawiają rów zainteresowanie nowej nych, Zwraca wśród z tematyką uwagę, i że w których to główne pracy i życia z Nieszawy, na już wcześniejsze losy prace. Dla Draka wyraźnie kraju" zajęły ludowi i k r ó l ó w . Do prze­ pionie­ z a l i c z a : L e o n a K u d ł ę ze Ś w i e r ż y Wojciecha tego t y p u r z e ź b a c h wrażliwość miejsce twórcy dziejami narodu, postaciami w o d z ó w Centkowskiego patriotyzm myślący świeckich, tematyki w rzeźbie B ł a c h o w s k i Jana wyraz tematów pracy. R ó w n o l e g l e tworzyć sztuki wewnętrzna 1945 r . na Zaczęli że się wszystko, przedstawienia twórczości. społecznej, d u s z a z a p r a g n i e " (s. 41). R ó w n i e ż n o b i l i t a c j a p r a c y , z w ł a s z c z a f i z y c z n e j , po zaważyła swojej świeckiej zewnętrzną. świadomości Z c h w i l ą nobilitowania, a nawet p e w n ą samoocenie i swych dzieł. Podkreśla, s i ę dopiero miana t w ó r c y świadom tematyki wewnętrzną ludowych zrodziło jest z potrzeby s e r c a , n i e k t ó r e Pojawienie przyczyny: na twórców i powszechnego ustalenia przemiana powstają „świątki". i tu widzi stosunku sztuką ludową. ludowej popyt 50- kultowej Wierzbna i daje s i ę o d c z u ć (s. 46), k t ó r y m niego z współcześni „spontaniczny niejednokrotnie twórcy ludowi i c z u j ą c y k a t e g o r i a m i naszego c z a s u " (s. 47). I c h d z i e ł a , Gór­ innych. dawały to: „ludzie c h o ć nie sięgają „ w y ż y n sztuki", nie s ą tak n a i w n e , j a k je w i d z ą uczeni, lecz u j a w n i a j ą g ł ę b i ę szy ludzkiej i w y r a ż a j ą idee f u n d a m e n t a l n e . w a r t o ś ć sztuki ludowej, a j e d n o c z e ś n i e Czynnik na zewnętrzny przyśpieszający konkursy wej", bie o tematach: oraz wspomina ludowej" traktować czy autora, du­ stanowi zmianę tematyki r z e ź b s p r o w a d z a do roli konkursy i wszelkie formy działalności a d ­ omawia prace t w ó r c ó w ludowych Kopernik" i „Wielcy Polacy w nadesłane rzeźbie ludo­ o innych konkursach, jak: „ L u d o w e Wojsko Polskie w „Rodzina na równi szeroko „Mikołaj według narodowej. katalizatora, k t ó r y m b y ł y organizowane ministracyjnej. A. Błachowski To właśnie, wiejska". Jest z twórczością zdania, że sztukę spontaniczną, „formę konkursową rzeź­ należy konkursu" zaś uważa ,,za s t y m u l u j ą c ą poziom, i n t e l i g e n c j ę i o r y g i n a l n o ś ć " (s. 61). W rozdziale Seweryn, małych „Nawiedzeni" stereotypowemu rozmiarów, ludowych. rozdziale Na monumentalne potwierdzenie twórczością ter monumentalny s i ę , podobnie że wytwory jak zajętego się z w ł a s n e j niegdyś sztuki ludowej rozmiary zaś przekraczają słuszności rozwijającą mogą Tadeusz b y ć tylko możliwości stanowiska zajmuje twórców się w inicjatywy i posiadającej trzech t w ó r c ó w o charakterze przestrzennym. Z a przykład ludowych: Juliana Brzozowskiego ze służą powodu mu Sromowa, Jana n a s i e w i c z a spod K i e l c i S z c z e p a n a M u c h y z okolic S i e r a d z a . I c h t w ó r c z o ś ć integralną. „Polega ona przede wszystkim na tym, że działa Pisze, we że własnej ich współczesnej, zagrodzie, działalność gdyż nie pomimo, a więc we mieści się że spełniają własnym w by uznać nazywa ideą stałej wiejskim środowisku" dotychczasowych warunki, syl­ Ber- monumentalnością d z i e ł , w i e l k i m p o t o k i e m r ó ż n o r o d n y c h t e m a t ó w oraz k o n s e k w e n t n ą pozycji tym charak­ n i e t y l k o ze w z g l ę d u n a w y m i a r y d z i e ł , a l e r ó w n i e ż z nowego p r z e d s i ę w z i ę c i a wetki przeciwstawia poglądowi, eks­ (s. 66). kategoriach sztuki ich za t w ó r c ó w lu­ d o w y c h , a f o r m a i c h r z e ź b m i e ś c i s i ę w r a m a c h s t y l u ludowego, to ś w i e c k a t r e ś ć — jaką przedstawiają — przekracza ustalone kanony. Polemizując z Aleksandrem J a c k o w s k i m twierdzi, że tacy j a k Brzozowski, Bernasiewicz „bliżsi są kulturze l u ­ dowej poprzez s w ó j , w p e ł n i świadomy z nią związek niż »samorodni«, jak Mika �286 i RECENZJE Gawlowa, którzy przeciwny, by wać (s. nowe tylko bezwolnie wegetują się nimi opiekować, ale nie definicje artysty ostatnim rozdziale B ł a c h o w s k i 103). W ludowego n a j e j m a r g i n e s i e " (s. 102). N i e jest przekonany, czy n a l e ż y w tradycyjnym rozumieniu omawia dwie sylwetki jest „preparo­ tego słowa" twórczyń ludo­ w y c h : C z e s ł a w y K o n o p k ó w n y — w y c i n a n k a r k i z Puszczy Zielonej, i Dominiki B u janowskiej z W ę g r o w a dwuosnowowych. Nie t y l k o m ó w i , j a k i co r o b i ł y , j a k p r z e b i e g a ł a i c h droga r o z w o j u a r t y s t y c z n e g o , lecz jego u w a g ę inny — twórczyni tematycznych dywanów z a p r z ą t a g ł ó w n i e ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t e k , dlaczego t w o r z ą w t a k i , a nie sposób, co w a r u n k o w a ł o ewolucję ich indywidualnego stylu? Poza tym do­ kumentuje, na czym p o l e g a ł ich w k ł a d w p o l s k ą i ś w i a t o w ą s z t u k ę l u d o w ą . Wszyst­ kie s y l w e t k i u k a z u j e w r ó ż n y m o ś w i e t l e n i u , z w i e l u stron, z w ł a s z c z a z a ś analizuje ich psychikę, światopogląd, rozwój wewnętrzny łalność artystyczną dzieła wa chce d o w i e ś ć , że sztuka ludowa w od tej i wpływ tych czynników t w ó r c ó w . Poprzez takie spojrzenie na t w ó r c ó w dobie obecnej nie j e s t m n i e j dawnej, t r a d y c y j n e j , że posiada w a r t o ś c i , k t ó r e na dzia­ ludowych i ich wartościo­ ją nadal czynią godną nobilitacji. Omawiając tę książkę wspomnę również o jej walorach poznawczych r a c k i c h . N i e j e s t to p r a c a o b s z e r n a , ale w s p o s ó b ż y w y i p r z e k o n u j ą c y czytelnika w przedstawić problemy sztuki strony głównego te pory przemilczane, b ą d ź nie poezji ludowej jeszcze ludowej. Autor przedmiotu do k o ń c a zaangażowany swych p r o b l e m , ż e nie lite­ emocjonalnie dociekań, które omówione. Przytaczając bardziej p o d k r e ś l a i wprowadza były krótkie tylko umie do tej fragmenty samym chlebem ż y j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y l u d o w i , ż e n i e t w o r z ą t y l k o po to, b y z d o b y ć p o k l a s k b ą d ź rentę twórczą, przekonać, j a k to chce w i d z i e ć że sztuka ludowa w i e l u z n a w c ó w , m. in. К . Т. żyje i przejawia się w Toeplitz. Zdołał najbardziej nieoczekiwanych f o r m a c h , i t y l k o od z n a w c ó w p r o b l e m u z a l e ż y , c z y b ę d z i e s i ę ona j a w i ł a j a k o z r o ­ z u m i a ł y przejaw k u l t u r y duchowej śmiecona" się spoza wadza przeróżnymi kręgu wsi. czytelnika w cytatów i wyjaśnień s p o ł e c z e ń s t w a w i e j s k i e g o , c z y t e ż zostanie, przejawami Również c o r a z to działalności sposób amatorskiej, ludzi przedstawienia bardziej z a w i ł e materiału problemy stopniowo sztuki ludowej. wpro­ Wielkość czyni tekst w p e ł n i z r o z u m i a ł y m i u d o k u m e n t o w a n y m . ka A. Błachowskiego „za­ wywodzących Książ­ m o ż e b u d z i ć k o n t r o w e r s j e , ale to t y l k o ś w i a d c z y ć b ę d z i e na jej k o r z y ś ć . Hanna ANNA Rynu, S Z Y F E R , Społeczność O l s z t y n 1982, Ośrodek i kultura Badań małego miasta. Studium Reszka na przykładzie Naukowych im. W. K ę t r z y ń s k i e g o w Olszty­ nie, ss. 152. Praca dań w w A n n y S z y f e r jest pierwszą zamierzonych przez O ś r o d e k Olsztynie. Badania te monografią Badań miałyby rozwoju i perspektywach m a ł y c h na małego miasteczka Naukowych im. Wojciecha celu odnalezienie miasteczek, mimo pewnych różnic w z cyklu ba­ Kętrzyńskiego prawidłowości pełnionych przez nie f u n k c j i , r ó ż n y c h d o ś w i a d c z e ń h i s t o r y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . O k a z a ł o s i ę , i ż i s t o t ­ nym problemem steczek. R y n jest jest znalezienie pierwszym z wspólnego czterech A u t o r k a w y s u w a przypuszczenie, że m a ł e dać metodami mianownika w Jednak na względu wiele mia­ Północnej. miasto m o ż n a — a nawet n a l e ż y — b a ­ miasteczkami prowadzone w Polski e t n o g r a f i c z n y m i , a p r a c a j e j m a b y ć tego d o w o d e m . badania nad m a ł y m i ze kulturze m a ł y c h w y b r a n y c h miasteczek podobieństw Dotychczasowe b y ł y przez g e o g r a f ó w i małego miasteczka do nim tradycyjnej kultury, autorka podejmuje się „ u d o w o d n i e n i a socjologów. wsi, istnieniu tezy o p r z y d a t - �287 RECENZJE ności warsztatu (s. 9). W książce p o d a n a jest d e f i n i c j a m a ł e g o m i a s t a oraz k l a s y f i k a c j e t y p ó w m a ł y c h m i a s t , etnograficznego do b a d a ń będące propozycją Szyfer samej nad m a ł y m a u t o r k i oraz i n n y c h b a d a c z y , n p . A . K ł o s k o w s k i e j . A n n a d o k o n a ł a tej k l a s y f i k a c j i b i o r ą c pod u w a g ę k r y t e r i a turę społeczno-zawodową, nie m i a s t e c z k a a także jest „ a n a l i z o w a n i e przemian historyczne, migracyjne, s t r u k ­ pochodzenie r e g i o n a l n e i o d l e g ł o ś c i "od d u ż y c h o ś r o d k ó w liczba nowych miastem" poprzez interakcji niosących ludności, przemysłowych. zależności: liczba n o w y c h nowe wzory funkcjonowa­ Jej zamierzeniem ról społecznych zachowania — m o ż l i w o ś c i — zmian" (s. 96). Do g ł ó w n y c h z a ł o ż e ń m e t o d o l o g i c z n y c h p r a c y n a l e ż y z a l i c z y ć : 1) t r a k t o w a n i e m a ł e g o m i a s t e c z k a j a k o s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ; 2) określenie kultury tradycyjnej w y w o d z ą c e j się z kultury wsi jako charaktery­ stycznej dla s p o ł e c z n o ś c i m a ł e g o miasta; 3) analizowanie kultury m a ł e g o miasta i jej p r z e o b r a ż e ń n a tle p r o c e s ó w makro- społecznych kraju. Ważnym pytaniem badawczym jest s t w i e r d z e n i e , czy m a ł e miasteczko stanowi etap p o ś r e d n i m i ę d z y miastem a w s i ą . C h ę ć zastosowania jest dzięki m e t o d y etnograficznej w badaniach nad R y n e m d r u g i e m u z a ł o ż e n i u . A u t o r k a opisuje zrozumiała przeobrażenia kultury tradycyjnej w m i a s t e c z k u i g m i n i e R y n , z czego w y n i k a , ż e w p ł y w o k o l i c z n o ś c i w s i n a miasteczka jest urządzenie mieszkań, wierzenia olbrzymi. Elementy kultury przygotowywanie posiłków, i wiedza ludowa, w niewielkim Niewątpliwie w propagowaniu nie należy materialnej lekceważyć także stopniu małego kulturę miasteczka, obrzędowość np. tradycyjna, r ó ż n i ą s i ę od w i e j s k i c h . wpływu dużego miasta, radia i telewizji w s z e l k i c h z m i a n k u l t u r o w y c h , a l e dotyczy to t a k ż e z m i a n n a w s i . Autorka kreśli rys historyczny R y n u od p o c z ą t k u jego p o w s t a n i a b y ł on s i e d z i b ą k o m t u r ó w k r z y ż a c k i c h , m. i n . K o n r a d a w X I V w., k i e d y W a l l e n r o d a , a ż po c h a r a k ­ t e r y s t y k ę m i a s t a po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Ź r ó d ł a , z k t ó r y c h k o r z y s t a , to a k t a m i e j ­ skie, g ł ó w n i e sprawozdania burmistrzów, wspomnienia że sprawozdania blemów różnych współczesnych i pamiętniki prywatne, i gospodarczych. zastosowano kwestionariusze r z y s t a n o je g ł ó w n i e w ny instytucji społecznych pro­ pomocnicze. Wyko­ pracach nad instytucjami i organizacjami m a j ą c y m i wyraź­ w p ł y w na społeczność małomiasteczkową i ankiety tak­ Do badania i jej przeobrażenia, a także nad ota­ c z a j ą c y m R y n terenem wiejskim. Badaniom podlega także funkcjonowanie społeczności lokalnej Rynu i cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y jego m i e s z k a ń c ó w (w t y m : g r u p r e g i o n a l n y c h i k a t e g o r i i społeczno-zawodowych), i styczności chowań kulturowych, stawienia kulturą tradycyjną że „ w z r o s t wybranych a cech społeczności sąsiedztwo, koleżeństwo, przemiany statystyczne, wniosku, analiza międzyludzkie, tabele i rysunki. Przy interakcjami wzorów rozpatrywaniu społecznymi i zanik lub A. (kontakty opis r ó ż n y c h kultury tradycyjnej. Pomocnicze i rolami nowych lokalnej autorytety), okazały zależności Szyfer przekształcenie się za­ ze­ między dochodzi starych, do trady­ cyjnych, z w i ę k s z a się w m i a r ę wzrostu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , wzrost nowych ról — poprzez u c z e s t n i c t w o w instytucjach, organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych oraz c z ę s t o w m i e j s c a c h p r a c y " (s. 110). Autorka cyjna, stwierdza, ale ulega steczko m o ż e b y ć b a d a n e fer nie stosuje że w małym miasteczku istnieje jeszcze kultura trady­ ona s t o p n i o w e m u z a n i k o w i . M o ż n a s i ę w i ę c z g o d z i ć , ż e m a ł e metodami etnograficznymi. metod etnograficznych. mia­ J e d n a k w k s i ą ż c e tej A . S z y ­ Z e b r a n y przez n i ą m a t e r i a ł jest etnograficz­ n y , ale m e t o d a w y d a j e s i ę b y ć s o c j o l o g i c z n ą — b a d a n e s ą tu g ł ó w n i e s t r u k t u r y s p o ­ łeczeństwa, układy międzyludzkie. Rozpatrując różnice społeczno-zawodowe, spędzania wolnego czasu, w i ę z i trzy na problem socjologicznie. społeczne Praca w małym A . Szyfer miasteczku jest c z ę ś c i ą sposób i wsi autorka większej całości. pa­ Do- �288 RECENZJE piero p o r ó w n u j ą c można monografię będzie wyciągnąć pytania — turowe czy m e n t a l n o ś ć mimo Rynu z monografiami ogólniejsze mieszkańców zasadniczych różnic trzech p o z o s t a ł y c h wnioski i odnaleźć małych miasteczek, wynikających miasteczek na postawione ich zachowania z innej historii, funkcji, m o g ą b y ć podobne; c z y m y ś l e n i e m a ł o m i a s t e c z k o w e n o ś c i w i e j s k i e j i m i e j s k i e j ; czy m a ł e odpowiedź miasteczko j e s t i n n e od m y ś l e n i a jest j e d n o s t k ą kul­ migracji społecz­ synkretyczna, czy posiada w ł a s n e , indywidualne cechy? Justyna MARGUERITE ghanistan et Suchy REUT, l'artisanat i ciepły de La soie en la soie klimat Afganistan. a Her&t, L'élevage de Jasionowska ver a soie én Af­ W i e s b a d e n 1983, ss. 167, r y c . 90. południowo-zachodniej części Afganistanu pozwalał na u p r a w ę d r z e w m o r w o w y c h i h o d o w l ę j e d w a b n i k ó w . U p r a w i a n o j ą od 419 г., a w i ę c wcześniej się aniżeli w rozwinąć i wyrobem Europie. ją na nowo. Hodowla ta u p a d ł a Omawiana książka tkanin jedwabnych w Afganistanie cennego s u r o w c a i r o z w ó j jedwabnictwa w XVII zajmuje w . i po 1921 się hodowlą r. s t a r a n o jedwabników w l a t a c h 1920-1970. P r o d u k c j a tego dawały zatrudnienie typu chałupniczego ubogim w a r s t w o m l u d n o ś c i . H o d o w l a j e d w a b n i k ó w z w i ą z a n a b y ł a z o a z a m i , w któ­ rych gdyż rosły hodowany resująca drzewa morwowe. jedwabnik była ma natomiast Odbywała s i ę ona tak, j a k w podobne w y m a g a n i a . obróbka Pod innych krajach, względem technicznym inte­ s u r o w c a a ż do w y r o b u t k a n i n . P r z e w i j a n e z k o ­ k o n ó w n i c i p r z ę d z o n o r ę c z n i e , j a k k o l w i e k f i l a t o r i a do p r z e w i j a n i a i s k r ę c a n i a wabnych nici wynaleziono we dużymi maszynami włókienniczymi sowano w Europie tylko do poruszanymi siłą wody. odpadkowego gorszej j a k o ś c i . J e d n a k ż e w A f g a n i s t a n i e jeszcze w X X w. i farbowano w W poddawano jedwabiu i Przędzenie uzyskiwano nim przędzeniu. Następnie sto­ przędzę po r ę c z n y m p r z e w i n i ę c i u n i c i z je r ę c z n e m u one ręczne kokonów przędzę bielono motkach. dalszej części pracy autorka u k a z u j e k r o s n a przystosowane najprostszym tem jed­ W ł o s z e c h j u ż w X I I I w., a nieco p ó ź n i e j b y ł y splotem geometrycznym, płóciennym. inne Niektóre farbowano na wyroby osnowie zdobiono techniką drukowano. Jedynie przy tkaniu wzorzystych t u r b a n ó w lub krosien o czterech nicielnicach. barwnikami roślinnymi. Stosowano Przędzę więc lub technikę p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . R o b o t n i c y p r a c o w a l i po w a n o i m t a k ż e p r a c ę do d o m u s y s t e m e m w wreszcie dodatkowych farbowano używaną ornamen­ ikatu, inne używano tkaniny t y l k o do t k a n i a prostym w lic kadziach Europie w okresie części w rodzaju manufaktur; nakładczym. Pracowano zwykle na da­ świe­ ż y m powietrzu. Praca oparta z o s t a ł a n a etnograficznych badaniach terenowych, na oficjalnych s t a t y s t y k a c h i i n n y c h o p r a c o w a n i a c h . U k a z u j e ona n a j r o z m a i t s z e proste nia techniczne stosowane' przy wyrobie różnego rodzaju niewielkich w a b n y c h , j a k chustki, t u r b a n y i sztuki przeznaczone wab nie użytku. był luksusowym surowcem. W y d a j e s i ę , ż e jego j a k o ś ć rodowych r y n k a c h zbytu. J e d n a k ż e czony miejscowej dla z powodu nej i w ma ludności ostrzejszego rozwiązaniach znaczenie luksusowych spodarczej i w społecznej służył ubogich on wywóz niego także do sąsiednich jedwabników. przynosi zarazem wiele rzemieślników Jed­ wyroby codziennego międzyna­ włókienniczy krajów nie przezna­ mogących O p r a c o w a n i e tak jedwabniczej światowego jed­ lub ręczniki. konkurencji na za s u r o w i e c produkcji jedwabnictwa Książka z nie w y t r z y m y w a ł a klimatu hodować technicznych historii wyrobów. i na Szyto na odzież rozwiąza­ tkanin zajętej zasługuje głównie informacji o Afganistanu. Dzielili tradycyj­ na uwagę ośrodkami sytuacji się oni go­ na �289 RECENZJE prządków, zakładaczy o s n o w y i t k a c z y oraz f a r b i a r z y . samodzielnie, jednak w i ę k s z o ś ć b y ł a u z a l e ż n i o n a nistanie, podobnie j a k w Nepalu czy Niektórzy z nich pracowali od k a p i t a ł u k u p i e c k i e g o . W Tybecie, dawne techniki Afga­ włókiennicze i for­ m y o r g a n i z a c j i p r a c y m o ż n a b y ł o b a d a ć jeszcze w n a s z y m s t u l e c i u . Irena HELGĘ und GERNDT, Arbeiten, Kultur ais Forschungsfeld. Uber Turnan volkskiindliches Venken M ü n c h e n 1981, ss. 243, r y c . 6. Autorka n a l e ż y do m ł o d s z e g o p o k o l e n i a e t n o g r a f ó w n i e m i e c k i c h ( u r . 1939) i j e s t profesorem w Monachium. W omawianej książce przedstawia ona krytykę dotych­ czasowych m e t o d b a d a n i a z a r ó w n o z j a w i s k k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k d u c h o w e j i spo­ łecznej. Badania kontynuować te w przyniosły formie duży źródeł dorobek wywołanych drukowany badaniami i niełatwo terenowymi. ponuje ujęcie r z e c z y w i s t o ś c i społecznej w system z n a k ó w , aby było przedstawić w uproszczonym zapisie. W tycznie w y n i k i prac m a t e r i a ł o w y c h . i dlatego ją t u sygnalizuję. W Próba ten ta pierwszej części pracy autorka zajmuje europejskiej etnografii. Rozgranicza sposób sposób się na obecnie wyniki badań można zasługuje je Autorka by ukazać dyskusyjne synte­ omówienie dorobkiem poszczególnych szkół miejskiego opisy życia i wiejskiego, rzeczywistych p r o c e s ó w s p o ł e c z n y c h wsi i relacje ludowe o nich. K r y t y c y z m sunku z do jasno wyników badań stawianymi etnograficznych postulatami nie zawsze ł ą c z y badawczymi. Mniej rozdział o zagadnieniach ź r ó d ł o z n a w c z y c h . A u t o r k a wiadań ludowych, Bawarii ukazuje nariuszu badawczym Najpierw różnych też należy omawia zająć n y c h z n a k ó w i te źródeł kolejność się b e z p o ś r e d n i ą przedstawić w wania zjawisk z zakresu k u l t u r y W dalszych częściach gadnień jako wskaźnik procesów w jako procesów wskaźnik już jął się funkcje stroju się f u n k c j a m i na 3 XX w. nej przez e t n o g r a f k ę tycznie rzeczywistością, ująć mebel wiejskiej. do obszarze P o l s k i . systemu 1 z RFN w sto­ jaśniejszy Na jest przykładzie podanym wiedzy ją w kwestio­ o kulturze. system to p r o w a d z i ć ustalo­ do kodo­ obszarze wydaje kulturowa omówię 1 P. wiejskiej podobnej się p o ż y t e c z n e . O t ó ż a u t o r k a w ujęciu E. ubiór ubiorów Bogatyriew 2 też zreferowanie funkcjo­ opisów morawskosłowackim . 4 Cassirera . w R. Kantor pocz. opracowa­ odnosi się Rozważa za­ ukazał XIX i próby za­ ubiór l i t e r a t u r ę . R. B á r t h e s mody . społeczności i n i e c o szerzej kodowania bogatą wybranych życiu ludzi morza, wartość Zagadnienia tradycyjnej symbolicznego jako współczesnej na Dlatego pieśń w Przykładowo względnie systemu ludowego odzienia wsi. W a u t o r k a p r z e c h o d z i do r o z w a ż a n i a kulturowych. semantyczną życia porządku. Ma i w omówieniu ludowej. kulturowych, społeczności z wiejskich. tym analizy p o d a ń i opo­ źródeł określonym nieraz poruszane i p o s i a d a j ą analizą wcześniej zajął pracy szkicowy rozpatrywania e t n o g r a f i c z n y c h . S ą to t a k i e t e m a t y , j a k nowanie prawa były uroczystości się w podaje swe ikonograficznych dokumentację pro­ można ubiór kry­ jako R. В a r t h e s, Systéme de la Mode, P a r i s 1967; I . T u r n a u , Analiza se­ mantyczna systemu mody według Rolanda Barthes'a, „ I n f o r m a t o r Centralnego B i u ­ r a W z o r n i c t w a P r z e m y s ł u L e k k i e g o " , R. 15: 1974, n r 3 (91), s. 14-20. P. B o g a t y r i e w , Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowa­ ckim, [ w : ] Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1975, s. 26-96 ( I w y d . 1937). * R. K a n t o r , Ubiór — strój — kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kra­ k ó w 1982. E. C a s s i r e r , Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, W a r s z a w a 1971. 2 4 19 — E t n o g r a f i a Pol. 30/1 �290 RECENZJE j e d e n ze w s k a ź n i k ó w system kultury mniej t r w a ł y aniżeli w i e r z e ń , a bardziej t r w a ł y przykładem różnorodności dy u ż y t k o w a n i a aniżeli znaków w społeczności wiejskiej księstw n i e m i e c k i c h od X V I I miejskich. Podkreśla w y c h ze w z g l ę d u na zagadnień wędrówek i mu wiele nie ich f u n k c j o n a l n o ś ć ujawniają autorki i opisów s i ę zbyt jej znaczną w tu przykła­ pracy r o l n i k ó w nie w przekonująca. dla z różnych Jednakże dawać i się j a s n y i nie pożywienia. z kodo­ c z ę ś c i R F N . O m a w i a n a tu próba podkreślić ogromną zróżnicowanych podstawy erudycję chronologicznie do u j m o w a n i a t y c h D E S JOURNÉES 1979. W y d . p r z e z M o n i q u e du kodo­ poświęcono infor­ znaków. V É T E M E N T E T S O C I É T É S 1. A C T E S d'Ethnologie XVIII system Ireno toires Dotyka niemieckich w funkcje mebli i należy szczegółowych czy m e b l i , co m o g ł o b y macji w u p o r z ą d k o w a n y system 2 E T 3 MARS odzieżo­ pasterzy. autorki. Natomiast wydaje wcześniej rozwiązań czy czy społeczności występujących się pewnych erudycję cech u b i o r ó w na przykładach poszanowanie odzieży dobrym c z ę ś c i p r a c y a u t o r k a p o w r a c a do swego p r o g r a m u b a d a ń ich w y n i k ó w wydaje czy jest Podano form u b i o r ó w w . pod w p ł y w e m m i e j s c a . W podobny s p o s ó b z a n a l i z o w a n o ostatniej waniem różnych ponadto u t r z y m y w a n i e tych z r ó ż n i c o w a n y c h W wiejskiej. p o s z c z e g ó l n y c h form odzieży w krajach X I X w . O p i s y te wania z jego w y p o s a ż e n i e m Dlatego u b i ó r i n n y c h u b i o r ó w i ich b a r w przez przedstawicieli r ó ż n y c h płci grup w i e k u . A u t o r k a u k a z u j e u ż y t k o w a n i e mód dom pożywienie. Museum Turnau DE RENCONTRE DES de F o n t a n a s i Y v e s D e l a p o r t e . National d'Histoire Naturelle. Sociétés Laborades amis du M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, s. 370, r y c . 57. Omawiany spotkaniu się ubiorem. spotkania twórców nad tom zawiera wszystkich niemal Olbrzymią historyków, specjalistów zasługą mody o zbyt nicze z różnym zagadnienia dopracowane. nie w Paryżu zajmujących doprowadzenie W rezultacie w kostiumem wiele ustalenia tej tea­ przez opracowań gdy zasad­ h i s t o r i i k o n s u m p c j i s ą stale konferencji — Badania innych ośrodkach powstaje do i plastyków p r z y c z y n k a r s k i m c h a r a k t e r z e , podczas pierwsze spotkania m a j ą tak duże jest i egzotycznym, s ą prowadzone ubioru j a k o jednej z dziedzin Dlatego pierwszym sztuki, e t n o g r a f ó w europejskim mody wykształceniem. jeśli konferencji historyków historycznym, ludowym szczegółowym, na dziedzin wiedzy z F r a n c j i i A l g e r i i —• r a z e m 64 u c z e s t n i k ó w . tralnym i kreacjami współczesnej specjalistów wygłoszonych z różnych organizatorów archeologów, współczesnej ubiorem 26 r e f e r a t ó w zapowiadającej nie­ dalsze znaczenie. Po wprowadzeniu J e a n G u i a r í a , Y v e s Delaporte u k a z a ł interdyscyplinarny c h a ­ rakter badań nad antropologią nie odzieży. Poruszył odzieży jako znaku wyróżniającego p o d k r e ś l a j ą c , ż e n i e j e s t to r e g u ł ą . W o s o b n y m nocnej części Laponii on t a k m o d n e obecnie jednostkę w tradycyjnych r e f e r a c i e u k a z a ł on u b i o r y w j a k o s t o p i e ń z e r o w y z n a k u . L a p o ń c z y c y m a j ą podobny d l a m ę ż c z y z n , kobiet i s t a r s z y c h dzieci, a w s z e l k i e w y r ó ż n i a n i e s i ę pod t y m d e m jest p o t ę p i a n e s p o ł e c z n i e j a k o obca m e n t a l n o ś c i tego s p o ł e c z e ń s t w a Referaty zostały u p o r z ą d k o w a n e materiał, techniki zagadnie­ społeczeństwach i środowisko, w cztery grupy tematyczne: historia u b i o r ó w i wreszcie moda i pół­ ubiór wzglę­ ostentacja. tradycja, ubiór jako znak spo­ ł e c z n y . W p i e r w s z e j grupie r e f e r a t ó w o m ó w i o n o z a p o ż y c z e n i a w t r a d y c y j n y c h u b i o ­ rach H. Lapończyków i Kabylów Balfet). Z a p o ż y c z e n i a z europejskich sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u rozwiązań laty krawieckich są traktowane jako (M. Roué, elementy t r a d y c y j n e g o u b i o r u t y c h s p o ł e c z n o ś c i . Y . D e s l a n d r e s i B . de R o s e l l e u k a z a l i r ó ż n e zapożyczenia paryskich projektantów mody, np. wpływ ubiorów azjatyckich na �291 RECENZJE kreacje Paul Poiret. J . P i t t - R i v e r s d a ł z n a k o m i t ą wego". N o w y typ u b i o r u z a w s z e trudnościami mu i spotykał znaków definicją się z krytyką. Dowodziło czy c a ł e g o kodu b r a ń jest t a k ż e o d m o w ą „nieporządku t o r o w a ł sobie d r o g ę z w i ę k s z y m i odzieżowego, przyjęcia który lub to n i e z n a j o m o ś c i odzieżo­ mniejszymi nowego syste­ u l e g a ł zmianie. Stosowanie prze­ nowego k o d u . P o k a ż d e j grupie r e f e r a t ó w dru­ kowano także najważniejsze wypowiedzi z dyskusji. Druga grupa r e f e r a t ó w różnymi typami odzieży stanowi w y n i k wieloletnich prowadzonych zeum Człowieka. H . Balfet ukazała nych sztuk wyrobów pionowego w różne i poruszyła podobny temat poncha kroju krosna, w Mu­ s z y t y c h ze s p e c j a l n i e tka­ użytkowanych w różnych prostych r o z w i ą z a ń czy poprzecznego. ubiorze nad paryskiego kilkadziesiąt podłużnego koszul badawczej typy u b i o r ó w poziomego okresach historycznych. F . Cousin z e s t a w i ł a w i e c k i c h dla u b i o r ó w k r o j u badań porównawczych atmosferze ludowym M . de różnych kra­ Fontaněs krajów eu­ ropejskich. Wreszcie D. C h a m p a u l t i E . G h e r a r d i - D o r s t p o r u s z y ł y zagadnienie ubio­ r u c z y jego b r a k u w strefie t r o p i k a l n e j . W grupie macje ną referatów o ubiorze wyobrażeń rem w dotyczących historii ubioru F . Piponnier zachodnioeuropejskiej, Desmet-Gregoire podróżników cnej krój omówiła i hiszpańskiej, a później w Algerii i i XVIII z plemienia s u k i e n kobiet z n a j w y ż s z e j Malesi. D w u c z ę ś c i o w e na specjalnych wzorzystymi ten r ó ż n i s i ę od d o ś ć j e d n o l i t y c h r o z w i ą z a ń k o s t i u m o l o g i c z n y c h kańskich B. i zapewne Dupaigne ukazał w p ł y w Czwarta py porte ukazał ubiór głowy kraju stały jako w mężatek w wyznawców Centralnej. mazdeizmu w da), krojów płaszczy w łecznego. różnych impuls Nie można grup do zero. Trzy B . Dupaigne T . Battesti Indiach. Inne rozważań nad inwazji referaty zajął ukazała różnych różne regionach te­ wieśniaczek zo­ się wysokimi nakryciami dały społeczne także ubiorów ubio­ przyczynki do pasów (L. Sea- ludowych Rumunii u b i o r u j a k o z n a k u spo­ pierwszego etnografowie znaczeniem do g r u ­ Y . Dela- społecznego. Y . znaczenie określenia wyników bał­ tureckiej. przedstawiają przez m ę ż c z y z n i k o b i e t y wnieśli Ubiór 2. p o ł o w i e X I X w . zróżnicowania referaty teoretycznych Najwięcej szelkach reszty k r a j ó w sprzed francuskich w dać uogólniające przeceniać na J a k już wspomniano, H i s z p a n i i ( J . F r i b o u r g ) czy specjalistów. dalszych grupie. kobiet o p i s ó w u b i o r ó w ludowych, j a k noszonych (D. P o p ) . M . L o u y s p r ó b o w a ł a półno­ galonami. fryzury i czepki r u m u ń s k i c h przez C . Neamtu. Azji tej dobry p r z y k ł a d i X I X w. R ó ż n e szcze­ części ubioru jako oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i znak zawsze się nakryciami głowy XVIII średniowiecza europejskich w Japonii w dotyczyła lapoński stanowiące zilustrowane głowy rów w okresu i miejsca właściciela Broutin zajęła go z ubiorów grupa r e f e r a t ó w społecznej nakrycia pochodzi H. dziełach ukazała górskiej s u k n i e ze s p ó d n i c a m i krosienkach modzie Tunezji. w. w e u r o p e j s k i c h po t y m k r a j u . W r e s z c i e M . de F o n t a n ě s wykonanymi się ubio­ średniowiecznej opisy u b i o r ó w t u r e c k i c h z X V I I czarnych w e ł n i a n y c h Albanii zdobiono włoskiej infor­ ikonograficz­ u b i o r ó w n a t a p i s e r i a c h z l a t 1665-1678, a J . J o u i n z a j ę ł a z s z y w a n y m z tkanin w r ó ż n y c h b a r w a c h (miparti) w gólny omówiła inwentarzach ruchomości. M . Jarry dała analizę spotkania i zapewne społecznym różnych oni tak dadzą form ubioru w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h i regionach. Irena LUDVIK BARAN, JITKA STAŇKOVÁ, Lidové kroje Slovácka, Turnau Praha 1982, s. 84, r y c . 77 ( w t y m 71 b a r w n y c h ) . Książka od ta u k a z u j e s t r o j e l u d o w e południowego wschodu W t y m n i e w i e l k i m regionie ze z części Słowacją, a od południowych południowego Moraw zachodu graniczących z w X V I I I i X I X w . u k s z t a ł t o w a ł o s i ę 28 t y p ó w Austrią. strojów �292 RECENZJE ludowych i 27 czesności. Część turalnymi regionu. 1900. sel, z nich Zachowały dożynek, Jest głowy, ten on jest one Strój oznakę bardzo stale i pozycji ta typów. Ukazuje jest to syjskim, haftów, społecznej, grupy wieku, święta czy tego s t r o j u . ona M o ż e on jednocześnie życie płci, stanu uroczystości, do doskonała pozycja eksportowa z wsi album stroju, przynosi lecz t a k ż e czy pod wiele informacji za nakryć Strój względem odmienne na za­ Odmienne co ukazującym dzień. różne wa­ odtwarzania poszczególnych jego w Moraw, czterech coroczne sprawia, językach: „ W s t ę p i e " zarazem ukazano s ł o w n i c z e k b l i s k o 90 t e r m i n ó w . nawcze dla historii u b i o r ó w l u d o w y c h we­ nie piór). cywilnego i in. albumem objaśnieniami We on spodni, wstążek opisywanego regionu niemieckim, angielskim i francuskim. świąt, poszczególnych rękawów, koronek, społecznego służyć wsi (krój czy wesela i sceny z codziennego życia. Z n a k o m i t y p o z i o m zdjęć tylko historię wy szczegółach kul­ 1886- latach lokalnych regionu współ­ w opisane z okazji do ośrodkami się starannie i s ł u ż y mieszkańców jest zarazem doskonale w y d a n y m rianty regionalne zwyczaje, starannie używane zróżnicowania jego w a r i a n t y nosi się w r ó ż n e Książka w typ przekształceniami najważniejszymi przechowuje wyróżniającą chustek, z pierwszy świąteczne ludowy oznaką z pewnymi związana poraz zróżnicowany wiązania jeszcze możności jest się j a k o u b i o r y festiwali. sposób przetrwać strojów Zostały p r z e b r a n i e , lecz za wsi. zdołało z tych etnograficznych krajów środkowej mających Tak więc nie luksuso­ znaczenie porów­ Europy. Irena że ro­ Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894b50d72e98aa030e20842fe528aaef.pdf 468200be92672c75a5077cfb0fa5b82b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1154 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie ludami Komi w XVI-XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.181-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 WŁADYSŁAW BARANOWSKI (Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego) POLSKIE ZAINTERESOWANIA L U D A M I K O M I W XVI-XIX WIEKU P ó ł n o c n o - w s c h o d n i obszar europejskiej części Z w i ą z k u Radzieckiego z a m i e s z k i w a n y jest m . i n . przez n a r ó d czy t e ż dwa l u b n a w e t t r z y na­ r o d y K o m i . I c h j ę z y k n a l e ż y do r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h , a w niej do g r u p y t z w . j ę z y k ó w p e r m s k i c h . Do g r u p y l u d ó w p e r m s k i c h n a l e ż ą K o m i - Z y r i a n i e , K o m i - P e r m i a c y , K o m i - J a z w a ń s c y oraz U d m u r c i , d a w ­ n i e j n a z y w a n i W o t j a k a m i . L u d y te z a m i e s z k i w a ł y o n g i ś g r a n i c z ą c e ze s o b ą tereny. Jednak w c i ą g u d ł u g i c h stuleci na ziemie te k i e r o w a ł a się silna fala kolonizacji rosyjskiej. R o z b i ł a ona k l i n a m i całość obszaru za­ mieszkiwanego n i e g d y ś przez l u d y permskie. S t ą d np. l u d y K o r n i za­ m i e s z k u j ą obecnie t r z y k o m p l e k s y , a w i ę c obszar K o m i j s k i e j A u t o n o ­ micznej Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej ( K o m i - Z y r i a n i e ) , N a r o d o ­ wego O k r ę g u K o m i - P e r m i a c k i e g o ( K o m i - P e r m i a c y ) , a t a k ż e n i e w i e l k i obszar w o k ó ł ź r ó d e ł r z e k i J a z w y na U r a l u ( K p m i - J a z w a ń s c y ) . R ó ż n i c e j ę z y k o w e m i ę d z y l u d n o ś c i ą z a m i e s z k u j ą c ą te t r z y t e r e n y są n i e z b y t d u ­ że. N i e w i e l k i e g r u p y l u d ó w K o m i z a p u ś c i ł y się daleko na t e r e n zachod­ niej S y b e r i i czy .też na p ó ł w y s e p K o l a . Nie w y k a z u j ą one jednak takich r ó ż n i c j ę z y k o w y c h , a i c h d i a l e k t y są z b l i ż o n e do j ę z y k a K o m i - Z y r i a n czy t e ż K o m i - P e r m i a k ó w . O ile k i l k u t y s i ę c z n a grupa K o m i - J a z w a ń s k i c h m i m o r ó ż n i c j ę z y k o w y c h nie w y k a z u j e specjalnych aspiracji, aby uzna­ w a ć i c h za o d r ę b n y n a r ó d , to z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r ­ m i a c y u z n a w a n i są za o d r ę b n e n a r o d y . N i e k i e d y jednak, nawet w o f i ­ c j a l n y c h statystykach, z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r m i a c y 1 2 1 Por. np. Berücksichtigung M a j š e v, ihrer korni jazyk, 2 S. A . Wiedemann, Dialekte Grammatika Dialektologiěeskaja В u b r i k, J. F. Syktyvkar V . I . Ł у t к i n, Grammatik das komi-permiackogo chrestomatija Grammatika P o p o v, und po literaturnogo der syrjanischen Wotjakischen, jazyka, permskim korni Sprache Petersburg Leningrad jazykam, jazyka, S. 1940; Moskva Leningrad 1884; mit I. I . V. I. Ł y t к i n, 1955, 1949; t. 1; D . V . Sovremennyj 1955, i i n . Komi-jazvinskij Jazvinskie komi, dialekt, M o s k v a 1961. P o r . t e ż V . I . Ł y t к i n , „ S o v e t s k a j a Etnografija", n r 4: 1950, s. 194-195. �182 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I 3 zaliczani s ą do jednej n a r o d o w o ś c i . N a t u r a l n i e w p r z e s z ł o ś c i p o d z i a ł y m i ę d z y K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w nie w y s t ę p o w a ł y t a k w y r a ź n i e , a wszystkie te l u d y p o d c i ą g a n e b y ł y pod j e d n ą w s p ó l n ą n a z w ę . Z r e s z t ą w e d ł u g o p i n i i w y b i t n e g o w ę g i e r s k i e g o specjalisty z zakresu j ę z y k ó w u r a l s k i c h Petera H a j d u : „ P o m i m o że i s t n i e j ą j ę z y k i l i t e r a c k i e z y r i a ń s k i i p e r m i a c k i , to j e d n a k z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia nie m o ż e m y i c h u w a ż a ć za o d r ę b n e j ę z y k i . Z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia w y d a j e się n a j s ł u s z n i e j s z e , j e ż e l i o b y d w a j ę z y k i (wliczając j a z w a ń s k i : t r z y ) b ę d z i e ­ m y u w a ż a ć za t r z y g ł ó w n e d i a l e k t y jednego j ę z y k a " . Natomiast e s t o ń ­ ski uczony V i l l e m Ernizs p i s a ł : „ L i t e r a t u r a z y r i a ń s k a jest dla P e r m i a ków dostępna dzięki bliskiemu p o k r e w i e ń s t w u językowemu, przypomi­ n a j ą c e m u stosunki czeskie i s ł o w a c k i e " . S p r a w a k o l e b k i n a r o d ó w K o m i , a t a k ż e i c h etnogenezy, n a s u w a ł a i w c i ą ż jeszcze nasuwa r ó ż n e w ą t p l i w o ś c i . Obecnie nieliczna l u d n o ś ć K o m i (wg d a n y c h spisowych z 1979 r. b y ł o i c h ł ą c z n i e 478 t y s . ) ż y j e na o l b r z y m i m obszarze. Sama K o m i j s k a A u t o n o m i c z n a Socjalistyczna R e p u b l i k a Radziecka jest w i ę k s z a od P o l s k i i l i c z y o k o ł o 410 tys. k m . N a r o d o w y O k r ę g K o m i - P e r m i a c k i ma p o w i e r z c h n i o k o ł o 22 tys. k m . A wreszcie drobne g r u p y K o r n i są rozrzucone na obszarze l i c z ą c y m jesz­ cze kilkaset t y s i ę c y k m . J u ż w k o ń c u X I V w . prowadzona b y ł a silna akcja chrystianizacyjna w ś r ó d l u d ó w K o r n i . Bardzo d u ż e z a s ł u g i o d e g r a ł t u biskup Stefan t z w . P e r m s k i , uznany p ó ź n i e j przez K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y za ś w i ę t e g o , k t ó r y u ł o ż y ł dla l u d ó w K o m i specjalny alfabet i p r z y c z y n i ł się do p r z e k ł a d u na ich j ę z y k szeregu t e k s t ó w l i t u r g i c z n y c h . J e d n o c z e ś n i e coraz p o w a ż ­ niejsze r o z m i a r y p r z y b i e r a ł a p o l i t y c z n a ekspansja rosyjska na t a m t e n teren, p o c z ą t k o w o p a ń s t w a Wielkiego N o w o g r o d u , a n a s t ę p n i e M o s k w y . M n i e j w i ę c e j od k o ń c a X V w . obszary te w c h o d z i ł y j u ż w s k ł a d p a ń s t w a 4 5 6 7 2 2 2 * Por. np. Ežegodník 4 P. Hajdu, 6 V. E r n i t a, • Por. пр.: land, Dorpat i dzisiejsza bolso j Narody Polska A. 1848, t. 1; St. podbite 163; V . M . P o d o r o v, j ěnciklopedii uralskie, Reise i ruchy nach Petersburg 1980, dem 1854, ugrofińskie, Nordosten t. 2; północno-wschodniej I. po istorii korni (zyrian t. 1-2; N . N . Č e b о к s a r o v, Etnogenez korni po Etnografija", nr očerk), Moskva 1947; i nižnopečorskich Etničeskaja 1946, I. V . N . В e 1 i с e г, О korni, istorija s. 51-80; N . Šiškin, kraja, N . N . M i k ł u c h n o - M a k ł a j a " , v y p . 25: 1956, s. 82-91; Pečorskogo prosu kraja, S y k t y v k a r 1958; o proischoždenii mirovanie národnosti ' Ežegodník..., národa komi, s. 11. s. 151- Syktyvkar 1933, antropologii, „Sovetskaja (etnografičeskij kul'tury E . A. komi, tenże, S a v e 1 e v a, Moskva 1971, verchnopečorskich Lašuk, Institute Etnografii Očerki Perm' ětničeskoj Vyčegodskaja. s. 131-176; L . P . M o s k v a 1972, s. 238-287 i i n . dawna 1931, Komi-permiaki „Kratkie Soobščenija 19. Russ- Moskwa Warszawa „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , nr 1: 1952, s. 60-74; L . P . Pečorskogo 11. europeischen i permiakov), formirovanii s. W a r s z a w a 1938, s. M o s s e g, dannym 1980, 189. des Europy, Oberki 2: Moskva W a r s z a w a 1971, s. a Ugrofinowie Schrenk, a narody sovětsko i jazyki Lašuk, im. istorii К voFor- �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 183 KOMI moskiewskiego. W X V I I stuleciu przez t e r e n y K o m i - P e r m i a k ó w w i ó d ł szlak p r o w a d z ą c y na ś w i e ż o p r z y ł ą c z o n e do Rosji ziemie S y b e r i i . P i e r w s z y m z polskich a u t o r ó w , k t ó r y p i s a ł o l u d a c h K o r n i , b y ł w y ­ b i t n y humanista p o l s k i z p o c z ą t k ó w X V I w., h i s t o r y k , geograf i lekarz, Maciej z Miechowa, z w a n y n a j c z ę ś c i e j M i e c h o w i t ą . W 1517 r. w y d a ł on w K r a k o w i e w j ę z y k u ł a c i ń s k i m k s i ą ż k ę pt. Tractatus de duabus Sarm a t i i s , Asiana et Europiana et de contentas i n eis. Praca ta s p o t k a ł a się z o l b r z y m i m zainteresowaniem i n t e l e k t u a l n y c h sfer zachodu. Przez d ł u ­ g i e też lata b y ł a ona p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m i n f o r m a c j i o wschodniej Europie oraz zachodniej A z j i dla c z y t e l n i k ó w z w i e l u k r a j ó w . D o c z e k a ł a się też na zachodzie, j a k r ó w n i e ż i w Polsce, około d w u d z i e s t u p r z e d r u ­ k ó w l u b t ł u m a c z e ń na j ę z y k niemiecki, holenderski, w ł o s k i i polski. Jak przypuszcza się, M i e c h o w i t a p r z y z b i e r a n i u i n f o r m a c j i o k r a j a c h wschod­ niej E u r o p y i zachodniej A z j i o p i e r a ć się m u s i a ł na relacjach l u d z i , k t ó ­ r z y znali t a m t e n teren, a s z c z e g ó l n i e „ s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h [...] j e ń c ó w wojennych, T a t a r ó w i Moskali niejednokrotnie wysokich r o d ó w " . 8 9 I n f o r m a c j a o l u d a c h K o m i w t r a k t a c i e M i e c h o w i t y przedstawia się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : Oto w rozdziale d r u g i m t r a k t a t u drugiego, k t ó r y nosił n a z w ę „ O k r a i n a c h s c y t y j s k i c h Permie, Baszkirii, J u g r i i i K a r e l i i p o d b i t y c h przez k s i ę c i a moskiewskiego" z n a j d o w a ł się tekst: „Za K s i ę s t w e m Moskiewskim są krainy i ludy m i ę d z y północą a wschodem na k r a ń c u A z j i P ó ł n o c n e j , c z y l i S c y t i i , p o d l e g ł e k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u i podbite p r z e z księcia Iwana-Perm [...] Był to kraj pogański, który dwadzieścia lat t e m u książę m o s k i e w s k i I w a n z m u s i ł do p r z y j ę c i a c h r z t u w e d ł u g o b r z ą d k u r u s k i e g o , c z y l i grec­ kiego. I d a ł w ł a d y k ę , c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m S t e f a n , k t ó r e g o b a r b a r z y ń c y po odej­ ściu księcia obdarli ż y w c e m i znowu ustanowił ze skóry i zamordowali. Książe n o w e g o b i s k u p a , pod którego ukarał ich zwierzchnictwem żyją odtąd powrócił, jak c h r z e ś c i j a n i e w y z n a j ą c y schizmatycki o b r z ą d e k ruski. Inne zaś wymienione poprzed­ nio k r a i n y p o z o s t a j ą n a d a l w p o g a ń s t w i e . C z c z ą s ł o ń c e , k s i ę ż y c , g w i a z d y i z w i e r z ę t a l e ś n e o r a z w s z y s t k o , co n a p o t k a j ą n a drodze, m a j ą w ł a s n e j ę z y k i i d i a l e k t y . W mi permskiej m a j ą w ł a s n y język W tych krainach nie o r z ą , nie s i e j ą , nie chleba, nie u ż y w a j ą p i e n i ę d z y . Ż y w i ą się m i ę s e m z w i e r z ą t l e ś n y c h . M i e s z k a j ą w stych lasach w więc ludzie z wełny. szałasach też są Okrywają leśni się z gałęzi. A i dzicy. ponieważ Są prymitywnie jak te krainy bezrozumne skórami zszywając są pokryte zwierzęta, nie całe mają zie­ mają gę­ lasami, ubrań razem skóry z wilka, je­ l e n i a , n i e d ź w i e d z i a , g r o n o s t a j a , k u n y j a k popadnie. A p o n i e w a ż w i c h z i e m i nie ma ż a d n y c h m i n e r a ł ó w , dlatego j a k o d a n i n ę k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u s k ł a d a j ą nie r a ł y , ale f u t r a z w i e r z ą t l e ś n y c h , k t ó r y c h m a j ą pod d o s t a t k i e m " 1 0 mine­ . 1 W informacjach M i e c h o w i t y o l u d a c h K o m i z n a j d o w a ł y się pewne n i e d o k ł a d n o ś c i . Z t e k s t u w y n i k a ł o , że m ę c z e ń s t w o biskupa Stefana, po8 Maciej Odnośnie 1523. Historyk, 9 tyckiej 1 0 do geograficznej t w ó r c z o ś c i M a c i e j a Miechowita H. geograf, Barycz, i europejskiej, Maciej jako z geograf lekarz, Wstęp, Europy Wschodniej, organizator [w:] nauki, Maciej z W r o c ł a w 1972, s. 15. Miechowa, op. cit., s. 77. z M i e c h o w a por. K . [w:] Maciej Buczek, z Miechowa 1457- W r o c ł a w — W a r s z a w a 1960, s. 75-157. Miechowa, Opis Sarmacji azja­ �184 WŁADYSŁAW BARANOWSKI staci j a k najbardziej autentycznej, n a s t ą p i ł o g d z i e ś w ostatnich latach X V w . W r z e c z y w i s t o ś c i ż y ł on znacznie w c z e ś n i e j — w X I V w . Jed­ n o c z e ś n i e jednak z n a j d o w a ł y się pewne bardzo ciekawe szczegóły, w z u ­ p e ł n o ś c i z a s ł u g u j ą c e na w i a r ę . P i s a ł w i ę c M i e c h o w i t a , że tamtejsza l u d ­ n o ś ć nie z n a ł a p i e n i ę d z y . O t ó ż w a r t o w s p o m n i e ć , że jeszcze w k i l k a w i e ­ k ó w p ó ź n i e j ż y j ą c y w lasach Z y r i a n i e w s w y c h obliczeniach nie u ż y w a l i systemu p i e n i ę ż n e g o , ale s k ó r z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h . T r a k t a t M i e c h o w i t y j u ż k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u p r z e t ł u m a c z o n y zo­ s t a ł na j ę z y k r o s y j s k i . Dlatego t e ż w ostatnich czasach n i e k t ó r z y z uczonych radzieckich z a j m u j ą c y s i ę h i s t o r i ą l u b e t n o g r a f i ą l u d ó w K o ­ m i p o w o ł u j ą się na relacje tego polskiego h u m a n i s t y . Natomiast nie zwraca się z u p e ł n i e u w a g i na to, że b y ł a to pierwsza europejska relacja o t y c h ż y j ą c y c h na k r a ń c a c h naszego k o n t y n e n t u ludach, k t ó r a na d ł u g i okres u k s z t a ł t o w a ł a p o g l ą d y o p i n i i zachodniej na k r a j K o m i . Znacznie m n i e j i n f o r m a c j i o l u d a c h K o m i p o d a ł k o r z y s t a j ą c y z r e s z t ą z M i e c h o w i t y autor z p o ł o w y X V I stulecia, M a r c i n B i e l s k i . P i s z ą c o t e ­ renach z a j ę t y c h przez R o s j ę w y m i e n i a ł r ó w n i e ż P e r m . Jak p o d a w a ł , m i e s z k a ń c y t a m t y c h okolic „ j ę z y k s w ó j osobny m i a j ą , w i a r y i pisma n a u c z y ł i c h jeden biskup Stefan, k t ó r e g o ś w i ę c i R u ś " . P o d a w a ł n a s t ę p ­ nie, że m i e s z k a ń c y w n i e w i e l k i m stopniu z a j m u j ą się r o l n i c t w e m , a u t r z y ­ m u j ą się g ł ó w n i e z polowania. W ł a d z o m c a r s k i m t e ż p ł a c i l i d a n i n ę w s k ó ­ rach z w i e r z ę c y c h . Jako pewnego rodzaju c i e k a w o s t k ę w s p o m i n a ł o k o ­ r z y s t a n i u przez n i c h z s a ń z a p r z ę ż o n y c h w psy, a t a k ż e o u ż y w a n i u nart . Drobne i n f o r m a c j e o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h okolice P e r m u , a w i ę c prawdopodobnie o ludzie K o m i , p o d a ł W ł o c h p r z e b y w a j ą c y w polskiej s ł u ż b i e w o j s k o w e j , Aleksander G w a g n i n . P i s a ł on m n i e j w i ę c e j to samo, co M i e c h o w i t a i B i e l s k i . P o d a w a ł t e ż t r o c h ę i n f o r m a c j i o z a p r z ę g a n i u do sań r e n ó w i psów, a także o u ż y w a n i u n a r t . W polskim w y d a n i u z 1611 r. b y ł d r z e w o r y t j a d ą c y c h na n a r t a c h Z y r i a n , dość z r e s z t ą sche­ matycznie przedstawionych . W p i e r w s z y c h latach X V I I w . w o j s k a polskie w s p o m a g a j ą c e t z w . D y ­ m i t r ó w S a m o z w a ń c ó w d o c i e r a ł y w g ł ą b p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ziem n a ­ l e ż ą c y c h do p a ń s t w a rosyjskiego. Prawdopodobnie o d d z i a ł y tzw. L i s o w 1 1 1 2 13 u 1 S 1 R 1 7 1 1 P o r . b i o g r a m : Stefan klopedičeskij 1 4 slovar', Por. пр.: Permskij, [w:] F . G . В г о к g a u z, L A . Ё f r o n, Ěnci- S. P e t e r b u r g 1901, t. 31a, s. 637-638. A . S. Z a b o e v, Drevnij denežnij scot komi, „Sovetskaja Etno­ g r a f í a " , n r 1: 1978, s. 103-109 i i n . I S M. Miechowski], Traktat o dwuch Sarmatijach, perevod S. A . Annin- skogo, M o s k v a — L e n i n g r a d 1936. 1 4 P o r . np. 1 5 M. 1 9 A. G w a g n i n , 1 7 T a m ż e , s. 20. Saveleva, Bielski, op. cit., s. 11 i i n . Kronika Kronika to jest historyja Sarmacjej świata, europskiej, Kraków 1564, s. 434. K r a k ó w 1611, k s . 7, s. 16-17. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 185 KOMI c z y k ó w d o c h o d z i ł y do p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h k r a ń c ó w ziem zamieszka­ n y c h przez l u d K o m i . W y m i e n i a n y dalej W ł a d y s ł a w Z a p a ł o w s k i , z e s ł a ­ n y po P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m do k r a j u K o m i , w s w y m p a m i ę t n i k u wspominał: „ P o z n a ł e m s i ę z s a d o w n i k a m i i w o l n y m i a ł e m w s t ę p do s t a r y c h a r c h i w ó w . między innymi znalazłem sowczycy a [...] zajrzeli aż ciekawe dokumenty, z k t ó r y c h do n a w e t u k a z a l i s i ę pod Sołwyczegodska, który samym Jareńskiem. mienieniem nazwisk d o w ó d c ó w polskich" 1 8 był dowiedziałem własnością Tam się, że L i - Strogonowych, Opis b y ł bardzo s z c z e g ó ł o w y z wy­ . W a r t o m o ż e d o d a ć , że w 1613 r. niekarne o d d z i a ł y polsko-litewskie zrabowały Wołogdę . Z p e w n o ś c i ą polskich k o n d o t i e r ó w w s ł u ż b i e S a m o z w a ń c ó w specjal­ nie nie z a i n t e r e s o w a ł o z e t k n i ę c i e się z o b c ą i m l u d n o ś c i ą u r a l s k ą . M a r ­ ginesowo m o ż n a j e d n a k w s p o m n i e ć , że w folklorze w i e l u p ó ł n o c n o -wschodnich t e r e n ó w z a m i e s z k i w a n y c h przez l u d n o ś ć r o s y j s k ą p o z o s t a ł y echa w s p o m n i e ń o d z i w n y c h istotach demonicznych, g r o ź n y c h i z ł y c h o l b r z y m a c h , n a z y w a n y c h „ p a n a m i " . W y s u w a n o przypuszczenie, że b y ł y to echa d a w n y c h n a j a z d ó w polskich L i s o w c z y k ó w . Prawdopodobnie j e d ­ nak na u k s z t a ł t o w a n i e się w folklorze r o s y j s k i m t y c h d z i w n y c h postaci n a ł o ż y ł y się z a r ó w n o r e l i k t y u g r o f i ń s k i c h w i e r z e ń demonicznych, w i a r a w d u c h y p r z o d k ó w , j a k r ó w n i e ż (ze w z g l ę d u na z b i e ż n o ś ć nazw) wspo­ m n i e n i a o ł u p i e s k i c h najazdach polskich „ p a n ó w " L i s o w c z y k ó w . Przez t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i j e c h a ł jeniec, w z i ę t y do n i e w o l i podczas w o j e n polsko-rosyjskich z p o ł o w y X V I I w., A d a m K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , k t ó r y n a p i s a ł diariusz swego syberyjskiego z e s ł a ­ n i a . Znajduje się w n i m w z m i a n k a o ludach K o r n i : 1 9 2 0 2 1 1 8 Pamiętniki 1913, t. 2, s. и Władysława L. W s z ę d o b y l s k i i[w:] Bukiet 2 0 J. literacki, nach", 2 1 Porzęcki, po [A. P o ł u j a ń s k i ] , Napad „Pany" (notatka K r in ič na ja, etnografii Litwinów 1863-1870, na Wilno miasto historyczno-etnograficzna), Istoriko-ětnografičeskaja relacja o ludach szlaki, z wędrówek na Wołogdę, „Wędrowiec", osno-ua predanij veka. 1972, o [w:] „pa­ w dziedzinie Kamenskij-Dłuzik ščenij, ,[w:] Historia 139-149; A. v kontaktów dziejów polskiej P o 1 e v o j , O prebyvanii pol'skogo sočinenija geologii Vostočnoj i o Sibiři, geografii, Sibiři K u c z y ń s k i , Polacy w w s. 179; tenże, ego dziedzinie dziele pol­ Sybe­ Najstarsza polska orientalistyki, v Rossii Warszawa polski Pierwsza 1972, Kamen- kontaktów s. 82; re­ War­ Adama [w:] Historia i istočniki polsko-radzieckich Pierwszy K u c z y ń s k i , K a ł u ż y ń s k i , z Zabytyj Kamenskogo-Dlužika, Jasiewicz, s. 33-35; A . Szkice P o l e v oj, Adama s. 122-129; Z . s. 116-141; S. Syberię, pervogo O sočinenii „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 12: 1968, t. 3, s. 67-82; В . Р . Adam s. Syberii, Wrocław — avtora sko-rosyjskich XVII „ P o z n a j ś w i a t " , n r 3: 1966, lacja s z a w a 1969, Sibiři E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1965, Syberii, ryjskie 1976, roku O d n o ś n i e do r e l a c j i A . D ł u ż y k - K a m i e ń s k i e g o , por.: B . P . „Sovetskája skogo z „ S o v e t s k á j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1980, s. 117-127. istočnik ska (Płomienia) W a r s z a w a 1851, s. 219-224. 1888, s. 201; N . A . opis Zapałowskiego 224. pol­ t e n ż e, ětnografičeskich soob- etnografii, Wrocław cywilizacyjnym na Syberii �186 WŁADYSŁAW BARANOWSKI „I s t ą d s i ę p o c z y n a P e r m i a , a M o s k w a z o w i e j ą Z y r a n y , k t ó r z y s ą l u d z i e d z i w ­ nego j ę z y k a ; m a j ą w i a r ę r u s k ą , p o w i a d a j ą , ż e i c h c h r z c i ł ś w . S t e f a n . L u d z i e myślni, mianowicie na żmudzki w lasach, na wodzie, strzelcy z ł u k ó w . Język poszedł prze­ trochę [...] L u d z ł y , n i e m i ł o s i e r n y , n a n o c n i g d y n i e p r z y j m i e , a d z i w u j e s i ę c u d z i o z i e m c o m , j a k o w i e l k i e m u d z i w o w i s k u , i d a j ą j a ł m u ż n y , k t o co m o ż e , a и w i ę c e j r y b , bo c h l e b a s a m i m a ł o m a j ą " naj­ . Widocznie w e w s p o m n i e n i a c h wiezionego na S y b e r i ę K a m i e ń s k i e g o D ł u ż y k a n i e u f n i wobec c u d z o z i e m c ó w K o m i nie zapisali się w s p o s ó b z b y t d o b r y . A to, że u r a l s k i j ę z y k tego l u d u w y d a ł m u s i ę podobny do litewskiego, k t ó r e g o z r e s z t ą prawdopodobnie nie z n a ł , nie m o ż e z b y t n i o d z i w i ć . I n n e natomiast i n f o r m a c j e tego polskiego autora o l u d a c h K o ­ m i były najzupełniej prawdziwe. W p o d r ę c z n i k a c h geografii z X V I I I w . z n a j d o w a ł y się n i e k i e d y k r ó t ­ sze l u b d ł u ż s z e w z m i a n k i o k r a j u K o m i , n a z y w a n y m p r z e w a ż n i e k r a ­ j e m p e r m s k i m , i o jego m i e s z k a ń c a c h . N i e p r z y n o s i ł y one jednak z b y t d u ż o i n f o r m a c j i . Nie p o s i a d a ł y t e ż w i ę k s z e j w a r t o ś c i d l a b a d a ń n a d k u l ­ turą tych ludów. W p o c z ą t k a c h X V I I I w . przez ziemie zamieszkane przez l u d K o m i j e c h a ł w z i ę t y do n i e w o l i rosyjskiej w 1707 r. p u ł k o w n i k L u d w i k Sien i c k i . W w y d a n e j p ó ź n i e j w W i l n i e w 1754 r. p r a c y p t . Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego p o d a ł t r o c h ę i n f o r m a c j i o l u d n o ś c i oko-lic, przez k t ó r e p r z e j e ż d ż a ł . O m i e s z k a ń c a c h tamtego k r a j u w s p o m i ­ n a ł , że w i c h wierzeniach bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł k u l t ognia . 2 3 2 4 W X I X w . t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i nie l e ż a ł y j u ż na szlaku, po k t ó r y m w y s y ł a n o naszych z e s ł a ń c ó w na S y b e r i ę . Rzadko t e ż k t ó r y ś z P o l a k ó w s p o t y k a ł się z przedstawicielami t y c h północno-wschodnio-europejskich l u d ó w . M i m o to n i e k t ó r z y z naszych a u t o r ó w podali o n i c h pewne drobne w i a d o m o ś c i . A u t o r k ą , k t ó r a w s w y c h p a m i ę t n i k a c h z a m i e ś c i ł a ciekawe s z c z e g ó ł y o z y r i a ń s k i c h kupcach p r z y b y w a j ą c y c h na j a r m a r k i w osadach p ó ł n o c ­ no-zachodniej Syberii, b y ł a E w a F e l i ń s k a . M ł o d a w d o w a ze ś r o d o 2 5 ад początkach kolonizacji rosyjskiej, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 83: 1982, s. 60-62 i in. M A. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , t a . Książka zbiorowa ofiarowana D i a r i u s z więzienia księdzu moskiewskiego, Franciszkowi Bażyńskiemu, [w.] War­ Poznań 1874, Wilno 1754, s. 380. M L. Sienicki, Dokument A. K u c z y ń s k i , osobliwego miłosierdzia Boskiego, s. 7. 2 4 nej relacji tenże, Ludwika Opisanie i ich kul'ture, 2 5 skich Felińska Sibiři obraz „Etnografia XVIII v. Materiały Syberii w świetle P o l s k a " , t. L . Senickogo 14: osiemnastowiecz­ 1970, o sibirskich z. 1, s. 84-85; aborigenach „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1972, s. 32. Odnośnie znad Etnograficzny Sienickiego, do Niemna, Ewa, tej autorki: A . Dniepru [w:] Polski i słownik J e 1 s к i, Dźwiny, Sylwetki Wilno biograficzny, 1906, Kraków zasłużonych s. 4-12; T. niewiast pol­ Tarkowski, 1948, t. 6, s. 407-408. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 187 KOMI w i s k a z i e m i a ń s k i e g o za s w ą d z i a ł a l n o ś ć p a t r i o t y c z n ą z e s ł a n a z o s t a ł a do Berezowa (Bieriozowa) l e ż ą c e g o daleko na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i c h k r a ń c a c h S y b e r i i . P i s z ą c o z i m o w y c h j a r m a r k a c h w daleko na p ó ł n o c y l e ż ą c e j p r z y u j ś c i u O b i osadzie Obdorsk, w s p o m i n a ł a r ó w n i e ż F e l i ń s k a o p r z y b y w a ­ j ą c y c h t a m z t e r e n ó w j u ż u w a ż a n y c h za europejskie nad r z e k ą P i e c z o r ą k u p c a c h n a r o d o w o ś c i z y r i a ń s k i e j . „ S ą o n i dobrze zbudowani, o d w a ż n i i p r z e m y ś l n i , m a j ą s w ó j j ę z y k o d r ę b n y , w s z a k ż e dobrze m ó w i ą po r u s ­ k u " . K u p c y ci p r z y b y w a l i do Obdorska saniami z a p r z ę ż o n y m i w r e n y . P r z y w o z i l i g ł ó w n i e takie t o w a r y , j a k m a s ł o , w e ł n i a n e p o ń c z o c h y , po­ s t r o n k i , sieci do ł o w i e n i a r y b , n i c i , p ł ó t n o . O d m i e s z k a ń c ó w t a m t y c h okolic, a w i ę c C h a n t ó w i N i e ń c ó w , o t r z y m y w a l i w zamian f u t r a , r ó ż n e g o r o d z a j u n i e w y p r a w i o n e s k ó r y , np. z r e n ó w , p u c h z d z i k i c h kaczek, k o ­ ści m a m u t ó w . 2 6 Na p r z e ł o m i e 1840 i 1841 r. w y b u c h ł o powstanie biedoty nienieckiej (samojedzkiej). R u c h ten p o z o s t a w a ł pod w o d z ą energicznego i rzutkiego p r z y w ó d c y W a u l i P i e t t o m i n a ( W a w l j o Nieniaga), k t ó r y w i m i e n i u ubo­ g i c h N i e ń c ó w w a l c z y ł z m i e j s c o w y m i bogaczami oraz c a r s k ą a d m i n i ­ stracją . Oddziały powstańcze zagroziły Obdorskowi. W ł a d z o m rosyj­ s k i m u d a ł o się j e d n a k p o d s t ę p e m ś c i ą g n ą ć p r z y w ó d c ę tego powstania do Obdorska i t a m a r e s z t o w a ć . S p o w o d o w a ł o to z a ł a m a n i e się c a ł e g o r u c h u p o w s t a ń c z e g o . W e d ł u g F e l i ń s k i e j w s t ł u m i e n i u jego z n a c z n ą r o l ę ode­ grali przybyli tam Zyrianie („powodzenie w y p r a w y najwięcej przypi­ s u j ą m ę s t w u i p r z e z o r n o ś c i Z i r a n ó w p r z y b y ł y c h na j a r m a r k z g u b e r n i archangielskiej, k t ó r z y g ł ó w n i e d o w o d z i l i w tej m a ł e j k o m p a n i i " ) . Za­ s t a n o w i ć się trzeba, dlaczego Z y r i a n i e tak energicznie w y s t ą p i l i p r z e c i w p o w s t a n i u biedoty N i e ń c ó w . O t ó ż r u c h ten m i a ł zdecydowane oblicze s p o ł e c z n e . W a u l i P i e t t o m i n a w y s t ę p o w a ł przeciw z a m o ż n y m k u p c o m za­ r ó w n o m i e j s c o w y m , j a k i p r z y j e ż d ż a j ą c y m z i n n y c h stron, np. z k r a j u Z y r i a n , na j a r m a r k i w Obdorsku. W i m i ę też wzajemnej s o l i d a r n o ś c i z a m o ż n i k u p c y z y r i a ń s c y u d z i e l i l i a d m i n i s t r a c j i carskiej daleko i d ą c e j pomocy. 2 1 2 8 P i e r w s z y m z P o l a k ó w , k t ó r y p r z e p r o w a d z i ł p o w a ż n i e j s z e studia nad Z y r i a n a m i , b y ł Aleksander P o ł u j a ń s k i (1814-1866). P o c h o d z i ł on z z u ­ b o ż a ł e j r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j z W i l e ń s z c z y z n y . Po u k o ń c z e n i u I n s t y t u t u L e ś n e g o w P e t e r s b u r g u przez szereg lat p r a c o w a ł j a k o l e ś n i c z y w g u ­ b e r n i k a z a ń s k i e j i w o ł o g o d z k i e j . P r z e b y w a j ą c na t a m t y m terenie i n t e ­ r e s o w a ł się m i e s z k a j ą c ą t a m l u d n o ś c i ą . Po powrocie z Rosji w 1854 r. o p u b l i k o w a ł w p e r i o d y k u „ B i b l i o t e k a Warszawska" p r a c ę pt. Wspomnie­ nia z podróży nad Wołgą. S k ł a d a ł a się ona z szeregu s z k i c ó w , w k t ó r y c h s e E. Felińska, i Saratowie, 2 7 E . D. Wspomnienia P г о к o f e v a, Nency, s. 613. 2 8 z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie W i l n o 1852, t. 1, s. 226-227. Felińska, op. cit, s. 335. [w:] Narody Sibiři, Moskva—Leningrad 1956, �188 WŁADYSŁAW BARANOWSKI o p i s y w a ł z a m i e s z k u j ą c e na P o w o ł ż u oraz na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Rosji l u d y : K o m i , C z u w a s z ó w , M a r i j c ó w ( C z e r e m i s ó w ) . B y ł a to z r e s z t ą pierwsza p o w a ż n i e j s z a polska praca p o ś w i ę c o n a t y m l u d o m . M a r ­ ginesowo m o ż n a w s p o m n i e ć , że P o ł u j a ń s k i jest a u t o r e m s t u d i ó w z za­ k r e s u l e ś n i c t w a i na t e n temat w y d a ł szereg k s i ą ż e k . I n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o Z y r i a n a c h s ą pisane w s p o s ó b bardzo n i e r ó w n y . P a m i ę t a ć jednak trzeba, że obserwacje tego autora pochodzi­ ł y prawdopodobnie z k o ń c a l a t t r z y d z i e s t y c h l u b z p o c z ą t k u lat czter­ dziestych X I X w., a o p u b l i k o w a n e z o s t a ł y w 1854 r. B y ł to w i ę c jeszcze okres, k i e d y n a u k a rosyjska w stosunkowo n i e w i e l k i m stopniu z a j m o ­ w a ł a się t y m l u d e m . Nic w i ę c dziwnego, że i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o etnogenezie l u d ó w K o m i s ą m a ł o precyzyjne. Natomiast znacznie bar­ dziej w a r t o ś c i o w e b y ł y opisy tego autora d o t y c z ą c e k u l t u r y tego l u d u , w ś r ó d k t ó r e g o p r z e b y w a ł prawdopodobnie przez k i l k a lat. P o ł u j a ń s k i znał język Korni, k t ó r y m jako pracownik służby leśnej m u s i a ł porozu­ m i e w a ć się z m i e j s c o w ą l u d n o ś c i ą . Z n a j o m o ś ć rosyjskiego w w i e l u oko­ licach b y ł a jeszcze w ó w c z a s bardzo m a ł a . W k a ż d y m razie, o c z y m jesz­ cze dalej b ę d z i e mowa, p r z y t a c z a ł on k r ó t k i e t e k s t y w j ę z y k u t a m t e j ­ szej l u d n o ś c i . Bardzo ciekawe są i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j Z y r i a n . P i s a ł t e ż o t a m t e j s z y m m y ś l i s t w i e . Sporo w i a d o m o ś c i p o d a ł o r o l ­ n i c t w i e . Z w r a c a ł u w a g ę , że w w i e l u okolicach stosowana b y ł a p r y m i ­ t y w n a gospodarka ż a r o w a . Do żęcia zboża u ż y w a n o s i e r p ó w , natomiast t r a w ę koszono p r y m i t y w n y m i kosami „ g a r b a t k a m i " l u b „ g a r b u s z k a m i " . M ł o c k a o d b y w a ł a się z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u za p o m o c ą c e p ó w . Z w i e r z ą t gospodarskich l u d n o ś ć tamtejsza t r z y m a ł a stosunkowo niezbyt, d u ż o . Z d r o b i u chowano t y l k o k u r y i to w celu pozyskania j a j , m i ę s a kurzego b o w i e m nie jedzono. P i s a ł r ó w n i e ż o u ż y w a n e j przez t e n l u d odzieży . Znacznie u b o ż s z e b y ł y i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e s p o ł e c z ­ nej i duchowej tamtejszej l u d n o ś c i . Natomiast p o d a ł on t r o c h ę i n f o r m a c j i h i s t o r y c z n y c h o r e l i g i i d a w n y c h Z y r i a n , o p a l e n i u ciał z m a r ł y c h i t p . * M o ż n a z r e s z t ą p r z y p u s z c z a ć , że b y ł y to raczej i n f o r m a c j e p o c h o d z ą c e z dawniejszej l i t e r a t u r y rosyjskiej. Na zakończenie rozdziału o Zyrianach zamieścił Połujański przetłu­ maczony na p o l s k i tekst d w ó c h piosenek l u d o w y c h , a m i a n o w i c i e P o ­ ż e g n a n i e narzeczonej z dziewictwem oraz Żal po bracie. P r z y t o c z y ł t e ż 2 9 3 0 3 1 3 2 9 A. P o ł u j a ń s k i , Wspomnienia z podróży nad Wołgą, „Biblioteka War­ s z a w s k a " , t. 53: 1854, s. 408-435; t. 56: 1854, s. 240-252. 8 0 A. Ż a b k o - P o t o p o w i c z , t. 110: 1966, n r 5, s. 19-25; S. Aleksander M a c i e j e w s k i , s. 225-246 i i n . 8 1 Połujański, 8 2 Tamże, Wspomnienia..., s. 241-243. s. 246-248. Połujański Szlachetni (1814-1866), pasjonaci, „Sylwan", O l s z t y n 1978,, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 189 KOMI P o ł u j a ń s k i w t a m t e j s z y m j ę z y k u szereg p r z y s ł ó w , d o d a j ą c do n i c h t ł u ­ maczenie na polski. Wreszcie ciekawe b y ł y z a ł ą c z o n e dwa m a ł e s ł o w ­ n i c z k i , z k t ó r y c h pierwszy z a w i e r a ł 56 n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y c h s ł ó w , a d r u g i 18 l i c z e b n i k ó w . N i e z a l e ż n i e od specjalnego s t u d i u m o Z y r i a n a c h n a p i s a ł P o ł u j a ń s k i jeszcze d r o b n y szkic o m y ś l i w s k i e j d z i a ł a l n o ś c i przedstawicieli tego l u d u . O p i s y w a ł w i ę c t e c h n i k ę p o l o w a ń , u b i ó r m y ś l i w y c h , b u d o w ę specjalnych p o m i e s z c z e ń , w k t ó r y c h się o n i z a t r z y m y w a l i na okres t r w a n i a sezonu ł o w i e c k i e g o podczas z i m y , oraz o d r ę b n y c h p o m i e s z c z e ń do p r z e c h o w y ­ wania u b i t e j z w i e r z y n y , k t ó r a ze w z g l ę d u na d u ż y m r ó z nie u l e g a ł a zepsuciu. W y m i e n i o n y a r t y k u ł P o ł u j a ń s k i e g o o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w spe­ c j a l n y m t o m i e l i t e r a c k i c h prac tego autora, w y d a n y m pod pseudonimem L . W s z ę d o b y l s k i e g o . D o ł ą c z o n a do niego z o s t a ł a ciekawa i l u s t r a c j a p r z e d s t a w i a j ą c a z y r i a ń s k i e g o m y ś l i w c a w y r u s z a j ą c e g o z i m ą na w y p r a w ę łowiecką . W połowie X I X w. zbiegły z Syberii zesłaniec, Rufin P i o t r o w s k i , w p r z e b r a n i u p r a w o s ł a w n e g o p ą t n i k a u d a j ą c e g o się do S o ł o w i e c k i e g o M o n a s t y r u , w ę d r o w a ł pieszo przez t e r e n y zamieszkiwane przez P e r m i a k ó w , a n a s t ę p n i e K o m i - Z y r i a n . I n f o r m a c j e jego j e d n a k o t y c h l u d a c h b y ł y d o ś ć powierzchowne. O P e r m i a k a c h p i s a ł , że m ę ż c z y ź n i p r z e w a ż n i e z n a l i „ j a k o t a k o " j ę z y k rosyjski. Natomiast z k o b i e t a m i bardzo t r u d n o się b y ł o p o r o z u m i e ć w t y m j ę z y k u . Natomiast f o r m a l n i e n a l e ż ą c e do p r a w o ­ s ł a w i a m o d l i ł y się po rosyjsku, „ a g d y m z tego p o w o d u z a p y t a ł j e d n ą P e r m i a c z k ę , czy r o z u m i e pacierz, k t ó r y m ó w i ? o d p o w i e d z i a ł a , że wcale nie rozumie, ale j ą tak pop n a u c z y ł , w i ę c potrzeba m ó w i ć " . Z k o l e i p o d a ł P i o t r o w s k i drobne i n f o r m a c j e o kobiecych n a k r y c i a c h g ł o w y . W i n ­ n y m miejscu p r z y t o c z y ł t r o c h ę d a n y c h o Z y r i a n a c h , r ó w n i e ż z r e s z t ą bardzo p o w i e r z c h o w n y c h . Jedynie ciekawa m o g ł a b y ć i n f o r m a c j a o sto­ sowaniu t a m jeszcze n i e k i e d y w p o ł o w i e X I X w . gospodarki w y p a l e n i s k o w o - ż a r o w e j w celu o t r z y m a n i a nowego pola pod z a s i e w . D r o b n e i n f o r m a c j e o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y do s ł u ż b y w o j ­ skowej na S y b e r i i p ó ź n i e j s z y autor licznych prac o Z a b a j k a l u , A g a t o n G i l l e r . Prawdopodobnie s p o t k a ł się on ze z ł y m p r z y j ę c i e m w j a k i e j ś 3 3 3 4 3 S 3 6 3 7 38 3 9 s s Tamże, 8 4 L. racki, s. s. 250-251. W s z ę d o b y l s k i [A. P o ł u j a ń s k i ] , Polowanie Zyrian, [w:] Bukiet lite­ s. 215-217. 8 6 Tamże, 8 6 J. 55-58; W . nad kulturą s. 19-30 8 7 8 8 8 9 Lwów i l u s t r a c j a m i ę d z y s. 214 i 215. S о к u 1 s к i, Rufin Piotrowski Baranowski, ludową Rosji, Znaczenie Acta i jego pamiętniki, opisów Rufina „Sybirak", Piotrowskiego Universitatis Lodzienzis, Ł ó d ź 1978, nr 4: dla 1936, badań s e r i a I , z. 8, i in. R. P i o t r o w s k i , Tamże, Z. Pamiętniki Zygmuntowicz, 1937, z pobytu na Syberii, P o z n a ń 1860, t. 3, s. 86-87. s. 241-243. s. 7-45; W. Agaton Baranowski, Giller w Agatona świetle Cillera akt państw rozważania zaborczych, nad stosun- �190 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I w s i p e r m i a c k i e j i dlatego i n f o r m a c j e jego o t y m ludzie b y ł y w y r a ź n i e n i e c h ę t n e . P o d k r e ś l a ł t e ż b r a k g o ś c i n n o ś c i ze strony P e r m i a k ó w . S ą to jednak p o b i e ż n e w z m i a n k i , nie p r z e d s t a w i a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i . W s z e ś ć d z i e s i ą t y c h latach X I X w . na dalekiej p ó ł n o c y , w m i e j s c o w o ś c i M e z e ń (Miezien) n a d M o r z e m B i a ł y m p r z e b y w a ł z e s ł a n y t a m za d z i a ł a l ­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , p ó ź n i e j s z y w y b i t n y d z i a ł a c z p o s t ę p o w y i autor w i e l u prac z zakresu r ó ż n y c h s p e c j a l n o ś c i , B o l e s ł a w L i m a n o w s k i . W 1870 r. pod pseudonimem Janko P ł a k a ń o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ K ł o s y " a r t y k u ł o t a m t y m terenie. Z n a l a z ł y się w n i m drobne w z m i a n k i o Z y rianach. A u t o r p o d k r e ś l a ł pewne i c h specyficzne cechy, j a k np. „ s ą bar­ dzo czynni, r u c h l i w i , p r z e d s i ę b i o r c z y " i t p . B y ł a to jednak c h a r a k t e r y ­ s t y k a dość p o w i e r z c h o w n a . T r o c h ę d r o b n y c h s z c z e g ó ł ó w o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y na S y b e r i ę Feliks L e w i c k i , k t ó r y po drodze p r z e j e ż d ż a ł przez t e r e n y za­ mieszkane przez ten l u d . Nie p r z e d s t a w i a ł y one jednak w i ę k s z e j w a r t o ś c i dla poruszanej w tej p r a c y t e m a t y k i . N a j p o w a ż n i e j s z a jednak relacja o K o m i - Z y r i a n a c h w y s z ł a spod p i ó r a W ł a d y s ł a w a Z a p a ł o w s k i e g o (1839-1913). P o c h o d z i ł on ze ś r o d o w i s k a zie­ m i a ń s k i e g o . Za u d z i a ł w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m z e s ł a n y z o s t a ł na p r z y ­ musowe osiedlenie w m i e ś c i U s ť - S y s o l s k (obecnie S y k t y w k a r , stolica A u t o n o m i c z n e j Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej K o m i ) , w ó w c z e s n e j g u b e r n i i w o ł o g o d z k i e j . B y ł to c z ł o w i e k o d u ż e j i n t e l i g e n c j i i o szerokich zainteresowaniach, k t ó r y z r e s z t ą po powrocie z z e s ł a n i a p u b l i k o w a ł sze­ reg a r t y k u ł ó w t r e ś c i krajoznawczej, s p o ł e c z n e j , ekonomicznej i rolniczej. P a m i ę t n i k i swe p i s a ł prawdopodobnie c z ę ś c i o w o na w y g n a n i u , k o ń c z y ł z a ś po powrocie do k r a j u . O p u b l i k o w a n e one jednak z o s t a ł y dopiero w 1913 r. Podczas k i l k u l e t n i e g o p o b y t u na terenach zamieszkiwanych przez Z y r i a n Z a p a ł o w s k i dobrze p o z n a ł i c h w a r u n k i ż y c i a i zwyczaje. P a m i ę t n i k i jego p o s i a d a j ą bardzo d u ż ą w a r t o ś ć dla k u l t u r y tego l u d u . W k o ń c u marca 1865 r. Z a p a ł o w s k i p r z y b y ł na teren k r a j u Z y r i a n . Jak p ó ź n i e j p i s a ł w s w y m p a m i ę t n i k u : „ P r z e j e ż d ż a ł e m teraz obok przed­ ostatniego powiatowego miasta J a r e ń s k a i w j e c h a ł e m w k r a j Z y r j a n ó w , k t ó r y c h j ę z y k a r o z u m i e ć nie m o g ł e m , a oni a n i s ł o w a po r o s y j s k u nie u m i e j ą " . P r z e b y w a ł t a m przez cztery i p ó ł r o k u , do g r u d n i a 1869. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 kami społecznymi i kulturą ludową rosyjskiej wsi na Zabajkalu, Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź 1975, s e r i a I , z. 111, s. 55-66. 4 0 A. G i l i er, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1&54, L i p s k 1866, t. 2, s. 165-166, 177-178. 4 1 J a n k o 4 2 F. L e w i c k i , 4 8 K. skiego 4 4 Płakań, Wybrzeże Niewola. Bartoszewicz, (Płomienia) Tamże, z roku t. 2, s. 166. Urywki Morza Białego, z pamiętnika Przedmowa, [w:] „ K ł o s y " , t. 10: 1879, s. 226. Sybiraka, Pamiętniki 1863-1870, W i l n o 1913, t. 1, s. 5-10. L w ó w 1877, s. 62-63. Władysława Zapałow­ �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 191 KOMI W c i ą g u swego p o b y t u w U s ť - S y s o l s k u n a u c z y ł się. jako tako m ó w i ć po z y r i a ń s k u i m ó g ł się p o r o z u m i e w a ć z przedstawicielami tego n a r o d u nie z n a j ą c y m i j ę z y k a rosyjskiego albo s ł a b o się n i m p o s ł u g u j ą c y m i . Mieszka­ j ą c w domach Z y r i a n dobrze m ó g ł p o z n a ć i c h zwyczaje. Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł Z a p a ł o w s k i przedstawieniu n a j w a ż n i e j s z y c h d z i a ł ó w gospodarki l u d ó w K o m i , a m i a n o w i c i e m y ś l i s t w a , r y b o ł ó w s t w a , h o d o w l i i r o l n i c t w a . Jak z a z n a c z a ł , „ g ł ó w n y m z a j ę c i e m Z y r i a n jest — w zimie m y ś l i s t w o , a l a t e m r y b o ł ó w s t w o " . W nadzwyczaj d o k ł a d n y sposób opisywał Zapałowski technikę zyriańskich myśliwych. Najważ­ n i e j s z y m celem i c h p o l o w a ń b y ł y w i e w i ó r k i — popielice, do k t ó r y c h trzeba b y ł o s t r z e l a ć specjalnie p r z y g o t o w y w a n y m i k u l a m i i s t a r a ć się t r a f i ć je w oko, aby nie u m n i e j s z y ć w a r t o ś c i s k ó r k i . Dla celności s t r z a ł u s t r z e l b ę opierano o s p e c j a l n ą p o d p ó r k ę z c i e n k i c h p r ę t ó w . O p r ó c z po­ pielic c e n n ą z d o b y c z ą dla m y ś l i w y c h b y ł y s k ó r k i soboli, l i s ó w l u b roso­ m a k ó w . Na b o b r y i gronostaje zastawiano specjalne ż e l a z n e sidła. Z y r i a ń scy m y ś l i w i p o l o w a l i r ó w n i e ż na dzikie gęsi, kaczki, g ł ó w n i e jednak na ł a b ę d z i e , k t ó r y c h ogromne stada g n i e ź d z i ł y się na bagnach. P u c h ł a b ę ­ dzi s t a n o w i ł t a m w a ż n y p r o d u k t h a n d l u . W bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polowania na cietrzewie. Do tego rodzaju polowania m y ś l i w i k o r z y s t a l i z pomocy p s ó w . Pies t a k i b y ł „ p o d o b n y do naszych k u n d l i , t y l k o o w i e l e mniejszy". Specjalnie w y s z k o l o n y pies s z u k a ł w lesie c i e t r z e w i : i S „ a z n a l a z ł s z y stado ż e r u j ą c e n a z i e m i , p ł o s z y ; z r y w a s i ę w t e d y c a ł e stado i ob­ s i a d a w i e r z c h o ł k i d r z e w , t a k ż e po k i l k a r a z e m s i a d a n a j e d n e j g a ł ę z i i z a j e d n y m strzałem można kilka zabić. Pies, płoszywszy, w górę i szczeka; cietrzewie całą wtedy podbiega pod drzewo, podnosi łeb u w a g ę z w r a c a j ą w s t r o n ę psa, n i c j u ż n i e w i d z ą c , co s i ę w k o ł o n i c h dzieje. M y ś l i w y p o d s u w a s i ę , z a w s z e j e d n a k n a d z w y c z a j o s t r o ż n i e , i s t r z e l a ; po s t r z a l e stado s i ę z r y w a i n i e d a l e k o z n o w u obsiada drzewa. 4 9 W p a r ę godzin j e d e n m y ś l i w y m o ż e k i l k a n a ś c i e c i e t r z e w i z a b i ć " . T a k j a k u w s z y s t k i c h l u d ó w p ó ł n o c y , za n a j w a ż n i e j s z y w y c z y n m y ś l i ­ wego u w a ż a n o w ś r ó d Z y r i a n zabicie n i e d ź w i e d z i a . S z c z e g ó l n i e m y ś l i w y , k t ó r y w s w y m ż y c i u u ś m i e r c i ł 44 n i e d ź w i e d z i e , „ l i c z b a ta jest u n i c h kabalistyczna — zyskuje uznanie i w gronie m y ś l i w y c h ma głos i p o ­ w a g ę " . Z bardzo d u ż ą d o k ł a d n o ś c i ą o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polo­ wania na n i e d ź w i e d z i e . P o d a w a ł z a s ł y s z a n e historie o c i ę ż k i c h zmaga- 4 5 wet Tamże, t. 2, s. 177. I n f o r m a c j e Z a p a ł o w s k i e g o p o k r y w a j ą s i ę , a n i e k i e d y n a ­ rozszerzają wiadomości s e n e v, V e v, Zyrianie Primety 1927, s. 48-51; čalo XX v., i ich i sueverija V. N. Trudy 1958, t. 45, s. 64-91; podawane ochotničie u ochotnikov B e l i с er, Instituía tenże, Očerki M o s k v a 1873, s. 13-58; D . К . zyrian, po Komi, [w:] Narody Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 203. „Ochotnik etnografii Etnografii im. N. s. 413-416 i i n . 4 8 przez i n n y c h a u t o r ó w , por. п р . : F . A . promysly, N. i Pušnik narodov S i b i r i i " , n r 7: Komi XIX Mikłucho-Makłaja, evropejskoj časti Ar­ S o ł o- SSSR, — na­ Leningrad 1964, t. 2, �192 WŁADYSŁAW BARANOWSKI niach, k t ó r e n i e k i e d y z y r i a ń s c y m y ś l i w i m u s i e l i t o c z y ć z p o t ę ż n y m z w i e ­ rzęciem. N i e bez znaczenia m o ż e t u b y ć i to, że n i e d ź w i e d ź u l u d ó w K o m i , podobnie j a k i u w i e l u i n n y c h l u d ó w p ó ł n o c y , z a r ó w n o na terenie A z j i j a k i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j E u r o p y , u c h o d z i ł za zwierza, do k t ó r e g o o d ­ noszono się ze s p e c j a l n ą czcią . Zabijano je, j e d n o c z e ś n i e jednak doko­ n y w a n o o n g i ś pewnego rodzaju przeprosin w stosunku do p o s i a d a j ą c e g o m a g i c z n ą siłę z w i e r z ę c i a . Również dokładnie opisywał Zapałowski organizację zespołów myśliw­ skich z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z k i l k u n a s t u l u d z i , k t ó r z y w s p ó l n i e u d a w a l i się z i m ą na w i e l o m i e s i ę c z n e polowanie do daleko n a w e t p o ł o ż o n y c h l a ­ s ó w . Z e s p ó ł t a k i z a b i e r a ł ze sobą odpowiednie zapasy a m u n i c j i , p o ż y w i e ­ nia i w s z y s t k i c h i n n y c h p o t r z e b n y c h i m p r o d u k t ó w . Ze w z g l ę d u na d u ż e ś n i e g i m y ś l i w i zaopatrzeni b y l i w specjalne n a r t y , zabierane zaś z s o b ą zapasy c i ą g n ę l i na saneczkach. W g ł ę b i l a s ó w k a ż d y z e s p ó ł m i a ł p o b u ­ dowane m a ł e p r y m i t y w n e d o m k i , w k t ó r y c h n o c o w a l i i p r z e t r z y m y w a l i zapasy, oraz n i e o d z o w n ą ł a ź n i ę , bez k t ó r e j ludzie tego n a r o d u nie w y ­ o b r a ż a l i sobie egzystencji. N i e k i e d y budowano r ó w n i e ż jeszcze s k ł a d z i k i oraz specjalne pomieszczenia na s k ó r y z a b i t y c h z w i e r z ą t . Z a p a ł o w s k i bardzo d o k ł a d n i e o p i s y w a ł takie m y ś l i w s k i e d o m k i , w k t ó r y c h sam n i e ­ raz p r z e b y w a ł podczas p o l o w a ń : 4 8 4 9 „ K a ż d y artel (zespół) o b o w i ą z a n y n o w e d o m k i , co b a r d z o ł a t w o jest rokrocznie w innym miejscu przychodzi w y k o n a ć , m a j ą c pod ręką pobudować dowolną ilość d r z e w a . P i e c u k ł a d a j ą z k u p y k a m i e n i , s ł u ż y on j e d n o c z e ś n i e za k o m i n do g o t o w a ­ n i a , a gdy p o l e w a j ą go w o d ą , w y t w a r z a s i ę p a r a i z a s t ę p u j e ł a ź n i ę . W y r ą b u j ą l e ń k i e okienko, w 4 7 u Odnośnie inorodcev Obsčestva do Ljubiteli prázdník, n i к o v, Kul't t. 1971, ligioznye grad 1972, ten 14: neolitičeskich s. 7-19; 1950, s. s. 322-344; A . F . s. 63-85; H . J . P a p r o t h, und 4 8 skiej Bdrenfeste Odnośnie J. bei Wierzenia den Vozzrenija Sokolov, Studien tungusischen Znad Morza Białego, i Azji, ludów das Volkem, Okład- „Sovetskája elementów „Etnografia północy, životných XX [w:] veka, Bárenzeremoniell, 1976, Re- Lenin­ svjazannye v religijach, Uppsala Pol­ Warsza­ u ěvenkov, — načale nagidalcev Kul't uber do L a p o ń c z y k ó w p i s a ł o t y m W i t o r t, v XIX VaSrilev, Sibiři, O ícwí'íe medvedija Sibiři medvedija Podobieństwo A n i s i m o w, С i n с i u s, s. 190-200; Z . P . Vostočnoj ma­ smolne Moskovskogo s. 78-104; A . P . Ameryki narodov Kul't Otdeła s. 49-73; V . D . 1848, obszarów V a s i 1 e v i č, i obrjady 150-169; V . I . 1888, Kohutnicki, północnych s. 205-228; G . M . tamże, N . L . G o n d a 11 i, plemen B. cieniuchno wystrugane Etnografičeskogo E t n o g r a f i j a " , n r 4: и u ludów predstavlenija 1971, myslom, Trudy E s t e s t v o z n a n i j a , t. 8, M o s k v a „Sovetskája niedźwiedzia s k a " , t. 9: 1965, wa Sibiři, medvedija Archeołogija", szkła wstawiają tego z a g a d n i e n i a por. п р . : Severozapadnoj Medvežij kultu m i e j s c e s z y b ze s pro- Moskva Bárenjagdrit- s. 11-330 i i n . z e s ł a n y na teren gubernii archangiel- rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego i m . O s s o l i ń s k i c h w e W r o c ł a w i u , n r 7246. 4 8 kona ra, В e 1 i с e r, v votšebnych Korni..., s. 412-413; V . skazkach korni, S a r a n s k 1972, s. 109-117 i i n . P 1 e š o v s к i j , Medvěd' [w:] Problemy izučenija как proobraz finno-ugorskogo drajol'klo- �POLSKIE deszczułeczki, które ZAINTERESOWANIA dostatecznie przepuszczają LUDAMI 193 KOMI światło. Szyb takich w wielu bar­ и dzo d o m a c h m i e s z k a l n y c h u ż y w a j ą t u po w s i a c h " . Z a p a ł o w s k i o p i s y w a ł zdobycz, k t ó r ą p r z y w o z i l i ze s o b ą w r a c a j ą c y z d ł u g o t r w a ł e g o polowania m y ś l i w i . P o d k r e ś l a ł , że o p r ó c z s k ó r z a b i t y c h z w i e r z ą t k a ż d y m y ś l i w y „ p r z y w o z i z s o b ą na sankach t a k ż e po kilkaset j a r z ą b k ó w ; tutejsze j a r z ą b k i poszukiwane s ą przez petersburskich sma­ k o s z ó w , a smak t e n z a w d z i ę c z a j ą c e d r o w y m orzechom, k t ó r y m i prze­ w a ż n i e się k a r m i ą . K u p c y petersburscy specjalnie t u po j a r z ą b k i p r z y ­ j e ż d ż a j ą " . Ostra p ó ł n o c n o r o s y j s k a zima bez o d w i l ż y p o w o d o w a ł a , że z a m r o ż o n e m i ę s o j a r z ą b k ó w m o g ł o b y ć przechowywane przez d ł u g i e t y ­ godnie. P o d a w a ł t e ż Z a p a ł o w s k i sposoby, d z i ę k i k t ó r y m ( p r z e w a ż n i e n a c i ę c i a na drzewie) m y ś l i w i nie t r a c i l i o r i e n t a c j i w bezkresnych lasach tamtego regionu. R ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n e b y ł y opisy Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e rybołówstwa, k t ó r e odgrywało tak dużą rolę w życiu K o m i . Zwracał on u w a g ę na znaczenie handlowe n i e k t ó r y c h r y b , j a k np. s t e r l e t ó w , „za k t ó r e g o f u n t w P e t e r s b u r g u p ł a c ą 1 r b 50 к о р . , m y z a ś na miejscu za ż y w ą i ś w i e ż ą r y b ę p ł a c i l i ś m y po 10 kop. za f u n t " . Szczupaki uznawa­ ne b y ł y za r y b y m n i e j smaczne i „ u ż y w a n e t y l k o na miejscowe po­ trzeby". Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę , że K o m i k a ż d y n i e m a l gatunek r y b ł a p a l i w i n n y s p o s ó b . Najbardziej rozpowszechnionym sposobem b y ł n a s t ę p u ­ jący: 5 1 5 2 5 3 „Przeciągają długą linę brzegu; l i n ę p o d t r z y m u j ą scach do l i n y przez c a ł ą przymocowane i dłuższe sznurki szerokość rzeki i koniec p r z y m o c o w u j ą do na powierzchni wody drewniane p ł y ć w i e ; w kilku m i e j ­ — na całej długości liny, przywieszone są krótkie w k o ń c u z h a c z y k a m i s t a l o w y m i , j a k i c h i u n a s u ż y w a j ą do w ę ­ d e k ; h a c z y k i te s ą r ó ż n e g o k s z t a ł t u i w i e l k o ś c i . R y b a c y n a ł o d z i a c h p ł y w a j ą i c i ą g l e w y c i ą g a j ą w o l n o b a r d z o s z n u r k i , t y m sposobem n a j ł a t w i e j ł o w i ą sterlety, k t ó r e t a k s ą c z u ł e , z w ł a s z c z a w ogonie, ż e n a j m n i e j s z e d r a ś n i ę c i e h a c z y k a z a t r z y m u j e r y b ę n a m i e j s c u , w ten s p o s ó b p o ł ó w n a j w i ę c e j b y w a p o m y ś l n y " u . Do p o ł o w u s z c z u p a k ó w u ż y w a n o m a ł y c h o ł o w i a n y c h r y b e k , z poma­ l o w a n y m i na czerwono skrzelami; pod ogonem k a ż d e j umieszczony b y ł d u ż y s t a l o w y haczyk. 8 0 nów Z a p a ł o w s k i , por. п р . : L . N . tenże, českij Opyt sborník, in ihren izučenija verschiedenen Sovremennoe krestjanskogo žílišča Entwicklungstudien, Z a p a ł o w s k i , 5 2 Odnośnie M t. 2, s. 182. O d n o ś n i e do b u d o w n i c t w a žilišče národa národa komi, S y k t y v k a r 1956, v y p . 3; U . T . S i r e l i u s , s l Komi..., op. cit., 2 e r e b с o v, do problemu por.: s. 416-417. Z a p a ł o w s k i , 13 — E t n o g r a f i a P o l . ЗОЛ Komi-ZyriaM o s k v a 1952; [w:] Istoriko-filologi- Die syrjanische Wohnung H e l s i n k i 1958 i i n . op. cit., t. 2, s. 182. tego si T a m ż e . komi, op. cit., s. 183. Belicer, Očerki..., s. 91-106; tenże, �194 WŁADYSŁAW „Rybak rybką BARANOWSKI s i a d a do m a l e ń k i e j ł o d z i . J e d e n k o n i e c s z n u r k a z a r z u c a z p r z y w i ą z a n ą do w o d y , gdy d r u g i p r z y w i ą z u j e do c z ó ł n a , z a k ł a d a j ą c j e d n o c z e ś n i e s z n u r e k n a ucho — t e r a z z a c z y n a s i l n i e w i o s ł o w a ć , p ł y n ą c rybę porywa i wykręca zdobycz, r y b a k najtrudniejsze nią w różne czuje szarpnięcie sznurka zadanie jest w y c i ą g n ą ć pod w o d ę ; p r ą d w o d y strony, a szczupak ż a r ł o c z n y za uchem, pewny ołowianą rzuca się na jest z dobyc z y. szczupaka na łódź, g d y ż często, jeżeli jest d u ż y — to i ł ó d ź i r y b a k a s z c z u p a k p o c i ą g n ą ć m o ż e do w o d y " к Teraz okaz . O p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i r ó w n i e ż i inne sposoby p o ł o w u r y b stosowane przez K o m i . Tak j a k w i ę k s z o ś ć polskich z e s ł a ń c ó w , r ó w n i e ż i Z a p a ł o w s k i z n u ­ d ó w p o ś w i ę c a ł wiele czasu na m y ś l i s t w o i r y b o ł ó w s t w o . M o ż n a t e ż p r z y ­ p u s z c z a ć , ż e jego informacje z tego zakresu b y ł y d o k ł a d n e . W ż y c i u gospodarczym K o m i d u ż e znaczenie o d g r y w a ł o t a k ż e zbie­ ractwo. Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , s z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł z b i ó r orze­ s z k ó w cedrowych, k t ó r e w y w o ż o n e s t a m t ą d b y ł y na dalekie nawet t e r e ­ n y rosyjskie. Znacznie mniejsze znaczenie m i a ł o u Z y r i a n gospodarstwo r o l n e . Warunki klimatyczne pozwalały korzystać z rolnictwa tylko w południo­ wej części tamtego terenu. C z ę s t o b o w i e m ś n i e g z a s y p y w a ł n i e z ż ę t e jeszcze zboże. R ó w n i e ż u p r a w y z i e m n i a k ó w i k a p u s t y nie o d g r y w a ł y p o w a ż n i e j s z e g o znaczenia. Z a m i ł o w a n y r o l n i k , j a k i m b y ł Z a p a ł o w s k i , w bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł r o l n i c t w o tamtego t e r e n u . Szcze­ g ó l n ą u w a g ę z w r a c a ł na sposoby dosuszania z ż ę t e g o zboża, a t a k ż e m ł o c k ę o d b y w a n ą z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u . , , N a j g ł ó w n i e j s z y m bogactwem r o l n i k ó w są ł ą k i " p i s a ł Z a p a ł o w s k i . W d o k ł a d n y s p o s ó b p o d a w a ł on r ó w n i e ż sposoby koszenia, do k t ó r e g o u ż y w a n o p r z e w a ż n i e n i e w i e l k i c h kos w t y p i e „ g a r b a t e k " . Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , K o m i „są w w y s o k i m stopniu k o n s e r w a t y w n i i za nic w ś w i e ­ cie nie c h c ą z m i e n i ć starego systemu. Nasi p o k a z y w a l i s p o s ó b koszenia, bo p r a g n ę l i p r z y n a j m n i e j w t e n s p o s ó b z a r a b i a ć na u t r z y m a n i e — w y ­ ś m i e w a l i się i nie p o z w o l i l i na ł ą k a c h swoich k o s i ć " . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i h o d o w l ę Z y r i a n . O p i e r a ł a się ona g ł ó w ­ nie na b y d l e „ n i e d u ż y m i bez r o g ó w " , z b l i ż o n y m częściowo do c h o ł m o gorskiego. Ze w z g l ę d u na obfitość siana oraz dobre ł ą k i , k t ó r e w y k o r z y ­ stywano na pastwiska podczas l e t n i c h m i e s i ę c y , b y ł o ono dobrze u t r z y 5 6 5 7 5 S w Tamże. 5 8 Por. п р . V . A . „Sovetskája kul'tura i byt Odnośnie udorskích К istorii n r 2: komi 1956, v zemledelija s. XVIII 55-75; G. P l u š č e v s k i j , v 40-50-godach XIX v., Socialnoe [w:] Ežegodnik 1961 д., R i g a 1963, s. 390-398. 5 7 Z a p a ł o w s k i , 5 8 Tamże, s. 175. op. cit., s. 174-175. u dřevních L . N. — načale do r o l n i c t w a n a p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h por. п р . : В . revni O b o r i n, Étnografija", XX korni-permiakov, 2 e r e b с o v, v., Chozjajstvo, 1972, s. 34-66. terenach europejskiej części Rosji, i chozjajstvennoe po agrarnoj Moskva razvitie istorii vjatskoj vostočnoj deEvropy �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 195 KOMI T mane i o d z n a c z a ł o się d u ż ą m l e c z n o ś c i ą . K o n i e chowano „ r a s y w iac k i e j " . Ś w i ń Z y r i a n i e „ p r a w i e nie z n a j ą " . Z d r o b i u natomiast „ p r ó c z k u r nic nie h o d u j ą " . S p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł Z a p a ł o w s k i na n i e d o z w o l o n ą f o r m a l n i e , ale często s t o s o w a n ą p r y m i t y w n ą g o s p o d a r k ę ż a r o w ą : 5 9 „ S ą tu tak z w a n i trzebiciele l a s ó w , k t ó r y c h r z ą d ś c i g a i p r z e ś l a d u j e . Zbiera s i ę kilku włościan, zagłębiają się hen daleko w dziewicze l a s y , a gdy znajdą w i e d n i ą m i e j s c o w o ś ć — zwykle przy w i ę k s z e j z o d n ó g s p ł a w n e j rzeki — kilka, a często i kilkanaście dziesiatin lasu i z o s t a w i a j ą tak z r ą b a n e odpo­ wyrąbują drzewo przez r o k c a ł y —• n a d r u g ą w i o s n ę , gdy d r z e w o przez z i m ę w y m a r z n i e , a w lecie w y s c h n i e , z a p a l a j ą — p a l i s i ę j a k s i a r k a — i p o ż a r w t e d y o b e j m u j e t y s i ą c e d i e s i a t i n l a s u , bo płomienie przenoszą się z szybkością błyskawicy" e o . Na Wypalonych g r u n t a c h zasiewali Z y r i a n i e ż y t o i „ n i e p r a k t y k o w a n e z b i e r a j ą p l o n y " . M i m o tego, że proceder ten b y ł niedozwolony, ze w z g l ę ­ du na bardzo s ł a b ą k o n t r o l ę o l b r z y m i c h t e r e n ó w przez s ł u ż b ę l e ś n ą , zda­ r z a ł o się, że na w y p a l o n y c h terenach p o w s t a w a ł y całe osady „o k t ó r y c h n i k t p r a w i e nie w i e — dopiero przypadek je o d k r y w a " . Sporo m a t e r i a ł u p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do p o ż y w i e n i a K o m i . M i e s z k a ł on w domach tej l u d n o ś c i . Bardzo często s t o ł o w a ł się u n i e j . Dobrze m ó g ł w i ę c p o z n a ć t a j n i k i z y r i a ń s k i e j k u c h n i , a że czasu m i a ł bardzo d u ż o , m o ż n a się d o m y ś l a ć , że nierzadko w niej p r z e b y w a ł . Ra­ z i ł y go s z c z e g ó l n i e sposoby s p o ż y w a n i a r y b na surowo, szeroko rozpo­ wszechnione w ś r ó d l u d n o ś c i S y b e r i i i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części euro­ pejskiej Rosji. R ó w n i e ż „ Z y r i a n i e j e d z ą s u r o w ą m ą k ę i kasze i g a r ś c i a ­ m i p a k u j ą do ust, a g d y r z e ź n i k sprzedaje m i ę s o i p r z y r ą b a n i u odpa­ d a j ą k a w a ł k i , s k r z ę t n i e je zbiera Z y r i a n i n i surowe ze s m a k i e m spo­ ż y w a " . Z a p a ł o w s k i nie m ó g ł się z r e s z t ą z o r i e n t o w a ć , że b y ł o to spowo­ dowane b r a k i e m p o t r z e b n y c h dla o r g a n i z m u w i t a m i n , k t ó r e p o d ś w i a d o ­ mie w t e n s p o s ó b chciano chociaż w n i e w i e l k i e j ilości z d o b y ć . Z a p a ł o w s k i e g o , j a k i w s z y s t k i c h n i e m a l P o l a k ó w z e s ł a n y c h do U s ť Sysolska, r a z i ł a k u c h n i a z y r i a ń s k a . O p i s u j ą c w i ę c j ą z a z n a c z a ł : 6 1 „W jaki sposób były przygotowane p o t r a w y — to inna kwestia: nieprzyzwy- c z a j o n e m u do z y r i a ń s k i e j k u c h n i w p i e r w s z y c h p o c z ą t k a c h , p r z e j ś ć n i e m o g ł y p r z e z g a r d ł o . N i e m o g ł y b y ć w ż a d e n s p o s ó b s m a c z n e , bo [...] i t u g o t u j ą r a n o n a cały i potrawy stoją w p i e c u . L e c z to j e s z c z e n i e j e d y n y p o w ó d tyt. P o d a j e m i n p . gosposia Zapach, łechcący piróg — cała podniebienie, pobudza r y b a upieczona apetyt — w dzień odbierający drożdżowym odkrywam wierzchnią ape­ cieście. powłokę i cóż z n a j d u j e ? R y b a z u p e ł n i e nieoczyszczona, ani z ł u s k i , a n i z w n ę t r z n o ś c i , i gdym z obrzydzeniem odsunął, gospodyni śmiać się zaczęła twierdząc, że nie znam się na smacznej potrawie i w oczach moich palcami r w a ł a k a w a ł k i r y b y i j a d ł a " » O k o n i a c h tej r a s y por.: M . 1874, t. 3, s. 159-161; tenże, Die Czapski, Ceschichte w y p r z e d r u k , L e i p z i g 1974), s. 656-659. 8 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 170. и Tamże, s. 205-206. es Tamże, s. 222-223. Powszechna des Pierdes, historia Berlin konia, 1876 6 2 . Poznań (fotoofseto- �196 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i , j a k to chleb rzadko p o ­ j a w i a ł się w chatach b i e d n y c h Z y r i a n . W s p o m i n a ł r ó w n i e ż o t y m , że w latach g ł o d u , gdy nie b y ł o zboża, Z y r i a n i e ż y w i l i się k o r ą z osiki. „ W y s u s z o n ą k o r ę w ż a r n a c h l u b s t ę p a c h m i e l ą l u b t ł u k ą , p r z e s i e w a j ą —grubsze części s p o ż y w a j ą j a k k a s z ę , m i a ł k ą zaś m i e s z a j ą z ż y t n i ą m ą k ą i w y p i e k a j ą p l a c k i . P r ó b o w a ł e m . T r u d n o jest p r z e ł k n ą ć —- t w a r d e i c i e r p ­ kie" . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i p r o d u k c j e w y k o n y w a n y c h z brzozowej k o r y r ó ż n e g o rodzaju n a c z y ń k u c h e n n y c h i s ł u ż ą c y c h do „ n o s z e n i a i prze­ w o ż e n i a p ł y n ó w " . Z a z n a c z a ł r ó w n i e ż , że tamtejsze w y r o b y w y w o ż o n e b y ł y t a k ż e do i n n y c h części p a ń s t w a rosyjskiego . Znacznie mniejszy m a t e r i a ł p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . P r z e w a ż n i e z a z n a c z a ł t y l k o , że przez m i e s i ą c e zimowe wszyscy n i e m a l , chodzili w d ł u g i c h f u t r a c h „ s i e r ś c i ą na w i e r z c h — w t y m s t r o j u r o b i l i w r a ż e n i e s p a c e r u j ą c y c h n i e d ź w i e d z i " . Natomiast m y ­ ś l i w i w y b i e r a j ą c się na polowanie „ u b i e r a j ą się z w y k l e w k r ó t k i e i c i e p ł e odzienie" . W d o k ł a d n y natomiast s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i k r ó j z y riańskiego futra: 6 3 M 6 5 6 e 6 7 „ s ą zrobione w formie d ł u g i e j do s a m e j z i e m i nocnej d a m s k i e j k o s z u l i , z k a p t u ­ r e m t a k ż e f u t r z a n y m , a k ł a d z i e s i ę futro p r z e z g ł o w ę . K a p t u r t a k j e s t szczelnie mami. dopasowany do t w a r z y , ż e w i d a ć t y l k o nos i oczy. N a nogi k ł a d ą buty, z w a n e Są one długie z a k o l a n a , podobne do pończoch, a uszyte r e n i f e r o w y c h . J a k futro, t a k i b u t y szyte s ą s u s z o n y m i , n a c e l ten ze tu p i - skóry z nóg przygotowanymi kiszkami z reniferów". W bardzo c i e k a w y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i p r o b l e m y w y m i a n y handlowej w k r a j u Z y r i a n . D a w a ł r ó w n i e ż opis j a r m a r k u , k t ó r y o d b y w a ł się w U s ť - S y s o l s k u „ p r z e z c a ł y listopad". Ze z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n p r z y j e ż d ż a j ą c y na ten j a r m a r k k u p c y z M o s k w y , Petersburga, N i ż n e g o - N o w o g r o d u czy t e ż i n n y c h miast r o s y j s k i c h p r z y w o z i l i r ó ż n e t o w a r y p r z e m y s ł o w e , p r z e w a ż n i e „ w najgorszym g a t u n k u " , k t ó r e c h ę t n i e na­ b y w a ł a miejscowa l u d n o ś ć . „ W zamian ci sami k u p c y w y w o z i l i surowe s k ó r y z r ó ż n e g o g a t u n k u z w i e r z ą t — j a r z ą b k i , r y b y , przede w s z y s t k i m s i o m g ę , jesiotra i sterlety, wszystko to z a m r o ż o n e " . W y w o z i l i t a k ż e ogromne ilości o z o r ó w r e n i f e r o w y c h , k t ó r e m a r y n o w a n e i w ę d z o n e ucho­ d z i ł y za w y b o r n y przysmak. D u ż e w r a ż e n i e na Z a p a ł o w s k i m r o b i ł o targowisko, na k t ó r y m sprze­ dawane b y ł o z a m r o ż o n e m i ę s o : „Środkiem miasta, a nawet ustawionego m i ę s a ; widok ten i dalej, ciągnie grozą, dreszczem e s Z w r a c a n a to u w a g ę В e 1 i с e r, Komi..., 6 4 Z a p a ł o w s к i , op. cit., 5 « Tamże, się przeszło wiorstę i wstrętem przejmuje, gdyż s. 428. s. 177. s. 177. e e O d n o ś n i e do tego p r o b l e m u : В e 1 i с e r, Očerki..., i 7 Z a p a ł o w s k i , op. cit., s. 181. s. 240-284. długi szpaler plac �POLSKIE ZAINTERESOWANIA cały podobny jest do p o b o j o w i s k a , straszna walka, z a k o ń c z o n a trupów na którym odciętym łbem KOMI przed chwilą mordem i niesłychaną s ą w y m o w n y m tego dowodem... wisko mięsa. Zarżnięte LUDAMI bydło 197 odbyć rzezią, a świeża musiała J e s t to j e d n a k n i e p l a c b o j u , lecz obdarte ze s k ó r y i t y l k o w y b e b e s z o n e , i trupimi ślepiami, się krew i tysiące zamrożone, stoi o b c i ę t y c h t a k ż e n o g a c h . W ś r ó d tego s z p a l e r u u w i j a j ą jedno koło targo­ nawet z nie- drugiego na nie- s i ę k u p u j ą c y , p a k u j ą do ust surowe m i ę s o , p r ó b u j ą , czy smaczne. Z m i ę s a tu kupionego r o b i ą zapas p r a w i e n a c a ł y rok". O p i s y w a ł dalej Z a p a ł o w s k i handel r y b a m i , ozorami r e n i f e r ó w , s k ó r a ­ m i i t p . Marginesowo m o ż n a t u d o d a ć , ż e do p a m i ę t n i k ó w Z a p a ł o w s k i e g o d o ł ą c z o n y z o s t a ł dość p r y m i t y w n y r y s u n e k w y k o n a n y w 1865 r. przez innego z z e s ł a ń c ó w , Wincentego S o w i ń s k i e g o , p r z e d s t a w i a j ą c y r y n e k w Usť-Sysolsku . Z p e w n y m zdziwieniem opisywał Zapałowski dużą swobodę seksualną m ł o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . O t ó ż „ k a ż d a dziewczyna u Z y r i a n , u w a ż a n a za n a j p o r z ą d n i e j s z ą , m u s i m i e ć swego n i e o d s t ę p n e g o towarzysza musuka, z k t ó r y m w n a j ś c i ś l e j s z y c h ż y j e stosunkach, t a k j a k m ą ż i ż o n a " . Do o b o w i ą z k ó w m u s u k a n a l e ż a ł o „ s ł u ż y ć , c z u w a ć i b a w i ć w y b r a n ą swego serca". Rodzina dziewczyny, zgodnie z p r z y j ę t y m i na t a m t y m terenie zwyczajami, godziła się na tego rodzaju stosunki i nie p r o t e s t o w a ł a , k i e d y dziewczyna p r z y p r o w a d z i ł a m u s u k a do d o m u na noc. W w y p a d k u zdra­ d y d z i e w c z y n y ojciec j e j p o m a g a ł m u s u k o w i w „ n i e m i ł o s i e r n y m b i c i u " . S t o s u n k i takie p r z e w a ż n i e k o ń c z y ł y się ś l u b e m , „ a l e i w p r z e c i w n y m r a ­ zie, c h o c i a ż o ż e n i się z i n n ą — n i k t tego n i e bierze m u za z ł e " . t Z a p a ł o w s k i d a w a ł r ó w n i e ż dość obszerny opis u r o c z y s t o ś c i ś l u b n e j . M i e s z k a j ą c przez k i l k a l a t w domach Z y r i a n n i e j e d n o k r o t n i e b y w a ł za­ praszany na wesela. U r o c z y s t o ś c i te znacznie r ó ż n i ł y s i ę od t y c h , z j a k i ­ m i s p o t y k a ł się Zapałowski u słowiańskich n a r o d ó w . Z a r ó w n o w przed­ d z i e ń , j a k i w sam d z i e ń ś l u b u o d b y w a ł o się uroczyste ż e g n a n i e dziew­ c z y n y z r o d z i n ą , d o m e m czy n a w e t z w i e r z ę t a m i gospodarskimi. C a ł a o k r y t a p ł a c h t ą dziewczyna m u s i a ł a straszliwie r o z p a c z a ć i j a k n a j g ł o ś n i e j l a m e n t o w a ć , u d e r z a j ą c się j e d n o c z e ś n i e z c a ł y c h sił po kolanach. N a j ­ częściej j e d n a k b y ł o to t y l k o udawanie rozpaczy. O d b y w a ł y s i ę t e ż t a ­ j e m n e spotkania kobiet, p r z y k t ó r y c h „ ż a d e n m ę ż c z y z n a , n a w e t ojciec, obecnym b y ć n i e m o ż e " . Jak p o i n f o r m o w a n o Z a p a ł o w s k i e g o , „ p a n n i e m ł o d e j w y k ł a d a n e s ą p o g l ą d o w o wszystkie o b o w i ą z k i ż o n y " . e s 6 9 7 0 Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę na w y j ą t k o w ą u c z c i w o ś ć Z y r i a n . N i e u ż y ­ w a l i o n i z u p e ł n i e z a m k ó w do d r z w i , a g d y „ r o d z i n a opuszcza d o m , i d ą c do lasu l u b w pole do roboty, stawia w e d r z w i a c h m i o t ł ę — jest to znak, •» Tamże, m ki..., Tamże, s. 214-215. s. 229. O d n o ś n i e do m a ł ż e ń s t w a K o m i - Z y r i a n s. 303-313; F . V . P l e s o v s k i j , Svaďba 7 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 222-223. národa por.: В e 1 i с e r, komi, Syktyvkar Očer- 1968 i i n . �198 WŁADYSŁAW BARANOWSKI że nie ma nikogo i w t e d y nawet ż e b r a k nie o ś m i e l i się w e j ś ć do mieszka­ nia" W y m i e n i a n y autor p o d a ł sporo w i a d o m o ś c i o dawnej r e l i g i i l u d u K o ­ m i . M o ż n a m i e ć jednak pewne obawy, że b y ł y to informacje p o c h o d z ą c e z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c e j tego obszaru. P i s z ą c jednak o ofiarach s k ł a d a n y c h dawnym bóstwom nadmieniał: 7 2 „ O k o ł o r z e k i P i e c z o r y —• p o m i m o ż e j u ż d a w n o Z y r i a n i e p r z y j ę l i w i a r ę jańską, składają i d z i ś jeszcze c z e ś ć s w y m d a w n y m b ó s t w o m g a n a m i , m i m o to, nym że c h o d z ą do świadkiem, jak w bydlę, które cerkwi, chrześci­ zasadzie są a t y c h jest tu b a r d z o m a ł o . B y ł e m wielu miejscowościach w przed n a b o ż e ń s t w e m i w święto przyprowadzają b y w a zabijane — p o ł o w ę d r u g ą z a ś p o ł o w ę g o t u j ą i po n a b o ż e ń s t w i e oddają na po­ naocz­ na ofiarę c e r k i e w —- 7 spożywają" *. 7 i L u d y K o m i p o s i a d a j ą bardzo bogaty f o l k l o r . S z c z e g ó l n i e n a d z w y ­ czaj bogaty b y ł zestaw z y r i a ń s k i c h bajek, a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y s o k i ich a r t y s t y c z n y poziom. Na nieszczęście Z a p a ł o w s k i z u p e ł n i e tego nie d o s t r z e g a ł i pisał: „ N i e w i e m , czy i s t n i e j e j a k i i n n y n a r ó d , k t ó r y by nie p o s i a d a ł ż a d n y c h historycznych, lub a jakich żadnych podań, uroczystości śpiewający prawie nawet usłyszysz jej nie pieśni tu piosenki, rozumieją, po w y s ł u ż e n i u s ł u ż b y z w o j s k a " 7 5 ludowych, uczą to jeżeli melodia się jej od i zaś w słowa żołnierzy, tradycji czasie są świąt rosyjskie, powracających . O t ó ż bezsprzecznie b y ł y to s ą d y n a j z u p e ł n i e j m y l n e , w y p ł y w a j ą c e prawdopodobnie ze s ł a b e j z n a j o m o ś c i j ę z y k a komijskiego, a j e d y n i e t y l k o podpatrzenia typowego zjawiska dla życia k u l t u r a l n e g o tamtego l u d u , silnej recepcji rosyjskich p i e ś n i l u d o w y c h . Z p e w n o ś c i ą nie wszystkie s p o s t r z e ż e n i a Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j Z y r i a n b y ł y s ł u s z n e i w n i k l i w e . W a r t o jednak p o d k r e ­ ślić, że dobrze o r i e n t o w a ł się on w ż y c i u tamtego ś r o d o w i s k a . Jego t e ż p a m i ę t n i k i s t a n o w i ą c e ciekawe ź r ó d ł o dla s ł a b o u w z g l ę d n i a n e j w cudzo­ ziemskich relacjach p r o b l e m a t y k i k u l t u r y tamtego p ó ł n o c n e g o l u d u , p r a ­ wie z u p e ł n i e odizolowanego od i n n y c h europejskich n a r o d ó w , k t ó r y m do­ piero od k o ń c a X I X stulecia z a j ę ł a się nauka fińska . 7 6 7 3 Tamże, 7 2 Odnośnie u zyrian, 1910, s. 230. do s. 49-62; J . V . lenie, Syktyvkar 7 8 problemu Gagarin, 1971; tenże, Z a p a ł o w s к i, op. cit., 7 4 klor tego por.: Odnośnie do Syktyvkar 1958; Religioznye A. Istorija i sovetskij), A. E . M i к u š e v, Komi literatura i narodnaja ćeskie formy komi fol'klora, Leningrad komi, Storožev, animizma i ich komi, 20: preodo- Moskva 1973; Komi-permjackij po istorii tvorčestvo poezija, naroda Syktyvkar V. komi 1978. komi, 1961; fol'literatury, Syktyvkar tenże, P o m e r a n č e v a, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 7 5 Z a p a ł o w s к i, op. cit., s. 7 6 Por. пр.: O s t - p e r m i s c / i e Sprachstudien, G e n e t z, ASSR naroda 1948; Očerki Pesennoe Komi A. Pereźitki R u s s k o g o S e v e r a " , nr w i ateizma Т. V . Kudymkar tenże, repertuare pereźitki religii 1956; v ustnom S о г о к i n, Izučenija s. 172-173. tego p r o b l e m u por.: (dorevoljucionnyj skazka P. „Izvestija Archangel'skogo O b š č e s t v a EpiRusskaja nr 6: 1979, s. 32-44 i i n . 177. Helsingfors 1897 i in. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 199 KOMI O K o m i - Z y r i a n a c h m i e s z k a j ą c y c h j u ż na w s c h ó d od U r a l u , a t a k ż e o p r z y b y w a j ą c y c h na t a m t e n teren z y r i a ń s k i c h kupcach sporo m a t e r i a ł u p o d a ł autor polskiego pochodzenia, ale p i s z ą c y po rosyjsku i p r a w d o p o ­ dobnie j u ż w znacznym stopniu z r u s y f i k o w a n y , Aleksander D u n i n - H o r k a w i c z , t w ó r c a fundamentalnej p r a c y o p ó ł n o c n e j części dawnej g u ­ b e r n i tobolskiej . Z n a j z u p e ł n i e j z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n polskie relacje o l u d a c h K o r n i nie b y ł y zbyt liczne. Rzadko k i e d y b y ł to t e r e n z s y ł k i dla polskich dzia­ ł a c z y politycznych. N i e w i e l k a też b y ł a liczba P o l a k ó w , k t ó r z y by się osiedlali na s t a ł e l u b chociaż przez p e w i e n czas p r z e b y w a l i na t a m t y c h ziemiach. W e d ł u g oficjalnych d a n y c h spisu l u d n o ś c i z 1897 r. na terenie całej g u b e r n i w o ł o g o d z k i e j , w k t ó r e j z n a j d o w a ł a się p r z e w a ż a j ą c a część dzisiejszego k r a j u K o r n i , p r z e b y w a ł o t y l k o 353 P o l a k ó w , k t ó r z y stano­ w i l i zaledwie 0,1 °/o l u d n o ś c i . M i m o to polskich relacji o ludach K o m i nie b y ł o zbyt m a ł o , a n i e ­ k t ó r e z n i c h s t a ł y na bardzo w y s o k i m poziomie. P o m i j a j ą c informacje M i e c h o w i t y , jedne z n a j w c z e ś n i e j s z y c h o t y c h ludach, s p e c j a l n ą u w a g ę trzeba z w r ó c i ć na relacje P o ł u j a ń s k i e g o i Z a p a ł o w s k i e g o . P i e r w s z y z t y c h a u t o r ó w p o d a ł d u ż o i to j a k na owe czasy ( p o ł o w a X I X w.) c i e k a w y c h w i a d o m o ś c i o K o m i - Z y r i a n a c h . Jeszcze w y ż e j p o s t a w i ć trzeba pisane z bardzo d u ż ą z n a j o m o ś c i ą tamtego t e r e n u i jego m i e s z k a ń c ó w r e l a c j ę Z a p a ł o w s k i e g o . Z p e w n o ś c i ą b y ł a to jedna z najobszerniejszych i n a j ­ głębiej ujętych informacji o wielu działach k u l t u r y ludowej K o m i - Z y r i a n z lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X stulecia. K o n f r o n t u j ą c informacje podane przez t y c h polskich a u t o r ó w z X I X - w i e c z n y m i m a t e r i a ł a m i r o s y j s k i m i czy n a w e t ze znacznie p ó ź n i e j s z ą l i ­ t e r a t u r ą e t n o g r a f i c z n ą trzeba s t w i e r d z i ć , że i c h relacje b y ł y j a k n a j ­ bardziej w i e r n e i rzetelne, s z c z e g ó l n i e o d n o ś n i e do k u l t u r y materialnej K o m i . Szkoda, że ani dawniejsza etnografia z c z a s ó w carskich, ani w s p ó ł ­ czesna radziecka nie z w r ó c i ł y u w a g i na te tak bardzo cenne polskie źródła. 7 7 7 S 7 9 7 7 V. I. v oblasti V a s i 1 e v, etnografii -Makłaja, Leningrad 7 8 A. A. I. P. Obskogo P ř i b y l ' s k i j , Dejatel'nost' Severa, A. A. Dunin-Gorkavíéa T r u d y Institute Etnografii im. N. N. Mikłucho- 1982, t. 110, s. 141-146. D u n i n - G o r k a v i č , Tobol'skij Sever, S. P e t e r b u r g 1904, t. 1; To­ bolsk 1910, t. 2; T o b o l s k 1911, t. 3. 7 9 Z. Ł u k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław 1978, s. 73. �200 WŁADYSŁAW BARANOWSKI В л а д и с л а в Барановски ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ПОЛЯКОВ НАРОДАМИ КОМИ В X V I - X I X ВВ. Резюме Т е р р и т о р и и , заселенные н а р о д а м и К о м и (Коми-Зыряне, К о м и - П е р м я к и , К о м и над рекой Я з в о й ) , р а с п о л о ж е н н ы е в с е в е р о в о с т о ч н о й части европейской Р о с с и и , редко п о с е ­ щались и н о с т р а н ц а м и . Однако интересные сведения, к а с а ю щ и е с я этих н а р о д н о с т е й , с о о б щ и л польский г е о г р а ф , первой половины X V I века, М а ц е й и з М е х о в а . Его и н ф о р м а ц и и п о д т в е р ­ д и л и а в т о р ы в т о р о й половины X V I века, М а р ц и н Бельски и А л е к с а н д р Гвагнин. В с е р е д и н е X V I I века через вышеупомянутые территории п р о е з ж а л польский пленный А д а м К а м е н ь с к и -Длужик: к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и н а н и я х также с о о б щ и л интересные данные. В н а ч а л е X V I I I века на т о й ж е территории пребывал Лудвик Сеницки, к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и ­ наниях с о о б щ а л также н е к о т о р ы е д а н н ы е о н а р о д а х К о м и . В середине X I X века п о д р о б н о писал о К о м и - З ы р я н а х А л е к с а н д р Полуяньски, к о т о р ы й р а б о т а л лесничим в тех краях. О н знал язык Коми-Зырян и с у м е л навязать с н и м и б о л е е близкий контакт. Н о с а м ы е п о ­ д р о б н ы е сведения о К о м и с о д е р ж а т воспоминания поляка Владыслава Запаловского, к о т о р ы й б ы л с о с л а н туда з а участие в восстании 1863 г. П р о ж и в несколько л е т с р е д и К о м и - З ы р я н , о н х о р о ш о изучил и х культуру. О н а р о д а х К о м и писало также несколько других польских авторов: Эва Фелиньска, Р у ф и н Петровски, А г а т о н Гиллер, Болеслав Л и м а н о в с к и . В о б щ е м польские авторы XVI- X I X вв. оставили б о л ь ш о й , касающийся н а р о д о в К о м и м а т е р и а л , к о т о р ы й д о сих п о р почти с о в с е м не использован в науке. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a46d916329d555f8763959850977735.pdf 8b839976b7eb56c647ab86e09db45974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1157 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.227-242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y PROF. DR. JÓZEFA Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o Etnografii Uniwersytetu Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Wrocławskiego i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a Archeologicznego leuszowa. Składała s i ę ona z dwu i uniwersyteckie miejscowe oraz z lwowskiego gimnazjum, w tytule części, tj. okolicznościowej w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą a wojewódzkie, także gdzie r o z p o c z y n a ł i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a , uroczystość i z sesji byli po różne środowiska uczniowie studiach Profesora, swoją pracę te słowa, skierowując nau­ nawet zawodową, Władysław. P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć pisząca jubi­ naukowej, i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a ­ władze muzealne, Katedry Etnograficz­ 1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana łego kraju, reprezentujący kowe NAUKOWEJ GAJKA najpierw powitanie zainaugurowała do J u b i l a t a i jego ż o n y , a po­ t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a podzięko­ wanie oraz z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m dają dowód sympatii i przyjaźni c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h sposób trud. i uzewnętrzniają Dowodem pamięci gratulacje, k t ó r e specjalnym swoją listem wdzięczność i uznania z kolei zostały dla za jego Profesora odczytane. J M Rektor Uniwersytetu W pedagogiczny są również pierwszym Wrocławskiego, PAN w prof, dr A n n a W a r s z a w i e , prof, dr J ó z e f Burszta Barabás nadesłane dr Soňa w Budapeszcie w Debreczynie, w B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k Kovačevičova ze i prof. Wydziału Słowackiego Nauk w Atlasu uniwersytetu z Etnograficznego z Akademii stytutu Bałtyckiego w E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w Gdańsku, prof, Potocki — Nauk Berlinie, z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r z Muzeum Narodowego w prof. uniwersytetu Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w prof. D o v N o y Spo­ Poznaniu, w Lublinie, Gunda oraz O l g a G a n c k a j a je dr H e n r y k R a ­ z uniwersytetu Bela życzenia przekazał K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z z uniwersytetu ten wychowawczy rzędzie w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u Jeno i prof, t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a łecznych sza­ Profesora bądź w Fenton dyrektor I n ­ dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a „Etnografii P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a , Józef Kaźmierczyk i dr J ó z e f Majchrzak z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i Kalina prof, z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi dr J a n u s z K a m o c k i , ciel R e d a k c j i DWOK życzenia i gratulacje z Rybnika, mgr osób. i telegramów, Bukowska-Floreńska z Łodzi, r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e listów dr I r e n a prof, dr dr J a n K o w a l c z y k Kon­ odczytaniu z Torunia, Wrocławia, dr Po Antonowicz z w formie s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e — n a s t ę p n i e dawni uczniowie z Poznania, przedstawiciel g i m n a z j a l n i ze L w o w a , doc. dr hab. B a r b a r a przedstawi­ K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i ­ m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e uroczystość krótszych Bazielich przypomniała prowadząca zebranym zarys działał- �228 KRONIKA ności naukowej i dydaktycznej prof. dr. J ó z e f a Gajka, wyrażając mu przy tym w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje stanowisko, które przez 14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h . Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii Adama Fischera na uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w 1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y w gimnazjum we Lwowie, a niedługo potem jako asystent u prof. zakończył polskiej prof. A . F i s c h e r a . wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w ni i Instytutu Pomorzoznawczego łudniowo-Wschodnich we w Lwowie. Toruniu, p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h grafii Kaszub, zakończeniu a pracę działań wojennych niebawem zostaje nadto o d r ę b n ą także w profesorem a na końcu Opublikował też UMCS w się i rozpoczyna Poznaniu, funkcję a w dwa kierownika lata Lublinie. i podejmuje później liczne na Uniwersytet Katedry Etnografii kanem i dziekanem na Wydziale W niedługim badania Ogólnej i we Zaraz też terenowe Wrocławiu. Słowian. czasie na L u - Uniwersytet Tutaj Był również pełnił prodzie­ do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y studiów etnogra­ ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace tem i redaktorem metodyki czania mapowania ich z a s i ę g ó w cych z Polską. etnograficznej P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a badań, komentowania one także zjawisk z kulturą koncentrują kulturowych grup się oraz pogranicznych etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j orga­ konsultan­ i wokół wyzna­ sąsiadują­ regionalizacji Polski, k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i krąg współpracowników nia badawczo-naukowe, gę i obecność nych i i konfrontowania Dotyczą po Filozoficzno-Historycznym. Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie nizacyjne i wydawnicze Po­ zakresu pracę w K U L , b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a w Ziem z wierzeniach ludowych. Jubilat habilituje uniwersytecie Instytucie opracowań oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o ­ o kogucie w nadzwyczajnym w kilka Do Gdy­ z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto jego w y n i k i i doświadcze­ z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą naukowców specjalistycznych wielu krajów europejskich. Wyniki wydawnictwach oraz referuje na uwa­ te p u b l i k u j e w konferencjach i róż­ sympo­ z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o ­ rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K Wszystkie Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y (Dzieła Etnograficzne), A P S L (Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a " i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego, naukowych oraz Komitetu Slawistycz- nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e podjęte p r z e z siebie d z i e ł a . W dowód uznania zasług w zakresie Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego norowego członka. Aktu tego prac organizacyjnych i wydawniczych w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom dokonała prezes Zarządu Głównego, ho­ dr A n n a Ko­ w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć Pro­ fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e nabrała szerokiego rozmachu i potoczyła się w d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a , różnych światowej kierunkach. Zasługi k t ó r e j organizatorzy złożyli te rów­ nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w . Kwiaty, i drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m życzeniom swoje nie było podziękowanie wszystkim do s w o i c h końca. i Zamknęła refleksje mistrzów Czekanowskiego oraz wszystkich odniósł je ostatecznie nie tylko i poprzedników: do wypowiedź Jubilata, organizatorów, prof. A d a m a F i s c h e r a , współpracowników. ale prof. który przede Jana �229 KRONIKA Okolicznościowa część uroczystości rzyskim z toastem na cześć Po p r z e r w i e , o godz. 13,30 naukowa, poświęcona zakończyła się rozpoczęła się problemom kartografii „Prof. dr J ó z e f doc. dr hab. druga część Pokropek „Regiony porządkujący uroczystości, towa­ czyli z Katedry etnograficzne i systematyzujący a w sesja wystą­ k t ó r y w y g ł o s i ł referat na G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego". Marian przedstawił spotkaniem etnograficznej. J a k o pierwszy p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е , mat miłym Jubilata. Etnografii Uniwersytetu zróżnicowanie kultury Warszawskiego ludowej sposób akademicki pojęcia te­ Następnie w Polsce", z określe­ związane n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e , etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e ferat dr Soni Kovačevičovej z oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m Słowackiej Akademii Nauk w z kolei b y ł re­ Bratysławie, pt. „ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a ­ gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е . P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r tedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е Mieczysław Trojan z K a ­ omawiający „Pogranicze etniczne i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y Etnografii, na temat proble­ m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h . W dyskusji, Gajkowa, doc. dząca część tę jaka następnie dr H e n r y k dr wynikła, głos zabierali: prof. Gajek Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po Anna Kowalska-Lewicka zamknęła sesję i i dr czym Olga prowa­ zakończyła całą uroczystość. Barbara Bazielich K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A W Ciechanowiec jest m a ł y m , zbawionym ciekawą większego historię. Miłośników wizacją W liczącym przemysłu, szukali oraz nad ok. 4 tys. o d d a l o n y m od jego d z i e j a c h Ciechanowca miasteczka CIECHANOWCU działacze i miasteczkiem, kolejowej, m a j ą c y m istniejącego natchnienia sposobem mieszkańców linii od 1962 inspiracji pokazania do piękna r. Towarzystwa pracy i po­ jednak nad akty­ wszystkiego, co je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a . Prawa władał miejskie ród Kiszków, uzyskał po Ciechanowiec których do dziś ok. 1429 pozostały r. 1 W ślady XIV-XVI w w. miastem postaci resztki ruin z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń ­ skich. Intesywnie rozwijało się, p o w s t a w a ł y nowe budowle, jak barokowy kościół (1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś — kościół w p r a w i e nie zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo­ w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital). 1 D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z, Ciecha­ nowiec, woj. łomżyńskie, B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a ­ n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku­ m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i , Ciechanowiec, O l s z t y n 1983; Uszyński, 1980. �230 KRONIKA W parafii ciechanowskiej ksiądz Krzysztof 1739 r . w księcia w XVIII K l u k — duchowny w. w okresie i uczony polskiego O ś w i e c e n i a przyrodnik. Urodził s i ę 13 działał września C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił się w j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł w Ciechanowcu i poświęcił mineralogią i rolnictwem, Działalność rzystwa ruiny ks. Krzysztofa K l u k a w myśl Realizacji się pracy naukowej. czego r e z u l t a t e m o utworzeniu pomysłu muzeum sprzyjał XIX-wiecznego fakt, pałacu, jest Zajmował się botaniką, 13 t o m ó w dzieł Ciechanowcu podsunęła rolniczego że w i nazwania przed wojną w zoologią, 2 działaczom Towa­ imieniem Kluka. go zachowały posiadaniu jego m u r y zachowały Miłośników Ciechanowca mieszczenia muzealne. cu i gromadzenia się w postanowili muzealiów. na cele m u z e a l n e uzyskało od Prezydium Ministerstwa Kultury go muzeum, netrować pałac Miejskiej Rady Okręgowego muzeum. i gromadzić muzealia w zajęły czął samorzutnie już w terenu początku w lokal przeznaczyć na Białymstoku należało 1963 po muzealiów Od 1 V r. po­ czasowo Towarzystwo byłym kinie, i organizację — obietnicę zgodę społeczne­ pomocy me­ 1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e pe­ u z y s k a n y m n a ten to przede z punktu widzenia U s z y ń s k i . Osoby cel pomieszczeniu. wszystkim: potrzeb lekarz Paweł muzealnych te z r a c j i w y k o n y w a n e g o duży kontakt ze s p o ł e c z e ń s t w e m , a każdą terenu, pozyskiwano dary jako liczne mieszkańców wolną chwilę rozpo­ Ciechanowca. Jako Niewiarowskich, Moczulskich, zawodu poświęcały eksponaty do na muzeum. hi­ miały penetrację W pracy najaktywniejszych n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w , chórzewskich, i spalony, Towarzystwa l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a storyk sztuki, K a z i m i e r z wielu pałac Narodowej się tym bezpośrednio, penetrację uczestniczyło Członkowie odbudowany, Na i S z t u k i n a gromadzenie Olszewski, który skąd został pomieszczenie. organizowaniu które stanie*. odremontować Zanim inne a od M u z e u m teren Osoby, dobrym O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a ­ wynająć rytorycznej w dosyć się hrabiowskiej r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł ale ma­ parafię naukowych . Ciechanowcu-Nowodworach będącego przez szkołach pijarskich, tej 1 wymienić B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a - Chochlewów, Ksenię Ostanek, Jana Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in. Sezon mont w letni budynku terenie, wszystkie dzenia Joanny poświęcono na muzealnego, zbieranie wiosną 1964 rozpoczęto przygotowania eksponaty, i nazwiska na jesienią r. natomiast, przeprowadzono kontynuując do o t w a r c i a m u z e u m . ofiarodawców. 5 działów: Wystawę narzędzia narzędzia obróbki 1964 r. w obecności włókna, ok. 1000 gazynowej zbiorów. Od tego Okręgowego uprawy Krzysztof osób zorganizowano z Muzeum Na wystawie Kluk roli, i sprzęt historia pokazano ich pocho­ przy fachowej w pomocy Białymstoku. gospodarstwa 4 Ciechanowca . Zbiory domowego, Dnia 5 VII dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i czasu rozpoczęto systematyczne re­ poszukiwania k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i Maciejewskiej, etnografki podzielono eksponatów, udostępnianie ma­ eks­ pozycji z w i e d z a j ą c y m . W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a merytorycznego. Była nim Katedra Etnografii w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a Pracownicy łecznym Katedry, w organizatorom tym szczególnie Muzeum 1964 r. s t u d e n c i etnografii doc. fachowych dr M a r i a n porad Pokropek, różnych form udzielali pomocy. odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki 2 Brzęk, 1977. ' P i ł a s z e w s k i , op. cit.; Uszyński, 1966. 4 i Uszyński, 1980. Uni­ Dynowskiego. spo­ Od muzealne. �231 KRONIKA Pomagali w naukowym opracowaniu zbiorów, poszukiwali eksponatów w terenie, b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y Katedry Etnografii kontynuowana była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum upaństwo­ wiono. W 1965 r . t y g o d n i k rolniczy „Nasza Wieś" objął uroczyście patronat nad two­ r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś świad­ c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w . D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a o przejęciu placówki Społecznego Muzeum oraz p r z y l e g ł e tereny Mazowsza pałacowo-parkowy został mgr Kazimierz Uszyński. zabytkowym zeum. Pałac Od Towarzystwa otwarto w i nadaniu i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł Ciechanowcu-Nowodworach. Czasowe pomieszczenie czworaku przy ul. P a ł a c o w e j przekazano tomiast w Ciechanowcu podjęła im. K . K l u k a uchwałę mu statusu p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie zespół w Rolnictwa Miłośników w czerwcu następnych. grudnia 1971 r . P r z e j ę c i e w latach w dwu zespołach w parku przypałacowym. W 1971 r . o p r a c o w a n o z Uszy, X V I I I - w i e c z n y lamus z Rudki, przyszłości biurowe placówki to j e d e n pokój w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u ­ Ciechanowca dla Muzeum w k o ń c u być w Kierownikiem przejęto ok. 1200 eksponatów. 1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e budynków gospodarczych projekt n a z a b u d o w ę skansenowską D o tego c z a s u przeniesiono w i a t r a k ze w s i N i e m y j e na­ nastąpiło j u ż rnaneż i chatę chłopską ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y Politechniki Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e doc. M . P o k r o p k a z Katedry Etno­ g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej scenariuszy powozowni. O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z ­ nie ( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e jeżdżali w okolice programem wych). w studiów Napisano okolicach Muzeum tym Ciechanowca, (głównie kilkanaście 5 terenie magisterskich Część prowadzili z tych Ponadto badania ramach metodyki prac Ciechanowca, a niektóre Rolnictwa . wersytetu w obozy etnograficzne. aby prowadzić studenci terenowe etnograficznych n a bazie badań materiałów prac — również przy­ przewidziane tereno­ zebranych n a bazie zbiorów prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a również stypendyści zagraniczni K a t e d r y Etnografii Uni­ W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e ­ minarium Ethnologicum, pracownicy i studenci połączone etnografii z badaniami uniwersytetów terenowymi. Wzięli w nim udział z Polski, Czechosłowacji, Jugosła­ w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o ­ grafii U W z udziałem etnografów z Macedonii wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały w hallu Pałacu Kazimierzowskiego wystawę prowadzili do p l a n o w a n e j na Uniwersytecie badania terenowe monografii. Warszawskim pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e zorganizowano efektów współ­ p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w chanowcu oraz zaprezentowanie regionu poprzez szereg we W 1979 r . Cie­ eksponatów i zdjęć z róż­ n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « , Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jednym z dwu muzeów rolnictwa w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e - 5 A . W o ź n i a k , Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rol•nictica im. K. Kluka w Ciechanowcu, W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu. « I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz wystawy muzeum-laboratorium. Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu. �232 KRONIKA g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i Kul­ tury i Sztuki). O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie, absolwenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz, w latach 1973-1979 mgr G r a ż y n a Czerwińska, w latach 1974-1979 m g r T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a . Z biegiem lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć budownictwa wiejskiego, zwierząt gospodarskich, poszczególne działy: etnografii, t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii weterynarii, historyczno-artystyczny, g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii hodowli oświatowy. Z i budownictwa wiejskiego, m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć oddzielnie, etno­ skansen gdyż większość staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h wy­ uwzględ­ niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i , w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i . Statutowym terenem skie, b i a ł o s t o c k i e , twa działania siedleckie, M u z e u m jest ostrołęckie, obecnie suwalskie 6 województw: i bialsko-podlaskie. te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e łomżyń­ Wojewódz­ M u z e u m regionem Podlasia i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m . Podlasie zmieniały dowej jest obszarem, k t ó r e g o się niejednokrotnie w granice administracyjne, polityczne ciągu kilkusetletniej P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o zykowe, religijne, s p o ł e c z n e kiem krzyżowania tam duże zróżnicowanie i obyczajowo-kulturowe. s i ę d w u sfer historii. Obraz oddziaływań Różnorodność i etniczne, j ę ­ t a jest kulturowych płynących z tam ludność zowszu, pochodzenia jak i n a Podlasiu polsko-mazowieckiego (zwłaszcza zachodnim) zamieszki­ i ruskiego. Z a r ó w n o występowały wyni­ sąsiednich t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w wała etniczne kultury l u ­ na M a ­ duże zgrupowania Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a mazowiecko- szlachty zagrodowej. -podlaskiego. S k a n s e n obrazuje budownictwo pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a ­ d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u dwa typy: a) c h a ł u p y jednotraktowe (przewaga Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m łupa z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y tego typu chałup pomieszczeń występuje tego t y p u b u d o w n i c t w a dwutraktowe na jest cha­ ( p r z e w a g a tego typu c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe dzielą s i ę z kolei na dwie g r u p y : a) z c e n ­ t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę pomieszczenie dla ukła­ 7 środkową . ścia­ pomieszcze­ d l a b y d ł a , a trzecie n a d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m takiego b u d y n k u jest obora ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j . Podlaskie kraju. Pomimo nież stodoły Wyróżniają s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w funkcją, konstrukcją młóconego sąsieki przeznaczone zboża. Niejednokrotnie w innych i formą i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a odgrodzone 7 różnią s i ę one z ł o ż o n ą na przechowywanie regionach architektoniczną. często posiada niewielkich ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę partii na dwie rów­ wynieza- T . C z e r w i ń s k i , Z a g r o d a i zmiany w zakresie j e j funkcji we wsi Piętki od, końca XIX w. do chwili obecnej, 1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha­ nowcu. �233 KRONIKA leżne części posiadające w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa ochraniająca drewniany kierat. T a k a nie. stodoła Jest to ze wsi stodoła Tymianki z maneżem Dębosze maneżowa znajduje się w usytuowana w skanse­ zagrodzie drobno- szlacheckiej. Uzupełnieniem stodoły s ą spichrze. Podlaskie spichrze gospodarskie t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą i in. Najliczniejszą grupę stanowią jednokomorowe c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach ogół spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe. łości techniczne J e d n e i drugie s ł u ż y ł y właścicieli s p i c h r z y jest n i e z w y k l e o w y r a z estetyczny. w gospodarstwach dworskich i plebańskich były n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a Wykonanie spichrze reprezen­ architektoniczną pasz t r e ś c i w y c h na krótki staranne, ś w i a d c z ą c e W skansenie na do p r z e c h o w y w a n i a okres. o dużej znajduje się 7 m a ł y c h dba­ spichrzy 0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie. Na uwagę siedztwie również piwnice ustawione w b u d y n k u mieszkalnego. Piwnice wznoszone były podziemne zasługują ściany wykonane nych bali („krawędziaków") z głazów obrębie narzutowych, a łączonych systemem podwórza w jako ziemianki. nadziemne wieńcowym. — z są­ Miały drewnia­ Taką piwnicę można z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j . Skansen mazowiecko-podłaski usytuowany jest w dwu zespołach, umownie z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e pokazać z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y X I X w. 1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę przekrój społeczny składają się zagrody ustawione wyrobnika złożona w kolejności mówiącej tylko izbę, sień i k o m o r ę ; typowych o z a m o ż n o ś c i gospodarzy: z b u d y n k u mieszkalnego (półtrakt) b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o a) zagroda posiadającego z ł o ż o n a z domu obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą składa się chałupa, jedną mieszkalnego, dziadków obora i stodoła z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień. W części A znajduje się także chałupa budownictwa łupa W jednotraktowa, dalszej k o l e j n o ś c i ski, użytkowany wędzarnia częścią posiadająca pod usytuowane niegdyś jako dworska. Oprócz A, w wschodniopodlaska c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia pobliżu dwór myśliwski. pomiędzy dynki komorę, Obok sień, izbę dworku dziedzińcem dworskiej stoją parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y , niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y dachem Jest s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r tego, powozowni jednym typu białoruskiego północno-wschodniego). pałacu i znajdujące cha­ oborę. ziemiań­ myśliwskiego a stoi omówioną dwa spichrze dworskie — czterokomorowy. i uzupełniające (typ to S ą to o b i e k t y się tam już jeden prze­ dworskie bu­ gospodarcze. W drugim przemysłowe zestaw zeum, typów dwie zespole skansenowskim (B) e k s p o n o w a n e i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze są to: z e s p ó ł obiekty wyczerpujący i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie stodoły (o konstrukcji zrębowej obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i i ryglowej, gospodarcze, spichrzy działania obijane są: kuźnia, wiatrak-koźlak oraz wodny. Dwa i młyn b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a nie, a druga w y k o r z y s t y w a n a jako dom pracy twórczej artystów Mu­ deskami) ekspozycyj­ plastyków). E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k , zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich. W zbiorach działu etnografii ze względu na profil M u z e u m d o m i n u j ą ekspo­ n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę ­ 8 ty g o s p o d a r s t w a domowego . 8 С z e r w i ń s к a, 1979; Romanowska, 1982. �234 KRONIKA W grupie e k s p o n a t ó w się: radia, sochy, pługi będących narzędziami roboty tradycyjnej u p r a w y roli kowalskiej i fabryczne, brony laskowe, i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle we, n a r z ę d z i a zwierząt (kosy, nie" do u p r a w y z i e m n i a k ó w gospodarskich do przenoszenia przygotowania i wiążą sierpy, p ó ł k o s k i ) , sprzęt do jego się takie siana, narty karmy dla trzody przetwórstwa do w i a n i a z b o ż a , w a ł y i roślin okopowych. eksponaty, sieczkarnie ręczne, tzw. błotne, oraz Z tradycyjnym jak: narzędzia lady, „kluczki" szafliki, siekacze chlewnej, naczynia kołatki znajdują beleczkowe do i palo- chowem do z b i o r u do s i a n a , tłuczki służące przechowywania przywiązywane bydłu traw „rezgi- do szyi, kije i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą wystawy — w pałacu i w Dodatkowymi łowiectwo można na wystawie skansenu pokazane wystawie plenerowej wiectwem W rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o , wiejskie. Część w zgromadzonych dworku myśliwskim. są narzędzia w W j e d n y m ze pszczelarskie, a części A . Nieliczne narzędzi zespół eksponaty uli eksponowany jest na z tradycyjnym ło­ skansenowskich. cieśli, pracy szewca i zgromadzono zobaczyć zespole В tracza, rymarza, wiejskich spichrzy w tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a garncarza, rzemiosł pszczelarstwo, rybackich związane z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach dziedzinie dwie pawilonie. zajęciami i rzemiosła do mleka plecionkarza. nych z drewnem znajduje się w narzędzia Wystawa pracy rzemiosł wiejskich spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł związa­ związanych ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a — w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą wśród rzemiosł wiejskich zasługuje tkactwo. Na Podlasiu prawie każda uwagę wiejska kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a ­ wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach znajdują się narzędzia pracy u ż y w a n e p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto li, ręczników, obrusów, dwuosnowowych i można je z Podlasia itp. charakteryzują grupie pościelowe -czarnym i niektóre haftem Wśród można na znajdują pochodzą głównie pierwszej grupie graniczącego było dywanów W skansenowskich, obróbki tylko to w niektóre miejskim, wykonanego z Podlasia się Tkaniny s ą one typu koronka, m e r e ż k a , czasem z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e dywany okolicach Ciechanowca w elementy z szydełkową, o wiele tkaniny pościelowe ubioru materiałów mereżką tkanych bogaciej itp. W ręcznie. Tkaniny czerwonoporównaniu ornamentowane. l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o latach tradycyjnego e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m koronką poście­ północnego znajdują się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o . pierwszej włókna, wielonicielnicowych, z Mazowszem. d y w a n ó w na u w a g ę krzyżykowym, z tkaninami z grupy rach grupy. chodzi o s t r ó j l u d o w y , spotkać wzorowanego drugiej fartuchów, tkackie dwie etapach l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m dwuosnowowe. Jeśli stroju na monogram. powojennych W koszul, s p ó d n i c , północno-zachodniego haftowany i zgromadzono Wyroby podzielić na poszczególnych W zbio­ podobny do stroju białoruskiego. Tak -koźlaki ważną w dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą skansenie c h o w a n y in situ duje i w filii Muzeum we jest m ł y n a r s t w o , wsi Drewnowo obrazują oraz m ł y n wiatraki wodny n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o się ekspozycja p o ś w i ę c o n a i wag u ż y w a n y c h za­ znaj­ m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y do robienia kaszy. Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n ­ senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m Transport wiejski eksponowany jest wyposażeniem. w powozowni dworskiej. Pokazano tam �235 KRONIKA uprząż i różnego rodzaju pojazdy: wozy gospodarcze i odświętne, sanie robocze ozdoby wnętrz i w y j a z d o w e itp. E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa domowego, meble ludowe, i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a ­ g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j ­ s k i m gospodarstwie d o m o w y m od X I X w . W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii 22 w y s t a w y czasowe. C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a obrzędo­ wa zorganizowano c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i (1977 г.), „ G a r n c a r s t w o „Stroje (1979 podlaskie" i plecionkarstwo (1978 Białostocczyzny г.), „ T r a d y c y j n e г.), „ W a l o r y estetyczne zdobnictwo dawniej wnętrz Narwi" i d z i ś " (1974 г.), chałup podlaskich" t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982). N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e n u . W dziale etnografii M u z e u m gromadzone kultury w s i i eksponaty s t w u poprzez w y s t a w y z tej dysponuje Cie­ regio­ s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h dziedziny. M a t e r i a ł y te u d o s t ę p n i a n e są społeczeń­ i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo etnografii obrazu k u l t u r y ludowej wnętrzami duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż skansenowskimi oraz n i e k t ó r y m i salami w dział pałacu i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst­ kie dziedziny k u l t u r y ludowej równo p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a ­ p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a s k a n s e n o w s k a nie m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze z nich przed c h w i l ą . gospodarcze we przydomowych nia W zależności wnętrzach świętami. W celu niedziele w skansenie, wiejskich dział ożywienia zespołów 1978, by kowalskie, w to w ludowi sprzedają dwa 1981, ramach konkursy 1974 — W odbywają w wymienione tu i spopularyzować muzeach łatwiej), wsi. Wpływają wyroby, współpracy cykliczne: ale również formy nie również się na odbywają z roku się twórcami tkaninę również są występy ludowymi dwuosnowową (od 1975 corocznie 1973 r . — n a w y r o ­ imprezy pracownicy materialną dawne tzw. wnętrz nawiązujące do kolędnicze. działalności tylko zmie­ wykonywane 1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o na pisanki, w t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y Poprzez razy w 1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e Muzeum prace ogródkach dorocznych zagrodach o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w podlaskich. przedstawić swoje W rekwizyty związane z tymi są kilka poszczególnych artystycznych. W г.). P o n a d t o odpowiednie ekspozycji organizowane kiedy organizuje <w l a t a c h 1975, chałup chałup i układa prace; t w ó r c y etnografii do 1983 są niektóre m i e s z k a l n y c h i gospodarczych. uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt się dekoracje w n ę t r z tradycyjne od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e budynków jest wyszli życie stronę duchowe Muzeum ginącej i społeczne poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y starają k u l t u r y (o na się co mieszkańców współczesny r o z w ó j k u l t u r y regionu. K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m B r z ę k 1977 G. Krzysztof C z e r w i ń s k a 1979 Stała Kluk, Lublin. G. ekspozycja w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, �236 KRONIKA „Rocznik Narodowego Muzeum Rolnictwa w S z r e n i a w i e " , t. 10, Szre­ niawa. K o z ł o w s k i 1982 dla Midura 1981 Muzeum Kwiaty naszego (katalog w Ciechanowcu zawodu, „Życie doniosłym wydarzeniem Weterynaryjne", nr 4. J. wystawy), Ciechanowiec. Rolnictwa... Muzeum Rolnictwa formator), im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu 1963-1983 (in­ „Problemy spo- Ciechanowiec. R o m a n o w s k a 1978 Weterynarii historiografii F., K u l i k o w s k i Muzeum 1983 J. Otwarcie T. Sztuka ludowa 1979a Sztuka ludowa, 1979b Przemiany Suwalszczyzny (informator), Suwałki. „ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8. kulturowe wśród osadników z Wileńszczyzny, łeczno-ekonomiczne Polski Północnej". 1982 Muzeum mator), Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Dział etnografii (infor­ Ciechanowiec. T r o p i ł o J. 1982 Pierwsze Muzeum Weterynarii w Polsce zaprasza zwiedzających, „Życie „Medycyna Weteryna­ W e t e r y n a r y j n e " , n r 4. 1982b Otwarcie Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, r y j n a " , n r 11. Tropiło 1982 J., B o n d a r e n k o T y c z y ń s k a - S k r o m n y 1980 J. P r z e w o d n i k po Muzeum P o l s k a wieś U s z y ń s k i Weterynarii, Ciechanowiec. A. drewniana w malarstwie (katalog wystawy), Ciechanowiec. K. 1965 Botanika dla szkół 1966 Otwarcie Społecznego narodowych K. Kluka, Muzeum „ B i o l o g i a w szkole". Rolnictwa im. K. Kluki w Ciechanowcu, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k . 1969 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Narodowego „Rocznik Narodowego M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a . 1970 Krzysztof Kluk — życie i działalność naukowa, M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a . 1973 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. 1976 Skansen mazowiecko-podlaski w Ciechanowcu, Materiały Muzeum Budow­ n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k . 1978 Formy społecznego zagospodarowania zabytkowych Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w 1979a Ekspozycja skansenowska chanowcu, [w:] Muzea 1979b P l e n e r wiejski 1980 przy Muzeum skansenowskie młynów Rolnictwa w Polsce, i wiatraków, S a n o k u , z. 24, S a n o k . im. K. Kluka w Cie­ Poznań. 77, C i e c h a n o w i e c . M u z e u m R o l n i c t w a im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. W a l u c h T. 1981a Wytwórnia maszyn rolniczych Rocznik Narodowego 1981b Muzeum Rolnictwa (informator), firmy Bachórzewskich Muzeum Rolnictwa w im. K. Kluka w Ciechanowcu, S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a . w Ciechanowcu. Dział techniki rolniczej Ciechanowiec. Teresa Romanowska �237 KRONIKA W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW UNIWERSYTETU 14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a ETNOGRAFII WARSZAWSKIEGO do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć etnografii U W . Po do r e a l i z a c j i pół­ zamierzenia, będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia­ ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów przy Katedrze Etnologii i A n t r o ­ pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m badawczym, powstał ówczesnego na przełomie I I I i I V roku. lata i I c h zainteresowania ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y kultur i Azji grudniu przygotowania r. grupa głównie osób 1982 r. w ś r ó d naukowe — bardziej n i ż grupy zarówno studentów te się z Azją, a ściślej z różnymi subkontynentu działająca w ramach indyjskiego. koła s a m y c h siebie ramach przygotowań na spotkanie nawiązane W listopadzie naukowego rozpoczęła z ludźmi i tamtejszą zostały kontakty związane aspektami do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od niego p r z y g o t o w a n i a W — Południowej 1982 jesieni z odpowied­ kulturą. Instytutem Orientali- styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu pro­ j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e kur­ sowych dla s t u d e n t ó w indologii. Dzięki w zajęciach pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u Środkowego W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j także tów uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany etnografii przygotowujących został specjalny c y k l zajęć dla s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii studen­ o następującej i historii Indii, te­ System kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie­ które z tych święconymi charakter wykładów były drobiazgowym miały obejmowały np. zajęcia również wielokrotnymi dociekaniom naukę dotyczące podstaw i wielogodzinnymi nad prezentowanymi ikonografii języka spotkaniami, po­ zagadnieniami; hinduistycznej. h i n d i oraz s t a ł e taki Przygotowania uczestnictwo w wy­ b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i . Równolegle uściślany b y ł program pobytu i prac w I n d i a c h oraz prowadzone u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e . c z e r w c u 1983 r . — W po z a k o ń c z e n i u roku akademickiego p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j i po r a z d r u g i wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w wyprawy poza Warszawę. W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y przygotowywanej z pomocy Wydziału •Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń ją stację badawczą możliwości w zarówno Murzynowie nad Wisłą, mieszkalne, salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim zroczy. Pierwsza z tych sesji b a r d z o dobrze j a k — co b y ł o zestawem ogromnie wyposażoną, ważne — dysponowania u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e ­ obejmowała wykłady nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i Ambasady Indyjskiej w szawie). indologów prowadzone były swo­ dającą p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki Wykłady na (na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m głównie przez z UW — w oraz War­ tym t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych uczestniczyła grupa p r z e b y w a j ą c y c h wówczas w Polsce H i n d u s ó w oraz p r a c o w n i c y W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a o d b y w a ł się prawie wyłącznie w gram p r a c y •— w s p ó l n e j przez poszczególnych w związku uczestników z nimi. Na składało się Program praktyczne naszego pobytu graficznej i filmowej gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o ­ i indywidualnej drugi ich pobyt doskonalenie zakładał — konieczne, w tematy w Indiach, Murzynowie umiejętności bowiem dyskutowano badawcze stałe i oprócz prezentowane referaty przygotowane wykładów fotografowania prowadzenie i i dyskusji filmowania. dokumentacji naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e foto­ obserwacji i roz- �238 KRONIKA mów. W ciągu nt. fotografii półtorarocznych dokumentalnej j ę t n o ś ć fotografowania). ną część w Murzynowie i przygotowań miejsce spotkania przebiegało Realizowanie pod umiejętnościach. okiem Materiały zapisów te — s t a n o w i ć m i a ł a istot­ filmowych specjalisty, i człowieka założyliśmy szkoleniowe g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie- P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna zbierania m a t e r i a ł ó w . znanych miały ( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a fotograficznych o — po dużej praktyce wywołaniu i opra­ cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć jakość przyszłej pracy. Trudno byłoby towywanie nych względów zdecydował zidentyfikowaniu zarówno i przy jak wielki był w k ł a d Jacka zasad s i ę z niego z r e z y g n o w a ć . warsztatu programu dokumentacji Wkrótce po pobytu, dokumentacyjnego filmowej, grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć powrocie z który — czyk, D a g n o s ł a w zaważyło w przygo­ on pomagał to jednak chwili pomagał naszej był tym wiedzy, specjalistą, uświadomić sobie Murzynowa nastąpił ( l e k a r z w y p r a w y , student specjalistyczne przygotowanie w a K a r p (opiekun naukowy, jak który członkom wyjazd. Wyprawa Instytucie składała Jolanta Adamiak, Maryla Magdalena V I roku medycyny, Medycyny indolog, który Złocka przeszedł Tropikalnej w pracownik się Dawid- Gdańsku), Zakładu Środkowego W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf, cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii nym składzie, tecznie nie K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie oprócz wymienionego już Jacka troje s t u d e n t ó w : A n n a weszli w Olędzkiego, znajdowało się grupy wyjeżdżającej —• g ł ó w n i e z przyczyn - z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y ostatnich spraw pra­ planowa­ jeszcze Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e skład finansowych na nam fotografia. Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński, oraz A n d r z e j L e d e r Artur Nie pogłębianiu to z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii: także Olędzkiego s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej opracowywaniu doskonaleniu uczył powiedzieć, g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż ­ była bardzo ważna; zwłaszcza osta­ losowo- załatwianiu pomoc Anny K a r - d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h . Celem podstawowym pobytu w Indiach były prace ćwiczeniowo-badawcze w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh, leżącego nad Gangesem i przez cały rok licznie o d w i e d z a n e g o przez przybyszów z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały r e s o w a ł y nas takie tematy, terialne atrybuty czas inte­ jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego, ma­ miejsca świętego (ofiary, wota), droga pielgrzyma w rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu, bezdomnych Rishikesh, zewnętrzna w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi świętych, oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i . Naszą ekspedycję to pobyt w rozpoczęliśmy Delhi. Mając 14 m a r c a na uwadze 1984 r. P i e r w s z y przyszłe prowadzenie etap, badań w 10-dniowy, miejscowości pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych, się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h . my w ten s p o s ó b opis i d o k u m e n t a c j ę fotograficzną s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h , wybranych mandirów zaś stanowi kościół chrześcijański przejął o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y i włączył się, choćby możliwość porównań w miejscową kulturę ethos. T a k w e s t i a i refleksji dotyczących P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e powierzchow­ elementy k u l t u r y Indii, w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a religioznawcze, dżinij- muzułmańskich i chrześcijańskich. W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie ne, n a ile zajęliśmy Sporządziliś­ 10 dni p r z e z n a c z o n o gruntu na ile wyda­ zainteresowania europejskiego. na rekonesans, któ­ rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h . �239 KRONIKA Zasadniczym sposobem zdobywania towarzyszenie grupom pielgrzymów ofiar, wysłuchiwania nauk z pielgrzymami i służbą Wstępny polegające okres przede i w informacji w była świątyniach, aśramach, w obserwacja w czasie których uczestnicząca składania prowadziliśmy rozmowy aśramową. obserwacji wszystkim spowodował modyfikacje w programie na uściśleniu i zawężeniu tematów w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a poza n a s z e badawczym, bądź możliwości wyelimino­ lub nie w y d a ­ w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie następujące dział; tematy: p r z e s t r z e ń wnętrze świątyń śiwaicko-wisznuicki sażenia wnętrz (plany świątynnych tego i z a c h o w a n i a Rishikesh jako miejsca i szczegółowe (zaznaczający c z c i b ó s t w a — pudża, — modłów, opisy) się wyraźnie przy podjęliśmy pielgrzymkowego oraz i jej po­ synkretyzm religijny opisie i a n a l i z o w a n i u oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a wota i i c h znaczenie; pielgrzymów wypo­ ofiara k u rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem; geografia n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e świę­ mitycz­ ołtarze, drzewa, kamienie. P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne i wywiady dotyczące realizowanych ł o ż y l i ś m y na obserwacje ków tematów. Główny nacisk w naszej notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie oraz n a d o k u m e n t a c j ę fotograficzną i filmową. Praca rozmowy p r a c y po­ planów i ta m o g ł a rysun­ być wykony­ w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu, z licznie p r z y b y w a j ą c y m i mymi pobliżu sadhu, mieszkającymi w aśramów bądź pielgrzymami w jaskiniach oraz z s a ­ otaczających nas g ó r . Rishikesh stanowi najważniejszy zespół świątyń hinduistycznych w drodze k u m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle­ g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e się n a j w a ż n i e j s z a przywiezionych świątynia pełniający się zespół odczytania funkcji znanie Hardwaru które G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i przez p i e l g r z y m ó w pielgrzymkowy. D l a uzyskania właściwej pielgrzymkę biorącą położonych początek w ściśle perspektywy, i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h zamykają b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi i konieczne w Himalajach. do­ dla po­ Miejsc, Hardwarze i prowadzącą przez Rishikesh. Kolejny więc etap w y j a z d u do I n d i i to m i e s i ę c z n y pobyt w trzech ważnych m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h cza pielgrzyma z grzechów soko położone wiec Gaumukh, także składa spod k t ó r e g o w Do miejsc tych B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz wypływa modlitwach i z którego i bierze ceremoniach należą oczysz­ dość Gangotri początek świątynnych, i wy­ lodo­ Ganges. T a m prowadziliśmy o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o s i ę n a obraz m i e j s c a dokumentację fotograficzną, wiązuje najcięższych. (3,5-4 t y s . m n.p.m.) uczestniczyliśmy rozmowy, nawet zakaz świętego i pielgrzymki. Nieprzerwanie fotografowania wnętrz świątyń i jedynie k i l k a k r o t n i e , po staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y wieczornych obrzędów gromadziliśmy c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo­ k u czci b ó s t w a w i dokładną dokumentację Neelkanth długich tego z a k a z u — świątyni (uzys­ fotograficzną leżącej nie opo­ dal Rishikesh). Lodowiec poznanych G a u m u k h ze ź r ó d ł e m przez grupę Gangesu, w Himalajach, ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h zamknął okres pracy w Indiach. miejsc Pozosta­ ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i . Znacznej części prac towarzyszył poznany przez n a s w D e l h i socjolog, dokto- �240 KRONIKA rant z Uniwersytetu Delhijskiego. Ponieważ jego praca dotyczy Polski, kontakt z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d spędził z nami większość czasu w Rishikesh, a następnie towarzyszył Tyabji nam faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h jako powrót do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a bar­ dzo p o t r z e b n a . Po trzech m i e s i ą c a c h rządkowania obserwacji, tacja dać plan (8 m m ) nie własną mogła i jego w dwóch prawy. oraz w y w i a d y . N a l e ż y z grupy dla p r a c o w n i k ó w dla Sekcji Indologii zainteresowanych to przez równo dalsze czasie dokumen­ czarnobiałych), zapis filmy. Dał bezpośrednie i studentów przeżycie, o c z e k i w a ń wobec poznawanego tematów związanych miejsce były w czasie sześć prowadzonych pierwsze publiczne Wschodu tematów: wy­ spotkań przez wystąpie­ K a t e d r y Etnologii i Antropologii Środkowego kra­ z Indiami aktualnie przez c z ł o n k ó w przedstawiane w ramach zajęć (wykładów) z Zakładu oraz d l a Kultu­ wszystkich t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga świątynny. prace i n a j b l i ż s z e opracowywanie by po­ miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh, prowadzone literaturę, w wybranych świątyń, podjęcie osób. Zaprezentowano — ofiarny o b r z ę d Aktualnie dii i 20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o p i e l g r z y m a , topografia pudża jest tematów z naszej Katedry, do dokonanych d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego i własnych opracowanych się: zapisy i negatywów pracach magisterskich przygotowywanych Olędzkiego. rowej, do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a składają wnętrz dyskusje siebie kultury. Potwierdzeniem Niektóre Jacka i opisy diapozytywowych lektura, w y k ł a d y , ze s t u d e n t a m i nie (300 t a ś m refleksję, określenie ju grupa p o w r ó c i ł a materiału, na który Rishikesh, plany fotograficzna filmowy pobytu przywiezionego pełniej zajęć w plany uczestników przywiezionych materiałów, przedstawić Katedrze, w wych, w trakcie organizowanej tematy, czasie nad wyprawy uzupełnianie którymi wystąpień w do I n ­ wiedzy po­ pracowaliśmy, za­ towarzystwach nauko­ p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę Koło Naukowe Etnografów zrealizować to n i e tylko po­ pra­ j e do c z e r w c a 1985 r. grupa, k t ó r a była w Indiach. Mniej w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y ­ gotowania studenckiego gotowaniach dując rozpoczęli 6-7-miesięczny „Etnografii" znajdzie i p r a c o w i t y m pobycie. w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h oni swoją pobyt się ich na wyprawę tym U f a m y , ż e te początku kontynencie. informacja i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł w po — grudnia Zapewne miejmy w 1984 następnym nadzieję d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą — przy­ г., p r z e w i ­ tomie pomyślnym aż tak inwencji, zastój. Wolimy raczej przypuszczać, że r o z p o c z n ą j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i . Obie wyprawy są p o m y s ł e m i wynikiem zabiegów przede wszystkim studen­ t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z naszego W y d z i a ł u , cy władz k i e r o w n i k a naszej legów kładów Wydziału z obu t y c h p l a c ó w e k Przemysłu -Zagranicznych: Geografii i S t u d i ó w Katedry i kierownika Zakładu oraz bez pomo­ Wschodu, ko­ pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a ­ Owocowo-Warzywnego „Inter R e g i o n a l n y c h , bez Środkowego w Tarczynie, Fragrances", „Landmark", Przedsiębiorstw „Converta", zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e „Savitor", Polonijno„Introl"), i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i . Lech Mróz, Magdalena Złocka �241 KRONIKA FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH W grudniu 1973 r . o t w a r t y Studies. Inicjatorem powstania plomata, lingwista, został w (INDIE) C h a n d i g a r h I n d i a n Institute Instytutu b y ł Weer badacz k u l t u r y C y g a n ó w Rajendra Rishi, w Europie i Azji. of Romani indyjski dy­ Istniejący j u ż po­ n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele: — potrzymywanie kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach ta w n o w o c z e s n y m — inicjowanie, popieranie, ułatwianie badań nad językiem przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim festiwali kulturalnych, i kulturą Romów oraz osobom; — zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem — organizowanie świa­ społeczeństwie; Indii; konferencji, seminariów, lektoratów na t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y ­ jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie. Te wielkie cele r e a l i z o w a n e s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł dyrektora I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a siedzibę sytetu Instytut. Osoby Pendżabskiego, wych pracowników, czerpie daży poza z publikowania wydawnictw publikuje te to r o z m a i c i n a u k o w c y , oraz s y m p a t y c y artykuły dyrektorem, który reklam oraz Romów. Uniwer­ Środki i prywatnych. Instytutu, a także teksty etato­ na działalność od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u , państwowych z działalności miejscowego jest e m e r y t e m . w wydawanym dotacji głównie I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e ze Półrocznik naukowe sprze­ „Roma" i popularne n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e ­ szyt 7 voluminu. Cyganów conych Instytut prowadzi na całym kulturze indyjską świecie, Romów, genezę jest szeroką akcję popularyzacji wiedzy współorganizatorem usiłuje uświadomić tego l u d u i w a l c z y światowych światowemu na forum ruchowi parlamentu n a temat imprez poświę­ cygańskiemu indyjskiego o uznanie R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu. W 1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e ­ c h a ł o blisko kusje 60 C y g a n ó w z kilku n a temat w s p ó ł c z e s n e j krajów. II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w nie ok. 70 C y g a n ó w Norwegia, Józef w z 10 k r a j ó w — prezes T a r n o w i e , oraz A d a m twórca muzealnej kolekcji zespoły artystyczne interesujący czownicy (znani Cygańskiego cyganologicznej. Indii, wyróżniająca liczba Muzeum W czasie g r u p y kobiet Lobana), wisiorków się zwłaszcza ozdób żyją itp. B a n j a r a kobiet. w formie Okręgowego w miejscowe, Banjarów. n a terenie zachowuje bardzo W stroju naszyjników, tradycyjny k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m z Polski: Tarnowie, trwania festiwalu z plemienia którzy strojem metalowych dys­ Kulturalno-oświatowego wystąpiły z w obyczaj, są liczbie n a terenie tym uwagę bransolet, których S ą to k o ­ Indii ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ogromna i Jugosławia, się 2 delegatów Hiszpanii i S z w e c j i oraz był występ artystyczne jej rozwoju. Francja, Hiszpania, Stowarzyszenia Bartosz — dyrektor t e ż pod n a z w ą w o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o ­ Szwajcaria) znalazło z Jugosławii, zwłaszcza się występy i tendencji (Belgia, Dania, Polska, R F N , Szwecja, Kamiński Odbyły kultury R o m ó w zwraca dzwoniących pernamentnymi tradycyjnymi, wielkimi wo­ zami o d w u kołach. Jeden Romów. się dzień spotkania Głównie niemożność porozumienia czyli bowiem Kalo z Hiszpanii, a także mie poświęcony mówiono zarówno szczątkowej. Kalo b y ł seminarium o języku, przy różnych grup Romowie z Europy Romowie absolutnie fińscy. na temat j ę z y k a pierwszorzędną cygańskich. i kultury sprawą W seminarium okazała uczestni­ Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz C i ostatni tego j ę z y k a m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . 16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 czym znają nie z n a j ą , język choć romani w zachowują for­ świado­ �242 KRONIKA Postanowiono byłoby w powołać pierwszym n i c t w a technicznego, ką formę języka komisję rzędzie d/s języka spróbowanie romani, której ustalenia zasady zasadniczym celem współczesnego słow­ politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a , ta­ słu­ ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego. Ważnym z politycznych względów wydarzeniem było spotkanie delegatów fe­ s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y ­ należności Cyganów do w s p ó l n o t y r a s p e c j a l n y postulat, w i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e wo uprawnionego narodów Indii. Wystosowany języka kultur, Instytut Romani w z i ą ł wersytecie w za do premie­ emigrantów r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a urzędo­ do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e . Dla podkreślenia łączności z Romani Europy nia został k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w Chandigarh studiów n a siebie i dążności zobowiązanie co r o k u 2 s t u d e n t ó w do w z a j e m n e g o sfinansowania cygańskich pozna­ na z Europy. Adam Bartosz uni­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92007af2dc620c1d7aa9348cd967133e.pdf 8fdca8a0c0f95e47dde3740ee68e875f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1156 Title A name given to the resource Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J К A' R T Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (1897-1984) d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a Zawistowicz- - A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk W kultury ludowej, utalentowany i niestrudzo­ ny działacz etnografów na — polu jej krzewienia niezawodny i popularyzacji, wychowawca przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a wielu pokoleń do p o k o l e n i a tych P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­ łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem najwyższych wartości w r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a i jego kul­ tury. Urodziła spędziła w się na Pińsku m a t k i za u d z i a ł w ców, po wczesna których śmierć Ukrainie w n a Polesiu. miejscowości Była córką powstaniu listopadowym ślad zaginął, a cowi w s i s p o w o d o w a ł a , rodzinny po u d z i e l e n i u ż e r a z e m ze s w y m Najwcześniejszą dziadkowie młodość ze strony p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­ ich m a j ą t e k ojca z m a r ł e g o na tyfus Haniebno. lekarza, którego uległ konfiskacie. pomocy choremu trzyosobowym rodzeństwem Przed­ mieszkań­ wychowy­ w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­ ka, pochodząca pensji m o g ł a również po ś m i e r c i z rodziny męża nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a dodatkową ziemiańskiej, rozpocząć pracę ta z r e s z t ą w dzięki ukończonej zawodową, ó w c z e s n y c h latach niewoli f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem no n i e l e g a l n i e polskie pisma, książki warszawskiej zapewniającą i broszury dostarczane utrzyma­ spełniała rozprowadza­ z Warszawy, a k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w . nie­ �214 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y W tej niecodziennej głębianej jeszcze skiej uczącej osobowość nia szkole rozbudziło humanistyczne, nej, a także należała w się w młodziutkiej z książką atmosferze w Zawistowicz. niej wielkie zamiłowanie zdyscyplinowanie I wojny języka pracą w Na kształtowanie kontakty w i e , gdzie k s z t a ł c i ł Po w ukończeniu się Jej systematyczność młodzieży w zaznaczyło się wojsk osobowości średniej rozpoczęła studia że się już rosyjskich nauczycielką znaczny młodzieży w dziennikarskie wpływ Warsza­ się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele szkoły szkol­ sprawiły, została w niej środowiskami się uzdolnie­ nauce polskiej po w y c o f a n i u postaw i z patriotycznymi po­ pol­ zetknięcie do c z y t a n i a . W r o d z o n e kółku Pińsku domu, c h a r a k t e r oraz wczesne się młodzieży. T o wyróżnienie ś w i a t o w e j , kiedy również rodzinnym się świadomość, wewnętrzne, tajnym w organizacji m ł o d z i e ż y Bardzo polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera polskiego. wywarły tajnej rosyjskiej, kształtowała do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j czasie wpajanej do Kazimiery kierowanie zorganizowano polskości dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą rodziców. na Wolnej W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii Sta­ nisława Poniatowskiego, oraz kulturę ludów ległej który pierwotnych perspektywie kulturę ludową ukazywał historycznej, w t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje Etnografię i etnologię i Uniwersytecie cywilizowanych przestrzennym studia zróżnicowaniu etnologiczne i z z a k r e s u socjologii, towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o , kierunkiem roz­ życie naukowe. historii kultury, s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j W a r s z a w s k i m pod i zainteresowaniom d ł u g i e i bardzo intensywne oraz n a u k i pokrewne archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a Polskiej ich wybrała społeczeństw profesorów L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a Wszechnicy — S. Ponia­ oraz J . N . B a u - doun de C o u r t e n a y . Zdecydowane wały, zainteresowania że już w Katedrze okresie Etnologii studiów Wolnej naukowe została Wszechnicy oraz dociekliwość asystentką Polskiej prof. badawcza spowodo­ S. P o n i a t o w s k i e g o (1923-1928), a n a s t ę p n i e w przy Zakła­ dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o (1928-1932). W t y m t e ż c z a ­ sie o d b y w a ł a (Łotwa, Estonia, liczne skandynawskich dów oraz podróże do k r a j ó w (Szwecja, Norwegia, pracami ośrodków studenckich nadbałtyckich Dania), zapoznając naukowo-badawczych kulturalnych. archeologiczno-etnograficznych Finlandia), tych w Austrii, C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie no w polskich do i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u obrzędach weselnych opublikowana małżeństwa przez w n r 10 P r a c K o m i s j i (1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t , czych w y b i t n e g o uczonego prof. do w y s t a w y syteckie w kolonialnej Niemczech gicznego S o r b o n y mi fesorami muzealnych Paryżu, zwiedziła oraz b r a ł a u d z i a ł w najważniejsze wyprawie grot w Finlandii i Estonii, naukowej miasta Pirenejach, połączonej gdzie p r z y ś c i s ł e j oraz gromadząc Etnolouniwer­ Etnolo- z badania­ (1931-1932) współpracy studia na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h . kierunkami badań materiał z pro­ etnologiczZapoznając porównawczy swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, kierować zespołami naukowych. do pod przygotowaw­ Instytutu Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła z najnowszymi studia Instytucie pracach kraju Basków. W następnym roku akademickim ponownie w no-archeologiczne się w n a roczne M a r c e l a M a u s s a , oraz w ponadto w do p r z e d h i s t o r y c z n y c h etnograficznymi przebywała w wyjechała kup­ Etnogra­ Polskiej na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a czym się z za­ Jagiellońskie­ Paryża kierunkiem po Jugosławii, ficznej gicznym Akademii Umiejętności), naro­ Uczestniczyła również k r e s u etnografii wycieczkach i się z kulturą etnografów w do etno­ naj­ prze­ pro­ �Z ŻAŁOBNEJ 215 KARTY Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­ granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­ c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­ j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) . N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­ m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h . P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­ wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­ ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­ w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­ wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w ( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­ go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego d z i e ł a pt. Społeczność wiejska. W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­ d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­ go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­ dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­ nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­ w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­ skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego — ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a Publicznego. W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­ blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­ t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­ wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­ k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­ n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­ d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­ ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem kultury ludo­ wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­ towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność wiejska. P r z e z "cały okres o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a warszawskiego włącz- �216 Z ŻAŁOBNEJ nie, K a z i m i e r a pod KARTY Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c pseudonimem „Krystyny Zaborowskiej" odpowiedzialną funkcją w Centralnej K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e nej A r m i i Krajowej w Warszawie. Była współorganizatorką, nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych dowodów Głów­ a następnie kierow­ książeczek wojsko­ osobistych, w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e nałej że organizacji i p r e c y z j i —• b y ł a „cały warsztat pracowni «Krystyna» blankiety wszystko od p o c z ą t k u przemyślała — wszystko niezastąpiona. miało jej istnienia b y ł idealnie i dokładnie swoje Współpracownicy opracowała: miejsce, k a ż d y z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane tego stworzyła wypuściła źle życzliwą, serdeczną tusze, oddzielnie wzory, opakowany b l a n k i e t y itp. [...] atmosferę pracy [...] Prócz Krystyna nie z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o wykonany nigdy wspaniałą, zorganizowany. pieczątki, komplet dosko­ wspominają, dokument «wsypy», a to w n o ś c i i zasadzie Niezależnie [...] W pracowni pewnej polskich lewych mierze z a w d z i ę c z a j ą c nie było zorganizowanej łącz­ « K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " . od działalności w Centralnej K o m ó r c e Legalizacyjnej O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii kompletach Wolnej towych. interesujące Te dokumentów dobrze nam W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h wykłady wygłaszane piękną kraju, już w m a r c u 1945 r. K a z i m i e r a prowadziła i etnologii n a t a j n y c h polszczyzną kursach oświa­ wspominają do dziś ich słuchacze. Po wyzwoleniu przystąpiła niąc w stępca wała do niej organizowania a ż do profesora, się w wzajemna 1952 emerytury a następnie r. n a (1967) funkcję j a k o profesor Uniwersytecie i współdziałanie Zawistowicz-Adamska Katedry Etnografii na Uniwersytecie nadzwyczajny Jagiellońskim w kulturach Łódzkim, k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o ludowych. na i zwyczajny. podstawie peł­ jako za­ Habilito­ pracy Pomoc Równolegle z pracą w Katedrze E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii i etnologii w Wyż­ szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­ le T e a t r a l n e j (1946-1949). Działu Etnografii w Począwszy Łódzkim od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e Muzeum Archeologicznym i lat kierownikiem Etnograficznym, a 1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y od Ma­ terialnej P A N . Lata powojenne były dla K a z i m i e r y nej pracy naukowo-badawczej ności w Zawistowicz-Adamskiej okresem wytężo­ i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j działal­ zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy graficznej. J e j zainteresowania zespołowe prace u c z n i ó w naukowe, realizowane i współpracowników, niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką nów c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w . badań etno­ poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz prowadzone były w dwóch zasad­ gospodarczą i społeczno-kulturową problemowych, przeprowadzanych regio­ w róż­ n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­ ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a gospodarczego, wpływ zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany. Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera renowych. rym W dzieliła tym s i ę bez ich nieustannie reszty dysponowała ze swymi Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń własnym bogatym doświadczeniem, uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i , te­ któ­ pobudzając do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y ludowej. D o t y c z y ł o UŁ, zakresie to jak i zespołów zarówno prac prowadzonych badawczo-naukowych w w ramach K a t e d r y Etnografii M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­ nej I H K M P A N . W a ż n y m terenem ły instytucje ożywionej i organizacje działalności Kazimiery naukowe oraz s p o ł e c z n e . Zawistowicz-Adamskiej Już w 1929 r. z o s t a ł a by­ człon- �Z ŻAŁOBNEJ kiem-współpracownikiem czywistym tut Instytutu International K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie, Nauk Antropologicznych TNW, członkiem członkiem tytularnym d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od pondentem, a n a s t ę p n i e 1947 zwyczajnym Łódzkiego r.) i I n s t y t u t u S z t u k i PAN Arts rze­ Insti­ et Tra­ г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­ Komitetu Nauk Etnologicznych P A N . 1969 217 KARTY Towarzystwa Naukowego, a Zasiadała w także Radzie Naukowej I H K M (1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak (1957- komitetach „Etnografia oraz Polska", B i ­ b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia ski. Przemiany kultury ludowej ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat łów Muzeum (IHKM PAN), „Lud", Prace i Materiały b y ł a redaktorem serii Archeologicznego i Etnograficznego etnograficznej P r a c i w Łodzi i prawie Materia­ do ostatnich lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r . w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym początkowo jako prezes Pol­ Etnogra­ działała Łódzkiego Od­ d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L . W ś r ó d wielu powojennych publikacji naukowych Kazimiery Zawistowicz-Adam­ s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958), Żywe w tradycje kulturach tury współdziałania ludowych ludowej społecznym (1966), Systemy polskiej badań prac wych kultury wsi badawczych w świetle (1948), na (1971), Więź wsi Pomoc wzajemna i w Polsce do ośrodka b a d a ń nad ośrodka różnych — badacz ich układach gospodar­ (1976), Granice Technika ludu i — etnograficznych hory­ jak polskiego, np. Wytycz­ badań — cykl artykułów kul­ historyczno- tego s z e r e g s t u d i ó w obrzędowością łódzkiego w ludowa (1976). P r ó c z łódzkiego, doświadczeń w sztuka współdziałanie Pol Słowiańszczyźnie społeczna (1976), Polska „Lud" Kolberga jako źródło ne wsi krewniacze uwarunkowaniu czo-społecznych zonty na ( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty tereno­ dotyczących re­ gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h odbi­ ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń etno­ graficznych kowego). przez N i ą Do IHKM PAN Jej dorobku prac w serii i ich Autorki (drukowanych w P T L , socjologicznych naukowego Biblioteki należą Etnografii i wydawnictwach Łódzkiego również Polskiej liczne Towarzystwa tomy (IHKM), Prac i Materiałów Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w zeum Archeologicznego i Etnograficznego w wią także redagowane i folkloru na przez n i ą katalogi Nau­ redagowanych Mu­ Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­ z wystaw t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to i konkursów sztuki działalności Kazimiera w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich ludowej Zawisto­ współorganizato­ rem i konsultantem naukowym. m. Za całokształt in. Krzyżem Medalem Komisji sie swej działalności Oficerskim Orderu uhonorowana Odrodzenia Edukacji Narodowej. Za udział wojny otrzymała Krzyż Walecznych, Krzyż została Polski, w Armii licznymi Złotym odznaczeniami, Krzyżem Zasługi, walce konspiracyjnej w Krajowej oraz Z ł o t y cza­ Krzyż Zasługi z Mieczami. S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­ k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­ t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­ towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­ s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e �218 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y s t u d i a etnograficzno-socjologiczne u prof. Marcela Maussa w s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego Paryżu sprawiły, kierunku badań w grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y dzięki czemu zajęła ważne miejsce p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii. Jej zgłębić obydwa kierunki w gronie Swoją metodologiczną wykształconych akcentowała r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas ferencji wała etnograficznych, się w również wyraźnie współczesna etnografia których niezmordowanie powiązana jest jak najściślej z za­ zjazdów i kon­ uczestniczyła. do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h oraz metodologiczne, najwszechstronniej postawę Ustosunkowy­ stwierdzając, naukami ż e : a) historycznymi, b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć tury rozpatrywana w całokształcie zjawisk ekonomiczno-społecznych kul­ konkretnego l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego kiej współpracy z wybitną Radlińską, wyniosła wszystkich poczynaniach przedstawicielką postawę społeczną, pedagogiki która naukowo-badawczych i że etno­ jest robotników. blis­ Krzywickiego, z społecznej, towarzyszyła Jej prof. Heleną nieustannie i dydaktycznych na we Uniwersytecie oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­ s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­ g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e gła Zaborowskich podczas b a d a ń w wejść bliski i serdeczny kontakt z mo­ mieszkań­ c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu mogło p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność ska, o którym prof. „ k s i ą ż k a ta n a l e ż y wiem [...] opowieścią rozprawą łania w sobie o tym, jak badacz m o ż e możliwości przedmowie wiej­ do w y d a n i a drugiego: prowadzonych w sobie s t w o r z y ć środowisku we i, dodajmy, wsi pracują, kierowania którzy chcą w a r u n k i skutecznego nią — wieś polecić badać ją lub bo­ wiejskim w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem badania którzy w do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t o badaniach społecznych społeczności wszystkim, pisał Jan Szczepański dzia­ zapewnić trzeba tym przekształcać. A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­ czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y wiejskich — obojętnie, w jakich pracują organi­ zacjach czy partiach politycznych". Dzięki okres celu swej postawie powojenny wydobycie z i utrwalenie w społecznej wspierała kultury ogólnej Kazimiera swą wiedzą ludowej tych Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez teoretyczną wartości, kulturze narodowej. Praca ruch które na tym regionalny, zasługują cały mający na odcinku p o z w a l a ł a r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y wiązanie we na poznanie wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y jej śro­ Jej ludo­ (w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii Polski, ukazując młodzieży sens p o z n a n i a i przywiązania do swych tradycji kul­ turowych. Problem właściwej wcześniejszych w lat interpretacji tradycji przez prace 1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a naukowe kulturowych Kazimiery s i ę do tego z a g a d n i e n i a przewijał się od naj­ Zawistowicz-Adamskiej. Już w a r t . Sagi estońskie. Pona­ w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e , zwłaszcza w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii dyscypli­ jako odrębnej n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o - �Z ŻAŁOBNEJ wej. Na Kongresie Kultury w Polskiej w 1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h śród wielu zagadnień newralgicznym kultury, a nawet nieodparcie niektórych pracowników z tradycyjną kulturą w moim przekonaniu jest a zarazem źródłem tradycji. pojęcie S k o j a r z e n i e to „Spo­ punktem wielu W świadomości naukowych, ludową. tradycji nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o : s i ę do etnografii, i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e się w w y b i e r a m jedno, k t ó r e ustosunkowania 219 KARTY nader pracowników etnografii kojarzy budzi r ó ż n e zastrze­ ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i turowe c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y do t r a d y c j i w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w intelektualnych nych tradycji Zawsze i ideologicznych. w określonym też mniej czy Wszyscy jesteśmy (i z a w s z e więcej s i ę w s z a k do t r a d y c j i p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę : dokonujemy bierzemy te, k t ó r e n a uznanie. Nasz zasługują r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w śród określenia dialog tyce badawczej, która jącej obejmuje tego p r o c e s u ograniczamy rowych. Widzimy w pielęgnujemy z tradycją pojmowanych elementy stare i nowe w naszym mnie­ trwa [...] historycznie punkt Gdy uwa­ odniesienia etnologicznych wyraża się na s i ę do r e j e s t r o w a n i a czoło się w zaobserwowanych wyników naszych badań faktów nie po­ problema­ ustawicznie zainteresowań {...] zachowujemy przeobraża­ czasowo i przestrzennie. Proces przemian i wysuwają przydatność nauk in­ kulturowych i nieustannie kształtowaniu Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą się kulturze, zlokalizowanej widłowości Nie nowocześnie prądach wymiarze treści tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y zakresu i roli nauk społecznych. selekcji rozbrat z tymi, k t ó r e lub w r ę c z szkodliwym balastem, w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w w spadkobiercami takich lub uwarunkowanym społecznie) świadomie narodowych, sztuce, w m y ś l i filozoficznej, maniu są zbędnym dla kul­ o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­ teoretycznych pra­ [...] i zjawisk kultu­ tylko dla uogólnień t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *. Maria Biernacka * W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­ korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­ p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •— w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska, Kryptonim „Legalizacja 1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148. A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m . �MIECZYSŁAW GŁADYSZ (1903-1984) D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a czysław Gładysz. etnografii Profesor mierz Śmierć polskiej, ta w y r z ą d z i ł a szczególnie Gładysz bowiem Moszyński 1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­ i niepowetowaną i śląskiej, jako uczeń takich ś w i a t o w e j i K a z i m i e r z N i t s c h , nie w kontekście całej Słowańszczyzny i w wymi. podejście w Takie wielką krakowskiej owocowało mógł ale i nie naszej etnografów, Kazi­ nauki, z innymi dyscyplinami pracy wielu tylko słowiańskiej. s ł a w y uczonych, j a k inaczej w i d z i e ć powiązaniu stratę także jak nauko­ slawistów, języko­ z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­ nia badawcze i działalność prof. Gładysza były wielokierunkowe, przynoszące t r w a ł e i cenne w y n i k i . P i e r w s z ą i nigdy rego p o ł o ż y ł wości 0 badawczych polskość uczestnicząc 1 żywa nie p o r z u c o n ą olbrzymie tej w i części 1921 osobowość zasługi satysfakcji. naszej r. w Profesora pasją badawczą i który Profesor ziemi, trzecim dostarczył wokół Gładysz spraw powstaniu s p r a w i ł y , iż w Profesora b y ł Śląsk, dla M u tak wielu t e m a t ó w , wzrastał powstań śląskim. Duży 1927 r . w ł ą c z y ł w atmosferze śląskich zmysł i któ­ możli­ walki plebiscytu, organizacyjny się w akcję tworzenia �Z ŻAŁOBNEJ w Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie Śląsku, m. in. przez poszukiwań Polską i przy w prace Umiejętności i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych p o ś w i ę c o n e zdobnictwu energią Akademię były możliwościach badawcze w prowadzone Krakowie. dwa niezwykle drzewnemu i metalowemu szerszych 221 KARTY Efektem oryginalne Muzeum w Gliwicach, Górnośląskim w przystępuje prof. Gładysz a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę Bytomiu. Za pionierską i niezwykle do kierownika Zakładu po w objęciu jak 1960 wspomniano sją, którą Etanografii IHKM PAN potrafił była niewątpliwie zaszczepić swym pracy uznać w Muzeum należy inicja­ na G ó r n y m Śląsku, w Krakowie, a które U J . Śląska największą ba­ dyrektorem czasie p e ł n i e n i a od 1954 r . r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n — większą dyrektora w ważną t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w dzieła g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje na tych pasją współpracownikom tym funkcji kontynuował kultura ludowa badawczą Profesora. i uczniom, a k t ó r e j — Pa­ rezul­ t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Równolegle Gładysza w szły z tymi w zainteresowaniami kierunku badań międzynarodową a k c j ę poprzez wysiłki badawcze i organizacyjne karpackiej kultury ludowej. utworzenie w Zostały prof. one 1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j ujęte Komisji do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a łającej w ną ramach Komitetu N a u k Etnologicznych zainteresowań było Profesora zainicjowanie nictwa życia, kierując i Etnografia była narodów Słowiańszczyzny. szczegółowego słowiańskich, Nauk poszczególnych krajów P A N . Niezwykle t e ż etnografia opracowanie p r a c a m i k o m i s j i polskiej które konspektu realizowane ważną dziedzi­ J e g o to zasługą zbiorowego jest przez któ­ dzia­ wydaw­ Akademie słowiańskich. Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia, którym p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­ sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o reagował na doświad­ wszelkie czeniem akcje badawcze oraz o r y g i n a l n y m i dakcyjnych, „Etnografii dawniczą którym placówek muzealnych, służąc pomysłami. poświęcił wiele Wreszcie n a l e ż y uwagi i P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К . Prace Etnograficzne, wydawaną swą wiedzą i wspomnieć serca. B y ł m. in. redaktorem Moszyńskiemu, zainicjował w ramach Zeszytów a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii Tę prof. tak niezwykle Gładysza różnorodną podkreślono w i bogatą ciepłych i o pracach działalność serdecznych re­ tomu serię wy­ Naukowych UJ, Śląska i Karpat. naukową i słowach wypowiedzianych organizatorską n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w Kra­ kowie. dzie­ W imieniu kanem Profesor Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego był w latach 1968-1972, m ó w i ł prof, dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę lenia etnografów. Zasługi na polu obecny U J , którego dziekan tegoż uczonego i w y c h o w a w c y muzeologii podkreślił dyrektor Wydziału, młodego poko­ Muzeum Etno­ graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­ r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z Etnologicznych A. P A N . Ze środowiska żegnała Profesora w imieniu Komitetu krakowskich etnografów Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik letni współpracownik Etnografii którzy IHKM oddali Profesora, PAN w Krakowie. Nie te słowa, zabrakło też słów i naukowych ten od r ó ż n y c h dzień organizacji, p l a c ó w e k zjechały do Krakowa wielkiemu śląskich, wiążąc w i powstańców wieńce kwiatów broni długo­ Pracownię ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e które towarzyszowi UJ i reprezentująca s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a wiązanki posługę K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n pisząca Nauk doc. dr patriocie, nych, ostatnią oraz przemawiały z różnych stron i osób kraju, prywat­ świadczą �222 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y o wielokierunkowej nych dziedzinach i tak z a a n g a ż o w a n e j i owocnej d z i a ł a l n o ś c i n a u k i i k u l t u r y naszego kraju. Zmarły Profesora w b y ł bowiem nie d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede róż­ tylko wszyst­ k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze patrzył naukę „na nią potrafił potrzebę przez ludzi, którzy zaszczepić kontaktu swoim z ludnością ją 1 tworzą" . Takie współpracownikom. wiejską, od k t ó r e j to Jemu spojrzenie to mieliśmy na naszą zawdzięczamy nie tylko stałą uzyskiwać potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h . „Kultura to przemówień przede wszystkim papież Jan P a w e ł człowiek" — I I 8 jak powiedział w jednym ze swych — - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c temu w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane było doprowadzić do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m w pełni sił twórczych, mając Mu jeszcze t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j . Zofia 1 Szromba-Rysowa J. Bujak, T. D o b r o w o l s k a , Działalność naukowa i osiągnięcia pro}, dr. Mieczysława Gładysza, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18. P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22, s. 2. 2 �LÁSZLÓ FOLDES (1934-1980) Laszlo Foldes, w ę g i e r s k i wych, redaktor czasopism badacz k u l t u r y ludowej, i dzieł zbiorowych autor o tematyce licznych prac etnograficznej, nauko­ inicjator w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i dzynarodowej, uczestniczący aktywnie w życiu naukowym ośrodków mię­ badawczych E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­ jaciel, powszechnie lubiany w środowiskach znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi, etnograficznych. jaki utrzymywał Polskim z naszym etnografom krajem. W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y nowiec, zyka człowiek rozległej wiedzy, serdeczny p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a i wierny przyjaciel. N a u c z y ł Erzsébettel Gyorgyi, tere­ się j ę ­ etnografka-folklory- s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­ s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze, ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę na Węgry. Laszlo mocą Foldes, ilekroć naszym etnografom terenowe i kontakty tego zachodziła wybierającym z węgierskimi potrzeba, placówkami ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek. etnografom jako tłumacze korzystaniu z węgierskiej służył s i ę do Jego mądrą kraju. i fachową Organizował naukowymi, ułatwiał korzystanie O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i przy prowadzeniu w y w i a d ó w literatury fachowej. po­ badania na węgierskiej polskim w s i i przy Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę ludo­ w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h prac etnograficznych umieszczane w w ę g i e r s k i c h fachowych czasopismach, wreszcie u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze jednym k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h . Foldesa nieoficjalnym ambasado­ rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem Wszystko to u p o w a ż n i a do n a z w a n i a L a s z l o etnografów p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w ) charakteru głęboko posiada on dotąd mu wdzięcznych, u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom wielu którzy oddanych pamiętają przyjaciół czym w Polsce, b y ł dla nich wielu ludzi O n sam i Jego g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e . 13 p a ź d z i e r n i k a 1985 r . m i n ę ł a piąta rocznica Jego tragicznej śmierci — stąd czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a . Laszlo Foldes urodził się jako ósme dziecko wiejskiego nauczyciela Zoltana F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j . W czasie w granicach Rumunii I I wojny światowej część Seklerów i przeniosła opuściła Siedmiogród, który się na Węgry. Wraz pozostał z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­ dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a , Laszlo wzmocnio- �224 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a całym Jego ż y c i u . W na 1951 r. L a s z l o uniwersytet, Foldes zdał obierając maturę jako g ł ó w n y w budapeszteńskim kierunek studiów liceum i zapisał etnografię i (Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf Talasi i folklorysta wielostronne prof. Ortutay). Zawsze jednak cechowało Foldesa prof. szerokie, s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie się muzeologię. stu­ w k u r s a c h socjo­ logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a , zainteresowania młodego czego. P o d też w p ł y w e m jego studenta ku problematyce Foldes zaczął który językoznawstwa intensywnie uczyć wiąże skierował porównaw­ się języków w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski, sło­ a biernie czeski, s ł o w a c k i , serbski i bułgarski. Jeśli już mowa o językach obcych, aby móc prowadzić studia porównawcze i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w pejskich. Niemieckim władał biegle, czytał po rumuńsku, angielsku euro­ i francusku. J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a . Zafascynowanie ską, zaważyło kulturą Seklerów, gisterska d o t y c z y ł a hodowli była całego p a r excellence życia kulturą u siedmiogrodzkich paster­ Foldesa. J u ż Jego p r a c a b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej, wodził. Równocześnie interesował kolędowania która na kierunku naukowym G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł przesiedleńców mieszkających ma­ z której się wy­ w obrzęd Budajeno, m i e j ­ s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i . D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń . równo tych dawną tradycyjną wyjeżdżał grup, do które U ich podstaw pozostały kulturę, jak Siedmiogrodu, i w rumuńskim przesiedleńców prowadził seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e leży k u l t u r a i dzieje Siedmiogrodzie na teren t e ż systematyczne w badania porównawcze za­ kontynuowały Węgier. Wielokrotnie grup ludności węgierskim. Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem jęte i badania etapy Seklerów, pasterzy gór Europy, ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych. a w y ł o n i ł y s i ę szeroko później kultur T a ostatnia d z i e d z i n a s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j po­ pasterskich i przyniosła zaintere­ Foldesowi uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy. Jeszcze badania W u początków nad hodowlą i tymże roku rozpoczął rawskiej. swej kariery n a u k o w e j , bo w pasterstwem w systematyczne Hortobagy na 1957 г., p r o w a d z i ł Węgrzech badania pasterstwa Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w Karpatach, w górach Rumunii i Bułgarii. W (teren Foldes Puszty). na Wołoszczyźnie polskich i 1967 r . p r o w a d z i ł Mo­ słowackich badania terenowe w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w mongolskich i starych M a d z i a r ó w Intensywna (badania p o r ó w n a w c z e eksploatacja terenu i systematyczne nad siodłem węgierskim). opracowywanie materiałów uzyskanych z k a ż ­ dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a Dogłębna ośrodków znajomość i ludzi, k t ó r z y pasterskiego. zagadnienia, a równocześnie zajmowali się pasterstwem, rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych zało pasterstwo zwykłą lizacji europejskie w jego swego p o m y s ł u i j u ż w całej Europie zbio­ (w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y uka­ i i pracowitością 1961 r. (a w i ę c w wydania podobieństwach dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą znajomość zrodziły myśl zaledwie lokalnych odmianach. Foldes przystąpił do Ze rea­ w k i l k a l a t po u z y s k a n i u �Z ŻAŁOBNEJ 226 KARTY m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e Viehzucht daktor und Hirtenleben Laszlo Zachęcony Foldes, wydana życzliwym w również Eurazji i w przez przyjęciem r a t u r z e etnograficznej rowe, in Ostmitteleuropa, Budapest Węgierską Akademię przez k r y t y k ę naukową Nauk, języku niemieckim, Północnej: poświęcone Viehwirtschaft hodowli und 699 ss. druku). tego u n i k a l n e g o dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł Afryce dzieło: 1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­ w lite­ podobne d z i e ł o i kulturze Hirtenkultur, zbio­ pasterskiej Budapest 1969 ( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) . Również pasterskiej praca doktorska Foldesa napisana (Rumunii i Karpat nawczym). Jej ubocznym produktem d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego bliografia historii gierskiej kultury jest ludowej 1967 r . d o t y c z y ł a szerokim bibliografia dużą wartość problematyki europejskim tle etnograficznych informacyjną Karpat. (Wrocław—Warszawa—Kraków Z zainteresowania w galicyjskich na posiada C z ę ś ć I I . Materiały do porów­ prac o Bi­ bibliografii wę­ 1967, O s s o l i n e u m ) . S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e not wiejskich w użytkowaniu ziemi, która była d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w przez w y c i ą g a n i e własnością gromady s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i , w., n a t o m i a s t w i w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w , gier j u ż w X V I I ho­ Jego pióra: Siedmiogrodzie funkcjonował roku losowania, typowy z a g i n ą ł n a terenie wspól­ co dla tra­ właściwych Wę­ do I I w o j n y świa­ towej. W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h rolnych z a p o c z ą t k o w a n e pobytem we układów F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d Laszlo F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o w Polsce. Do obszernym feste Frydmana artykułem Hubfensystem wracał wielokrotnie, opublikowanym in den j u ż po Nord-Karpaten a wyniki jego tej śmierci: pracy Ein zaowocowały Beispiel 1320 — (Friedmanvágása pobytu für das Frydman 1970), „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110. Mówiąc o osiągnięciach j a k o muzeologa. nym w Budapeszcie, uczestniczył w naukowych Od skończenia nie studiów gdzie b y ł k u s t o s z e m szeregu akcji należy pomijać zatrudniony działu muzealnych, przy pracy Laszlo był w hodowli Muzeum i pasterstwa. organizowaniu Foldesa Etnograficz­ Poza nowych opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a wie z o r g a n i z o w a ł od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m właści­ instrukcji muzealnego. W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń graficznych Węgierskiej Kutatócsportjához), A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s gdzie oprócz tym muzeów, pracy ściśle naukowej miał Akademia Etno­ Néprajzi powierzone sobie o b o w i ą z k i redaktorskie. Aby o Jego mieć pracy pełny obraz d z i a ł a l n o ś c i organizacyjnej w Laszlo Węgierskim Foldesa należy Towarzystwie jeszcze wspomnieć Etnograficznym, które w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e powyżej prace czasopisma redakcyjne dzieł zbiorowych, ponadto od „Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie, 1972 r. b y ł a następnie już redaktorem zapoczątkował w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd. Tytaniczna wprost praca nadwątliła sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w fizyczne s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j cyjnej. W 1972 r. U N E S C O delegowało i psychiczne chwili zdawałoby Laszlo Folde­ się największych siły sukce­ działalności naukowej i organiza­ Go, jako z n a w c ę zagadnień hodowli s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w nii. W drodze p o w r o t n e j 15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 i pa­ Turkme­ z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a . �226 Z ŻAŁOBNEJ Ostatnie 8 lat życia Laszlo Foldesa KARTY upłynęło do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby nowa szereg prac (świadczy o 1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a w a d z i ł badania terenowe, ficznej Oddziału tów s z p i t a l u nie w tym umiał szpitalem a jeszcze w y k o ń c z y ć bibliografia pozycji powrotami i napisać opublikowanych t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie Polskiej b y ć bezczynny Akademii Nauk. — uczył Komisji Nawet się języków, w po pro­ Etnogra­ czasie czytał, od już s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982), odwiedził Krakowskiego między zdołał poby­ gromadził ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y towarzysz pracy Niestety samego n i e 46 lat, ogromny w naukowej, wszelkie dały tym rezultatów. ostatnie dorobek która wysiłki 8 naukowy bohatersko walczyła lekarzy, najbliższej Laszlo lat jako Foldes zmarł człowiek i wdzięczną mu zdrowie, i przyjaciół 13 p a ź d z i e r n i k a ciężko pamięć o Jego rodziny, chory. przyjaciół Anna i życie. i Jego 1980 r o k u . Pozostawił po Żył sobie współpracowników. Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216da2515e3b3f0aaeeb3ef9a00deacb.pdf 51a35af6bfdc0c967e0c1997499620f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1151 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.83-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część I KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me­ c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m , że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a ­ n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m ­ pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a . W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y ­ j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r ­ c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości 1 * Artykuł ten powstał na podstawie jednego z rozdziałów pracy doktorskiej pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e w Zakładzie 1 Etnografii Pokrewna, koncepcja IHKM jakkolwiek człowieka PAN, pod o p i e k ą prof, dr M a r i i skoncentrowana na jako centrum emisji ruchu technicznej Frankowskiej. stronie zagadnienia, l e ż y u podstaw kinetografii, tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j : 1926, 1956; Knust, 1956, 1979. me­ L a b a n, �84 JOLANTA KOWALSKA p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta­ w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po­ s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto­ ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier­ c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i ­ stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę ­ dziem poznania jest l u d z k i e ciało . B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r ­ w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś ­ nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t ­ nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z ­ kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m w k r ą g interesujących mnie zagadnień. S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d ­ stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o — prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p . W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce­ g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych. W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a ­ necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e ­ n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y ­ p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca. 2 3 2 Waga i dla nowego we wstępie prekursorska kierunku do prac Socjologii rola w zaprezentowanego etnologii, i antropologií, spostrzeżenia podkreślana przez Marcela Claude potwierdzona została w praktyce czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e hohna, k t ó r e poszły kulturowych, Blackinga i oraz w innych, W tej t e ż t r a d y c j i na terenie w prowadzonych Zjednoczonych, dla tego w tomie z a t y t u ł o w a n y m The 8 współcześnie symbolice sytuuje się r o z w i j a j ą c y Stanów Reprezentatywny kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji poświęconych kierunku Mary Douglas, posługiwania się określany poszukiwań of the jest Body jako zbiór „antropologia prac a u t y z m u . Zob.: Deikman, Johna ciałem. ciała". ( L o n d o n 1977). leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w 1966. Kluckzjawisk opublikowanych K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do badaw­ się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m kierunek Anthropology pracach sposobów Maussa Levi-Straussa wpro­ wypadkach �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI I. D Y C H O T O M I A RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 86 RUCH—BEZRUCH D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych: ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta­ n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o ­ nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u ­ sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za­ razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja­ w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane . R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o ­ m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego , lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i bytu. Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier­ ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za­ leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h . M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma­ t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz­ nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a ­ ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4 5 6 * Przy ten tym niejednokrotnie r y powietrzne p o w s t a j ą Na wszystkie ten na tańczą. Szczególnie skutek t a ń c a niewidocznych dla t e m a t p o r ó w n a j : Mythology 181-183, 286; t. 6, s. 233, 236; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 5 Races, 1964, Sachs, 1965, dalece, ż e p o s i a d a ć m a Graves, 1967, oczu l u d z k i c h t. 2, s. 193; s. 87, Jung, 1976, 1978, s. 48-58; H u x l e y , Jajo kosmiczne w wirowy t. 4, s. 9, 114, 231. s. 37; Kalewala, 1980, 179, Także: Sam zgodnie z n i e k t ó r y m i wi­ postaci. Ł 11, s. 323. Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der kreatora atrybut wiatr przeka­ s. 621-623; 1979, s. 430-431. 532-544; e all 1, s. 470-485; z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.: H a a v i o, of często przekonanie, że t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274; a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak s. one p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d (Nazwanego taniec s. 61-62, 95-101. Amma s. 137-138. N a temat symboliki L e e u w, bezruchu: 1978b, Douglas, 1977, s. 29-37. mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona boskim wokół garncarzem). własnej osi. Spiralny Za: ruch Griaule, zaś wewnątrz Amrna, jaja Dieterlen, to 1965, �86 JOLANTA KOWALSKA skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala (Kalewala, 1980, s. 8-10). Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa­ nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a ­ c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą ­ cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967, s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń ­ c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o ­ m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i ­ t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964, s. 98). Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie­ n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p ­ n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze­ d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a ­ dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę ­ powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a ­ n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964, s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i . R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za­ ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127). Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u ­ chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e ­ zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m — w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e . 7 8 Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo­ lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie, 7 W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a cja świata. 8 krea­ Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a ­ d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r ­ t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e ­ ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze­ n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą i przenikając pulsującym życiem". �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 87 w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j ­ sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła. Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a . W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u ­ je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse­ k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze­ de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć w tańcu. W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś , bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m — znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u ­ r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo­ soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e ­ r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z ruchu; później „ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze. Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d ­ czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere­ n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko, czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o ­ w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest­ n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273). A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d ­ k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa­ rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m , u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e ­ dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260). 9 9 S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y ­ cia i śmierci. �88 JOLANTA KOWALSKA W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu, podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć . O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą ­ cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne­ go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e ­ uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł ­ g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez kalusarów na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y ­ wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod­ nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę ­ gu fcaZusarótu-lekarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze­ zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze­ w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o ­ w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u ­ t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa­ modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de­ m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia . 1 0 1 1 1 2 Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g ­ n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów. Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez­ r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana, „ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł duch . Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r ­ p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o ­ że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13 1 4 1 0 Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a ­ d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.: Eliade, 1970, s. 149-153. 1 1 Porównaj bohatera uwagi obrzędów na temat przejścia jest bezruchu panny m ł o d e j . w płaszczyźnie działań Stan śmierci głównego obrzędowych z reguły w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem. 1 8 N a temat z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.: 1978b, s. 392-398; 1 8 Eliade, 1966; v a n der L e e u w, „ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e ­ cjalistycznej na określenia wodowane 1 4 Douglas, 1970, s. 61-196. być mają s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie zawładnięciem istoty z wierzeniami — ludzkiej przez s i ł y P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a , rakov, Eliade, 1947 (na temat 1974 (na t e m a t nestinarów); szamanizmu); Grass, G e 11, 1907, t. 1 (na 1978 (na t e m a t spo­ nadprzyrodzone. temat „koni 1955; S z a- Chłystów); bogów"). �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. ТАЛСА 80 l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y ­ nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna­ ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej. Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego. 1 S F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l ­ ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o ­ wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k ­ k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń ­ czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m „ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego. W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k ­ terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h — bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b ­ r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż ­ n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a ­ niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y ­ o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha­ t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się. 16 J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele ( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o ­ j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h — "Porównaj: v a n der (na t e m a t w y p e ł n i e n i a 1 8 Na podstawie przejściowej cjalne: cepcję życia, i obrzędów Zob.: v a n efekt i życia przejścia Gennep, 1978b, s. 326-386 (na t e m a t konstatacji w y s t ę p o w a n i a stanowiącej śmierci L e e u w, duszy), s. 524-529 bóstwem). przejścia, odrodzonego, przyjętą w w obrzędach którym stany wstępnej, egzysten­ Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł religioznawstwie 1960 ( w y d . org. 1909). t r z e c h faz: odpowiadają i antropologii kon­ kulturowej. �90 JOLANTA KOWALSKA w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg: 1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e z pannami 2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j 3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i ­ c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u ­ p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h ) b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego­ r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta­ n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o ­ l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta­ m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e ­ żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst­ k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za­ t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez­ r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do ż a d n e j j a k o ś c i życia. P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u ­ leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e ­ mianie . 1 7 Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d ­ zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o ­ r z ą one ciąg: 1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a 2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a 3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a — brak tańca 4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a 5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 1 8 1 7 P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y ­ m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60. 1 8 T o jest poza dniem 19 m a r c a . W źródłach nie znalazłam wyjaśnienia tego f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia. wyrywkowe, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 91 6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a 8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne 9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) . B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m ­ b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c ­ t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po­ m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d ­ ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i , j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " , ,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo użycie tańca w roli symbolu życia. 1 9 20 I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta­ niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce­ chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u ­ c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r ­ ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y " zmarłego. O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a ­ ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e belskie" miał (wspominane tańczyć świadczących, diabeł. by tu już wiry powietrzne M o s z y ń s k i , obrzędom zadusznym 1967, t. w 2: okolicy 1, s. 483). cmentarza, Brak w jednak okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y na „dia­ których danych terenie S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie. 2 0 Mówię K o w a l s k a , o wersji, w 1985. której wysoki podskok symbolizuje wysokość rośliny. �92 JOLANTA KOWALSKA m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y ­ rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e . O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i ­ nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r ­ m y społecznej, były „ o b c e " zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez. M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a ­ j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " . Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y . Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o . R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y , z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem ( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221). Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y 2 1 2 2 2 3 2 4 « M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865. 2 2 mała Panna, która normę obyczajową, wego. N i e m i a ł a wodu, który urodziła dziecko ale poza s o b ą b y ł zabiegiem ze wypadała inicjacji związku pozamałżeńskiego, z obowiązującego do r o l i kobietę matki: wesela. p u r y f i k a c y j n y m . W sensie Nie nie tylko cyklu szła ła­ obrzędo­ t e ż do kulturowym była wy­ więc po­ s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą . M „Każde obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą albo w wiedźmiarza i odpowiednio traktowane: ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą Moszyński, biety. Anegdota łapy pazury, koty lub wiedźmę palą opustoszałego tych baśni m ó w i domu i po w lesie je etc. p a l ą , i t d . " ude­ 1978b, s. 396. T a pierwsza, wygnana przenocować pierze, o b c i n a j ą obcinają 1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u rzenia w . v a n der L e e u w , 2 4 żabom o mądrej przez m a c o c h ę (lub n a odmówieniu pasierbicy i głupiej n a noc córce pewnej z domu, błądzi i trafia pustkowiu). Dziewczyna postanawia modlitwy s i a d a do przędzenia konopi. O w ko­ do nim północy ( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a . T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y posyła noszenia wody pieniędzy. d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s diabła odzie­ osobno, a T r w a to do wszyst­ znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a ­ k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o do­ mu za- własną córkę. Córka macochy jest głupsza od swej przyrodniej siostry, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 93 •chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y ­ p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty..., 1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o ­ chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro­ waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo­ mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w . Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h , jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed­ nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą • o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e ­ dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo­ licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w ) jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d ­ m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y . M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k ­ terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o ­ w y c h . S ą to kolejno: 1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m 2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna­ cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié z signijant, a w rezultacie 3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i . U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y . Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o ­ n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja­ mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S ślepia ją t e ż pragnienie diabeł i z a p r a s z a j ą do t a ń c a , stępnie zdobycia p i ę k n e g o posyła stroju i pieniędzy. go po w s z y s t k i e Kiedy zjawia się przedmioty n a r a z , a n a ­ p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c uśmierca dziewczynę („urywa j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę w okno, kontaktują „tamtego a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a . Obydwie bohaterki baśni się z diabłem, reprezentantem ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t obdarowana. Druga traci stępowaniu polega ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a . Różnica n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i gotowana, mawia w żaden modlitwę). K r z y ż a n o w s k i , 2 5 Frazer, sposób nie zabezpieczona Dane za: Kolberg, 1947, t. 2, s. 90-91. 1890, cz. 2, s. 123. (zwróćmy uwagę, b r w . , t. 8, s. 154-156; w ich po­ do t a ń c a z dia­ [—] n i e p r z y ­ że pasierbica od­ t. 21, s. 190-191; �94 JOLANTA KOWALSKA w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno­ ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za­ b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o ­ staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) , czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie­ m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y ­ czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a , k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s , g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó ­ w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany. Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o ­ n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a ­ j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d ­ n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego. Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w ­ n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e ­ s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y . R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna­ c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce — niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i ­ n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą ­ cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a ­ n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o . Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez­ r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a ­ ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen­ t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m , po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy. Stwierdzam ponadto, że na podstawowym schemacie dychotomii �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 95 ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h : ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua­ listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i . II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T RUCHU. R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ RZECZYWISTOŚCI W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o ­ dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m ­ bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało­ ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e ­ t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata­ cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j . W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o ­ r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m , j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku. P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen­ t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i ­ w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n ­ t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i . 1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE" Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o przypuszczenia s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y ­ m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz­ n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a — „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego 2 6 u W z a ś w i a t y , to j e s t nie tylko do g ó r y , lecz i w dół. „Biali" szamani p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u . mieli �96 JOLANTA KOWALSKA opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod­ miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o ­ szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba (Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e ­ b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o ­ ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226). Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza­ m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o ­ n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza­ m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo­ nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a nieba . I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u ­ j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa w zasadni­ czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u — b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o ­ w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o ­ ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 Rekwizyt w postaci W fazie liny w y s t ę p u j e także w „zwykłych" podróżach szamań­ skich. 2 8 ostatniej Umieszczani inicjacji byli na platformie rozkręcając się w p r a w i a ł y adepci odbywali zawieszonej ją w ruch na „wędrówkę" czterech w i r o w y . N a temat w inny skręconych sposób. linach, interpretacji tych które tańców por. rozdz. 4. 2 9 wacji Opis pozostawiony tańca wirujących przez Sachsa p o w s t a ł derwiszy poczynionych w rezultacie przez wielokrotnych Sachsa w Kairze obser­ w latach 1930-1932. M Całość działania z derwiszy z n a j d u j ą c e g o tancerzy. Do zycję i recytacja s i ę poza k r ę g i e m recytującego na kuczną 13 c z ł o n k ó w runku rozpoczynała dołączał flecista, a następnie stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y bractwa w s t a w a ł o przeciwnym ruchowi i utworzywszy wskazówek dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi modlitw z Koranu przez 17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie poruszenia siedzący, zmieniający ciała. dalszym W k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w zegara. F a z ę tańca. jednego nieruchomo tę kończyły wzajemnie po­ ciągu kie­ od­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 97 3 1 n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne, w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975, s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a . Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y ­ nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der­ wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y ­ znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie­ l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a ­ c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d ­ niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e ­ go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne. N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o ­ wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " , c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o ­ w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze­ s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a ­ nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz­ czenie t a ń c z ą c y c h . Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono — s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia, o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n ­ d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u : „ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w ­ nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty 3 2 8 1 N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch 1 Iranie), baraka. dzaju Warto już który miał posiadać Przed rozpoczęciem błogosławieństwa. w tym wirowanie zgromadzenia, miejscu nie l u b pir szczególne (ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a błogosławieństwo wirowania udzielał Składali wspomnieć przynosiło mu pokłon o analogii rezultatu w Boga on c z ł o n k o m i przyjmowali w postaci rytuale była w — Turcji duchowy bractwa swojego r o ­ od niego Chłystów. zstąpienia dar pocałunek. Gdy Boga, ci z k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili trwające członków do s t e r n i k a i wy­ z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie. 8 2 Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za: 516. — Etnografia P o i . 33.1 S z y m a ń s k i , 1978, s. 475- �98 JOLANTA KOWALSKA w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e ­ t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re­ p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as­ p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna, k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po­ m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a , zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m . P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i ­ gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a (czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n ­ tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen­ t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze­ strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu. Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u ­ chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk­ cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą kon­ figuracją t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h , i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r ­ dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k ­ że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą dłoń ku g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen­ t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n . 3 3 Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y ­ k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y ­ t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m . „ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec­ n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We *» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j : Sachs, s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1965, s. 144-151; Kotań- 1976, s. 76; v a n der Leeuw, 1978b, s. 422. 3 4 Ruch wykonywane i „ z a s ł o n e c z n y " przebiega były Moszyńskiego. obroty w od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w tańcach Chłystów, zgodnie ze tę też stronę świadectwem Grassa �SKŁADNIKI dwójkę, gdy KULTUROWYCH mężczyzna Ścianką, za s ł o ń c e m . z kobietą gdy KONCEPCJI objąwszy tworzą koło w RZECZYWIST. W się wzajemnie, ten SYMB. kręcą TAŃCA się w miejscu koła, stanąw­ w t a k t , a po każdym sposób, że c z ł o n k o w i e s z y do siebie bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć podskoczeniu m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i rzywszy d w a k o ł a , jedno z mężczyzn, a drugie z kobiet, 99 kręcą się szybko: utwo­ męż­ c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h . Wirowanie i biegną s k a k u j ą na rowanie W nim jedni z okrętowe albo Dawidowe polega na tym, j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u rozbieżne, kobiety i inaczej zwane mężczyźni d r u g i m i , tworząc w krzyżowym, stają w ten krzyż zebrani tworzą elipsę pod­ na południe. Wreszcie w i ­ ponieważ kątach izby i sposób że s i ę t w a r z a m i do siebie i tworzą Krzyż szybko z a m i e n i a j ą świętego Piotrowy. swe miejsca Piotra" (Dębiński, 1910, s. 135). R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a ­ s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a ­ nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2: 1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o ­ w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest­ n i k ó w zgromadzenia. C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d ­ m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m ­ b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó ­ rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u ­ chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i ­ r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo­ su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e Boga. Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż ­ czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto­ s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i ­ r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo­ graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze­ c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia­ ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e ­ r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o ­ biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y ­ styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o ­ du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć . Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m , aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u �100 JOLANTA KOWALSKA letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na­ s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk, 1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y ­ w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o ­ k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n ­ t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i . P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h ­ nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo­ m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze­ kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n ­ k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a ­ s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c , w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i ­ wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l ­ nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre­ s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho­ r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i ­ p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o ­ znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) . 3 5 W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej­ mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a ­ ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n ­ tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha­ r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a , w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta­ je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu. W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u ­ chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5 P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a ­ ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe­ go ruchu wyznacza swymi watora. R u c h obrotami Niebo, m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u ruch służy w ten w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a obrzędach obser­ i gwiazd, a p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy więc tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i zaś ruch się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i , pod słońce 1979, s. 145. ów czas i ma­ dziejący �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 101 giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń ­ skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż ­ na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak­ t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie. W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a ­ ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j oraz analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę ­ dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko­ k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów, za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a ­ no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń ­ cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u ­ j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń ­ skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u 3fi 3 7 3 8 3 9 ** O b e c n o ś ć tego e l e m e n t u sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o (1962, s. 52). A n a l o g i c z n e ruchu w stwierdzenie niesienia pojawia s i ę u S a c h s a 8 7 Wśród cjonują osiadłych jako pojęcia tańcach, celem których jest zapewnienie u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t ludów ujmowane już w (1965, s. 24-34, 85-102, rolniczych płodność od­ 115-118). kobiety s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i F r a z e r szerszym k o n t e k ś c i e i płodność ziemi funk­ Sachsa, o k t ó r y c h była mo­ wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności. Skok jako jako symboliczny pomyślną sennymi wości przyszłość, (równonocy noworocznej. pustne wiosennej) Z terenu na urodzaj; tańce skoki przez o g i e ń występuje skok t a k ż e czasu, p r z y w o ł u j ą c y element t a ń c ó w i letnimi związane wymienimy z kompleksem Sobótek, z ruchem okrężnym oprowadzanych w w tańcach i wymuszający związanych ze wokół okresie weselnych. w wspomniane w których ogniska n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic, wio­ obrzędo­ tańce za­ występują czy noworocznym. W W weselu nie­ świętami ( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e Słowiańszczyzny stowarzyszone skoki maszkar zwierzęcych roli manipulator stanowi taneczne tej samej z terenu Polski s ą to jest z a m ę ż n y c h to ko­ biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o ­ ki starościny zytów: z czepkiem. Zwraca pieczywa obrzędowego, uwagę symbolika symbolu pomyślności pojawiających się tu oraz c z e p k a , s y m b o l u a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w wesela. z Istotna jest także grupy r e p r e z e n t u j ą c e j wyjaśnienia obsada przyszłość wykonawcza. panny p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e nych i obrzędowych j a k o apotropeion. Tańczą mężatki, m ł o d e j . Przedstawione skok w y s t ę p u j e Jest n i ą w ł a ś n i e w a rezultacie więc dane rekwi­ statusu, kobiety dostarczają działaniach magicz­ owa symboliczna zdolność do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i . 8 8 W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne, gdy i n i c j o w a ­ niepełne, niezwykłe, jak: p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp. 8 9 Każda I n f o r m a c j a dotyczy tańca z panien, zanim s i ę g n ę ł a wykonywanego po św. Michała (29.09). jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w w przeddzień wróżą­ c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 385. kie­ �102 JOLANTA KOWALSKA weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą ­ cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m ­ ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej, w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e ­ r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e świata . 4 0 Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko­ k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a ­ tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d ­ n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze­ kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a ­ n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m , pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego. Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u ­ dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich) przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b . „ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w cy P i o r u n z 4 1 wnętrza obudzi do m ł o d e g o tej rzęta w y j d ą ją góry, je, słońce, podczas szamana i towarzyszącej wszystkie księżyc, za w a m i i p ó j d ą ceremonii, którą wszystkimi zwierzętami. ciała gwiazdy niebieskie i deszcz, m u k o b i e t y — a gdy będą który w ruchu. Grzmiący ofiarowałem, a Piorun r o d z i owoce. W s z y s t k i e do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę wam Grzmią­ wyjdziecie będziecie zwie­ z rogami i n o ś posiadali władzę W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci nad błogosła­ w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123). W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń ­ czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0 larza Najbardziej znany i customs podróżnika and opis tego t a ń c a Georga conditions С a 11 i n a, of North American J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h jestracji, szczegółowość Aleksandra 1903; Indians opisów p r a c y angielskiego Notes on the Manners ( L o n d o n , 1844, t. 1, s. tego t a ń c a o d n o ś n e g o fragmentu P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h z prac: D o r s e y , and ma­ and 127-128). z uwagi na moment re­ opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a ­ ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a i z a w a r t y jest w Letters Spier, 1921; (1977, Jones, cytowanego w pracy s. 102-106). 1955; Ponadto S h i m к i n, Mirosławy korzystałam 1953; V o g e t, 1953. 4 1 Piorun u w a ż a n y b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r , go 1964, s. 99-100. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 103 rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych, u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y ­ t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a , udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta­ n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander, 1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81). T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y ­ s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d ­ n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o ­ l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z ­ k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e ­ r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y , w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u . P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga­ nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob­ r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje­ m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e ­ r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen­ t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j ­ duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i ­ cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e ­ r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny. Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j ­ n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2 4 3 4 2 R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o ­ wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90. i S Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o ­ n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych widzów. Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y , 1977, s. 95. �104 JOLANTA KOWALSKA 44 d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l ­ k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y ­ w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander, 1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141). Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz­ k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo­ z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w . Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą ­ ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o ­ n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez 4 S 4 4 N a temat c e d r u i jego r o l i w kosmogonii Kwakiutlów por.: В o a s, 1930, cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357. 4 5 dy. Mówi o tym mit o „straconych Obudzeni pewnej dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w wznosili s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w gwiazdy, n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem pozosta­ na ziemi śpiewami ludzi. Jeden z i muzyką braci zaczęli słysząc tańczyć. Pleja­ Tańcząc wionych nocy skargi swej matki obejrzał się i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a ­ kiwała jego ś m i e r ć . P o r o k u , pęd, który rozwinął się w w m i e j s c u , gdzie sięgające nieba chłopca drzewo pochłonęła ziemia, wyrósł p i n i i . M i t ten zawiera szereg charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r ­ cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w dowości p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e opisuje szereg: sakralizacja (przez taniec!) w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie szy m u d r u g i szereg: lament — czynnik obrzę­ po sobie z d a r z e n i a zakłócający (spojrzenie (z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y ­ m a t k i pozostawionej na ziemi ( m a t k a = z i e m i a ) —• p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a ­ niu Plejad El wain 27; Mac zob.: i jego E 1 w a i n, К u r a t h, („Woman's związek z obrzędowością początku roku zwrócił uwagę (1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r , 1964, Shuffle 1978, s. s. 4-26. Dance", 107-108. Na Rzecz „Corn temat noworocznych charakterystyczna, że Dance", „Society of tańców wiele Womens Mac 1964, s. 26tych Plantes Irokezów tańców Dance") w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą to tańce więc d z i ę k c z y n n e , przeszłości, związane z k u l t a m i wegetacji. co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u . Akcja tańca dotyczy �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 105 wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o ­ szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219; Hincks, 1910). E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n ­ da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i ­ w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o ­ że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o ­ lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y ­ t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne­ go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n ­ carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i . T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen, 1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821). Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z ­ nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso­ cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m ) o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie, 1962, s. 1-12). Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a ­ r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re­ l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy­ nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy­ w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze­ c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o ­ nania (siedziba ludzka). Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l ­ nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka­ tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na „ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a ­ gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no­ t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na �106 JOLANTA KOWALSKA i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na kolu ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č , 1937). W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y ­ padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l ­ n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat — w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać — p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać wy­ g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a ­ s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po­ dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria, tzn. s t o d o ł y , w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u ­ piętrowe. F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do­ d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e ­ dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a ­ n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e . P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz­ w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu, składające się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d ­ k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u ­ kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o ­ r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń ­ com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł . I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e ­ sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i , k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n , h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o ­ s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6 4 7 4 6 amrity P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna miczna Mandara tywnej roli przez 4 7 oceanu i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos­ (D o w s o n, 1978, s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się w ruchu obrotowym, ak­ przytaczane H a a v i o (1979, s. 204-210). M o s z y ń s k i skłaniał się ku i n t e r p r e t o w a n i u tej formy t a ń c a jako rodza­ j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 107 4 8 n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza­ sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183). Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za­ pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca­ łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów z n a j d u j ą swoje miejsce t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e ­ r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j , tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o ­ w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re­ g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a ­ ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y , są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o ­ t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze­ strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze­ d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż ­ dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach. U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko­ znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e ­ go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o ­ nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na­ k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e ­ n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m ­ b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter. W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h w osi g ó r a — d ó ł . Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje 4 9 t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o , 1954. Z g o d n i e z o p i ­ n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y . 4 8 O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205. jed­ faza *' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo­ g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a . E n a k s h i , 1970, s. 182. �108 JOLANTA KOWALSKA i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b ­ r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a ­ w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a ­ c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y ­ s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z ­ w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale­ nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) , zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970, s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282). 5 0 3 1 2. D W U D Z I E L N O S Ć RZECZYWISTOŚCI Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a ­ ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o ­ j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i ­ d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m . Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y ­ wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y ) zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e ­ r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r ­ m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n ­ n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0 Formacja m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi para tancerzy t r z y m a j ą to b y ć np. s k r z y ż o w a n e się za wzniesione w górze do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą szable), pod k t ó r y m i l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane rych mostem może się odbywać pełzającej. jest Trzy szereg tancerzy stojących przechodzi solista, p a r a są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w w rozkroku. Przejście pod lub mogą so­ któ­ mostem w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż ostatnie występują przede wszystkim w tańcach towarzyszących o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i . 6 1 Reprezentatywnym przykładem n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o cach w szamańskich elementami kierunku południowym łączący asocjacji tych szamana. Tańczył ruchu. drogi d w a brzegi bezdennej jest Jednym most dwóch on p o s ł u g u j ą c z „cienki ostatnich jak włos porządków symbolicz­ się z w y k ł y m i etapów w z końskiego ogora", p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e , 1974, s. 200-204. tań­ przebywanej znaj­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 109 nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę ­ d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e ­ ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą ­ c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a . D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i — j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na­ d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o ­ ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o ­ wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a ­ nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele­ m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula­ ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a . R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y ­ pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o ­ w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i ­ s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w . „ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do „ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u ­ py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze­ c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e ­ g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2 5 3 5 4 5 2 W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e szczególnych wadzone go". tempa ruchu g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w . mogą być także stylizowane c y t a t y r u c h u nietanecznego J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e lub po­ Wpro­ „nieludzkie­ to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u i bezruchu. 5 a Sachs s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o jest n a j c z ę ś c i e j formą „nieprzedstawiającą", o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h 5 4 lem temat nego. Ugrupowanie k o ł o w e wykonania tańca jest występuje tu w podkreślenie wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a pewną fabułę. Sachs, s y t u a c j a c h , gdy zwartości grupy. pierwszorzędnym Por. tań­ 1965, s. 155. dalsze uwagi s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u ce­ na tanecz­ �110 JOLANTA KOWALSKA r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h 0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n ­ f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j ­ szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h . M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob­ cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y ­ czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo­ rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y ­ r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e ­ den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e ­ k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y ­ raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do " t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m . Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b ­ r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h 1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o ­ w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie­ giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y ­ padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają­ cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń , k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach. N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a ­ wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych. W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale, 1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5 5 6 5 5 D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z ­ k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8. *• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n ­ s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAiłCA 111 ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec­ n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y ­ t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y ­ cia . 5 7 Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez­ p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza, gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka­ dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane­ go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo­ zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą , do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze­ mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o ­ w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze­ pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y ­ w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego". 5 8 W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo­ wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o ­ biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć 5 9 6 7 Rekwizytowi w konawców, w postaci tańcach drążka, niekiedy długiej z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i tzw. laski trzymanej „stick-dances", w przez wy­ sytuacjach, gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y ­ ciem i śmiercią, „stick-dances" najprawdopodobniej zaliczano o b r z ę d ó w leczniczych m.in. 5 8 Sachs, tualnością ści rozpoznania ich przez m i a ł o przed z ł a m a n i e m obrzędu, symbolika kalusarów ś w i ą t wiosennych. więzi poza drzewa życia. wchodzące Do w skład jako pobudzające płod­ N a temat „stick-dances" 1970/71. obecną b y ł on p o ś w i ę c o n y . jako wyobrażenie uczestnicy okresie ciał miało ochronić uczestników człowieka, któremu bezpieczać w 1965, s. 121-123; В 1 а к e, Malowanie jest tańce oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e — n o ś ć ziemi — wykonywane zob.: właściwa wspomniane w t a ń c a dla z m a r ł e g o przed czasie obrzędu wśród Okadzanie i przechodzenie ewen­ żywych duszę przez dym za­ kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika ko­ pokrewieństwa. bliskimi krewnymi Zwraca uwagę zmarłego, fakt, ż e gdy podejmują wszyscy zabiegi zabez­ p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h lub k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m sy­ mulują uszkodzenie nieobecności nogi zmarłego. s y m b o l i k a postaci W и Kwalifikacja: rytuale tańca jej moim jednonogich łego. Dane za: G o o d a l e , w lub złamanie. przekonaniu Goodale istotna interpretuje jest w to jako symbol tym wypadku raczej i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e zmar­ 1959/60, s. 9. k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e , d l a z m a r ł e g o , nie jest powszechna. którą nasuwa podział Asocjacje symboliczne ról zależą �112 JOLANTA KOWALSKA „ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego, stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965, s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e przedstawiony r y t u a ł taneczny. Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę ­ skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą ­ cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y ­ ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d . T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y ­ ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e ­ go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0 od kontekstu. zmarłych nawcy We wspomnianym (obcych, tańca. ale wcześniej i przodków) Kobiety są tańcu wyobrażają „widzami" pogrzebowym mężczyźni, reprezentując Indian Bororo, zarazem jedyni społeczność żywych, wyko­ zarazem ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e przez mężczyzn w trakcie j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a cach pogrzebowych rytuału (zob.: wieńczącego Frazer, opisywanych przez zabiegi puryfikacyjne 1890, t. 2, s. 165-185). Malinowskiego były obowiązu­ Z kolei w (Trobriandy), tań­ aktywnymi i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń ­ cach świątecznego zbiorów i święta linowski, 8 0 okresu milamala stanowiącego zmarłych, w których brali uroczystości mężczyźni święta (za: M a- 1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178). N a p e ł n y obraz kosmogonicznych mitologiczne. połączenie udział wyłącznie Zgodnie z pierwszym, w w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle początkach świat zbudowany był wielopo­ ziomowo. Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u ­ dzie wówczas żyli w podziemnej wiosce, do k t ó r e j dotarł pewnego dnia p ę d w i ­ n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a gór­ nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j spo­ sób zerwana też została potop, w którym „droga" zginęła pomiędzy większość stworzeń poziomami t ę g i e j kobiety. W ten świata. Nastąpił (także i ludzi), k t ó r e wówczas wydostały na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit należy do t y p o w y c h zgodnie z k t ó r y m i (Ojciec Słońce) w dla kosmogonii dziele stworzył z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę grup s j u a ń s k i c h koncepcji stworzenia tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h Pierwszego Człowieka z m u ł u wyniesionego demiurgów. (in. S a m o t n e g o na powierzchnię świata, Pan Życia Człowieka), który ziemi przez k a c z k ę . P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y bie. Samotny Człowiek stworzył ludzi, a n a s t ę p n i e się O-kee-pa, b y ł ich nauczycielem i sie­ opie- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 113 m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona. W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi­ c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa) u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y ­ t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o ­ wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta­ tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o ­ w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u ­ j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m „ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i ­ k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n ­ hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez omawiany obrzęd. Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l ­ t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n ­ cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u ­ l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega­ j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na­ s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e . 6 1 6 2 kunem. On też stworzył życia Hoitę ka. Kwestią przez wszystkich tańca. z plemienia zultacie zwierząt Samotny dotarł do przy pomocy k t ó r e g o uwolnił ludzi. w „psiej Człowiek, „psiej Hoita zwierzęta Dane za: co ż y j e . P a n Ż y c i a interesującą Mandanów, występującym której tańca, bra i wszystko, zaś powołał Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego najbardziej tu nas Hoitę pomocy zwierzęta (Nakrapianego jest konflikt pieczarze", wraz w roli pieczary" i można i przyrzekł posiąść z 1964, mu je przy młodzieńcem jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w władzę s. uwięzieniem z w a b i ł towarzyszącym zdobył Samotnemu Alexander, wywołany dokąd tajemnicę owego nad zwierzętami. Człowiekowi 105-106; re­ magicznego W rezultacie współpracę Hoebel, do Człowie­ dla Frost, do­ 1976, s. 341-342. 6 1 T e r m i n ten u ż y w a n y niesieniu der L e e u w, 6 2 go j a k u v a n der L e e u w a w 1978b, s. 227-233. przez G o n d ó w mężczyźni kobiety, od­ Mandanów. Van P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma konywany nają jest t u w t a k i m sensie, do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y z Indii C e n t r a l n y c h po i kobiety, jego p r z e b i e g mężczyźni natomiast zakończeniu zaś w y g l ą d a tworzą zbiorów. następująco: nieruchomą grupę taniec stojącą wy­ Wykonują rozpoczy­ na uboczu. W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �114 JOLANTA KOWALSKA Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a ­ ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż ­ czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł ­ nienia . Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń ­ cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach, jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w ­ szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o ­ ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł 6 S c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą pojedyncze kobiet. koło się mężczyźni męskie t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie przekształcane W ostatniej, p i ą t e j fazie, jest uczestnicy w piętrowe tańca tworzą otaczane czwartej nadal kręgiem linię: kobieta, mieszaną m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego tańca i n a temat s ą to z r e s z t ą charakteru ruchu poszczególnych dane w po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego wykonawczej, składa grup w tym wypadku najważniejsze. się na klarowną kolejnych fazach. Sama kolejność etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą wypowiedź w omawianej Nie występujących materii. obsady Podobny p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń ­ czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i , Analogiczny kanon z kultami płodności 1970, s. 175-218. asocjacji symbolicznych i wegetacji, w których właściwy jest tańcom związanym p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w drugiej z a ś n a s t ę p u j e nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne „na urodzaj" czy tańce sobótkowe z terenu tańca, którego wykonawcami są mężczyźni n i e j fazie — Kunapipi, cych rejon Polski i Słowiańszczyzny; d o p u s z c z a j ą c y kobiety corroboree plemion A l a w a , Roper River w Australii. Dodać lub połącze­ tańce natomiast dopiero w ostat­ Mara i Mangaraja zamieszkują­ przy tym należy, że przebieg tego o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r ­ tego w pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e Prawdopodobnie zaważyła tu różnica ze w z g l ę d u w czasie na udział rejestracji. kobiet Praca w obrzędzie. Wernera ukazała s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a : ner, 1937, s. 290-311; e ców * Porównaj Lockwood, w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o orgiastycznych (Gluziński, notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety 293, 302-303, 416. Wer­ 1969, s. 127-135. 1927, s. 100-101). w : v a n der dotyczące symboliki Zobacz także Leeuw, tań­ n a temat ko­ 1978b, s. 138-139, 292- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 115 i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i spra­ w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o ­ czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia­ j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze­ c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l ­ n y c h klas zjawisk. 6 4 3. GRANICE T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest — poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno­ r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio­ w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o ­ d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m , zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo­ z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i ­ ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze­ strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu. M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza­ r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha­ rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c : wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e ­ r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e ­ dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y ­ szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y - M D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y taniec ich z a w i e r a elementy b r w . , s. 140-141. ge­ t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym. Simatupang, �116 JOLANTA KOWALSKA c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń . S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u ­ t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c go niejako w k r ę g u swoich c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a ­ ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda­ ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y ­ m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967, s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b, s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te­ r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu 6 5 6 6 6 7 6 5 B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a ­ lijskiego, J a , Australijczyk. Bohater w s p o m n i e ń został w młodości „wyśpiewany" przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m w posiadanie. szkodzić, 6 6 Na drugi w o k ó ł terenie i Nowego R o k u sennych Europy (obchód formy wokół działania herody, z kurkiem, lazaric, wsi brania związane delikwenta osoby, k t ó r e j Lockwood, chciał są z okresem B o ż e g o i dodoli, wędrówki po Narodzenia całej wsi itp.). W t y m p a r n y m czasie bądź Polski, znacząca jedynie drzewa życia; pojęć sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w jących wspólny źródłosłów nego z t a ń c e m n o t o w a n y zagroda m o g ł y przez gospodarza jest etymologia w do polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo­ z wyobrażeniem dom i cała wio­ od d o m u wreszcie siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h mieszkańców za­ 1969, s. 19-22. o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t niedźwiedziem, peperugi obchodzenia te to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e ­ wyobrażenia samego chorego. D a n e z a : (kolędnicy, domu b u ł g a r s k i c h giczne Pierwszy tańczył magicznego, j a k o sposobem czy b y ć obchodzone gospodynię. „obchód" na określenie znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć czasowniku obchodzić. obieganie karnawału Jeśli przez jej idzie całości o teren działań opi­ siedziby ludzkiej, m a ­ M o t y w obchodzenia połączo­ jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a obcho­ d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y to nie młodą w którą tylko Europy mężatkę czy miejsc jedynie jej społeczności osiadłych, p r z y n a l e ż n o ś c i okrążanie lub bowiem jest w ł a ś c i w y m obrzędem inicjacji s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie 6 1 d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e własnością w sto­ symbolizuje o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m K o b i e t a staje s i ę p a n i ą domo roli, wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l ­ turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a tu przez i n s y g n i ó w zabiegów. domu, swojego r o d z a j u adscripti. M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t ­ k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y , �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 117 tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o ­ s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e ­ k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re­ z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw­ n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa­ n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow­ ning, 1960/61, s. 32-39). T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance­ rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę ­ zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj­ d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed­ miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre­ ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k ­ k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć . 6 8 do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona oczepin kobieta­ p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie (często p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i k a m i grupy, w s p ó l n y człon­ taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y zamężnych. I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i dokumentujące, s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e analogiczny spo­ jest z a w ł a s z c z a n i e panny że w mło­ dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y jego r o d z i n y Pop, poczynając od krewnych najdalszych, na najbliższych 1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e było w członkowie kończąc. obrzędzie weselnym jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j Za: S w i e ż a w s k i , glądami Za: i Jugosławii (Baswo­ mężatki. 1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o ­ P i p r e k a n a temat symboliki okręcania się obrzędowego. W: В y s t r o ń, 1980, s. 199-203. ' w 8 P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei zestawieniu z uwagami na temat roli symbolu koła w podróżach s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności). mistycznych tańczących (z j e d n e j s t r o n y k o ł o — �118 1 JOLAN : W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o ­ ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y ­ n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y ­ w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j ) oraz w ł ą ­ czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą , s p i r a l ę l u b meander . Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą ­ zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u ­ chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez­ r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź ­ w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u . O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za­ sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a , a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e ­ nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9 7 0 71 " Oddaje je r e g u ł a : lepsi przed gorszymi, przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i co w t y m w y p a d k u oznacza: starsi przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č , 1980, s. 59, 62, 66; 1973, s. X X X . 7 0 N o w i tancerze członu kola, mogli w ł ą c z a ć w którym tańczyli W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola, s i ę do t a ń c a przedstawiciele z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u ich grupy w k t ó r y c h kobiety wiekowej i mężczyźni i tego społecznej. uszeregowani są na­ p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i tańczących. Do przekształcania kola uprawniony b y ł kolovodia. Zdarzały nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z mógł w trakcie tańca oderwać grupę tancerzy i uformować koło się jed­ kolovodia konkurencyjne. J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a ­ d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet do z a b ó j s t w a . kolovodii M l a d e n o v i č , 1980, s. 66-67. 7 1 Dwóch nawiązuje uprzywilejowanych tancerzy: kolovodia b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego. s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę tegracji tancerzy. i kec („niosący Koło zamknięte b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte, koniec") uważane stanowiące nie jest p r z e z o silniejszej i n ­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA Ц9 den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y : z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż dla kolovodii — „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u . 7 2 I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o ­ r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " — d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko­ w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o ­ m i ę d z y nie d i a b e ł " . Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e ­ r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia­ ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento­ w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a s i ę od nich. 7 3 7 4 A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i . B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że 7 2 N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola zuje także kierunek ruchu. Najczęstszy jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y , m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a analogiczną „za­ terenach w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o wska­ czyli Jugo­ prawidłowość). Nasuwa się domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u skiego, Bałkańskie- c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a że na plan pierwszy w symbolice sprawia, t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć odizolo­ wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h . 7 8 Mówię o shakeryzmie indiańskim powstałym na początku ósmej dekady X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e za: Nowicka, 7 4 1971, s. 41-52. Shakeryzm przejął Boga-Ojca, stwórcę ziemi, Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w od chrześcijaństwa wiarę anioły i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę •asocjowanego w motyw ruchu z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y . przeciwsłonecznego �120 JOLANTA KOWALSKA w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y ­ dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i ­ gijnej. F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y ­ d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa­ n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l , 1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a ­ zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz­ l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d ­ k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l , s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen­ tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń ­ c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na w p ł y w y obce czy szkodliwe . Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a ­ niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a grupy ludzi określa­ j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak­ terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m " u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l ­ ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a , wyrażającą wspólnotę istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u . Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst­ k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b ­ nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j , b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno­ r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym. 7 5 7 5 N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié z signifiant w wypadku koła wskazuje J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o ­ s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego. Blacking, 1977, s. 44. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 121 Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą ­ ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso­ w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a ­ ściwym działaniu obrzędowym. W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza­ j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e . M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi­ no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a ­ zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y ­ b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska „do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy­ n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i ­ ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o ­ n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne— taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a . M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę ­ du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a ­ nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń ­ ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r ­ pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak­ t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó ­ rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k 7 6 7 8 vrzino W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie kolo d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z Moszyńskie­ go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a ­ rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u szyńskiego. Vakareiski, 1965, s. 303-304. Mo­ �122 JOLANTA KOWALSKA w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz­ cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d ­ mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p . K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie­ dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło 0 jego z a ż e g n a n i e . W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza­ r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č , Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e ­ n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne, nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e ­ d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k ludzie. Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego, k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y ­ n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za­ i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d ­ g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec 7 7 1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra­ n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u . 7 S 7 7 T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a ­ c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o , 1971, s. 198-206, 255-269. 7 8 W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d ­ n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 123 K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y ­ c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz­ nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y ­ k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch. M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha­ r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h . Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i ­ z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej­ n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o ­ w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą ­ c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach, k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze­ c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113). Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg. P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e ­ selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202), poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965, s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a ­ dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na k t ó r e polowali mężczyźni. 7 9 Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano­ w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika 7 9 W przeciwieństwie pomieszczenia, wany był w gdzie innym do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j młodzi spędzają pomieszczeniu p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali razem. pierwszą lub na tańca wykonywanego wspólną podwórzu. noc, Trwał taniec tak ten wokół wykony­ długo, jak długo �124 JOLANTA KOWALSKA w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej. Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli zawartego w t a ń c a c h pakarena i patoe'doe' przez sam fakt obecności w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76). W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania, a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica jest par excellance s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation my­ stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u , j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż ­ d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w mających nastąpić zdarzeń. 4. R U C H O W E ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU POZNAWCZEGO Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i ­ w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n ­ struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s ­ p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja, spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy­ wistości. W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec­ ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok (kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y ­ na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe­ n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e ­ czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu, z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m , że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y ł ą c z o n y jest ze skokiem. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 125 R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h ­ czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń ­ czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego. Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze­ c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują­ c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z ­ k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta­ t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l ­ m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y ­ t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87). 8 0 ..Figury taneczne tarantelę wać rozwijały i tarantystka na dźwięki leżąca się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m na podłodze na rzucając rytmicznie g ł o w ą w porządku: kapela zaczęła wznak zaczęła natychmiast grać reago­ prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach odpycha­ jąc wybijała się zgiętymi w kolanach nogami i tłukąc piętami o podłogę. Głową g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w sposób z wyciągniętymi w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u , odwróciła b r z u c h — nogi rozrzucone, sobą s i ę nagle n a l u b pod t u ł o w i e m , nieiadzie. F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y jęcia pozycji pionowej, żywała głowa w więc swoją ciągłym w nieruchome ręce rytmicznym ruchu, w ł o s y oczywisty sposób stworzenie zgięte w przed burzliwym niezdolne do j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a identyfikację z tarantulą, była u j a r z m i o n a przez ten później za­ prze­ bestię, tań­ c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a ­ jąkiem nastąpił kilkakrotnie w moment rozłączenia: prostych c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e w rekach. Trzymała łowia; wzniesionych znane figury chusteczkę do tarantystka zerwała podwójnych podskokach s i ę n a nogi i obrzędowy krąg, przebiegła wykonując tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą za d w a k o ń c e góry nad głową; w rękach zgiętych opuszczonych od chusteczką wzdłuż do t y ł u z a p l e c a m i w ten tu­ spo­ s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej fazie, podobnie j a k w c y m i stopami Po pewnym ło, po waga czasie, nie d ł u ż s z y m którym stawała kładnością poprzednich, tarantystka przestrzegała u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie przebiegała niż kwadrans, cykl tarantystka, s i ę coraz mniej pewna, i wszystko zaczęło We wnioskach się skończyło się frenetycznym z badań de taneczny stopniowo Tańczą­ dobiegł końca. K o ­ zmniejszać, r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie s o ściśle rytm. 50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d . równo­ z taką kręceniem się w kółko do­ zapowia­ głowy". Martino stwierdza, że obserwowane e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę przez jego autonomicz- �126 JOLANTA KOWALSKA W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u , k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po­ c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj­ m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie bestiaryzację tarantystki. K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l ­ k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec­ n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) , p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji . Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po­ n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po 8 1 8 2 8 3 nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w historia Apulii w okresie k s z t a ł t o w a n i a pansją na te islamu tereny wywarła s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y a wyprawami krzyżowymi. zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m Symbol „złej przeszłości", symboliczne zaś s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j b ę d ą c symptomem eks­ tarantuli jest nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a — uką­ siebie" podświado­ udzielającego ta- r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a spowodowanego chłonięcia imaginowanym owej ekstatycznej tarantyzm, k t ó r y pierwotnie cjach konfliktowych ukąszeniem, praktyki upatruje przez K o ś c i ó ł de Martino w próbach tj. w okresie, (porównuje gdy go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j , prowadzone były badania, do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e 8 1 sprowadzony opierając został Martino, w roku wyłącznie 1971, s. 209-306. M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e 8 1 że p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a ­ s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej 1959, po­ katolicki. Stwierdza także, S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e : „Żeby bowiem zabić Martino, lub zadeptać „uką­ 1971, s. 333. tarantulę trzeba n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m , co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę z w nim bez którym reszty. Równocześnie narzuci się t a ń c o w i jednak pająka trzeba własny uchwycić rytm kulminacyjny taneczny, zmusi moment, pająka, by t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z ­ depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą 8 1 Narastająca kanonu ruchu g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De częstotliwość wprowadzania opisanego cyklu stanowiła z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De dla Martino, 1971, s. 81. t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do miejscowych Martino, surowego obserwatorów 1971, s. 90. sygnał �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZ YWIST. W SYMB. TANCA 127 k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i ­ j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a ­ zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a ­ cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte­ growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i : gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania. O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje­ s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " , w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y ­ czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n ­ s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza­ ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie­ gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e . T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po­ staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec­ n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y ­ w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń . W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis — r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252). Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali, w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta­ necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e ­ nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po­ w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo­ z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e ­ r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w ­ k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m . W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h �128 JOLANTA KOWALSKA m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a ­ d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e , j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post). Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a ­ j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c , b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i ­ ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a , nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo­ nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza­ r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r ­ ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u (stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i . W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e ­ ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd — p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y . Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę ­ ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o ­ ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń ­ ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319) tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y . u 8 5 Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa — m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się życia. 8 4 Dane za: mi artykuł (L. B. Lawler, poświęcony Lawler, 1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany­ szczegółowej The Geranos Dance reinterpretacji — A New nazwy i Interpretation, funkcji geranosu „Transactions the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t Z w o 1 s к i, tologicznych: także 1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i ­ Graves, informacje na 1967, s. 310-320; temat także t a ń c e m Tezeusza 8 5 of geranosu: Santarcangeli, wykonywanego współcześnie 1982, s. 212-214. P o r . tańca yaryitos, zwanego (S t r a t o u, 1977, s. 19-22). J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r badacze przychylają się do takiej, j a k zaprezentowana, jego i n t e r p r e t a c j i . Opinię t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich. tego �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 129 M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę umo­ ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o ­ dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u ­ dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w ­ szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli, 1981, s. 213). Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e — geranos, w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i ­ sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u ­ chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o ­ r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d ­ s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e ­ go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o ­ w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez rhymoi. Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d ­ z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y ­ t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę ­ du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o ­ dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia tego t a ń c a . 8 6 8 6 Pewną Gravesa czący z wskazówką co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego posuwanie podskokami, s i ę z biegiem kojarzony miał linii być z z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej tańca wykreślonego ruchem s ą dane przytoczone kreteńskiego. n a posadzce przepiórki się w zasadzkę Ruch wzoru wabionej przez tancerzy ł ą ­ labiryntu przez samca o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu, przy czym erotyka tańca l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m rodzaj t a ń c a (Graves, nioną interpretację zanych tańca semantycznie stosunku seksualnego 9 — Etnografia P o l . 30/1 1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a za u p r a w ­ ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w z ideą labiryntu (zalicza (Santarcangeli, do n i c h aeremos), z a 1982, s. 62, 215). zwią­ odpowiednik �130 JOLANTA KOWALSKA Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu­ k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi, k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o ­ l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě r o l ę signifant. R u c h meandryczny, spi­ r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-, w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po­ znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o ­ we cechy w ę ż a . Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n ­ t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i ­ r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej — prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e ­ g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y — l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń ­ ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się 8 7 8 8 8 7 Pogląd labiryntu w Sachsa inspirowany b y ł ustaleniami kulturach megalitycznych. Sachs, J . Laylard na temat symboliki 1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t tej f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155. 8 8 N a temat symboliki i funkcji l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w : Eliade, 1974, s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob. M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i dróg i m o s t ó w nie­ uwagi (Moszyński, 1967, t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą nowożeń­ cy, s y m b o l i z o w a n y c h Porównaj także asocjację m. in. c z e r w o n ą n i t k ą (Vakareiski, 1965, s. 273). l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y Mandara. pełnił funkcję �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 131 do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą ­ cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu. T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u " p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez­ p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po­ w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po­ w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali. W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i . 0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po­ w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a (Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o ­ d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u ­ j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h . W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a ­ ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m 1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u ­ pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo­ wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o ­ lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang, b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to­ warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a ­ dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o ­ l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o ­ stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o ­ l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na �132 JOLANTA KOWALSKA w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r ­ ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a ­ n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154). Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i tej nie r o z w i n ą ł . LITERATURA Alexander 1964 H . В. North Anapetu 1979 The Lakota Angelova 1955 American Igra po Sun ogni. de Ze Dance, Mythology of all Races, Y o r k , t. 10. „ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23. Nestinarstvo, Sofia. studiów nad obrzędami obrzędowości warzystwa Przyjaciół weselnymi -weselnej, Nauk ludu Rozprawy w Wilnie, polskiego, cz. 1: Forma i Materiały Wydziału dra­ I To­ R o y a l Anthropological In­ t. 2, z. 3, W i l n o . J . H. M. 1962 Twin ceremonies in Bunyoro, „ J o u r n a l of the stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s. Benedict 1935 1966 Mythology, kultury, 1-2, Columbia University Contributions to Anthro- York. Warszawa. E. L. Danzas B i e l a w s k i 1980 t. t. 21, N e w Wzory Benvenuto 1965 1-12. R. Zuni pology, Blake New C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С. matyczna В e a 11 i e The W a n i c a R. Baudouin 1929 Indians, O j h a n k e folklóricas argentinas, Buenos Aires. J. Islam, Warszawa. A. 1970/71 Stick-dances, ..Yearbook of the International Folk Music C o u n c i l " , t. 2, s. 56-62. Blacking 1977 J. An Introduction to Venda traditional the Ethnology Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Boas F. 1925 Contributions to tributions 1928 Bella to Anthropology, Bella t. 5, N e w 1930 The Texts, Religion Zwyczaje 1980 T e m a t y , które Callois University Con- University Contributions to Anthropology, of the Kwakiutl Indians, t. 10, cz. 2, N e w Columbia University Contributions York. żniwiarskie mi w Polsce, odradzano, Kraków. Warszawa. R. Żywioł Cassirer 1977 Columbia York. J . S. 1916 1973 Columbia Kwakiutl, York. to Anthropology, B y s t r o ń of t. 3, N e w i ład, Warszawa. E. E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp C h o w n i n g do filozofii kultury, Warszawa. A. 1960/61 Canoe making among t. 3, n r 1, s. 32-39. the Molima of Fergusson Islands, „Expedition", �SKŁADNIKI KULTUROWYCH C o m a r a s w a m i 1964 1975 tan, Music, SYMB. TANCA 133 Podstawy kultury hinduskiej, W a r s z a w a , s. 143-156. Dance and Ecstasy, „ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15. A. Deautomatisation D ę b i ń s k i 1910 W A. D e i k m a n 1966 RZECZYWIST. A. Stwórczy Danielou KONCEPCJI and Mystic Experience, „Psychiatry", t. 29, s. 324-338. -historyczny), War­ K. Raskoł i sekty prawosławnej cerkwi rosyjskiej (szkic szawa. Dieterlen 1971 G. L e s ceremonies soixantenaires du Sigue chez les Ceremony of the Dogoń, „Africa", t. 41, Offering Lodge, „Field s. 1-11. D ors e y 1903 G. A. The Arapaho Sun Dance. The C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75). Douglas M. 1966 Purity 1978 Natural and Danger, London. Symbols. Explorations in Cosmology, London. D o w s о n J. 1975 A Classical Dragomanov 1961 Notes the Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi. M . P. on the World, Series, Slavic Religio-Ethical Indiana University Legends: Publications The Dualistic Russian and Creation of East-European t. 23, H a g a . E 1 i a d e M. 1970 Sacrum, 1974 Shamanism. Mac E l w a i n 1978 mit, Mythological E n a k s h i Frazer of ecstasy, Princeton. Tales and Stockholm the Allegany Studies Seneca, Acta Universitatis Stock- in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m . B. The Dance in India, Bombay. J. G. 1890 The Golden the peris 1962 Warszawa. techniques T. holmiensis. 1970 historia, Archaic Bough. A Study in Magic and Religion, cz. 2: Taboo and of the soul, C a m b r i d g e . Zlota gaiaź, Warszawa. G e 11 A . 1980 The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, n r 2, s. 219-248. v a n G e n n e p A . 1967 The Gilgamesz 1967 Rites of Passage, Gilgamesz. niony Gloger London. ... Epos także babiloński pieśniami i asyryjski szumerskimi ze szczątków przez Roberta odczytany Stillera, Z. 1895 Frycowe G l u z i ń s k i 1927 „ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768. J. Taniec Goodale w Korytnicy, i zwyczaj taneczny, Lwów. J . C. 1959/60 The Granet M. Tiwi Dance et Legendes for the Dead, 1926 Danses 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. de la Chine . . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13. Ancienne, P a r i s , t. 1-2. i uzupeł- Warszawa. �134 JOLANTA Grass KOWALSKA K. 1907 Die Graves Gottesleutes oder Chlüsten. Die Russischen Sekten, Juriev, t. 1. R. 1967 Mity Griaule greckie, Warszawa. M., D i e t e r l e n G . 1965 Le renard stite G u s t a w i c z 1900 pále, de Paris, Travaux et Memoir es de V Institut d'Ethnologie Univer- w szczególności, „Lud", rajona, Moskva. t. 72, P a r i s . B. O ludzie podduklańskim w ogólności a Iwonicza t. 6, s. 36-80. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, H a r a s y m c z u k 1964 Warszawa. P. Osobiennosti ukraińskich tancov karpatskogo H i n с к s M. A. 1910 The Japaness Dance, H o e b e 1 E . A., F r o s t 1976 Cultural H u x l e y London. E .L . and Social Antropology, New Delhi. F. 1977 The Body and the Play within the Play, Anthropology of the Body, Lon­ don, s. 29-37. J a n k o v i č L . i D. 1937 Folk 1953 Niekie Dances, Beograd. karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Etnografskog M u - z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282. 1957 Prilog prouczovaniju ostatka orskich obriednich igra и Jugoslaviji, Beo­ grad. Jones A. J . 1955 The Sun American Dance of the Ethnology, Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264, Washington. Jung C. G. 1976 Junk Archetypy i symbole. Handbuch des Pisma wybrane, Warszawa. V. 1930 Kalewala 1980 Tanzes, Stuttgart. ... Kalewala, Warszawa. К n u s t A. 1956 Abriss 1979 Dictionary Kolberg 1961 wszystkie Niektóre K o t a ń s k i 1983 Hamburg. Plymuth. Oskara Kolberga, W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66. zabobony „Zbiór i przesądy Wiadomości ludu polskiego z okolic do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , Makowa i Andry­ t. 15, s. 46-52. W. Zwyczaje, obrzędy i symbole i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 475-516. Japońskie opowieści K o w a l s k a 1984 Laban, Laban, W. chowa, 1978 Kinetographie Kinetography O. Dzieła K o s i ń s k i 1891 der religijne o bogach, w Japonii, [w.] Zwyczaje, obrzędy Warszawa. J. Symbolika kreacyjnego uniwersum Siwy-Nataradży, w wyobrażeniu „Etnografia rzeźbiarskim mitycznego P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. tańca 231-241. �SKŁADNIKI 1985 KULTUROWYCH Środki i mechanizm KONCEPCJI przekazu RZECZYWIST. tanecznego, W SYMB. 136 TAÑCA „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2, s. 63-82. K r o e b e r A . L. 1925 » Handbook of of American K r z y ż a n o w s k i 1947 1964 Indians Ethnology, of California, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 78, W a s h i n g t o n . J. Polska K u r a t h the bajka ludowa w układzie systematycznym, W a r s z a w a , t. 1. G . P. Iroąuis Music Smithsonian and Dance: Institution Ceremonial Bureau of Arts of American two Seneca Ethnology, Longhouses, bull. 187, W a ­ shington. L a b a n R. 1926 Choreographic, 1956 Principles Jena. of Dance and Movement Notation, London. L a w 1 e r L . B. 1964 The Dance L e c h o w a 1967 in Ancient Obrzędowe obchodzenie porównawczych, v a n der L e e u w 1932 Greece, Washington. I. pól w Łowickiem w świetle S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s. materiałów 277-302. G. In der Himmel 1978a Czy granic „Łódzkie w es eenen niebie tańczą? Dans, Paryż—Amsterdam. ( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353. 1978b Fenomenologia L e v i - S t r a u s s 1960 Smutek 1970 Antropologia L o c k w o o d 1969 L u k i a n 1951 de tropików, Warszawa. strukturalna, Ja, Australijczyk, z Warszawa. Warszawa. Samosate Dialog o tańcu, Warszawa. B. 1958 S z k i c e z teorii 1980 Dzieła, M a r s h a l l Warszawa. D. M a l i n o w s k i 1962 religii, С. kultury, Warszawa. W a r s z a w a , t. 1-2. L. IKung Bushman Religious Beliefs, „ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252. M a r t i n o E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego Włoch, War­ szawa. Matida 1938 K. Odori. Japanese Dance, Tokio. M a u s s M. 1973 Sposoby posługiwania się ciałem. Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. M i e l e t y ń s k i 1981 E. Poetyka M l a d e n o v i č mitu, Warszawa. O. 1973 Kolo 1979 K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon Arts, 1980 u jużnich Slovena, Beograd. the Round in Yugoslavia, The Performing H a g u e , s. 73-77. Forms s. 53-83. and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", t. 4, �136 JOLANTA M o s z y ń s k i K. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały go oraz z powiatu de KOWALSKA etnograficzne rzeczyckiego, z byłego powiatu mozyrskie- Warszawa. 1967 Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a , t. 1-2. N e b e s k y - W o j k o w i t z R. 1971 Tibetan N o w i c k a 1971 Religious Dances, Hague. E. Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer", n r 4 (82), s. 41-52. O p r i s a n H. B. 1966 Calusari, Pajtondzev 1973 Makedonski Plass narodni ora, S k o p j e . M. 1970/71 Pop Bucuresti. G. The Dance of Sigi, „ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21. M. 1979 The Relations between of Customs, P o s e r n - Z i e l i ń s c y 1977 Indiańskie The System of Kinship Relations and the System M. A. wierzenia P r o c a - C i o r t e a 1978/79 the „ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146. i rytuały religijne, Wrocław. V. Całus Custom in Rumania. Tradition-Change-Creation, „Dance Stu­ dies", t. 3, s. 1-43. Sachs 1965 C. World History S a n t a r c a n g e l i 1982 Księga S h i m k i n 1953 of the Dance, New York. P. labiryntu, Warszawa. D. В. The of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397- 484, W a s h i n g t o n . S i m a t u p a n g brw. Spier R . O. Dances in Indonesia, Djakarta. L. 1921 The Sun Dance thropological of Plains Papers Indians. of the Its American development Museum and of Natural difussion, History, An­ t. 16, s. 451-527, N e w Y o r k . S t r a t o u D. 1977 The Greek Dances: dies", t. 2, s. 19-22. Szarkov 1947 and how we show them, „Dance Stu­ Sofia. E. Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 457-516. w islamie, [w:] Zwyczaje, obrzędy ludoznawstwa polskiego, „ L u d " , t. 9, s. 209-239. T. Narodnyj T o m i c k i religijne E. Z przeszłości T k a c z e n k o 1954 found i symbole Ś w i e ż a w s k i 1903 we E. Nestinarstvo, S z y m a ń s k i 1978 How tanec, Moskva. R. 1976 Słowiański 1980 L u d o w e mity mit kosmogoniczny, i stworzenie „Etnografia człowieka. P o l s k a " , t. 20, z. 1, s. Z badań nad syrikretyzmem 47-97. mito- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH logicznym w Europie KONCEPCJI wschodniej RZECZYWIST. i południowej W SYMB. oraz w TANCA Azji 137 Centralnej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119. V a k a r e l s k i 1965 Ch. Etnografia Bułgarii, Wrocław. V o g e t F . W. 1953 Current trends stitution in the Bureau of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun bull. Dance, Smithsonian In­ 151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a ­ pers n r 42), W a s h i n g t o n . W a s i l e w s k i 1978 J . S. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. 1979 Podróże Werner do piekieł. Rzecz o misteriach szamańskich, Warszawa. W. L . 1937 A Black Civilization, W i e r u s z e w s k a 1966 Obrzędy New York—London. M. recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80. W i e r z b i c k i 1966 Mały W o l f r a m 1935 J., R a d n o v i č słownik U., C h l a b i c z serbochorwacko-polski, J. Warszawa. H. Ritual and dramatic associations of Sword and Chain Dances, „Journal of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2. Y o u n g e r n i a n 1974 Maori S. Dancing since the Eighteenth Century, „Ethnomusicology", t. 18, cz. 1, s. 75-100. Zapusty ... 1885 Zapusty, Popielec, Wielkanoc. Wierzenia z Tarnobrzeskiego, „ L u d " , t. 1, s. 82-83. Z w o ls к i E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Jolanta Kowalska THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E SYMBOLISM OF DANCE Part CULTURAL QUALIFICATIONS MOVEMENT I OF T H E MOVEMENT OF DANCE AND T H E SYMBOLISM MOVEMENTS S u m m a r y This cultural p a p e r is the t h a t it c a n f u l f i l l out, part that as particular the of the study of the is: w h i c h f e a t u r e s dance of the as a m e a n s dance of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a , elementar "kinems" have movement units wholes l e c t i o n a n d composition of the movement no a u t o n o m o u s and have function of signs and k i - a r e j o i n e d together as of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements me­ 1985) I p o i n t e d called in kinetography meaning. T h e y of determine, c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the chanism and means nesics succesive communication. M y question a r e s u l t of of the the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l . dance into the due se­ to �138 JOLANTA The influence of cultural KOWALSKA conotation of the movement on the symbolism of the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r . A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t a n d the o r g a n i z i n g f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s a d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t . been sprung up from two statements: the n o r m a t i v e r o l e of the T h e idea has dancer-the con­ c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l ­ s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's attitudes t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t knowledge a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition a n d the i n s t r u m e n t of cognition of symbols reflecting his internalized — is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s , back wards-forwards, left-right, future-past, present-past of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become etc.). As a consequence the b a s i c cathegories of c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the in like dance. T h e y determine they have too determined the the s t r u c t u r e of structure „ d a n c e texts" of the images of composed symbolic movement by them Siva-Nataradja in sculptures. I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the a n d the movement's referrence fications to its o n the antithesis a n d also the spatial a n d temporal aspect symbolism of dance classification and movement the of the influence movement movement of a n d , i m p l i c i t l y , the with these c l a s s i ­ dance itself. T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i ­ d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95d40b3ea3bb537d40e03077bdced9f8.pdf ac6e80dd6a49ab63faaaa7b6effd161e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1150 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej młodzieży wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.51-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Zakład Etnografii I H K M w Warszawie) SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W OCENIE W S P Ó Ł C Z E S N E J MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ I. WSPÓŁCZESNA S Z T U K A LUDOWA W POLSCE 1 Poprzednie moje a r t y k u ł y zamieszczone w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " po­ ś w i ę c o n e b y ł y procesom w a r t o ś c i o w a n i a dziedzictwa k u l t u r o w e g o w s i , k t ó r e z a c h o d z i ł y w odniesieniu do artystycznej t w ó r c z o ś c i plastycznej od k o ń c a X V I I I stulecia do w s p ó ł c z e s n o ś c i . S t a r a ł a m się w nich odpo­ w i e d z i e ć m . i n . na pytania: j a k i e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e i j e d n o s t k i po­ d e j m o w a ł y p r ó b y w ł ą c z a n i a tej dziedziny k u l t u r y w s i do k u l t u r y o g ó l n o ­ n a r o d o w e j ; j a k i e p r z y ś w i e c a ł y i m cele oraz j a k i e b y ł y f o r m y w y r a z u i s k u t k i s p o ł e c z n e t y c h d z i a ł a ń w p o s z c z e g ó l n y c h okresach? Nie p o w t a ­ r z a j ą c na t y m miejscu p u b l i k o w a n y c h j u ż r o z w a ż a ń p r z y p o m n ę t y l k o , że u p o d ł o ż a w a r t o ś c i o w a n i a s z t u k i l u d o w e j leżało zainteresowanie k u l ­ t u r ą l u d o w ą i uznanie jej w a r t o ś c i przez p o s t ę p o w ą elitę i n t e l e k t u a l n ą k r a j u . W y r a s t a ł o ono z r ó ż n y c h ź r ó d e ł , w ś r ó d k t ó r y c h n a j w i ę k s z e zna­ czenie m i a ł o d ą ż e n i e do o d b u d o w y p a ń s t w a polskiego przez pozyskanie c h ł o p ó w dla r u c h u n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o oraz pragnienie odrodzenia na­ rodowego przez s i ę g n i ę c i e do t r a d y c j i l u d o w y c h , k t ó r e w m y ś l r o m a n ­ t y c z n y c h koncepcji 1 p o ł o w y X I X w . m i a ł y b y ć s k a r b n i c ą n i e s k a ż o n y c h , czystych w a r t o ś c i n a r o d o w y c h . W ścisłej symbiozie z t a k i m i z a ł o ż e n i a ­ m i — powszechnymi we w s z y s t k i c h trzech zaborach, c h o c i a ż w n i e r ó w ­ n y m stopniu — n a r a s t a ł y j u ż w 1 p o ł o w i e X I X w . p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n e p r ą d y w y r a ż a j ą c e w g ł o s z o n y c h h a s ł a c h k o n i e c z n o ś ć przyznania c h ł o p o m p e ł n i p r a w s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h , a t y m s a m y m zapewnienia i c h p e ł n e g o u d z i a ł u w k u l t u r z e o g ó l n o n a r o d o w e j . Na tle t y c h p r ą d ó w nie­ j e d n o l i t y c h w p o s z c z e g ó l n y c h okresach pod w z g l ę d e m p r o g r a m u czy na- 1 M. Drozd-Piasecka, Społeczne P o l s k a " , t. 26: 1982; z. 2; t. 27: 1983, z. 1, 2. funkcje sztuki ludowej, „Etnografia �52 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA silenia, n a r a s t a ł y i n d y w i d u a l n e , a p ó ź n i e j i i n s t y t u c j o n a l n e zaintereso­ w a n i a f o l k l o r e m i p o s z c z e g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j . D o t y c z y ­ ł y one n a j p i e r w l i t e r a t u r y ustnej, z czasem r ó w n i e ż m u z y k i i w y b r a ­ n y c h g a ł ę z i p l a s t y k i , p r z e r a d z a j ą c się niejednokrotnie w g o r ą c ą apoteo­ zę w a r t o ś c i k u l t u r y w s i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y , że od p o ł o w y X I X w . u d z i a ł ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h w k s z t a ł t o w a n i u p o g l ą d ó w na s z t u k ę l u d o w ą nie o g r a n i c z a ł się do „ o d k r y w a n i a " i n o b i l i t a c j i jej w y t w o r ó w . Sztuka l u d o w a s ł u ż y ł a inteligencji r ó w n o c z e ś n i e do f o r m u ł o w a n i a koncepcji o charakterze s p o ł e c z n y m , ekonomicznym, n a r o d o w y m i estetycznym. J u ż od k o ń c a X I X w., wraz z r o z w o j e m r u c h u ludowego r ó w n i e ż s t r o n n i c t w a i z w i ą z k i c h ł o p s k i e b u d u j ą ideologie z m i e r z a j ą c e do w y ­ tyczenia l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j o k r e ś l o n e j m i s j i historycznej. D ą ż ą — szcze­ g ó l n i e w y r a ź n i e w okresie I I Rzeczypospolitej — do r o z w i n i ę c i a w w a r ­ stwie c h ł o p s k i e j poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i i w a r t o ś c i s p o ł e c z n e j , z w i ą ­ zanej z jej t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i , k t ó r e w i n n a u t r z y m y w a ć i t w ó r ­ czo w z b o g a c a ć . M i m o r ó ż n i c p r o g r a m o w y c h i ideologicznych r y s u j ą c y c h się w t y c h u g r u p o w a n i a c h (zwłaszcza na temat t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i s p o ł e c z n y c h k u l t u r y wiejskiej) b y ł y one zgodne w p o z y t y w n e j ocenie s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u , p o ś w i ę c a j ą c t y m dziedzinom wiele uwagi, po­ p u l a r y z u j ą c je i o t a c z a j ą c t r o s k l i w ą o p i e k ą . Sztuka l u d o w a i f o l k l o r j a ­ ko najbardziej spektakularne i uznane przez ś r o d o w i s k a inteligenckie w y r a z y d o r o b k u k u l t u r o w e g o w a r s t w y c h ł o p s k i e j b y ł y w ocenie dzia­ ł a c z y l u d o w y c h niejako z n a t u r y rzeczy predestynowane do p o z y t y w n e ­ go k s z t a ł t o w a n i a stosunku l u d n o ś c i wiejskiej do jej w ł a s n y c h t r a d y c j i kulturalnych. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , wraz z k s z t a ł t o w a n i e m się n o ­ wego s p o ł e c z e ń s t w a , sztuka l u d o w a — uznana za r ó w n o r z ę d n ą sztuce elitarnej — z o s t a ł a otoczona s p e c j a l n ą o p i e k ą p a ń s t w a i o b j ę t a jego po­ l i t y k ą k u l t u r a l n ą . Na o k r e ś l e n i e miejsca s z t u k i l u d o w e j w naszej w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e r z u t o w a ł y p o g l ą d y f o r m u ł o w a n e na j e j temat od p o ł o ­ w y X I X w . przez c z o ł o w y c h m y ś l i c i e l i i badaczy k u l t u r y l u d o w e j , ar­ t y s t ó w , d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h wspierane s z e r o k i m i i n s t y ­ t u c j o n a l n y m i a k c j a m i p o p u l a r y z a t o r s k i m i i o c h r o n n y m i , k t ó r e wzboga­ cano n o w y m i t r e ś c i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla m o d e l u k u l t u r y i sztu­ k i narodowej w p a ń s t w i e socjalistycznym. Na ich podstawie z a r ó w n o w powszechnym odczuciu inteligencji m i e j ­ skiej, j a k i r e p r e z e n t a n t ó w p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń s t w a ( w t y m dzia­ ł a c z y k u l t u r a l n y c h , przedstawicieli s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o r u c h u regio­ nalnego i i n s t y t u c j i p o w o ł a n y c h do propagowania i opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , t a k i c h j a k „ C e p e l i a " ) , sztuka l u d o w a u t o ż s a m i a n a jest ze sztu­ k ą w a r s t w y c h ł o p s k i e j i u w a ż a n a za w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , dobro k u l t u r y narodowej, s y m b o l t r a d y c j i oraz narodowej o d r ę b n o ś c i . Dlatego t e ż s ł u ż y do reprezentowania i propagowania k u l t u r y narodowej. Stwierdzenia te o d n o s z ą się j e d n a k w y ł ą c z n i e do l u d o w e j s z t u k i X I X - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 53 LUDOWEJ wiecznej (lub z p o c z ą t k u X X w.) oraz do t w ó r c z o ś c i w s p ó ł c z e s n e j opar­ tej na X I X - w i e c z n y c h wzorach, a przeznaczonej przede w s z y s t k i m dla odbiorcy miejskiego. T a k p o j m o w a n a sztuka l u d o w a ( i j e j t w ó r c y ) jest specjalnie propagowana i otoczona o p i e k ą p a ń s t w a oraz i n s t y t u c j i spe­ cjalistycznych, z a p e w n i a j ą c y c h jej ciągłość r o z w o j u . Jest ona obecna w sklepach „ C e p e l i i " , na folderach, w y s t a w a c h , konkursach, w ś r o d k a c h masowego przekazu i d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e g o r u c h u regionalnego oraz s z k o ł y , na „ C e p e l i a d a c h " , j a r m a r k a c h s z t u k i l u d o w e j etc. Ten i n s t y t u ­ cjonalny p a t r o n a t pozwala autorce n a z w a ć j ą s z t u k ą zinstytucjo­ n a l i z o w a n ą , k t ó r a r o z w i j a się d z i ę k i r ó ż n y m „ a n i m a t o r o m " ż y c i a kulturalnego i stymulacji z zewnątrz. P r z e d m i o t e m mojego obecnego a r t y k u ł u jest przedstawienie stosun­ k u do tej s z t u k i l u d o w e j ś r o d o w i s k a wiejskiego. Z a n i m j e d n a k p r z e j d ę do m e r i t u m s p r a w y u w a ż a m za n i e z b ę d n e dokonanie p e w n y c h w y j a ś n i e ń u z u p e ł n i a j ą c y c h . R ó w n o l e g l e do s z t u k i zinstytucjonalizowanej r o z w i j a się w s p ó ł c z e ś n i e t w ó r c z o ś ć artystyczna, k t ó r ą w o d r ó ż n i e n i u p r o p o n u j ę na­ zwać n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Zaspokaja ona g ł ó w n i e po­ t r z e b y estetyczne ś r o d o w i s k a wiejskiego oraz pewnej części l u d n o ś c i miast (zwłaszcza pochodzenia c h ł o p s k i e g o i robotniczego), k t ó r y c h t r a ­ d y c y j n a sztuka l u d o w a j u ż nie s p e ł n i a , a k t ó r e r ó ż n i ą się jeszcze od w z o r ó w k u l t u r y artystycznej inteligencji miejskiej. Obejmuje ona w y ­ t w o r y nie m a j ą c e o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, k t ó r e zachowa­ ł y swe miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego ż y c i a (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie czy kowalskie), oraz te, k t ó r e u z y s k a ł y inne funkcje (np. t k a n i n y dekoracyjne, m a t y s ł o m i a n e o c h a r a k t e r y s t y c z n y c h wzorach, s z m a c i a k i ) . C z ę s t o n a w i ą z u j ą one do t e c h n i k i f o r m t r a d y c y j n y c h , ale z r e g u ł y i c h w z o r n i c t w o , k o l o r y s t y k a i funkcje są odmienne. W ramach tej t w ó r c z o ś c i p o w s t a j ą m . i n . m a k a t k i , oleodruki, szklane kule, l a l k i i poduszki z d o b i ą c e tapczany, f i g u r k i z gipsu, zdobione ż e l a z n e b r a m y , d r e w n i a n e puzderka, dewocjonalia i inne p r z e d m i o t y , k t ó r e jeśli nawet nie są tworzone w s a m y m ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , to j e d n a k z przezna­ czeniem dla wiejskiego odbiorcy. Z n a c z n ą część t w ó r c z o ś c i tego rodzaju stanowi plastyka amatorska, w t y m w y r o b y z korzenia. W y t w ó r c ó w t y c h p r z e d m i o t ó w nie n a z y w a s i ę jednak „ l u d o w y m i " , r e z e r w u j ą c ten t e r m i n dla k o n t y n u a t o r ó w d a w n y c h f o r m p r a c u j ą c y c h dla „ C e p e l i i " . 2 3 4 * A. tenże, J a c k o w s k i Sztuka ludowa, stosuje n a z w ę [w:] Etnografia sztuka „oficjalna" P o l s k i . Przemiany lub z b i ó r , pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i i n n y c h , W r o c ł a w 1981, t. 2, s. ' Por. Badawczego 4 M. Woźniak, Związku Problemy „Cepelia", Por. m. in. J a c k o w s k i , 1 e w s к a, Charakter i kierunki Związkiem „Cepelia", Warszawa czesne 140. przeobrażenia sztuki wytwórczości „Etnografia op. cit., s. 194; rozwoju 1982, ludowej, Woźniak, współczesnej m a s z y n o p i s , s. w pracach 1975, z. 2, s. Por. oprać, Zakładu 100. op. cit., s. 100; A . wytwórczości 1; S. ludowej, 194. ludowej P o l s k a " , t. 19: „wystawowa". kultury wiejskiej poza Błaszczyk, „Polska Sztuka Ludowa", n r 3-4: 1970, M iWspół­ s. 139- �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA T w ó r c z o ś ć niezinstytucjonalizowana, k t ó r ą m o ż n a u z n a ć za n a t u r a l ­ n ą k o n t y n u a c j ę s z t u k i l u d o w e j , jest deprecjonowana przez o r ę d o w n i k ó w „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i l u d o w e j , k t ó r z y z a r z u c a j ą jej „ k i c z o w a t o ś ć " czy „ z ł y gust", o k r e ś l a j ą m i a n e m s z t u k i j a r m a r c z n e j l u b w r ę c z s z m i r y . W a ­ ha się zaliczyć j ą do w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i l u d o w e j r ó w n i e ż znawca przed­ m i o t u , Aleksander Jackowski. O k r e ś l a t ę t w ó r c z o ś ć jako s z t u k ę p e r y ­ f e r i i czy s z t u k ę okresu rozpadu k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r e j p o w s z e c h n o ś ć i a t r a k c y j n o ś ć w y n i k a z b r a k u dostatecznie d o s t ę p n e j i a t r a k c y j n e j sztu­ k i dekoracyjnej, k t ó r a b y z a s p o k o i ł a potrzeby i s t n i e j ą c e w r ó ż n y c h g r u ­ pach, a j a k i c h nie jest w, stanie z a s p o k o i ć elitarna sztuka nowoczesna z u w a g i na jej dystans do p r z e c i ę t n e g o ,odbiorcy . Zagadnienia tego nie b ę d ę t u szerzej o m a w i a ć o d s y ł a j ą c zainteresowanych do p r a c y A n n y M i ­ lewskiej, C h a r a k t e r i kierunki rozwoju współczesnej wytwórczości wiej­ skiej poza Związkiem „Cepelia" . 5 e W y c h o d z ą c od t e o r i i p r o c e s ó w ż y w i o ł o w y c h K a z i m i e r z a D o b r o w o l ­ skiego m o ż n a s t w i e r d z i ć , że r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j s z t u k i z i n s t y ­ tucjonalizowanej, c h o c i a ż n i e r ó w n o m i e r n y na obszarze c a ł e g o k r a j u , jest z j a w i s k i e m p o z y t y w n y m z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r y narodowej i z tego w z g l ę d u jest procesem k i e r o w a n y m w r a m a c h p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń ­ stwa. Natomiast r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i niezinstytucjonalizowanej, o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m c a ł y k r a j (w t y m z w ł a s z c z a w i e ś ) , jest z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m w odniesieniu do k u l t u r y n a r o d o w e j , jest p r o ­ cesem ż y w i o ł o w y m , z a w d z i ę c z a j ą c y m s w ó j progres i n i c j a t y w o m oddol­ nym. S ł u s z n o ś ć t y c h w n i o s k ó w zdaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i . Jednak, gdy d o k ł a d n i e p r z e ś l e d z i m y h i s t o r y c z n y r o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń poszcze­ g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j i ściśle z n i m z w i ą z a n e ich w a r t o ­ ś c i o w a n i e , w e r y f i k o w a n i e i k w a l i f i k o w a n i e j a k o dzieł sztuki, p o w y ż s z e twierdzenia m o ż e m y j e d y n i e u z n a ć za t y m c z a s o w ą , t e o r e t y c z n ą p r ó b ę p o r z ą d k o w a n i a ż y w e g o zjawiska k u l t u r o w e g o , k t ó r e g o granica nie jest raz na zawsze ustalona. Do zajęcia takiego stanowiska s k ł a n i a m n i e m . i n . ś w i a d o m o ś ć tego, że w y o d r ę b n i a n i e „ s z t u k i " z obszaru k u l t u r y l u d o w e j 7 5 Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki nad nią w Polsce. Dyskusja, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: 1970, s. 145. W d y s k u s j i z 1969 r. d r u k o w a n e j w t y m n u m e r z e n a s. 144-180 u d z i a ł w z i ę l i : K . P i e t k i e w i c z , S . S t r o i ń s k i , M . C z e r ­ w i ń s k i , A . M a ł a c h o w s k i , W . T e l a k o w s k a , T . W i ę c k o w s k i , S. B ł a c h o w s k i , A . K r o h , M. Szańkowski, J . Jarnuszkiewiczowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Bujakowa, A. K a ­ miński, B. Gołcz, A. Jackowski. 6 Maszynopis, 7 K. tenże, fia Badawczo-Rozwojowy Teoria Procesy na P o l s k a " , t. 13: wiołowych, Ośrodek Dobrowolski, PAN żywiołowe 1969, wsi procesów małopolskiej z. 2, s. 27-39; Oddział w Krakowie. „Cepelia", żywiołowych tenże, po Warszawa w zarysie, II wojnie Przyczynki Sprawozdania - g r u d z i e ń 1963, K r a k ó w 1964, i inne p r a c e tego a u t o r a . światowej, do teorii z Posiedzeń 1982. Wrocław 1973; „Etnogra­ procesów Komisja, ży­ lipiec- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 66 LUDOWEJ b y ł o z r e g u ł y zabiegiem a r b i t r a l n y m , d o k o n y w a n y m przez p r z e d s t a w i ­ c i e l i ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h , s t o s u j ą c y c h wobec s z t u k i l u d o w e j p a r a ­ l e l n é do s z t u k i e l i t a r n e j k r y t e r i a ocen ( g ł ó w n i e estetyczne) oraz w p r o ­ w a d z a j ą c y c h ( r ó w n i e ż z z e w n ą t r z ) p o j ę c i a : artysta, sztuka — z w i ą z a n e znaczeniowo z i n n ą t r a d y c j ą i e s t e t y k ą . Co w i ę c e j , zabieg t e n m i a ł m i e j ­ sce zazwyczaj w ó w c z a s , g d y dana g a ł ą ź s z t u k i l u d o w e j b y ł a j u ż w za­ n i k u i z a s t ę p o w a ł y j ą w y t w o r y n o w e . D o b r y m p r z y k ł a d e m jest t u m . i n . m a l a r s t w o na szkle, k w i t n ą c e w Polsce w 2 p o ł o w i e X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w., k t ó r e g o zmierzch przypada na lata 1870-1880, g d y p r z e s t a ł o z a s p o k a j a ć potrzeby w i e j s k i c h o d b i o r c ó w . Przez d ł u g i e dzie­ sięciolecia z a s ł u g i w a ł o ono w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c k i m j e d y n i e na n e ­ g a c j ę , a na Podhalu n a w e t m i e j s c o w i k s i ę ż a n a w o ł y w a l i do w y r z u c a n i a o b r a z ó w •— b o h o m a z ó w , u w a ż a n y c h przez n i c h za u w ł a c z a j ą c e chwale Bożej.. Dopiero w latach 2 0 - t y c h naszego stulecia w a r t o ś ć artystyczna m a l a r s t w a na szkle z o s t a ł a doceniona przez a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i l u d o w e j , ale w ó w c z a s o b i e k t ó w t y c h j u ż p r a w i e na w s i nie b y ł o . Podobnie w y g l ą d a ł a sprawa d r z e w o r y t u ludowego, r o z p o w s z e c h n i a j ą c e ­ go się na w s i w 2 p o ł o w i e X V I I I w., k t ó r e g o zanik w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m datuje się na lata 70-te u b i e g ł e g o w i e k u , o d k ą d z a c z ą ł b y ć w y p i e ­ r a n y przez o l e o d r u k i i litografie, k t ó r e z a s t ą p i ł y r ó w n i e ż d o t ą d c h ę t n i e na w s i kupowane obrazy na szkle. W a r t o ś c i artystyczne d r z e w o r y t u z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez a w a n g a r d ę a r t y s t y c z n ą dopiero w latach p o ­ p r z e d z a j ą c y c h w y b u c h I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a j ą c się j e d n ą z n a j w a ż n i e j ­ szych podniet do odrodzenia d r z e w o r y t u w naszej sztuce e l i t a r n e j w I I Rzeczpospolitej (S. Skoczylas, E. B a r t ł o m i e j c z y k , T. K u l i s i e w i c z ) . O d t ą d też drzeworyt l u d o w y wszedł w obręb sztuki. Z kolei w rzeźbionych X I X - w i e c z n y c h ulach w a r t o ś c i artystyczne z o s t a ł y d o s t r z e ż o n e dopiero w latach 50-tych naszego stulecia przez Tadeusza Seweryna . Z n o w ­ szych p r z y k ł a d ó w m o ż n a w y m i e n i ć r ó w n i e ż znane w miastach j u ż w epo­ ce Odrodzenia p i e r n i k i . O d X I X w . w postaci m i k o ł a j ó w , j e ź d ź c ó w , anio­ ł ó w , n i e m o w l ą t w becikach, serc d e k o r o w a n y c h l u k r e m i staniolem sprzedawane b y ł y one na odpustach w i e j s k i c h . Dopiero jednak w ostat­ n i c h latach przestano je t r a k t o w a ć jako kicz. Z o s t a ł y dopuszczone do s p r z e d a ż y na reprezentacyjnych kiermaszach „ C e p e l i i " i w j e j sklepach, a t y m s a m y m w e s z ł y w o b r ę b l u d o w e j s z t u k i zinstytucjonalizowanej . 8 9 1 0 n 8 Np. badacz k u l t u r y ludowej A . K r o h stwierdza: „ S z t u k a ludowa m i a ł a entuzjastów, ale z a w s z e w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie d a n e j k o n w e n c j i . T a k s a m o j e s t i teraz", Aktualne 9 K. 1914-1921; Stecki, L. L e p s z y , w e r y n, Polskie 1 0 Ludowe Obrazy malarstwo T. S e w e r y n , obrazy ludowe ludowe, Ludowa na szkle na okolic szkle Kraków świecka problemy..., z s. 164. podtatrzańskich, malowane, swoich szczytowego r o z w o j u Kraków Zakopane 1921; T . S e- 1937. rzeźba monumentalna temat znajdzie (ule figuralne), „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 9: 1955, s. 67-99. n Interesujące Jackowskiego, informacje Sztuka..., na ten s. 205 n. czytelnik m. in. w pracy �56 MIROSŁAWA II. DROZD-PIASECKA ZAŁOŻENIA I POSTĘPOWANIE BADAWCZE W r a c a j ą c do g ł ó w n e g o p r z e d m i o t u m o i c h r o z w a ż a ń n a l e ż y s t w i e r ­ dzić, że m i m o iż sztuka zinstytucjonalizowana zaspokaja obecnie g ł ó w ­ nie gusty estetyczne m i e s z k a ń c ó w miast, to t w ó r c ą j e j jest l u d n o ś ć w i e j ­ ska. Dzisiaj t e ż j e s t e ś m y ś w i a d k a m i szerszego upowszechniania dorob­ k u artystycznego tej s z t u k i l u d o w e j z epoki „ k l a s y c z n e j " , czy to w po­ staci czystej, czy zaadaptowanej, szerzenia k u l t u j e j f o r m y . Jak pisze Stanisław Błaszczyk: „Kult ten s z c z e r y czy t e ż t y l k o mieszczańsko-inteligenckich cyjnych więzów jako moda i stopniowo i snobizm przyjął opanowuje kulturowych — mieszkańców nymi walorami folkloryzmu w y d o b y w a j ą c e g o się w t e ż •—• w y z w o l o n y c h kręgach z trady­ wsi, zainteresowanych retrospektyw­ z p r z e s z ł o ś c i w a r t o ś c i oceniane pozy­ 1 S t y w n i e , a t a k ż e jego w a l o r a m i w i z u a l n y m i " . Jak j u ż z a z n a c z y ł a m , p r z e d m i o t e m m o i c h r o z w a ż a ń jest w ł a ś n i e w s p ó ł c z e s n a l u d o w a sztuka zinstytucjonalizowana. Celem natomiast jest przedstawienie i z i n t e r p r e t o w a n i e p o g l ą d ó w w y b r a n e j g r u p y m i e s z k a ń ­ c ó w wsi, nie z w i ą z a n y c h osobiście z d z i a ł a l n o ś c i ą t w ó r c z ą , na temat f o r m y i t r e ś c i s z t u k i l u d o w e j oficjalnie propagowanej (czyli s z t u k i z i n ­ stytucjonalizowanej) oraz ocen d o t y c z ą c y c h j e j t w ó r c ó w i s p o s o b ó w po­ p u l a r y z a c j i . T ę w y b r a n ą g r u p ę s t a n o w i ą uczniowie klas m a t u r a l n y c h l i c e u m o g ó l n o k s z t a ł c ą c e g o w Sieradzu, p o c h o d z ą c y z rodzin c h ł o p s k i c h z podsieradzkich w s i , k t ó r z y stale m i e s z k a j ą na w s i i codziennie do­ j e ż d ż a j ą do s z k o ł y . 1 3 Uzasadnienie m e r y t o r y c z n e tego w y b o r u w y m a g a k i l k u w y j a ś n i e ń . P i e r w o t n y m m o i m z a ł o ż e n i e m b y ł o zbadanie i przedstawienie stosunku do s z t u k i l u d o w e j nie jednej o k r e ś l o n e j g r u p y s p o ł e c z n e j , lecz miesz­ k a ń c ó w w s i w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w k r a j u . W t y m celu w latach 19771979 p r z e p r o w a d z i ł a m s o n d a ż o w e badania terenowe w e wsiach w o j . k i e ­ leckiego, p o ł o ż o n y c h u p o d n ó ż a G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h (Nowa i Stara S ł u ­ pia, Jeziorko, B i e l i n y , W a ś n i ó w , P o r ą b k i , R ę b ó w ) ; w o j . p ł o c k i e g o , zlo­ kalizowanych wokół Płocka (Brwilno, Słupno, Dobrzyków, Zdwórz, W i n c e n t ó w ) , oraz w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , l e ż ą c y c h na jego p ł n . - w s c h . obszarze ( K u l i g i , P i ń c z y k o w o , B e ł d a , Miecze, O r z e c h ó w k a ) . P o d s t a w o w y m i k r y ­ t e r i a m i , j a k i e d e c y d o w a ł y o w y b o r z e t y c h r e g i o n ó w , b y ł o i c h odmienne " B ł a s z c z y k , u przedmiotem nictwo sku, zainteresowań drzewne Kraków ludności Wytwórcy na 1938; Śląsku, i opracowań Kraków Seweryna, kurpiowskiej, W r o c ł a w ludowi dowa", n r 1-2: ków. op. cit., s. 139-140. Zagadnienia z w i ą z a n e z p o g l ą d a m i t w ó r c ó w ludowych n a sztukę l u d o w ą Pamiętniki 1983, s. 199-213. między własnym 1983, s. 9-17; twórców 1935; op. cit.; 1971; tegoż, Gładysza, Zdobnictwo Milewskiej, Twórcy jako źródło, op. Kultura cit.; a „Cepelią", ludowi w „Polska Góralskie metalowe J. O l ę d z k i e g o , środowiskiem tejże, ludowych m. in. M . świetle M. „Polska swoich były zdob­ na Ślą­ artystyczna Woźniak, Sztuka L u ­ pamiętni­ S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 57 LUDOWEJ p o d ł o ż e historyczne, r ó ż n y s t o p i e ń z a c h o d z ą c y c h w n i c h p r o c e s ó w prze­ m i a n , a t a k ż e r ó ż n y s t o p i e ń zachowania e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . C z y n n i k i te, j a k z a k ł a d a ł a m , m i a ł y d e c y d o w a ć o k s z t a ł ­ t o w a n i u się stosunku m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i do s z t u k i l u d o w e j . G ł ó w n e p y t a n i a s o n d a ż o w e g o kwestionariusza d o t y c z y ł y : 1) w a r t o ś c i p r z y p i s y ­ w a n y c h sztuce l u d o w e j przez m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i , k r y t e r i ó w oceny jej obecnych w a l o r ó w i znaczenia; 2) p o g l ą d ó w na temat a k t u a l n i e p r a ­ cujących t w ó r c ó w ludowych i współczesnych form popularyzacji sztuki l u d o w e j ; 3) stopnia z n a j o m o ś c i p o g l ą d ó w o znaczeniu s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce o g ó l n o n a r o d o w e j oraz o p i n i i w ł a s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i na ten temat. W k a ż d y m z w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w p r z e p r o w a d z i ­ ł a m z g r u p ą s t u d e n t ó w etnografii U W po 60 w y w i a d ó w . Z analizy zgromadzonego t ą d r o g ą m a t e r i a ł u w y n i k a ł o k i l k a podsta­ wowych wniosków: O g ó l n i e p r a w d z i w e jest twierdzenie, że stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i d o s z t u k i l u d o w e j jest w y p a d k o w ą o d d z i a ł y w a n i a szeregu c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h oraz c z y n n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h . Jednak obecnie w o k r e ­ sie rozpadu t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j — z a ł a m a n i a się t r a d y c y j n e g o mechanizmu jej funkcjonowania, a t y m s a m y m s t r u k t u r y a u t o r y t e t ó w , n o r m , k a n o n ó w m o r a l n y c h czy estetycznych r e p r e z e n t a t y w n y c h d a w n i e j dla o k r e ś l o n e j szerszej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j i przestrzeganych przez ogół j e j c z ł o n k ó w zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i w danej g r u p i e r y g o r a m i — m a m y do czynienia przede w s z y s t k i m z procesem k s z t a ł t o w a n i a się w o ­ bec s z t u k i l u d o w e j postaw z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h . Inaczej m ó w i ą c , r ó ż n e c z y n n i k i z e w n ę t r z n e i i n d y w i d u a l n e o d d z i a ł y w a j ą z r ó ż n y m nasileniem na p o g l ą d y jednostek, a nie w i ę k s z y c h , w e w n ę t r z n i e z r ó ż n i c o w a n y c h g r u p s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . N p . na podstawie analizy zgromadzonego m a ­ t e r i a ł u w y k l u c z y ć n a l e ż a ł o dość powszechnie p r z y j ę t ą h i p o t e z ę o pozy­ t y w n y m stosunku do s z t u k i l u d o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i starszej genera­ c j i o n i s k i m stopniu w y k s z t a ł c e n i a . P o g l ą d y tej g r u p y i n f o r m a t o r ó w c h a ­ r a k t e r y z u j ą się b o w i e m n i e z w y k l e s z e r o k ą g a m ą z r ó ż n i c o w a n y c h o p i n i i , k t ó r e u n i e m o ż l i w i a ł y i c h g e n e r a l i z a c j ę , a k t ó r e swoje uzasadnienie — 1 4 1 5 1 4 M a t e r i a ł y te z n a j d u j ą s i ę w A r c h i w u m Z a k ł a d u Etnografii I H K M PAN pod n r . i n w . 1869 (1-69), 1871 (1-65), 1873 (1-62). 15 p r z e z c z y n n i k i z e w n ę t r z n e r o z u m i a ł a m m . in.: z a k r e s o d d z i a ł y w a n i a aglomeracji miejskich i ich w z o r ó w sztuki w regionie i stopień stopień większych tradycyjnej konkurencyjnych form sztuki ochro­ i popularyzacji sztuki ludowej szkołę, instytucje turalny ruch dualnych możności, specjalistyczne regionalny; uważałam poziom oddziaływania zachowania e l i t a r n e j ; p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą p a ń s t w a oraz w y n i k a j ą c e z n i e j sposoby, f o r m y ny ludowej kulturowych; propagowane typu aktualnie obowiązującą za najistotniejsze wykształcenia, rodzaj (np. w i e k czy p ł e ć ) . masowego przekazu, czy szeroki modę. Wśród wykonywanego estetyczna, społeczno-kul- czynników czynniki natury: społecznej p s y c h i c z n e j (np. i n d y w i d u a l n a w r a ż l i w o ś ć m o d y ) ; biologicznej przez ś r o d k i „Cepelii", muzea zawodu indywi­ (np. s t o p i e ń za­ pozarolniczego); stopień podatności na wpływ �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k n a l e ż y p r z y p u ś c i ć — z n a j d o w a ł y w o d d z i a ł y w a n i u na k a ż d ą j e d n o ­ s t k ę odmiennych c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h i indywidualnych. Wiarygod­ na z naukowego p u n k t u widzenia o d p o w i e d ź na pytanie, c z y m jest sztu­ k a l u d o w a dla tej g r u p y l u d n o ś c i w i e j s k i e j , w y m a g a ł a analizy w y p o ­ w i e d z i r e p r e z e n t a t y w n y c h g r u p i n f o r m a t o r ó w . R e p r e z e n t a t y w n y c h nie t y l k o w znaczeniu i c h ilości, ale r ó w n i e ż pod k ą t e m o k r e ś l o n y c h cech, n p . r ó w n e g o stanu m a j ą t k o w e g o , w i e k u , płci, w y k s z t a ł c e n i a , u p o d o b a ń osobistych i t d . Dopiero przez p o r ó w n a n i e w y n i k ó w p o s z c z e g ó l n y c h ana­ liz c z ą s t k o w y c h m o ż l i w a b y ł a b y generalizacja t y c h postaw. Z a ł o ż e n i e t a k i e j a k k o l w i e k metodologicznie s ł u s z n e i teoretycznie m o ż l i w e b y ł o p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , c h o c i a ż b y z tego powodu, iż n a w e t na w i ę ­ k s z y m terenie b a d a w c z y m n i e m o ż l i w e jest j u ż samo w y t y p o w a n i e odpo­ w i e d n i e j liczby i n f o r m a t o r ó w o d p o w i a d a j ą c y c h tak p o s t a w i o n y m w y m a ­ ganiom. K o l e j n y m w n i o s k i e m w y n i k a j ą c y m z analizy b a d a ń s o n d a ż o w y c h b y ­ ł o stwierdzenie, ż e samo rozumienie przez s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą — pocho­ d z ą c ą n a w e t z jednej w s i — p o j ę c i a sztuka l u d o w a czy t w ó r c a l u d o w y jest n i e z w y k l e r ó ż n e , a p o g l ą d y na ten temat tak bardzo i n d y w i d u a l n e , że o p i e r a j ą się p r ó b i e syntetycznego ich ujęcia. Np. w w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r ó w w jednej g r u p i e w i e k u , m i e s z k a j ą c y c h w tej samej wsi, pod o k r e ś l e n i e m sztuka l u d o w a pojmowano: s z e r o k ą w s z e c h s t r o n n ą w s p ó ł c z e s n ą d z i a ł a l n o ś ć ( p r a c ę i t w ó r c z o ś ć ) m i e s z k a ń c ó w w s i ; obecnie j u ż nie i s t n i e j ą c e o b r z ę d y i zwyczaje wiejskie, n a r z ę d z i a rolnicze i p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego; z a b y t k i historyczne t y p u W a w e l u ; sztu­ k i teatralne i f i l m y emitowane w t e l e w i z j i ; p r z e d m i o t y p i ę k n e (tzn. od­ z n a c z a j ą c e się o r y g i n a l n o ś c i ą , d o k ł a d n o ś c i ą i s t a r a n n o ś c i ą w y k o n a n i a , rea­ l i z m e m p r z e d s t a w i e ń , o d p o w i e d n i m zestawem k o l o r ó w etc), k t ó r e po­ d o b a j ą się l u d n o ś c i w s i ; w s p ó ł c z e s n e dekoracyjne f i g u r k i gipsowe, p l a ­ s t i k o w e k w i a t k i , k o l o r o w e poduszki; stroje regionalne i w i d o w i s k a f o l ­ k l o r y s t y c z n e . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d z i , n a w e t t y c h najpop r a w n i e j s z y c h z etnograficznego p u n k t u widzenia, b y ł o ł ą c z e n i e s z t u k i zinstytucjonalizowanej z n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą , a często r ó w n i e ż i z całością prac w y k o n y w a n y c h przez c h ł o p ó w w gospodarstwie. Analogicznie za t w ó r c ę ludowego u z n a w a n y b y ł przez j e d n y c h i t y c h samych i n f o r m a t o r ó w M i k o ł a j K o p e r n i k („bo w y m y ś l i ł coś, czego n i k t przed n i m nie w y m y ś l i ł " ) , A d a m S ł o d o w y — p o p u l a r n y t e l e w i z y j n y m a j ­ sterkowicz „ b o sam w y m y ś l a r ó ż n e rzeczy, k t ó r e p o t e m sam r o b i " ) , p r a c u j ą c a we w s i tkaczka czy r z e ź b i a r z w y k o n u j ą c y f i g u r k i dla „ C e ­ p e l i i " („bo tak i c h n a z y w a j ą w t e l e w i z j i " ) . Z analizy m a t e r i a ł u zgromadzonego w t r a k c i e b a d a ń s o n d a ż o w y c h w y n i k a ł o r ó w n i e ż , że m i e s z k a ń c y w s i nie z n a j ą p o g l ą d ó w f o r m u ł o w a ­ n y c h poza i c h ś r o d o w i s k i e m na temat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o ­ wej dla k u l t u r y i s z t u k i n a r o d o w e j , t y m bardziej w i ę c ,nie m o g l i usto­ s u n k o w a ć się do t y c h s t w i e r d z e ń . W s k a z y w a ł na to m . i n . fakt, iż wszel- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 59 k i e p r ó b y u k i e r u n k o w a n i a r o z m o w y na te zagadnienia k w i t o w a n e b y ł y o g ó l n i k o w y m i w y p o w i e d z i a m i : „ p a n i to lepiej w i e , ja o t y m nie s ł y s z a ­ ł a m " ; „ j a k p a n i tak m ó w i , to pewnie tak jest, ale ja się t y m nie i n t e r e ­ s u j ę " ; albo jeszcze inaczej „ w t e l e w i z j i coś o t y m m ó w i l i , ale d o k ł a d n i e n i e p a m i ę t a m co". Wniosek generalny, j a k i w y n i k a ł z całości prac nad m a t e r i a ł e m son­ d a ż o w y m , a k t ó r y s t a n o w i ł dla m n i e d y r e k t y w ę dalszego p o s t ę p o w a n i a , b y ł n a s t ę p u j ą c y : a n a l i z u j ą c p o g l ą d y na temat s z t u k i l u d o w e j badania­ m i n a l e ż y o b j ą ć g r u p ę osób, k t ó r e m i e s z k a j ą w j e d n y m regionie z ż y w ą jeszcze s z t u k ą l u d o w ą , p o s i a d a j ą p o d s t a w o w ą w i e d z ę o l u d o w e j sztuce z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n e j oraz k t ó r e c h a r a k t e r y z u j ą się j a k n a j w i ę k s z ą i l o ­ ś c i ą cech w s p ó l n y c h (czyli inaczej ś r o d o w i s k o w z g l ę d n i e h o m o g e n n ě ) . S p e ł n i a j ą c te w a r u n k i nawet w p r z y p a d k a c h daleko i d ą c e j i n d y w i d u a l i ­ zacji w y p o w i e d z i m o ż l i w e b ę d z i e i c h generalizowanie oraz w n i o s k o w a ­ nie o przyczynach r ó ż n y c h stanowisk i czynnikach je w a r u n k u j ą c y c h . O p i e r a j ą c się na t a k i c h p r z e s ł a n k a c h w 1979 r. o b j ę ł a m s z c z e g ó ł o ­ w y m i badaniami 3 0 - o s o b o w ą g r u p ę m ł o d z i e ż y wiejskiej (15 c h ł o p c ó w i 15 d z i e w c z ą t ) z klas m a t u r a l n y c h Sieradza. Z a r ó w n o w y b ó r terenu, j a k i badanego ś r o d o w i s k a m i a ł y swoje uzasadnienie m e r y t o r y c z n e . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r w s i sieradzkich jako t e r e n u b a d a ń n a l e ż y po­ w i e d z i e ć , że z a d e c y d o w a ł o o t y m k i l k a p o d s t a w o w y c h c z y n n i k ó w . Sie­ radz jest j e d n ą z najmniejszych stolic w o j e w ó d z k i c h w k r a j u (od 1975 г.), •o m ł o d y m dopiero r o z b u d o w u j ą c y m się p r z e m y ś l e w i e l k o m i e j s k i m i — co za t y m idzie — niezbyt zaawansowanych procesach i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h i u r b a n i z a c y j n y c h , k t ó r e m o g ł y b y silnie o d d z i a ł a ć na k u l t u r ę n a j ­ bliższej okolicy. Jego b e z p o ś r e d n i e zaplecze s t a n o w i ą wsie o t y p o w o r o l n o - h o d o w l a n y m charakterze p r o d u k c j i . W regionie t y m p o w i o d ł y się powojenne p r ó b y r e a k t y w o w a n i a l u b p o d t r z y m a n i a lokalnej t r a d y c y j ­ nej s z t u k i l u d o w e j oraz starania d z i a ł a c z y k u l t u r a l n y c h u k i e r u n k o w a n e na w y k o r z y s t a n i e i n s p i r a c j i p ł y n ą c y c h z t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j i na jej p o d ł o ż u a k t y w i z a c j i k u l t u r a l n e j ś r o d o w i s k a . Z a d e c y d o w a ł y o t y m m o i m zdaniem przede w s z y s t k i m d ł u g o l e t n i e t r a d y c j e z a i n t e r e s o w a ń t u ­ tejszej inteligencji k u l t u r ą l u d o w ą z i e m i sieradzkiej. Jako pierwsza s p o p u l a r y z o w a ł a region sieradzki, z a r ó w n o a r t y k u ł a ­ m i l u d o z n a w c z y m i , j a k i odczytami na temat ż y c i a l u d u sieradzkiego, Ignacja P i ą t k o w s k a ze Smardzewa. O d 1885 r. p u b l i k o w a ł a ona w l o ­ k a l n y m „ K a l i s z a n i n i e " m a t e r i a ł y z zakresu f o l k l o r u , w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p o d a ń i legend Sieradzkiego. W 1889 r. z a i n i c j o w a ł a r o z p r a w ą Jeszcze •o ludzie wiejskim w okolicy Sieradza s t a ł ą w s p ó ł p r a c ę z geograficzno- e t n o g r a f i c z n y m m i e s i ę c z n i k i e m „ W i s ł a " , r e d a g o w a n y m przez Jana K a r ­ łowicza, gdzie w r u b r y c e Poszukiwania z a m i e s z c z a ł a d ł u ż s z e szkice l u b k o m u n i k a t y , r ó w n o c z e ś n i e d o s t a r c z a j ą c m a t e r i a ł y do Słownika gwar pol­ skich K a r ł o w i c z a . Etnograficzne i krajoznawcze a r t y k u ł y P i ą t k o w s k i e j �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 16 u k a z y w a ł y się i w i n n y c h czasopismach . S z c z e g ó l n i e w a ż n y m o d c i n ­ k i e m j e j p r a c y b y ł a d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a na w s i . W s w o i m d w o r k u w Smardzewie p r o w a d z i ł a tajne nauczanie dzieci i d o r o s ł y c h z okolicz­ n y c h w s i . Za z a s ł u g i na t y m p o l u w 1933 r. o t r z y m a ł a s t a ł e e m e r y t a l n e zaopatrzenie ze s k a r b u p a ń s t w a . Po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i w l a ­ tach 1919-1935 P i ą t k o w s k a w s p ó ł p r a c o w a ł a z t y g o d n i k i e m r e g i o n a l n y m „ Z i e m i a Sieradzka", gdzie z a m i e ś c i ł a ok. 150 w i e r s z y praz szereg u t w o ­ r ó w scenicznych o p a r t y c h na folklorze sieradzkim. N i e k t ó r e z n i c h zo­ s t a ł y w y d a n e r ó w n i e ż w f o r m i e oddzielnych broszur. N p . Wesele Basi (1919 г.), Sieradzkie wesela albo wierne kochanie i przebudzenie (1930 г.). Zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Sieradzkiego p r z e j a w i a l i pod koniec X I X w . i i n n i obywatele tej ziemi. W 1911 r. S t a n i s ł a w Graewe z B i s k u ­ pic — autor s t u d i u m Stroje i zdobnictwo ludowe w Sieradzkiem, opu­ blikowanego w 1910 r. we „ W s i I l l u s t r o w a n e j " , oraz w y d a w c a „ B i b l i o ­ teczki K r a j o z n a w c z e j " (1910 r.) — p r z e k a z a ł gromadzone przez siebie zbiory ludoznawcze p o w s t a j ą c e m u m u z e u m w K a l i s z u . D z i ę k i jego sta­ r a n i o m i funduszom w latach 1909-1912 F l o r i a n P i e k a r s k i i Franciszek Ł u b i e ń s k i n a m a l o w a l i 30 o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h t y p y ludowe, stare b u d o w l e oraz n i e k t ó r e o b r z ę d y doroczne Sieradzkiego. F u n d a t o r oso­ biście z a j m o w a ł się p o s z u k i w a n i e m w okolicy u b i o r ó w i odpowiednich l u d z i do pozowania. R ó w n i e ż jego z a s ł u g ą jest ukazanie się w f o r m i e k a r t pocztowych t y p ó w l u d o w y c h z Sieradzkiego i Lubelskiego. G r a e w e o p r a c o w a ł ponadto w r a z z L e o n a r d e m de V e r d m o n Jacques ( r e d a k t o r e m g ł ó w n y m „ B i b l i o t e c z k i Krajoznawczej") obszerny p r z e w o d n i k po g u b e r n i k a l i s k i e j . W t y m s a m y m czasie bogate z b i o r y etnograficzne posiadali K a z i m i e r z W a l e w s k i z T u b ą d z i n a i J ó z e f L e o p o l d z Rzepiszewa . Zainteresowania te nie s ł a b n ą w Sieradzkiem po z a k o ń c z e n i u I w o j ­ n y ś w i a t o w e j i odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . Z n a j d u j ą one w y r a z w p u b l i ­ kacjach zamieszczanych na ł a m a c h t y g o d n i k a regionalnego „ Z i e m i a Sie­ r a d z k a " (1919-1935 г.), gdzie na s z c z e g ó l n ą u w a g ę — obok w s p o m n i a n y c h j u ż prac P i ą t k o w s k i e j — z a s ł u g u j ą a r t y k u ł y historyczne pt. Z dziejów włościan w dawnej ziemi sieradzkiej, Wybrańcy i i n . z lat 1919-1920 J ó ­ zefa Kobierzyckiego z B o g u m i ł o w a , autora w y d a n y c h w 1915 r. Przy­ czynków do dziejów ziemi sieradzkiej. Zagadnienia z w i ą z a n e z k u l t u r ą l u d o w ą z n a j d u j ą r ó w n i e ż swoje odbicie w z a ł o ż o n y m w 1924 г., a z w i ą ­ z a n y m z P o l s k i m S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , t y g o d n i k i e m „ G ł o s Sieradz­ ki" . 1 1 1 8 1 9 1 1 O g ó ł e m do I w o j n y ś w i a t o w e j o p u b l i k o w a n o ok. 40 r o z p r a w . "A. [w:] Tomaszewicz, Szkice z dziejów Z zagadnień Sieradzkiego, życia oprać, zbiór, kulturalnego pod w latach 1793-1918, red. J . S m i a ł o w s k i e g o , Łódź 1977, s. 361-362. и Ibidem, " A . s. 362. Tomaszewicz, w dwudziestoleciu międzywojennym, Niektóre zagadnienia [w.] Szkice..., życia s. 443-445. kulturalnego Sieradza �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 61 LUDOWEJ W y r a z e m stosunku i n t e l i g e n c j i ziemi sieradzkiej do p r z e s z ł o ś c i histo­ r y c z n e j i k u l t u r y regionu b y ł y r ó w n i e ż d z i a ł a n i a z m i e r z a j ą c e do u t w o ­ rzenia w Sieradzu s t a ł e j p l a c ó w k i muzealnej. P r ó b y realizacji tego p l a ­ n u podejmowane b y ł y jeszcze w okresie z a b o r ó w . Dopiero j e d n a k w 1937 r. z o s t a ł y one u w i e ń c z o n e sukcesem w postaci powstania M u ­ zeum Z i e m i Sieradzkiej. Z a ł o ż e n i e m u z e u m p o p r z e d z a ł a odezwa t y g o d ­ nika „ Z i e m i a Sieradzka" (1929 г.), w z y w a j ą c a s p o ł e c z e ń s t w o do g r o m a ­ dzenia z a b y t k ó w w celu z a ł o ż e n i a tej p l a c ó w k i , oraz d z i a ł a l n o ś ć P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego. O skali zapotrzebowania s p o ł e c z ­ nego na t ę i n s t y t u c j ę ś w i a d c z y fakt, że eksponaty muzealne z o s t a ł y u d o ­ s t ę p n i o n e z w i e d z a j ą c y m w miejscu i c h tymczasowego s k ł a d o w a n i a (w su­ terenie g i m n a z j u m ) jeszcze przed z a ł a t w i e n i e m f o r m a l n o ś c i a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h i o f i c j a l n y m p o w o ł a n i e m M u z e u m Z i e m i Sieradzkiej. K r e ś l ą c schematyczny, n i e p e ł n y obraz k u l t u r y w s i sieradzkiej w p i e r ­ wszych latach po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż y z a z n a c z y ć , że dotychczasowy charakter tutejszej gospodarki nastawionej g ł ó w n i e na r o l n i c t w o i drobne r z e m i o s ł o , p r z y j e j n i e w i e l k i e j sile ekonomicznej, s p r z y j a ł zachowaniu szeregu t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . Widoczne b y ł y one m . i n . w dość c z ę s t y m w y s t ę p o w a n i u d a w n y c h f o r m b u d o w n i c t w a mieszkaniowego i gospodarczego, p o w s z e c h n o ś c i u ż y w a n i a znanych j u ż w X I X w . s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego i n a c z y ń , a t a k ż e p o d s t a w o w y c h n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (np. c e p ó w , opielaczy). We wsiach i miasteczkach p r z e t r w a ł o r z e m i o s ł o , s z c z e g ó l n i e garncarstwo, k o ­ w a l s t w o , plecionkarstwo, t k a c t w o , nie z a n i k n ę ł a t e ż z n a j o m o ś ć ciesiołki. M i e s z k a n k i n i e k t ó r y c h w s i c h o d z i ł y jeszcze w l u d o w y m s t r o j u sieradz­ k i m , a w n ę t r z a chat strojono c z ę s t o k r o ć t r a d y c y j n y m i ozdobami z b i ­ b u ł k i , pierza i papieru. Z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż pewne r e l i k t y dawnego f o l k l o r u oraz o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i dorocznej . Podobnie j e d n a k j a k i w i n n y c h regionach k r a j u , t u t e j s i m i e s z k a ń c y d ą ż y l i do w i e l o k i e r u n ­ k o w e j m o d e r n i z a c j i i z m i a n y dotychczasowego sposobu życia na wszyst­ k i c h jego odcinkach. Proces daleko i d ą c y c h zmian, h a m o w a n y z p o c z ą t ­ k u b r a k i e m funduszy, o b e j m o w a ł r ó w n i e ż n a j w a r t o ś c i o w s z e o s i ą g n i ę c i a k u l t u r y i sztuki ludowej. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , inteligencja ziemi sieradzkiej j u ż od X I X w . r e p r e z e n t o w a ł a przekonanie o w y s o k i e j randze rodzimej k u l t u r y l u d o 2 0 и tura P o r . n a t e m a t k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j s i e r a d z k i e g o m. i n . E . D e 1 i d a, ludowa s o w a, Z. regionu Sztuka sieradzkiego, ludowa Neymanowa, i inne p r a c e tej autorki: K . badań kultury Archeologicznego „Łódzkie Sieradzkiem, Sieradzkie zeum 1960; w wsi w Polsce, i [w:] Szkice..., kowalstwo s. 621-644; Z . „Polska Sztuka Ludowa", ludowe. Katalog wystawy, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Warszawa 1967, Etnograficznego S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. foldery i k a t a l o g i z w y s t a w w M u z e u m w 6: w s. 144 i п.; Łodzi. 1964; t. Sieradzu. Granice nr 6: Sieradz i 1956; 1967, horyzonty „Prace i Materiały Seria 14: Kul­ C i e ś l a - R e i n f u s - 1972; Etnograficzna", t. 18: 1976; Mu­ nr 3: ponadto �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w e j , p o d e j m u j ą c szereg d z i a ł a ń w k i e r u n k u j e j ochrony i popularyzacji,, czego s z c z e g ó l n y m p r z y k ł a d e m jest praca P i ą t k o w s k i e j oraz i n n y c h c z ł o n ­ k ó w ówczesnych towarzystw społeczno-kulturalnych i publicystów. Ich d z i a ł a l n o ś ć w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się bardzo p o z y t y w n e g o stosun­ k u do t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h regionu, z w ł a s z c z a w ś r ó d m a ł o m i a s t e c z k o ­ w e j i n t e l i g e n c j i i d r o b n y c h posiadaczy ziemskich. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j ten stosunek nie s t r a c i ł swego emocjonalnego zabar­ wienia. Wobec ś w i a d o m o ś c i koniecznych zmian w ż y c i u wsi, p r z y r ó w ­ n o c z e ś n i e jeszcze i s t n i e j ą c y m folklorze, elementach s z t u k i l u d o w e j i za­ c h o w a n y c h d a w n y c h r z e m i o s ł a c h wiejskich, a przede w s z y s t k i m ż y j ą ­ cych jeszcze t w ó r c a c h i nosicielach k u l t u r y t z w . dawnej, przedstawiciele lokalnej a d m i n i s t r a c j i k u l t u r a l n e j oraz inteligencja (w t y m s z c z e g ó l n i e nauczyciele) • z w r ó c i l i u w a g ę na l u d o w ą s z t u k ę i f o l k l o r sieradzki, w i d z ą c w n i c h t r w a ł y i w a r t o ś c i o w y element w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu. G o r ą c y m rzecznikiem tej idei b y ł a Zofia N e y m a n o w a , od 1948 r. k u ­ stosz i d y r e k t o r sieradzkiego m u z e u m . Jej z a s ł u g i na t y m p o l u są i m ­ p o n u j ą c e . Podstawowe prace N e y m a n o w e j p o l e g a ł y na: p r o w a d z e n i u et­ nograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , w czasie k t ó r y c h nie t y l k o g r o m a d z i ł a dla prowadzonej przez siebie p l a c ó w k i m a t e r i a ł y i o b i e k t y z a b y t k o w e d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j regionu, ale t a k ż e „ o d k r y w a ł a " i p o z y s k i w a ­ ła sobie t w ó r c ó w l u d o w y c h do u d z i a ł u w p r z y g o t o w y w a n y c h k o n k u r ­ sach i w y s t a w a c h r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j ; organizowaniu k o n ­ k u r s ó w , wystaw pokonkursowych i okolicznościowych, p o k a z ó w sztuki l u d o w e j , k t ó r y c h efekty p r e z e n t o w a ł a nie t y l k o w l o k a l n y m m u z e u m , ale i w i n n y c h miastach k r a j u i poza jego granicami, u z u p e ł n i a j ą c eks­ pozycje odpowiednio r e d a g o w a n y m i k a t a l o g a m i ; szerokim p o p u l a r y z o ­ w a n i u w k r a j u i z a g r a n i c ą t w ó r c ó w l u d o w y c h Sieradzkiego, regionalnej s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u przez odczyty, sesje naukowe, a przede w s z y s t ­ k i m przez p r a s ę , radio, t e l e w i z j ę i f i l m . Oddzielne miejsce z a j m u j ą p u b l i k a c j e N e y m a n o w e j z zakresu k u l ­ t u r y i s z t u k i l u d o w e j Sieradzkiego, zamieszczane m . i n . w „ Ł ó d z k i c h S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " oraz opracowana przez n i ą w 1972 r. koncepcja Sieradzkiego P a r k u E t n o g r a f i c z n e g o . N e y m a n o w a r e p r e z e n t u j ą c m a ­ c i e r z y s t ą i n s t y t u c j ę — M u z e u m w Sieradzu, w swej d z i a ł a l n o ś c i k u l t u ­ r a l n e j stale w s p ó ł p r a c o w a ł a m . i n . z M i n i s t e r s t w e m K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł a m i K u l t u r y Sieradza i Ł o d z i , „ C e p e l i ą " , M u z e u m Archeologicz­ n y m i E t n o g r a f i c z n y m w Ł o d z i , ł ó d z k ą K a t e d r ą E t n o g r a f i i i jej k i e r o w ­ n i k i e m prof. K a z i m i e r ą Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z w i ą z k i e m S p ó ł d z i e l n i Samopomoc C h ł o p s k a oraz z m i e j s c o w y m i t o w a r z y s t w a m i s p o ł e c z n o - k u l turalnymi. Idea w y k o r z y s t a n i a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j dla kształtowania 21 2 1 dowa Por. szerzej i folklor Z. Neymanowa, Sieradzkiego, Ze S i e r a d z 1977, bez wspomnień stron. kustosza, [w:] Sztuka lu­ �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu b y ł a s z c z e g ó l n i e popierana przez l o k a l n y c h przedstawicieli aparatu p a ń s t w o w e g o , i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , organizacje społeczno-kulturalne, tutejszą inteligencję, w t y m zwłaszcza nauczycieli s t a r a j ą c y c h się p o z y s k a ć dla niej m ł o d z i e ż s z k o l n ą . W efekcie w i e l o k i e ­ r u n k o w o p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń na terenie Sieradzkiego p o w s t a w a ł y zespoły pieśni i t a ń c a oraz k a p e l e , k t ó r y c h r e p e r t u a r o b e j m o w a ł miejscowe melodie, t a ń c e , p r z y ś p i e w k i , o b r z ę d y i t d . , a k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a n i c ą . W c i ą ż „ o d k r y w a n i " t w ó r c y l u ­ d o w i zaczęli t r w a l e w y p o w i a d a ć się w r ó ż n y c h dziedzinach r z e m i o s ł a i s z t u k i l u d o w e j , z a c h ę c a n i z a r ó w n o s p o ł e c z n y m uznaniem, j a k i m b y l i otaczani, j a k i nie m n i e j a t r a k c y j n y m i n a g r o d a m i i zarobkami. W n i e ­ k t ó r y c h wsiach p o w s t a w a ł y swojego rodzaju regionalne o ś r o d k i w y t w ó r ­ czości i sztuki l u d o w e j . 2 2 23 2 4 Wśród lokalnych inicjatyw kulturalnych zwracają u w a g ę zapocząt­ k o w a n e w 1956 r. publiczne Sesje Miejskiej R a d y N a r o d o w e j p o ś w i ę c o ­ ne h i s t o r i i Sieradzkiego i jego r o z w o j u k u l t u r a l n e g o , na k t ó r e zaprasza­ no w y k ł a d o w c ó w z ł ó d z k i e g o o ś r o d k a naukowego. O p r ó c z r a d n y c h d u ż y b y ł w n i c h u d z i a ł m i e s z k a ń c ó w Sieradza, przede w s z y s t k i m nauczycieli. Upowszechnianiu k u l t u r y regionalnej p o ś w i ę c o n a b y ł a sesja zorganizo­ wana w 1966 r . z okazji 100 rocznicy u r o d z i n I . P i ą t k o w s k i e j , o d b y w a ­ j ą c a się w Sieradzu i p o b l i s k i m Smardzewie, na k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł a i w y g ł o s i ł a s ł o w o w s t ę p n e prof. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . Zainicjowane w Sieradzu w 1957 r. u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w e , u ś w i e t n i o n e w y s t ę p a m i z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i a r t y s t ó w estradowych, d a ł y p o c z ą t e k or­ g a n i z o w a n y m od 1961 r. „ D n i o m k u l t u r y ziemi sieradzkiej", p ó ź n i e j „ D n i o m Sieradza", w czasie k t ó r y c h prezentowano dorobek z e s p o ł ó w ar­ t y s t y c z n y c h , t w ó r c ó w l u d o w y c h , otwierano w y s t a w y , kiermasze i t d . I n i ­ c j a t y w ą s z c z e g ó l n ą b y ł o z a ł o ż e n i e w 1959 r. S t u d i u m Regionalnego p r z y 2 2 przy Np. w Klubie w tym pelą) Zduńskiej Woli Fabrycznym powstał w Zduńskich 1950 r . l i c z ą c y 30 o s ó b Z e s p ó ł Zakładów Przemysłu Dziecięcy Zespół Artystyczny Ziemi Sieradzkiej przy także gionem. W l a t a c h 1952-1963 i s t n i a ł p r z y S p ó ł d z i e l n i P r a c y nalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „Jabłoneczka". Z kolei w Spółdzielczy Zespół Pieśni i Tańca Ziemi 1960 s. 52, 60, Np. Pokropek, w Polsce, Warszawa r. z o s t a j ą z a ł o ż o n e 9-osobowe k a p e l e w : Sieradzka), re­ Regio­ „Pasmo", 1978, s. Np. w Sztuka Sieradzka Dobroniu ludowej wa), Chojnę (Kapela Poza­ 1958 r. p o w s t a ł w 30 o s ó b . P o r . M . i folkloru Ognisku Pracy poza m a c i e r z y s t y m Ł a s k i e j przy Spółdzielni P r a c y który liczył wraz z 5-osobową kapelą u Również s a m y m m i e ś c i e i w tyrn s a m y m r o k u z a ł o ż o n o l i c z ą c y 150 o s ó b ( w r a z z k a ­ szkolnej, k t ó r y wielokrotnie nagradzany w y s t ę p o w a ł 2 S Regionalny Bawełnianego. Atlas sztuki 347. Wieluniu (Kapela Ludowa), Brzeźnie (Kapela Pokropek, Ludo­ op. cit., 330. Chojnę — plastyki obrzędowej, plecionkarstwa; Dłutów, Dietrzniki — t k a c t w a ; M i e r z y c e — t k a c t w a , h a f c i a r s t w a , p l a s t y k i o b r z ę d o w e j ; M o n i c e — tkactwa,, plastyki o b r z ę d o w e j i dekoracyjnej; Wierzchucice — tkactwa, wycinankarstwa, styki o b r z ę d o w e j ; Sieradz — garncarstwa, kowalstwa. pla­ �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M u z e u m w Sieradzu (przy w s p ó ł u d z i a l e T W P ) , p o ś w i ę c o n e g o p r o b l e m a ­ tyce ziemi sieradzkiej, c y k l o m t e m a t ó w historycznych, geograficznych oraz z zakresu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . Obok S t u d i u m Regionalnego, M u z e u m w Sieradzu r e a l i z u j ą c h a s ł o : „ M u z e a u n i w e r s y t e t a m i k u l t u r y " w ł ą c z y ł o się do szerokiej d z i a ł a l n o ś c i o ś w i a t o w o - n a u k o w e j , upowszech­ n i a j ą c z w ł a s z c z a w i e d z ę o regionie, jego k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j . S ł u ż ą t e m u m . i n . prowadzone od 1967 r. „ n i e d z i e l n e spotkania muzealne", u z u ­ pełniane wystawami sztuki ludowej, prelekcjami, koncertami, w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł m i e s z k a ń c y miasta i m ł o d z i e ż szkolna z okolicy . Nauczyciele a k t y w i z u j ą c u c z n i ó w do czynnego uczestnictwa w k u l ­ turze w s p ó ł c z e s n e j są t a k ż e i n i c j a t o r a m i z a k ł a d a n i a p r z y s z k o ł a c h Izb P a m i ę c i N a r o d o w e j czy Izb Regionalnych. W gromadzonych t a m zbio­ r a c h eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę i s z t u k ę l u d o w ą r e g i o n u z a j m u j ą poważną pozycję . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r badanego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o n a l e ż y p o w i e ­ dzieć, że poddana s z c z e g ó ł o w y m badaniom 30-osobowa g r u p a (15 dziew­ cząt i 15 c h ł o p c ó w ) m ł o d z i e ż y wiejskiej u c z ą c e j się w l i c e u m o g ó l n o ­ k s z t a ł c ą c y m w Sieradzu s p e ł n i a ł a konieczne w a r u n k i stwierdzone na podstawie b a d a ń s o n d a ż o w y c h . Wszyscy uczniowie mieszkali we wsiach podsieradzkich (takich jak: C h o j n ę , B o g u m i ł ó w , Monice, M ę k a , M n i c h ó w , W o ź n i k i , Wiechucice, D ę b o ł ę k a , W r ó b l e w , Stoczki), k t ó r e są nadal o ś r o d ­ k a m i r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j , b y l i d z i e ć m i gospodarzy posiada­ j ą c y c h od 4 do 8 ha ziemi. I c h rodzice t r u d n i l i się przede w s z y s t k i m r o l n i c t w e m , ale w k a ż d e j z rodzin k t o ś z d o m o w n i k ó w w y k o n y w a ł r ó w ­ nież z a w ó d pozarolniczy. Uczniowie ci b y l i r ó w i e ś n i k a m i o j e d n a k o w y m poziomie w y k s z t a ł c e n i a . O b e j m o w a ł ich w s p ó l n y p r o g r a m zajęć szkol­ n y c h , w k t ó r y m zagadnienia z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą b y ł y d o ś ć sze­ roko u w z g l ę d n i a n e . N p . n i e k t ó r e lekcje, tzw. wychowawcze, p o ś w i ę c a n e b y ł y w y k ł a d o m z zakresu h i s t o r i i i k u l t u r y ziemi sieradzkiej. U z u p e ł ­ n i a ł y je zalecane l e k t u r y dodatkowe, w y c i e c z k i do M u z e u m na okolicz­ n o ś c i o w e prelekcje i w y s t a w y , spotkania szkolne z u z n a n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , i n s p i r o w a n a przez nauczycieli d z i a ł a l n o ś ć zbieracka zabyt­ k ó w k u l t u r y l u d o w e j w terenie, a t a k ż e w ł ą c z a n i e u c z n i ó w do prac z w i ą ­ zanych z obchodami r e g i o n a l n y c h d n i k u l t u r y . 2 5 2 6 2 7 O p r ó c z podanych w y ż e j p o w o d ó w s z c z e g ó l n i e w a ż n y m 8 5 Z. S o b c z a k , Z zagadnień 1945 г., [w:] Szkice..., s. 571-578. « Ibidem, s. 586. życia kulturalnego powiatu argumentem sieradzkiego po 8 w Np. zorganizowana w latach 1958-1961 I z b a O g ó l n o k s z t a ł c ą c y m w P o d d ę b i c y czy w Muzealna PTTK przy P o d s t a w o w e j w S i k u c i n i e , a t a k ż e o t w a r t a w 1976 r. I z b a R e g i o n a l n a i I z b a ci Narodowej przy pek, Przewodnik 214-215, 248-250. Zespole po izbach Szkół Liceum 1969 r. I z b a P a m i ę c i N a r o d o w e j p r z y S z k o l e Rolniczych w regionalnych w Wojsławicach. Рог. Polsce, Warszawa M. 1980, Pamię­ Pokro- s. 170-171, �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 65 LUDOWEJ p r z e m a w i a j ą c y m za poznaniem p o g l ą d ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej na temat l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej b y ł a ś w i a d o m o ś ć tego, że b ę d z i e ona d e c y d o w a ć w p r z y s z ł o ś c i o zachowaniu l u b też z a n i k u sztuki l u d o w e j . Gromadzenie o p i n i i tej m ł o d z i e ż y o sztuce l u d o w e j p r z e b i e g a ł o d w o ­ ma d r o g a m i . Pierwsza z n i c h p o l e g a ł a na t y m , że k a ż d y z u c z n i ó w w y ­ p o w i e d z i a ł pisemnie na t e m a t ogólnie s f o r m u ł o w a n y w ł a s n e refleksje nad s z t u k ą l u d o w ą . D r u g a , m a j ą c a na celu u z u p e ł n i e n i e i z w e r y f i k o w a ­ nie u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i , p o l e g a ł a na przeprowadzeniu — w e d ł u g po­ szerzonego kwestionariusza opracowanego do b a d a ń s o n d a ż o w y c h i n d y ­ w i d u a l n y c h — r o z m ó w z k a ż d y m z nich. III. A N A L I Z A MATERIAŁU, WNIOSKI 2 8 Analiza całego zgromadzonego m a t e r i a ł u pozwala na twierdzenie, że wiedza badanych u c z n i ó w o sztuce l u d o w e j jest dość r o z l e g ł a i j e d ­ nolita, ale r ó w n o c z e ś n i e stosunek do tego zjawiska k u l t u r o w e g o i t o ­ w a r z y s z ą c y c h m u f o r m d z i a ł a l n o ś c i p o p u l a r y z a t o r s k i e j , w y r a ż a j ą c y się w i n d y w i d u a l n y c h opiniach, jest w w y s o k i m stopniu z r ó ż n i c o w a n y . W ś r ó d badanych nie b y ł o k o n t r o w e r s j i ani istotnej r ó ż n i c y z d a ń na t e m a t p o j m o w a n i a zakresu p o j ę c i a sztuka l u d o w a . Rozumiano go bardzo szeroko, o b e j m u j ą c t y m o k r e ś l e n i e m nie t y l k o w y t w o r y plastycznej, r ę ­ kodzielniczej i r z e m i e ś l n i c z e j t w ó r c z o ś c i wsi, ale t a k ż e f o l k l o r ( s ł o w n y , m u z y c z n y i taneczny) w r a z z t o w a r z y s z ą c ą m u o b r z ę d o w o ś c i ą . U w a ż a n o , że „ p o d miano sztuki l u d o w e j m o ż n a p o d c i ą g n ą ć wszystko, w k r ę g u cze­ go obraca się w i e ś . Bo sztuka l u d o w a to p r z e c i e ż taniec, m u z y k a , u b i o r y , p r z e d m i o t y codziennego u ż y t k u , b a r w n e w y c i n a n k i , w y k o n a n e n a j r ó ż ­ n i e j s z y m i t e c h n i k a m i obrazy i obrazki, r z e ź b y " . S z t u k ą l u d o w ą są „ z a ­ r ó w n o r z e ź b y ludowe, j a k t a ń c e i m u z y k a , wiersze p o r u s z a j ą c e g ł ó w n e s p r a w y w s i , r ó ż n e g o rodzaju m a l o w i d ł a , meble, stroje, t k a n i n y , w y s z y ­ wane s e r w e t y " . W s p ó ł c z e s n e w y r o b y i f o l k l o r t y l k o w ó w c z a s z a s ł u g u j ą na o k r e ś l e n i e m i a n e m s z t u k i l u d o w e j , gdy w y r a s t a j ą ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego oraz n a w i ą z u j ą do jego t r a d y c j i regionalnej ( z a r ó w n o historycznej, j a k w z o r ó w , m o t y w ó w , k o l o r ó w ) , a i c h t w ó r c a m i są m i e s z k a ń c y w s i . Wydaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i , że d o m i n u j ą c y w p ł y w na takie p o j ­ m o w a n i e sztuki l u d o w e j m i a ł a szkoła, ś r o d k i masowego przekazu, ob­ serwacja u c z e s t n i c z ą c a i m p r e z f o l k l o r y s t y c z n y c h . W p o z o s t a ł y c h w y p o w i e d z i a c h r y s u j ą się j u ż zasadnicze r ó ż n i c e po­ g l ą d ó w w ocenie sztuki l u d o w e j i j e j popularyzacji. Na i c h podstawie m o ż e m y w y r ó ż n i ć 3 g ł ó w n e g r u p y o p i n i i na temat s z t u k i l u d o w e j : g r u ­ p ę A , g r u p ę B , g r u p ę C. Dla pierwszej z n i c h charakterystyczne są w y 2 8 nr. Materiały inwent. 1870. te z n a j d u j ą Z nich t e k s t u i jego p r z y p i s a c h . S — Etnografia Pol. 30/1 się w pochodzą Archiwum wszystkie Z a k ł a d u Etnografii wypowiedzi IHKM cytowane w PAN tej pod części �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA powiedzi p o z y t y w n e , d r u g i e j negatywne, t r z e c i ą natomiast cechuje sto­ sunek p o z y t y w n y do p e w n y c h zjawisk z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j i zarazem n e g a t y w n y wobec i n n y c h . Reprezentatywne d l a g r u p y A są p o g l ą d y 6 badanych u c z n i ó w ( w t y m 5 d z i e w c z ą t i 1 c h ł o p c a ) . S z t u k ę l u d o w ą u w a ż a n o w tej g r u p i e za „ j e d n ą z najstarszych dziedzin t w ó r c z o ś c i l u d u , k t ó r a o d z w i e r ­ ciedla wierzenia, dawne o b r z ę d y religijne, ś w i a t o p o g l ą d , marzenia i uczu­ cia l u d u wiejskiego... pokazuje codzienny t r u d , n i e d o l ę i r a d o ś ć c h ł o p ó w , i c h c i ę ż k ą p r a c ę " . To zjawisko k u l t u r o w e jest „ w y r a z e m w e w n ę t r z n e j potrzeby ludowego t w o r z e n i a " . S w o i s t y m , z m a t e r i a l i z o w a n y m w y t w o r e m w y o b r a ź n i l u d o w e j , n a w i ą z u j ą c y m do t r a d y c j i w s i polskiej i j e j specy­ ficznej a t m o s f e r y , a t y m s a m y m b a r w n y m obrazem k u l t u r y c h ł o p s k i e j sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . 29 3 0 J u ż od najdawniejszych l a t sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a l u d n o ś c i w i e j ­ skiej w n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h i r o z w o j u i n t e l e k t u a l ­ n y m . , p o z w a l a ł a c z ł o w i e k o w i s t a ć się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m , t z n . s p r a w i a ­ ła, że praca d a w a ł a m u s a t y s f a k c j ę , zadowolenie i o c z y w i ś c i e r o z r y w k ę " . R ó w n o c z e ś n i e z a s p o k a j a ł a potrzeby k u l t u r a l n e , estetyczne i u t y l i t a r n e środowiska. Łączono więc t u wyraźnie sztukę ludową z k u l t u r ą warstwy c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e p o d k r e ś l a n o , że d a w n i e j sztuka ludowa, a s z c z e g ó l n i e f o l k l o r , b y ł y i n s p i r a c j ą dla t w ó r c ó w profesjonalnych, d z i ę ­ k i czemu sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a c a ł e m u n a r o d o w i p r z e t r w a ć t r u d n e chwile... p r z y n o s i ł a u l g ę . I l u s t r u j ą c ż y c i e codzienne b y ł a zarazem s y m ­ b o l e m m i ł o ś c i do l u d u i ziemi ojczystej". U c z y ł a i uczy nadal „ n i e t y l k o h i s t o r i i ojczystej, ale i k u l t u r y n a r o d u " . I n f o r m u j e ona w s p ó ł c z e s n y c h o k u l t u r z e w s i oraz problemach a k t u a l n y c h n i e g d y ś dla tego ś r o d o ­ wiska „dowiadujemy się z niej, jakie były obyczaje i zwyczaje naszych dziadków, poznajemy gwarę chłopską, modne ówcześnie stroje, a z literatury ludowej dowia­ dujemy się o problemach społecznych i politycznych, które ich bezpośrednio doty­ czyły". Równocześnie „pozwala na oderwanie się od rzeczywistości dzięki nagro­ madzeniu elementów nierealnych, fantastycznych, dzięki przedstawieniu postaci ży­ jących jedynie w wyobraźni chłopów. Sztuka ludowa nakazuje zastanowić się nad przeszłością i teraźniejszością [...] pozwala oderwać się od codziennych trosk i za­ jęć, gdy np. oglądamy barwny i niezapomniany świat figurek i obrazów przedsta­ wiających życie wsi polskiej od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszy". P e ł n i t y m s a m y m obecnie f u n k c j e poznawczo-dydaktyczne i r e k r e a ­ cyjne, s p r z y j a j ą c p r z y t y m r e f l e k s j i nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . Podstawowa w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j p o l e g a ł a w i ę c i c h zdaniem na 28 „[...] oryginalnym w swej wyrazistości, nawiązującym do starych tradycji wsi polskiej wytworem swoistej atmosfery wsi". „Kolorowe wycinanki powstające w spracowanych dłoniach wiejskich kobiet, barwne pająki i kolorowe zdobienia stanowią obraz polskiej wsi [...] obraz naszej kultury sprzed kilkudziesięciu lat". 80 �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 67 s p r z y j a n i u zachowania narodowej substancji k u l t u r a l n e j w czasach n i e ­ w o l i oraz uczeniu i u ł a t w i a n i u rozumienia k u l t u r y w ł a s n e g o r e g i o n u i k r a j u . Jej s z c z e g ó l n a w a r t o ś ć dla s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w y n i k a ł a z za­ spokajania j e j g ł ó w n y c h potrzeb ż y c i o w y c h (z r e k r e a c y j n y m i w ł ą c z n i e ) oraz d o k u m e n t o w a n i a i i l u s t r o w a n i a s z c z e g ó ł ó w codziennego b y t u . Ze w z g l ę d u na r o l ę , j a k ą n i e g d y ś o d e g r a ł a sztuka l u d o w a w k u l t u r z e w s i i n a r o d u oraz na j e j obecne w a r t o ś c i dydaktyczne, artystyczne i re­ kreacyjne, w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a w y r a s t a j ą c a ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego i o p i e r a j ą c a się na r e a k t y w o w a n y c h d a w n y c h w z o r a c h m a sze­ r o k i e i a k t u a l n e znaczenie d l a k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Dlatego t e ż zajmuje ona t a k w i e l e miejsca w prasie, r a d i u , t e l e w i z j i i i n s t y t u c j o n a l ­ n y m r u c h u k u l t u r a l n y m . Jest obecna we w s z y s t k i c h sferach codzien­ nego ż y c i a . „Wyroby tej sztuki są prezentowane nie tylko na wystawach czy festynach, lecz również są nieodłącznym elementem wystroju i dekoracji ulic, mieszkań, szkół, zakładów pracy itp. Dzieje się tak nie dlatego, że brak jest innych elementów mogących służyć jako dekoracja, lecz dlatego, że sztuka ludowa jest po prostu bardzo popularna dzięki swemu pięknu i oryginalności". W a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą s z t u k i l u d o w e j najsilniej w tej g r u p i e p o d k r e ­ ś l a n ą jest j e j c h ł o p s k o ś ć . Jest to dorobek w ł a s n y w s i , powszechnie uzna­ n y przez i n n e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e , r ó w n o r z ę d n y do d o r o b k u w t y m zakresie w a r s t w o ś w i e c o n y c h , s t a n o w i ą c y i n t e g r a l n ą , ale o d r ę b n ą część k u l t u r y narodowej. Cechami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j , z k t ó r y c h k a ż d a jest r ó w n o c z e ś n i e o d r ę b n ą w a r t o ś c i ą , są g ł ó w n i e : p i ę k n o , prosto­ ta, swoboda, n a t u r a l n o ś ć , n i e p o w t a r z a l n o ś ć w znaczeniu o r y g i n a l n o ś c i i u n i k a l n o ś c i , p r z e p y c h w r o z u m i e n i u bogactwa f o r m i k o l o r y s t y k i . S ą to przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i z zakresu estetyki, ale estetyki specyficz­ nie r o z u m i a n e j , ł ą c z o n e j b e z p o ś r e d n i o z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą da­ nego regionu, poza k t ó r ą w a r t o ś c i te t r a c ą swoje znaczenie i c h o c i a ż p r z e d m i o t y p o s i a d a j ą c e te cechy m o g ą z a c h o w a ć r a n g ę dzieł s z t u k i , to j e d n a k j u ż nie w k a t e g o r i i s z t u k i l u d o w e j . Inaczej m ó w i ą c , aby dany p r z e d m i o t z a s ł u g i w a ł na miano reprezentatywnego (np. dla sieradzkiej sztuki ludowej) musi b y ć wykonany w konwencji formalnej i kolory­ stycznej tego r e g i o n u a t a k ż e n a w i ą z y w a ć do jego o b r z ę d o w o ś c i czy 3 1 3 2 ** Zauważali, iż „to co zasługuje na szczególne podkreślenie to fakt, że wszel­ kiego rodzaju elementy zdobnicze, jeśli np. chodzi o haft czy samą formę i kształt przedmiotów sztuki ludowej, nie powtarzają się w niej. Wręcz przeciwnie, każdy przedmiot wykonany jest inaczej, ciekawiej, każdy taniec wnosi jakieś nowe ele­ menty i tego można sztuce ludowej pozazdrościć". Stwarza to sytuację, iż „sztuka ludowa ma inny charakter od sztuki elitarnej i właśnie ten fakt zasługuje na szczególne podkreślenie i wyróżnienie". • „Np. biorąc pod uwagę sieradzką sztukę ludową można określić jej odrębną w skali kraju kolorystykę widoczną znakomicie chociażby w sieradzkich tkaninach. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA o b y c z a j o w o ś c i , n i e z a l e ż n i e od tego, z jakiego okresu pochodzi. D o d a ć na­ leży, że reprezentanci tej g r u p y w y k a z y w a l i się z n a c z n ą w i e d z ą o sztu­ ce l u d o w e j regionu sieradzkiego i jej specyfice. G ł ó w n y m zadaniem w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h jest r e a k t y ­ w o w a n i e m i n i o n e j s z t u k i wiejskiej oraz tworzenie na jej podstawie dzieł n o w y c h . D z i ę k i t e m u s p e ł n i a j ą o n i funkcje w y c h o w a w c z e i p o ś r e d n i o k u l t u r o t w ó r c z e . P e ł n i e n i e tej r o l i s p o ł e c z n e j u m o ż l i w i a i m w y o b r a ź n i a p o ł ą c z o n a ze z n a j o m o ś c i ą r e a l i ó w życia w s i ( o b y c z a j ó w , codziennej p r a ­ cy etc.) i u m i e j ę t n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i . T w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h a r t y ­ s t ó w l u d o w y c h w o p i n i i przedstawicieli tej g r u p y pozwala nie t y l k o na „ s z e r s z e poznanie s z t u k i naszych d z i a d k ó w " , ale r ó w n o c z e ś n i e „ p r z e d ł u ­ ża ż y c i e sztuce l u d o w e j " . G d y b y nie dzisiejsi t w ó r c y l u d o w i „ s z t u k a l u d o w a z a g i n ę ł a b y z u p e ł n i e , a do tego p r z e c i e ż nie m o ż n a d o p u ś c i ć , g d y ż k u l t u r a l u d o w a n a r o d u ś w i a d c z y o n i m s a m y m " . Część d z i e w c z ą t n a u ­ c z y ł a się n a w e t od kobiet ze w s i w y t w a r z a ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y z a l i ­ czane do s z t u k i l u d o w e j , j a k np. „ t ę c z o w e " sieradzkie w i a n k i . W y k o n u j ą je dla swoich p r z y j a c i ó ł i k r e w n y c h , p o n i e w a ż , j a k t w i e r d z ą , są one zawsze m i l e w i d z i a n y m p o d a r u n k i e m , d z i ę k i k t ó r e m u z y s k u j ą uznanie umiejętności i zdolności wykonawczyni. W powszechnej o p i n i i tej g r u p y u c z n i ó w t w ó r c y l u d o w i są to zdolni ludzie m i e s z k a j ą c y na w s i , m i s t r z o w i e k a ż d y w swej dziedzinie, posia­ d a j ą c y w y o b r a ź n i ę i u m i e j ę t n o ś c i p o z w a l a j ą c e i m o d t w a r z a ć wierzenia, legendy, marzenia oraz rzeczywisty ś w i a t , tak j a k go w i d z i ś r o d o w i s k o wiejskie . Zgodnie z t a k i m i z a ł o ż e n i a m i praca w y k o n y w a n a przez t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h u w a ż a n a jest za t r u d n ą , w y m a g a j ą c ą nie t y l k o z d o l n o ś c i , ale czasu i c i e r p l i w o ś c i (np. p r z y h a f t o w a n i u czy w y c i n a n k a r s t w i e ) , zna­ j o m o ś c i l u d z k i c h u c z u ć , o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w regionalnych, u m i e j ę t ­ n o ś c i obserwowania ś w i a t a , a t a k ż e z n a j o m o ś c i technik, w z o r ó w , s u r o w ­ ców, k o l o r y s t y k i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . K r y ­ teria oceny pracy t w ó r c ó w l u d o w y c h są zatem podobne do t y c h s ł u ż ą ­ cy cli o p i n i o w a n i u , e f e k t ó w t w ó r c z o ś c i profesjonalnej. Jednak fakt, że t w ó r c y l u d o w i nie są l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , a ich n a r z ę d z i a p r a c y 3 3 D o m i n u j e t u kolor c z e r w o n y , k t ó r y jest p r z e c i n a n y p a s k a m i w k o l o r a c h : b i e l , ż ó ł ć , z i e l e ń , fiolet, n i e b i e s k i . P a s e c z k i pasów [...] kolory są ułożone te w są bardzo w ą s k i e tęczę". Motyw w „tęczy stosunku wyraźnie do czerwonych zaznaczony jest r ó w n i e ż w sieradzkich w i a n k a c h z kolorowego papieru". 3 8 Oceny t w ó r c ó w l u d o w y c h s ą np. takie: „ T w ó r c y ludowi — ludzie sztuki, w i e l c y m i s t r z o w i e , k a ż d y w s w e j dziedzinie. Nie cej, bo czyż można o d d a ć c o ś w i ę c e j od tego, co to n a l e ż y od n i c h ż ą d a ć niczego w i ę ­ jest r z e c z y w i ś c i e " ; „ L u d z i e c i za p o m o c ą prostych i podstawowych n a r z ę d z i jasno, p i ę k n i e , barwnie, swobodnie i n a ­ t u r a l n i e p r z e d s t a w i a j ą ś w i a t , j a k i m go w i d z ą " , a d z i ę k i „ s w o i m z d o l n o ś c i o m i u m i e ­ j ę t n o ś c i patrzenia na że ludzkie ręce [...] świat mogą t k a n i n y i h a f t y [...] potrafią stworzyć tak stworzyć prawdziwe arcydzieła"; fascynujące Jaką olbrzymią wprawę „I pomyśleć, krajobrazy, sceny ludzkiego życia m u s z ą m i e ć ci t w ó r c y , a b y stwo­ r z y ć c o ś w ł a ś c i w i e z niczego, m a j ą c do d y s p o z y c j i t y l k o p o d s t a w o w e i p r y m i t y w n e narzędzia". �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 69 LUDOWEJ szczególnie proste i p r y m i t y w n e , i c h dzieła z a s ł u g u j ą w o p i n i i tej g r u p y m ł o d z i e ż y na w i ę k s z e uznanie n i ż t w ó r c z o ś ć profesjonalna (akademicka). K a ż d y z u c z n i ó w tej g r u p y m i a ł osobisty k o n t a k t p r z y n a j m n i e j z j e d ­ n y m z uznanych r e g i o n a l n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h oraz p r z y p a t r y w a ł się jego p r a c y i o g l ą d a ł w y k o n a n e przez niego p r z e d m i o t y . F a k t ten jest o t y l e godny p o d k r e ś l e n i a , że o k o n t a k t zabiegali sami uczniowie o d w i e ­ d z a j ą c t w ó r c ó w w i c h domach, nie o g r a n i c z a j ą c się t y l k o do uczestni­ czenia w organizowanych z n i m i spotkaniach l u b pokazach, w y s t a w a c h czy festynach s z t u k i l u d o w e j . N a j w i ę c e j b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w m i e l i z t k a c z k a m i , k o b i e t a m i w y k o n u j ą c y m i r ó ż n e akcesoria z zakresu p l a s t y ­ k i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i ) oraz r z e ź b i a r z a m i . D u ż y m zainteresowa­ n i e m w ś r ó d n i c h cieszy się np. t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z a Szczepana M u c h y . W y n i k a ono w znacznej mierze ze specjalnego c h a r a k t e r u jego prac, k t ó r y c h t e m a t e m są postacie z bajek i w i e r z e ń oraz w i e ś n i a c y p r z y p r a ­ cy. T w ó r c a nie t y l k o umieszcza je w w i d o c z n y c h miejscach całej zagro­ dy, ale n i e o m a l k a ż d y element k o n s t r u k c j i d o m u i b u d y n k ó w gospodar­ czych, a t a k ż e sztachety w płocie, n i e k t ó r e s p r z ę t y gospodarskie i ule ozdabia r z e ź b ą . Efekt t y c h d z i a ł a ń a r t y s t y c z n y c h jest t a k z a s k a k u j ą c y , że j u ż samo obejście stwarza w r a ż e n i e „ i s t n e g o m u z e u m " , p r z y c i ą g a j ą c u w a g ę nawet p r z y g o d n y c h p r z e c h o d n i ó w i z a c h ę c a j ą c do poznania i c h autora. Obok Szczepana M u c h y d u ż y m uznaniem cieszy się t w ó r c z o ś ć innego r z e ź b i a r z a — S t a n i s ł a w a K o r p y . K a ż d y reprezentant z tej g r u ­ p y u c z n i ó w o g l ą d a ł jego prace oraz o d w i e d z a ł go osobiście. Pole zainte­ r e s o w a ń K o r p y jest szerokie. O p r ó c z r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y zajmuje się on m a l a r s t w e m , a nawet w y c i n a n k a r s t w e m . Dzieła swoje od lat p r e ­ zentuje na w y s t a w a c h k r a j o w y c h i zagranicznych. I c h t e m a t e m są c z ę ­ sto regionalne sceny o b r z ę d o w e i obyczajowe, zajęcia gospodarskie i do­ m o w e . K o r p a z c a ł ą ś w i a d o m o ś c i ą swoje postacie r z e ź b i i maluje w stro­ j u sieradzkim oraz zdobi elementami lokalnej k o l o r y s t y k i i o r n a m e n t y ­ k i (np. w jego obrazie M a t k a Boska zamiast a u r e o l i ma s i e r a d z k ą w y ­ c i n a n k ę l u d o w ą ) . Bardzo p o p u l a r n y w k r ę g u m ł o d z i e ż y tej g r u p y jest r ó w n i e ż i n n y r z e ź b i a r z — Jerzy K a c z m a r e k . T e n ostatni zapraszany b y ł k i l k a k r o t n i e do s z k o ł y , gdzie o p o w i a d a ł uczniom o swojej pracy, łącząc n a r r a c j ę z pokazami, a najbardziej „ z d o l n y m i zapalonym u d z i e l a ł na­ w e t i n s t r u k c j i i w t a j e m n i c z a ł w t a j n i k i w a r s z t a t u artystycznego". We w s z y s t k i c h w y p o w i e d z i a c h u z e w n ę t r z n i a n y b y ł podziw i sympatia dla tego t w ó r c y , k t ó r y p o t r a f i ł „ o c z a r o w a ć " s w o i m i c y k l a m i „ d i a b ł ó w " i „ k o ­ lędników". W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A c h a r a k t e r y z o w a ł a akceptacja wszystkiego tego, co jest z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą , i c h ę ć posiadania j a k n a j w i ę k s z e j ilości j e j w y t w o r ó w , bez w y r a ź n e g o zaznaczenia w ł a s ­ n y c h g u s t ó w i u p o d o b a ń e s t e t y c z n y c h . Jednakowo p o z y t y w n i e w y u M P r z y t y m nie b i o r ę t u pod u w a g ę d r o b n y c h r ó ż n i c w z n a j o m o ś c i dotyczących poszczególnych szczegółów dziedzin s z t u k i l u d o w e j , t e c h n i k w y k o n a n i a czy barw �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA r a ż a l i się o k a ż d e j dziedzinie l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, a w i ę c z a r ó w n o o tkaninach, ceramice, stroju, j a k i m a l a r s t w i e czy r z e ź b i e „ o d d a j ą c y c h w specyficzny, n i e m a l ż e fotograficzny s p o s ó b ż y c i e i dzia­ ł a l n o ś ć l u d u p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w k r a j u " oraz „ p r z e p e ł n i o n y c h s w o i ­ stym humorem i wypowiadanych g w a r ą dawnych pieśniach ludowych, wzbogacanych p i ę k n ą m u z y k ą i t a ń c e m " . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że c z ę s t o k r o ć chcieliby p o s i a d a ć w swoich domach w i ę c e j prac l u d o w y c h a r t y s t ó w , ale i c h zdaniem poza rzadko o r g a n i z o w a n y m i k i e r m a s z a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j j e d y n y m miejscem z a k u p u pozostaje „ C e p e l i a " , w k t ó r e j nie wszystko m o ż n a d o s t a ć i ceny są w y s o k i e . Jak t w i e r d z i l i , l u b i ą o g l ą d a ć w sklepach „ C e p e l i i " k o l o r o w e w y r o b y t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e i c h zdaniem znakomicie n a d a j ą się do zdobienia m i e s z k a ń . Zazna­ czali, że d z i ę k i „ C e p e l i i " sztuka l u d o w a wkracza do ż y c i a codziennego. Wiele osób z miasta u r z ą d z a mieszkania „ w s p o s ó b l u d o w y " z a p e ł n i a j ą c je „ o r y g i n a l n ą s z t u k ą l u d o w ą , co — j a k p o d k r e ś l a l i — w y g l ą d a bardzo ł a d n i e " . Sztuka l u d o w a sprzedawana w t y c h sklepach cieszy się t a k ż e d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w ś r ó d k l i e n t ó w zagranicznych. Ta grupa u c z n i ó w r e p r e z e n t o w a ł a z b i e ż n e — p o z y t y w n e opinie na te­ mat całej d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " i t w ó r c z o ś c i z a s p o k a j a j ą c e j potrzeby j e j o d b i o r c ó w oraz na t e m a t w s p ó ł c z e s n y c h f o r m propagowania i p o p u l a r y ­ zacji s z t u k i l u d o w e j przez ś r o d k i masowego przekazu czy lokalne p l a ­ c ó w k i k u l t u r a l n e . S z c z e g ó l n y m i c h uznaniem c i e s z y ł y się i m p r e z y o cha­ rakterze r e g i o n a l n y m , sieradzkie f e s t y n y s z t u k i l u d o w e j , k t ó r e u k a z u j ą o s i ą g n i ę c i a a r t y s t ó w z c a ł e g o regionu. P r e z e n t u j ą „ n i e p o d o b n e jedno do drugiego" w y r o b y garncarskie, tkackie, r z e ź b y oraz s p o s ó b i c h powsta­ wania. Z a p o z n a j ą z a u t e n t y c z n y m i a k t u a l n i e t w o r z ą c y m i je l u d ź m i . S ą one ich zdaniem najszerszym f o r u m , gdzie m o ż n a z a p o z n a ć się z t w ó r ­ cami, i c h d z i e ł a m i , a n a w e t t o k i e m pracy, oraz „ z o b a c z y ć ten m i n i o n y ś w i a t t a k i m , j a k i m b y ł " w i c h regionie i z a k u p i ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y . C z ę s t o k r o ć , j a k z a u w a ż a l i , są to r ó w n i e ż j e d y n e w i ę k s z e i m p r e z y k u l ­ t u r a l n e o charakterze p o p u l a r n y m , d o s t ę p n e i z r o z u m i a ł e dla k a ż d e g o , co nie pozostaje bez w p ł y w u na a t r a k c y j n o ś ć t y c h w i d o w i s k . A k c j e po­ p u l a r y z u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą m a j ą dla n i c h przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i poznawczo-dydaktyczne, handlowe, a t a k ż e w a l o r y r e k r e a c y j n o - r o z r y w k o w e . P r z e d s i ę w z i ę c i a te, j a k zgodnie p o d k r e ś l a l i , są bardzo potrzebne i p o ż y t e c z n e r ó w n i e ż dlatego, że u m o ż l i w i a j ą t w ó r c o m l u d o w y m , c z ę s t o s t a r y m i s a m o t n y m l u d z i o m , pomoc p i e n i ę ż n ą , k t ó r a jest n i e z w y k l e istot­ na w i c h b u d ż e t a c h d o m o w y c h , ale — j a k d o d a w a l i — „ n i e chodzi t u t y l k o o ź r ó d ł o z a r o b k ó w , lecz o fakt samego doceniania t w ó r c z o ś c i c z ł o r w y t w o r ó w , j a k i e w y s t ą p i ł y m i ę d z y d z i e w c z ę t a m i i c h ł o p c a m i w tej g r u p i e . W y ­ p o w i e d z i d z i e w c z ą t b y ł y z r e g u ł y p e ł n i e j s z e n a t e m a t p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i ozdob­ n e j , s t r o j u czy t k a n i n (ich k o l o r y s t y k i , f o r m etc), natomiast c h ł o p c ó w w zakresie r z e ź b y czy k o w a l s t w a . �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 71 w i e k a , k t ó r y często nie zdaje sobie s p r a w y ze swego t a l e n t u i w s t y d z i się swej p r a c y " . Festyny, j a r m a r k i l u d o w e i w y s t a w y , na k t ó r y c h t w ó r c y l u d o w i p r e ­ z e n t u j ą swoje prace, cieszą się i c h zdaniem zawsze „ o g r o m n y m zainte­ resowaniem c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a " . A r g u m e n t o w a l i , że za k a ż d y m razem na tego t y p u imprezach stragany i z a i m p r o w i z o w a n e w a r s z t a t y p r a c y p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w , p r z y k t ó r y c h w y k o n u j ą o n i swoje „ d z i e ł a , są w r ę c z o b l ę ż o n e " przez liczne grono p r a w d z i w i e zainteresowanych i „ z w y ­ k ł y c h ciekawskich". I aby p r z e k o n a ć się o bogactwie s z t u k i l u d o w e j , po­ w i n n o się w n i c h koniecznie u c z e s t n i c z y ć , p o n i e w a ż innego rodzaju „ s p o t ­ kania z t w ó r c a m i i i c h s z t u k ą n a l e ż ą do r z a d k o ś c i " . To w ł a ś n i e d z i ę k i t y m w i d o w i s k o m o ż y w a b a r w n y i zapomniany ś w i a t f i g u r e k , o b r z ę d ó w i o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h ż y c i e dawnej w s i sieradzkiej, k t ó r y pobudza do zastanowienia się nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W e d ł u g a u t o r k i i m ­ p r e z y tego rodzaju s p r z y j a j ą j e d n a k r ó w n i e ż u t r w a l a n i u się n i e r a c j o ­ n a l n y c h postaw i k r y s t a l i z o w a n i u się s i e l a n k o w y c h m i t ó w w ś r ó d części m ł o d e g o pokolenia na temat „ b a r w n e g o i spokojnego ż y c i a d a w n y c h c h ł o ­ p ó w " . Ś w i a d c z ą o t y m z a s k a k u j ą c e refleksje, jakie s n u j ą n i e k t ó r z y p r z e d ­ stawiciele g r u p y A po b e z p o ś r e d n i m uczestnictwie w festynie s z t u k i l u ­ dowej. O d d a j ą je takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta: „Wracając do domu często żal mi jest, że nie żyję już w świecie pokazanym przez twórców ludowych, że coraz rzadziej spotykam stare drewniane chałupy z bocianimi gniazdami, coraz rzadziej widzę kobiety ubrane na ludowo i wędru­ jące na targ, że nikną wiejskie obyczaje i krajobrazy [...] Dlatego dobrze się dzieje, że istnieje jeszcze dość liczna grupa artystów ludowych, zespołów pieśni i tańca, które przypominają o przeszłości, o kolorowym i barwnym świecie dawnej wsi i pozwalają lepiej znieść cenę postępu i cywilizacji wkraczającej coraz szerzej na wieś". Uczniowie z tej g r u p y w y r a ż a l i t a k ż e żal z p o w o d u zanikania d a w ­ n y c h z w y c z a j ó w i s z t u k i l u d o w e j i u w a ż a l i , że te, k t ó r e p r z e t r w a ł y , po­ w i n n y b y ć „ s t a r a n n i e p i e l ę g n o w a n e przez m ł o d e pokolenie". Z a u w a ż a l i , że t w ó r c ó w l u d o w y c h jest coraz m n i e j , że z a j m u j ą się t ą d z i a ł a l n o ś c i ą j e d y n i e ludzie starsi „ z n a j ą c y s z t u k ę i ż y c i e " . Z d r u g i e j s t r o n y p o d k r e ­ ś l a l i t r o s k l i w ą o p i e k ę p a ń s t w a s k i e r o w a n ą na pomoc t w ó r c o m l u d o w y m , o c h r o n ę i p o p u l a r y z a c j ę i c h prac. U w a ż a l i , iż w r a z z r o z w o j e m prze­ m y s ł u p o w o d u j ą c y m m o d e r n i z a c j ę ż y c i a w s i , c e n ą , j a k ą się p ł a c i za po­ s t ę p techniczny, nie p o w i n n a b y ć z a g ł a d a s z t u k i l u d o w e j . R e p r e z e n t a n c i g r u p y B, w ś r ó d k t ó r y c h b y ł o 7 c h ł o p c ó w i 1 dziewczyna, u w a ż a l i s z t u k ę l u d o w ą za j e d n ą z dziedzin k u l t u r y w s i ( z a r ó w n o dawnej, j a k i w s p ó ł c z e s n e j ) , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o g l ą ­ d ó w przedstawicieli g r u p y A p o d k r e ś l a j ą c y c h r o l ę i znaczenie s z t u k i l u ­ d o w e j w k u l t u r z e i sztuce n a r o d o w e j , t r a k t o w a l i to zjawisko k u l t u r o w o - s p o ł e c z n e g ł ó w n i e j a k o j e d n ą z licznych f o r m popieranej przez p a ń s t w o d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j , k t ó r a jest i m znana, ale k t ó r a i c h nie interesu- �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA je l u b jej nie a p r o b u j ą . Za t a k ą p o s t a w ą k r y ł o się niedostrzeganie albo negowanie znaczenia i w a l o r ó w s z t u k i l u d o w e j . R z u t o w a ł a ona na wszyst­ kie udzielane odpowiedzi. U n i k a j ą c powtarzania negacji, na t y m m i e j ­ scu o g r a n i c z ę się g ł ó w n i e do scharakteryzowania istoty p o g l ą d ó w tej m ł o ­ dzieży. Przedstawiciele g r u p y В zgodnie t w i e r d z i l i , że ze s z t u k ą l u d o w ą s t y ­ k a j ą się codziennie w szkole, w kinie, w teatrze, t e l e w i z j i , m u z e u m , czy­ t a j ą o niej na ł a m a c h prasy oraz o g l ą d a j ą na festynach, j a r m a r k a c h sztu­ k i , w y s t a w a c h i t p . M i m o iż —- j a k sami p r z y z n a w a l i — sztuka l u d o w a jest wszechobecna w ich otoczeniu, to jednak zainteresowanie n i ą tej m ł o d z i e ż y jest niewielkie, a stosunek do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r ­ czości l u d o w e j n e g a t y w n y . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że sztuka l u d o w a i c h nie interesuje i dlatego t e ż nie s t a r a j ą się z w r a c a ć na n i ą u w a g i a n i n a w i ą z y w a ć k o n t a k t ó w z t w ó r c a m i l u d o w y m i l u b też, że zdecydowanie nie p o d o b a j ą się i m „ t e r ó ż n e koszmarne odpustowe p r z e d m i o t y prezen­ towane w sklepach «Cepelii» i na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h " . N p . j e ­ den z n i c h w y p o w i a d a się w ten s p o s ó b : „Otwarcie wpływu. i szczerze Oglądam t y l k o w t e d y , gdy mówiąc sztuka ją raczej obojętnie, a oczywiście spotkałoby ludowa nie wywiera nawet p o w i e d z i a ł b y m na mniie żadnego z przymusem i to s i ę to z o b u r z e n i e m l u d z i m n i e otaczają­ c y c h . M i a ł o to j u ż m i e j s c e k i l k a k r o t n i e podczas n a s z y c h s z k o l n y c h w i z y t w muzeum. Sztukę ludową traktuję j a k o c o ś , co jest, i n a co nie mam zwracać uwagi". J e d n o m y ś l n i e zaprzeczali, iż p o s i a d a j ą p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j p r z y z n a j ą c się w k i l k u p r z y p a d k a c h j e d y n i e do tego, że w i c h domach są haftowane s e r w e t k i , gliniane dzbanuszki i doniczki zakupione przez d o m o w n i k ó w w „ C e p e l i i " . O s o b i ś c i e nie w y r a ż a l i c h ę c i z a k u p u czego­ k o l w i e k jeszcze. Ten stan rzeczy uzasadniali t y m , iż p r z e d m i o t y te nie p o d o b a j ą się i m l u b nie p a s u j ą do w n ę t r z a , gdzie są g ł ó w n i e rzeczy za­ kupione w m i e ś c i e . S z c z e g ó l n i e negatywne opinie w y r a ż a n o w tej grupie o kapelach i ze­ s p o ł a c h l u d o w y c h . C z ę s t e b y ł y takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta, że „ g d y o g l ą d a j ą c t e l e w i z j ę z o b a c z ę zespół l u d o w y , w y c h o d z ę z pokoju. Nie m o g ę s ł u c h a ć t y c h l u d o w y c h p r z y ś p i e w e k ani o g l ą d a ć podskakiwania starszych p a ń — solistek w r y t m i e r z ę p o l e n i a s k r z y p k a ; d r a ż n i m n i e t o " , l u b nieco m n i e j skrajne: „ n i e wszystkie u t w o r y m i się p o d o b a j ą [...] Nie l u b i ę , jeśli k t o ś m i e r n i e gra na j a k i m k o l w i e k instrumencie czy w y ś p i e w u j e p r z y ś p i e w k i . Cieszy się p r z y t y m ogromnie, ś m i e j e się, a j a nie m o g ę z r o z u m i e ć jego s ł ó w , k t ó r y c h on w y r a ź n i e nie w y m a w i a , a n ę d z n y grajek jeszcze go z a g ł u s z a " . N a w e t ci, k t ó r z y u w a ż a l i , że m u z y k a l u d o w a za­ w i e r a „ p e w n e w a r t o ś c i " , to j e d n a k t y l k o w ó w c z a s , gdy jest ona prze­ tworzona przez m u z y k ó w profesjonalnych (np. K a r o l a Szymanowskiego, F r y d e r y k a Chopina). W ś r ó d ogółu badanych przedstawicieli tej g r u p y f o l k l o r m u z y c z n y nie s p o t k a ł się w i ę c z a p r o b a t ą . Z i n n y c h dziedzin sztuki l u d o w e j r ó w - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 73 nie n e g a t y w n i e j a k f o l k l o r m u z y c z n y z o s t a ł y ocenione w y c i n a n k i , k t ó r e generalnie nie p o d o b a j ą się, chociaż — j a k s p r a w i e d l i w i e u s i ł u j ą oce­ n i ć — „ m o ż e jest to praca ż m u d n a , ale w y n i k i tej p r a c y są n i e w i e l k i e . P r z y pomocy w y c i n a n k i nie m o ż n a nic p r z e k a z a ć odbiorcy, nie m o ż n a na niego o d d z i a ł y w a ć . T y l e t y l k o , że w y c i n a n k ę powiesi się na ś c i a n i e i ona w i s i l u b p o ł o ż y pod s z k ł e m na stole, ale i tak jej w a l o r y d e k o r a ­ cyjne nie są zbyt w i e l k i e " . W i n n y c h opiniach uczniowie ci p o d k r e ­ ślali, że nie z n a j d u j ą i c h uznania drobne w y t w o r y s z t u k i l u d o w e j , ta­ kie j a k t k a n i n y , kasetki, haftowane b l u z k i , gliniane dzbanuszki. U w a ­ żali je za w y r o b y r z e m i e ś l n i c z e i b y l i p r z e c i w n i n a z y w a n i u ich ekspo­ n a t a m i sztuki. Natomiast p o z y t y w n i e w y r a ż a l i się o wszelkiego rodzaju m o t y w a c h l u d o w y c h u z u p e ł n i a j ą c y c h ś r o d k i w y r a z u s z t u k i oficjalnej, i to z a r ó w n o w zdobnictwie, j a k i w kompozycjach muzycznych. M a l a r s t w o l u d o w e b y ł o m n i e j znane od i n n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i , ale i ono nie s p o t k a ł o się z p o z y t y w n ą o c e n ą tej g r u p y u c z n i ó w , k t ó r z y za­ rzucali m u „ p r z e s a d n i e jaskrawe k o l o r y , jakie z w y k l e m o ż n a s p o t k a ć w m a l o w i d ł a c h dzieci s z k o ł y podstawowej, oraz temat [...] m a l o w a n i e z r e g u ł y r o d z i n y wiejskiej na tle r o z w a l a j ą c e j się c h a ł u p y " . W e d ł u g o p i n i i tej m ł o d z i e ż y j e d y n i e p o z y t y w n ą o c e n ę u z y s k a ł a r z e ź ­ ba l u d o w a . Uzasadniali, że r z e ź b a podoba i m się dlatego, iż „ u d e r z a w niej z a r ó w n o prostota w y r a z u , j a k i prostota w y k o n a n i a . Jasno przed­ stawione są w niej m y ś l i i d ą ż e n i a a r t y s t y , k t ó r y nie stosuje w y s z u k a ­ n y c h f o r m m a j ą c y c h w y r a z i ć jego uczucia, lecz prosto i z w i ę ź l e f o r m u ­ ł u j e s w ó j cel. W r z e ź b a c h nie potrzeba d o s z u k i w a ć się u k r y t y c h i s k o m ­ p l i k o w a n y c h u c z u ć a r t y s t y " . R z e ź b i a r z e w i c h odczuciu są „ l u d ź m i p r o ­ s t y m i , k t ó r z y s w o j ą w y o b r a ź n i ę p r z e l e w a j ą na k a w a ł e k w y d a ł o b y się b e z u ż y t e c z n e g o d r e w n a " . F i g u r k i drewniane b y ł y j e d y n y m i p r z e d m i o ­ t a m i , k t ó r e c h ę t n i e chcieliby m i e ć we w ł a s n y c h mieszkaniach dla ozdo­ b y w n ę t r z a . M i m o że praca r z e ź b i a r z y z y s k a ł a w tej g r u p i e w y s o k i e uznanie, to jednak i pod jej adresem k i e r o w a n e b y ł y u w a g i k r y t y c z n e . O d n o s i ł y się one g ł ó w n i e do masowej p r o d u k c j i f i g u r e k dla „ C e p e l i i " , gdzie „ w s z y s t k i e r z e ź b y są do siebie podobne i nie w i d a ć m i ę d z y n i m i r ó ż n i c y , zawsze p r z e d s t a w i a j ą ten sam m o t y w : b a b ę i c h ł o p a " . I n n e s ą ­ d y f o r m u ł o w a n o w ten s p o s ó b : „ J e d y n i e co m i się nie podoba w r z e ź b i e jest to, że t e m a t e m t y c h r z e ź b jest z w y k l e m ę k a Chrystusa, k t ó r y to temat w e d ł u g m n i e jest j u ż zbyt oklepany". O g ó l n i e w grupie В t y l k o r z e ź b a u z y s k a ł a niekwestionowane p r a w o do miana s z t u k i l u d o w e j . Co w i ę c e j , b y ł a t ą d z i e d z i n ą t w ó r c z o ś c i , k t ó r a się podoba, a jej a u t o r z y za­ s ł u g u j ą w e d ł u g t y c h u c z n i ó w na szacunek i s e r d e c z n o ś ć . Współczesne formy propagujące i popularyzujące sztukę ludową, ja­ kie p r o p o n u j ą ś r o d k i masowego przekazu, m ł o d z i e ż w tej g r u p i e u w a ­ żała za przesadne i n a t r ę t n e . Sprzeciw i c h b u d z i ł a z w ł a s z c z a ilość i j a ­ k o ś ć p r o g r a m ó w e m i t o w a n y c h w radio i t e l e w i z j i . Np. j a k s t w i e r d z i ł jeden z u c z n i ó w „za k a ż d y m w ł ą c z e n i e m radioodbiornika r o z l e g a j ą się �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA p r z y ś p i e w k i l u d o w e , k t ó r y c h c z ł o w i e k j u ż s ł u c h a ć nie m o ż e , a g d y w e ź ­ m i e s i ę g a z e t ę czy w y j d z i e na u l i c ę , w s z ę d z i e t y l k o sztuka l u d o w a , t a k j a k b y j u ż nic innego nie b y ł o do s ł u c h a n i a czy o g l ą d a n i a " . S z c z e g ó l n i e n e g a t y w n e opinie w y r a ż a ł a ta część u c z n i ó w o sieradzkich festynach f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e , j a k k o l w i e k m a ł o i c h i n t e r e s u j ą , to jednak w n i c h u c z e s t n i c z ą ze w z g l ę d u na w y m a g a n i a s z k o ł y oraz „ d l a zabicia czasu". P o d k r e ś l a l i , że i m p r e z y , k t ó r e o g l ą d a l i , b y ł y w r ę c z a n t y r e k l a m ą l u d o ­ w o ś c i i p r z y k ł a d e m złej o r g a n i z a c j i . P o g l ą d y g r u p y С ( k t ó r ą r e p r e z e n t o w a ł o 7 c h ł o p c ó w i 9 dziew­ cząt) na temat s z t u k i l u d o w e j c e c h o w a ł przede w s z y s t k i m b r a k ocen s k r a j n y c h w znaczeniu z a r ó w n o p o z y t y w n y c h , j a k i n e g a t y w n y c h . N i e k w e s t i o n o w a l i oni r o l i s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce narodowej a n i t e ż j e j znaczenia w ż y c i u dawnej w s i . U w a ż a l i jednak, że patrzenie na s z t u k ę l u d o w ą w y ł ą c z n i e pod k ą t e m j e j dawnego znaczenia jest za­ d a n i e m przede w s z y s t k i m dla h i s t o r y k ó w k u l t u r y i s z t u k i . Natomiast dla w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy w a ż n e jest g ł ó w n i e to, czy sztuka l u d o w a s p e ł n i a jego oczekiwania estetyczne, zaspokaja potrzeby u t y l i t a r n e i r e ­ kreacyjne, pobudza w y o b r a ź n i ę oraz w y w o ł u j e p r z e ż y c i a n a t u r y a r t y ­ stycznej. Dlatego t e ż oceniali s z t u k ę l u d o w ą i t o w a r z y s z ą c e j e j i m p r e z y g ł ó w n i e od s t r o n y i c h obecnych w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h , u t y l i t a r n o - d e 33 ю M . i n . t a k w y p o w i a d a s i ę n a ten temat j e d e n z u c z n i ó w : „ P e w n e g o nego dnia, przeczytawszy szy, r e k l a m d o t y c z ą c y c h ruszyłem w uprzednio kilkanaście sieradzkiego jarmarku s t r o n ę sieradzkiego r y n k u . zachęcających ludowego — słonecz­ informatorów, odświętnie afi­ odzian A ż m i ł o b y ł o p o p a t r z e ć n a rzesze — ciekaw­ s k i c h , t a k i c h j a k j a s u n ą c y c h w t y m s a m y m k i e r u n k u . A w i ę c nie t y l k o j a z o s t a ­ łem ogłupiony papierami i hasłami Tuż przy rynku Dalej ukazują Oto w nosze |[...] N o i wreszcie owo miejsce pielgrzymek. n a m i a s t k a i m p r e z y , s k l e c o n a szopa i m i t u j ą c a n ę d z n i e k a r c z m ę s i ę budy obskurne obstawione m i e j s c u , gdzie miano pokazywać i innego r o d z a j u r e k w i z y t y przez licznych s y m p a t y k ó w ó w folklor, sprzedawano bynajmniej nie ludowego [...] folkloru. majtki, biusto­ pochodzenia [...] No c ó ż , p o s z e d ł e m do innego s t o i s k a , a t a m k i e ł b a s k i i k a s z a n k a . T r z e b a p r z y z n a ć , ż e tu b y ł o n a j t ł o c z n i e j . A szkoda. N ę d z n e w ę d l i n y o d s u n ę ł y oczy w i ę k s z o ś c i od jakże p i ę k n y c h s t o j a k ó w o f e r u j ą c y c h gustowne, ś w i e c ą c e i j a s k r a w e p ł a s z c z e z podejrza­ nych tworzyw. W sumie impreza j a k najbardziej udana. U d a ł o mi się raptem zo­ b a c z y ć kilka d z b a n k ó w i ż e l a s t w o z jakiejś kuźni. To b y ł m ó j kontakt z sieradzką sztuką ludową. biono s z m i r ę ! Specjalnych refleksji w y c i ą g n ą ć n i e m o g ł e m , no bo z czego? T a k j a k ja wielu rozczarowanych ruszyło soły był powrót. Z głośników z powrotem. Zro­ Jakże r y c z a ł o : „ J a k s i ę masz kochanie", nieodparcie we­ przy­ w o ł u j ą c n a m y ś l o w ą w i e j s k ą s i e l a n k ę {...] C o z a u d a n a i m p r e z a [...] O s o b i ś c i e mały Przyznam s i ę , że nie pamiątkami itd. i zostawić t r u d n o to zależy wiele. w s z y s c y mogli bo po mam k o n t a k t ze s z t u k ą l u d o w ą . N i e b y w a m n a f e s t y n a c h , r ó ż n y c h i m p r e z a c h {—] Ale przepadam gdy w za l u d o w ą chciałbym muzyką, coś zobaczyć, koszmarnymi widzę spokoju. O d prezentacji t w ó r c z o ś c i Szkoda, że nie było garncarza, kobiet z o b a c z y ć . Szkoda, ż e nie takiej prezentacji, z j a k ą z a p r a g n ą ć kontaktu z folklorem". zadbano się zetknąłem, odpustowymi właśnie ludowej, wykonujących takie historie jej sposobu, wycinanki, by o bardziej e s t e t y c z n ą naprawdę można formę. No już więcej nie �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 76 LUDOWEJ k o r a c y j n y c h , a t a k ż e r o z r y w k o w y c h . W t a k i m stosunku do s z t u k i l u d o ­ w e j u j a w n i a ł y się z w ł a s z c z a upodobania estetyczne tej m ł o d z i e ż y . D a ł y się t u z a o b s e r w o w a ć s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e p o g l ą d ó w m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin l u d o w e j t w ó r ­ czości a r t y s t y c z n e j . D z i e w c z ę t a zdecydowanie p r e f e r o w a ł y i p o z y t y w n i e o c e n i a ł y przede w s z y s t k i m w y t w o r y p l a s t y k i ozdobnej (np. w y c i n a n k i , b u k i e t y z k w i a ­ t ó w ) i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i weselne, w i e ń c e d o ż y n k o w e , pisanki) oraz t k a n i n y ( z a r ó w n o w postaci n a r z u t na ł ó ż k a i p a s i a k ó w , j a k i ser­ wet bogato zdobionych w y s z y w k ą ) i s t r ó j l u d o w y . W y r a ż a ł y swoje uzna­ nie r ó w n i e ż dla m a l a r s t w a ( w t y m i m a l a r s t w a na szkle). P o z y t y w n a ocena tej dziedziny s z t u k i (malarstwa ludowego) w y n i k a ł a m . i n . z n i e ­ zrozumienia w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i akademickiej, k t ó r e j p r z e c i w s t a w i a ł y jasność wypowiedzi, prostotę i realizm obrazów ludowych. Przyznawa­ ły m. in.: „Absolutnie kreskach nie r o z u m i e m sztuki w s p ó ł c z e s n e j . C o ludzie w i d z ą namalowanych na płótnie a r t y s t ó w ludowych „jest prosta w l o r ó w p o d s t a w o w y c h i nie przedstawić jako czarne czy zakładów żadne n i e b i e s k i e . I to w jest sztuka?" tych kilku Twórczość U ż y w a j ą oni p r z e d e w s z y s t k i m ceregiele, a b y właśnie np. podoba m i czerwone się w dekoracyjnych, ale [...] i to w c a l e nie sztuce dlatego, ż e dlatego, ż e w ł a ś n i e te l u d o w e s ą ko­ jabłko t w ó r c ó w l u d o w y c h „ d o s k o n a l e n a d a j ą s i ę do pracy, ulic, szkół, m i e s z k a ń innych e l e m e n t ó w dla k a r t o n i e ? C z y to odbiorze [...] b a w i ą się w d o w e j — j e j prostota". D z i e ł a racji czy lu­ deko­ brakuje zrozumiałe każdego". Wysoka ranga r z e ź b y l u d o w e j w ś r ó d o d b i o r c ó w m i e j s k i c h b y ł a i m doskonale znana, ale r ó w n o c z e ś n i e same t w i e r d z i ł y , ż e t e n rodzaj t w ó r ­ czości jest dla n i c h m a ł o poznawczy w odbiorze, a n a w e t w r ę c z niezro­ z u m i a ł y . O g ó l n i e b y ł y zdania, że r z e ź b a f i g u r a l n a nie pobudza i c h w y ­ obraźni. „Rzeźby ludowe są przeważnie proste, ubogie w elementy dekoracyjne mnie n i e z r o z u m i a ł e — w y z n a w a ł y uczennice — nie r o z u m i e m s y m b o l i k i tych 0 ile w o g ó l e c o ś p r z e d s t a w i a j ą i s y m b o l i z u j ą . W m o i m m n i e m a n i u s ą one stu rzeźbionymi kawałkami drewna. Dlatego też rzeźbiarze ludowi wcale i dla rzeźb, po mi pro­ nie i m p o n u j ą , m i m o i ż w i e m , ż e j e s t to t r u d n a i m o z o l n a p r a c a " . Z u p e ł n i e odmienne p o g l ą d y w y r a ż a ł y z k o l e i o t a ń c a c h , muzyce i p i e ­ ś n i a c h l u d o w y c h , z w ł a s z c z a t y c h z w ł a s n e g o regionu. T a ń c e l u d o w e — jak twierdziły — oglądają z przyjemnością zarówno w telewizji, jak 1 na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h . M a j ą one dla n i c h „coś u r z e k a j ą c e g o , coś co p r z y c i ą g a u w a g ę " . Piosenki l u d o w e o d z n a c z a j ą się r o z m a i t o ś c i ą m e l o d i i i s ł ó w . „ S ł o w a te o p i e w a j ą c z ę s t o p o s t a ć j a k i e g o ś bohatera czy w y p a d k i historyczne, czy t e ż w y c i n k i z ż y c i a p r o s t y c h l u d z i . G d y i c h s ł u c h a m y , m y ś l ą przenosimy się w inne, często o d l e g ł e miejsce". F o l ­ k l o r m u z y c z n y i taneczny urzeka je m e l o d y j n o ś c i ą , r y t m e m oraz b o g a t ą s t r o n ą n a r r a c y j n ą , o p o w i a d a j ą c ą r ó ż n e losy b o h a t e r ó w i r e a g u j ą c ą o s t r y ­ m i , d o w c i p n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i w k a ż d e j s y t u a c j i s p o ł e c z n e j . Dodat- �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k o w y m w a l o r e m w y s t ę p ó w z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h jest dla n i c h s t r ó j ludowy. C h ł o p c y z g r u p y С z k o l e i p o z y t y w n i e oceniali g ł ó w n i e r z e m i o s ł o artystyczne (kowalstwo, garncarstwo) oraz r z e ź b ę . Natomiast z m n i e j ­ szym aplauzem w y r a ż a l i się o t w ó r c z o ś c i zdobniczej oraz z e s p o ł a c h f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h . I c h zdaniem z a r ó w n o w y r o b y garncarskie, j a k i me­ taloplastyczne dobrze p r e z e n t u j ą się w e w s p ó ł c z e s n y c h w n ę t r z a c h miesz­ k a l n y c h , natomiast w y c i n a n k i czy w i a n k i w a l o r ó w t a k i c h j u ż nie p o ­ s i a d a j ą . R ó w n i e ż f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny s t r a c i ł s w o j ą a k t u a l n o ś ć , a prezentowany w nadmiarze w ś r o d k a c h masowego przekazu p o w o d u j e uczucie p r z e s y t u i i r y t a c j i . Ogólnie wśród r e p r e z e n t a n t ó w grupy С współczesne formy populary­ zacji i propagowania s z t u k i l u d o w e j nie s p o t k a ł y się z o c e n ą n e g a t y w ­ n ą , ale w s k a z y w a l i o n i na pewne n e g a t y w n e zjawiska w t y m zakresie, j a k np. rozpowszechnianie j e d n y c h i t y c h samych w z o r ó w . U w a ż a l i , iż: „ s z k o d l i w e jest f a b r y k o w a n i e seryjnej tandety, g r o m a d i d e n t y c z n y c h r z e ź b o l e d w o zarysowanych k s z t a ł t a c h p o d s z y w a j ą c y c h się p o d t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą czy o b r a z k ó w , na k t ó r y c h powtarza się stale t e n sam temat w coraz bardziej napuszonych b a r w a c h " . K r y t y c z n i e odnosili s i ę r ó w n i e ż do t r a k t o w a n i a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w y ł ą c z n i e j a k o „ d o c h o d o ­ wego z a r o b k u " , co i c h zdaniem ma miejsce dość często, p o n i e w a ż c z ę ś ć n a w e t uznanych t w ó r c ó w l u d o w y c h oddala się od autentycznego t w o ­ rzenia „i w pogoni za p i e n i ę d z m i masowo p o w i e l a w ł a s n e l u b cudze w z o ­ r y " . M i m o t y c h u w a g generalna opinia o t w ó r c a c h l u d o w y c h b y ł a p o z y ­ t y w n a . U w a ż a n o i c h p r a c ę za w a r t o ś c i o w ą p o p u l a r y z a c j ę k u l t u r y d a w ­ nej w s i , k t ó r e j pewne elementy dobrze k o r e s p o n d u j ą ze w s p ó ł c z e s n ą sztuką użytkową i dekoracyjną. I m p r e z y p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i w o p i n i i tej g r u p y badanych p o s i a d a ł y przede w s z y s t k i m w a l o r y poznawczo-rekreacyjne. Zapoznawały z d a w n ą i obecną kulturą i sztuką r e g i o n u oraz b y ł y a t r a k c y j n e ze w z g l ę d u na niedostatek i n n y c h , k o n k u r e n c y j n y c h i m p r e z o charakterze k u l t u r a l n y m . Z a u w a ż a l i j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , iż w r a z z u p ł y w e m czasu ich u d z i a ł w t y c h w i d o w i s k a c h maleje, p o n i e w a ż czu­ j ą się „ z n u d z e n i c i ą g ł y m o g l ą d a n i e m tego samego". 3 6 *» N i e j e d n o k r o t n i e w ł a ś n i e w czasie f e s t y n u l u d o w e g o m i a ł y m i e j s c e i c h p i e r w ­ sze b e z p o ś r e d n i e widziałam starsze k o n t a k t y ze s z t u k ą kobiety, które ludową robiły na i jej twórcami. „Kiedyś na festynie krosnach, przędły wełnę [...] i odtąd j e s t e m p e ł n a p o d z i w u d l a i c h p r a c y , ale s a m a n i g d y b y m s i ę n i e z g o d z i ł a tak cować Dlatego [...] Po raz pierwszy zresztą wtedy zobaczyłam, też w y d a j e m i się, że pokazy sztuki ludowej pra­ j a k s i ę takie rzeczy robi. s ą bardzo d o b r ą okazją do d o w i e d z e n i a s i ę c z e g o ś z ż y c i a c h ł o p ó w , o t y m co i m s i ę p o d o b a ł o , j a k s i ę u b i e r a l i , bawili i w o g ó l e ż y l i . W tej c h w i l i p r z e c i e ż n a w s i t a k i c h r z e c z y nie s p o t y k a s i ę c z ę s t o , to t y l k o n i e k t ó r z y l u d z i e z a j m u j ą sprzedają''. się t w ó r c z o ś c i ą , a swoje wyroby później �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 77 W p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h m ł o d z i e ż y szkolnej ze w s i podsier a d z k i c h na temat s z t u k i l u d o w e j u d e r z a j ą s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e ocen za­ z n a c z a j ą c e się m i ę d z y r e p r e z e n t a n t a m i g r u p y A i g r u p y B . W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A b y ł y w y j ą t k o w o d e k l a r a t y w n e , a i c h t r e ś ć zgodna z o f i c j a l n y m i t w i e r d z e n i a m i o sztuce l u d o w e j , j a k i e propagowane są przez ś r o d k i masowego przekazu, s z k o ł ę czy t e ż r ó ż n e gb rodzaju f o l d e r y i r e k l a m ó w k i . Z w r a c a ł o w n i c h u w a g ę ciągłe p o d ­ k r e ś l a n i e znaczenia s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e narodowej, b e z k r y t y c z ­ nie p o z y t y w n e opinie o w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c a c h l u d o w y c h i f o r m a c h p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą oraz b r a k j a k i c h k o l w i e k p r ó b zazna­ czenia osobistego stosunku do zagadnienia. G d y b y oceny p o z o s t a ł e j m ł o ­ d z i e ż y b y ł y identyczne, m o ż n a b y w y s u n ą ć przypuszczenie, że podawa­ no j a k o w ł a s n e t r e ś c i dobrze wyuczone, przygotowane do odpytania przez nauczyciela, l u b t e ż p o s ł u g i w a n o się (zwłaszcza w pierwszej części ba­ d a ń — w w y p o w i e d z i a c h pisemnych) m a t e r i a ł a m i p o m o c n i c z y m i w po­ staci np. k a t a l o g ó w czy i n n y c h o p r a c o w a ń o sztuce. W trakcie b a d a ń uczniowie nie m i e l i j e d n a k m o ż l i w o ś c i korzystania z d o d a t k o w y c h po­ mocy, natomiast a r g u m e n t o i c h w i ę k s z e j — n i ż u p o z o s t a ł y c h r ó w i e ś n i ­ k ó w — p i l n o ś c i w p r z y s w a j a n i u m a t e r i a ł u zalecanego przez s z k o ł ę nie z n a l a z ł potwierdzenia w o g ó l n y c h w y n i k a c h w nauce, a t a k ż e z o s t a ł au­ t o r y t a t y w n i e w y k l u c z o n y przez nauczycieli. Z a r ó w n o w y n i k i w nauce, jak opinie w y c h o w a w c ó w ś w i a d c z y ł y w y r a ź n i e o t y m , że uczniowie ne­ g a t y w n i e ustosunkowanej do s z t u k i l u d o w e j g r u p y В w y k a z y w a l i się nie m n i e j s z ą g o r l i w o ś c i ą w nauce. W y s u n i ę t e przypuszczenie ostatecz­ nie p o d w a ż y ł y informacje uzyskane w czasie r o z m ó w i n d y w i d u a l n y c h z uczniami. W y n i k a ł o z n i c h jednoznacznie, że d u ż y zakres w i e d z y ba­ danej m ł o d z i e ż y na temat artystycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie jest r ó w ­ noznaczny z p o z y t y w n y m do niej stosunkiem. P o n i e w a ż w ś r ó d przedstawicieli g r u p y A b y ł a p r z e w a ż a j ą c a w i ę k s z o ś ć d z i e w c z ą t , natomiast w grupie В — c h ł o p c ó w , k o l e j n y m n a s u w a j ą c y m się przypuszczeniem b y ł o twierdzenie o p o z y t y w n y m stosunku do sztu­ k i l u d o w e j d z i e w c z ą t , natomiast n e g a t y w n y m c h ł o p c ó w . Przed t a k i m u o g ó l n i e n i e m p o w s t r z y m y w a ł y jednak w y w a ż o n e opinie przedstawicieli najliczniejszej g r u p y С (gdzie proporcje liczbowe m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i nie b y ł y tak d u ż e , j a k w d w u poprzednich grupach), k t ó r e nie u p o w a ż n i a ł y do tak jednoznacznych w n i o s k ó w . Dopiero b l i ż ­ sze poznanie h i s t o r i i rodzin badanej m ł o d z i e ż y oraz stanu i c h o g ó l n e j z a m o ż n o ś c i , j a k się w y d a j e , p o z w o l i ł o na zrozumienie p r z y c z y n r ó ż n i c y jej p o g l ą d ó w , w t y m z w ł a s z c z a m i ę d z y przedstawicielami g r u p y A i g r u РУ B . Uczniowie z g r u p y A w ś r ó d swoich n a j b l i ż s z y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y m i e l i osoby ściśle z w i ą z a n e z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą . B y ł y to b a b k i albo m a t k i z a j m u j ą c e się t k a n i e m d e k o r a c y j n y c h n a r z u t dla „ C e p e l i i " , cza­ sami r ó w n i e ż h a f t u j ą c e f a r t u c h y i b l u z k i czy w y k o n u j ą c e t r a d y c y j n e �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ozdoby na o k o l i c z n o ś c i o w e k o n k u r s y organizowane przez m u z e u m . W k i l k u p r z y p a d k a c h i c h dalsi k r e w n i b y l i przez p e w i e n czas c z ł o n k a ­ m i Z e s p o ł u Regionalnego w Z d u ń s k i e j W o l i . Ze s z t u k ą l u d o w ą s t y k a l i s i ę w i ę c ci uczniowie od dawna, i to z a r ó w n o w d o m u , j a k i podczas i m ­ prez f o l k l o r y s t y c z n y c h , w k t ó r y c h uczestniczyli c z ę s t o „ d o t o w a r z y s t w a " . Zajmowanie się t w ó r c z o ś c i ą i c h b l i s k i c h b y ł o nie t y l k o u z u p e ł n i e n i e m b u d ż e t ó w d o m o w y c h , ale p r z y s p a r z a ł o i m r ó w n i e ż splendoru. T u b y ł o w i ę c , j a k n a l e ż y sądzić, g ł ó w n e ź r ó d ł o i c h n i e z w y k l e p o z y t y w n y c h o p i ­ n i i o sztuce l u d o w e j i j e j t w ó r c a c h , a t a k ż e o d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " . Oficjalne p o g l ą d y m ó w i ą c e o s z c z e g ó l n e j r o l i i zadaniach p e ł n i o n y c h przez s z t u k ę l u d o w ą , z a r ó w n o d a w n ą j a k i w s p ó ł c z e s n ą , b y ł y w i ę c przez t ę g r u p ę s z c z e g ó l n i e ł a t w o przyswajane. Przekonania te u t r w a l a ł y się wraz z o b s e r w o w a n y m przez n i c h w z r o s t e m s p e k t a k u l a r n y c h a k c j i p r o ­ p a g u j ą c y c h i p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą regionu oraz r o s n ą c ą l i c z ­ bą p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych poświęconych twórczości ludo­ w e j , a t a k ż e m o d ą na w s z e l k ą l u d o w o ś ć w miastach. W zestawieniu o p i n i i g r u p y A i g r u p y В m o ż n a z a u w a ż y ć r ó w n i e ż , iż p e w i e n w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e p o g l ą d ó w na temat s z t u k i l u d o w e j m i a ł a o g ó l n a z a m o ż n o ś ć r o d z i n badanych u c z n i ó w . M ł o d z i e ż z g r u p y В w y w o d z i ł a się z d o m ó w o w y ż s z y m n i e o m a l „ m i e j s k i m " standardzie w n ę t r z m i e s z k a l n y c h z f a b r y c z n y m i segmentami m e b l o w y m i , w k t ó r y c h miejsce t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j z a s t ą p i ł y ozdobne s u b s t y t u t y m i e j ­ skiego pochodzenia. P o t w i e r d z a j ą m o i m zdaniem te sugestie w y n i k i b a ­ d a ń p o g l ą d ó w g r u p y С oraz f a k t , iż j e d y n ą d z i e d z i n ą s z t u k i a k c e p t o w a ­ n ą i p o z y t y w n i e o c e n i a n ą w g r u p i e В b y ł a r z e ź b a , c z y l i t w ó r c z o ś ć cie­ sząca się obecnie s z c z e g ó l n ą m o d ą i uznaniem w miastach. B i o r ą c pod u w a g ę opinie o sztuce l u d o w e j przedstawicieli wszystkich trzech g r u p m o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że obecne upodobania do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i m a j ą swoje analogie w podziale za­ j ę ć (nawet t y c h o charakterze a r t y s t y c z n y m ) , j a k i o b o w i ą z y w a ł w t r a ­ d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w o b r ę b i e p ł c i . M ę ż c z y ź n i t w o r z y l i prze­ de w s z y s t k i m o b i e k t y i p r z e d m i o t y z d r e w n a , m e t a l u i g l i n y (np. r z e ź b y , okucia, c e r a m i k ę ) . K o b i e t y natomiast z a j m o w a ł y s i ę g ł ó w n i e t k a c t w e m , hafciarstwem, p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą i z d o b n i c z ą . Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t ­ k a m i te t r a d y c y j n e domeny t w ó r c z e u t r z y m a ł y się do dziś. W ocenie ca­ łej s z t u k i l u d o w e j bardzo w y r a ź n i e czytelne b y ł o preferowanie przez d z i e w c z ę t a t w ó r c z o ś c i „ k o b i e c e j " , natomiast „ m ę s k i e j " przez c h ł o p c ó w . We w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j sztuce sieradzkiej p r z e w a ż a t w ó r c z o ś ć zdob­ nicza i dekoracyjna, co m o g ł o b y ć j e d n ą z p r z y c z y n mniejszego n i ą za­ interesowania c h ł o p c ó w n i ż d z i e w c z ą t . D o d a ć n a l e ż y , że u p i ę k s z a n i e w n ę t r z mieszkalnych czy s t r o j u jest t r a d y c y j n y m zadaniem kobiet, d l a ­ tego t e ż — j a k się w y d a j e — adaptowanie s z t u k i l u d o w e j do obcego otoczenia i u b i o r u p r z y c h o d z i ł o d z i e w c z ę t o m s z c z e g ó l n i e ł a t w o . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że sztuka l u d o w a oceniana b y ł a przez ba- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 79 d a n y c h przede w s z y s t k i m pod k ą t e m jej w a l o r ó w estetyczno-dekoracyjn y c h , w i d o w i s k o w y c h oraz dydaktyczno-poznawczych. T a k i s p o s ó b pa­ trzenia na s z t u k ę l u d o w ą s t y m u l o w a ł stawianie w y s o k i c h w y m a g a ń k a ż ­ d e m u j e j d z i e ł u , z a r ó w n o w zakresie estetyki, j a k i k o n i e c z n o ś c i p r z e ­ k a z y w a n i a „ g ł ę b o k i c h " t r e ś c i . Podobnie w i ę c , j a k w p r z y p a d k u s ą d ó w o sztuce e l i t a r n e j (akademickiej), jeśli d a n y p r z e d m i o t l u b dziedzina t w ó r ­ czości s p e ł n i a ł y osobiste oczekiwania czy z a s p o k a j a ł y upodobania este­ tyczne, oceniane b y ł y p o z y t y w n i e , j e ś l i nie — n e g a t y w n i e . D o t y c z y ł o to w takiej samej mierze p o g l ą d ó w na temat f o r m propagowania s z t u k i l u ­ dowej. Zaobserwowane generalne tendencje w ocenie s z t u k i l u d o w e j przez w s p ó ł c z e s n ą m ł o d z i e ż w i e j s k ą są w y r a z e m patrzenia na j e j obecne f u n k ­ cje s p o ł e c z n e , miejsce i r o l ę w n a j b l i ż s z y m otoczeniu i ż y c i u k u l t u r a l ­ n y m k r a j u . Te funkcje s p o ł e c z n e są teraz inne od t y c h , j a k i e p e ł n i ł a sztu­ ka l u d o w a w okresach poprzednich. Natomiast oficjalnie g ł o s z o n e po­ g l ą d y o sztuce l u d o w e j o d w o ł u j ą się przede w s z y s t k i m do j e j dawnego znaczenia i r o l i historycznej. Jako historycznie u k s z t a ł t o w a n e stereotypy widzenia zjawisk z dziedziny k u l t u r y l u d o w e j są w s p ó ł c z e ś n i e obalane, m o d y f i k o w a n e oraz k o r y g o w a n e nie t y l k o przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a spo­ ł e c z n e , ale n a w e t jednostki. Ten proces w a r t o ś c i o w a n i a z a l e ż y nie t y l k o od stosunku do c a ł e g o d o r o b k u k u l t u r y wsi, ale t a k ż e od miejsca, j a k i e zajmuje artystyczna t w ó r c z o ś ć l u d o w a w d a n y m ś r o d o w i s k u s p o ł e c z ­ n y m . M ł o d z i e ż w i e j s k a o d w o ł u j e się w i ę c coraz rzadziej do t w i e r d z e ń o t y m , że sztuka l u d o w a jest i n t e g r a l n ą częścią k u l t u r y i s z t u k i n a r o ­ dowej, k t ó r e b y ł y w c z e ś n i e j p o d s t a w o w y m i z a ł o ż e n i a m i i d e o w y m i w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j w ogóle. R ó w n i e ż ulega zatarciu s z c z e g ó l n i e p o d ­ k r e ś l a n a n i e g d y ś w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j j a k o klasowego w y r ó ż n i k a do­ r o b k u k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , egzemplifikacji jej wszechstronnej p o t e n c j i t w ó r c z e j , r ó w n o r z ę d n e j wobec k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h . M ł o d z i e ż wiejska k s z t a ł t u j ą c s w ó j stosunek do w ł a s n e j k u l t u r y podlega w w i ę k s z y m stopniu n i ż w okresach poprzednich o p i n i o m f o r m u ł o w a n y m poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m . Przyswaja sobie p o g l ą d y reprezentowane przez s z k o ł ę , ś r o d k i masowego przekazu i i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , ale r ó w ­ n o c z e ś n i e na j e j widzenie s z t u k i l u d o w e j w p ł y w ma n a d a l n a j b l i ż s z e otoczenie rodzinne, jego z a m o ż n o ś ć i poziom życia, pewne t r a d y c y j n e po­ d z i a ł y p r a c y i z a i n t e r e s o w a ń w o b r ę b i e płci czy a k t u a l n a moda. Silne emocjonalne z a a n g a ż o w a n i e tej m ł o d z i e ż y w y w o ł u j e szczególnie regio­ nalna sztuka l u d o w a eksponowana na o k o l i c z n o ś c i o w y c h imprezach r e ­ gionalnych. Jego p r z e j a w e m jest to, iż wszelkie n i e d o c i ą g n i ę c i a o r g a n i ­ zacyjne t y c h w i d o w i s k s p o t y k a j ą się z n i e z w y k l e o s t r ą k r y t y k ą . Wszyst­ kie te c z y n n i k i k s z t a ł t u j ą r ó w n o c z e ś n i e upodobania i gusty estetyczne m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w w s i , niejednokrotnie p r o w a d z ą c do w z r o s t u w y ­ m a g a ń i o c z e k i w a ń , k t ó r y c h sztuka l u d o w a nie jest w stanie j u ż zaspo­ koić, co z k o l e i powoduje jej n e g a t y w n ą o c e n ę . F o r m a prezentowana �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przez ś r o d k i masowego przekazu nie t y l k o sztuki, ale i i n n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , m i m o że oceniana j a k o n a t r ę t n a i n u ż ą c a , w y d a j e się s p e ł n i a ć p e w n ą p o z y t y w n ą r o l ę — pobudza b o w i e m do r e f l e k s j i u t r z y ­ m u j ą c t ę d z i e d z i n ę k u l t u r y w s i w k r ę g u powszechnych z a i n t e r e s o w a ń — n i e z a l e ż n i e od r o d z ą c y c h się w stosunku do niej p o z y t y w n y c h czy ne­ g a t y w n y c h postaw. P o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a system e d u k a c j i szkolnej, k t ó ­ r y chociaż m o ż e przesadnie h o ł d u j e snobizmowi i modzie na l u d o w o ś ć , a jako narzucony przez s t a r s z ą g e n e r a c j ę b u d z i c z ę s t o k r o ć sprzeciw, to jednak zapoznaje m ł o d z i e ż z d o r o b k i e m k u l t u r y w i e j s k i e j . Na z a k o ń c z e n i e n a l e ż y silnie p o d k r e ś l i ć , że o dalszym t r w a n i u sztu­ k i l u d o w e j s t a n o w i ć b ę d ą postawy s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j wobec w ł a s n e j k u l t u r y . Z tego w z g l ę d u r a ż ą c e s w ą d e k l a r a t y w n o ś c i ą p o g l ą d y g r u p y A oraz bardziej w y w a ż o n e g r u p y С n a l e ż y o c e n i ć p o z y t y w n i e . M o ż n a bo­ w i e m p r z y p u s z c z a ć , że w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y n a j m n i e j część tej m ł o ­ d z i e ż y b ę d z i e ś w i a d o m i e i konsekwentnie k o n t y n u o w a ć , p o p u l a r y z o w a ć i propagować k u l t u r ę i sztukę własnej warstwy społecznej niezależnie od tego, w j a k i m ś r o d o w i s k u b ę d z i e ż y ł a i p r a c o w a ł a . Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ Ф У Н К Ц И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ГЛАЗАХ СОВРЕМЕННОЙ СЕЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ Резюме Д а н н а я статья является п р о д о л ж е н и е м цикла, к о т о р ы й печатался в „ П о л ь с к о й э т н о ­ г р а ф и и " (т. 26, вып. 2 и т. 27, вып. 1-2). В о вступительной части с в о е г о т р у д а а в т о р рассматривает д в а направления развития с о в р е м е н н о г о польского н а р о д н о г о искусства. П е р в о е и з направлений автор называет ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством. Это искус­ с т в о X I X в. л и б о начала X X в., а также с о в р е м е н н о е творчество, о п и р а ю щ е е с я на о б р а з ц ы X I X в., к о т о р о е п р е д ж е всего предназначено д л я г о р о д с к о г о жителя. Так п о н и м а е м о е н а р о д ­ н о е искусство (и е г о творцы) специально пропагандируется, о к р у ж е н о з а б о т о й государства и специализированных учреждений, о б е с п е ч и в а ю щ и х е г о п о с т о я н н о е развитие. И з д е л и я э т о г о вида искусства находятся в м а г а з и н а х „ Ц е п е л и и " , фольдерах, выставках, конкурсах, распространяются с р е д с т в а м и м а с с о в о й и н ф о р м а ц и и , региональной культурной деятель­ н о с т ь ю , ш к о л о й ; д е м о н с т р и р у ю т с я на „ Ц е п е л и а д а х " , ярмарках н а р о д н о г о искусства и т . д . Этот п а т р о н а т д а е т автору в о з м о ж н о с т ь называть п о д о б н о г о р о д а искусство ф о р м а л ь н ы м , р а з в и в а ю щ и м с я б л а г о д а р я различным „ м у л ь т и п л и к а т о р а м " культурной жизни и стимуляции извне. В т о р о е направление, называемое н е ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством, главным о б р а ­ з о м удовлетворяет эстетические требования сельской среды и известной части г о р о д с к о г о населения (в о с о б е н н о с т и деревенского и р а б о ч е г о п р о и с х о ж д е н и я ) , которых т р а д и ц и о н н о е н а р о д н о е искусство уже не удовлетворяет и к о т о р о е е щ е разнится о т о б р а з ц о в х у д о ж е с т в е н ­ н о й культуры г о р о д с к о й интеллигенции. Значение э т о г о р о д а творчества, к о т о р о е м о ж н о считать естественным п р о д о л ж е н и е м н а р о д н о г о искусства, обесценивается с т о р о н н и к а м и „ п о д л и н н о г о " н а р о д н о г о искусства. О н и с ч и т а ю т е г о „халтурой", у п р е к а ю т в „ п л о х о м вку­ с е " , о п р е д е л я ю т как я р м а р о ч н о е искусство л и б о короче говоря, как безвкусицу. �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 81 П р е д м е т о м статьи является с о в р е м е н н о е ф о р м а л ь н о е н а р о д н о е искусство. А в т о р с т р е ­ мится представить и истолковать взгляды о п р е д е л е н н о й группы жителей деревни, лично не связанных с творческой д е я т е л ь н о с т ь ю , т о есть взгляды, к а с а ю щ и е с я ф о р м ы и с о д е р ж а ­ ния официально п р о п а г а н д и р у е м о г о н а р о д н о г о искусства (т.е., ф о р м а л ь н о г о искусс-тва), а та­ кже оценку е г о творцов и с п о с о б о в популяризации. Эту и з б р а н н у ю группу с о с т а в л я ю т уче­ ники выпускных классов о б щ е о б р а з о в а т е л ь н ы х лицеев в С е р а д з е р о д о м и з крестьянских с е ­ м е й п о д с е р а д з с к о й деревни, п о с т о я н н о п р о ж и в а ю щ и х в деревне и е ж е д н е в н о п р и е з ж а ю щ и х в школу. Исследования в этой группе б ы л и п р о в е д е н ы в 1979 г о д у . А в т о р существенным о б р а з о м о б о с н о в ы в а е т в ы б о р и с с л е д у е м о й с р е д ы и т е р р и т о р и и , ссылаясь н а предварительные исследования, проведенные в 1977-1979 гг., проведенные в д е ­ ревнях Л о м ж и н с к о г о , К е л е ц к о г о и П л о ц к о г о в о е в о д с т в . В ц е л о м о б щ и й вывод и з предварительных исследований, к о т о р ы й являлся директивой д а л ь н е й ш и х действий, б ы л с л е д у ю щ и й : анализируя взгляды, к а с а ю щ и е с я н а р о д н о г о искус­ ства, н а д о исследовать группу лиц, п р о ж и в а ю щ и х в о д н о м и т о м ж е регионе, в регионе, г д е все еще актуально н а р о д н о е искусство. Группа эта д о л ж н а о б л а д а т ь о с н о в н ы м и сведениями о ф о р м а л ь н о м н а р о д н о м искусстве, д о л ж н а о б л а д а т ь п о м е р е в о з м о ж н о с т и , б о л ь ш и м количе­ с т в о м о б щ и х черт, т о есть быть о т н о с и т е л ь н о г о м о г е н н о й с р е д о й . С о б л ю д а я э т и условия м о ж н о и х о б о б щ а т ь и устанавливать причины, вызывающие различие взглядов и действу­ ю щ и х факторов. А н а л и з взглядов и с с л е д у е м о й группы учеников н а н а р о д н о е искусство и м е т о д ы е г о популяризации п р е д о с т а в и л в о з м о ж н о с т ь выделить т р и основные группы м н е н и й п о э т о м у вопросу, а и м е н н о : группу А, группу Б и группу Ц . Д л я первой группы характерны п о л о ж и ­ тельные высказывания, д л я в т о р о й — отрицательные, в т о в р е м я как в третьей группе высту­ пает п о л о ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к н е к о т о р ы м явлениям н а р о д н о г о искусства и наряду с э т и м о т р и ц а т е л ь н о е в о т н о ш е н и и других. Оценки к а ж д о й и з групп ш и р о к о учитываются а в т о р о м статьи. С т о л ь ж е п о д р о б н о р а с с м а т р и в а ю т с я и м причины различного п о д х о д а представите­ л е й к а ж д о й и з групп к и с с л е д у е м ы м в о п р о с а м . П о д в о д я и т о г и исследований в ц е л о м м о ж н о сказать, что оценка н а р о д н о г о искусства в первую очередь п р о в о д и л а с ь с точки зрения е г о эстетико-декоративных, зрительных и д и дактико-познавательных д о с т о и н с т в . Такой п о д х о д к н а р о д н о м у искусству с т и м у л и р о в а л б о л ь ш и е требования к к а ж д о м у х у д о ж е с т в е н н о м у п р о и з в е д е н и ю равно в о б л а с т и эстетики, как и е г о „ г л у б о к о г о " с о д е р ж а н и я . Итак, п о д о б н о как в случае с у ж д е н и й о б и з б р а н н о м искус­ стве, если данный п р е д м е т и л и отрасль творчества удовлетворяли личные о ж и д а н и я и эсте­ тические вкусы, оценка была положительная, в п р о т и в н о м случае — отрицательная. Это в о д и н а к о в о й м е р е касалось взглядов о т н о с и т е л ь н о ф о р м пропагандирования н а р о д н о г о искусства. % Отмеченные в статье основные тенденции в оценке н а р о д н о г о искусства с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж ь ю свидетельствуют о ее взглядах на теперешние общественные функции н а р о д н о г о творчества, е г о м е с т е и р о л и в б л и ж а й ш е м окружении и культурной жизни страны. В н а с т о я щ е е время общественные функции отличаются о т тех, какие исполняло н а р о д н о е искусство в п р е д ы д у щ и е периоды. Однако же о ф и ц и а л ь н о гласимые взгляды п р е д ж е всего с с ы л а ю т с я н а давнее значение н а р о д н о г о искусства и е г о историческую роль. Как и с т о р и ­ чески сформулированные стереотипы видения явлений в о б л а с т и н а р о д н о й культуры они т е п е р ь опровергаются, в и д о и з м е н я ю т с я : корректируются не только различной о б щ е с т в е н ­ ной с р е д о й , но д а ж е единоличными л и ц а м и . Этот п р о ц е с с оценки зависит не только о т о т ­ н о ш е н и я ко всему культурному д о с т о я н и ю деревни, но также о т м е с т а , к о т о р о е н а р о д н о е искусство занимает в д а н н о й о б щ е с т в е н н о й среде. Деревенская м о л о д е ж ь все реже ссыла­ ется на понятие, что н а р о д н о е искусство является интегральной частью н а ц и о н а л ь н о й куль­ т у р ы и искусства, которые ранее были в о о б щ е о с н о в н ы м и и д е й н ы м и предпосылками в о б л а ­ сти н а р о д н о г о искусства. Затирается также когда-то о с о б е н н о подчеркивавшаяся ц е н н о с т ь н а р о д н о г о искусства как классового отличительного свойства культуры крестьянской среды, как п р и м е р е г о в с е с т о р о н н е й творческой силы, равноценной культуре просвещенных кру6 — Etnografia Pol. 30/1 �82 MIROSŁAWA гов. В настоящее время DROZD-PIASECKA сельская молодежь, формируя свое отношение к собственной куль­ туре, в большей степени чем прежде подпадает п о д влияние мнений, формируемых вне ской среды. массовой к Сельская информации народному ность и и усваивает взгляды, представляемые школой, культурными учреждениями. Однако искусству продолжает жизненный просы, как и м о л о д е ж ь уровень, влиять ближайшее определенное актуальная мода. Особенно в то же семейное традиционное время разделение средствами на окружение, ее его труда, сель­ подход зажиточ­ половые сильное, эмоциональное увлечение этой во­ м о л о д е ж и вызывает региональное народное искусство, которое экспонируется во время местных п р и я т и й . Это тике ж е л ю б ы х организационных недочетов, время все эти факторы ф о р м и р у ю т у ж е н е в с о с т о я н и и у д о в л е т в о р я т ь . Это молодежи. Х о т я народной культуры с о п р о в о ж д а ю щ и х упомянутые требований и в с в о ю ф о р м а популяризации средствами массовой м о л о д ы х чаяний, которые народное искусство очередь вызывает негативную оценку со народного информации искусства, считается как и других навязчивой и возникающих по вызывая к этой излишний лением, снобизм то сельской часто и м о д а на утомитель­ побуж­ отрицательных мнений. Поскольку молодежи, но т е м не это навязывается менее знакомит с культуры. искусства будет решать позиция сельской общественности в отношении собственной культуры. В э т и м поко­ достоянием В заключение следует подчеркнуть, что о дальнейшем процветании народного с присущ с т а р ш и м ее от П о д о б н у ю образования, несмотря на то, что этой системе „народность". вызывает протест сто­ областей области культуры всеобщий интерес, независимо о т н о ш е н и ю к ней положительных либо роль исполняет система школьного т о жителей ной, то надо все же полагать, что она исполняет известную положительную роль, и б о дает к размышлениям, кри­ выступления. В эстетические вкусы и потребности деревни, что неоднократно ведет к росту роны меро­ увлечение находит, в частности, свое выражение в исключительно резкой надо положительно и более продуманные оценивать резкие по взгляды группы Ц , так своей декларативности как м о ж н о предположить, взгляды что в связи группы А б л и ж а й ш е м б у д у щ е м по крайней мере часть этой м о л о д е ж и будет и в дальнейшем сознательно и последо­ вательно популяризировать и пропагандировать культуру и искусство собственных обще­ ственных кругов, независимо от того, в какой среде этой м о л о д е ж и придется жить и работать. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/139aee31bd245f60d92880ddb080560b.pdf d39e3803f9933044b63cf941aa5fd2c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1152 Title A name given to the resource Wyróżnianie grupy własnej przez Cyganów w Polsce: swojskość, inność, obcość / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) W Y R Ó Ż N I A N I E GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ C Y G A N Ó W W POLSCE: SWOJSKOŚC, INNOŚĆ, OBCOŚĆ 1 Tekst ten jest r e f l e k s j ą nad c y g a ń s k ą w i z j ą ś w i a t a . Zakresem, j a k i nas t u t a j interesuje, jest w i z e r u n e k g r u p y w ł a s n e j i jej relacja do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i — i n n y c h C y g a n ó w i nie- C y g a n ó w . Skoro m o w a b ę d z i e o sposobie percepcji i n n y c h społeczności, t y m samym dotykać musimy takich kwestii, jak identyfikacja i tożsamość k u l t u r o w a i kategorie j e j o k r e ś l a n i a , stereotypy etniczne ( s ą d y d o t y c z ą c e przedstawicieli i n n y c h niż w ł a s n a społeczności) i autostereotypy ( s ą d y na t e m a t g r u p y w ł a s n e j ) , p r o b l e m dystansu etnicznego i w a r t o ś c i , a prze­ de w s z y s t k i m k w e s t i i podstawowej, p o j ę c i a s w o j s k o ś c i i obcości. M i m o iż k a ż d y z t y c h t e r m i n ó w b u d z i k o n t r o w e r s j e , ż a d e n nie jest na t y l e jednoznacznie r o z u m i a n y , b y m ó g ł b y ć p o m o c ą w p r e c y z y j n i e j s z y m za­ k r e ś l e n i u granic p o j ę ć t a k i c h , j a k s w ó j , i n n y , obcy, k t ó r y m i t u t a j b ę ­ d z i e m y się p o s ł u g i w a ć i k t ó r e s t a n o w i ą p r z e d m i o t analizy. P o d s t a w o w ą k w e s t i ą jest o k r e ś l e n i e siebie i w ł a s n e j g r u p y oraz t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą jej p r z e c i w i e ń s t w a , a w k a ż d y m razie nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j . J u ż poszukiwanie zasady s a m o o k r e ś l e n i a s p r a w i a k ł o ­ pot, w i e l e b o w i e m jest p ł a s z c z y z n i w i e l e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na i d e n t y f i k a c j ę . D a w n o j u ż doszli badacze do w n i o s k u , że z a r ó w n o samoo k r e ś l a n i e , j a k i p r ó b a zdefiniowania t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j , m a j ą charakter k o n t e k s t u a l n y . Nas interesuje zasada o k r e ś l a n i a d o t y c z ą c a g r u p y etnicznej. B r a k i w t y m p r z y p a d k u jednoznacznie p r z y ­ j ę t y c h i uznanych k r y t e r i ó w . M o ż e m y o d w o ł a ć się do — j a k się pozor­ nie w y d a j e — jednoznacznie obiektywnego k r y t e r i u m p r z y j ę t e g o przez 1 T e k s t ten p o w s t a ł n a p o d s t a w i e p r o w a d z o n y c h od d a w n a b a d a ń w ł a s n y c h a u t o r a oraz p r a c n a d C y g a n a m i r e a l i z o w a n y c h (przez k i l k u l e t n i j u ż okres) w r a ­ m a c h t e m a t ó w badawczych K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U n i w e r ­ s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P r o w a d z o n e b y ł y one podczas z a j ę ć g r u p ć w i c z e n i o w o - l a b o r a t o r y j n y c h ( p r z y p o m o c y s t u d e n t ó w ) , p r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k w r a m a c h tzw. problemów węzłowych. �140 L E C H MROZ O k e l y , że za swojego u z n a ć m o ż n a osobnika, k t ó r e g o jego w ł a s n a g r u p a za takiego u w a ż a , albo Znanieckiego, że o b c y m i są c i , k t ó r y c h p o d m i o t l u b gromada d o ś w i a d c z a j a k o obcych . W sumie obie te definicje spro­ w a d z a j ą się do jednego — grupa przyznaje l u b nie osobnikowi status swojego; g r u p a decyduje, czy jest obcym. Jest to k r y t e r i u m dość j e d n o ­ znaczne, j e d n a k ż e w gruncie rzeczy nie za w i e l e w y j a ś n i a . 2 W i e l u badaczy s t w i e r d z i ł o t a k ż e , że w i z e r u n e k obcych jest j a k b y o d w r ó c e n i e m w i z e r u n k u w ł a s n e j g r u p y . M a m y w i ę c o p o z y c j ę swoich i obcych; ta kwestia o k r e ś l e n i a stosunku i miejsca g r u p y w ł a s n e j do ś w i a t a ( i ludzi), k t ó r y nie jest zaliczany do swoich, od dawna s t a n o w i p r z e d m i o t d o c i e k a ń badaczy. N i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i o k r e ś l a n i a r e l a c j i swoi i ci, co n i e n a l e ż ą do k a t e g o r i i swoich, n i e z a l e ż n i e od w i e l o r a k o ś c i p ł a s z c z y z n i d e n ­ t y f i k o w a n i a , w n o s z ę na podstawie b a d a ń , że w ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e p r z y n a j m n i e j jeszcze jeden element j a k o konieczny do o k r e ś l e n i a siebie i w ł a s n e j g r u p y . M e c h a n i z m w y r ó ż n i a n i a w ł a s n e j g r u p y nie ogranicza się zawsze do prostej opozycji swoi — obcy i na pewno nie jest t y l k o p r o s t ą o d w r o t n o ś c i ą , k i e d y kategorie i cechy p r z y p i s y w a n e jednej g r u ­ pie są o d w r ó c e n i e m cech g r u p y d r u g i e j , przeciwstawnej. Ż e sprawa n i e jest tak prosta, m o ż e p o t w i e r d z a ć istnienie p o z y t y w n y c h s t e r e o t y p ó w g r u p y n i e w ł a s n e j , p r z y p i s y w a n i e w ł a s n e j g r u p i e cech nie b ę d ą c y c h p r o ­ s t y m o d w r ó c e n i e m cech p r z y p i s y w a n y c h o b c y m i t d . S ą d z ę s t ą d , że za­ sada o k r e ś l a n i a relacji g r u p y w ł a s n e j do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do tej kategorii, u k ł a d a się — p r z y n a j m n i e j w p e w n y c h p r z y p a d k a c h — w bardziej s k o m p l i k o w a n y schemat: swoi — i n n i [nie-swoi] — o b c y . K a t a l o g k a t e g o r i i i cech, w e d ł u g k t ó r e g o dokonuje się zaliczenie do swoich, jest dość r o z l e g ł y , j e d n a k ż e n a j c z ę ś c i e j p r z y j m u j e się, ż e t y m i najistotniejszymi w y z n a c z n i k a m i są j ę z y k , u b i ó r , system w i e r z e ń , s p o s ó b życia, p o ż y w i e n i e i z w i ą z a n e z n i m zwyczaje, system w a r t o ś c i etc. T y m s a m y m t e ż o k r e ś l a się wszystkich, k t ó r z y s w o i m i nie są . J e d n a k ż e —• j a k s ą d z ę — w o k r e ś l a n i u t y c h , k t ó r z y nie są s w o i m i , istnieje w ł a ś n i e r o z r ó ż n i e n i e na i n n y c h i obcych. 3 4 2 B. ment Adams, Policy s. 27-52; F . in J. L. Mróz, D. Morgan, Heinemann Znaniecki, cjologiczny", n r 2-4: 8 Okely, England, Studia 1930/31, s. nad D. London Smith, 1975; antagonizmem Gypsies (rozdz. do and Govern­ Gypsy obcych, Identity), „Kwartalnik So­ 167. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157-168. 4 Można tutaj i wyodrębnienia przyjąć zdanie Obrębskiego, że to nie w y m a g a r e f l e k s j i j a k o c o ś oczywistego, po p r o s t u b l e m etniczny Problem grup giczny", n r 6: nie-swoi są miarą c e c h w ł a s n y c h , r ó ż n y c h od p o s i a d a n y c h p r z e z t a m t y c h . Polesia, etnicznych 1936. jest; J. O b r ę b s k i , „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 10: 1936, w etnologii i jego socjologiczne refleksji Swojskość ujęcie, n r 1-2, Pro­ s. 3; tenże, „Przegląd Socjolo­ �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z 141 CYGANÓW K a t e g o r i ę o k r e ś l a n ą jako swoi s t a n o w i ą w s p ó ł r o d o w c y (zespoły l u d z i jednostki) •— n i e w a ż n e , f a k t y c z n i czy f o r m a l n i ( r o z w a ż a n i a nasze do­ t y c z ą t u t a j g r u p n i e f o r m a l n y c h , g r u p etnicznych) — ż y j ą c y w e d ł u g ś c i ­ ś l e o k r e ś l o n y c h zasad, uznawanych, akceptowanych i r e a l i z o w a n y c h przez .społeczność i jej j e d n o s t k i p o w i ą z a n e i n t e r a k c j a m i . Do k a t e g o r i i i n n y c h zaliczani są ci, k t ó r z y r ó ż n i ą się od g r u p y w ł a s n e j , .ale p o s i a d a j ą t e ż cechy z n i ą w s p ó l n e . Nie jest to w i ę c r ó ż n i c a biegunowa, j a k w p r z y p a d k u obcych, o d m i e n n y c h w s p o s ó b zasadniczy od swoich — sposobem egzystencji, k o l o r e m s k ó r y i i n n y m i cechami antropologiczny­ m i , j ę z y k i e m , systemem e t y c z n y m i w a r t o ś c i a m i , r e l i g i ą i systemem w i e ­ r z e ń . O d m i e n n o ś ć sposobu ż y c i a i o d m i e n n o ś ć antropologiczna, a zapew­ ne w znacznym stopniu o d l e g ł o ś ć przestrzenna, to jedne z najbardziej p o d s t a w o w y c h w y r ó ż n i k ó w obcych. T a k w i ę c i n n i są r e l a t y w n i e bliżsi n i ż obcy. Ten p o ś r e d n i element — i n n i — w y d a j e się konieczny j a k o swego rodzaju bariera, granica m i ę ­ d z y s w o i m i a o b c y m i . M o ż n a t u t a j p r z y w o ł a ć klasyczny p o d z i a ł prze­ strzeni na sacrum i p r o f a n u m rozdzielone g r a n i c ą . Istnienie tej k a t e g o r i i trzeciej, r o z d z i e l a j ą c e j , granicznej, w y d a j e się n i e z b ę d n e dla istnienia d w ó c h p i e r w s z y c h . W p r z y p a d k u obcych jako skrajnego p r z e c i w i e ń s t w a swoich konieczna jest strefa p r z e j ś c i o w a , graniczna — i n n y c h , b y tamte d w i e m o g ł y się u w i d o c z n i ć . K a t e g o r i a i n n i m . i n . przez s w ó j r o z g r a n i c z a j ą c y charakter i a m b i w a l e n t n o ś ć (jaka jest c e c h ą granicy) jest k a t e g o r i ą n i e k i e d y dość p ł y n n ą , t r u d n ą do w y r a ź n e g o zdefiniowania. Wiadomo, że s a m o o k r e ś l e n i e (nazwa w ł a s n a ) w i e l u s p o ł e c z n o ś c i , z w ł a s z c z a p l e m i e n n y c h , jest r ó w n o z n a c z n e z t e r m i n e m ludzie czy d o k ł a d n i e j „ p r a w d z i w i ludzie"; obcy są o k r e ś l a n i j a k o nieludzie, czasami z w i e r z ę t a , czasami demony. I n n i z a w i e r a j ą się p o m i ę d z y t y m i s k r a j n o ś c i a m i , są w i ę c l u d ź m i , c h o ć nie „ p r a w d z i w y m i l u d ź m i " , l u b są i s t o t a m i c z ł e k o p o d o b n y m i , nie m a j ą c y m i jednak p e ł n i l u d z k i c h w a l o r ó w . Wiele p r z e k a z ó w zarejestrowanych przez badaczy i i n ­ formacje zawarte w dawnej l i t e r a t u r z e p o t w i e r d z a j ą takie w ł a ś n i e roz­ r ó ż n i e n i e ; t a k ż e p r z y k ł a d społeczności, k t ó r a dalej b ę d z i e t u t a j a n a l i i 5 6 5 Żywioł 6 P a t r z np. M . E l i a d e , Sacrum, P o n i e w a ż zagadnienie historia, W a r s z a w a 1970; R . С a i 11 o i s, to nie j e s t t u t a j p r z e d m i o t e m o g r a n i c z ę s i ę do p r z y t o c z e n i a Krakowskiem: „Za Polską i Niemce rozmaite, T a l i j a n y T u r k i i J a m e r y k a , bogata w specjalnego analizowania, jednego t y l k o , m a ł o r a c z e j znanego p r z y k ł a d u z l i t e ­ ratury polskiej, zarejestrowanego w mit, i ład, W a r s z a w a 1973. pod k o n i e c u b i e g ł e g o w i e k u p r z e z O s k a r a K o l b e r g a są różne kraje, z Pigmontem złote góry. Węgry, Prusacy, Szwedy, k r ó l e m . Francuzy, wreszcie Za tymi krajami są jeszcze Luterjany niechrzczone dzikie i k r a j e cieplice, do z a c h o d u s ł o ń c a o d w r ó c o n e . Z a c i e p l i c a m i s ą k r a ń c e ś w i a t a ; mieszkają dzikie ludy niedowiarki, co nie mówią, tylko kwiczą. C i ludzie kraje tam mają ogromne stopy u n ó g ; gdy j e s t b a r d z o g o r ą c o , to s i ę p r z e w r a c a j ą n a z i e m i ę i sto­ pami, jakby łopatami nakrywają głowy przed s ł o ń c e m . M a j ą oni t y l k o j e d n o oko, ale na wylot g ł o w y . Z a t y m i k r a j a m i w i d a ć j u ż k o m i n y piekielne, w y g l ą d a j ą c e j a k �142 L E C H MROZ zowana, C y g a n ó w , uwidacznia i potwierdza o w ą z a s a d ę . T r u d n o p o w i e ­ dzieć w tej c h w i l i , czy zasada t r ó j p o d z i a ł u swoi — i n n i — obcy jest po­ wszechna w w y r ó ż n i a n i u swoich. W y d a j e się, że w p r z y p a d k u g r u p et­ n i c z n y c h ( p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r y c h ) w y s t ę p u j e ona w y r a ź n i e w o k r e ś l a ­ n i u w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą t ę z a s a d ę albo raczej t y l k o n i e k i e d y p o t r a f i m y z o b a c z y ć j ą , p e ł n i e j o d c z y t a ć . Jeden z n i c h zostanie n i ż e j bardziej s z c z e g ó ł o w o omówiony. Sprowadzenie r e l a c j i swoi, wobec w s z y s t k i c h nie zaliczanych do s w o ­ ich, do d y c h o t o m i i , do prostej opozycji swoi — obcy (co czyni się po­ wszechnie), ma n i e w ą t p l i w i e p e w i e n w a l o r — jest m o ż l i w o ś c i ą n a j ­ p r o s t s z ą . T y l e że nie zawsze to, co najprostsze, jest p r a w d z i w e . O d p e w ­ nego czasu daje się z a u w a ż y ć w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h (jest to w i ­ doczne w Polsce) p e w n ą s k ł o n n o ś ć , m o ż e nawet m a n i e r ę do analizowania r z e c z y w i s t o ś c i poprzez szukanie opozycji, poprzez k o n s t r u o w a n i e par przeciwstawieństw. K r y t y k u j ą c ową upraszczającą skłonność można by p o s ł u ż y ć się a r g u m e n t a m i i zarzutami, j a k i e socjolingwistyka k i e r u j e pod adresem s t r u k t u r a l i z m u : „ A b s t r a h o w a n i e w analizie j ę z y k a od r z e ­ c z y w i s t y c h f a k t ó w m o w y , od jego funkcjonowania, przecenianie system o w o ś c i , p o w i ą z a n e z niedocenianiem u ż y ć , n a s t ę p n i e z b y t daleko posu­ niętą idealizację przedmiotu b a d a ń " . 1 C h c i a ł b y m jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na z a d z i w i a j ą c ą z b i e ż n o ś ć — na u w i d a c z n i a j ą c ą ó w t r ó j p o d z i a ł : swoi — i n n i — obcy, a n a l o g i ę z zakresu j ę z y k a w postaci trzech k a t e g o r i i osób: ja — t y — on, m y — w y — oni. Nie w y d a j e się, b y b y ł a to z b i e ż n o ś ć p r z y p a d k o w a , c h o ć b y z u w a g i na powszechne w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech | o r m w j ę z y k u l u b raczej w r ó ż n y c h j ę z y k a c h . Jak s ą d z ę , j ę z y k dostarcza n a m kolejnego a r g u m e n ­ t u , a r g u m e n t u p o t w i e r d z a j ą c e g o , iż w naszym m y ś l e n i u —- m i m o w i e ­ lości p ł a s z c z y z n i d e n t y f i k a c j i i n i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i — w y ­ r ó ż n i a m y te t r z y podstawowe kategorie. N a w e t m o ż e w i ę c e j n i ż a r g u ­ m e n t u — j ę z y k pokazuje p e w n ą dość powszechnie w y r ó ż n i a n ą z a s a d ę k l a s y f i k a c j i . N i e z a l e ż n i e czy j ę z y k jest t y m , co o d d z i a ł y w a j ą c na m y ­ ś l e n i e f o r m u ł u j e n a s z ą p r y w a t n ą i s p o ł e c z n ą z a s a d ę kategoryzacji, czy t e ż jest odbiciem o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e j , n i e z a l e ż n e j od j ę z y k a zasady, nie w y d a j e się p r z y p a d k o w e istnienie i w y o d r ę b n i a n i e t y c h trzech k a t e ­ g o r i i osób. P r z y j m u j ę w i ę c , że te t r z y kategorie osób l u b g r u p i s t n i e j ą w m y ś l e ­ n i u s t a n o w i ą c odbicie trzech klas, j a k i e w y r ó ż n i a się o k r e ś l a j ą c w ł a s n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą , i t y c h , k t ó r z y do niej nie e ą zaliczani. Pytanie, czy te t r z y elementy stale, r ó w n o c z e ś n i e i r ó w n o r z ę d n i e w y s t ę p u j ą w o k r e ś l a - s t r a s z n e g ó r y " ; za które mi odradzano, 7 M. J . S. B y s t r o ń , Megalomania W a r s z a w a 1980, s. 319-320. Głowiński, Wstęp, [w:] Język narodowa, i społeczeństwo, w zbiorze: Warszawa 1977, Tematy, s. 7. �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 143 CYGANÓW n i u w ł a s n e j g r u p y i w s z y s t k i c h b ę d ą c y c h poza n i ą , czy t e ż istnieje j a k a ś inna zasada i c h w y s t ę p o w a n i a , czy operacja „ u p o r z ą d k o w a n i a " ś w i a t a dokonuje się w jednej p ł a s z c z y ź n i e , czy t e ż jest j a k i e ś inne r o z w i ą z a n i e . P r z y b l i ż s z e j , bardziej w n i k l i w e j analizie w y d a j e się, że dokonuje się t o w d w ó c h stale p r z e c i n a j ą c y c h się, stale w s p ó ł o b e c n y c h p ł a s z c z y z n a c h : i d e n t y f i k a c j i w ł a s n e j g r u p y wobec i n n y c h C y g a n ó w i i d e n t y f i k a c j i w ł a s ­ nej g r u p y (wraz z i n n y m i Cyganami) wobec n i e - C y g a n ó w . T w o r z y s i ę w i ę c j a k b y przestrzenny model s t a ł e g o w s p ó ł w y s t ę p u j ą c e g o o k r e ś l a n i a się przez swoich w stosunku do i n n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e wobec obcych, wobec n i e - C y g a n ó w . P r z y c z y m zawsze o k r e ś l a n i e dokonuje się p r z y obecności, uczestnictwie w s z y s t k i c h trzech e l e m e n t ó w — są one c e c h ą i m m a n e n t n ą w i z j i ś w i a t a , kosmosu i swojego w n i m u s y t u o w a n i a . I oto d o s z e d ł s z y do t y c h w n i o s k ó w w w y n i k u analizy m a t e r i a ł u empirycznego ( d o t y c z ą c e g o C y g a n ó w ) t r a f i ł e m na tekst w y b i t n e g o j ę z y k o z n a w c y f r a n ­ cuskiego E m i l e Benveniste'a, tekst, k t ó r y jest p o t w i e r d z e n i e m na gruncie j ę z y k o z n a w s t w a mojej hipotezy i w n i o s k ó w . S ą d z ę , że w a r t o z a c y t o w a ć najistotniejszy dla m o i c h r o z w a ż a ń fragment: 8 „Język dostarcza zwalającej bowiem na praktykę mówiącemu podstawowej mówienia. Daje mu narzędzie struktury formalnej, językowe zapewniające d w ó j n e funkcjonowanie — subiektywne i referencjalne — wypowiedzi; różnienie niezbędne, każdym i rozróżnienie epoce, zawsze obecne w między ja i nie-ja, języku, w wprowadzone każdym za po­ po­ jest to r o z ­ społeczeństwie pomocą specjalnych w s k a ź n i k ó w s t a ł y c h w k a ż d y m j ę z y k u i tylko temu s ł u ż ą c y c h form zwanych w g r a ­ matyce zaimkami, które u r z e c z y w i s t n i a j ą p o d w ó j n ą o p o z y c j ę , «ja» i « t y » oraz opo­ z y c j ę systemu «ja/ty» wobec «on». Pierwsza opozycja «ja/ty» międzyludzkiego. Jedynie jest strukturą w kodzie wypowiedzenia osobistego, wyłącznie specjalnym, religijnym lub poetyckim możliwe j e s t u ż y c i e tej o p o z y c j i poza ś r o d o w i s k i e m l u d z k i m . Druga opozycja «ja/ty» — «on», przeciwstawiająca operacji referencjalnej i tworzy m o ż l i w o ś c i wypowiedzi co n i e jest wypowiedzeniem. Mamy tu p o d s t a w ę , osobę nieosobie, dokonuje o czymś, o świecie, o tym, na której opiera s i ę podwójny system relacyjny języka" W y n i k a z p o w y ż s z e g o c y t a t u , że m a m y nie j e d n ą p r o s t ą o p o z y c j ą swoi — obcy, r e a l i z o w a n ą w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u w n a j r ó ż n i e j s z y c h w y m i a r a c h i p ł a s z c z y z n a c h , ale dwie, i s t n i e j ą c e stale obok siebie i n i e ­ z a l e ż n e od k o n t e k s t ó w opozycje „ j a — t y " i „ j a / t y —- o n " l u b „ m y — w y " i „ m y / w y — o n i " , a w u ż y t e j przeze m n i e t e r m i n o l o g i i „ s w o i " — „ i n n i " i „ s w o i - i n n i " — „ o b c y " . O k r e ś l a n i e siebie, i d e n t y f i k a c j a , dokonuje się stale w t y m s k ł a d a j ą c y m się z trzech k a t e g o r i i podziale, w k a ż d y m razie p r z y ś w i a d o m o ś c i i c h istnienia. K o n t e k s t u a l n o ś ć o k r e ś l o n a jest w i ę c 8 P o z w o l ę sobie o d w o ł a ć s i ę t u t a j do m o i c h w c z e ś n i e j s z y c h p u b l i k a c j i : L . M r ó z, Badania z. 2, s. dystansu 15-35; etnicznego: tenże, grafia P o l s k a " , t. X X I I I : 'E. Benveniste, i społeczeństwo, Cyganie — Polacy, Świadomościowe „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : wyznaczniki dystansu etnicznego, 1978, „Etno­ 1979, z. 2, s. 157-168. Struktura języka W a r s z a w a 1980, s. 36-37. i struktura społeczeństwa, [w:] Język: �144 L E C H MROZ t y l k o p ł a s z c z y z n ą k a ż d o r a z o w e g o zastosowania. Opozycja druga ( p r z y ­ p o m i n a j ą c cytowane zdanie Benveniste'a) przeciwstawia o s o b ę nieosobie, a m y ś l ę , że m o ż n a b y p o w i e d z i e ć t a k ż e c z ł o w i e k a n i e c z ł o w i e k o w i , l u d z i n i e l u d z i o m . I t u dochodzimy do p o t w i e r d z e n i a kolejnego w a ż n e g o w n i o ­ s k u w y n i k a j ą c e g o z analizowanego przeze m n i e m a t e r i a ł u . P r z y k ł a d e m , j a k i m p o s ł u ż y m y się w i l u s t r o w a n i u p o w y ż s z e j tezy, jest grupa o k r e ś l a j ą c a siebie m i a n e m Roma, a powszechnie znana p o d m i a n e m C y g a n ó w . Obie te n a z w y znane s ą przedstawicielom g r u p y Roma i obie, choć dla r ó ż n y c h c e l ó w i w r ó ż n y c h sytuacjach, s ą przez n i c h stosowane. Ja t u t a j b ę d ę p o s ł u g i w a ł się obiema — p r z y j ę c i e t y l k o o k r e ­ ś l e n i a Cyganie b y ł o b y p r z y j ę c i e m i zaakceptowaniem zasady widzenia tej s p o ł e c z n o ś c i z pozycji nie-Cygana, p r z y j ę c i e z a ś w y ł ą c z n i e o k r e ś l e n i a Roma jest w p r a w d z i e zgodne z a k t u a l n y m i t r e n d a m i w cyganologii, ale m a m z a s t r z e ż e n i a w ł a ś n i e do o w y c h t r e n d ó w , p r z y b i e r a j ą c y c h n i e k i e d y p o s t a ć bezkrytycznego cyganofilstwa. D o w a r t o ś c i o w y w a n i e , u c z ł o w i e c z a ­ nie p r z e d s t a w i c i e l i p r z e ś l a d o w a n e j t a k często s p o ł e c z n o ś c i poprzez u h o ­ norowanie u ż y c i e m n a z w y w ł a s n e j (Rom — l.p., Roma — l.m.) jest n i e ­ n a t u r a l n e . R ó w n i e f a ł s z y w e b y ł o b y , g d y b y ś m y teraz zaczęli nagle po­ wszechnie z d e l i k a t n o ś c i (czy raczej p r u d e r i i ) ostentacyjnie e l i m i n o w a ć n a z w ę Ż y d z i , u ż y w a j ą c zamiast niej np. Izraelici. Poza t y m nazwa Cyga­ nie jest t a k ż e znana i u ż y w a n a przez samych R o m ó w i obecnie j a k b y za­ t r a c i ł a swoje dawne zdecydowanie p e j o r a t y w n e znaczenie — c h o ć trzeba t a k ż e z a z n a c z y ć , że r ó ż n e są z w y k l e k o n t e k s t y u ż y w a n i a o b u t y c h nazw przez c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r e j one d o t y c z ą . P r z y k ł a d e m , k t ó r y zostanie p o n i ż e j zanalizowany, s ą Roma (Cyganie) z a m i e s z k u j ą c y P o l s k ę . S ą to cztery g r u p y : L o w a r a , K e ł d e r a s z a , Polska Roma i Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i w g ó r s k i c h wioskach. T r z y pierwsze do p o ł o w y l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , a n a w e t d ł u ż e j , p r o w a ­ d z i ł y w w i ę k s z o ś c i ż y c i e w ę d r o w n e , j e d y n i e na z i m ę o s i e d l a j ą c się. Po­ t e m w w y n i k u z a r z ą d z e ń p a ń s t w o w y c h i d z i a ł a ń a d m i n i s t r a c y j n y c h zo­ stali osiedleni. Dziś, j e ś l i p o l e g a ć na w i a d o m o ś c i a c h oficjalnych, p r o w a d z ą ż y c i e w p e ł n i o s i a d ł e . W r z e c z y w i s t o ś c i nadal znaczna część przemieszcza się, t y l e że i n n y jest charakter w ę d r o w a n i a . Nie w o z a m i z a p r z ę ż o n y m i w konie, ale samochodami l u b k o l e j ą do obozowisk, gdzie s p ę d z a j ą letnie m i e s i ą c e , l u b częściej od jednego do innego miasta, gdzie zamieszkuje rodzina. Nie jest to w i ę c koczowanie, lecz bardzo r o z w i n i ę t a r u c h l i w o ś ć przestrzenna. N a d a l bardzo t r w a ł e są w i ę z i r o d z i n i r o d ó w (vie ) i n a 1 0 1 0 V i c a — d o s ł o w n i e z n a c z y postronek, f r a g m e n t u p r z ę ż y k o ń s k i e j , za p o m o c ą k t ó r e g o c i ą g n i ę t y j e s t w ó z ; t a k ż e o z n a c z a k r e w n y c h . T e r m i n ten jest d o ś ć c z ę s t o u ż y w a n y we w s p ó ł c z e s n e j literaturze cyganologicznej, w zasadzie p o k r y w a s i ę z z a ­ k r e s e m p o j ę c i a r ó d (lub k i l k a r o d ó w ) p o c h o d z ą c y c h od w s p ó l n e g o p r z o d k a . W ś r ó d C y g a n ó w ż y j ą c y c h w Polsce nie jest znany u C y g a n ó w k a r p a c k i c h i u P o l s k a R o m a ( p r z y n a j m n i e j n i g d y nie u d a ł o m i s i ę — m i m o d o ś ć szerokiego k r ę g u r o z m ó w c ó w — t r a f i ć n a ś l a d jego i s t n i e n i a ) . Z n a j ą go i s t o s u j ą L o w a r a i K e ł d e r a s z a — j e d n a k nie w s z y s c y ; obecnie, j a k s i ę w y d a j e , w y c h o d z i s t o p n i o w o z u ż y c i a . �W Y R Ó Ż N I A N I E G R U P Y W Ł A S N E J P R Z E Z CYGANÓW 145 dal przestrzega się zasady t r a d y c y j n e j organizacji s p o ł e c z n e j w postaci k r i s u (rodzaj s ą d u i r a d y starszyzny), na czele k t ó r e g o stoi K r i s a k o - R o m u L o w a r a i K e ł d e r a s z a i Baro-Sero ( Š e r o - R o m ) , g ł o w a , z w i e r z c h n i k C y ­ g a n ó w z g r u p y Polska Roma. L o w a r a i K e ł d e r a s z a , n a j p ó ź n i e j p r z y b y ł e do P o l s k i g r u p y i szeroko r o z g a ł ę z i o n e po ś w i e c i e , ł ą c z ą silne w i ę z i r o ­ dzinne z Cyganami z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u k r a j a c h . K a ż d a z t y c h trzech g r u p , Polska Roma, K e ł d e r a s z a , L o w a r a , stanowi w Polsce o d r ę b ­ n ą s p o ł e c z n o ś ć i choć z d a r z a j ą się m i ę d z y n i m i m a ł ż e ń s t w a , nadal obo­ w i ą z u j e (i w p r a k t y c e p r z e w a ż a ) zasada endogamii. K a ż d a z t y c h trzech g r u p dzieli się na p o d g r u p y i r o d y (vice) w y w o d z ą c e się od i m i e n i a p r z o d ­ ka czy geograficznych lokalizacji d a w n y c h o b s z a r ó w w ę d r o w a n i a . P o ­ d z i a ł y te f u n k c j o n u j ą do dzisiaj w ś w i a d o m o ś c i i nieraz m a j ą istotne znaczenie. O k r e ś l a j ą p r e s t i ż i miejsce w h i e r a r c h i i w o b r ę b i e g r u p y . Jed­ n o s t k a m i p o d s t a w o w y m i w o b r ę b i e podgrup (i zarazem g r u p y ) są r o d z i ­ ny, ale silne i bliskie w i ę z i p o m i ę d z y r o d z i n a m i w y w o d z ą c y m i się od t y c h samych p r z o d k ó w , o k r e ś l a n i e swojego pochodzenia — n p . p r z y spot­ kaniach i prezentacji — przez o d w o ł a n i e się do i m i e n i a ojca l u b dziadka, w s k a z u j ą na istnienie i w a ż n o ś ć w i ę z i r o d o w y c h . Ostatnia, czwarta grupa, o k t ó r e j b ę d z i e t u mowa, to Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i . O d dawna osiadli, żyli na p e r y f e r i a c h wiosek i osad g ó r a l i Podtatrza, B e s k i d ó w , S p i s z ą i O r a w y . Przez poprzednie t r z y g r u p y o k r e ś l a n i są n a j c z ę ś c i e j jako B e r g i t k a Roma (lub B e r g a r y ) — Cyganie g ó r s c y l u b „ ł a b a n c a " (nieczyści). W l i t e r a t u r z e cyganologicznej o k r e ś l a się i c h j a k o C y g a n ó w k a r p a c k i c h . Oba o k r e ś l e n i a , z a r ó w n o B e r g i t k a Roma j a k i C y ­ ganie karpaccy, obce są t y m Cyganom, nie z o s t a ł y zaakceptowane. S w o ­ ich o k r e ś l a j ą j a k o A m a r e Roma (nasi Cyganie), k t ó r e to o k r e ś l e n i e nie­ wiele m ó w i . Jest po p r o s t u i n f o r m a c j ą , że w bliższej l u b dalszej wiosce z a m i e s z k u j ą t a k ż e Roma, osiadli, podobnie ż y j ą c y , m ó w i ą c y p o d o b n y m j ę z y k i e m i często s p o k r e w n i e n i poprzez w y m i a n ę p a r t n e r ó w m a ł ż e ń s k i c h . ( A b y j a k o ś jednak o k r e ś l i ć , że o tej g r u p i e mowa, b ę d ę p o s ł u g i w a ł się t e r m i n e m p r z y j ę t y m przez c y g a n o l o g ó w : Cyganie karpaccy). Cyganie zamieszkali w t y m rejonie nie s t a n o w i ą jednej z w a r t e j s p o ł e c z n o ś c i , nie p o s i a d a j ą j a k i e j ś jednej f o r m y organizacji g r u p o w e j ani w ł a d z y z w i e r z ­ chniej. M i ę d z y osadami i s t n i e j ą n i e k i e d y d o ś ć silne uprzedzenia i n i e ­ c h ę c i , b ę d ą c e w y r a ź n i e szukaniem k o z ł a ofiarnego, k o g o ś gorszego, kogo m o ż n a b y ł o b y o k r e ś l i ć m i a n e m ł a b a n c a — t y m samym, k t ó r y m L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma o k r e ś l a j ą w s z y s t k i c h bez w y j ą t k u C y g a n ó w z g ó r s k i c h wiosek. Tak w i ę c Cyganie p r z e b y w a j ą c y w Polsce t w o r z ą j a k b y dwa o d r ę b n e z e s p o ł y , d w i e s p o ł e c z n o ś c i o o d m i e n n y c h osobowo­ ś c i a c h . Jedna to L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma (ci, co do niedawna jeszcze w ę d r o w a l i i t y m s a m y m — m i m o i s t n i e j ą c y c h p o m i ę d z y n i m i r ó ż n i c — podobne m a j ą d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z nie-Cyganami, po­ d o b n y do n i c h stosunek i podobne w y o b r a ż e n i a na i c h temat), d r u g a to osiadli od dawna, stale ż y j ą c y p o m i ę d z y nie-Cyganami, Cyganie z g ó r 10 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �146 LECH MBOZ skich wiosek P o l s k i P o ł u d n i o w e j . O d m i e n n o ś ć o s o b o w o ś c i t y c h d w ó c h k a t e g o r i i C y g a n ó w , r ó ż n i c e w stosunku do n i e - C y g a n ó w są t a k ż e r ó ż n i ­ cami sposobu życia i podstaw gospodarczych egzystencji. Cyganie k a r ­ paccy p r a c u j ą w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h , p r z y budowie d r ó g j a k o k i e r o w c y , część z n i c h w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p r z e n i o s ł a się do Nowej; H u t y koło K r a k o w a l u b na Ś l ą s k w p o s z u k i w a n i u pracy. K o b i e t y p r a ­ c u j ą dorywczo, n a j c z ę ś c i e j w d o m u , dla s p ó ł d z i e l n i p r z e m y s ł u ludowego l u b f a b r y k i obuwia w N o w y m T a r g u . T y l k o nieliczni z n i c h u t r z y m u j ą się z m u z y k o w a n i a w restauracjach i k a w i a r n i a c h (najczęściej m a j ą s t a ł e miejsca pracy — lokale, gdzie n i e k i e d y od lat co w i e c z ó r g r a j ą ) l u b g r a ­ nia na weselach. Cyganie z trzech p i e r w s z y c h g r u p w znacznej w i ę k s z o ś c i nadal u t r z y ­ m u j ą się z h a n d l u (samochodami, z ł o t e m , d o l a r a m i , t k a n i n a m i u b r a n i o ­ w y m i , rzadziej j u ż k o ń m i ) . Sporo z n i c h j e ź d z i po k r a j u z a r a b i a j ą c m u ­ z y k o w a n i e m , ponadto k o b i e t y nadal — p r ó c z h a n d l u — t r u d n i ą się w r ó ­ ż e n i e m i n i e k i e d y s p r z e d a ż ą „ c u d o w n y c h l e k ó w " ( g ł ó w n i e dotyczy t o kobiet Polska Roma). Nadal jeszcze k i e r u j ą się t y m i s a m y m i zasadami, k t ó r e s t a n o w i ł y o specyfice i h e r m e t y c z n o ś c i w czasie nie ograniczonego, tak j a k obecnie, w ę d r o w a n i a . C i ą g l e są to s p o ł e c z n o ś c i w e w n ę t r z n i e silnie spojone. Takie, w k t ó r y c h k o n t a k t y s p o ł e c z n e i codzienna egzystencja d o k o n u j ą się p o m i ę d z y Cyganami, choć w bardzo szerokim i stale obec­ n y m k o n t e k ś c i e n i e c y g a ń s k i m . M i m o jednak o b e c n o ś c i tego n i e c y g a ń s k i e go otoczenia pozostaje ono często j e d y n i e t ł e m , c h o ć p r z e c i e ż w ł a ś n i e od tego t ł a u z a l e ż n i o n a jest egzystencja biologiczna g r u p y . Z k o n i e c z n o ś c i o g r a n i c z ę s i ę t y l k o do t y c h p o d s t a w o w y c h i bardzo s k ą p y c h i n f o r m a c j i 0 Cyganach w Polsce, p e ł n i e j s z e uwidocznienie r ó ż n i c n a d m i e r n i e odda­ l i ł o b y nas od podstawowego t e m a t u ; o g r a n i c z ę się do i n f o r m a c j i koniecz­ n y c h dla dalszego t o k u r o z w a ż a ń . Nie-Cyganie są —• j a k p o w i e d z i e l i ś m y — k o n t e k s t e m f u n k c j o n o w a n i a 1 egzystencji R o m ó w . N i e jest znana sytuacja, ż e b y Cyganie w y s t ę p o w a l i j a k o grupa w i ę k s z o ś c i o w a . W k a ż d y m z k r a j ó w , gdzie p r z e b y w a j ą , s ą w m n i e j s z o ś c i . N a w e t j e ś l i są t a k liczni, j a k w J u g o s ł a w i i , R u m u n i i , na W ę g r z e c h czy w C z e c h o s ł o w a c j i , t a k ż e zawsze są t y l k o m n i e j s z o ś c i ą w wielokroć liczniejszym środowisku niecygańskim. Stała obecność nie- C y g a n ó w widoczna jest w opiniach i s t e r e o t y p o w y c h s ą d a c h R o m ó w na temat n i e - C y g a n ó w . Podobnie nie-Cyganie, od p o k o l e ń p r z e c i e ż s t y k a j ą ­ cy się z Cyganami, w y t w o r z y l i c a ł y szereg w y o b r a ż e ń d o t y c z ą c y c h ich. Jest w i e l e w s p ó l n y c h cech w t y c h obu w i z e r u n k a c h — w i z e r u n k u Cyga­ n ó w w oczach n i e - C y g a n ó w i w i z e r u n k u n i e - C y g a n ó w w oczach Cyga1 1 1 1 i Pełniejsze różnic między informacje dotyczące nimi zawarte są w współczesnej sytuacji Cyganów opracowaniach i podsumowaniach w Polsce poszczegól­ n y c h e t a p ó w b a d a ń w ę z ł o w y c h — z n a j d u j ą s i ę one w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i Antropologii K u l t u r o w e j U W . �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 147 CYGANÓW n ó w . Z r ó ż n i c o w a n i e c y g a ń s k i c h g r u p w Polsce znajduje odbicie t a k ż e we w z a j e m n y c h s ą d a c h o sobie i o p o z o s t a ł y c h grupach. K a ż d a ze s p o ł e c z ­ n o ś c i c y g a ń s k i c h w y o d r ę b n i a siebie s p o ś r ó d o g ó ł u C y g a n ó w , ale t a k ż e r ó ż n i c u j e ten ogół (w zależności od p o d z i a ł ó w p o d g r u p o w y c h i g r u p o ­ w y c h ) , nie t r a k t u j ą c go j a k o masy jednorodnej. Natomiast nie-Cyganie, m i m o iż nie m n i e j są z r ó ż n i c o w a n i , co nie uchodzi p r z e c i e ż u w a g i Cyga­ n ó w , w t ł a c z a n i są w jedne r a m y , w j e d n ą k a t e g o r i ę gadzia , o jedno­ znacznie n i e m a l p e j o r a t y w n y m zabarwieniu. Nie-Cyganie (jako s p o ł e ­ c z e ń s t w o , jako całość — p o m i j a m p r z y p a d k i jednostkowe) nie m a j ą swo­ i c h t w a r z y , są m a s ą o jednej t w a r z y , o j e d n y m charakterze, m e n t a l ­ ności, wadach. T a k w i d z ą n i e - C y g a n ó w L o w a r z y , K e ł d e r a s z e , Polska Roma; w y j ą t k i e m są Cyganie karpaccy (ale ten przypadek w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i osobnej analizy). 1 2 Podobnie i dla w i ę k s z o ś c i P o l a k ó w Cyganie s ą m a s ą p o s i a d a j ą c ą j e d ­ n a k i charakter, p r z y w a r y i m e n t a l n o ś ć . M a m y w i ę c do czynienia z s i l ­ n y m i w z a j e m n y m i uprzedzeniami i z w y r a ź n i e w i d o c z n y m dystansem, b ę d ą c y m s w o i s t ą m i a r ą obcości. Z s y t u a c j ą , k i e d y percepcja d r u g i e j spo­ ł e c z n o ś c i dokonuje się na zasadzie s ą d ó w stereotypowych, nie poprzez w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i e , ale poprzez wzorzec, j a k i dla tej drugiej g r u p y z o s t a ł w y t w o r z o n y . I n n a s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a (wobec w ł a s n e j g r u p y cyg a ń s k i e j ) l u b inna s p o ł e c z n o ś ć n i e c y g a ń s k a (dla n i e - C y g a n ó w ) jest po­ strzegana w y r a ź n i e j a k o r ó ż n a od swoich, od g r u p y w ł a s n e j , ale nie w s p o s ó b b i e g u n o w y . Dla osiadłego, p s y c h i k ą s w o j ą i c a ł o k s z t a ł t e m k u l ­ t u r y nastawionego na osiadłość Polaka (czy innego nie-Cygana), w ę d r o ­ wiec c y g a ń s k i p r z e m i e s z c z a j ą c y się, nie p o s i a d a j ą c y s t a ł e g o d o m u , nie i n w e s t u j ą c y w jego w y p o s a ż e n i e , nie t r u d n i ą c y się r o l n i c t w e m i nie m a ­ j ą c y s t a ł e g o miejsca pracy, jest a b s o l u t n y m p r z e c i w i e ń s t w e m , absolut­ n y m zaprzeczeniem t y c h w a r t o ś c i i t r e ś c i , k t ó r e sam wyznaje. I vice versa. D o k ł a d n i e tak samo przedstawia się sytuacja widziana oczyma L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy c z ł o n k a g r u p y Polska Roma, dla k t ó r e g o n i e - C y gan to gadzio, p o l i t o w a n i a godna istota z w i ą z a n a ze s w ą z i e m i ą , domo­ s t w e m , d o b r a m i , b ę d ą c a zaprzeczeniem t y c h c n ó t i w a r t o ś c i , k t ó r e n a d a j ą sens i t r e ś ć ż y c i u Roma. Od dawna z a u w a ż a n o , że i s t n i e j ą pewne stale n i e m a l k o m p o n e n t y s k ł a d a j ą c e się na w i z e r u n e k l u d z i nie zaliczanych do k a t e g o r i i swoich. Nie o g r a n i c z a j ą się one do prostego p r z e c i w i e ń s t w a cech p r z y p i s y w a n y c h s a m y m sobie przez g r u p ę , ale są t a k ż e spostponowaniem, zohydzeniem, o ś m i e s z e n i e m t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą g r u p ę r ó ż n i ą c ą się w s p o s ó b zasad­ niczy, g r u p ę , k t ó r ą — w e d ł u g proponowanego przeze m n i e w y ż e j sche­ m a t u — n a l e ż y z a l i c z y ć do obcych. W ś r ó d cech t w o r z ą c y c h w i z e r u n e k obcego są z a r ó w n o takie, k t ó r e o d n o s z ą się do jego w y g l ą d u fizycznego, j a k i do k u l t u r y . Powszechne jest pomawianie o n i e p r z y j e m n y zapach Gadzio — termin, k t ó r y m Cyganie określają wszystkich nie-Cyganów. �148 LECH MRÓZ ciała (czy d o k ł a d n i e j w r ę c z o ś m i e r d z e n i e ) , o czarny k o l o r s k ó r y , ano­ malie fizyczne, p ł c i o w e i seksualne, p o s ł u g i w a n i e się „złą m o w ą " , n i e ­ moralne prowadzenie się kobiet i w ogóle w ą t p l i w ą m o r a l n o ś ć całej g r u ­ py, b r a k zachowania odpowiedniej c z y s t o ś c i jedzenia, o g ó l n y b r a k h i ­ gieny i b r u d oraz wiele i n n y c h . R ó ż n y jest r o z k ł a d t y c h „ p r z e w i n " g r u p y ocenianej, ale w zasadzie wszystkie z n i c h są w y k o r z y s t y w a n e w budowie w i z e r u n k u t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do w ł a s n e j g r u p y . W y ­ r a ź n e jest natomiast stopniowanie t y c h cech w z a l e ż n o ś c i od tego, czy m a m y do czynienia ze s t e r e o t y p o w y m obrazem innego, czy obcego. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u s p o t ę g o w a n i e cech p r o w a d z i do demonizacji, do u z y ­ skania obrazu b ę d ą c e g o o d w r ó c e n i e m autostereotypu —- w i z e r u n k u w ł a s ­ nej g r u p y . Nie wszystkie też z owego k a t a l o g u cech m o g ą b y ć w y k o ­ rzystane, t r u d n o b o w i e m b y ł o b y Cyganom p o m a w i a ć n i e - C y g a n ó w o „złą m o w ę " , skoro obie g r u p y p o s ł u g u j ą s i ę o d r ę b n y m i ( p o m i j a j ą c k o n t a k t y handlowe) j ę z y k a m i , ale zjawisko wzajemnego w y ś m i e w a n i a się z m o ­ w y , k t ó r ą p o s ł u g u j e się przeciwstawna grupa, nierzadko daje się za­ u w a ż y ć . N i e m n i e j j ę z y k jest a r g u m e n t e m w y k o r z y s t y w a n y m p r z y t w o r z e n i u w i z e r u n k u nie-swojego (innego), podobnie z r e s z t ą j a k — co w y d a j e się zabawne, choć sam się z t y m s p o t k a ł e m i co jest zgodne z z a s a d ą — n i e k i e d y pomawianie przez R o m ó w innej g r u p y R o m ó w o c z a r n ą s k ó r ę , p r z y c z y m czarna jest t u rozumiana jednoznacznie pejo­ r a t y w n i e . Niekonsekwencje w b u d o w i e w i z e r u n k u obcego nie są istotne, zachowanie l o g i k i i w e w n ę t r z n e j s p ó j n o ś c i rozumowania t a k ż e , j e ż e l i ó w w i z e r u n e k — model obcego — s p e ł n i a w y m ó g podstawowy, c z y l i zohy­ dzenia, p o n i ż e n i a . W ś r ó d cech, j a k i m i Polacy o k r e ś l a j ą C y g a n ó w , jest t a k ż e to, że są czarni. A l e np. „ c y g a n a m i " nazywa się r o b a k i , k t ó r e s ą b i a ł e , ale k t ó r e żyją w szambach i d o ł a c h kloacznych . Niekonsekwentne p o s ł u g i w a n i e się c e c h ą k o l o r y s t y c z n ą nie ma znaczenia, skoro w ten spo­ sób m o ż n a p r z e d s t a w i ć Cygana jako i s t o t ę ż y j ą c ą w n i e c z y s t o ś c i a c h , do­ s ł o w n i e w g ó w n i e . K r a d z i e ż t a k ż e jest w p o j ę c i u P o l a k ó w ( n i e - C y g a n ó w ) s t a ł ą c e c h ą o k r e ś l a j ą c ą Cygana, s t ą d w j ę z y k u p o l s k i m t e r m i n „ c y g a n i ć " r o z u m i a n y jako o s z u k i w a ć . Nie b ę d ę t u t a j z a j m o w a ł się bliżej stereotypem, c h o d z i ł o t y l k o o z w r ó ­ cenie u w a g i na pewne jego cechy, na to, co w a ż n e jest dla dalszego t o k u 1 3 u 1 5 3 8 Patrz: cytowana rozprawa Bystronia, s. 314-331; t a k ż e m a t e r i a ł y zawarte w a r c h i w u m K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W . 1 4 wy" Wydaje się, że jest b ł ę d e m wizerunkowi, jaki określa czynienia z p e w n ą i n n y c h (nie-swoich), niejasnością. ludzi, niektórych obcego; w O prac każdym przypisywanie „złą m o w ę " p o s ą d z a istoty, k t ó r e m ó w i ą , cechy „złej ale z u m i e w a n i a s i ę o b c y c h jest poza t ą k a t e g o r i ą . O b c y nie się — jak sądzę — 1 5 Informacja z okolic Olsztyna, z r o k u 1983. do tylko ź l e . O c e n a sposobu p o r o ­ mówią — można s i ę t u t a j do r e l a c j i d a w n y c h p o d r ó ż n i k ó w , a t a k ż e do t e k s t u przytoczonego w 6 — ale w y d a j ą głos j a k z w i e r z ę t a . mo­ razie wydaje się, że m a m y odwołać przyp. �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ PRZEZ 149 CYGANÓW 1 6 naszych r o z w a ż a ń . W k a ż d y m razie c e c h ą stereotypowego w i z e r u n k u obcego jest jego t r w a ł o ś ć . M i m o d o ś w i a d c z e n i a , m i m o f a k t ó w p o d w a ż a ­ j ą c y c h go, w i z e r u n e k nie zmienia się; o d w o ł a m się t u do s p o s t r z e ż e n i a poczynionego przeze m n i e w t r a k c i e b a d a ń nad dystansem do C y g a n ó w : „ s t o s u n e k do C y g a n ó w i i c h obraz ż y c i a jest p e w n ą s t a ł ą w a r t o ś c i ą nie podlegającą zmianom i praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena osobistych k o n t a k t ó w nie jest w stanie z m i e n i ć stereotypowego m y ś l e n i a u o g ó l n i a j ą c e g o . K a ż d e p o z y t y w n e d o ś w i a d c z e n i e " (niezgodne ze stereotypem) „ n i e z a l e ż n i e j a k często powtarzane, t r a k t o w a n e jest j a k o fakt j e d n o s t k o w y l u b z e s p ó ł f a k t ó w , ale zawsze j e d n o s t k o w y c h " (lub jest odrzucane), „ p o d c z a s g d y k a ż d y pojedynczy f a k t p o t w i e r d z a j ą c y stereo­ t y p o w ą wizję jest a r g u m e n t e m o charakterze o g ó l n y m , powszechnym". Cygan z ł a p a n y na k r a d z i e ż y jest p o t w i e r d z e n i e m zasady, że wszyscy C y ­ ganie k r a d n ą . P r z y k ł a d Cygana uczciwego nie zmienia stereotypu, p r o ­ w a d z i j e d y n i e do refleksji, że jest to n i e t y p o w y Cygan, j a k b y n i e c y g a ń s k i Cygan. „ W y n i k a z tego, że Cyganie f u n k c j o n u j ą j a k o pewien o k r e ś l o n y wzorzec p r z e c i w s t a w n y w z o r c o w i w ł a s n e j k u l t u r y i społeczności, i t y l ­ ko — w zasadzie — j a k o wzorzec m o g ą b y ć dostrzegani" . R z e c z y w i s t o ś ć zatem nie p o d w a ż a zasady m o d e l u — stereotyp jest a p o d y k t y c z n y , zawar­ t y w n i m w i z e r u n e k nie podlega f a l s y f i k a c j i (przez d o ś w i a d c z e n i e ) . A l b o ­ w i e m p r z e d m i o t e m stereotypu jest nie grupa, łecz model t k w i ą c y w ś w i a ­ d o m o ś c i — z a u w a ż a jeden z a u t o r ó w w s p ó ł c z e ś n i e a n a l i z u j ą c y t e n p r o ­ blem . 1 7 1 S M o ż e się r o d z i ć pytanie, czy zawsze stereotyp n i e w ł a s n e j g r u p y m u s i b y ć n e g a t y w n y i j a k i e c z y n n i k i p o w o d u j ą , że są p r z y p a d k i stereotypu a f i r m a t y w n e g o n i e w ł a s n e j g r u p y (np. w i z e r u n e k Francuza czy W ę g r a w oczach p r z e c i ę t n e g o Polaka), l u b dlaczego są sytuacje n i e s p ó j n e g o , a m ­ biwalentnego stereotypu (dotyczy to t a k ż e w i z e r u n k u Cygana). Sporo pisano na ten temat, j e d n a k ż e kwestia nie w y d a j e się w y j a ś n i o n a . Nie b ę d z i e m y t u t a j dalej z a j m o w a ć s i ę t y m zagadnieniem, b y nie o d c h o d z i ć z b y t od t e m a t u , n a l e ż y jednak p o d k r e ś l i ć , że n a j c z ę ś c i e j m a m y do czy­ nienia z n e g a t y w n y m w i z e r u n k i e m g r u p y n i e w ł a s n e j . T a k w zasadzie w i ­ dziani s ą nie-Cyganie przez R o m ó w i na o d w r ó t ( p o m i j a m n i e k o n s e k w e n ­ cje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m w y ż e j , nie w p ł y w a j ą one b o w i e m zasadniczo na z ł a g o d z e n i e owego negatywnego obrazu). T a k i w i z e r u n e k zdaje się m i e ć korzystne konsekwencje dla ś w i a d o m o ś c i i dla i n t e g r a c j i g r u p y 1 8 Zmiana jest p a r a l e l n á do z m i a n w kulturze i u p ł y w u czasu, j e d n a k ż e jest powolna, j e ż e l i p o r ó w n a ć dzisiejsze s ą d y o C y g a n a c h i zawarte w dawnej literaturze, XVI-XVIII-wiecznej. we... Patrz: Mróz, Badania P e ł n i e j z a g a d n i e n i e to a n a l i z u j e A . wego swojego" i „obcego". Próba dystansu..., Mirga, konstrukcji Stereotyp teoretycznej tenże, jako zjawiska „ Z e s z y t y N a u k o w e U J , P r a c e E t n o g r a f i c z n e " , t. 19: 1984, s. 51-70. 1 7 Mróz, 1 8 Mirga, Świadomościowe..., op. cit. s. 163. Świadomościo­ model „prawdzi­ stereotypu, �160 L E C H MROZ w ł a s n e j — n e g a t y w n y obraz g r u p y obcej l u b i n n e j jest c z y n n i k i e m k o n ­ s o l i d u j ą c y m , w p ł y w a j ą c y m na i n t e g r a c j ę g r u p y w ł a s n e j — zatem p e ł n i p o z y t y w n ą , p o ż y t e c z n ą r o l ę dla g r u p y . Natomiast to, co zawarte jest w stereotypie g r u p y innej l u b obcej, z a l e ż y od g r u p y , k t ó r a go t w o r z y —stereotyp b o w i e m m ó w i nie o t y c h , k t ó r y c h dotyczy, ale o t y c h , k t ó r z y go w y t w o r z y l i . S p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a nie jest jednorodna, p o d z i a ł y w e w n ę t r z n e nie zawsze są jasne i w y r a ź n e n a w e t dla samych w s p ó ł p l e m i e ń c ó w , j e d n a k ż e m i m o to u w i ę k s z o ś c i R o m ó w istnieje ś w i a d o m o ś ć w y r a ź n e g o z r ó ż n i c o ­ wania. Obraz t e n zmienia się w z a l e ż n o ś c i od osoby, od p r z y n a l e ż n o ś c i „ e g o " . S ą w n i m , w jego k o n s t r u k c j i pewne s t a ł e cechy, n i e z a l e ż n i e czy o w y m „ e g o " , z pozycji k t ó r e g o p r ó b u j e m y sobie p r z e d s t a w i ć ó w c y g a ń s k i ś w i a t , jest osobnik z g r u p y Polska Roma, L o w a r a czy K e ł d e ­ rasza. Istnieje — powszechna z r e s z t ą i u n i e - C y g a n ó w — s k ł o n n o ś ć do szcze­ gólnego wartościowania, szczególnego przypisywania prestiżu własnej pod­ grupie, j e d n a k ż e często dostrzegamy j a k b y t r u d n o ś ć pogodzenia s ą d u o w ł a s n e j podgrupie z a u t o r y t e t e m k t ó r e j ś z p o z o s t a ł y c h — powszech­ nie cenionej, m a j ą c e j p r e s t i ż w skali całej g r u p y . B y w a t a k ż e , że opinia powszechna o j a k i e j ś podgrupie jest znakiem j e j niewielkiego a u t o r y ­ t e t u — j e d n a k ż e nie p r o w a d z i to do w y e l i m i n o w a n i a poza p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y i poza k a t e g o r i ę Roma. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m s y t u o ­ wania bardziej centralnego l u b bardziej peryferycznego i p r z e s u n i ę ć p o ­ m i ę d z y t y m i d w o m a obszarami, ale bez wychodzenia poza granice swoich. Tak w i ę c kategoria Roma ma dość spoisty charakter — do p r z e d s t a w i ­ ciela Polska Roma n a l e ż ą t u t a j K e ł d e r a s z a i L o w a r a oraz p o d g r u p y P o l ­ ska Roma; K e ł d e r a s z a i L o w a r a w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ą s p ó j n e g r u ­ py, p o d z i a ł y w ś r ó d n i c h na ogół nie są u ś w i a d a m i a n e . Podobnie dla L o w a r a dwie p o z o s t a ł e z w y m i e n i o n y c h t u t a j s t a n o w i ą g r u p y s p ó j n e , k t ó r y c h w e w n ę t r z n e hierarchie i z r ó ż n i c o w a n i e nie jest znane, jest na­ tomiast m n i e j l u b bardziej w y r a ź n i e w i d o c z n y p o d z i a ł w e w n ą t r z w ł a s n e j g r u p y . W y j ą t e k (w powszechnym odczuciu) s t a n o w i ą Cyganie karpaccy, przez przedstawicieli p o z o s t a ł y c h u w a ż a n i za „ ł a b a n c a " — t e r m i n jest niejasny w swojej genezie, ale p e ł n i f u n k c j ę w y r ó ż n i k a o k r e ś l a j ą c e g o l u d z i nieczystych, pogardzanych, odrzuconych. K o n s e k w e n c j ą jest, że przedstawiciele trzech g r u p : L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma, w a h a j ą się, czy z a l i c z y ć i c h do k a t e g o r i i Roma, choć s t w i e r d z a j ą , że to t a k ż e są Cyganie; do tej istotnej r ó ż n i c y n i e p o k r y w a n i a się z a k r e s ó w k a t e g o r i i 1 9 2 0 1 9 Mróz, 2 0 Z . B e n e d y k t o w i e z, D . M a r k o w s k a , O niektórych tyfikacji Świadomościowe..., kulturowej 1979, z. 2, s. 210. w procesie s. 162. porozumiewania się, „Etnografia problemach iden­ P o l s k a " , t. X X I I I : �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 161 R o m a i Cyganie p o w r ó c i m y dalej. Cyganie karpaccy — „ ł a b a n c a " —• są p r z y c z y n ą , że w o b r ę b i e Polska Roma w odniesieniu do jednej z p o d ­ g r u p (Galicyjaki) istnieje n i e j a s n o ś ć stosunku. G a l i c y j a k i s t a n o w i ą d o ś ć w y m i e s z a n ą s p o ł e c z n o ś ć , n i e z b y t s p ó j n ą i n i e j e d n o r o d n ą genetycznie. Nazwa pochodzi od r e g i o n u na p o ł u d n i u Polski. W ś r ó d n i c h s p o t k a m y s i ę t a k ż e z n a z w i s k a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h uznaje p r z y w ó d z t w o Š e r o - R o m a , ale są i tacy, k t ó r z y t y l k o f o r m a l n i e m u się p o d p o r z ą d k o w u j ą , w p r a k t y c e nie u c z e s t n i c z ą c w ż y c i u całej g r u p y , w spotkaniach i t d . Nie s ą zapraszani i sami zapewne t e ż l ę k a j ą się t a m p o j a w i ć , z n a j ą c p o g a r d l i w y stosunek do siebie. Część Polska Roma zalicza i c h do k a t e g o r i i Roma, część ma w ą t p l i w o ś c i — w rezultacie n a j c z ę ś c i e j z n a j d u j ą k o m p r o m i s o w e w y j ś c i e : „ t o s ą Roma, ale takie ł a b a n c o w a t e " . Podgrupa G a l i c y j a k ó w s t a n o w i w i ę c obszar j a k ­ b y p r z e j ś c i o w y p o m i ę d z y Roma a t y m i , k t ó r y m odmawia się powszech­ nie tego miana — C y g a n a m i k a r p a c k i m i . Zapewne z r e s z t ą i taka jest ge­ neza tej p o d g r u p y , że w ę d r u j ą c poprzez p a g ó r k o w a t y t e r e n G a l i c j i i za­ t r z y m u j ą c się t u t a j na z i m ę w c h o d z i ł y n i e k t ó r e r o d z i n y Polska Roma w k o n t a k t z z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u wioskach C y g a n a m i k a r p a c k i m i . D o c h o d z i ł o do mieszanych m a ł ż e ń s t w , t a k ż e do m a ł ż e ń s t w a z P o l a k a m i , co s p r a w i ł o , że faktycznie G a l i c y j a k i s t a n o w i ą s p o ł e c z n o ś ć m i e s z a n ą o n i ­ s k i m statusie w ś r ó d p o z o s t a ł y c h Polska Roma, j a k b y g r u p ę p r z e j ś c i o w ą . Dla s p o ł e c z n o ś c i n i e c y g a ń s k i e j ( m ó w i m y t u t a j o s p o ł e c z n o ś c i Pola­ k ó w ) w ś r ó d w i e l u n a r o d o w o ś c i Cyganie z a j m u j ą miejsce u samego d o ł u s k a l i s y m p a t i i — a n t y p a t i i , akceptacji -— odrzucenia, s ą zatem t y m i , do k t ó r y c h Polacy (jeśli nie w ogóle, to znaczna część) o d c z u w a j ą d u ż y dystans, d u ż ą n i e c h ę ć . Stosunek ten u z a s a d n i a j ą i r a c j o n a l i z u j ą cechy, j a k i e s ą p r z y p i s y w a n e Cyganom. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y c h miejscach — jako n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a n e — są l e n i s t w o , b r u d , t c h ó r z l i w o ś ć , f a ł s z y w o ś ć . P r z e c i w i e ń s t w a t y c h cech, czystość, odwaga, p r a c o w i t o ś ć , s z c z e r o ś ć i o t w a r t o ś ć , s ą t y m i , k t ó r e Polacy n a j c h ę t n i e j p r z y p i s u j ą sobie, k t ó r e s t a n o w i ą istotne elementy autostereotypu. Zarazem o k r e ś l a j ą one j a k b y s t a ł e k o m p o n e n t y stereotypu w ogóle. Roma b o w i e m o k r e ś l a j ą c s w ó j stosunek do P o l a k ó w , k r e ś l ą c s w ó j w i z e r u n e k n i e - C y g a n ó w o d w o ­ ł u j ą się do tego samego n i e m a l zestawu cech. Polacy s ą b r u d n i w e d ł u g n i c h — w y j a ś n i e n i e m s ą inne k a n o n y c z y s t o ś c i w s p o ł e c z n o ś c i polskiej i u Roma. D l a P o l a k ó w ś l a d y k u r z u czy u b ł o c o n e dzieci p r z y ś n i a d e j cerze z d a j ą się p o t w i e r d z a ć o k r e ś l e n i e „ b r u d n i " w stosunku do C y g a n ó w , dla C y g a n ó w z a ś fakt, że ta sama miska m o ż e s ł u ż y ć do prania i m y c i a potem w n i e j t w a r z y , jest uzasadnieniem stwierdzenia, że Polacy s ą b r u d n i , w y r a ź n e b o w i e m rozdzielenie ( i konsekwentne przestrzeganie tego) n a c z y ń na te, k t ó r e s ł u ż ą do m y c i a t w a r z y , d o l n y c h części ciała, dla kobiet, do prania, do p r z y g o t o w y w a n i a jedzenia, jest k a n o n i c z n y m 2 1 2 1 P e ł n i e j o m a w i a m t ę k w e s t i ę w: Świadomościowe..., s. 165-166. �152 LECH MROZ w y m o g i e m rozumienia c z y s t o ś c i dla Roma. T a k w i ę c ze swojego p u n k t u widzenia k a ż d a ze s p o ł e c z n o ś c i ma r a c j ę . L e n i s t w o jest o p o z y c j ą praco­ w i t o ś c i , m ó w i o z ł y m stosunku do pracy — w r o z u m i e n i u Polaka Cygan jest l e n i w y , to znaczy nie jest p r a c o w i t y ( k t ó r a to cecha, bardzo w y s o k o w a r t o ś c i o w a n a , jest elementem autostereotypu), albo jeszcze inaczej, m a z ł y stosunek do pracy, źle pracuje. W osądzie Roma nie-Cygan pracuje t a k ż e n i e w ł a ś c i w i e , po gadziowsku, g ł u p i o , monotonnie, ś l a m a z a r n i e , n i e zyskownie, w o d r ó ż n i e n i u od szybko, sprawnie, p o m y s ł o w o i zyskownie ( w e d ł u g w ł a s n e g o w i z e r u n k u ) p r a c u j ą c e g o Roma. Analogicznie m o ż n a b y p r z e ś l e d z i ć inne cechy, j a k i e wzajemnie sobie p r z y p i s u j ą . Teraz skoncen­ t r u j e m y się jednak t y l k o na t y c h cechach n e g a t y w n y c h , k t ó r e w y t y k a n e P o l a k o m są dla Roma zarazem s k ł a d o w y m i autostereotypu. W tej r o l i p e ł n i ą w a ż n ą f u n k c j ę f i l t r u , przez k t ó r y w i d z i a n a jest t a k ż e s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a . Ocena poprzez s i a t k ę cech s k ł a d a j ą c y c h się na autostereotyp p r o w a d z i do uznania k o g o ś za Roma l u b nie, przyznania m u statusu ,,ćaćo R o m " — prawdziwego Cygana, l u b t e ż k r y t y c z n e g o , p i ę t n u j ą c e g o ocenienia j a k o „ c h r y j a R o m " ( „ p h u j R o m " ) — złego Cygana, a w s k r a j ­ n y m przypadku jako „łabanca". Jak w i a d o m o , cechy k o n s t r u u j ą c e stereotyp i autostereotyp s ą zara­ zem b e z p o ś r e d n i o skojarzone z w a r t o ś c i a m i o k r e ś l a j ą c y m i wzorzec ż y c i a godziwego — j a k i charakteryzuje c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o zgodnie z zasadami etycznymi obowiązującymi w społeczności cygańskiej, czyli kogoś, kto s p e ł n i a w y m o g i p o p r a w n o ś c i . Istnieje szereg k a t e g o r i i , poprzez p r y z m a t k t ó r y c h dokonuje się oceny osoby, r o d z i n y czy g r u p y ; oceny b ę d ą c e j zarazem k w a l i f i k a c j ą do p r a w d z i w y c h C y g a n ó w — ćaćo Roma czy w o g ó ­ le do Roma. K a t e g o r i e owe s k ł a d a j ą się w s p ó l n i e na z a s a d ę r o m a n i p e n — co m o ż n a b y o k r e ś l i ć j a k o c y g a ń s k i s p o s ó b życia, c y g a ń s k o ś ć . S k ł a d a się na to przestrzeganie m ó w i e n i a po c y g a ń s k u — n i e u ż y w a n i e poza k o n ­ t a k t a m i ze s p o ł e c z n o ś c i ą n i e c y g a ń s k ą j ę z y k a polskiego, przestrzeganie zasady phuripen — szacunku dla starszych, a u t o r y t e t u g ł o w y r o d z i n y , r o d ó w , osób starszych, zasad c z y s t o ś c i jedzenia i higieny, pozycji k o b i e ­ t y , j e j r o l i i przestrzegania sposobu noszenia się, ubierania — z w ł a s z c z a przez k o b i e t y ( s k r o m n o ś ć u b i o r u — przez co rozumie s i ę n i e m a l o w a n i e się kobiet, nienoszenie u b i o r ó w p r o w o k u j ą c y c h — zabronione s ą k r ó t ­ k i e s p ó d n i c e , spodnie, o p i ę t e b l u z k i , z d u ż y m i d e k o l t a m i ) , t r z y m a n i a się przez k o b i e t y z dala od p r z y r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w w okresach n i e c z y s t o ś c i (przed i po p o ł o g u , w okresie menstruacji). Przekroczenie t y c h zasad jest obwarowane g r o ź b ą skalania — mageripen. D o p e ł n i a ó w wzorzec romanipen zasada расгго — goszczenia w s p ó ł r o d o w c ó w i i n n y c h R o m ó w . S ą to w a r t o ś c i uniwersalne, powszechne, n i e z a l e ż n i e od g r u p y , do n i c h m o ż n a b y jeszcze z a l i c z y ć s p o s ó b zarobkowania — t j . w y k o n y w a n i e p r a ­ cy c y g a ń s k i e j , a w k a ż d y m razie niepodejmowanie pracy, k t ó r a u w a ­ ż a n a jest za b r u d n ą (np. s p r z ą t a n i e ulic), t a k ż e z a s a d ę w i ę z i z w ł a s n ą g r u p ą i lojalności, z a b r a n i a j ą c e j w p r z y p a d k a c h spornych o d w o ł y w a n i a �WYRÓŻNIANIE GRUPY WŁASNEJ PRZEZ 153 CYGANÓW 2 2 się do w ł a d z n i e c y g a ń s k i c h . W p r z y p a d k u Polska Roma, L o w a r a i K e ł ­ derasza — c z y l i g r u p do niedawna w ę d r u j ą c y c h — do zestawu cech o b o w i ą z u j ą c y c h , o k r e ś l a j ą c y c h romanipen, wchodzi t a k ż e w ę d r o w n y t r y b życia. O n w ł a ś n i e s t a ł się j e d n y m z p o d s t a w o w y c h — j a k s ą d z ę — ele­ m e n t ó w k s z t a ł t u j ą c y c h n i e c h ę ć L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma do C y g a n ó w k a r p a c k i c h . M ó w i ą c o przestrzeganiu czystości jedzenia m a m na m y ś l i przede w s z y s t k i m niejedzenie p o t r a w , k t ó r y c h s p o ż y c i e jest k a l a j ą c e : k o n i n y i m i ę s a z w i e r z ą t d o m o w y c h , t a k i c h j a k k o t y i psy. Je­ dzenie k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h jest d r u g i m w a ż n y m , m o ż e n a j w a ż n i e j s z y m , c z y n n i k i e m o k r e ś l a n i a i c h m i a n e m nieczystych, a p r z y okazji, zapewne dla w i ę k s z e g o zohydzenia, p r z y p i s y w a n i a i m — przez Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e r a s z a — t a k ż e jedzenia p s ó w i k o t ó w . Z w y ­ czaj jedzenia k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h i zakaz u p o z o s t a ł y c h C y g a n ó w w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i przeanalizowania, c z y m t u t a j z a j m o w a ć się nie b ę d z i e m y . A m b i c j e , cele C y g a n ó w z t y c h t r z e c h g r u p s y t u u j ą się w o b r ę b i e swojego ś w i a t a , w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u p y . D l a c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy Polska Roma t y m , do cze­ go się d ą ż y , co jest i m o ż e b y ć w z o r e m , jest w z ó r ćaćo Roma, w z ó r o k r e ś l a n y r a m a m i romanipen; posiadanie p r z e d m i o t ó w l u k s u s u — sa­ m o c h o d ó w , z ł o t y c h ozdób, w y r ó ż n i a j ą c e g o się w o z u — jest j e d y n i e d r o ­ gą do ewentualnego podniesienia p r e s t i ż u , podniesienia pozycji w ł a s n e j , ale t y l k o w s p o ł e c z n o ś c i swojej, t y l k o dla R o m ó w , ocena n i e - C y g a n ó w nie liczy się t u t a j , nie ma z u p e ł n i e znaczenia. W t y m w z g l ę d z i e w y j ą t ­ kowa jest sytuacja C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W k a ż d y m razie p r z y p o w s z e c h n o ś c i p e w n y c h zasad s k ł a d a j ą c y c h się na r o m a n i p e n są t a k ż e takie, k t ó r e w y z n a c z a j ą g r a n i c ę m i ę d z y Cyga­ n a m i k a r p a c k i m i i p o z o s t a ł y m i . G r a n i c ę na t y l e m o c n ą ( m i m o iż w ę d r o ­ wanie p r z y b r a ł o i n n y charakter), że m o ż e m y m ó w i ć o d w u o d r ę b n y c h ś w i a t a c h c y g a ń s k i c h , j e d n y m , na k t ó r y s k ł a d a j ą się Polska Roma, L o ­ wara i Kełderasza, i d r u g i m — C y g a n ó w karpackich. R o z p a t r z m y teraz k i l k a i s t o t n y c h k w e s t i i . Jaka jest zasada r ó ż n i c o ­ wania na R o m ó w (ćaćo Roma i Roma) i na C y g a n ó w we w ł a s n y m o d ­ czuciu przedstawicieli tej g r u p y , j a k a jest zasada r ó ż n i c u j ą c a te t e r m i ­ n y — k i e d y R o m m ó w i o sobie: jestem Cyganem, a k i e d y m ó w i : j e s t e m Romem, i kogo w ó w c z a s o k r e ś l a m i a n e m Cygana; kogo z a ś t e r m i n e m manuš (człowiek). K a ż d a z trzech w y m i e n i o n y c h ( p o m i j a m t u t a j c h w i l o w o C y g a n ó w karpackich) g r u p f u n k c j o n u j e w ś w i a d o m o ś c i w ł a s n e j j a k o grupa szcze­ g ó l n a . W j e j o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n e p o d g r u p y (u Polska Roma) l u b vice (u L o w a r a i K e ł d e r a s z a ) są t a k ż e — o c z y m j u ż w s p o m i n a l i ś m y •— n i ż e j 2 2 A. O niektórych M i r g a: Niektóre z tych zasad o d n o s z ą c y c h kategorie L u d o w a " , n r 1-4: 1982, s. 95-98. światopoglądu s i ę do Cyganów Romów spiskich, karpackich „Polska pisze Sztuka �164 LECH MROZ l u b w y ż e j w a r t o ś c i o w a n e , jednak p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ą i d e n t y f i k a c j i jest grupa, zatem p r z y n a l e ż n o ś ć do L o w a r a , K e ł d e r a s z a l u b Polska R o ­ m a . S ł o w o R o m o k r e ś l a w j ę z y k u c y g a ń s k i m w ł a s n ą g r u p ę i u ż y c i e go w odniesieniu do n i e w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i uwidacznia e m o c j o n a l n o ś ć t o ­ w a r z y s z ą c ą ocenie r ó ż n y c h g r u p . I s t n i e j ą c e w o b r ę b i e t y c h trzech g r u p zasady kodeksu etycznego i c h a r a k t e r y z u j ą c a je nadal znaczna r u c h l i ­ w o ś ć przestrzenna r ó ż n i je w y r a ź n i e od C y g a n ó w k a r p a c k i c h i o k r e ś l a stosunek do n i c h — j a k o g r u p y o s i a d ł e j i ż y j ą c e j w znacznej s t a ł e j b l i s ­ k o ś c i z nie-Cyganami. P o t w i e r d z e n i e m jest relacja m i ę d z y u ż y c i e m o k r e ­ ś l e ń Cygan i R o m . D l a przedstawicieli Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e ­ rasza kategoria R o m jest dość e k s k l u z y w n y m o k r e ś l e n i e m t y l k o n i e k t ó ­ r y c h , w uproszczeniu m o ż n a b y p o w i e d z i e ć w ł a ś c i w y c h , z urodzenia C y ­ g a n ó w . T e r m i n Cygan — n i e g d y ś , a n i e k i e d y i dziś c h a r a k t e r u w y r a ź n i e pejoratywnego (nie m ó w i ę t u t a j o e t y m o l o g i i s ł o w a , niejasnej do d z i ­ siaj, ale o powszechnej jego k o n o t a c j i , powszechnym odczuwaniu) —- dziś t r a k t o w a n y jest dość powszechnie w d w ó c h aspektach. Na potrzeby n i e - C y g a n ó w w kontakcie z n i m i jako r ó w n o z n a c z n y z określeniem Rom jako nazwa w ł a s n e j g r u p y , w kontakcie z a ś m i ę d z y R o m a m i j a k o o k r e ­ ś l e n i e l u d z i p o d o b n y c h do R o m ó w , l u d z i o t a k i e j samej genezie, ale nie zaliczanych do R o m ó w z r a c j i zatracenia swojej c y g a ń s k o ś c i — r o m a ­ nipen. Przedstawiciel C h a ł a d y t k a Roma (jest to jedna z p o d g r u p P o l ­ ska Roma) w y m i e n i a w ś r ó d Roma z a r ó w n o całość Polska Roma, j a k K e ł d e r a s z a i L o w a r a , o d m a w i a j ą c p r z y n a l e ż n o ś c i do R o m ó w , ale z a l i ­ czając do C y g a n ó w w s z y s t k i c h C y g a n ó w k a r p a c k i c h i n i e k t ó r e n i e w i e l ­ kie p o d g r u p y Polska Roma z a m i e s z k a ł e na p o ł u d n i u P o l s k i (np. G a l i c y j a k ó w ) . Cygan z p o d g r u p y Polska Roma do k a t e g o r i i R o m zalicza w ł a s n ą g r u p ę oraz K e ł d e r a s z a i L o w a r a . Przedstawiciele t y c h d w ó c h ostatnich g r u p w zasadzie t y l k o siebie zaliczają do R o m ó w , pozosta­ ł y c h —- w t y m i Polska Roma — o k r e ś l a j ą c jedynie jako C y g a n ó w . Wszystkie t r z y w y m i e n i o n e g r u p y w najlepszym razie na p e r y f e r i i sy­ t u u j ą C y g a n ó w k a r p a c k i c h ; w i d z ą i c h j a k o z u p e ł n i e s z c z e g ó l n ą katego­ r i ę l u d z i nieczystych. Rzecz p r z y t y m osobliwa, silniej kwestionowana jest c y g a ń s k o ś ć k a r p a c k i c h C y g a n ó w przez Polska Roma ( m i m o ś w i a ­ d o m o ś c i w s p ó l n o t y pochodzenia), silniej p o d k r e ś l a n a i c h n i e c z y s t o ś ć (,,łabanca") n i ż u L o w a r a i K e ł d e r a s z a . Jest to b y ć m o ż e i l u s t r a c j a znanego zjawiska przenoszenia na i n n y c h tego, co odczuwane j a k o niekorzystne jest p r z y p i s y w a n e przez i n n y c h g r u p i e w ł a s n e j . D l a L o w a r a i K e ł d e r a ­ sza Polska Roma s ą Cyganami, c h o ć nie Roma, w k a ż d y m razie nie 2 3 2 3 Jest to specyficzna podgrupa, k t ó r a przebywała przez d ł u g i e dziesięciolecia na obszarach dziś w c h o d z ą c y c h w s k ł a d Republik L i t e w s k i e j i B i a ł o r u s k i e j po r o k u 1956 L. Mróz, s. 20-26. w ramach repatriacji Chaładytka Roma, przywędrowali Tsiganes en Pologne, do P o l s k i . P e ł n i e j ZSRR; o nich w: „ E t u d e s T s i g a n e s " , n r 1: 1979, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 165 p r a w d z i w y m i Roma. C y g a n ó w karpackich zaliczają do „ ł a b a n c ó w " , ale d o ś ć c z ę s t o m o ż n a się d o w i e d z i e ć , że s ą oni t e ż Cyganami, t y l k o g o r ­ s z y m i . Polska Roma, ś w i a d o m i zapewne tego i w z o r u j ą c y s i e ' n p . na sposobie ubierania L o w a r ó w , w i d z ą c y zapewne w p ł y w y n i e c y g a ń s k i e w swojej k u l t u r z e i j ę z y k u , a s a m i o k r e ś l a j ą c y się j a k o Roma, ostro p o d k r e ś l a j ą s w o j ą o d m i e n n o ś ć od C y g a n ó w k a r p a c k i c h , o d m a w i a j ą c i m p r z y n a l e ż n o ś c i do Roma, a j e d y n i e p r z y z n a j ą c status odrzucanych „ ł a ­ b a n c ó w " — nieczystych. Tak w i ę c w z a l e ż n o ś c i od g r u p y , z p u n k t u widzenia k t ó r e j zestawia s i ę r e l a c j ę R o m a - p r a w d z i w i — Roma-Cyganie —- nie-Cyganie, widoczne b ę d ą pewne r ó ż n i c e , ale sama zasada jest zachowana. J e ś l i p a t r z e ć z p u n k t u widzenia L o w a r a czy K e ł d e r a s z a , o n i b ę d ą s t a n o w i l i k l a s ę Ro­ m a ( p r a w d z i w y c h ) — swoich, Polska Roma z o s t a n ą o k r e ś l e n i j a k o Ro­ m a (Cyganie) —- i n n i , o b c y m i są nie-Cyganie. Osobnik z Polska Roma d o R o m ó w zaliczy w ł a s n ą g r u p ę o p r ó c z L o w a r a i K e ł d e r a s z a , j e d n o c z e ś ­ nie p o d k r e ś l a j ą c p r a w d z i w ą „ r o m s k o ś ć " w ł a s n e j g r u p y , a m i a n e m C y ­ g a n ó w (ale nie Roma) o k r e ś l i czasami C y g a n ó w k a r p a c k i c h l u b G a l i c y j a k ó w . S u m u j ą c m o ż e m y z a u w a ż y ć , że uwidacznia się t u t a j j a k g d y b y p o d w ó j n e p r z e n i k a j ą c e się rozumienie t e r m i n ó w R o m i Cygan. P r z e d ­ s t a w i c i e l Polska Roma m ó w i ą c o sobie R o m rozumie to j e d n o c z e ś n i e j a ­ k o ćaćo Rom, t y m s a m y m faktycznie m ó w i ą c o K e ł d e r a s z a i L o w a r a Roma (ale nie ćaćo) t r a k t u j e i c h j a k C y g a n ó w , c z y l i t a k j a k G a l i c y j a k ó w , c h o ć jest ś w i a d o m r ó ż n i c y m i ę d z y n i m i i sam n i e j e d n o k r o t n i e u w i ­ dacznia w ł a s n y szacunek dla nich. Przedstawiciel g r u p y L o w a r a bardziej jednoznacznie w y o d r ę b n i a k a t e g o r i ę C y g a n ó w . O d m a w i a j ą c zaliczenia Polska Roma do R o m ó w sytuuje i c h w klasie C y g a n ó w . W y n i k a z tego dość jednoznacznie, że p o j ę c i e ' s w o i ' p o k r y w a się z sa­ m o o c e n ą p r a w d z i w o ś c i (ćaćo Roma), p o j ę c i e ' i n n i ' obejmuje całą roz­ m a i t o ś ć g r u p , k t ó r e z r a c j i sposobu ż y c i a (przestrzegania romanipen) zaliczani są do Roma i przede w s z y s t k i m nie kwestionowanej k r w i r o m s k i e j . Natomiast o k r e ś l e n i e 'Cygan' ( w y ł ą c z a m t u t a j u ż y c i e go przez Ro­ m ó w w kontakcie z nie-Cyganami) ma zakres nie t a k ostry — c z ę ś c i o ­ w o p o k r y w a się ono z p o j ę c i e m ' R o m ' , ale w zasadzie jest t r a k t o w a n e n i e m a l r ó w n o z n a c z n i e z p o j ę c i e m ' ł a b a n c ' — b y ł y R o m , odrzucony, ten, k t ó r y jest nieczysty. Jest to w i ę c specjalna kategoria — co uwidacznia­ m y na r y s u n k u . Najczęściej i n i e m a l w y ł ą c z n i e rezerwowana dla Cyga­ n ó w k a r p a c k i c h przez g r u p y p o z o s t a ł e , p r z y c z y m n i e k i e d y zaliczani są t a m i G a l i c y j a k i (przez część Polska Roma) b ą d ź czasami Polska Roma {przez K e ł d e r a s z a i L o w a r a ) . Nie-Cyganie — w e d ł u g c y g a ń s k i e g o o k r e ś l e n i a „ g a d z i e " — są j e d ­ noznacznie obcymi, spoza k a t e g o r i i Roma, ale i k a t e g o r i i Cyganie. Te t r z y kategorie (swoi — i n n i — obcy) f u n k c j o n u j ą stale w ś w i a ­ d o m o ś c i k a ż d e g o Roma, są c z y n n i k a m i o k r e ś l a j ą c y m i stosunek w ł a s n e j g r u p y do tych, k t ó r z y do niej nie n a l e ż ą . Odrzuceni ( „ ł a b a n c e " ) s t m o - �156 LECH MRÓZ w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę , p e w i e n s z c z e g ó l n y przypadek, nie z m i e n i a j ą c y jednak samej zasady. Jest k w e s t i ą jeszcze dalszych b a d a ń , czy f u n k c j o n u j ą one stale, r ó w ­ n o c z e ś n i e w ustalaniu miejsca w ł a s n e j g r u p y i r e l a c j i do t y c h , k t ó r z y do niej nie są zaliczani, czy t e ż m a m y do czynienia z r ó w n o l e g l e stale f u n k c j o n u j ą c y m i d w i e m a p a r a m i opozycji: s w o i — i n n i i s w o i / i n n i — obcy. Z dotychczasowych m o i c h obserwacji i b a d a ń w y n i k a , że n a l e ż y p r z y j ą ć t ę d r u g ą m o ż l i w o ś ć , s t a ł e oboczne f u n k c j o n o w a n i e w ś w i a d o ­ m o ś c i t y c h d w ó c h par opozycji jako e l e m e n t ó w kanonicznych k o n s t y ­ t u u j ą c y c h w i z j ę ś w i a t a i w ł a s n e g o w n i m miejsca. S ą to zarazem d w a r ó ż n e poziomy relacji: 1) Roma — Cyganie, w e w n ą t r z e t n i c z n a — gdzie w y z n a c z n i k i e m jest przekroczenie n o r m ; 2) Ro­ ma — nie-Cyganie, gdzie w y z n a c z n i k i e m jest r ó ż n i c a etniczna a nie r y ­ tualna. Zarazem są to w i ę c i d w a rodzaje i d e n t y f i k a c j i : identyfikacji o k r e ś l a n e j przez przekroczenie oraz i d e n t y f i k a c j i o k r e ś l a n e j przez k u l ­ t u r ę i etniczność. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze j e d n ą k o n o t a c j ę s ł o w a Cygan, na jeszcze j e d n ą m o ż l i w o ś ć u ż y c i a go, j e d n a k ż e w z u p e ł n i e i n n y m k o n t e k ­ ście i w z u p e ł n i e i n n y m celu. S ą to sytuacje, gdy i d e n t y f i k a c j i jako C y ­ gana dokonuje R o m wobec n i e - C y g a n ó w dla c e l ó w b ą d ź o k r e ś l e n i a swo­ j e j p r z y n a l e ż n o ś c i w t e r m i n o l o g i i znanej n i e - C y g a n o w i , rozumianej przez niego, b ą d ź w celach uzyskania o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i w y k o r z y s t a n i a w y ­ o b r a ż e ń k o j a r z o n y c h z C y g a n a m i w u m y ś l e n i e - C y g a n ó w . J e ś l i do prze­ d z i a ł u w wagonie k o l e j o w y m wsiada 3-, 4-osobowa grupa C y g a n ó w , do p r z e d z i a ł u , gdzie siedzą t a k ż e nie-Cyganie, w t e d y , m i m o iż dla siebie czują się R o m a m i , w celach s p e k u l a t y w n y c h i d e n t y f i k u j ą się jako C y ­ ganie wobec n i e - C y g a n ó w . P o n i e w a ż w i e d z ą , że dla P o l a k ó w Cyganie s ą b r u d n i , z a c z y n a j ą się d r a p a ć — co jest j e d n ą z oznak b r a k u c z y s t o ś c i i co n i e - C y g a n o m potwierdza i c h c y g a ń s k o ś ć . Po p e w n y m czasie p r z e ­ d z i a ł pustoszeje, p o d r ó ż n i p r z e n o s z ą s i ę , a gdy d r a p i ą c y się z o s t a j ą sa­ m i , drapanie ustaje i p o w r a c a j ą j a k g d y b y do swojej t o ż s a m o ś c i Ro­ mów . Uwidacznia się p r z y t y m p e w i e n paradoks, pewna o s o b l i w o ś ć t e r m i ­ n u „ C y g a n " . S t w o r z o n y przez n i e - C y g a n ó w , m a j ą c y w y d ź w i ę k p e j o r a ­ t y w n y , p o s ł u ż y ł grupie n i m o k r e ś l a n e j — Roma, do r o z w i ą z a n i a p r o b l e ­ m u s a m o i d e n t y f i k a c j i i stosunku do i n n y c h o s o b n i k ó w , spoza w ł a s n e j społeczności. Do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i i , j a k n a z w a ć i k i m są ci, k t ó r z y są w p r a w d z i e k r w i w s p ó l n e j , r o m s k i e j , ale k t ó r y m zarzuca się sprzenie­ wierzenie zasadom r o m a n i p e n , k t ó r z y nie s ą zaliczani do swoich, do g r u ­ p y w ł a s n e j , ale t a k ż e p r z e c i e ż nie są „ g a d z i a m i " . 2 4 2 4 P e ł n i e j pisze milacije Cigana-Roma, Cyganie, Kraków o tym: M. I. K a m i ń s k i , 1976. Konflikt identiteta u procesu „ K u l t u r a " , B e o g r a d , n r 35: 1976, s. 143-148; t a k ż e J . asi- Yoois, �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 157 Konieczne — dla dalszego w y w o d u —- jest z w r ó c e n i e u w a g i na j e ­ szcze jeden t e r m i n . W j ę z y k u c y g a ń s k i m istnieje s ł o w o manuś. Ozna­ cza ono c z ł o w i e k a , ale jest to c z ł o w i e k j a k o gatunek. R o m to j a k b y c z ł o w i e k n a j w ł a ś c i w s z y , s z c z e g ó l n y , pisany przez d u ż e ,,C", istota w y ­ r ó ż n i a j ą c a się w ś r ó d w i e l o ś c i istot obdarzonych m i a n e m c z ł o w i e k przez m a ł e ,,c", o k r e ś l a j ą c y c h po p r o s t u p r z y n a l e ż n o ś ć g a t u n k o w ą . A l e k r y j e się z a t y m jeszcze inna konotacja, m a j ą c a oparcie w kategoriach etycz­ n y c h . Manuś to k t o ś , k t o ż y j e zgodnie z z a s a d ą manuśipen — człowie­ c z e ń s t w a ( j a k b y a n a l o g i c z n ą , p a r a l e l n ą do romanipen). Manuś nie m u s i b y ć ćaćo Romem, to d z i ę k i s w o i m w a l o r o m m o ż e b y ć zaliczony do k a ­ tegorii gatunku „człowiek". T y m terminem określić można w y j ą t k o w o t a k ż e nie-Cygana, jeśli jest on c z ł o w i e k i e m p r z y c h y l n y m Cyganom, j e ­ śli nie separuje się od n i c h , nie gardzi n i m i , pomaga. O g ó ł o w i nie-Cyga­ n ó w nie p r z y s ł u g u j e to o k r e ś l e n i e w r o z u m i e n i u R o m ó w . Tak w i ę c dochodzimy do w a ż n e g o s p o s t r z e ż e n i a , że t y l k o d w ó m p i e r ­ w s z y m k a t e g o r i o m (lub p i e r w s z e m u c z ł o n o w i p a r y opozycji) swoi — i n ­ n i p r z y s ł u g u j e miano l u d z i , że t y l k o one są do l u d z i zaliczane, n i e - C y ­ ganie z i s t o t y swojej nie są l u d ź m i i nie p r z y n a l e ż y i m o k r e ś l e n i e c z ł o ­ w i e k — manuś. J e d y n y m w y j ą t k i e m s ą ci, k t ó r z y obdarzeni m i a n e m ma?;tiš s p o ś r ó d n i e - C y g a n ó w s t a n o w i ą j a k g d y b y ł ą c z n i k m i ę d z y t y m i d w i e m a s p o ł e c z n o ś c i a m i , analogiczny b y ć m o ż e j a k n i e c z y ś c i —• „ ł a b a n ­ ca". G d y b y chcieć o d w o ł a ć się do w y ś w i e c h t a n e j nieco opozycji n a t u r y i k u l t u r y , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że (z p u n k t u widzenia R o m ó w ) Roma swoi i i n n i (ćaćo Roma i Roma) s t a n o w i ą k r ą g k u l t u r y , obszar k u l t u r y , natomiast wszyscy nie-Cyganie o t a c z a j ą c ą i c h n a t u r ę , w ś r ó d k t ó r e j ż y ­ ją. D r o g ą p r z e j ś c i a od n a t u r y nieoswojonej, od n i e l u d z i do k u l t u r y i do c z ł o w i e c z e ń s t w a jest uzyskanie statusu c z ł o w i e k a . Nie jest to w p r a w d z i e p e ł n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , o k r e ś l e n i e to nadane n i e - C y g a n o w i zawiera bo­ w i e m p e w n ą s p r z e c z n o ś ć , jest paradoksalne. Powiedzenie: t e n „ g a d z i o " jest c z ł o w i e k i e m , uwidacznia d o k ł a d n i e ó w paradoks, „ g a d z i o " b o w i e m z n a t u r y swojej nie jest c z ł o w i e k i e m ; to o k r e ś l e n i e p r z y s ł u g u j e t y l k o C y g a n o w i , „ g a d z i o " z a ś nie jest k r w i c y g a ń s k i e j . Analogicznie, w y d a j e się, jest z k a t e g o r i ą „ ł a b a n c " . O k r e ś l a n i t y m m i a n e m g e n e z ą s w o j ą z w i ą ­ zani są z k a t e g o r i ą l u d z i , ale przekroczeniem n o r m , p o s t ę p o w a n i e m , spo­ sobem ż y c i a j a k b y z a t r a c i l i w a l o r l u d z k i i swoje c z ł o w i e c z e ń s t w o , w y ­ c h o d z ą c poza k u l t u r ę do nieoswojonej, dzikiej n a t u r y ; są w i ę c j a k b y pomostem, ł ą c z n i k i e m — ale o k i e r u n k u p r z e c i w n y m n i ż ten, j a k i sta­ nowi określenie manuś. W p r z y p a d k u C y g a n ó w o k r e ś l e n i e siebie i swojego miejsca dokonuje się w s t a ł e j ś w i a d o m o ś c i istnienia, o b e c n o ś c i i n n y c h C y g a n ó w i obecno­ ści s t a ł e j n i e - C y g a n ó w . I d e n t y f i k a c j a wobec i n n y c h podgrup i vie, i d e n ­ t y f i k a c j a wobec r ó ż n y c h n a r o d ó w n i e c y g a ń s k i c h (czyli k i e d y Rom. za­ m i e s z k a ł y w Polsce m ó w i : jestem Polakiem, choć i Cyganem —- bo są takie sytuacje) są okazjonalne, kontekstualne, sytuacyjne. I d e n t y f i k a c j a �168 L E C H MROZ g r u p y , jej o k r e ś l e n i e wobec i n n y c h g r u p i wobec n i e - C y g a n ó w d o k o n u j e się stale, p e r m a n e n t n i e . Stale b o w i e m ż y c i u w ł a s n e j g r u p y t o w a r z y s z y otoczenie. Stale ma s i ę ś w i a d o m o ś ć istnienia i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń ­ skich, spotyka je, obserwuje, s ą s i a d u j e z n i m i i stale ż y j e się w tle, k t ó ­ re s t a n o w i ą nie-Cyganie — w naszym p r z y p a d k u Polacy. W s p ó ł i s t n i e n i e , s t a ł e w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech e l e m e n t ó w , trzech kategorii, znajduje potwierdzenie w o d w o ł a n i u do g a d z i ó w u ż y ­ ciem s f o r m u ł o w a ń t a k i c h , j a k „ g a d z i o w s k i " , „ p o gadziowsku" p r z y o k r e ­ ś l a n i u nie-swoich, a t a k ż e w k ł ó t n i a c h . Powiedzenie k o m u ś „ t y gadziu", „ m y ś l i s z po gadziowsku", „ p o s t ę p u j e s z po gadziowsku" jest p o d w a ż e ­ niem, zanegowaniem jego p r a w d z i w o ś c i jako Roma. Nie o g r a n i c z a j ą c y m się do stwierdzenia: nie j e s t e ś t a k i , j a k ja czy j a k m y — j e s t e ś t a k i , j a k oni, „ g a d z i e " . Istnienie s t a ł e , r ó w n o c z e s n e trzech kategorii, trzech s k ł a d o w y c h : swoich, i n n y c h , obcych, powoduje s t a ł e oboczne w s p ó ł i s t n i e n i e , w s p ó ł ­ w y s t ę p o w a n i e d w ó c h p ł a s z c z y z n (lub par opozycji), jednej p ł a s z c z y z n y i d e n t y f i k a c j i swoich wobec i n n y c h i d r u g i e j , gdy swoich i i n n y c h prze­ ciwstawia się obcym. T y m , co ł ą c z y swoich i i n n y c h w p r z e c i w s t a w i e ­ n i u nie-Cyganom, jest p o j ę c i e c z ł o w i e c z e ń s t w a — manušipen. Zobaczy­ m y na schemacie, j a k k s z t a ł t u j ą się pozycje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i wobec siebie. T r u d n o p o w i e d z i e ć , j a k dalece zasada ta jest powszechna, nie t y l k o w odniesieniu do C y g a n ó w . A l e w e d ł u g niej dokonuje się — w m o i m przekonaniu, w e d ł u g moich obserwacji i b a d a ń — o k r e ś l a n i e swojego miejsca w ś w i e c i e , i d e n t y f i k a c j a w ś w i a d o m o ś c i R o m ó w ( C y g a n ó w ) . T a k ż e z r e s z t ą ż y j ą c y c h poza P o l s k ą , w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w A m e r y c e i w A z j i . (Do w n i o s k ó w takich s k ł a n i a j ą n i e k t ó r e i n f o r m a ­ cje zawarte w l i t e r a t u r z e cyganologicznej) . B y ć m o ż e ta sama zasada w y s t ę p u j e w procesach i d e n t y f i k a c j i w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h , wśród grup mniejszościowych, w społecznościach e m i g r a n t ó w , społecz­ n o ś c i a c h ż y j ą c y c h w diasporze — j a k Ż y d z i , m o ż e t a k ż e g r u p m a r g i ­ nesu s p o ł e c z n e g o . Na poziomie n a r o d ó w sprowadza się do prostej opozycji swoi —• obcy, t y l e że bogatej w i e l o ś c i ą k o n t e k s t ó w i w i e l o ś c i ą p ł a s z c z y z n 2 5 2 6 2 5 Znaczna c z ę ś ć p r a c d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w z a j m u j e s i ę p r z y c z y n k a m i lub suje zbyt jednostronnie s p o ł e c z n o ś ć nakże i w nich m o ż n a współczesna, prace znaleźć Actona, cygańską (romantycznie lub potwierdzenia. Ficowskiego, Wyraźniej z niechęcią). dostarcza ich Heymowskiego, L u c de opi­ Jed­ literatura Heuscha, Okely, Y o o r s a , a po c z ę ś c i t a k ż e L i é g e o i s a , M a r t y , S u t h e r l a n d i i n n y c h . 2« W y d a j e s i ę , ż e s y t u a c j a t a k a i s t n i a ł a n a w s c h o d n i c h z i e m i a c h P o l s k i — wchodzących w skład ZSRR. Gdzie obok siebie żyły rozmaite grupy dziś żydowskie, r ó ż n i ą c e s i ę z a s a d a m i r e l i g i j n y m i , r y t u a ł e m , u b i o r e m , c z a s a m i j ę z y k i e m itd. — oto­ czone ś r o d o w i s k i e m jach. Brak nieżydowskim. Sytuacje jest o d p o w i e d n i c h b a d a ń , a j e d y n i e do w ł a s n y c h przypuszczeń. takie m i a ł y miejsce i w dlatego nie mogę odwołać się do innych kra­ publikacji, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 159 i d e n t y f i k a c j i — co ma uzasadnienie w atomizacji s p o ł e c z e ń s t w a , w za­ n i k u w i ę z i n i e f o r m a l n y c h i d o m i n a c j i w i ę z i f o r m a l n y c h — to p r z y p u ­ szczenie w y d a j e się zasadne. B y ć m o ż e to w ł a ś n i e — n i e r o z r ó ż n i e n i e między identyfikacją w obrębie społeczności plemiennych i t p . a w s p ó ł ­ czesnych n a r o d o w y c h jest p r z y c z y n ą n i e p o r o z u m i e ń i k o n t r o w e r s j i p r z y analizowaniu tego zagadnienia. P r z e d s t a w m y teraz graficznie to, co w y ż e j zostało powiedziane: Przedstawiony r y s u n e k uwidacznia jeszcze dodatkowe elementy w i ą ­ żące się z o k r e ś l e n i e m w ł a s n e j g r u p y wobec t y c h , k t ó r z y do niej nie s ą zaliczani. W s p o m n i a ł e m w y ż e j o o b o w i ą z u j ą c e j u Roma, t r a k t o w a n e j j a ­ ko jeden z p o d s t a w o w y c h e l e m e n t ó w romanipen zasadzie endogamii m a ł ­ ż e ń s k i e j . W s p ó ł m a ł ż o n k o w i e w y b i e r a n i są z r e g u ł y s p o ś r ó d w ł a s n e j g r u ­ p y (choć często z r ó ż n y c h podgrup), granice m o ż l i w o ś c i w y b o r u w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a w i n n y zatem p o k r y w a ć się z g r a n i c a m i w ł a s n e j g r u p y . Jed­ n a k ż e w p r a k t y c e z d a r z a j ą się m a ł ż e ń s t w a z i n n y m i R o m a m i . T a k w i ę c n a l e ż y m ó w i ć o preferencjach, k t ó r e s y t u u j ą się w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u ­ py, i o t o l e r a n c j i w w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . G r a n i c ą t o l e r a n c j i m a ł ­ ż e ń s k i e j jest granica o d d z i e l a j ą c a swoich i i n n y c h od n i e - C y g a n ó w , ale t e ż bardzo w y r a ź n i e od odrzuconych j a k o nie ż y j ą c y c h zgodnie z zasa­ d ą romanipen. W r z a d k i c h p r z y p a d k a c h obejmuje ona t a k ż e nie-Cyga­ n ó w , k t ó r z y z y s k a l i status c z ł o w i e k a —• manuš. W i ę ź poprzez k r e w sytuuje w ś r ó d l u d z i , ale granica l u d z i obejmuje t a k ż e odrzuconych (,,ła- �160 LECH MROZ banca"), choć m a ł ż e ń s t w a , k o n t a k t y z n i m i są zabronione — k a l a j ą . ( W a r ­ to d o d a ć , że do tej k l a s y zaliczani są przez Polska Roma, K e ł d e r a s z a i L o w a r a o p r ó c z w y m i e n i o n y c h w y ż e j t a k ż e ci z w ł a s n e j g r u p y , k t ó r z y t r w a l e zostali w y e l i m i n o w a n i ze s p o ł e c z n o ś c i w w y n i k u z ł a m a n i a n o r m . ) Dochodzimy t u t a j do jeszcze jednej osobliwości, do s p o s t r z e ż e n i a , że granica l u d z i p o k r y w a się z g r a n i c ą m o ż l i w o ś c i skalania. S k a l a ć m o ż e i n n y R o m (kobieta, m ę ż c z y z n a ) l u b odrzucony ( „ ł a b a n c " ) , m a j ą c y j e d ­ nak w i ę ź poprzez k r e w — c z ł o w i e k . N i e - C y g a n (nawet manus), j a k z w i e ­ r z ę nie kala — m o ż e b y ć t y l k o p r z y c z y n ą skalania, g d y R o m z ł a m i e za­ s a d ę romanipen, z a s a d ę m o r a l n o ś c i . M a ł ż e ń s t w o z nie-Cyganem m o ż e być (obecnie s u r o w o ś ć tego zakazu z ł a g o d n i a ł a , choć w i n n y b y ć s p e ł ­ nione specjalne sposoby omijania go i zachowania p o z o r ó w ) p r z y c z y n ą skalania przez z ł a m a n i e z a s a d y . T a k i m sposobem jest np. f o r m a l n e wyłączenie kobiety z własnego rodu i grupy — „ z a p o m n i e n i e " o niej. T a k ż e nie s ł a b n i e spoistość g r u p y , nie grozi j e j skalanie, g d y kobieta wprowadzana (nie-Cyganka) zostanie „ u c z ł o w i e c z o n a " — t j . gdy p r z y j ­ mie s p o s ó b ż y c i a i m y ś l e n i a c y g a ń s k i . T a k w i ę c przekroczenie b a r i e r y staje się m o ż l i w e ( m i m o obcości) dla „ g a d z i a " (nie-Cygana). Ta sama bariera jest g r a n i c ą nie do przekroczenia — m i m o cech c z ł o w i e c z y c h — dla osobnika uznanego za nieczystego ( „ ł a b a n c a " ) . W y r a ź n i e w i d a ć t u n i e p o k r y w a n i e się granic ochrony substancji biologicznej i k u l t u r o w e j . M o ż e jeszcze w y r a ź n i e j jest to widoczne na p r z y k ł a d z i e w s p ó l n o t y jedzenia — z k i m m o ż n a jeść i p i ć . T y l k o z t y m i , k t ó r z y nie są skala­ n i . Jedzenie ze s k a l a n y m z w ł a s n e j g r u p y ( „ m a g e r d o " ) , podobnie j a k z „ ł a b a n c e m " , jest niedopuszczalne — p o d g r o ź b ą stania się samemu n i e ­ c z y s t y m (skalanym); t a k ż e z „ g a d z i e m " , poza o w y m w y j ą t k i e m , j a k i s t a n o w i ą ci s p o ś r ó d nich, k t ó r y c h o k r e ś l a się m i a n e m manuš. Różnica m i ę d z y s k a l a n y m z g r u p y w ł a s n e j ( „ m a g e r d o " ) a „ ł a b a n c e m " polega na t y m , że t e m u p i e r w s z e m u t y l k o czasowo o d m a w i a się p r a w a do w s p ó l ­ n o t y jedzenia, p r a w a do p r z e b y w a n i a w g r u p i e ( p r z y p a d k i t r w a ł e g o o d ­ rzucenia są s k r a j n i e rzadkie), podczas g d y d r u g i z samej swojej i s t o t y jest t r w a l e nieczysty. F o r m u ł a „ m o ż e s z j e ś ć i p i ć z C y g a n a m i " w y p o ­ wiedziana przez B a r o - Š e r o l u b K r i s a k o - R o m a k o ń c z y okres w y ł ą c z e n i a poza s p o ł e c z n o ś ć , jest k o ń c e m k a r y , s t w i e r d z e n i e m p o w t ó r n e g o p r z y j ę ­ cia ( m o ż n a b y p o k u s i ć się o powiedzenie p o w t ó r n e g o narodzenia — t o 27 2 S 2 7 Odmienną sytuację - C y g a n nie jest w o g ó l e omawianego nów A. don zamieszkujących pology 2 8 tejże, of the Body, Amerykę G y p s i e s . The Trie Body nie- s k a l a n i a . B y ć m o ż e r ó ż n i c a ta (w s t o s u n k u przeze m n i e p r z y k ł a d u ) w y n i k a ze z m i a n , j a k i e d o k o n a ł y s i ę u Sutherland, 1975; przedstawia Sutherland u C y g a n ó w a m e r y k a ń s k i c h : przyczyną już po przybyciu Hidden Americans, as a Social Symbol Academic Press, London przez trie R o m , 375-389. Amono 1977, s. nich z Europy. Tavistock Publications, [w:] T h e do Cyga­ Patrz: Lon­ Anthro­ Z a o b s e r w o w a ł e m takie p r z y p a d k i neofickiej g o r l i w o ś c i p r z y ż e n i o n y c h n i e - C y ­ g a n ó w (kobiet i m ę ż c z y z n ) u P o l s k a R o m a . �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 161 w a r z y s z y t e m u b o w i e m n a s t ę p n i e w y s t a w n a uczta, podobnie j a k w p r z y ­ p a d k u ś w i ę t o w a n i a narodzin, chrzcin, zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) . Nic t a k i e ­ go nie jest m o ż l i w e w stosunku do Cygana karpackiego. M i a ł e m z r e s z t ą m o ż l i w o ś ć zaobserwowania sytuacji, k i e d y w obozowisku Polska Roma z j a w i ł a się — p r z e b y w a j ą c a w t y m m i e ś c i e — osoba n a l e ż ą c a do C y g a ­ n ó w k a r p a c k i c h . Z o s t a ł a p o d j ę t a jedzeniem (zasada g o ś c i n n o ś c i wobec l u ­ dzi, nie t y l k o wobec swoich), ale n i k t nie t o w a r z y s z y ł j e j , nie j a d ł r a ­ zem, a zaraz po j e j o d e j ś c i u naczynia, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł a , w y r z u c o n o — by n i k t , nawet przez p o m y ł k ę l u b z n i e w i e d z y (co jest o k o l i c z n o ś c i ą ł a g o d z ą c ą ) , j u ż z n i c h nie j a d ł . O k r e ś l a n i e swoich wobec i n n y c h i s w o i c h / i n n y c h wobec obcych do­ k o n u j e się w b e z p o ś r e d n i e j , s t a ł e j k o n f r o n t a c j i . Odrzuceni ( „ ł a b a n c a " ) i manuša nie m i e s z c z ą się t u t a j , nie u c z e s t n i c z ą w t y m procesie •— są z j a w i s k a m i m a r g i n a l n y m i , t y l k o pewnego rodzaju d z i u r a m i w d z i e l ą c y m murze lub może furtkami. M o ż l i w o ś ć w e j ś c i a obcego do g r u p y swoich (choć rzadka) i b a r i e r y u n i e m o ż l i w i a j ą c e s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą n i e k t ó r y m g r u p o m C y g a n ó w (nie-swoich) z d a j ą się ś w i a d c z y ć o a m b i w a l e n t n y m w p e w n y m stopniu sto­ s u n k u do obcego. Jest coś j a k ze stosunkiem do ś w i ę t o ś c i — obcy o d ­ pycha, ale i p r z y c i ą g a (zwracano z r e s z t ą na to u w a g ę ) . P o t w i e r d z e ­ n i e m są — j a k przypuszczam — d o w c i p y i t z w . pieprzne h i s t o r y j k i opo­ wiadane przez m ę ż c z y z n c y g a ń s k i c h na temat n i e - c y g a ń s k i c h kobiet. O p o w i e ś c i tego rodzaju są nie do p o m y ś l e n i a w odniesieniu do kobiet w ł a s n y c h l u b i n n y c h Cyganek i z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e w odniesieniu do k a l a j ą c y c h kobiet „ ł a b a n c ó w " . Istnienie i c h w p r z y p a d k u kobiet n i e - c y ­ g a ń s k i c h m o ż e p o t w i e r d z a ć , że „ g a d z i o w i e " nie k a l a j ą , ale t a k ż e ś w i a d ­ c z y ć o p e w n e j , j a k b y zakazanej a t r a k c y j n o ś c i . Przedstawiona zasada w y r a ź n a jest w ś w i a d o m o ś c i Polska Roma, K e ł ­ derasza i L o w a r a . Bardziej natomiast nieostre granice, nieostry r y s u n e k ma w p r z y p a d k u C y g a n ó w karpackich. Z r ó ż n i c o w a n i e tej z b i o r o w o ś c i na s p o ł e c z n o ś c i wioskowe i j e d n o c z e ś n i e w y m i a n a p a r t n e r ó w m a ł ż e ń ­ skich p o m i ę d z y n i m i , ale i zakaz brania w s p ó ł m a ł ż o n k ó w z p e w n y c h osad (bo są to „ ł a b a n c a " — sic!), a m b i w a l e n t n y stosunek do Polska Roma, Lowara i Kełderasza — określanych w s p ó l n y m mianem Austryjaki lub „ ł a b a n c a " [!], k o n i e c z n o ś ć r o z w i ą z a n i a s y t u a c j i pewnego k o n f l i k t u w e ­ w n ę t r z n e g o — pogardzenia nie-Cyganami (jako „ g a d z i a m i " ) i zarazem s t a ł e g o p r z e b y w a n i a w ś r ó d nich, s t a ł e g o w s p ó ł ż y c i a z n i m i k o m p l i k u j e zagadnienie. Ta ostatnia k w e s t i a d o p r o w a d z i ł a m . i n . do w y t w o r z e n i a bardziej złożonego obrazu n i e - C y g a n ó w , do w y o d r ę b n i e n i a w ś r ó d n i c h d w ó c h k a t e g o r i i : „ g a d z i o - g a r o " i „ g a d z i o - r a j a " . P i e r w s i to c i , k t ó r y m i n a j c z ę ś c i e j się pogardza i w ś r ó d k t ó r y c h się żyje — sąsiedzi i m i e s z k a ń ­ cy w i o s k i czy osady. D r u d z y to „ p a n o w i e " (raj znaczy pan) — to miesz2 9 2 9 В e n с d у к t o w i с z, 11 — E t n o g r a f i a P o l . 33/1 Markowska, op. cit., s. 213-214. �162 LECH MROZ k a ń c y miasta, k t ó r y c h status, standard, k u l t u r a , m o g ą b y ć p r z e d m i o ­ t e m szacunku i n a w e t z a z d r o ś c i . Raja s ą często s y m p a t y c z n i i ż y c z l i w i , bardziej n i ż ludzie z w i o s k i . Zapewne ma na to w p ł y w b r a k c z ę s t y c h b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w i r o m a n t y c z n y stereotyp Cygana p r z y c i ą g a j ą c y ż y c z l i w ą u w a g ę „ p a n ó w " z miasta. O g ó l n i e jednak — j a k się w y d a j e — t a k ż e w p r z y p a d k u C y g a n ó w k a r p a c k i c h daje się z a u w a ż y ć f u n k c j o n o ­ wanie omawianej w t y m t e k ś c i e zasady i d e n t y f i k a c j i . T y l e , że sytuacja C y g a n ó w karpackich, brak w y r a ź n i e organizujących ich r a m i sposób życia p o w o d u j ą zaciemnienie obrazu; przypadek ten w y m a g a specjalne­ go, osobnego o m ó w i e n i a . Lech Mróz HOW DO T H E POLISH GYPSIES DISTINGUISH THEIR OWN GROUP? IDENTITY, DISTINCTNESS, STRANGENESS S u m m a r y I n c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of the people's attitudes belonging to t h e i r group w e people-strange people". usually conceive V a r i o u s contexts t o w a r d s other people this r e l a t i o n as a n opposition a n d factors not "our determine in each particular case w h i c h people a r e "our o w n " a n d w h o a r e s t r a n g e r s . I do not m e a n a g e n e r a l p o l e m i c w i t h this p r i n c i p l e I a m groups, w h e r e this only studying one d i s t i n c t i o n a p p e a r s i n a different of the groups l i v i n g i n P o l a n d — P o l s k a R o m a , L o v a r a , K a l d e r a s h a define their own group a n d thereby they define cases, n a m e l y Gypsy f o r m . G y p s i e s of p a r t i c u l a r their and Karpatian Gypsies r e l a t i o n to other Gypsy groups a n d to n o n - G y p s i e s ( m y studies c o n c e r n P o l i s h G y p s i e s b u t I suspect, my conclusions c a n be of w i d e r c h a r a c t e r b e c a u s e that of the specific G y p s y w a y of life a n d t h e i r i n t e r - g r o u p connections). Thus, by G y p s i e s there p r i n c i p l e is m o r e complex: ( n o n - G y p s i e s ) " a n d a l l the is not an opposition "our people-other elements "our p e o p l e - s t r a n g e r s " but the people (i.e. other G y p s i e s ) - s t r a n g e r s are necessary i n defining one's i d e n t i t y and his p l a c e i n the h u m a n w o r l d . M y c o n c l u s i o n s c o n c e r n the G y p s i e s but a guestion a r i s e s h e r e ( w i t h no a c t u a l a n s w e r ) w h e t h e r t h i s p r i n c i p l e is not m u c h m o r e g e n e r a l . M a y b e it c o n c e r n s social and ethnic groups too-for example m i n o r i t i e s p r e s e r v i n g s o c i a l ties brought living in dispersion over f r o m t h e i r h o m e teresting, that the g r a m m a r of a l l l a n g u a g e s where we people or other ethnic c o u n t r y . I t is i n ­ c a n be the e v i d e n c e h e r e s i n c e e v e r y ­ meet the three f o r m s of p e r s o n a l p r o n o u n s : I - y o u - h e <we-you-they). s e e m s to r e v e a l (not o n l y b y G y p s i e s ) a v e r y g e n e r a l p r i n c i p l e of the people not b e l o n g i n g It distinguishing to "us" into the r e l a t i v e l y closer ones ("you") a n d quite s t r a n g e ("they"). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c2fb5fc603fe3573f3ac276cbf76329.pdf 904d40d50bd7833bbc852295f6c02937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1533 Title A name given to the resource Język białoruski a białoruska świadomość narodowa (sytuacja w dwóch miasteczkach Republiki) / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.214-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biłas, Agata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A G A T A BIŁAŚ J Ę Z Y K BIAŁORUSKI A BIAŁORUSKA ŚWIADOMOŚĆ N A R O D O W A (SYTUACJA W D W Ó C H M I A S T E C Z K A C H REPUBLIKI) Po rozpadzie ZSRR Białoruś jako jedna z ostatnich republik ogłosiła swoją niepodległość. Było to 21 sierpnia 1991 r. Początkowe posunięcia rządu nowo utworzonego państwa dążyły do podkreślenia jego wartości narodo­ wych, związanych z kulturą białoruską. Działania te dotyczyły przede wszyst­ kim symboliki narodowej, szkolnictwa, działalności kulturalnej. W większości szkół wprowadzono białoruski jako podstawowy język wykładowy, przyjęto też historyczne godło i flagę - związane z XV-wiecznymi emblematami wojsk białoruskich. Instytucje kulturalne zajęły się podnoszeniem świadomości oby­ wateli oraz popularyzacją kultury narodowej. Podjęto także próbę uwolnienia opracowań poświęconych historii Białorusi od wpływów ideologii radzieckiej. Ten okres aktywnej rebiałorutenizacji Republiki trwał do 1994 г., kiedy do władzy doszedł aktualny prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka. Od tego czasu sytuacja zaczęła się zmieniać, a białoruskie odrodzenie kulturalne, w tym językowe, zostało zahamowane. W ogłoszonym 14 maja 1995 r. referen­ dum 83,3% głosujących opowiedziało się uznaniem równorzędności rosyj­ skiego i białoruskiego, nadając temu pierwszemu status języka urzędowego. Wprowadzenie dwujęzyczności spowodowało powolne wypieranie białoruskie­ go przez rosyjski z urzędów, a także szkół. Zmianie uległ również stosunek do historii. Rosję zaczęto ponownie przedstawiać wyłącznie jako sprzymierzeńca Białorusi. W tym samym referendum głosowano także nad zmianą symboli państwowych i , zgodnie z jego wynikami, zastąpiono historyczną flagę (biało-czerwono-białą) oraz godło (Pogoń) symboliką niewiele różniącą się od tej z czasów Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. ł W trakcie swoich wcześniejszych badań na Białorusi spotykałam się z róż­ nymi poglądami na temat państwa białoruskiego i z różnym stosunkiem do niego. Postanowiłam bliżej przyjrzeć się tej problematyce, zwracając szczegól­ ną uwagę na stosunek Białorusinów do języka białoruskiego. Z moich rozmów wynikało, że nastroje patriotyczne są najsilniejsze w Mińsku i innych dużych miastach. Co prawda, zdecydowana większość mieszkańców stolicy, w tym 1 Dane według oficjalnego źródła białoruskiego: Centrwyborkomu. �216 A G A T A BIŁAŚ także zdeklarowani patrioci, posługuje się na co dzień rosyjskim, w tym mieście jednak najwięcej jest osób postulujących wprowadzenie jednego języka państwowego - białoruskiego. Jak mówili moi rozmówcy, sytuacja na wsi wygląda zupełnie inaczej: ludzie posługują się na co dzień miejscowymi gwa­ rami (białoruskimi), ale osób opowiadających się za powszechnym używaniem białoruskiego i przyjęciem go jako jedynego języka państwowego jest naj­ mniej. Dysponując takimi informacjami postanowiłam sprawdzić jak wygląda­ ją nastroje w niedużej miejscowości. W tym celu wybrałam Nieśwież i Kłeck, dwa miasteczka obwodu mińskiego. Przeprowadziłam tam ok. 50 wywiadów z Białorusinami, głównie inteligencją, ale także z osobami mniej wykształ­ conymi. Na moich rozmówców wybierałam najchętniej tzw. świadomych Bia­ łorusinów oraz pracowników kultury i oświaty. Postanowiłam dowiedzieć się, jaki jest stosunek moich informatorów do języka białoruskiego, jak odnosi się do niego, ich zdaniem, reszta społeczeństwa oraz gdzie szukają oni przyczyn tego, że nie jest on powszechnie używany. Pytałam też o stosunek do symboli narodowych, historii i aktualnej sytuacji Białorusi. W Kłecku i w Nieświeżu białoruski jest obecnie podstawowym językiem nauczania. W Nieświeżu tylko w jednej z czterech szkół lekcje prowadzone są po rosyjsku. W Kłecku natomiast, we wszystkich trzech szkołach obowiązuje język białoruski i tylko ostatnio (po przyjęciu ustawy o dwujęzyczności) w jednej z nich zorganizowano klasy z rosyjskim jako wykładowym. Mieszkańcy Kiecka, z którymi rozmawiałam, często podkreślali, że ich miasteczko jest miejscem szczególnym pod względem dbałości o język białoruski: Ja uże nie raz skazał, szto wot ety deputaty u nas w Wierchownom Sawiecie, katoryje nie rozmawiają po biełarusku, a na mowie sąsiada, ja mówił, że niech oni przyjadą do Kłecka, pobędą tutaj pół roku i będą rozmawiać po białorusku (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nauczycielki białoruskiego mówiły z dumą: Pro nas Niuhilewicz, naszpaet [...] Jon napisał wiersz, nam pryswiecił, naszemu horodu, szto u nas usio na biełaruskaj mowie (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Inaczej jest w Nieświeżu, gdzie mimo szkół z wykładowym białoruskim nie przywiązuje się dużej wagi do tego języka, podobnie zresztą jak do działalności kulturalnej na rzecz białoruskości. Wydaje mi się, że przyczyn tego należy szukać w inicjatywie władz rejonu kleckiego i ich stosunku do odrodzenia Białorusi: No, realna, to szto, na primier w pasliednije gody u nas, na primier, mnogije szkoły wiernuli sie k' biełaruskiemu jazyku. Wiernułi sie. Ot, na primier, w naszym rajonie, w kleckam, nasze rukawodztwa, wot rajonu, ani paddzierżywajut biełaruskije szkoły i u nas nietu ruskich szkół w rajonie, nietu. Chacia do etawa u nas uże, na primier, w Kleckie uże Het dwadcat nie było biełaruskaj szkoły. A ot, piereszli, no to piereszli my poslie, z dziewianosta pierwowo goda na biełaruski jeżyk tut w szkołach (Rosjanin, prawosławny, ok. 50 lat). Istotną rolę w kształtowaniu świadomości społeczności lokalnych odgry­ wają domy kultury i biblioteki. Takie placówki istnieją i działają w obydwu miasteczkach. Również one po 1991 r. rozpoczęły proces przechodzenia na język białoruski: No, u nas, na primier, w bibliotekie szto? Wsio dzieła na �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 217 biełaruskam jazykie. My uże piać Het nazad piereszli na eta (Rosjanin, prawo­ sławny, ok. 50 lat). Jednak, jak mi powiedziano, większość czytelników inte­ resują książki w języku rosyjskim: Ludzi prywykli czitać pa ruski, eta uże mnoga, mnoga Het. No, raz eta wazrażdajetsa, to pajawliajutsja i takije ludzi i wot, my sami chacim eta prapahandirować, i sami razmawliać na biełaruskaj mowie, na swajoj i dobra eta wiedać, i wsio. No, ludzie pa ruski, kanieszna prywykli (Rosjanka, ok. 40 lat, Nieśwież). Niewielu moich rozmówców posługuje się na co dzień językiem białoruskim. Mieszkańcy Nieświeża i Kiecka rozmawiają między sobą po rosyjsku z białoru­ skim akcentem lub w „zmieszanym" języku białorusko-rosyjsko-polskim. Stosu­ nek do białoruskiego, sposób jego postrzegania, zmienił się przez ostatnich kilka lat: Mnohije Bielarusy, jakije nie umiejut hawarit na rodnaj mowie, ani zrozumieli, szto ich ahermanili, ich oszukali. I jony uże kajut sia szto any uże dzieciej swoich nie pasylali w bielaruskie szkoły i prasili, znaczyt, aswabadzić ad izuczenia radnowo jazyka, jawliajtie, mnohije aswabadżali swoich dzieciej, Bielarusy, ad izuczenia swajewo radnowo jazyka (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nie można jednak powiedzieć, że używanie białoruskiego stało się teraz, podobnie jak kiedyś rosyjskiego, synonimem wykształcenia i prestiżu. Chyba niewielu Białorusinów postrzega rosyjski jako język obcy, język sąsiedniego państwa. Wielu świadomych Białorusinów porozumiewa się nim na co dzień, nawet jeżeli znają białoruski. M o i rozmówcy różnili się stosunkiem do języka białoruskiego, a także stosunkiem do symboli państwowych, niezależności Białorusi i do postaci prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Wśród postaw, z którymi się zetknęłam można zauważyć trzy wyjątkowo ciekawe, a równocześnie reprezentowane przez większą liczbę osób: pierwsza wyróżnia się zdecydowanym poparciem dla odrodzenia języka białoruskiego i niezależności Białorusi, historycznej symboliki oraz sprzeciwem wobec prezydentury A. Łukaszenki. Drugą okreś­ liłam jako „patriotyzm z urzędu", ponieważ występuje ona wśród pracow­ ników kultury i oświaty (jest charakterystyczna tylko dla części z nich), została wywołana zmianami w polityce kulturalnej państwa po 1991 roku. Trzecią postawę cechuje obojętność wobec problemu języka państwowego, poparcie dla polityki prezydenta i aktualnej symboliki Białorusi. Jak twierdzą „świa­ domi Białorusini", dotyczy ona głównie osób niewykształconych. Postawa ta jest słabo reprezentowana w moich wywiadach. Pierwsza z wyodrębnionych przeze mnie postaw mogłaby być określona jako „bycie świadomym Białorusinem". Postawa ta często wiązana jest z przy­ należnością do Białoruskiego Frontu Narodowego. Jednakże niewielu z moich rozmówców - świadomych Białorusinów - faktycznie sympatyzowało z tą partią. Niektórzy z nich są zwolennikami innych partii, inni nie wiążą się z żadną organizacją. Ponieważ jednak BFN jest jedyną liczącą się siłą opo­ wiadającą się po stronie odrodzenia kultury, języka i budowania państwo­ wości białoruskiej pod historycznymi symbolami, przy jednoczesnym sprze­ ciwie wobec prezydentury A. Łukaszenki, Białorusini będący zwolennikami �218 AGATA BIŁAŚ tych wartości są, automatycznie, uważani za sympatyków BFN. Przyjmuje się, że świadomymi Białorusinami może być tylko inteligencja. Z moich badań wynika, że tę postawę reprezentują także ludzie „prości", zwykli robotnicy kołchozowi. Tak więc świadomymi 'Białorusinami są zarówno ludzie z wyż­ szym wykształceniem, jak też ze średnim czy podstawowym, choć tych pierw­ szych jest niewątpliwie najwięcej. Poziom wykształcenia wpływa natomiast na sposób wyrażania poglądów. W wypowiedziach ludzi „prostych" najlepiej widać ich związek emocjonalny z Białorusią. Wyrażają go za pomocą języka silme nacechowanego uczuciowo: Biełarusia jest Bielarusia. I nie nada nikakich ...ja chaciu drużna sa wsiemi żyt. Drużna nada żyt sa wsiemi stronami. No, swaja strana dałżna byt swaja. A nie tak! [...] Biełarusia dalżna byt swaja. Ja każu, malieńkije strany wyżywajut, czamu Biełarusia nie magłaby wyżyt? Krasiwa strana i turisticzeskaja. I tiem bolie szto czieriez Biełaruś wies transport z Rosji idziot. - Baba! Biełarusia żywię i budiet żyt! (Białorusinka, prawosław­ na, ok. 65 lat i jej syn ok. 30 lat). Rozmówcy reprezentujący pierwszą postawę deklarują potrzebę jednego języka państwowego, białoruskiego: No, a gasudarstwienny jazyk, kanieszna, w Biełarusi dołżen byt biełaruski (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat); No, wsio-taki w dzierżawie powinna dzierżawna mowa być adna (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Wyrażają też chęć rozmawiania po białorusku: No, chce sie żeby rozmawiać po biełarusku, żeby szkoły były biełoruskie chce się. Choć nikt nie zapreszczajet. Choczesz w biełarusku idzi, choczesz w rusku. No, chciała sie by bolsze biełaruskości. Swego czegoś chciało się by. Wy chcecie polskiego wszystkiego, panie chcą, my też chcemy (Białorusinka, prawo­ sławna, ok. 65 lat). Równocześnie nawet wśród osób deklarujących chęć upowszechnienia języka białoruskiego niewiele jest takich, które posługują się nim na co dzień. Osoby reprezentujące tę postawę podkreślają także znaczenie języka dla kul­ tury: Raz zachawajetsa mowa, znaczit budziet razwiwatsia i bahacieć kultura naroda (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Pozytywny stosunek do języka białoruskiego łączy się z chęcią przywróce­ nia biało-czerwono-białej flagi i godła Pogoni. Powrót do symboli historycz­ nych oznacza dla nich również odrodzenie narodowe i kulturalne: Gierb eta wsiegda simbał rieżima, katory jest. Pa drugomu być nie możet. Paciemu pamieniałas Pagonia? Patamu szto cie wriemiena gierb nasil pryznaki, imienna nacjonalnowo, budziem hawarić, prosta biełaruskawo odradzenia Biełarusi. Wot, etot Pagonia, on simboł nacjonalnowo odradzenia, a siejczas eta drugoj simboł (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). I jeszcze jedna wypowiedź nauczycie­ la z białoruskiego gimnazjum: Nasze ucznie tak razumiejuć, szto nasz ściach, toj ściach [biało-czerwono-biały], szto nasz gierb, eta gierb Pahonia, z jakim my wychodzili na hrunwaldzku bitwu, z waszymi prodkami, z Litowcem, Ukraińcem, suprać Kryżakam. Nasz (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Charakterystyczne dla postawy pierwszego typu jest także twierdzenie o konieczności uniezależnienia Białorusi od wpływów państw ościennych. Bia- �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 219 łoruś, według tej grupy informatorów, powinna być niezależna. Jest to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne. Z wypowiedzi wyrażających potrzebę niezależności Białorusi można często wywnioskować, że rozmówcy nie uważają jej za zupełnie wolną: Chacia nasz prezydent haworit, szto my samastojne, na samaj sprawie, kali poczytać ustawu połażenie ab etym sajuzie, to nie ka zrozumieć czy my samastojne, czy my znowu siewierazapadnyj kraj (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). W rozmowach z osobami reprezentującymi postawę „świadomej białoruskości" uderza spo­ sób wypowiadania sądów na temat języka, kultury i państwa białoruskiego. Słychać w nich wyraźne zaangażowanie uczuciowe, świadczące o silnych wię­ zach z białoruską tradycją narodową w szerokim rozumieniu. Druga wyróżniona przeze mnie postawa również charakteryzuje się popar­ ciem dla odrodzenia i upowszechnienia języka białoruskiego, ale nie jest tak silnie nacechowana emocjonalnie jak pierwsza. Poza tym wśród prezentują­ cych ją osób liczni są zwolennicy polityki prezydenta i aktualnej symboliki państwowej. Jak już wspomniałam, jest ona częsta wśród pracowników oświa­ ty i kultury, którzy musieli dostosować się do nowej polityki w niezależnej Republice. Osoby reprezentujące tę postawę, w przeciwieństwie do świado­ mych Białorusinów uważają, że stan świadomości narodowej w ich ojczyźnie jest wystarczający: [...] dla haradżan absolutna balszost jony żywut w Biełarusi i zwykła adczuwajut siebie Białarusami, tak jak i hramadzianin w kożnej krainie. I nie wiedaju szto Francuz na siołnieszni dzień wielmi hwaluje etoj prabłiem, szto on adczuwajet sia hramadzianinem Francji, u niewo druhije prabłiemy, prabliemy asabiste, prabliemy pa robocie, jeszcze nieki tam prabliemy (Białorusinka, ok. 40 lat). Niemniej jednak rozmówcy podkreślają potrzebę znajomości historii Białorusi i niezależności Republiki. Osoby należące do omawianej tu grupy mają różny stosunek do symboli państwowych Białorusi oraz polityki pre­ zydenta. Zazwyczaj poparcie dla prezydenta pociąga za sobą poparcie dla aktualnej symboliki państwowej, a z kolei sprzeciw wobec A. Łukaszenki najczęściej łączy się z postulowaniem przywrócenia historycznego godła i flagi. Trzecia postawa jest zupełnie różna od dwóch poprzednich. Osoby pre­ zentujące ją wykazują się całkowitą obojętnością wobec białoruskiego dzie­ dzictwa historycznego i brakiem potrzeby jego poznawania. Rozmówcy ci podkreślają drugorzędne znaczenie języka narodowego dla kontaktów między­ ludzkich: Mnie każetsja, kakaja raznica jakij jazyk [...] Liż by był czieławiek i um w gaławie. Na kakom skazał, na tom i razabrał (Białorusinka, prawo­ sławna, 47 lat). W wypowiedziach tej grupy informatorów słychać przekona­ nie o konieczności związku Białorusi z Rosją: Da, sajuza chocim wsie. [...] A wsio-taki nam z Rasijaj budzie, Biełarusom lekcze żyć [...] (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wśród moich rozmówców niewiele jest osób, które by prezentowały oma­ wianą postawę. Bardzo często słyszałam jednak o niej od „świadomych Biało­ rusinów". Przywoływali ją, by wskazać przyczyny współczesnej sytuacji państwa i narodu białoruskiego. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy oceniano �220 AGATA BIŁAŚ zaangażowanie społeczeństwa w odrodzenie białoruskie, gdy poszukiwano źródeł bierności znacznej części Białorusinów: Oj, aż nie magu. Sąsiedzi mówią: Mnie iżby haraszo żyłoś. Kto by nie był (Polak, katolik ok. 75 lat); Ja znam mnoga ludziej.ja daże udziwliena, szto prawda eta to, szto skazali pa telewizoru i radio. Eta prawda szto napisali w haziecie. A mnienie sasiedow, pus ana sama w niom jest ana, ano nie waspryniotsa. Takaja jiłasojia... (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Mówiąc o obojętnym stosunku do języka i kultury narodowej świadomi Białoru­ sini podkreślają przede wszystkim głębokie zaufanie wielu osób do prezydenta: Eta on [prezydent] pamieniał [symbole państwowe], eta była biełaruskaja. On pamieniał. Jeśli by on narysował byka z wymieniem, sztoby doić i ludzie pragłasawaliby (Polak, katolik, ok. 75 lat). Według moich rozmówców takie podejście do własnego państwa i jego języka spotyka się najczęściej wśród osób niewykształconych i nie interesują­ cych się polityką. Dla nich ważniejsze są aktualne problemy ekonomiczne: [...] Lepszaja żyzń kali on [prezydent] budzie na biełaruskom jazyku. Jak nie była etawo chleba, tak nie budziet. A jak on budzie hawaryć pa francuski, a daść kusok chleba, tak [...] dla Biełarusow (Białorusin, prawosławny, ok. 65 lat); Kakaja nam raznica? Haj i wasz pryjedzie Polak prawić, aby nam dawał pensji na chleb. Kłopot nam z jakowo gasudarstwa budzie prawideł! Aby za naród szoł, kab nam lekcze żyć było wsiewo (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wydaje się, że zaprezentowane powyżej postawy występują powszechnie w Republice. Potwierdzali to moi rozmówcy, odwołując się do własnych do­ świadczeń z podróży po Białorusi. Na podstawie tychże doświadczeń bardzo często (głównie u świadomych Białorusinów) pojawiała się opinia o braku woli odrodzenia narodowego. Jakie były lub są tego przyczyny? Powszechnie szuka się ich przede wszystkim we współczesnej sytuacji polityczno-gospodarczej Białorusi, rzadziej w odległej historii. Być może związane jest to z, zauwa­ żaną zresztą, niewystarczającą bądź tendencyjną wiedzą na temat własnej historii. Innym powodem (podawanym przez moich rozmówców) popierania polityki władz i związku z Rosją oraz opowiadania się za symboliką przypo­ minającą tę z czasów BSSR jest przyzwyczajenie. Równie istotnym problemem są oficjalne środki masowego przekazu (jedyne powszechnie dostępne), będące dawniej narzędziem propagandy sowieckiej, a dzisiaj łukaszenkowskiej. Wyda­ je się jednak, że sama analiza aktualnej sytuacji polityczno-ekonomicznej nie wystarczy, by zrozumieć brak widocznych powszechnie działań probiałoruskich. Białorusini wybrali inną drogę rozwoju niż pozostałe republiki byłego ZSRR, dlatego przyczyn obecnej sytuacji trzeba poszukać głębiej. Wielu z mo­ ich rozmówców, zaangażowanych w problem białoruskiego odrodzenia naro­ dowego i kulturalnego uważa, że można je znaleźć w historii Białorusi. Jedną z najistotniejszych jest brak tradycji państwowości. Z tego wynikała np. polonizacja wyższych warstw społeczeństwa (w Wielkim Księstwie Litew­ skim). Późno powstała białoruska idea narodowa (koniec X I X w.). Dodat­ kowym problemem jest sprawa samej nazwy tych ziem. Jako Białoruś zaczęto je określać dość późno, w dodatku używanie tej nazwy było zabronione �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 221 w X I X w. (1840 r.) przez władze carskie. Odgrywało to także pewną rolę w kształtowaniu specyficznej mentalności Białorusinów: Biełaruś takoj [...] pa duszy cieławiek, szto jemu nada sztoby hto ta kamandował (Białorusin, prawosławny, ok. 35 lat); Biełarusy pamiarkowne, Biełarusu kamandujuć, hrajuć tak, buduć skakać tak, aby dobra, aby cicha, aby spokojna [...] (Biało­ rusinka, ok. 40 lat). Mentalność ta jest także związana, jak dowodzi jeden z moich rozmówców, z obowiązującym na tych ziemiach przez wiele wieków prawem pańszczyźnianym: No, w Polszczy nikagda nie była krypasnowo prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Značit raznica balszaja. Kryposnoje prawo, pańszczyzna [...] Paetamu nie prywykli tak być swobodnym (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Kolejną przyczyną jest brak Kościoła narodowego: No, kak taż Polsza... wsio-taki, no wam pamahla relihia (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Ten problem chciałabym omówić szerzej. Być może szansę zostania Koś­ ciołem narodowym Białorusinów miał unityzm, który zdobył szerokie popar­ cie społeczne (w okresie od X V I do X V I I I w.). Dość szybko jednak zro­ zumiano, jak duże zagrożenie stanowił on dla prawosławia (ale też dla katoli­ cyzmu). Stąd polityka carska z początku X I X w. - drastycznie likwidująca wszelkie przejawy unityzmu. Dopiero po 1991 r. podjęto próby reaktywowania tego obrządku. Jest on jednak zbyt słaby, by stać się białoruskim Kościołem narodowym. O wpływy na ziemiach obecnej Białorusi walczyły przez wieki dwa Kościoły: prawosławny i katolicki. W każdym z nich obowiązuje inny język: w cerkwi językiem liturgii jest starocerkiewnosłowiański, a językiem kazań zazwyczaj rosyjski. W Kościele katolickim przez długi czas językiem obowiązu­ jącym był (po łacinie) polski. W roku 1991, bp Tadeusz Kondrusiewicz, administrator apostolski, polecił wprowadzenie białoruskiego do liturgii Mszy Św. wszędzie tam, gdzie pojawiły się takie prośby. Chciałam się dowiedzieć czy używanie różnych języków w dwóch największych na Białorusi Kościołach ma wpływ na stosunek do języka ojczystego Białorusinów. Okazało się, że świa­ domi Białorusini wyrażają swoje zadowolenie z polityki Kościoła katolickiego, ale, ich zdaniem, nie ma to wpływu na poglądy wiernych. Ponieważ, jak wynika z moich badań, świadoma białoruskość nie wy­ kształciła się u moich rozmówców dzięki polityce Kościoła (większość z nich to prawosławni), ani nie została wpojona w szkole, która przez 50 lat prowa­ dziła politykę sowietyzacji i potępiania idei narodowych, rozumianych jako nacjonalizm, musiała zrodzić się na skutek innych doświadczeń. Należy zau­ ważyć, że nie wszyscy „świadomi Białorusini" byli „świadomi" przez całe swoje życie. Dla wielu problem identyfikacji narodowej powstał dopiero po upadku ZSRR. Wtedy obywatele Białorusi, tak samo jak mieszkańcy innych republik, musieli nauczyć się myśleć o sobie jak o mieszkańcach małego państwa, a nie ogromnego mocarstwa. Co za tym idzie, musieli zrezygnować z identyfikowania się z kulturą wielkiego obszaru zamieszkałego przez różne narodowości, a zacząć poznawać lepiej swoją mniejszą ojczyznę. Polityka państwowa prowadzona w latach 1991-1994 propagowała kulturę i język �222 AGATA BIŁAŚ białoruski. Wielu „świadomych Białorusinów" wybrało taką identyfikację dzięki tej polityce. Inni wynieśli swoją białoruskość z domu rodzinnego. Sytuaq'a języka białoruskiego na Białorusi nie jest dobra. Nie tylko dlatego, że: w obszczem ta naród nie gawarit na niom (Białorusinka, prawosławna ok. 45 lat), ale przede wszystkim dlatego, że nie chce się tego nauczyć. Państwo pozwala na posługiwanie się obcym językiem. W rzeczywistości jednak to nie rosyjski jest językiem obcym dla wielu mieszkańców Białorusi, ale białoruski. Polityka państwowa stawia zdecydowanych zwolenników języka białoruskiego oraz odrodzenia narodowego na uboczu życia politycznego. Jakby kontynuując politykę komunistyczną, potępia zdecydowane dążenia narodowe jako nacjona­ lizm. Słowo naqonalizm, jak dowiedziałam się od moich rozmówców, za czasów ZSRR było wyjątkowo silnym oskarżeniem. Deklarowanie potrzeby ustanowienia w państwie białoruskim tylko jednego języka państwowego (białoruskiego) traktowane jest przez środki masowego przekazu, podporządkowane prezydento­ wi, jako przejaw nietolerancji. Jest to dość zręczne posuniecie, gdyż społeczeństwo Białorusi po wielu latach propagandy sowieckiej bardzo się boi nietoleranqi. Nie jest to jednak strach przed nietolerancją wobec własnych poglądów, ale strach przed wmówionym zagrożeniem ze strony poglądów nietolerancyjnych. Mówiąc o białoruskiej świadomości narodowej należy powiedzieć o „tutejszości". Kiedy w X I X w. zakazane było używanie słowa 'Białorusin', miesz­ kańcy tych ziem - mówiąc o sobie - określali się jako „tutejsi". Dziś deklarują się oni jako Białorusini, uważając jednocześnie, że posługiwanie się językiem białoruskim nie jest konieczne. Świadomość białoruska to z jednej strony fakt, że obywatele Białorusi uważają się za członków narodu białoruskiego. Z drugiej strony „świadomy Białorusin" to nie tylko członek społeczności uważanej za naród, ale też zwolennik, propagator atrybutów tego narodu, przede wszystkim języka, historii, w której się ten naród wykształcił, historycz­ nej symboliki, postulujący niezależność Białorusi. Taka świadoma białoru­ skość nie jest częsta, także w miasteczkach, w których prowadziłam swoje badania. M o i rozmówcy wspominali o kompleksie mieszkańców miasteczek i wsi w stosunku do dużych miast. Ich postawy są mniej odważne, raczej oczekują „nowinek" lub zarządzeń ze stolicy. Kiedy osoba z prowincji jedzie do Mińska, dookoła słyszy język rosyjski, białoruski - jej zdaniem - odbierany jest jako język wsi. A jak podkreśla „świadoma Białorusinka": Jeśli u naroda jest jazyk, to kanieszna jest i gardnost za swaju nacju, jest szto ta asobiennowa. Jest panimanie, szto wot: ja Bielarus (Białorusinka, ok. 35 lat). LITERATURA D z w o n k o w s k i R. 1993 Kościół katolicki na Białorusi - przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe", T . I I , z. 1(2), Poznań, s. 163-175. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, edycja Spotkania, Warszawa. �JĘZYK BIAŁORUSKI A ŚWIADOMOŚĆ NARODOWA 223 E n g e l k i n g A. Nacje to znaczy grupy religijne, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 W kościele trzeba po polsku, „Fraza", nr 10, s. 73-79. 1996 Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne, I.Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 225-236. 1996a Fenomen odrodzenia. Jeszcze raz o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi, „Rocz­ nik Wschodni", nr 3, s. 113-125. Sajewicz M. 1993 Wyobrażenie ,,małej ojczyzny" w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, J.Bartmiński (red.), Lublin, s. 125-139. Smułkowa E. 1993 Problemy języków narodowych w praktyce religijnej na białorusko-pobkim pograniczu etniczno kulturowym, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger (red.), Т. VII, s. 85-93. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, nr 15, Warszawa. A G A T A BIŁAŚ T H E BELORUSSIAN L A N G U A G E A N D B E L O R U S S I A N N A T I O N A L CONSCIOUSNESS Summary In 1991 Belorussia became an independent state and the authorities endeavoured to propa­ gate national language and culture. However, some years later Aleksander Łukaszenko became the president and the process of national revival was set back again. He ordered the change of national symbols of Belorussia to the ones resembling those of the Soviet republic. Russian was introduced again as the second official language. The problem of my study were the people's attitudes to these changes. The field research concerned the communities of two little towns. Most of my respondents belonged to the "intelligent­ sia". They told me about their own attitudes to national problems and the attitudes of other people. The attitudes that were described basing on these data can be classified into three types. The first refers to the "nationally conscious" group, emotionally atached to Belorussian tradition, culture and language. Another is typical for many people employed in education,in cultural activities. They support Łukaszenko but they are also for cultural revival and the revival of the language. The third type of attitude means total indifference to both the official language and national tradition. It is characteristic to people of low education. Belorussian language is not in common use in the country. Small is the knowledge of the history of the nation, most people believe there is no need of such knowledge. There are several determinants which have contributed to such situation, the country had a particular history, there was no religion which could be considered ad "national church" (unlike in some other countries of this part of Europe). The influence of official propaganda should be taken into account too, and the specific mentality of the people on this area. Those defined as the "conscious Belorussians" point at the importance of the language for national revival even though the language is not commonly used. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim, oprawne w imitację skóry, ze złoceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. /. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z . Wójcik), Wrocław 1995 (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wy­ darzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Diva polskie pamiętniki £ Syberii XVII—XVIII wiek (Red. nauk. A. Kuczyński), Wrocław 1996 (cena: 20,00 zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek X V I I ) i Ludwika Sienickiego (wiek X V I I I ) przebywających na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki są opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyj­ skich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskiej tubylców. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław tel. 071/44-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bacd6ffe953c85a8595f51fdf56918a.pdf 3e48bcedb75d3f10f70d1f5609a89d9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1273 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1175 Title A name given to the resource Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.115-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X J : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW L I B E R A (Muzeum Okręgowe w Tarnowie) SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ I W I N N Y C H K U L T U R A C H SŁOWIAŃSKICH Już w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku W. Antoniewicz (1913, s. 186) i A . Fischer (1921, s. 163, 315) postulowali potrzebę powstania pra­ cy dotyczącej semantyki barw. Że te postulaty nie doczekały się realizacji, świadczą np. konstatacje Z . Krzysztofowicza (1972, s. 63) oraz R . Kantora (1979, s. 47-48). O barwach wspominano zawsze „przy okazji" obok problemu najbardziej interesującego danego autora. Brak zainteresowania wraz z nieznajomością „języka" kolorów prowadził do błędnych opisów i fałszywych wniosków. Stwierdzenia, że lud różne barwy myli, a innych nie dostrzega, wynikały z pozytywistycznego przeświadczenia, iż na istniejące w przyrodzie kolory późniejszy w stosunku do nich język po prostu nakłada swą nomenklaturę. Naturalizmem i psycho! ogizmem próbowano tłumaczyć klasyfikację barw i ich symbolikę (m. in.: Udziela, 1889, s. 19-21; Lubecki, 1910, s. 7-11; Fran­ kowski 1932, s. 373-404; Seweryn, 1973, s. 68-70; Moszyński, 1967, s. 77-81). Tymczasem system barw jest systemem arbitralnym i konwencjonalnym: „w tej samej sytuacji istnieje możliwość wielu systematyzacji", a zasada kla­ syfikacji nigdy nie m o ż e być postulowana z góry. „Tylko badania etno­ graficzne, tzn. doświadczenie, m o g ą ją unaocznić a posterior?" (Lévi-Strauss, 1968, s. 143, 192). Oddziaływanie danej barwy na człowieka wynika nie tyle z naturalnych właściwości, ile z przypisanej jej wartości symbolicznej. Same fizyczne właściwości koloru nie tworzą jeszcze jego symboliki, choć tę symbo­ likę w pewnym stopniu określają, tzn. niektóre treści m o ż n a związać z da­ nym kolorem, lecz inne są wykluczone. Symboliczne znaczenia koloru żół­ tego np. bazują na cechach fizycznych złota, „jednak intensywność ich wy­ korzystania w różnych tradycjach nie jest jednakowa, dalej: nie wszystkie jego funkcjonalno-semantyczne możliwości są realizowane w tej albo innej kulturze" (Nekludov, 1980, s. 65). Nie zyskują także znaczenia barwy dzięki skojarzeniom z przejawami ich występowania w przyrodzie. Gdyby treść symboliczna barw wynikała z tak prostej asocjacji, znaczeniem koloru (np. czerwonego) był jego desygnat (ogień, krew), wówczas należałoby stwierdzić. �116 ZBIGNIEW LIBERA że posiadają one transcendentalne: pozahistoryczne i ponadkulturowe znacze­ nia. Aby dotrzeć do semantyki barw trzeba uznać, iż „terminy nigdy nie mają znaczenia wewnętrznego: ich znaczenie, to znaczenie ze stanowiska — funkcji historii i kontekstu kulturowego z jednej strony oraz — struktury systemu, w sklad którego zostały powołane, z drugiej strony" (Lévi-Strauss, 1968, s. 86). Druga część tytułu tej pracy: „w polskiej kulturze ludowej" wskazuje, iż przedmiotem analizy będzie semiotyka barw ograniczona do tej właśnie kultury. Jednakże zostały wykorzystane tutaj dane lingwistyczne i etnogra­ ficzne dotyczące innych jeszcze tradycji słowiańskich. Tymi informacjami po­ sługuję się nie tylko ze względów czysto porównawczych: wobec niepewności, czy dany opis jest poprawny, czy błędny posługiwanie się dużą liczbą źródeł dotyczących podobnych lub nawet różnych tradycji kulturowych pozwala je weryfikować w trakcie analizy (Sokolewicz, 1981, s. 12; Stomma, 1981. s. 130). System barw — jak każdy system semiotyczny — był systemem dynamicz­ nym, nigdy nie istniał jako twór skończony, był nieustannie konstruowany. Niniejszy artykuł przedstawia wybrany aspekt (model) interesującego nas sy­ stemu — jego wymiar statyczny. Dlatego też wykorzystane tutaj źródła nie odzwierciedlają stanu kultury ludowej X I X i pierwszej połowy X X w., mimo że pochodzą one z literatury etnograficznej odnoszącej się do tego okresu, ponieważ w trakcie analizy zostały wyselekcjonowane tak, aby zrekonstruo­ wać system barw. M o ż n a bowiem połączyć semiotyczny opis z historyczną rekonstrukcją (patrz: Ivanov, Lotman, Piatigorski, Toporov, Uspenski, 1973, s. 20). Aby owa rekonstrukcja była możliwa, należy wydzielić późne na­ warstwienia i wpływy — te wiążą się głównie z działalnością Kościoła chrześci­ jańskiego. Właśnie ze względu na tworzący się na przestrzeni wieków synkretyzm, który dotyczył również systemu barw, zostały zestawione w części drugiej tego artykułu barwy funkcjonujące w symbolizmie kultury ludowej z ich symboliką w Biblii, teologii i sztuce sakralnej. Sztuka sakralna Kościoła, zwłaszcza w średniowieczu, była „biblią dla ubogich", swego rodzaju ka­ techizmem wiary, w dużym stopniu dostosowanym do struktur myślowych swych odbiorców, dzięki czemu zwiększała się możliwość przenikania nowych treści do kultury ludowej. Niniejszy artykuł podzielony został na dwie części. Część pierwsza do­ tyczy klasyfikacji barw , natomiast druga omawia ich symbolikę. Taki po1 2 1 Taki zabieg był konieczny, bo znaczna część omawianych tutaj struktur i elementów nie istniała w wielu regionach Słowiańszczyzny X I X w.; w zebranym materiale współwystępują elementy często ze sobą sprzeczne. Omawiając klasyfikację barw korzystam z prac językoznawców. A. Z a r ę b y (1954) i G . Herne (1954). Nie sprowadza się to bynajmniej do ich referowania, ponieważ Zaręba i Herne postawili cele swoim pracom — zupełnie odmienne od moich — i do innych doszli wniosków. Są owe publikacje pracami z dziedziny semazjologii i etymologii oraz geografii wyrazowej, typowymi dla językoznawstwa historycznego. Wykorzystuję także m. in.: Moszyński 2 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 117 dział pracy wynika jedynie ze względów metodologicznych. Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa na system barw składają się dwa po­ rządki rzeczywistości: klasyfikacja oraz system postaw „o charakterze psycho­ logicznym i społecznym, stanowiący dynamiczną integrację systemu nazw" (Lévi-Strauss, 1970, s. 96-97). I. K L A S Y F I K A C J A BARW Nie wszystkie kategorie klasyfikacji są równoważne, tzn. nie wszystkie należą do tego samego poziomu. Tylko niektóre z nich mogły być stoso­ wane bez ograniczeń do wszystkich obiektów Natury i Kultury. Pojęcie „czarnego" (por. synonimy: ciemny, brudny, ponury) obejmowało skalę od pełnej czerni do ciemnego brązu, ciemnej szarości z silną domieszką barwy czarnej (kary, mury, wrony, śniady itd. = czarny). Tak wyznaczoną czerń ogranicza kolor szary (brudnawy, ciemnawy, ćmawy; zob. niżej zna­ czenie końcówki -awy), który rozciąga się między odcieniami szarobrązowymi i ciemnoszarymi (bez silnego zabrudzenia czernią), aż do t o n ó w zbliżonych do bieli, mieszcząc w sobie jeszcze po części kolor brązowy (szary = szady, siwy, bury + popiołkowy, szpakowaty, dereszowaty itd.). Pojęcie bieli w języ­ kach słowiańskich jest bliskie jej fizycznej definicji. Kolorem białym (czysty, światły, błyszczący) jest biel czysta, nie zanieczyszczona domieszką szarości bądź czerni (por. „układanie się" omówionych kategorii w ciąg: czarny, ciemny, brudny — szary, ciemnawy, brudnawy — biały, czysty, jasny). Kolor niebieski był w językach słowiańskich podzielony na oddzielne, ale dopełnia­ jące się pola semantyczne, oznaczone różnymi, w zależności od danego ję­ zyka, nazwami (pn. i zach. P o l s k a : „jasny" — „modry"; wsch. słowiań­ szczyzna: „gołuboj" — „siny"; pd. słowiańszczyzna: „plav" — „modar"). Jed­ nak sądząc po terminologii, proces rozwarstwienia tej barwy na odcienie jasno- i ciemnoniebieskie rozpoczął się nie tak dawno. W różnych słowiań­ skich językach odcienie jasnoniebieskie określane są przez wyrazy, które pierwotnie posiadały inne znaczenia (siwy, jasny, płowy). Prawdopodobnie — jak zgodnie przypuszczają Herne i Zaręba — główną nazwą oznaczającą barwę niebieską w ogóle był początkowo „modry", podczas gdy „siny" określał kolory w związku z pewnymi przedmiotami (głównie barwę morza i ciała). „Modry" znaczył: jasnoniebieski, niebieski, granatowy, fioletowy, czarniawofioletowy (modry =siny, mor, płowy, jasny + chabrowy, fiołkowy itd.). Obszar nasyconej zieleni i seledynu zajmuje „zielony" (jasny, błyszczący, świetlisty). Obok „zielonego" na tym poziomie klasyfikacji znajduje się „żółty", którego zakres stanowią nasze określenia: ciemnożółty, żółty, złoty, jasnobrązowy, żółtoczerwony oraz odcienie graniczące z bielą (żółty = płowy, bułany, jeleni, 3 (1967, s. 77-81), który opierał się na: W. Loewenthal, Die slavischen Farbenbezeichnungen, Lipsk 1901. (Nie udało mi się odszukać tej pracy). W granicach po II wojnie światowej. 3 �118 ZBIGNIEW LIBERA łosi itd.). Pierwotnie barwę czerwoną w językach słowiańskich oznaczał „rudy". Został on wyparty przez „czerwony" w językach północnych i po­ łudniowych Słowian (u Słowian wschodnich jego miejsce zajął „krasnyj") i zepchnięty do roli nazwy określającej maść zwierząt domowych, kolor włosów i skóry człowieka. Nasz pomarańczowy, czerwony, karminowy oraz odcienie graniczące z ciemnym brązem wchodziły w zakres słowiańskiego pojęcia czerwieni (czerwony = rudy, ryży, rysy + ceglasty, malinowy, wiśnio­ wy itd.). W ten sposób „koło" się zamyka: wychodząc od czerni powraca się do niej, albowiem po przekroczeniu granicy koloru czerwonego, którą z jednej strony stanowi nasycony brąz (ale czysty), przechodzi się do barwy czarnej. M o ż n a częściowo zweryfikować dotychczasową rekonstrukcję klasyfikacji. Jeśli będzie się pamiętać wyżej o m ó w i o n e znaczenia barw, staje się zrozu­ miały fakt wyróżniania przez słowiańskich c h ł o p ó w trzech kolorów tęczy: czerwony, żółty i modry (siny) lub zielony (Moszyński, 1967, s. 78). Dla­ czego trzecim kolorem tęczy jest raz modry (siny), innym razem zielony? W rozczepionym świetle (tęczy) duża przewaga natężenia, szerokości i czy­ stości koloru modrego (sinego) nad zielonym (lub odwrotnie) powoduje, iż ten ostatni nie jest brany pod uwagę, staje się nieistotny, tj. pozbawiony znaczenia. Według C z . Pietkiewicza, jeżeli siny styka się bezpośrednio z zie­ lonym, wówczas Poleszucy nazywają te dwa kolory „sinym" (1938, s. 16, przyp. 2). Barwy tęczy pozostają zatem w zgodzie z klasyfikacją z jednej strony oraz wnikają z natury rozczepionego światła z drugiej strony. Na innym poziomie mogły być te odcienie przejściowe, ich nasycenie i jakość określane za p o m o c ą formacji syntaktycznych i słowotwórczych: „z biała czerwony" — jasnoczerwony (polski); „z bieda žlutý" — blado żółty (czeski); „z čorna zeleny" — czarnozielony (górnołużycki) itd.; duży stopień nasycenia wskazywały wyrażenia: bardzo, dobrze, całkiem, mocno, a małe nasycenie: ciut, trochę, lekko, np. modry; końcówki: -any, -asty, -asy, -aty, -awy, -eńziwy uwydatniały istnienie cechy w małym stopniu, podczas gdy -eńki, -uchny, -uczki, -uteńki. -uśki podkreślały duży stopień nasycenia koloru. Modyfikowanie znaczenia za p o m o c ą złożenia przymiotnikowego z tema­ tem -o w pierwszym członie, np. jasnoczerwony, ciemnożółty, nie było znane w językach słowiańskich. Główne kategorie stosowane bez ograniczeń dzielą się na dwie przeciwstawne sobie klasy, według rozróżnienia: jasny — ciem­ ny. Jasnymi kolorami są: biały, modry (siny), zielony, żółty, czerwony (kras­ nyj). Jedynie czerń jest ciemną barwą. Szary zajmuje miejsce pośrednie po­ między tymi opozycyjnymi klasami (zob. wyżej synonimy tych barw). Zasto­ sowanie określenia „jasny" do koloru czarnego i szarego, „ciemny" do barw jasnych zmienia ich znaczenie (np. „jasny czarny" — popielaty, „ciemny bia­ ły" — popielaty, ,Jasny zielony" — całkiem zielony itd.). Kategorie następnego poziomu klasyfikacji mają zastosowanie tylko w od­ niesieniu do maści zwierząt domowych, koloru skóry i włosów człowieka, �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 119 4 np. „rudy", „siwy", „płowy", „ryży" . Dlaczego tymi samymi terminami na­ zywano maść zwierząt domowych i kolor ciała człowieka, a jednocześnie nie obejmowały one zwierząt dzikich? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie trzeba odwołać się do kontekstu etnograficznego. W środowisku wiejskim ściśle rozróżniano maść zwierząt domowych od sierści dzikich zwie­ rząt. M a ś ć to nie tylko kolor — nie odróżniano bowiem koloru od samej „sierści". Z kolei owłosienie jest tą cechą człowieka, która łączy go ze zwie­ rzętami. Normalne owłosienie sytuuje ludzi bliżej domowych, ale nadmierne zbliża człowieka do „dzikich" i „nieoswojonych" (por. zwierzęce owłosienie istot demonicznych). Nadto dość oczywisty wydaje się status zwierząt do­ mowych, tj. ich pośrednia pozycja między zwierzętami dzikimi (Natura) i ludźmi (Kultura) (Lévi-Strauss, 1968, s. 309-312; Zaręba, 1954, s. 61). Nasuwa się więc przypuszczenie, że ten poziom klasyfikacji ma mediacyjny charakter: jego kategorie stosują się do maści („sierści", włosów), która należy do obszaru usytuowanego na pograniczu dwu opozycyjnych światów: Natury i Kultury. Dalszej konkretyzacji ulegają wyżej o m ó w i o n e kategorie poprzez porów­ nania, np. „czerwony jak mak", bądź poprzez przenośne nazwania kolorów, które powstają w wyniku przeniesienia nazw ze świata roślinnego (wiśniowy, bławatny, chabrowy itd.) i zwierzęcego (jeleni, myszaty, wilczaty) oraz ze zjawisk przyrodniczych (mroziasty, niebowy, szronowaty), czyli z Natury. Porównawcze i przenośne nazwania barw znajdują się na samym dole klasyfikacji, poza który nie m o ż n a się już przesuwać. Kierując się „ku górze" systemu — od tego co szczegółowe, do tego co ogólne — dochodzi się do górnej granicy klasyfikacji zamkniętej opozycją jasny — ciemny. Obustronny ruch: w górę i dół, jest możliwy tylko wtedy, gdy bierze się pod uwagę obszary znaczeniowe terminów poszczególnych poziomów. N a te obszary zostały nałożone jednak możliwe obszary użycia, które uniemożliwiają do­ wolne przesuwanie się po drabinie klasyfikacji. Dopuszczalne obszary użycia powodują, iż m o ż n a wprawdzie kolor np. mroziasty i szady nazwać „szarym", szady i szary „mroziastym", ale nazwy „szady" nie daje się zastosować na oznaczenie barwy szarej bez względu na przedmiot, który by ta nazwa mia­ ła określać. Klasyfikacja barw opierała się zatem na dwóch zasadach, według rozróżnienia barw na „jasne" i „ciemne" oraz obszaru ważności, tzn. albo dana kategoria (poziom) klasyfikacji odnosi się do niektórych tylko obiektów, albo stosuje się bez ograniczeń do każdego obiektu bez wyjątku. II. S Y M B O L I K A BARW 1. JASNY - C I E M N Y Światłość i ciemność zajmują centralne miejsce wśród symboli Biblii. Historia biblijna przyjmuje postać konfliktu światła z mrokiem, który odpo4 Niektóre z terminów tego poziomu odnosiły się tylko do krów (np. szady) albo do koni (np. kary, bułany) bądź też jednocześnie do krów i koni (np. cisawy, gniady). �120 ZBIGNIEW L I B E R A wiada walce życia ze śmiercią. Z chwilą narodzenia wszyscy ludzie należą do pogan, czyli do ciemności. Ich umysły pogrążone w mroku oświeca dopiero chrzest, będący początkiem drogi ku wiecznej światłości, ku Bogu. Człowiek sprawiedliwy żyje w świetle, szczęściu i jedności z Bogiem, zły zaś podlega mocy Szatana. Światło służy do przedstawienia każdej teofani. Jed­ nakże w Biblii ciemność nie wyklucza istnienia Boga. „W ciemnościach B ó g widzi, lecz nie jest widziany, jest obecny, lecz nie udziela się nikomu" (Leon-Dufour, 1973, s. 958-963; Zieliński 1960, s. 469-471). Typowy dualizm występuje natomiast w słowiańskiej kosmologii. Mity kosmogoniczne zgodnie potwierdzają odwieczne współistnienie Boga — „pana światłości" i Diabła — „księcia ciemności" (Tomicki, 1976, 1980*). Wypędzenie pierwszych ludzi z królestwa jasności (nieba, raju) na ziemię, gdzie panuje ciemność (Diabeł) jest równoznaczne z przejściem od nieśmiertelności do wiecznej śmierci (Tomicki, 1980, s. 101-103). W ustalonym porządku kosmo­ su niebo (raj) jako siedziba boga jest miejscem nieustannej jasności (por. np. motyw otwierania się nieba). U w i ę z i o n e g o w podziemiach Diabła ota­ czają wyłącznie ciemności nocy . Ziemia, obszar ścierania się antagonistycznych sił, jest tą strefą kosmosu, gdzie na przemian następuje jasność, dzień, wiosna oraz ciemność, noc i zima. Lecz światłość ziemska to tylko część światła B o g a , a ciemności nocy rozjaśniają księżyc i gwiazdy. Cykliczną zmianę jasności i mroku, ich równowagę, zakłócać mogli ziemscy potom­ kowie Diabła. Pokonanie sprawców ciemności, a przez to odzyskanie światła, jest jednoznaczne z uratowaniem istnienia życia, trwania kosmosu. Ludowa wizja świata podkreśla nieustanną walkę światła z mrokiem, dnia z nocą, wiosny z zimą, ich cyklicznego następowania po sobie w mi­ tycznej historii kosmosu. Niezmienna pozostaje pozytywna ocena jasności a negatywna mroku. Odnosi się ta opozycja do takich przeciwstawnych par pojęciowych, j a k : życie — śmierć, konstrukcja — destrukcja, płodność — nie­ p ł o d n o ś ć , dobro — zło, sakralny — świecki, czysty — nieczysty itd. 5 6 7 2. BIAŁY - C Z A R N Y Opozycja biały — czarny jest ściśle skorelowana, a nawet utożsamiona z parą pojęciową jasny — ciemny. Radzieccy semiotycy W. W. Iwanow 5 O ciemnościach podziemi mówią m. in. bajki, w których bohater, aby dojść do piekiei, udaje się na krańce ziemi, najczęściej na północ, przez daleki, ciemny i czarny bór. Północ, krańce ziemi, ciemny bór znaczą w bajce podziemie, tyle tylko, że znaczenie to zakodowane zostało w płaszczyźnie horyzontalnej, zamiast wertykalnej, jak w micie. Za ilustrację powyż­ szych wywodów może posłużyć opowiadanie huculskie, w którym zły duch Pekuń — zupełnie tak samo jak mityczny Diabeł — jest przykuty łańcuchem do skały w ciemnym lesie (zob. W. Szuchiewicz, Huculszcżyzna, t. 3, Kraków 1904, s. 243). Według opowiadania pt. Podróż żołnierza do czyśćca i pieklą siła rajskiej światłości jest taka, że od jej blasku oczy człowieka mogłyby wyciec (Kolberg, t. 7, s. 126). W krakowskiej wersji mitu Bóg mówi do stworzonej ziemi: „ogrzeję cię światłem, ogrzeję słońcem, abyś rodziła i żywiła co urodzisz" (Kolberg, t. 7, s. 4). 6 7 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 121 i W. N . T o p o r ó w (1974, s. 138-139) rozpatrują tę opozycję jako wariant podstawowej antynomii: jasny — ciemny. Również w tradycji judaizmu i chrześcijaństwa biel jest barwą światła, a czerń ciemności. Kolor biały w znaczeniu symbolicznym stanowi wyraz prawdy, zwycięstwa dobra nad złem, życia nad śmiercią. Jest kolorem Boga, Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego, Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, A n i o ł ó w i Świętych, kapłanów — przedstawicieli Boga na ziemi, neofitów, a pierwotnie barwą żałoby Ż y d ó w i pierwszych Chrześcijan. Przeciwieństwo bieli i światła stanowi kolor czarny, kolor Lucyfera, złych aniołów, grzesz­ ników, brzydoty i północy.' Symbolizuje on śmierć i martwotę, błąd oraz nicość (Florenski, 1981, s. 165; Leon-Dufour 1973, s. 72-73; Rzepińska 1966, s. 163-164; Zieliński 1960, s. 469). Przypisanie Stwórcom w słowiańskiej kosmogonii koloru białego i czar­ nego, skojarzonych z takimi bezwzględnymi przeciwstawieniami, jak góra — dół, prawy — lewy, wschód — zachód, ogień — woda, dzień — noc, męskie — żeńskie, śmiertelność — nieśmiertelność, sakralny — świecki itd., jest pierw­ szym wskazaniem opozycji między nimi (Tomicki, 1976). Stworzenia powstałe wyłącznie dzięki Bogu są jasne i czyste (np. biało ubrane anioły) i tylko takie mogą do niego powrócić, por. białe ptaki — zbawione dusze (Moszyński, 1967, s. 549, 552-553, 667; Żółtowska, 1932, s. 4-5). Natomiast wszystkie stworzenia powstałe w wyniku współdziałania pary Stwórców mają — wyrażony niekiedy w kodzie kolorystycznym — ambiwa­ lentny charakter. Człowiek stworzony przez Boga, oszpecony przez Diabła, tak samo jak ziemia (z ziemi powstał) może wybieleć albo sczernieć (Fischer, 1909, s. 327; Kolberg, t. 7, s. 4, 8, 18 - przypis, 27, 127; t. 15, s. 6; t. 31, s. 202; Siewiński, 1903, s. 68)». Ideę metamorfozy materii (ciała, upierzenia) odnajdujemy również w sym­ bolizmie chrześcijaństwa, w średniowiecznych traktatach alchemicznych i sztu­ ce np. H . Boscha (Boczkowska, 1980, s. 51-52 п.). We wszystkich tych przypadkach zmianie barwy towarzyszy zmiana treści, którą najogólniej moż­ na ująć jako utratę lub odzyskanie czystości i kontaktu z Bogiem. Biel, kolor czystości fizycznej i duchowej, umożliwia zbliżenie się do sacrum. Nic więc dziwnego , że ten kolor będący „szatą" Boga jest świątecznym ko­ lorem. Obecność barwy czarnej oznacza całkowite oddalenie się od Boga i znajdowanie się po stronie Diabła, utratę czystości, świętości i człowie­ czeństwa. „Obcy" z powodu utraconej niegdyś czystości przyjęli cechy właściwe „Diabłu". „Obcy" śmierdzą, ślepo się rodzą, są czarni wewnętrznie; żydow4 8 Por. także podania dotyczącekoloru upierzenia bociana, sroki, kruka, plam na księżycu (Fischer, 1909, s. 328; P i ą t k o w s k a , 1898, s. 415; S i a r k o w s k i , 1883, s. 112; Zahorski, 1910, s. 789; Ż ó ł t o w s k a , 1932, s. 5). Zdaniem V á c l a v í k a (1956, *. 26) barwa biała stała się znakiem czystości moralnej i święta pod wpływem Kościoła. 4 �122 ZBIGNIEW LIBERA ski B ó g „tak bił cárny, jak diabeł" (Bystroń, 1947, s. 156-157; Grajnert, 1980, s. 201). „Swoi" dzięki pierwotnemu kontaktowi z Bogiem posiadają cechy przynależne Jemu w kosmogonii. Wizerunek „swojego", tak jak opis „obcego" mimo swej k o n k r e t n o ś c i , jest opisem nie naturalistycznym, lecz symbolicznym. Twory Diabła są ciemne i czarne. Czarne ciała — choćby częściowo — mogły mieć wszystkie demony wodne i domowe, ponieważ te pierwsze zwią­ zane były z ziemią i nieczystą wodą, a drugie posiadały po części chtoniczną naturę (Baranowski, 1981, s. 192-193; Bystroń, 1947, s. 151-153; Moszyński, 1967, s. 605, 614, 615, 618). Jest bowiem ten kolor znakiem istot chtonicznych. Stanowi o przynależności do „tamtego świata", będącego zupełną odwrotnością normalnego, ludzkiego istnienia — koloru białego (por. „czarne msze" parodie mszy świętej, profanacje sacrum). Demony są istotami bytującymi na pograniczu życia i śmierci — żywe trupy. Ten sposób istnienia zapewnia im także kolor szat. Wprawdzie przez związek z ziemią i nieczystą wodą ich atrybutem jest barwa czarna, lecz najczęściej ukazują się i napastują ludzi śmiertelnie blade, biało ubrane de­ mony chorób, śmierć, rusałki, wiły, mamuny, boginki, wiedźmy, płanetnik, duch leśny itd. (Baranowski, 1981, s. 96, 99, 102, 265; Bystroń, 1947, s. 102, 141; Klinger, 1960, s. 307-309; Moszyński, 1967, s. 614, 690; Sumców. 1891. 573-584). Demon tracący swoje atrybuty — np. wile, której ktoś zdołał ukraść białą suknię i skrzydła — powraca do normalnego życia (To­ micki, 1980, s. 96. 97). Pochodzenie i natura d e m o n ó w wodnych tłumaczy biały kolor ich koszul, sukien, kapot itd. Jest ten kolor znakiem rytualnej śmierci — stanu przejścia, a istotę owych d e m o n ó w ten stan właśnie określa. Barwa biała jest więc również barwą rytualnej śmierci i w takim znaczeniu odnajdujemy ją w przełomowych momentach obrzędów związanych z naro­ dzinami dziecka (Biegieleisen, b.r.w., s. 73; Kolberg, t. 27, s. 149; t. 39, s. 78; Smólski, 1901, s. 330: Tarko, 1967. s. 101, 104), w czasie wesela (patrz пр.: Biegieleisen, b.r.w., s. 120 п.), w obrzędach pogrzebowych (patrz пр.: Fischer, 1921, s. 307 n.) oraz w rytualnych obrazach śmierci (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia czerwieni), w obrzędach wiosenno-letnich (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia koloru czerwonego). l0 3. JASNY - S Z A R Y Jest kolor szary ze swej natury, tj. miejsca w klasyfikacji, kolorem me­ diacyjnym. I być m o ż e ze względu na swój charakter nie występuje w mitach, sporadycznie zjawia się w rytuałach, nie ma go prawie wcale w plastyce ludowej itd. Jego nieobecność w micie kosmogonicznym wydaje się zrozu­ miała, bo pomiędzy Bogiem, światłem, kolorem białym a Diabłem, mrokiem, 1 0 W folklorze mężczyzna, a zwłaszcza kobieta ma twarz, szyję, ramiona, piersi, nogi, kolana, nawet palec, w ogóle całe ciało białe ( M o s z y ń s k i . 1968. s. 725-726). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 123 czernią nie ma żadnej zasady połączenia, zasady, którą mógłby ten kolor stanowić. Szary staje się niekiedy ekwiwalentem koloru białego — znaku rytualnej śmierci, albo czarnego — znaku przynależności do „obcego" i „dzikiego" świata. Demony mogły być ubrane w szare płachty bądź suknie, np. po­ łudnice (Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 690). W tej samej prze­ strzeni obok d e m o n ó w wodnych wyobraźnia ludowa usytuowała dzikie zwie­ rzęta. „Stałe określenia stosowane do dzikich zwierząt są m a ł o ciekawe, przeważnie panuje tu szarzyzna [...]" (Moszyński, 1968, s. 725). W folklorze szary jest wilk, niedźwiedź i jeleń, dzika gęś, gołąb, kukułka, skowronek, często sokół itd. Epitet „szary" w odniesieniu do dzikich zwierząt nierzadko zastępuje „czarny". W wielu wyrażeniach myśliwskich „dziki" oznacza czarną zwierzynę (Zaręba, 1954, s. 143). Wystarczy jednak do określeń dzikich zwierząt, ptaków, w ogóle jakich­ kolwiek bytów, przedmiotów i zjawisk dodać epitet Jasny", aby zmienić ich mitotwórczy walor. Na przykład, w pieśniach weselnych pan młody porówny­ wany jest często do „jasnego sokoła" przebywającego na szczycie świato­ wego drzewa (Ivanov, Toporov, 1970, s. 376 п.). Barwa szara wywołuje zawsze negatywne skojarzenia: „szare i corne brzydkie, nie ma wyglądu": po żniwach, kiedy na ziemi coraz mniej zieleni i życia, „robi się saro", przy końcu roku „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1970, s. 29-30; 1971, s. 182-183). Także w średniowieczu odczuwano wstręt do szarości (i czerni). Sztuka tego okresu pomijała ten kolor. W symbolizmie chrześcijaństwa szarość jest barwą tłumiącą światło, przygnębiającą, nieokreśloną i dwuznaczną, będącą wyrazem braku siły, energii i ruchu (Rzepińska, 1966, s. 173; Zieliński, 1960, s. 471). 4. SINY - C Z A R N Y W ludowej wizji świata jest kolor siny (morza), obok białego (Boga) i czarnego (Diabła) kolorem odwiecznym, nie mającym swego początku. Niektóre z tekstów (mity, zamówienia, kolędy) opisujących czasy początko­ we rozpoczynają się od stwierdzeń: „Wtedy nie było nieba, ni ziemi, Nieba, ni ziemi, tylko sine morze" (por. w białoruskiej zagadce: „szto to sine nie siniaczy" — odpowiedź: morze). W kilku mitach (Ukraina, wschodnie Karpa­ ty) świat, słońce, księżyc i gwiazdy, jakby przez analogię do koloru morza, powstają z sinego kamienia wydobytego z jego dna (Afanasiev, 1968, s. 466; Dáhnhart, 1907, s. 59-60; Kasjan, 1976, s. 69; Witort, 1896, s. 211-212). Ze względu na te same skojarzenia: ze słońcem, ogniem, wschodem, dniem, drzewem (górą) kosmicznym sine morze — konkretyzacja pierwotnego chaosu, uosobienie wód kosmicznych (w zamówieniach, zaklęciach, kolędach itd.), żywioł obejmujący także niebo i ziemię występuje w znaczeniu pozy­ tywnym, znacznie częściej jednak w charakterze drugiego członu [—] opo­ zycji (Ivanov, Toporov, 1965, s. 113-117). Święty Jerzy w pieśniach towa- �124 ZBIGNIEW LIBERA rzyszących topieniu Marzanny zamyka sine morze [—] złotymi kluczami [ + ], będącymi metaforą pioruna — ognia niebieskiego, po czym otwiera niebo i ziemię. Wówczas następuje wiosna. D o tego czasu życie, płodność i wege­ tacja były „zamknięte", a klucze znajdowały się u Marzanny — śmierci, zimy, w sinym morzu (Ivanov, Toporov, 1965, s. 106-107, 117, 126; Ivanov, Toporov. 1974, s. 185, 196). W pieśniach sobótkowych wschodnich i za­ chodnich Słowian brat i siostra za to, że przekroczyli zakaz kazirodztwa, zostają przemienieni w żółtosiny kwiat pszeńca (Melampyrum nemorosum L . ) albo bratka (Viola tricolor L . ) . T o złamanie incestu odnosi się — zdaniem Iwanowa i Toporowa (1965, s. 125; 1974, s. 218-231) — do koniunkcji ognia (Kupały, Jana, brata, koloru żółtego lub czerwonego) i wody (Moreny, Marii, siostry, sinej barwy). Sine morze wchodzące w przeciwstawienie z ogniem niebieskim (kolor złoty lub czerwony) zachowuje jednak swój ambiwalentny charakter, przynajmniej wtedy, gdy odnosi się do takich par pojęciowych, jak: życie — śmierć, wiosna — zima, płodność — niepłodność. M a ono bo­ wiem swój udział w tworzeniu i rodzeniu się życia. Zdecydowanie pozytywne znaczenie sinego morza ujawnia się w jego opo­ zycji do czarnego morza [—]. T o ostatnie związane jest np. w zamówieniach ze śmiercią i chorobami. W bajkach stanowi ono drogę na „tamten świat", jest uosobieniem nieczystej siły, podobnie jak czarna woda — „mieszkanie" d e m o n ó w wodnych (Ivanov, Toporov, 1965, s. 114, 115, 117, 151). W średniowiecznych tekstach, sztuce i teologii oraz ikonografii kościelnej symboliczne treści barwy niebieskiej związane były przede wszystkim z nie­ bem. Niebieski płaszcz posiada Matka Boska — królowa niebios, błękit wy­ pełnia aureole świętych, bo pośredniczą między sferą ziemską a niebem, między ludźmi a Bogiem. W teologii kolor niebieski (błękit, ultramaryna) jest wyrazem melancholii, spokoju, zaufania, wierności i wiary. Ale z drugiej strony znaczy także chłód, fałsz i zdradę. Z kolei fiolet oznacza żałobę — w liturgii stosowany jest zamiennie z czarnym — symbolizuje zmartwychwsta­ nie i wyraża „zjednoczenie" Boga Ojca i Syna Jezusa Chrystusa w sprawach zbawienia świata" (Zieliński, 1960, s. 470-471). 5. Z I E L O N Y - CZARNY Semantyka barwy zielonej jest ściśle związana z symboliką drzew i roślin­ ności, ich żywotnością, zdrowiem i siłą. Zawiera w sobie idee wiecznego trwania bądź wiecznego, okresowego odradzania się. Mistycy średniowiecza zieleń, barwę ziemskiej wegetacji i roślinności, ko­ jarzyli z rajskim ogrodem, z o d n o w ą życia, które będzie trwało wiecznie. W sztuce sarkalnej symbolizuje ona odradzanie się życia duchowego i nieba. Jezus Chrystus jest „nadzieją świata" i dlatego w ikonografii Matki Boskiej z Dzieciątkiem przysługuje Jemu zielony kolor. Zielone suknie Najświętszej Marii Panny „przypominają niegasnące życie łaski do danego jej przywileju niezniszczalności jej ciała w grobie" (Zieliński, 1960, s. 471). Zielone drzewko lub gałązka używane w wielu obrzędach i rytuałach �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 125 pobudza do życia, przekazuje żywotne siły, ale również zabezpiecza przed działaniem złych i nieczystych sił. Zieleń pokrywa się z obszarem życia i zdro­ wia, który jest nie do przekroczenia dla istot nie należących do tego obszaru. Czarownice przesiadywały w wierzbach, ale tylko wtedy, gdy te pozbawione były zielonych liści (Szczypka, 1980, s. 74). Opozycja zielony — czarny, wariant podstawowej opozycji jasny — ciem­ ny, dotycząca przeciwstawień: życie — śmierć, płodność — niepłodność, wio­ sna — zima itp., m o ż e sama przybrać kilka wariantów. Miejscem wiecznej jasności i zieloności, dobrobytu, szczęścia i zdrowia był raj — po jego środku rosło wszechświatowe drzewo życia (Tomiccy, 1975, komentarz do ryc. 12). Piekło zaś to „czarny budynek, sadzami okopciały i straszna rudera [...]" (Kolberg, t. s. 26; Nowosielski, 1857, s. 4; Polaczek, 1891, s. 627). Zielone drzewko („gaik", „maik", „nowe latko"), „zielony Jura", „zielony (lub biały) Jan" w obrzędowości wiosenno-letniej są symbo­ lami wiosny, odradzającego się kosmosu, życia i wegetacji. W Białą (Czarną) Niedzielę wypędzano ze wsi biało ubraną (Polska, Czechy, Morawy, Słowa­ cja, Łużyce) Marzannę — uosobienie zimy i śmierci f—], a na jej miejsce wprowadzany był zielony gaik [+] (Ivanov, Toporov, 1965, s. 105; 1974, s. 196; Staszczak, 1964, s. 15 in.). W niektórych okolicach Czech w Białą N i e d z i e l ę chłopcy wrzucali do wody słomianą kukłę — personifikację zimy i śmierci, a dziewczęta strojąc młode, zielone drzewko nadawały jemu postać biało ubranej kobiety, zwanej „Lito" (biały-(-zielony — 0, czyli brak barwy) (Zawistowicz, 1933, s. 202-203). N a Białorusi dziewczyna ubrana w białe szaty i przystrojona zielenią obrazowała wiosnę — przedstawieniem zaś zimy i śmierci u wschodnich Słowian była słomiana kukła (biały + zielony — 0) (Zawistowicz, 1931, s. 249; 1933, s. 202-203). W dniu św. Jerzego Słowianie południowi i wschodni po zniszczeniu słomianej kukły wprowadzali do wsi zielonego Jura (zielony — 0) (Eliade, 1966, s. 306-307). Św. Jerzy przejął funkcje i atrybuty (biały płaszcz, biała lub złota maść konia) od Jaryły, słowiańskiego bóstwa wiosny, płodności i wegetacji. Jeszcze w pierwszej po­ łowie X I X w. Słowianie wschodni obchodzili święto Jaryły (27 I V ) . Ten obrzęd, odnoszący się do opozycji wiosna — zima, życie — śmierć, męskie — żeńskie, biały (lub złoty) — czarny itd., miał na celu rytualno-magiczne za­ płodnienie się ziemi, pobudzenie jej do życia po okresie martwoty — zimy (Ivanov, Toporov, 1965, s. 122-124; 1970, s. 342-351; 1974, s. 180-216). Odradzanie się przyrody jest równoczesne i równoznaczne ze zwycięstwem światła nad ciemnościami, dobra nad złem, życia nad śmiercią. Kiedy zieleni się, „rodzi się", wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", bo „zima to najgorsza noc, noc, noc", „świat się ogłusa", „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1971, s. 183). 11 11 Na czwartą niedzielę postu, poprzedzającą Wielki Tydzień, przypada w kalendarzu świąt kościelnych Śmiertelna Niedziela, zwana także Czarną. Biała Niedziela (Przewodnia) przypada zaś na pierwszą niedzielę po Wielkanocy i łączą się z nią zupełnie odmienne treści (patrz: Rok..., 1931, s. 308). �126 ZBIGNIEW L I B E R A Kolor zielony występuje również w charakterze drugiego członu opozycji. Zieleń w negatywnym znaczeniu symbolizuje obcy, leśny i demoniczny świat, przeciwstawiony nierzadko światu „swojemu", domowi, barwie czerwonej (Iva­ nov, Toporov, 1965, s. 138 przyp. 226). W bajkach wschodnich Słowian bohater po przekroczeniu granicy „swojego świata" staje się „strasznym, niedobrym, zielonym" (Novikov, 1974, s. 89-90). Demony: rusałki, wiły, wodnice, topielce, wodniki, miały zielone oczy, włosy i stroje (Moszyński, 1967, s. 609, 612). Powierzchowność d e m o n ó w i bohatera bajki określa stan, w którym się oni znajdują: stan pośredni pomiędzy kategoriami życie — śmierć, zapewniający im bardzo długie trwanie w tym „sposobie życia". Przeciwstawna para pojęciowa „ten świat" — „tamten świat", odpowiadająca m. in. opozycji dom — las, swój — obcy, pojawia się także w obrzędach we­ selnych. Przed oczepinami pannie młodej zdejmowano „jej zielone stroje", a wtedy swachy, panny i drużki krzyczały: „oj nasza! oj zielona! oj świeci się!", na co mężatki odpowiadały, kiedy zakładały młodej czepiec: „o nie wasza! o świeci się! oj bieli się!" (Kolberg, t. 9, s. 193, 227, 231; t. 10, s. 92, 98, 106). Zmiana barwy z zielonej f—] na białą [—] odpowiada tutaj symbolicznemu przejściu od „obcych" do „swoich", ze stanu panieńskiego do rodzinnego. Kolor zielony znaczy również to, co surowe, niedojrzałe, m ł o d e (także w symbolizmie chrześcijaństwa). Dominuje on w strojach młodzieży. Ten kolor młodości i niedojrzałości [—] przeciwstawia się czerwieni [-+-], która jest „barwą młodzieży dojrzałej" (Frankowski, 1932, s. 378-379; Vaclavik, 1956, s. 27-28). Tak jak na uschniętym drzewie nie ma „zielonej szaty", tak na „uschnię­ tym" starym człowieku nie może być zielonej barwy strojów. Starym ludziom przystoją tylko kolory ciemne, nie jaskrawe (Kantor, 1979, s. 33-34). Brak zielonej barwy tam, gdzie zbliża się i nastaje śmierć, martwota i bezpłodność. Nie ma zieleni z końcem roku obrzędowego; dopiero wtedy, gdy słońce się rodzi, w okresie G o d ó w pojawia się w obrzędowości zielone drzewko — drzewo życia. 6. ŻÓŁTY (ZŁOTY) - CZARNY Barwa żółta była w środowisku wiejskim kojarzona ze zjawiskami świe­ cenia i błyszczenia, ze złotem. Ze związku złota z ogniem niebieskim (Bo­ giem, słońcem, niebem) wynika znaczenie tej barwy. Jest kolor żółty (złoty) znakiem życia, płodności i wegetacji. Jasność niebieska i ogień znalazły swój najpełniejszy wyraz w złocie. Złoto łączone z Bogiem i Gromowładcą, jasnością i słońcem wchodzi w dal­ sze związki: z ogniem ziemskim (np. w rosyjskich zagadkach), górą (nie­ bem), wschodem> , dniem, wiosną (por. zoomorficzne obrazy wiosny: złota 2 1 2 Por. w formule zamówienia: v vosločnoj storonie stit svjat zolot priestol, na svjatom zololie priestolie šidil Spas ( I v a n o v , T o p o r o v . 1965. s. 110). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 127 pszczoła, złoty jeleń, tur ze złotymi rogami, złoty k o ń Jaryły lub św. Jerzego itd. - patrz: Ivanov, Toporov, 1965, s. 110, 126-131; 1970, s. 344-346; Nekludov, 1980, s. 79-80, przyp. 19; Moszyński, 1967, s. 663; Tomiccy, 1975, s. 39-40; Vakarelski, 1965, s. 224; Veleckaja, 1978, s. 35). T a seria skojarzeń [ + ] przeciwstawia się — z semantycznego punktu widzenia — ciągowi asocja­ cji: woda (sine morze), dół (piekło), zachód i północ, zima, w który włączo­ ny jest kolor czarny i siny [—]; (por. wyżej złoty lub czerwony — siny oraz niżej czerwony lub złoty — czarny). Złoto —• symbol solarny jest także znakiem „tamtego świata". Demony wodne, np. rusałki i wiły, posiadają niekiedy złote suknie i (lub) złote skrzydła (Baranowski, 1981, s. 96; Veleckaja, 1978, s. 34). Złotą albo srebrną skórę miały węże. Ich król, zwany „złotogłowcem", strzeże skarbów — złota ukry­ tego w ziemi. Wśród ludności wiejskiej istniało przekonanie, iż w głowach węży m o ż n a znaleźć skarby, szlachetne kamienie, złoto i srebro (Majewski, 1982, s. 80 in.; Perls, 1937, s. 138-139). Częściowo złote ciało Smoka, węży, złoto i srebro w ich głowach zdaje się tłumaczyć tym, że połykają oczy, wypijają one światło słońca, które magazynują w sobie lub w ziemi. Prze­ chowywanie światła — złota w ciele albo w ziemi jest jednoznaczne, jeśli się zważy achwatyczno-chtoniczny charakter Smoka oraz węży. W podaniach, w których bohater pokonuje mitycznego potwora, rozbija jego głowę i uwal­ nia słońce, księżyc i gwiazdy m o ż n a widzieć potwierdzenie wyżej przedsta­ wionego przypuszczenia (Gieysztor, 1980, s. 83; Tomiccy, 1975, s. 49). Oprócz powyższych znaczeń złoto zawiera w sobie idee wyższej wartości, bogactwa (z wyjątkiem motywu „przeklętego złota"), które łączą się dalej z pojęciem piękna i czystości, np. w kolędach i zamówieniach, w bajkach — przeciwstawnymi czerni: brudowi, brzydocie i ubóstwu (Caraman, 1933, s. 183, 192, 437, 444; Robotycki, Szpilka, 1983, s. 96-97). R ó ż n o r o d n e aspekty symboliki złota w kulturze ludowej otrzymują prze­ ważnie dodatni walor, podobnie jak w symbolizmie chrześcijaństwa. Teolo­ dzy średniowiecza w hierarchii wartości stawiali najwyżej światło czyste, „blask sam w sobie". Metafizyka światła przetłumaczona na język sztuki znalazła swój odpowiednik w złocie. W umysłowości średniowiecza złoto było od­ blaskiem najwyższego, niewidzialnego światła, uosobieniem jasności, piękna i boskości. Od X I I w. złoty był uważany także za kolor zdrady i fałszu, wrogości i bezwstydu. Stał się znakiem Judasza, prostytutek i Żydów. W sztu­ ce sakralnej, „aby uniknąć pomyłek w nadawaniu znaczeń barwie żółtej, należy przyjąć, że żółta ciepła (chromowa) jest symbolem miłości, stałości i mądrości, a jasna zdrady, zazdrości i cudzołóstwa" (Zieliński, 1960, s. 471). 7. CZERWONY - C Z A R N Y W systemie religijnym Słowian opozycja czerwony — czarny stanowi wa­ riant przeciwstawienia jasny — ciemny, biały — czarny i złoty — czarny. Jed­ nakże odgrywała ona szczególną rolę w ludowej wizji świata. Jakim związ­ kom zawdzięczała swe doniosłe znaczenie? �128 ZBIGNIEW LIBERA Czerwone koguty i demony domowe (skrzaty, krasnoludki, kłobuki) uwa­ żane były za opiekunów dobrobytu domu i jego bezpieczeństwa. Owe de­ mony przybierały postać latających ognistych smug albo karłów, niemal zaw­ sze w czerwonych ubraniach (Baranowski, 1980, s. 174; Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 669-673). Czerwony kogut uosabiał ogień i po­ żar. W folklorze np. zamówieniach, zagadkach, zwrotach językowych ogień określany jest jako czerwony, rzadziej złoty (Folfasiński, 1975, s. 46, 49, 233; Gajek, 1934, s. 124 п.; Moszyński, 1967, s. 498). „Czerwony kur", ognisty ptak, latająca ognista smuga uchodziły za wcie­ lenia Gromowładcy, istoty ognisto-chtonicznej (Czajka, 1973, s. 42; Gajek, 1934, s. 79; Tomiccy, 1975, s. 40, 79). Jego bronią był czerwony kamień — piorun (por.: bronią litewskiego Perkunasa był czerwony kamień, którym uderzał w swojego przeciwnika ukrywającego się pod postacią czarnego ka­ mienia, psa lub kota: por. też kwiat „perunika" — Irisgermanicus), (Gieysztor, 1980, s. 71; Ivanov, 1974, s. 77-78, 140 - tab. 1; Vakavelski, s. 222). Kolor czerwony przypisany pomocnikowi Boga skojarzony został z górą (por. ostatnia, najwyższa warstwa nieba jest czerwona „z powodu ogromnej masy ognia w nim będącej"), słońcem (np. w zamówieniach, bajkach, iko­ nografii), dniem, latem, ciepłem, wschodem i p o ł u d n i e m , życiem, płodnością i wegetacją (por. w drugi dzień Świąt Wielkanocnych chodzenie z „czerwo­ nym kokotem"), bogactwem i pięknem (np. w zamówieniach oraz w kolę­ dach) (patrz: Caraman, 1933, s. 449, 591; Frankowski, 1932, s. 404; Ivanov, Toporov, 1965, s. 136. 141; Ivanov. Toporov. Łotman. Piatigorski. Uspien­ ski, 1973, s. 22; Seweryn, 1928; Żmigrodzki, 1896, s. 325). Antagonista Gromowładcy, Smok, jest związany z sinym morzem (np. w zamówieniach i bajkach wschodnich Słowian), śmiercią, zachodem i pół­ nocą (opozycja wschód — zachód jest izomorficzna w stosunku do połud­ nie — północ), dolną częścią światowego drzewa (np. w białoruskich zamó­ wieniach leży on na czarnym runie lub na czarnej wełnie, wśród korzeni drzewa) (patrz. Ivanov, Toporov, 1974, s. 31; Novikov, 1974, s. 183). Szereg tekstów, np. zamówienia, opowiadania, zwroty językowe („czarny jak smok"), ikonografia św. Jerzego walczącego ze Smokiem wskazuje na czerń jako barwę mitycznego potwora. Kolor czarny jest znakiem „tamtego świata" i istot chtonicznych, lecz Smok posiada naturę akwatyczno-chtoniczną. Czerń nie mogła być zatem główną barwą Smoka. Była nią barwa sina. Z a tym twierdzeniem przemawia związek Smoka z wodami kosmicznymi, których uosobieniem jest sine morze. Teksty świętojańskie o kazirodczej miłości brata i siostry odnoszące się do walki ognia z wodą (czerwieni lub złota z barwą siną) są transformacjami starego mitu o walce kowala — Gromowładcy ze Smokiem (Ivanov, Toporov, 1975, s. 44-76). Miał Smok ze względu na swą naturę, tzn. poprzez związek z wodą i ziemią, udział w życiu kosmosu 13 l ł Por.: s poludiennoj storonuszki? Tak piek jot da krasno solny szko [...], S podvostočnoj storonuśki. gdie vstajet da krasno solnyško (Ivanov, Toporov, 1965, s. 112). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 129 i jego płodności. „Woda sama w sobie nie jest płodna; jest wyłącznie ele­ mentem umożliwiającym zapłodnienie" (Tomiccy, 1975, s. 122). Ale ta moż­ liwość tkwiąca w wodzie dotyczy wody „czystej". Woda „nieczysta" — czar­ na nie zawiera w sobie możliwości brania udziału w życiu, zapłodnieniu i wegetacji. Dlatego też barwa sina (morza, wody) bardziej odpowiada na­ turze istoty akwatyczno-chtonicznej. Czerwony kolor stanowi również o przynależności do „innego świata". Czerwone, przenikliwe oczy (lub) włosy miał czart, wodnik, wiły, bogunki, demony chorób, czarownice i wiedźmy (Moszyński, 1967, s. 609-612). W wie­ lu wierzeniach, legendach, bajkach itd. smoki władają ogniem, ale i od niego giną (Tomicki, 1976, s. 75, przyp. 41; Żyranik, 1934, s. 53 in.). Kolory: siny, czerwony i złoty — prócz czerni — w swoich negatywnych znaczeniach są także kolorami mitycznego Smoka (por. tęcza to smok pochłaniający wodę; por. też: na pewnym serbskim obrazie na szkle św. Jerzy walczy ze Smo­ kiem ziejącym ogniem, który tułów ma siny, częściowo czerwony, łapy i skrzy­ dła złote) (Grabowski, 1978, tabl. X I X ) . Barwami Gromowładcy natomiast są czerwony i złoty (wynikające z jego związku z ogniem), biały (z dniem i wiosną) oraz czarny (z ziemią). Piorunowładca (kolor czerwony lub złoty) niszcząc nieczyste siły zagra­ żające istnieniu kosmosu uwalniał zamknięte wody (kolor siny lub czarny) bądź zapobiegał ich niszczycielskim mocom. Poprzez „otwieranie" i „zamy­ kanie" likwidował wszelkie odstępstwa od normy. Tej zachowawczej funkcji Gromowładcy zawdzięcza w dużym stopniu swój mitotwórczy walor — kolor czerwony. Czerwone niebo, chmury, czerwony kogut piejący podczas pogody wróżą deszcz i (lub) wiatr, ale czerwone niebo, chmury i kogut w czasie deszczu zapowiadają p o g o d ę lub (i) posuchę (por. w X I X w. w Niemczech zakneblowywano czerwonego koguta, aby wywołać piękną pogodę) (Gajek, 1934, s. 100; Moszyński, 1967, s. 569; Wierzbicki, 1882, s. 162). Czerwone wstążki, tasiemki, przewiązki, korale itd. posiadały nie tylko apotropeiczne właściwości: czerwoną wstążką przewiązywano (Wielkopolska) łyżkę, żeby uchronić dziecko przed urokami i żeby się nie śliniło [!] (Tarko, 1967, s. 107); krwotoki z dziąseł zatrzymuje czerwona szmatka umoczona w bieżącej wodzie (Kolberg, t. 7, s. 162); gdy wóz ze zmarłym ciągnie źrebna kobyła, trzeba ją przewiązać czerwoną nitką, „bo poronř" (Biała Ruś) (Fischer, 1921. s. 283). Jednakże czerwonych wstążek, ozdób, czerwonej barwy strojów nie moż­ na nosić w każdym czasie. Zakaz używania koloru czerwonego obowiązy­ wał w czasie wesela, a dotyczył wyłącznie pary młodych (Fischer, 1921, s. 99; Kantor, 1979, s. 40; Zawistowicz, 1929, s. 241). Obecność czerwieni w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele, uniemożliwiłoby wyjście ze stanu początkowego — panieńskiego i kawalerskiego (barwa zielona, por. wyżej) do stanu przejściowego — między rozplecinami a pokladzinami i oczepinami (barwa biała — znak rytualnej śmierci), a wreszcie przejście do stanu mał9 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �130 ZBIGNIEW L I B E R A żeńskiego, w którym czerwień „zamyka" młodych (por. jeszcze w X I X w. n o w o ż e ń c ó w wiązano „ d o kupy" czerwoną i białą taśmą; Biegeleisen b.r.w., s. 127). Po pokładzinach, w wypadku braku krwi na ubraniu (białym) mło­ dej, weselnicy zrzucali z korowaja, naczyń, czepka itd. kalinę i niszczyli ją — w jej miejsce zakładali gałąź choiny lub rutę (patrz пр.: Kolberg, t. 33; s. 210-212). Zachowania owe miały na celu symboliczne wyrażenie nieuznania związku (brak „zamknięcia"), oznaczały powrót do sytuacji wyjściowej — do stanu panieńskiego i kawalerskiego (kolor zielony). Identyczny sens ma fakt niewystępowania barwy czerwonej w obrzędach narodzinowych w ubio­ rze dziecka (np. Mazowsze, Mazury) i pogrzebowych w stroju zmarłego (np. Wielkopolska, Mazowsze, pogranicze polsko-ruskie; Bystroń, 1916, s. 138139; Fischer, 1921, s. 152, 314). Możliwa jest także interpretacja zakazu występowania barwy czerwonej w czasie obrzędów przejścia z „punktu widzenia" krwi, która podobnie jak ogień kojarzona była z czerwienią. Brak tej barwy w stanie przejścia — rytualnej śmierci wydaje się zrozumiały, ponieważ krew to znak życia. W konotacjach koloru czerwonego powstałych dzięki skojarzeniom z krwią i ogniem nie ma sprzeczności. Zarówno krew jak i ogień są warunkiem życia, dojrzałości i p ł o d n o ś c i , warunkiem oczyszczenia i usankcjonowania nowego czasu. Ofiarnicze wytworzenie krwi oznacza destrukcję poprzedniego stanu, kreację nowego związku, przejście od śmierci do nowego życia (Stom­ ma, 1975, s. 52-62). Krew i ogień to przeciwieństwa niepłodności, niedojrza­ łości (barwy zielonej), nieczystości, śmierci — czerni i bieli. W ziołolecznictwie ludowym w przypadku braku krwi (anemii, braku okresu — kolor biały) stosuje się rośliny o stygmacie czerwonym, środki zaś o kolorze białym powstrzymują zbyt obfite krwawienia i upławy (Paluch, 1984, s. 296-300). W średniowieczu zwracano uwagę na odcienie koloru czerwonego, po­ nieważ modyfikowały podstawowe znaczenie czerwieni. Czerwień była wyra­ zem sił życiowych i płodności, znakiem krwi i ognia, barwą władzy, cesarstwa i najwyższego kapłaństwa. Jako barwę „ziemską" przeciwstawiano ją bardziej od niej transcendentalnej — niebieskiej. Szczególne znaczenie posiadała pur­ pura. Była symbolem najwyższej władzy i dostojeństwa. W teologii jasna nasycona, ognista czerwień jest wyrazem siły, odwagi i namiętności. Purpura to symbol „przepychu, wzniosłości, majestatu i pewnej siebie potęgi". Barwa różowa znaczy „rozwijającą się Mądrość Bożą", „młodość i wdzięk, radosny nastrój oraz miłość". Czerwień ciemna i brudna konotuje cielesną i zabro­ nioną miłość, egoizm, gwałt, zemstę itp., jest wyrazem złego ducha (Zieliński, 1960, s. 370-371). 14 1 4 Por. o pierwszej menstruacji dziewczyny: „kobieta co miesiąc kwitnie, a ta co nie kwitnie, to nie rodzi" (Tarko, 1967, s. 92); czerwony kwiat bieguńca przyspiesza u młodych i jałowych krów czas rui (Gustawicz. 1882. s. 308). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 131 System barw dokładnie mieści się w dualistycznym światopoglądzie spo­ łeczności chłopskich. N a reguły klasyfikacji nałożyła się symbolizacja świata, zorganizowana również na zasadach antynomii. T a ostatnia nie powtarza po prostu reguł taksonomii , albowiem w jej ramach zachodzą bardziej skom­ plikowane stosunki. Kolory jasne klasyfikacji w rozmaitych tekstach kultury wchodząc w różne stosunki opozycji i korelacji, podlegając aksjologizacji mogą otrzymać zarówno pozytywne, jak i negatywne — „ciemne" znaczenia. Barwa czarna i szara zaś nigdy nie stają się pierwszymi członami przeciw­ stawień. Należy jeszcze zauważyć, że największą zdolność modelowania świata posiadają kategorie najbardziej abstrakcyjne, tzn. z najwyższych p o z i o m ó w klasyfikacji. Pomimo tego, barwy należą do bardzo konkretnych klasyfika­ torów. Opozycje barw przyjmują abstrakcyjny wyraz odnosząc się do takich przeciwstawnych par pojęciowych, jak: święty (kolory jasne [ + ]) — świecki (ciemne): czysty (jasne [+]) — nieczysty (ciemne i jasne w negatywnych zna­ czeniach); kultura — natura, w ramach tej opozycji występują bardziej szcze­ gółowe kategorie np. dom (czerwony, złoty) — woda (siny, czarny); życie (kolory jasne [+]) — śmierć (czarny, szary, biały i siny [+]); «ten świat" (kolory jasne [+]) — „tamten świat" (czarny, szary oraz barwy jasne [—]), dzień (jasny, biały) — noc (ciemny, czarny); lato (jasny, biały, zielony, złoty, czerwony) — zima (ciemny, czarny, biały i siny [—]; wschód (biały, złoty, czerwony) — zachód (czarny); południe (czerwony, złoty) — północ (siny, czar­ ny); góra (biały, złoty, czerwony) — dół (czarny, siny, „zaklęte złoto"); prawy (biały) — lewy (czarny); suchy (biały) — mokry (czarny); wilgoć (zielony) susza (czerwony, złoty); dojrzały (czerwony) — surowy (zielony); swój (biały — obcy (czarny); męski (biały) — żeński (czarny); młody (zielony, czerwony) — stary (czarny); piękny (czerwony, złoty) — brzydki (czarny, szary), itd. System barw modeluje zatem doznania zmysłowe, przestrzeń i czas, stosunki spo­ łeczne, problem dobra i zła oraz doznania estetyczne. Elementarne struk­ tury: biały — czarny (szary), siny — czarny, złoty (czerwony) — czarny (siny), są wariantami podstawowej antynomii jasny — ciemny wówczas, gdy odnoszą się do takich abstrakcyjnych przeciwstawień j a k : święty — świecki, czysty — nieczysty, konstrukcja — destrukcja, życie — śmierć, płodność — niepłodność. Stanowią warianty podstawowej opozycji w pewnym stopniu, bo niezmienny pozostaje sens ich odniesień, ale owe odniesienia stają się bardziej konkretne. Antynomię jasny — ciemny można więc uważać za fundamentalną w syste­ mie barw. 15 Wiele z tych elementarnych struktur semantycznych okazuje się struktu­ rami długiego trwania, skoro odnajdujemy je, z jednej strony w kulturze ludowej X I X i 1 pol. X X w., z drugiej strony zaś w systemie religijnym przedchrześcijańskich Słowian (patrz: Gieysztor, 1980; Ivanov, Toporov, 1965, 1970, 1974, 1975; Łowmiański, 1979). 15 Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa (patrz: L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 98, 405-406). �132 ZBIGNIEW LIBERA Niewielki stopień zmian systemu barw powstałych pod wpływem oddzia­ ływań chrześcijaństwa wynikał głównie z dwóch p o w o d ó w : po pierwsze ze zbyt dużych podobieństw, a po drugie ze zbyt dużych różnic. To stwierdze­ nie jest tylko pozornie paradoksalne. Symboliczne treści barw chrześcijaństwa i ludowej kultury w większości pokrywają się. T a uwaga dotyczy koloru białego, czarnego, szarego, zielonego, złotego i czerwonego. Podobna jest rów­ nież symbolika światła i mroku, tyle tylko, że w ludowej wizji świata wy­ stępuje między owymi kategoriami wyraźny dualizm. Najbardziej odbiega sieć skojarzeń związanych z kolorem niebieskim. M o ż n a powiedzieć, że od­ działywania symbolicznych treści barw funkcjonujących w Kościele na „ludo­ wą" ich symbolikę ograniczały się w głównej mierze do rozszerzenia sensów, lecz nie przyczyniły się przez długi czas do zmian znaczeń. N a przykład kolor czerwony, symbolizujący w chrześcijaństwie m. in. zmartwychwstanie, nie przeczy „ludowej" symbolice tego koloru, który znaczy życie, płodność itp. — nałożenie się tych znaczeń powoduje jedynie rozszerzenie sensu. Wydaje się, że kolejność, w jakiej zostały o m ó w i o n e barwy klasyfikacji (biały, czarny, szary, biały, siny, żółty, czerwony), nie była przypadkowa czy arbitralna. Miejsca barw w systemie wskazywały w klasyfikacji zakresy nazw i ich synonimy oraz teksty typu: mity, kolędy, zamówienia, bajki, zagadki, które informowały o czasie pojawiania się barw we wszechświecie. Od po­ czątku istniał kolor czarny (Diabeł), biały (Bóg) i siny (morze — pierwotny chaos), a według niektórych tekstów (mity, kolędy, zamówienia) także zielo­ ny (drzewo kosmiczne). W dalszej kolejności pojawił się kolor żółty — złoty (lub siny), kamień, z którego stworzone zostało niebo, słońce, księżyc, gwiazdy i ziemia (Afanassjev, 1868, s. 123; Dáhnart, 1907, s. 59), i w końcu czerwony (ogień, którym włada Gromowładca). Jeśli będziemy pamiętać zna­ czenia barw. to przejście od pierwotnych trzech (lub czterech) barw do czerwieni okaże się mityczną opowieścią — wyrażoną w „języku" barw — o stopniowym wyłanianiu się kosmosu z pierwotnego chaosu. Kolor czerwo­ ny — ogień — Gromowładca powołany przez Boga na końcu procesu tworze­ nia kosmosu, kultury i życia spełnia rolę „strażnika" strzegącego ustalo­ nego porządku. Łączenie z barwami idei powstawania i rozwoju życia powinny potwier­ dzać kolory związane z zielonym drzewkiem („gaikiem", „maikiem", „nowym latkiem") występującym w czasie obrzędów wiosenno-letnich, które jest zna­ kiem wiosny, życia, odradzającego się kosmosu, ale z drugiej strony stanowi także wyobrażenie światowego drzewa — wszechświata, który się regeneruje (Eliade, 1966, s. 266, 404-409). Na szczycie „gaika" (maika, nowego latka) umieszczany był czerwony lub złoty kogutek, czerwona albo fi] zielona bań­ ka, czerwone i [lub] złote bądź białe jajka, biało ubrane lalki, wstążki w jasnych kolorach (Dekowski, 1967, s. 69-72; Karwicka 1980, s. 213-217; Zawistowicz, 1928, s. 384). Odwołanie się do innych jeszcze transformacji obrazu kosmicznego drzewa (korowaj, rózga weselna, wyobrażenia i przedsta­ wienia światowego drzewa w folklorze i sztuce) potwierdza występowanie �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 133 w przebraniu „gaika'' koloru zielonego i (lub) białego, czerwonego i (lub) złotego. Samo zielone drzewko nie wystarcza do tego, by znaczyć odradza­ nie się kosmosu, powstawanie i rozwój życia. W znaczeniu symbolicznym zieleń jest tylko początkiem życia, życia młodego i niedojrzałego. Zieleń umożliwia jedynie płodzenie i ta możliwość stanowi jej granicę. Dopiero ko­ lor czerwony i (lub) zloty (symbole słońca, kogutki, pisanki, wstążki itd.) w połączeniu z zielonym i białym — znakiem wiosennego świata; źródła i wa­ runku wszelkiego życia, kształtują ogólną ideę zawartą w „gaiku", ideę roz­ woju życia, od jego początku (kolor biały), okresu niedojrzałego (zielony), aż do momentu osiągnięcia dojrzałości i możliwości płodzenia (złoty i czer­ wony). Zawarty w „gaiku" rytualnomagiczny wizerunek rozwoju życia, wraz z jego kulminacyjnym punktem (czerwień), zgadza się z czasem, w którym pojawia się to drzewko we wsi i z przebiegiem wzrostu roślinności: od momentu jej ukazywania się, aż do początków dojrzewania. Połączenie z hierarchią barw, z ich następowaniem po sobie idei pow­ stawania i rozwoju życia, występuje nie tylko w kulturze ludowej: również w traktatach i malarstwie alchemicznym (patrz: Rabinowicz, 1978). Średnio­ wiecze i chrześcijaństwo kolor dokładnie skodyfikowało i sformalizowało. Nie istniał w kulturze ludowej system barw ujęty w system tez i twierdzeń, tak jak w Kościele. Brak werbalizacji przepisów dotyczących klasyfikacji i symbo­ liki barw nie oznacza, że ó w system nie był skodyfikowany. „Specyfiką światopoglądu ludowego jest mały stopień jego werbalizacji [...]. Wyrażało go samo życie społeczne, reakcje na zjawiska naturalne i regularnie podej­ mowane działania o charakterze symbolicznym [...]. Stąd też mamy zazwyczaj do czynienia z olbrzymią ilością drobnych faktów, które jedynie ujmowane całościowo ujawniają swe znaczenie, swój sens" (Tomiccy, 1975, s. 13-14). Te uwagi J . i R . Tomickich dotyczą także systemu barw. LITERATURA Afanasjev, A. 1868 Poetičeskie vozrenia Slavian na prirodu, t. 2, Moskwa. Antoniewicz, W. 1913 Pisanki w Polsce, „Ziemia", t. 4. Baranowski, B. 1981 W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź. Biegeleisen, A. b.r.w. Wesele, Lwów. Boczkowska, A. 1980 Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, Kraków. B y s t r o ń . J. S. 1916 Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków. 1947 Etnografia Polski, Warszawa. Caraman, P. 1933 Obrzęd kolędowania u Słowian i u Rumunów, Kraków. C z a j k a , H. 1973 Bohaterska epika ludowa Słowian, Wrocław. �134 ZBIGNIEW LIBERA D á h n h a r t , О. 1907 Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutener Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden, Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin. Dekowski. .1. P. 1967 Obrzędowe obnoszenie zielonego drzewka, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", Nr 11. Duhn von, F. 1906 Rot und Tot, „Archiv für Religionswissenschaft", t. 9. Eliade, M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Fischer, A. 1909 Uzupełnienia Dahnharta, „Lud", t. 16. 192! Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. Florenski, P. 1984 Ikonostas i inne szkice, Warszawa. Frankowski, E . 1932 Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 5, cz. 3. Gajek, J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów. Gieysztor. A, 1980 Mitologia Słowian, Warszawa. Grabowsk i. J. 1978 Sztuka ludowa w Europie, Warszawa. Grajnert. J. 1880 Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 4. Gustawicz, Br. 1882 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, cz. 2, „Zbiór Wiado­ mości do Antropologii Krajowej", t. 6. Heme, G. 1954 Dieslavischen Farbenbezeichnungen, Publications deTnstitut Slave d'Upsal, t. 9, Upsala. Ivanov, V. V., Toporov, V . N . 1965 Slavianskie jazykowe modelirujuščie semiotičeskie sistemy, Moskwa. 1970 К semiotičeskomu analiza mifa i rituala (na bieloruskom materiale), [w:] Sign. Language, Culture, Warszawa —Haga. 1974 Issledowania v oblasti slavianskich drevnostej, Moskwa. 1975 Invariant i transformacii v mifołogiceskich i folklorističeskich tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovania po folkloru, Moskwa. Ivanov, V., Ł o t m a n , J . , Piatigorski, A., Toporov, V., Uspienski, В. 1973 Tezisy к semiotičeskomu izučenju kultur (k primieni к słowiańskim tekstom), [w:] Semiotyka i struktura tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław. Kantor, R. 1979 Symboliczna funkcja stroju w społecznościach wiejskich w drugiej polowie XIX wieku i w wieku XX (na podstawie materiałów z terenu Polski), „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 7. K a r w i c k a , T. 1980 Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 24, z. 3-4. K a s j a n , M. 1976 Poetyka polskiej zagadki ludowej, Toruń. Klinger, W. 1949 Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej a tradycja grecko-rzymska, Lublin. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 1960 135 Jeszcze raz o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej, „Lud", t. 45. Kolberg, O. 1961-1975 Dzieła wszystkie, t. 1-68, Wrocław. Krzysztofowicz, Z. 1972 O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa. L é v i - S t r a u s s , С. 1968 Myśl nieoswojona. Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. Lubecki, K . 1910 Estetyka ludowa, Kraków. Ł o w m i a ń s k i , H. 1979 Religia Słowian i jej upadek {w. VI-XII), Warszawa. Majewski, E . 1892 Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", t. 6. Moszyński, K. 1967-1968 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1-2. Warszawa. Niekludov, S. J . 1980 Zametki o mifologičeskoj i folklorno-épičeskoj simvolikie u mongolskich narodov: simvolika zolota, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1. Novikov, N. V. 1974 Obrazy vostočnoslavianskoj volšebnoj skazki, Moskwa. Nowosielski, A. 1857 Lud ukraiński, t. 2, Wilno. O l ę d z k i , J. 1970 Sztuka Kurpiów, Wrocław. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Paluch, A. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. Perls, H. 1937 Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów. P i ą t k o w s k a , J. 1889 Z życia ludu wiejskiego ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4. Pietkiewicz, Cz. 1938 Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego. Warszawa. Polaczek, A. 1891 Z podań i wierzeń ludowych zapisanych we wsi Rudawie pod Krakowem, „Wista", t. 5. Pomeranceva, E . J . 1975 Mifologičeskije personaźi w russkom folklore, Moskwa. Rabinowicz, W. 1978 Kolor w systemie średniowiecznego symbolizmu, „Literatura na świecie", nr 5. R o b o t y c k i , Cz., Szpilka, W. 1983 W każdej bajce jest ułamek prawdy (o „funkcji" daru w bajce), „Prace Etnograficz­ ne", z. 18. Rok... 1931 Rok Boży w liturgii i tradycji Kościoła Świętego z uwzględnieniem obrzędów i zwy­ czajów ludowych oraz literatury polskiej, red. ks. Fr. Markowski, Katowice. R z e p i ń s k a , M. 1966 Studia z teorii i historii koloru, Kraków. 1983 Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Kraków. �136 ZBIGNIEW LIBERA Seweryn, T. 1928 Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków. 1937 Polskie malarstwo ludowe, Kraków. Siarkowski, W. 1883 Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 7. S i e w i ń s k i , A. 1903 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w powiecie sokolskim, „Lud", t. 9. Ś l i w i ń s k i . J. 1966 Zachodnioslowiańskie opowiadania o inkluzie, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 1. Słownik... 1973 Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon-Dufour, Poznań. S m ó l s k i , G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich, „Wisła", t. 15. Sokolewicz, Z. 1980 Rozwój metod analizy w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. Staszczak, Z. 1964 Śląska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym, Opole. Stomma, L . 1975 Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1. 1980 Metoda strukturalna w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. S u m c ó w . M. 1891 Boginki-Mamuny, „Wisła", t. 5. Ś w i ę t e k , J. 1897 Lud nadrabski, Kraków. Szczypka, J. 1980 Kalendarz Polski, Warszawa. T a r k o , M. 1967 Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań. T o m i c k i , R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1. 1979 Ludowa kosmogonia dualistyczna w świetle samojedzkkh mitów stworzenia, „Etno­ grafia Polska", t. 23, z. 2. 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2. Tomiccy, J. i R. 1975 Drzewo życia, Warszawa. Udziela, S. 1889 Poczucie piękna u ludu ropczyćkiego, „Wisła", t. 3. V á c l a v í k , A. 1956 Volkskunde und Gewebe, Praga. Veleckaja, N. N. 1978 Jazyčeskaja simvolika slavianskkh archaičeskkh ritualow, Moskwa. Wierzbicki, D. 1882 Meteorologia ludowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 6. Witort, J. 1896 Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. 2. Zahorski. W. 1910 Podanie o zwierzętach na Litwie i Żmudzi, „Ziemia", t. 1. Zaręba, A. 1954 Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego, „Prace Językoznawcze", t. 3, Wroclaw. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 137 Zawistowicz, K. 1928 Zielone Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Wiedza i Życie", R. 3. 1929 O niektórych zabiegach magicznych w polskich obrzędach weselnych, „Wiedza i Ży­ cie". R. 4. 1931 O niektórych zwyczajach wiosennych, „Ziemia", t. 16. 1933 Śródpoście w zwyczajach ludowych, „Wiedza i Życie", R. 8. Z i e l i ń s k i , Ch. 1960 Sztuka sakralna, Poznań. Ż m i g r o d z k i , M. 1896 Ukraina. Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, cz. 1, „Lud", t. 2. Ż ó ł t o w s k a , H. 1932 Ptaki nosiciele dusz, „Ziemia", t. 17. Ź y r a n i k , J. 1934 Przeciwieństwo bóstwa — drzewa i bóstwa —kamienia w wyobrażeniach ludowych, Lwów. Zbigniew Libera T H E SEMIOTIC O F C O L O U R S I N T H E POLISH F O L K C U L T U R E AND O T H E R SLAVONIC C U L T U R E S Summary The paper concerns the reconstruction of the colour system in the Polish (as well as Slavonic) folk culture; the author presents here the static model of the discussed system. The article has been divided into two parts on the methodological grounds. The first discusses the classifications of colours while the seond one concerns the symbolism of colours. I. The cląssincation of colours. In all Slavonic languages there was one group of colour terms referring without limitations to all the objects of Nature and Culture (black, grey, white, blue, green, yellow, red). The transient mood tones and their intensity were termed in syntactic and formative ways. The categories of the next level of classification referred only to the colours of the domestic animals (mainly cows and horses) and human hair and complexion. They didn't comprise the wild animals. The lowest level of classification made the figurative colour terms ("cherry-red", "cervine brown", "sky blue") and the ones based on comparison ("red as a poppy"). The entire colour classification was based on two principles: first, the division of all the colours into "light ones" (white, blue, green, yellow, red) and dark (black only grey was situated in-between). The second principle concerned the areas of relevance — some categories were universal, another referred to the objects of a particular kind only. II. The symbolism of colours. The classification of colours was composed with the second layer — the symbolism of the Universe similiarly basing on the principle of mutual antino­ mies. But the latter doesn't simply repeat the former's rules of taxonomy, its relations are much more complicated. Particular colours in different cultural texts being joined together in different relations of oppositions and correlations and undergoing the process of axiologization obtained either positive or negative connotations. Colours are very concrete classifiers. The oppositions of colours obtain an abstractive aspect referring to the oppositions like: sacred-profane, pure-impure, culture-nature, life-death, day-night, summer-winter, East-West, South-North, upper-lower, right-left, dry-wet, mature-immature, own group-strangers, male-female, young-old, nice-ugly etc. Thus the system of colours modelled the sensual experience, space and time, social relations, the problems of good and evil and esthetic values. The informations analysed in this paper come from eehnographic works concerning the �138 ZBIGNIEW L I B E R A period of the XIX cent, and the first halfth of the X X cent. The sources don't reflect however the exact image of the peasant culture of that period since they have been especially selected with reference to the system of colour terms. For it is possible then to join the semiotic description with historical reconstruction; in such case the later cultural influences should be separated. In the history of folk culture those influences meant above all the influence of Christianity. That's why the folk colour symbolism has been confronted here with the same symbolism in Bible, theology and religious art. It proved that the influence of Christian colour symbolism on the "folk" one ammounts to no more than to broadening of the meanings but for a very long time it didn't contribute to their changing. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/500a6f87831f541d446aea0d0deea195.pdf c44130289e9e82fc7c5412946087ed75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:539 Title A name given to the resource Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.475-486 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JANUSZ KAMOCKI ZBIORY AFRYKANISTYCZNE W MUZEACH POLSKICH Z b i o r y afrykanistyczne w Polsce grupują się przede w s z y s t k i m w pięciu muzeach: E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie, w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie, w M u z e u m w Pabianicach oraz w B o c h n i . Pozostałe po­ siadają nieliczne eksponaty, istniejące zaś kolekcje p r y w a t n e p o w o l i drogą z a k u p u bądź d a r o w i z n y przechodzą na własność poszczególnych muzeów. Zwłaszcza należy t u wymienić znane i często eksponowane zbiory p r y w a t n e S. Mycielskiego, które zostały zakupione w r o k u 1963 przez Warszawskie M u z e u m Etnograficzne. Również i u i n n y c h zbieraczy można spotkać cenne eksponaty, j a k n p . u J . Sagana z K r a k o w a , który posiada m . i n . berło szczepowe — o ile m i wiadomo — jedyne w Polsce. Nadto w niektórych klasztorach znajdują się z b i o r y m i s j o n a r z y p o l ­ skich, często pochodzące z terenów A f r y k i . 1 Z w y m i e n i o n y c h powyżej muzeów je d ynie warszawskie i k r a k o w ­ skie mają zorganizowane osobne działy e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej; w pozostałych zbiory afrykańskie wchodzą w skład działów etnogra­ ficznych. Pewnego rodzaju osobliwością jest fakt, iż stałą ekspozycję afrykańską posiadają j e d y n i e muzea mniejsze, oba zaś główne polskie muzea etnograficzne zadowalają się z konieczności w y s t a w a m i czaso­ wymi. Z b i o r y afrykańskie w poszczególnych muzeach nie zostały jeszcze należycie opracowane, toteż — j a k dotąd — b r a k j a k i c h k o l w i e k p u b l i ­ k a c j i omawiających je jako całość. Dotychczas ukazało się je d ynie k i l k a notatek w związku z całością zbiorów egzotycznych warszawskiego m u - 1 R e s z t k i afrykańskich zbiorów „Misji K a t o l i c k i c h " , z n i s z c z o n y c h w czasie w o j ­ ny, znajdują się częściowo w rękach p r y w a t n y c h , a częściowo w k l a s z t o r z e jezuitów w K r a k o w i e . Z b i o r y jezuitów zgromadzone w C h y r o w i e uległy z n i s z c z e n i u , losy zaś kolekcji arcybiskupa Godlewskiego n i e są m i znane. �476 JANUSZ K A M O C K I zeum oraz szereg katalogów w y s t a w prezentujących część zbiorów afrykańskich . Niestety katalog największej z ekspozycji p o w o j e n n y c h , w y s t a w y „Afryka nieznana a b l i s k a " , choć dużo mówi o k u l t u r z e A f r y ­ k i , mało o w y s t a w i o n y c h eksponatach. Obecnie p r z y g o t o w u j e się także wydanie a l b u m u poświęconego z a b y t k o m s z t u k i murzyńskiej w Polsce , który p o w i n i e n stanowić bardzo interesującą pozycję. 2 3 4 N i e m n i e j w tej s y t u a c j i zbiory afrykańskie w Polsce omawiać moż­ na jedynie na podstawie bezpośredniego zapoznania się tak z wystawa­ m i , j a k też i magazynami oraz księgami i n w e n t a r z o w y m i poszczegól­ n y c h muzeów. Dodatkową komplikację s t a n o w i trwający w c h w i l i obec­ nej remanent eksponatów afrykańskich w w a r s z a w s k i m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m , które posiada największe w Polsce z b i o r y egzotyczne, lecz jeszcze nie całkowicie uporządkowane. M u z e u m to dysponuje 12 253 eksponatami e g z o t y c z n y m i , z czego około 5 0 % , a więc blisko 6000 sztuk, pochodzi z A f r y k i . Na d r u g i m miejscu znajduje się k r a k o w s k i e M u z e u m Etnograficzne z 1245 eksponatami afrykańskimi . M u z e u m w Bochni posiada 127 sztuk, w Pabianicach 174 oraz około 50 depozy­ tów, w Szczecinie b l i s k o 200, łącznie z d e p o z y t a m i . Z pozostałych muzeów żadne nie posiada więcej w s w y c h zbiorach niż kilkadziesiąt sztuk afrikanów. 5 6 7 Poszczególne zbiory afrykańskie mają swą różnorodną historię, któ­ r e j zawdzięczają swe p r z y b y c i e do Polski. T a k też kolekcja bocheńska powstała dzięki polskiemu l e k a r z o w i w A f r y c e , Michałowi Czyżewiczowi, pabianicką zaś stworzył W i t o l d E i c h l e r — lekarz i entomolog. K . C z e r n i e w s k a , Collections extra-européennes du Musée de Varsovie. „Zeszyty E t n o g r a f i c z n e M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t. 1: 1960, s. 2 2 — 2 3 ; K . P i w o c k i , 75 tot Muzeum Etnograficznego w Warszawie, War­ s z a w a 1964. 2 Afryka nieznana a bliska, oprać. Z . S z y f e l b e i n - S o k o l e w i c z , w y d . M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , P o l s k i K o m i t e t do s p r a w U N E S C O i T o w a r z y ­ s t w o Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej, W a r s z a w a 1962; Kultura pierwotna Afryki Środkowej i Wschodniej, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i Wydział K u l t u r y P R N m . st. W a r s z a w y , W a r s z a w a 1959; Sztuka Jawy i Kammerunu, oprać. J . K a m o c k i . M u z e u m w Częstochowie, Często­ c h o w a 1963; Sztuka Kamerunu, oprać. J . K a m o c k i , w y d . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , K r a k ó w 1961; Sztuka murzyńska Afryki, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m w Białymstoku i M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , B i a ­ łystok 1962. 3 4 5 W y d a w n i c t w o „Polonia", t e k s t p r z y g o t o w u j e S t a n z końca 1864 r. W. Korabiewicz. S t a n z 8 m a j a 1965 r. ( n a dzień S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o w K r a k o w i e ) . S t a n z d n i a 1 k w i e t n i a 1965 г., ale w t y m o k r e s i e już płynęły do S z c z e c i n a n o w e e k s p o n a t y — w j e s i e n i 1965 r. M u z e u m P o m o r z a Z a c h o d n i e g o w S z c z e c i n i e posiada ok. 400 eksponatów a f r y k a n i s t y c z n y c h . 6 7 �ZBIORY A F R Y K A N I S T Y C Z N E 477 który swe a f r i k a n a przekazał częściowo Warszawie, a częściowo swemu r o d z i n n e m u miastu. Z b i o r y szczecińskie zapoczątkowali d y r e k t o r M u z e u m Pomorza Za­ chodniego W . F i l i p o w i a k i kustosz W. F e n r y c h , którzy w czasie s w y c h wyjazdów do A f r y k i rozpoczęli zbieranie eksponatów etnograficznych i pracę tę nadal kontynuują. M u z e u m w Szczecinie, dziś jeszcze posia­ dające skromną ilość eksponatów, m a duże szanse dalszego r o z w o j u działu egzotycznego j a k o znajdujące się w mieście p o r t o w y m , obsługu­ jącym l i n i e żeglugi łączącej Polskę z k r a j a m i A f r y k i Zachodniej. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest historia afrikanów w muzeach etno­ graficznych Warszawy i K r a k o w a . W obu przypadkach zaczątkiem zbio­ rów stały się d a r y uczestników polskiej w y p r a w y do K a m e r u n u w l a ­ tach 1883—1885, Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego. Z b i o r y Janikowskiego, wystawione początkowo w ogrodzie n a Bagateli w Warszawie, weszły w skład M u z e u m Przemysłu i R o l n i c t w a , którego j e d n y m z działów było późniejsze M u z e u m Etnograficzne. W r o k u 1939 zostały one zbombardowane i spalone przez Niemców. Rogoziński zbio­ r a m i s w y m i obdarzył Kraków. Eksponaty te przyjęło M u z e u m P r z e m y ­ słowe, następnie uległy one podziałowi pomiędzy M u z e u m Narodowe i M u z e u m Etnograficzne, obecnie zaś całość zbiorów Rogozińskiego jest gromadzona w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , któremu M u z e u m Narodowe przekazuje swe zbiory etnograficzne. D a r Rogozińskiego jest niewątpliwie najcenniejszą częścią a f r i k a ­ nów — n i e t y l k o zresztą k r a k o w s k i c h — dość powiedzieć, że pochodzi z l a t osiemdziesiątych X I X stulecia, w m u z e a l n i c t w i e zaś europejskim wysoko są notowane wszelkie eksponaty z Czarnej A f r y k i , przywiezione przed r o k i e m 1900. Poza kolekcją Rogozińskiego i w i e l o m a c i e k a w y m i , pojedynczymi okazami na większą uwagę zasługuje zbiór eksponatów hotentockich i buszmeńskich Romana Stopy oraz d a r y Rehmana Müldnera, Krycińskiego i i n n y c h , z najnowszych zaś czasów d a r y przekazane przez żołnierzy polskich bądź walczących na terenie A f r y k i w czasie I I w o j n y światowej, bądź też pozostałych n a j e j terenie po w o j n i e . Natomiast zbiory afrykanistyczne Państwowego M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w Warszawie zostały skompletowane na nowo, po zniszcze­ niach w o j e n n y c h . Pochodzą one z trzech źródeł: z eksponatów ponie­ m i e c k i c h , o t r z y m a n y c h j a k o e k w i w a l e n t za zniszczenie, ze zbiorów prze­ kazanych przez inne muzea polskie w r a m a c h centralizacji oraz z da­ rów i zakupów. Szczegółowe omówienie zbiorów a f r y k a n i s t y o z n y c h w Polsce roz­ poczynam o d działu e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej M u z e u m Etnograficz­ nego w K r a k o w i e j a k o posiadającego największą kolekcję zbiorów uważanych za u n i k a t y . Jak już wspomniano, najcenniejsze eksponaty �478 Ryc. JANUSZ 1. Rzeźba Kamerun, w zińskiego. Własność graficznego drzewie: z wyprawy fetysz. S . S. R o g o - Muzeum Etno- w K r a k o w i e , 1. i n . 18609 Fot. M. Maśliński K A M O C K I R y c . 2. Rzeźba w Kamerun, drzewie: z wyprawy skiego. Własność M u z e u m nego w marynarz. S . S . RogozińEtnograficz- K r a k o w i e , 1. i n . 28620 Fot. M. Maśliński pochodzą z w y p r a w y Rogozińskiego, k o n k r e t n i e z K a m e r u n u i z Fer­ nando Poo. Wartość zbiorów kameruńskich jest t y m większa, że Polacy b y l i n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w s z y m i Białymi, z którymi zetknęli się t u b y l ­ cy. W t y c h w a r u n k a c h cenny jest każdy przedmiot. Jednakże do n a j ­ cenniejszych należy zaliczyć niewątpliwie okazy rzeźby, t z w . łódź d u - �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 479 chów, fetysze czy pierwsze rzeźby przedstawiające białych l u d z i . Licznie również reprezentowane są i n s t r u m e n t y muzyczne, w t y m bębny żałobne i będen w o j e n n y , oraz broń. Ciekawą jest rzeczą, że właśnie wśród b r o n i można spostrzec w p ł y w y europejskie, t a k n p . d r e w n i a n a włócznia plemienia Pahuanów m a z jednej s t r o n y n o r m a l n e ostrze żelazne, z d r u g i e j zaś nasadzony bagnet europejski. Zbiór k a meruński uzupełniają kosze plecione, naczynia gliniane, drewniane sprzęty domowe oraz liczne k l e j n o t y i ozdoby. Zwłaszcza d r e w n i a n e grzebienie, naczynia z t y k w i szpile z kości słoniowej są bogato o r n a ­ mentowane. Również z b i o r y Rogozińskiego z Fernando Poo są cenne, aczkolwiek m n i e j liczne i o wiele skromniejsze niż kameruńskie. Reprezentują je głównie plecionki, broń i ozdoby plemienia Bubisów. Drugą większą kolekcję afrykanistyczną w k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m tworzą hotentockie i buszmeńskie z b i o r y R. Stopy, pochodzące z okresu międzywojennego. Przeważnie obejmuje ona dzieła sztuki (częściowo zresztą robione na eksport), rzeźbę i w y p a l a n i e w drzewie oraz klejnoty. W m n i e j s z y m stopniu reprezentowana jest k u l t u r a materialna. W okresie p o w o j e n n y m wzbogaciło się M u z e u m Etnograficzne o nowe eksponaty przekazane z i n n y c h muzeów względnie uzyskane j a k o dary. Niewątpliwie najcenniejsze n a b y t k i pochodzą z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , które przekazało m . i n . część swych zbiorów Rogozińskiego. Natomiast muzea śląskie, a więc muzea w Nysie, Ra­ ciborzu, G l i w i c a c h i B y t o m i u , przekazały przeważnie eksponaty z daw­ n y c h zbiorów poniemieckich, często bez m e t r y k , toteż ustalenie i c h p r o w e n i e n c j i jest nieraz niemożliwe. D a r y byłych żołnierzy polskich, których losy wojenne rzuciły do A f r y k i , przedstawiają się bardzo różnorodnie. Większość z n i c h repre­ zentuje w y r o b y afrykańskiego rękodzielnictwa pamiątkarskiego. Z n a j ­ dują się też okazy wyjątkowo cenne, zwłaszcza z d a r u S. Znatowicza, z terenów A f r y k i Wschodniej. D o n i c h zwłaszcza należy zaUczyć prze­ nośny t r o n szefa plemiennego ( w y k o n a n y w Zanzibarze, przeszło 100 l a t temu). Również cenna jest o r y g i n a l n a broń masajska, służąca ongiś do w a l k międzyplemiennych i do polowań na grubego zwierza. Podobną broń Masajowie i dziś wyrabiają dla turystów, jednakże z zasady nie odstępują n i k o m u s w y c h dzid i tarcz r o d o w y c h . O s t a t n i m n a b y t k i e m M u z e u m Etnograficznego jest ciekawa k o ­ lekcja t k a n i n , c e r a m i k i i klejnotów z terenów Sudanu. Omawiając zbiory k r a k o w s k i e nie można pominąć k o l e k c j i a f r i k a nów krakowskiego M u z e u m Narodowego, w p r a w d z i e już niezbyt licznej, ale bardzo cennej ze względu na z b i o r y t a k i c h podróżników, j a k Rogo- �480 JANUSZ K A M O C K I ziński, M i l l d n e r , Mieszkowski czy Safer Pasza-Kościelski. Jednakże zbiory te nie są samodzielnie eksponowane, lecz znajdują się w depo­ zycie muzeów etnograficznych — warszawskiego i krakowskiego, oraz M u z e u m w K a l i s z u , mieście r o d z i n n y m Rogozińskiego. R y c . 3. Stołek rzeźbiony. K a m e r u n , z w y p r a w y S . S. Rogozińskiego. Własność • Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e Fot. M. Maśliński Pod względem ilości eksponatów najbogatszy zbiór egzotyczny po­ siada Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Obecne, powo­ jenne z b i o r y afrykanistyczne tegoż m u z e u m pochodzą, j a k już wspomnia­ łem, z trzech źródeł. Niezbyt liczna kolekcja, o t r z y m a n a z centralnej składnicy muzealnej w Bożkowie, zaczęła gwałtownie powiększać się od r o k u 1950, g d y różne muzea przekazywały j e j swe eksponaty egzotyczne. Przekazy te były różnej wielkości i wartości, n p . M u z e u m w Słupsku przekazało 6 eksponatów, Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Wrocławskiego zaś ponad 2 tysiące. Kolekcję powiększały jeszcze z b i o r y prof. L o t h a oraz W . Korabiewicza. Na ogół znaczny procent tychże zbiorów pochodził z A f r y k i (czasem, np. w p r z y p a d k u M u z e u m w Bydgoszczy, całkowicie z A f r y k i ) . �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 481 Z a k u p y o d Korabiewicza, a częściowo także i jego dary, silnie o d ­ działały na rozwój afrykańskiej części działu e t n o g r a f i i pozaeuropej­ skiej M u z e u m warszawskiego; około 1500 sztuk pochodzi z k o l e k c j i Korabiewicza. N a skutek niezakończenia jeszcze prac i n w e n t a r y z a c y j ­ n y c h w dziale n i e podobna szczegółowo omówić całości zbiorów, t r u d n o też czekać na zakończenie i n w e n t a r y z a c j i . W każdym razie n a p l a n pierwszy wybijają się t u liczne maski, głównie zbierane przez K o r a b i e ­ wicza na terenie plemienia M a w i a z A f r y k i Wschodniej, lecz także z Kongo, K a m e r u n u , Gabonu, Sudanu, D a h o m e j u i Togo. Prócz masek M u z e u m posiada pewną ilość rzeźb, przeważnie f i g u r a l n y c h . Drugą bardzo cenną kolekcję tworzą p r z e d m i o t y k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej z K o n g a (zbiór prof. L o t h a ) , zbiór pucharów w kształcie głów l u d z ­ k i c h (również z Konga), i n s t r u m e n t y muzyczne, urządzenia wnętrz mieszkalnych, j a k również zespół obrzędowych toporków z D a h o m e j u . I n n e działy k u l t u r y reprezentowane są m n i e j licznie. Należy też wspomnieć o n a j n o w s z y m n a b y t k u tegoż m u z e u m — trzech łodziach m o r s k i c h z A f r y k i Wschodniej. W depozycie warszawskiego M u z e u m Etnograficznego znajdują się też zbiory egzotyczne M u z e u m Narodowego w Warszawie, wśród któ­ r y c h jest 10 okazów afrykańskich oraz 153 eksponaty przeważnie po­ chodzące z A f r y k i , a będące własnością M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Rewers niestety nie podaje p r o w e n i e n c j i t y c h eksponatów. Reszta egzotycznych zbiorów łódzkich (kolekcja afrykanistyczna, amerykanistyczna i azjatycka) została w y w i e z i o n a przez Niemców w czasie w o j n y i do dziś znajduje się w Grassimuseum w L i p s k u , j a k ­ k o l w i e k czynione są starania o i c h z w r o t . Mniejszą, ale bardzo żywotną, kolekcję, posiada M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W p r a w d z i e na wiosnę 1965 r. liczyła ona wraz z depozytami j e d y n i e około 200 okazów, jednakże w y p r a w y a f r y ­ kańskie organizowane przez k i e r o w n i c t w o M u z e u m pozwalają sądzić, że prędko liczba eksponatów powiększy się. Ekspozycja zbiorów próbuje pokazać wszystkie działy k u l t u r y . Zwłaszcza zwraca t a m uwagę n a j ­ bogatszy zbiór c e r a m i k i afrykańskiej w Polsce oraz zespół kopaczek radłowatych, będących ciekawą formą przejściową pomiędzy kopaczką a r a d l e m , a więc pomiędzy powszechnie panującym w t z w . Czarnej A f r y c e systemem k o p i e n i a c k i m u p r a w y z i e m i a r o l n i c t w e m . C i e k a w y m przykładem połączenia starych f o r m k u l t u r o w y c h z n o ­ w y m i są niektóre z w y s t a w i o n y c h t a m t r a d y c y j n y c h instrumentów muzycznych, posiadające s t r u n y wykonane z żyłek n y l o n o w y c h , oraz zespół afrykańskich czółen r y b a c k i c h , w y k o n a n y c h z jednego p n i a 31 — Etnografia Polska, t. X �482 JANUSZ K A M O C K I drzewa, na b u r t a c h których widnieją n a z w y w europejskim s t y l u , czasem nawet poprzedzone l i t e r a m i H M S . Rzeźby przedstawiają bardzo różną wartość — obok niewątpliwie bardzo ciekawych f i g u r e k k u l t o w y c h z N i g e r i i , liczne pamiątki dla 8 Ryc. 4. Butla z wyprawy gliniana, ornamentowana. Kamerun, S . S . Rogozińskiego. Własność Etnorgaficznego w Krakowie Muzeum 1. i n . I V - C - 2 9 6 3 Fot. M. Maśliński turystów, j a k n p . duża kolekcja masek z M a l i . Na specjalną uwagę zasługuje k o m p l e t n a chata plemienia Su-Su, j e d y n y tego rodzaju okaz w Polsce. „His M a j e s t y ' s S h i p " , oznaczenie b r y t y j s k i c h okrętów wojennych. �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 483 M u z e u m w B o c h n i posiada dość jednorodną kolekcję, reprezentu­ jącą przemysł l u d o w y o charakterze w y b i t n i e pamiątkarskim, przezna­ czony na sprzedaż d l a Białych. Jedynie p r z y części wyrobów z sisalu, niektórych ozdobach i maskach można sądzić, że były one przeznaczone do użytku Murzynów. T a k więc z b i o r y bocheńskie mają wartość głów­ nie jako bardzo efektowna kolekcja rękodzielnictwa afrykańskiego. Przykładem mogą być w i e l o b a r w n e f i g u r k i z M o z a m b i k u , nie mające odpowiednika w żadnym z muzeów p o l s k i c h ; wśród rzeźb zasługują na specjalną uwagę f i g u r k i o chrześcijańskiej tematyce r e l i g i j n e j , j a k Chrystus na krzyżu czy M a t k a Boska z Dzieciątkiem. W znacznej mierze podobny charakter mają z b i o r y pabianickie, z t y m jednak, że o wiele większy procent eksponatów był przeznaczony do użytku własnego Murzynów, którzy o f i a r o w y w a l i j e d r E i c h l e r o w i j a k o h o n o r a r i u m za leczenie. Parę eksponatów wyróżnia się swą wartością, zwłaszcza zaś pełny k o s t i u m l e k a r s k i czarownika z U r u n d i , będący p r a w d z i w y m u n i k a t e m , j e d y n y m tego rodzaju w Polsce. Poza t y m do bardzo wartościowych przedmiotów należy zaliczyć zdobioną siekierkę z K o n g a (prawdopo­ dobnie oznaka władzy), maskę z Gabonu oraz ciekawą rzeźbę antropomorficzną — niestety bez m e t r y k i . 9 Kończąc t e n przegląd muzeów posiadających etnograficzne z b i o r y afrykańskie należy jeszcze wspomnieć o M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ znaniu, którego dział etnograficzny m a kilkadziesiąt afrikanów z ładną kolekcją noży r z u t n y c h , oraz M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z za­ czątkiem zbiorów afrykańskich przyrządów r y b a c k i c h . K o l e k c j a t a , jeśli się r o z w i n i e , będzie p i e r w s z y m zbiorem t e m a t y c z n y m , służącym myśli p r z e w o d n i e j danego m u z e u m ; dotychczas b o w i e m wszystkie z b i o r y — poza Bochnią gromadzącą j e d y n i e sztukę użytkową i rzeźbę — posiadają eksponaty z różnych działów k u l t u r y . Do celów porównawczych M u z e u m Archeologiczne w Krakowie przechowuje także n i e w i e l k i zbiór północnoafrykańskich naczyń g l i n i a ­ n y c h , a Zakład A r c h e o l o g i i Powszechnej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego — kolekcję b r o n i i narzędzi oraz sztuki buszmeńskiej i hotentockiej. Zestawiając poszczególne afrykanistyczne zespoły etnograficzne w Polsce należy stwierdzić, że są w n i c h reprezentowane wszystkie działy k u l t u r y , poczynając o d przedmiotów gospodarstwa codziennego użytku, poprzez broń, k l e j n o t y , insygnia władzy, dzieła sztuki, i n s t r u ­ m e n t y muzyczne do przedmiotów k u l t o w y c h włącznie. Stosunkowo n a j ­ słabiej reprezentowany jest dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j , n a co p o w i n n o się zwracać szczególną uwagę p r z y uzupełnianiu zbiorów. Należy t u 9 L . i n . 128. �484 JANUSZ K A M O C K I podkreślić, że kolekcje nasze zawierają w y r o b y wszystkich głównych ras, g r u p językowych oraz typów k u l t u r i gospodarki A f r y k i : Arabów, Abisyńczyków, Murzynów B a n t u , Sudańskich i N i l o c k i c h , Masajów i Hotentotów, Buszmenów i Pigmejów. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest sprawa pochodzenia geograficznego polskich afrikanów — w w i e l u b o w i e m przypadkach niepodobna do­ kładnie ustalić pochodzenia poszczególnych eksponatów. Ogólnie biorąc, najwięcej i c h pochodzi z terenów A f r y k i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Uganda, U r u n d i , Rodezja, Zambia, M a l a w i a , M o z a m b i k ) oraz Zachodniej (Ghana, Sierra Leone, Fernando Poo, M a l i , Dachomej, Gabon, Gwinea, Togo, Nigeria, a zwłaszcza K a m e r u n ) . Oba te obszary łączy słabiej r e ­ prezentowane Kongo. Z A f r y k i Południowej posiadamy z b i o r y s z t u k i Hotentotów i Buszmenów, z północno-wschodniej zaś nieliczne okazy z E g i p t u , E t i o p i i i Sudanu. Z pozostałych terenów A f r y k i nie posia­ damy zwartych kolekcji; Na zakończenie należałoby się zastanowić, jakie są tendencje roz­ w o j o w e naszych zbiorów a f r y k a n i s t y c z n y c h . Niewątpliwie będzie i c h ciągle przybywało — przychodzą d a r y d l a k o l e k c j i już istniejących, robione są z a k u p y , być może wśród Polaków wyjeżdżających na dłuż­ szy p o b y t za granicę znajdą się l o k a l n i patrioci, chcący ufundować k o ­ lekcję dla swej miejscowości r o d z i n n e j . Tego rodzaju i n d y w i d u a l n e d a r y sprzyjają- jednak decentralizacji zbiorów — w i e l u l u d z i chętniej zdecyduje się na pewne wyrzeczenia d l a swego miasta aniżeli d l a obcego m u z e u m ; z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y występują tendencje z l i k w i ­ dowania m n i e j s z y c h zbiorów i włączenia i c h do większych muzeów. Tendencje te, ulegalizowane swego czasu decyzją przekazania wszyst­ k i c h zbiorów egzotycznych M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie (obecnemu Państwowemu M u z e u m Etnograficznemu), są do dziś żywe. N a t u r a l n i e tego rodzaju próby zmonopolizowania zbiorów są p o ­ trójnie niewłaściwe: nie liczą się z wolą ofiarodawcy, ubożą teren oraz narażają nas na utratę całości zbiorów egzotycznych w razie pożaru m u z e u m monopolizującego. Ż d r u g i e j j e d n a k s t r o n y istnienie małych k o l e k c j i , złożonych zaledwie z k i l k u czy k i l k u n a s t u różnych obiektów w muzeach p r o w i n c j o n a l n y c h , nie spełnia swego zadania — muzea te nie mają przeważnie możliwości a n i należytego konserwowania, a n i też opracowania naukowego s w y c h zbiorów, w y s t a w i a n i e p a r u zaś ekspo­ natów nie zobrazuje bogactwa k u l t u r afrykańskich. W t a k i c h przypadkach oczywiście słuszne jest przekazanie zbiorów większym placówkom m u z e a l n y m , które mogą j e racjonalnie ekspo­ nować, z t y m że wybór, któremu m u z e u m należy przekazać posiadane zbiory, należałoby pozostawić bezpośrednio zainteresowanym. Ze wzglę­ dów d y d a k t y c z n y c h należałoby dążyć do powiększenia ilości muzeów �ZBIORY A F R Y K 485 A N I S T Y C Z N E posiadających kolekcje afrykanistyczne — zbiory takie p o w i n n y istnieć we w s z y s t k i c h miastach u n i w e r s y t e c k i c h . Kraków i Warszawa mają muzea etnograficzne z działami pozaeuropejskimi. Poznań m a niewielką R y c . 5. H a r f a plemienna Bakundu. K a m e r u n , z w y ­ p r a w y S . S . Rogozińskiego. Własność M u z e u m graficznego w Krakowie Etno­ 1. i n . 28619 Fot. M. Maśllńskl kolekcję afrykańską, dojazd z Łodzi do Pabianic nie jest p r o b l e m e m , jednakże w pozostałych ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h p o w i n n y powstać zbiory, które b y ułatwiały s t u d e n t o m poznanie k u l t u r y k o n t y n e n t u , b u - �486 JANUSZ K A M O C K I dzącego dziś t a k w i e l k i e zainteresowanie i z którym łączy Polskę coraz więcej różnorodnych kontaktów. O ż y w y m i n t e r e s o w a n i u się społeczeństwa Afryką i potrzebie i s t n i e ­ nia tego r o d z a j u k o l e k c j i może świadczyć bardzo duża f r e k w e n c j a na objazdowych w y s t a w a c h s z t u k i afrykańskiej, organizowanych o d czasu do czasu przez warszawskie i k r a k o w s k i e muzea etnograficzne . 10 Przykładowo podaję, że w y s t a w a „Sztuka K a m e r u n u " z o r g a n i z o w a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e była e k s p o n o w a n a w 11 m i a s t a c h ; zwiedziło ją ok. 110 t y s . osób. 1 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a3e16e266f667f2e48c7de849b817e.pdf 6ed8d10d7a47d6a5dd85b6cf9639c7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:533 Title A name given to the resource Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.339-375 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA P O T L A T C H . JEGO R O L A W K U L T U R Z E PÓŁNOCNO-ZACHODNIEGO WYBRZEŻA INDIAN KANADY W zakresie t z w . k u l t u r p r y m i t y w n y c h istnieje dość pokaźna liczba wytworów i i n s t y t u c j i , które — choć poświecono i m sporo miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej i c y t u j e się j e w i e l o k r o t n i e j a k o zjawiska znane i oczywiste — nie zostały dostatecznie zbadane i naświetlone z p u n k t u widzenia wymagań dzisiejszej etnologii, operującej doskonal­ szymi m e t o d a m i i zmierzającej do bardziej holistycznego widzenia zja­ w i s k k u l t u r o w y c h w i c h wzajemnej zależności i powiązaniach. Ogromna ilość źródłowych, spisanych materiałów etnograficznych pochodzi z 2 poł. X I X w., k i e d y p r z y bardzo nieraz d r o b i a z g o w y m opisie poszczególnych, wyodrębnionych elementów nie zwracano u w a g i na i c h związek z k o n t e k s t e m k u l t u r o w y m ; strona f o r m a l n a była, siłą rzeczy, wyeksponowana najbardziej — f u n k c j o n a l n y aspekt zjawisk nie wcho­ dził jeszcze w rachubę. Inne obciążenie t y c h materiałów polega na t y m ( p r z y n a j m n i e j w odniesieniu do niektórych społeczeństw), że nie uwzglę­ dniały one l u b uwzględniały niedostatecznie te przekształcenia, j a k i e się w k u l t u r a c h t y c h społeczeństw dokonały w ciągu trwającego o d pewnego czasu k o n t a k t u z ludźmi białymi. Dzisiejszy k r y t y c y z m w sto­ s u n k u do monograficznych prac źródłowych, pochodzących z ostatnich dziesiątków l a t ubiegłego stulecia i początków bieżącego, skłania do r e w i z j i szeregu u f o r m o w a n y c h poprzednio poglądów. J e d n y m z przykładów t a k i c h i n s t y t u c j i , których r o l a n i e została całkowicie wyjaśniona, jest p o t l a t c h u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, zamieszkujących wąski pas przybrzeżny z przylegającymi doń w y s p a m i n a przestrzeni między zatoką Y a k u t a t na południowej Alasce a ujściem r z e k i K o l u m b i i \ I n d i a n i e ci, reprezen­ tujący n i e j e d n o l i t y t y p antropologiczny, zróżnicowani pod względem językowych i z g r u p o w a n i w 7 większych zespołach p l e m i e n n y c h , w y 1 Patrz mapka. �340 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A 125° W Mapka 1. Zasięgi p l e m i o n indiańskich północno-zachodniego Ameryki wg C . D . Г o r d e' a, Habitat, Society Goddardem Północnej and Economy, i London wybrzeża 1949 ( z a Boasem, Jennessem) t w o r z y l i stosunkowo jednolitą i z w i e l u względów zdumiewającą kulturę zarówno materialną, j a k duchową. Na jednolitość tej k u l t u r y złożyły się zapewne takie c z y n n i k i , j a k względnie jednorodne środowisko p r z y rodniczo-geograficzne, bogate w różne płody n a t u r a l n e , a przede wszyst­ k i m w r y b y (łososie), oraz dobra k o m u n i k a c j a wodna wzdłuż wybrzeży, która dzięki dużym, s p r a w n y m canoe, wydrążanym po m i s t r z o w s k u przez tubylców w ogromnych pniach cedrowych, ułatwia i n t e n s y w n e k o n ­ t a k t y międzyplemienne. Nie znając u p r a w y z i e m i a n i h o d o w l i t u b y l c y wyspecjalizowali się w rybołówstwie, prowadząc p r z y t y m półosiadły �341 P O T L A T C H t r y b życia, t o jest skupiając się w okresie z i m o w y m , w o l n y m od zajęć zbierackich, w stałych osadach złożonych z p a r u l u b k i l k u w i e l k i c h , c e d r o w y c h d o m ó w zamieszkanych przez g r u p y wielkorodzinne liczące nierzadko po kilkadziesiąt osób. Bujność i c h k u l t u r y , w y s o k i poziom rękodzielnictwa i sztuki, zwłaszcza w zakresie ciesielstwa i snycerstwa, zróżnicowana s t r u k t u r a społeczna, bogata m i t o l o g i a i b a r w n a obrzędo­ wość zwracały już uwagę wczesnych podróżników, j a c y docierali t a m w końcu X V I I I i n a początku X I X w., a o d schyłku X I X w. stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania etnografów. Potlatch, który m a być t e m a t e m zamierzonych t u rozważań, jest j e d n y m z najciekawszych przejawów życia społecznego t y c h I n d i a n . Organiczną część ceremoniału potlaczowego stanowiło uroczyste, wysoce z r y t u a l i z o w a n e , publiczne rozdawanie darów, od którego też pochodzi przyjęta w l i t e r a t u r z e etnograficznej nazwa całej uroczystości, b o w i e m „potlatch" — „patshatl" oznacza w jednej z gwar t u b y l c z y c h dawanie, o b d a r o w y w a n i e . Najbardziej u c h w y t n y m znaczeniem p o t l a t c h u dla życia t u b y l c z y c h I n d i a n był jego związek z kształtowaniem się i c h r a n g i i po­ z y c j i społecznej. Te d w i e szczególnie ostro rysujące się cechy p o t l a t c h u złożyły się na sformułowanie jego najczęściej używanej d e f i n i c j i . 2 3 D l a ułatwienia zrozumienia działania p o t l a t c h u w a r t o podać krótką charakterystykę s t r u k t u r y społecznej o m a w i a n y c h I n d i a n . S t r u k t u r a t a nie jest j e d n o l i t a i pozwala, z grubsza biorąc, wydzielić d w i e zasadnicze g r u p y : północną i południową. D l a obszaru północnego, zamieszkanego przez l u d y Haida, T l i n g i t , T s i m s h i a n i Haisla, charakterystyczne jest występowanie rodów r n a t r y l i n e a l n y c h j a k o jednostek podstawowych, a u t o n o m i c z n y c h pod względem gospodarczym i najczęściej również p o l i ­ t y c z n y m . Liczniejsze z nich dzieliły się n a „domy", t j . g r u p y k r e w n y c h , tworzących wielką rodzinę i lokujących się w j e d n y m domostwie (20—40 osób). R o d y Haida i T l i n g i t grupowały się w d w i e egzogamiczne „poło­ w y " (moieties), symbolizujące się odrębnymi z n a k a m i (uważanymi przez j e d n y c h autorów za t o t e m y , przez i n n y c h z n o w u j e d y n i e za z n a k i her­ bowe) i wywodzące się o d wspólnego mitycznego przodka. U Tlingitów podział n a „połowy" koegzystował z podziałem n a k l a n y , również egzo­ gamiczne i m a t r y l i n e a l n e . I n d i a n i e Tsimshian n i e d z i e l i l i się na „poło­ w y " , a j e d y n i e na 4 k l a n y (zwane n i e k i e d y f r a t r i a m i ) , te z k o l e i na r o d y i „domy"; u mówiących d i a l e k t e m K w a k i u t l I n d i a n Haisla w y ­ stępował podział na 6 klanów. 2 P a t r z r y c . 1—3. „Potlatch j e s t to ceremoniał r o z d a w a n i a l u b n i s z c z e n i a własności w c e l u p o d ­ n i e s i e n i a s t a t u s u społecznego u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża..." ( C h . W i n n i с к, Dictionary of Antropology, N e w Y o r k 1956). 3 �342 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W grupie południowej, składającej się z Kwakiutlów, B e l l a Coola, Nootków i Salishów, pochodzenie i dziedziczenie wyznaczane było w znacznym stopniu b i l a t e r a l n i e , z silniejszym zaakcentowaniem p a t r y linealności. Jednostkę autonomiczną stanowiła t a m w i e l k a rodzina t w o ­ rząca grupę lokalną i mieszkająca w e wspólnym domu. Takie w i e l k o rodzinne g r u p y domowe miały, podobnie j a k r o d y na północy, własne t e r e n y zbierackie i r y b a c k i e oraz p r a w a do odrębnych znaków herbo­ w y c h , mitów, masek, tańców, pieśni i i m i o n . Pieczę n a d t y m i d o b r a m i s p r a w o w a l i dziedziczni naczelnicy. wg F . B o a s ; R y c . 1. D o m y w P o r t Tsimshlan Mythology, „ A n n . Simpson R e p . B. A m . Ethnol.". t . 31: 1916 W większości przypadków owe podstawowe g r u p y lokalne — r o d y l u b w i e l k i e r o d z i n y — łączyły się w dość luźne związki plemienne, nie stanowiło t o jednak reguły; stosunkowo r z a d k i m z j a w i s k i e m były k o n ­ federacje międzyplemienne. Ogólnie biorąc, nie wykształciła się na t y m terenie jakaś szersza f o r m a więzi p o l i t y c z n e j . Niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n y m r y s e m t e j k u l t u r y jest gradacja r a n g i społecznej i związanych z nią przywilejów, nasuwająca bliskie analogie do średniowiecznej „drabiny społecznej" na terenie E u r o p y . J a k k o l w i e k „szczeble" t e j d r a b i n y dadzą się zgrupować w cztery za­ sadnicze w a r s t w y społeczne: naczelników (chiefs) — odpowiednik a r y ­ stokracji, nobilów — odpowiadających w a r s t w i e szlacheckiej, pospólstwo (commoners) i niewolników, n i e ma między n i m i o s t r y c h granic, z w y - �343 P O T L A T C H jątkiem przedziału, j a k i dzieli całkowicie wyjętych spód p r a w a n i e w o l ­ ników o d w a r s t w pozostałych. T a gradacja r a n g i przebiega w każdym klanie, rodzie bądź w i e l k i e j rodzinie, a wyznaczana jest przede wszyst­ k i m przez urodzenie, t j . przez stopień pokrewieństwa względem naczel­ n i k a najwyższej r a n g i oraz wynikające stąd u p r a w n i e n i a dziedziczne. Instytucją regulującą i zatwierdzającą te u p r a w n i e n i a był właśnie pot­ latch. L i t e r a t u r a n a jego temat, m i m o że dość obszerna, składa się w więk­ szości z prac opisowych, stanowiących f r a g m e n t y dużych m o n o g r a f i i ogólnych; p u b l i k a c j e poświęcone specjalnie p o t l a t c h o w i są nieliczne i reprezentują w zasadzie jednostronne zainteresowania określonym p r o ­ b l e m e m związanym z t y m zjawiskiem społecznym, n p . jego genezą l u b systematyką. M i m o że opracowania t e wnoszą wiele ciekawych i n f o r ­ m a c j i i sugestii, b r a k i m najczęściej oparcia o dostatecznie wnikliwą i krytyczną analizę materiałów źródłowych i powiązania j e j z jedno­ czesnym uwzględnieniem procesu p r z e m i a n historycznych. L i t e r a t u r a , która powstała w w y n i k u badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych na prze­ łomie X I X i X X w., zajmuje się n i e m a l wyłącznie obrzędowością p ot ­ l a t c h u ; wszelkich f u n k c j o n a l n y c h powiązań t e j i n s t y t u c j i z całością k u l ­ t u r y trzeba mozolnie szukać wśród danych dotyczących i n n y c h dziedzin życia. Szczególną trudność sprawia p r z y t y m niezmierna drobiazgowość większości m o n o g r a f i i , zamierzonych n a gigantyczną skalę, które w p r a k ­ tyce n i e mogły być wolne od poważnych niedociągnięć. Najważniejsze z n i c h — t o nierównomierne p o t r a k t o w a n i e różnych dziedzin k u l t u r y l u b zupełne pominięcie niektórych j e j wycinków, n a d m i e r n i e rejestra­ c y j n y opis faktów, bez hipotetycznego bodaj dostrzegania związków między n i m i zachodzących, co wpłynęło n a przeoczenie ważnych n i e ­ k i e d y danych oraz niedostateczne dostrzeganie przeobrażeń historycz­ n y c h . Te między i n n y m i zarzuty stawiają dzisiejsi antropologowie amerykańscy materiałom z e b r a n y m przez F. Boasa i jego współpracow­ n i k ó w . W latach trzydziestych p o j a w i a się n o w y , ulepszony t y p mono­ g r a f i i o p a r t y c h n a badaniach t e r e n o w y c h , o p r a c o w y w a n y c h według zasady: ,,[...] Etnograf p o w i n i e n w swoich badaniach objąć wszystkie aspekty k u l t u r y w sposób równomierny [...] Następnie zebrany materiał p o w i n i e n przedstawić w f o r m i e zwięzłej, uporządkowanej i dobrze prze­ t r a w i o n e j m o n o g r a f i i " . Doskonałym przykładem t a k i e j p r a c y jest The Northern and Central Nootkan Tribes P h . D r u c k e r a , w y d a n a w 1951 г., a oparta na materiałach zebranych w latach 1933—1936. 4 5 4 V. G a r f i e l d , A Research Problem in Northwest r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 47: 1945; J . W i к e, More „ A m . A n t h r . " , t. 59: 1957. 5 W i к e, op. cit. Puzles Indian Economics, on the Northwest „Ame­ Coast, �344 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W p u b l i k a c j a c h amerykańskich antropologów k u l t u r o w y c h z tego okresu pojawiać się zaczyna tendencja do dynamicznego r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o procesu stale dokonujących się przeobrażeń oraz żywe zainteresowanie zagadnieniami e k o n o m i c z n y m i . W p r a w d z i e p o t l a t c h n i e doczekał się dotąd pełnej m o n o g r a f i i , ale w k i l k u pracach napisanych na przestrzeni o s t a t n i c h 30 l a t (skoncentrowanych zasadniczo na i n n y c h zagadnieniach) ukazuje się szereg bardzo cennych, choć t y l k o ogólniko­ w y c h sugestii n a jego temat. Najważniejsze z n i c h jest odbiegające od dotychczasowej t r a d y c j i rozważania p o t l a t c h u j a k o zjawiska „samego w sobie" ocenianie go j a k o t w o r u węzłowego w t e j k u l t u r z e , w którym — j a k w, soczewce —• zbiegają się i wiążą ze sobą różne dziedziny życia. N a szczególne wyróżnienie zasługują p o d t y m względem prace V. G a r f i e l d , J . M c C . Collinsa i J . P. A v e r k i j e v e j . N i e s t e t y jednak m a r ­ ginesowy raczej c h a r a k t e r t y c h w y p o w i e d z i nie pozwala n a wykazanie w szczegółowy i usystematyzowany sposób, j a k te powiązania p o t l a t c h u z całokształem k u l t u r y przebiegają. Ponadto wciąż daje się odczuć b r a k systematycznej a n a l i z y porównawczej potlatchów, urządzanych w róż­ n y c h grupach p l e m i e n n y c h tego obszaru, nawiązującej d o istniejących różnic s u b k u l t u r o w y c h . Ryc. wg Ph. D r u c k n e r ; Northen 2. K o n s t r u k c j a d o m u and Central Buli.", Nootków Nootkan Tribes, „Smiths. Inst. B . A m . E t h n o l . t . 1 4 4 : 1951 Zestawienie materiałów dotyczących k i l k u odpowiednio d o b r a n y c h p l e m i o n sugeruje możliwość i n n e j koncepcji p o t l a t c h u niż dotychcza­ sowa, interpretująca go j a k o wyjątkowo zrytualizowaną formę darów i sprowadzająca ostatecznie zagadnienie p o t l a t c h u d o ogólnej t e o r i i d a r u w społeczeństwach „pierwotnych" . 8 Por. M . M a u s s , The Gift, L o n d o n 1954; tłum. ł a n C u n n i s o n . �345 P O T L A T C H Praca niniejsza na podstawie analizy dostępnych materiałów źródło­ w y c h i dostrzeżonych prawidłowości w zakresie sytuacji społecznych, w j a k i c h organizowane bywały potlatche u różnych g r u p p l e m i e n n y c h tego zespołu k u l t u r o w e g o , próbuje przedstawić p o t l a t c h przede wszyst­ k i m j a k o instytucję o ściśle określonych zadaniach społecznych, w sto­ s u n k u do których r o z d a w n i c t w o darów jest je d ynie oprawą zewnętrzną, choć bardzo ściśle zespoloną i mającą w y b i t n y udział w doniosłości pot­ l a t c h u dla w i e l u dziedzin życia. S t a n o w i ono, j a k się zdaje, formę działania t e j i n s t y t u c j i , a nie j e j treść istotną. 7 Na dość p o p u l a r n y m wyobrażeniu p o t l a t c h u j a k o f o r m y przejawiania się szczególnie zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , swoistego p o j e d y n k u , za­ ciążyła ekstremalna jego postać u I n d i a n K w a k i u t l ; p r z y c z y n y tego leżą zapewne zarówno w wyjątkowo j a s k r a w y c h cechach p o t l a t c h u Kwakiutlów, j a k i u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji Kwakiutlów w l i t e r a t u r z e etnograficznej. Przejście do bardziej szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i p o t l a ­ t c h u należy chyba rozpocząć od p o i n f o r m o w a n i a czytelnika, j a k się ta procedura odbywała. I. P R Z E B I E G UROCZYSTOŚCI POTLACZOWYCH Ważną część c e r e m o n i i p o t l a t c h u stanowiło, j a k w i e m y , obdarowa­ nie zaproszonych gości, p r z y c z y m wielkość d a r u musiała odpowiadać wysokości r a n g i społecznej osoby, d l a której był o n przeznaczony. Goś­ cie r e k r u t o w a l i się z w y k l e spośród członków innego r o d u ( k l a n u czy ple­ mienia) niż t e n , do jakiego należał gospodarz c e r e m o n i i i który uważa­ n y był zbiorowo za gospodarzy całej i m p r e z y . Liczba gości wahać się mogła znacznie w zależności o d tego, czy p o t l a t c h był organizowany na poziomie plemienia, k l a n u czy r o d u względnie g r u p y l o k a l n e j ; to z k o l e i zależało od r a n g i , pozycji społecznej i a m b i c j i organizatora oraz o d doniosłości spraw, z j a k i m i dany potlach był związany. Zasadniczo i m wyższa była pozycja społeczna organizatora, t y m szerszy krąg za­ proszonych gości. Zarówno sama ceremonia, j a k i przygotowania do niej są w y r a z e m więzi g r u p o w e j , solidarności g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h D o porównań posłużyły materiały dotyczące t r z e c h g r u p p l e m i e n n y c h : T s i m ­ s h i a n , K w a k i u t l i Nootka, z k o n t r o l n y m i m n i e j szczegółowym uwzględnieniem c z w a r t e j — p l e m i e n i a z grupy Salishów (częściowo również H a i d ó w ) . W y b ó r p l e ­ m i o n został d o k o n a n y n a p o d s t a w i e następujących kryteriów: a) reprezentatywności ze względu n a różnice w e k o n o m i c z n y c h u w a r u n k o w a n i a c h p o t l a t c h u i w s t r u k t u ­ r z e społecznej; b) jakości istniejących materiałów e t n o g r a f i c z n y c h d l a poszczegól­ n y c h g r u p ; c) dostępności t y c h materiałów w n a s z y c h w a r u n k a c h . 7 �346 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA od siebie zależności. T a obustronna zależność stanowiła ważny czynnik równowagi społecznej, przeciwstawiając się z jednej s t r o n y w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y naczelników, z d r u g i e j zaś sprowa­ dzając kontrolę działalności naczelników przez zależnych od n i c h członków g r u p y do rozmiarów n i e zagrażających ustalonej s t r u k t u r z e . Ponieważ przygotowanie p o t l a t c h u wymagało dużo wysiłku ze stro­ n y w s z y s t k i c h członków g r u p y , a k t wstępny polegał na z a k o m u n i k o w a ­ n i u i m i n t e n c j i wodza oraz apelu o współpracę i pomoc. Odbywało się t o w t e n sposób, że naczelnik zapraszał swoich l u d z i na ucztę z przygo­ t o w a n y c h uprzednio zapasów, podczas której ogłaszał i m swój p l a n , podając jednocześnie do wiadomości, jaką ilość dóbr zdołał już sam zgromadzić i zwracając się do n i c h z następującym w e z w a n i e m : „Pro­ szę was, abyście dołączyli do tego i waszą własność, a b y m mógł zapro­ sić w i e l u gości, p o t l a t c h t e n b o w i e m odbędzie się nie w m o i m i m i e n i u , lecz w waszym, i staniecie się sławni wśród p l e m i o n , gdy zostanie ogłoszone, co daliście od siebie" . 8 Było to j a k b y ogłoszenie ostrego pogotowia dla g r u p y społecznej w zakresie j e j aktywności gospodarczej i — j a k dalej zobaczymy — nie t y l k o gospodarczej. Wspólnie ustalano listę gości oraz p l a n działań i p r o g r a m u r o c z y ­ stości. Po zakończeniu uczty, dziękując za przybycie i obiecaną pomoc, naczelnik obdarowywał wszystkich żywnością. U p l e m i o n północnej części wybrzeża odbywało się jeszcze osobne przyjęcie dla członków r o d u ojca (nie należących do gospodarzy), w celu ustalenia f o r m i za­ k r e s u pomocy, j a k i e j od n i c h oczekiwano. J a k k o l w i e k b o w i e m sforma­ lizowana solidarność g r u p o w a wyznaczana t a m była m a t r y l i n e a l n i e , t o jednak bezpośredniość więzów r o d z i n n y c h nakładała również na bliż­ szych k r e w n y c h ze s t r o n y ojca obowiązek okazania pewnej pomocy. Najbliższy sezon l u b parę to okres i n t e n s y w n y c h wysiłków, a b y oprócz n o r m a l n y c h zapasów n a zimę zgromadzić dostateczną ilość n a d ­ wyżek n a d a r y i przyjęcia d l a gości, a jednocześnie okres przygotowań do występów a r t y s t y c z n y c h , nierozłącznie z potlatchem związanych. Jeżeli w e własnym p l e m i e n i u brakowało utalentowanego poety-pieśniarza, t o sprowadzano go na t e n czas z innego plemienia, aby wyuczył chór odpowiednich śpiewów. Jedne z n i c h powtarzały się t r a d y c y j n i e w niezmiennej f o r m i e (związane z mitologią), inne znów komponowano na każdą okazję, uwzględniając a k t u a l n e wydarzenia, śmieszności, t y ­ tuły do chwały i t p . Do nich, obok p o c h w a l n y c h pieśni na cześć gospo­ darza, jego bogactwa, hojności, szlachetności r o d u i t p . , należały t z w . 8 F . B o a s , Ethnology of the Kwakiutl, „Annual R e p o r t of t h e B u r e a u of A m e ­ r i c a n E t h n o l o g y " (1913—1914), t. 35: 1921, cz. I I , s. 1342. �P O T L A T C H 347 taunting songs — pieśni urągliwe, wyszydzające w a d y i potknięcia pre­ stiżowe gości. U I n d i a n Nootka miały one charakter raczej żartobliwy, podczas g d y u Kwakiutlów zawierały sporo autentycznej złośliwości i chęci upokorzenia adresata. Bogate dramatyzacje mitów i herbów r o d o w y c h wymagały również starannych przygotowań, zwłaszcza ze s t r o n y snycerzy, do których należało w y k o n a n i e l u b odświeżanie masek, rzeźbienie słupa p r z y d o ­ mowego l u b nagrobnego, jeśli p o t l a t c h miał być połączony z jego po­ stawieniem, oraz zdobienie wszelkich d r e w n i a n y c h czy r o g o w y c h przed­ miotów przeznaczonych n a dary. Rzemieślnicy wszelkiego rodzaju m i e l i przed p o t l a t c h e m pełne ręce r o b o t y . 9 Nie zapominano też o elementach r o z r y w k o w y c h . Według D r u c k e r a u Nootków i s t n i e l i ludzie pełniący rolę j a k b y zawodowych błaznów, których zadaniem było rozśmieszanie gości za pomocą zabawnych tań­ ców, przyśpiewów l u b sztuczek. B r a k jest bliższych d a n y c h n a t e n t e ­ m a t w odniesieniu do i n n y c h p l e m i o n , j a k k o l w i e k wszędzie można spo­ tkać w z m i a n k i o różnych żartobliwych wystąpieniach podczas p o t l a t c h u . Po zakończeniu przygotowań uroczyście zapraszano gości. P r z y b y ­ w a l i o n i w s w y c h ozdobnych canoe ( v i s i t i n g canoes) i z a n i m w y s i e d l i , odbywała się ceremonia p o w i t a n i a . N a spotkanie gości wychodziła n a j ­ częściej siostra gospodarza w t o w a r z y s t w i e kobiet, tańcząc i śpiewając. Wykonywała p r z y t y m r u c h y łapania czegoś z powietrza; „chwytała" w t e n sposób swego opiekuńczego ducha p o k o j u , „rzucając" go następ­ nie w k i e r u n k u przybyłych łodzi, a naczelnik z najbliższego canoe o d ­ rzucał go z n o w u k u n i e j . K o b i e t a t a nosiła maskę wyobrażającą owego ducha. D o p i e r o po t y m zapewnieniu sobie, w z a j e m n y c h p o k o j o w y c h i n ­ t e n c j i goście w y s i a d a l i z łodzi i u d a w a l i się n a przyjęcie p o w i t a l n e , rozpoczynające całą serię uczt urozmaiconych tańcami, śpiewami, przed­ s t a w i e n i a m i mitów oraz wielką ilością okolicznościowych przemówień, których głównym celem było p r z y p o m n i e n i e z e b r a n y m h i s t o r i i r o d u i jego świetności, wyliczenie zasług i tytułów poszczególnych przodków oraz p r a w własnościowych i przywilejów r o d o w y c h . Było to t a k ważne zadanie, że powstał specjalny „urząd" mówcy, swoistego k r o n i k a r z a r o d u , znającego doskonale t r a d y c j e rodowe i umiejącego je W odpo­ w i e d n i e j f o r m i e podać. Umiejętności krasomówcze cieszyły się u t y c h I n d i a n wyjątkowym uznaniem, toteż bardzo dbano o i c h r o z w i j a n i e w w y c h o w y w a n i u młodych nobilów. Goście m u s i e l i być również po­ i n f o r m o w a n i , w c z y i m i m i e n i u o d b y w a się p o t l a t c h i z j a k i e j okazji. 9 R y c 6, 7, 9, 10. �348 K R Y S T Y N A Ryc. wg M A Ł K O W S K A 3. Płyta B o a s ; miedziana op. cit. Po k i l k u d n i o w y m z w y k l e u c z t o w a n i u następował a k t k u l m i n a c y j n y i zarazem ostatni: oficjalne, publiczne objęcie przez osobę ( l u b osoby), w której i m i e n i u odbywał się p o t l a t c h , posiadania n o w y c h przywilejów i uznanie j e j n o w e j pozycji społecznej. Towarzyszyło t e m u rozdawanie gościom-świadkom zgromadzonych w t y m celu dóbr, według wspomnia­ nej już zasady, że wysokość d a r u m u s i odpowiadać statusowi społecz­ n e m u osoby, d l a której jest o n przeznaczony. B r a n o j e d n a k p r z y t y m pod uwagę zobowiązania dłużnicze gospodarza, względem gościa i vice versa oraz wszelkiego rodzaju „zapłaty" z tytułu należności za w y k o ­ nane prace (np. pomoc p r z y b u d o w i e domu) i przysługi. Zapłaty t e (payments) były jednak bardzo wyraźnie odróżniane o d tego, co ofia- �349 P O T L A T C H r o w y w a n o j a k o gift, dar potlaczowy. Gospodarz wręczał z w y k l e p r e ­ zenty mężczyznom, a jego żona, m a t k a l u b siostra — k o b i e t o m . Miejsca potlaczowe, t j . kolejność, w j a k i e j usadzano gości, były niezmiernie ważną oznaką r a n g i społecznej i w języku t u b y l c z y m I n ­ dian często służyły wręcz do j e j określania („pierwszy po X " , „drugi po Y " itp.). Według t e j samej h i e r a r c h i i ustalano też kolejność wrę­ czania darów, z t y m że według danych V . G a r f i e l d u Tsimshian n a j ­ p i e r w o t r z y m y w a l i naczelnicy, a następnie dopiero, w t e j samej k o l e j ­ ności, członkowie i c h g r u p . F a k t t e n zasługuje na uwagę z tego wzglę­ d u , że H . Codere powołując się na odmienną zasadę u Kwakiutlów h i e r a r c h i z o w a n i a całych g r u p , bez wydzielania naczelników , używa j e j j a k o jednego z argumentów p r z e c i w z a r y s o w y w a n i u się w t y m społeczeństwie podziału klasowego. 10 11 12 U c h y b i e n i a w stosunku do kodeksu honorowego obowiązującego na potlatchach zdarzały się bardzo rzadko i uważano j e za ujmę dla god­ ności o b u stron: gościa, którego poniżono p r z y z n a n i e m m u niższej r a n g i niż t a , j a k a m u się według przyjętej o p i n i i należała, i gospodarza skompromitowanego z p o w o d u n i e u w a g i l u b b r a k u o r i e n t a c j i . D r u c k e r opisuje taką sytuację u Nootków. Gość, którego spotkało uchybienie, p o w i n i e n był — zgodnie z w y m o g a m i e t y k i e t y — zająć wyznaczone m u miejsce, ale zaraz przez swego mówcę oznajmić o d o z n a n y m despekcie. D l a podniesienia swej godności w oczach zebranych musiał ofiarować drobne prezenty gospodarzowi i k i l k u jeszcze znaczniejszym osobistościom z jego g r u p y . (Rozdawanie l u b n i e k i e d y niszczenie pew­ nej ilości m i e n i a w sytuacjach r o z u m i a n y c h j a k o poniżenie godności było, j a k zobaczymy dalej, powszechnie stosowanym zabiegiem dla „odzyskania t w a r z y " . ) Gospodarz ze swej s t r o n y składał poszkodowa­ n e m u gościowi d o d a t k o w y dar, n a z y w a n y „odpokutowaniem za błąd". Z a n i m przystąpiono do rozdzielania darów ukazywano gościom całe. zgromadzone mienie, wyliczając k o l e j n o wkłady poszczególnych osób. Pretendenci do n o w y c h tytułów i przywilejów siedzieli podczas t e j uroczystości na podwyższeniu, u b r a n i w ceremonialne stroje, jedno­ cześnie bardzo szczegółowo w y l i c z a n o wszystkie p r z y w i l e j e , j a k i e m i a ­ ły odtąd stać się i c h prawną własnością. P o t l a t c h kończył się przemó­ w i e n i a m i mówców w i m i e n i u najstarszych rangą wodzów spośród gości, którzy w ozdobnych i długich m o w a c h ( n i e k i e d y parogodzinnych) 10 V. Garfield, Tsimshian Publications i n Anthropology", 11 H. C o d e r e , Kwakiutl Clan and Society, „University of Washington t. 7: 1939 z. 3, s. 167—340. Society: Rank without Class, ,,Am. A n t h r . " , t. 59: 1957. 12 N i e s t e t y , a u t o r c e n i n i e j s z e g o artykułu n i e udało się odszukać w jej materiałach B o a s a w z m i a n k i n a t e n temat. dostępnych �350 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A r o z w o d z i l i się n a d s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i r o d u gospodarza i jego osobi­ s t y m i zaletami, p o t w i e r d z a l i jego p r a w a do n o w y c h przywilejów i wła­ sności oraz dziękowali za przyjęcie i hojne dary. Po odpłynięciu gości naczelnik ponownie spraszał s w y c h współrodowców n a ucztę, a b y i m podziękować za pomoc i rozdać p o d a r u n k i żywnościowe j a k o w y r a z wdzięczności. Odtąd nowe p r a w a w y s t a w c y p o t l a t c h u były społecznie zaakcepto­ wane i publicznie honorowane. Ostatecznym tego p o t w i e r d z e n i e m sta­ wał się p o t l a t c h urządzany p r z y najbliższej o k a z j i przez świadkujących gości, n a którym podwyższona pozycja społeczna poprzedniego gospo­ darza znajdowała w y r a z w p r z y z n a w a n i u odpowiadającego j e j miejsca potlaczowego. T a k wyglądał podstawowy schemat ceremonii p o w t a ­ rzający się u większości p l e m i o n tego obszaru; poszczególne potlatche, n a w e t w t y m s a m y m p l e m i e n i u , mogły w detalach o d opisanego w z o r u odbiegać, w większości przypadków n i e były t o jednak różnice istotne. Wyjątek s t a n o w i l i K w a k i u t l e , których potlatche miały szczególny charakter. N i e z w y k l e mocno zaakcentowany m o m e n t r y w a l i z a c j i spra­ wiał-, iż przypominały one raczej jakieś zapasy czy t u r n i e j e , w których t a k długo l i c y t o w a n o się wzajemnie własną zamożnością i rozrzutnością, dopóki w y z w a n y p r z e c i w n i k n i e został całkowicie pokonany. „ W e are f i g h t i n g w i t h p r o p e r t y " ( w a l c z y m y za pomocą własności), j a k określali to sami I n d i a n i e K w a k i u t l . Sukces odniesiony w t e j walce przynosił wzrost prestiżu j e d n o s t k i w g r u p i e społecznej. Jedną z f o r m zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , występującą również u Tsimshian z okolic P o r t Simpson, była ceremonialna uczta, zwana grease feast l u b challenge feast, n a której podawano gościom w i e l k i e chochle drewniane, wypełnione o l e j e m r y b i m l u b mieszaniną o l e j u ze śniegiem; każdy, p o d groźbą u t r a t y prestiżu, był zobligowany do zje­ dzenia całej p o r c j i . Towarzyszyły t e m u taunting songs, pieśni p o c h w a l ­ ne n a cześć gospodarza, żarty, d o c i n k i i t p . W późniejszym okresie za­ m i a s t o l e j u podawano r u m . N i e k i e d y uczta t a k a połączona bywała z p a l e n i e m znacznych ilości o l e j u . Potlatchem, który podnosił d o m a k s i m u m prestiż wystawcy, był t e n , na którym zamiast ( l u b obok) rozdawania m i e n i a odbywało się jego niszczenie, co pozwalało jednocześnie osiągnąć szczytowe zwycięstwo nad r y w a l e m . Jeżeli n i e mógł o n zniszczyć równej l u b większej ilości dóbr, imię jego zostawało „złamane". T e n t y p p o t l a t c h u , j a k k o l w i e k występujący również w p e w n y c h okolicznościach w północnej g r u p i e p l e m i o n , nigdzie n i e był t a k częsty i t a k żywiołowy, j a k u Kwakiutlów. F. Boas i V . G a r f i e l d są zgodni w o p i n i i , że d l a tubylców okazane w t e n sposób lekceważenie własności stanowiło oznakę największej potęgi. Jest sprawą oczywistą, że n a niszczenie dóbr na większą skalę �351 P O T L A T C H R y c . 4. K a p a c h i l k a t wg Ph. D r u c k n e r ; Indians oj the North-west Coast, New York 1955 m o g l i sobie pozwolić j e d y n i e najbogatsi. Wrócimy jeszcze do tego t e ­ m a t u p r z y końcu artykułu. Niszczenie polegało najczęściej na p a l e n i u ; w d a w n y c h czasach za­ bijano również niewolników, lecz bodaj już w 1 poł. X I X w. w y p a d k i t a k i e zdarzały się j e d y n i e sporadycznie, zabijanie zastąpiono oddawa­ n i e m niewolników w f o r m i e d a r u l u b obdarzaniem i c h wolnością. P ł y t y miedziane, k u t e z m i e d z i samorodnej i zdobione z n a k a m i heraldycz­ n y m i , t z w . coppers , łamano l u b wrzucano do morza. Posiadanie n a d ­ łamanej t a r c z y stanowiło powód do d u m y , dowodziło b o w i e m , iż wła­ ściciel l u b jego przodek mógł sobie pozwolić na niszczenie własności. Coppers bywały również, podobnie j a k dawniej n i e w o l n i c y , zakopy­ wane p o d słupami p r z y d o m o w y m i , t z w . t o t e m o w y m i . N a z y w a n o t o „ceną płaconą za d o m l u b słup". Każdy t a k i a k t znaczono odpowiednią rzeźbą na słupie: zabicie l u b podarowanie n i e w o l n i k a symbolizowano odwróconą postacią l u b głową ludzką; zakopanie względnie darowanie 13 13 P a t r z r y c . 4. �352 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A płyty — wyrzeźbioną płytą, z w y k l e trzymaną przez zwierzę (totem? duch opiekuńczy pod postacią zwierzęcia?). U I n d i a n Nootka n i e m a l dorównujących K w a k i u t l o m p o d wzglę­ d e m zamożności, podobnie j a k u opisywanego przez Collinsa uboższego odłamu Salishów, potlatche n i e łączyły się a n i z oznakami zaakcento­ wanej r y w a l i z a c j i , a n i (z wyjątkiem pośmiertnych) z niszczeniem mienia. 1 4 II. ZWIĄZEK POTLATCHU Z RANGĄ I POZYCJĄ SPOŁECZNĄ Przejdźmy z k o l e i do wyjaśnienia, k t o i w j a k i c h okolicznościach mógł urządzać potlatche oraz k t o i j a k i e tą drogą osiągał korzyści. Jak w y n i k a z materiałów, p r z y w i l e j urządzania p o t l a t c h u należał początkowo, t j . w okresie pierwszych kontaktów z Białymi, wyłącznie l u b p r a w i e wyłącznie do t u b y l c z e j „arystokracji", c z y l i w a r s t w y dzie­ dzicznych naczelników. T a elitarność p o t l a t c h u miała podwójne uza­ sadnienie: z jednej strony w t y m , że był o n ustaloną n a mocy t r a d y c j i formą legalizacji aktów p r z e j m o w a n i a dziedzicznych przywilejów, z d r u g i e j zaś w t y m , że t a w a r s t w a społeczna dysponowała odpowiednią ilością środków m a t e r i a l n y c h . Jedyną kategorią l u d z i , którzy nieza­ leżnie od pochodzenia społecznego m o g l i w o w y m okresie osiągnąć zna­ czne wpływy i spore zasoby m a t e r i a l n e , b y l i szamani. O i l e można zorientować się na podstawie danych źródłowych, o n i również niekiedy urządzali potlatche, n p . w c h w i l i zdobycia pełnego wtajemniczenia i oficjalnego rozpoczęcia p r a k t y k i szamańskiej, a więc uzyskania nowej pozycji społecznej. Dopiero z m i a n y ekonomiczne wywołane r o z w o j e m h a n d l u futerkowego i związanymi z n i m n o w y m i f o r m a m i zarobkowa­ nia, ułatwiającymi bogacenie się również pewnej liczbie l u d z i z pospól­ stwa, oraz masowe w y m i e r a n i e ludności w s k u t e k p r z y w l e c z o n y c h t a m przez białych l u d z i . chorób, stworzyły sprzyjające w a r u n k i d l a awansu społecznego. W i e k X I X (szczególnie 2 jego połowa) stał się więc okre­ sem coraz liczniejszego pojawiania się nuworyszów, j a k w każdym u s t r o j u s t a n o w y m , t a k i t u t a j niechętnie w i d z i a n y c h przez t y c h , którzy pochodzenie swoje m o g l i wywieść od „wielkich" przodków. Dzięki l e p ­ szej k o n i u n k t u r z e wzrosła też ogromnie częstotliwość potlatchów, osiągając największe nasilenie m n i e j więcej w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W późniejszych latach coraz dalej posuwająca się ingerencja l u d z i białych w życie tutejszych I n d i a n objęła również pot­ latche; początkowo poszczególne misje usiłowały zlikwidować t e n z w y ­ czaj na swoich terenach, zresztą — j a k się zdaje — bez większego 1 4 Among J . McC. C o l l i n s , the Skagit Indians Growth During of Class the Cotact Distinction Period, and Political Authority „ A m . A n t h r . " , t. 5 2 : 1950. �P O T L A T C H 353 powodzenia, stopniowo zaczęły również ingerować władze a d m i n i s t r a ­ cyjne, aż wreszcie w 1913 r. wydano o f i c j a l n y zakaz urządzania p o t latchów. Nie było t o w p r a w d z i e jednoznaczne z i c h zupełnym wygaś­ nięciem, jednak zaważyło w sposób bardzo i s t o t n y na zmniejszeniu się i c h częstotliwości i jawności. Omówienie s y t u a c j i , w j a k i c h urządzano potlatche, w a r t o poprze­ dzić podsumowaniem treści, które składały się u tubylców na pojęcie dziedzictwa, ponieważ s p r a w y te wiążą się blisko ze sobą. Każdy ród posiadał pewną, zasadniczo stałą sumę wartości p r z e k a z y w a n y c h dzie­ dzicznie z pokolenia na pokolenie. Były to wartości dwojakiego rodzaju: materialne i niematerialne. Pierwsze obejmowały t e r e n y r y b a c k i e i zbierackie, domy, rodzaj skarbu, j a k i m były płyty miedziane, przed­ m i o t y użytkowe oraz m a s k i i wszelkiego rodzaju parafernalia; w skład d r u g i c h wchodziły m i t y i legendy rodowe oraz p r a w o do związanych z n i m i znaków heraldycznych, i m i o n a świeckie i sakralne, d u c h y opie­ kuńcze, odrębne pieśni, inwokacje, rytuały. Z każdym z t y c h i m i o n czy tytułów związane były określone wartości i p r z y w i l e j e . Przyjęcie nowego i m i e n i a wiązało się zatem z n o w y m i u p r a w n i e n i a m i . Każdy ród miał zasadniczo stałą listę i m i o n , istniały jednak p r z y p a d k i u t r a t y l u b uzyskania i m i e n i a w s k u t e k nie u r e g u l o w a n y c h zobowiązań dłużniczych. Jednostka należąca do w a r s t w y e l i t a r n e j otrzymywała swoje u p r a ­ w n i e n i a stopniowo, „na r a t y " , począwszy o d w i e k u dziecięcego aż po zupełną dojrzałość, za każdym razem otrzymując odpowiednie imię. T a k odbywało się wrastanie j e d n o s t k i w społeczeństwo, j e j pełna a k t y ­ wizacja i osiąganie coraz wyższego prestiżu. Rezultatem tęgo procesu było posiadanie przez naczelnika n i e k i e d y imponującej liczby i m i o n . Miały one charakter wyraźnie o f i c j a l n y i używano i c h t y l k o w uroczy­ stych sytuacjach, podczas ceremonii potlaczowych, i n i c j a c y j n y c h i t p . Na codzień używano i m i e n i a często pochodzącego o d miejsca urodzenia, które bez większych ceremoniałów nadawano niemowlęciu zaraz po urodzeniu. Było t o j e d y n e rzeczywiste imię własne, nie związane p r z y t y m z żadnymi p r e r o g a t y w a m i . Dopiero w jakiś czas po urodzeniu, najczęściej po r o k u , dziecko otrzymywało pierwsze imię oficjalne na p o t l a t c h u urządzonym w t y m c e l u przez ojca l u b w u j a . Zostawało: ono w t e n sposób publicznie przedstawione g r u p i e społecznej i f o r m a l n i e uznane jako n o w y członek społeczeństwa. Były to j a k b y drugie, już nie biologiczne, a społeczne narodziny. Każdorazowe przyjęcie nowego i m i e n i a i n o w y c h przywilejów oraz każda z m i a n a w życiu j e d n o s t k i o wyraźnym znaczeniu społecznym (dojrzałość, małżeństwo i t p . ) — t o etapy znaczone p o t l a t c h a m i . Wszyst­ k i e te ważne wydarzenia nabierały mocy obowiązującej dopiero przez 23 — Etnografia Polska, t. X �354 K R Y S T Y N A Ryc. M A Ł K O W S K A 5. D r e w n i a n e n a c z y n i a K w a k i u t l ó w uczt c e r e m o n i a l n y c h wg D г u с к n e r, używane podczas op. cit. podanie i c h do wiadomości publicznej i poświadczenie przez zaproszo­ n y c h gości. Szczególną ważnością odznaczały się t e potlatche, na któ­ r y c h główne dziedzictwo w r a z z pozycją społeczną i miejscem p o t l a c z o w y m p r z e j m o w a n e było przez młodego następcę — brata, częściej syna l u b (na północy) siostrzeńca. T e n c h a r a k t e r miały z w y k l e p o t ­ latche pośmiertne, ale równolegle bardzo rozpowszechniony był zwyczaj przekazywania miejsca potlaczowego i odpowiadających m u p r z y w i l e ­ jów jeszcze za życia naczelnika n a rzecz jego młodocianego następcy, który odtąd zasiadał na e k s p o n o w a n y m miejscu, otrzymując należne honory. Rzeczywiste rządy w g r u p i e sprawował j e d n a k nadal doświad­ czony p o p r z e d n i k t a k długo, dopóki następca n i e stał się w pełni do �355 P O T L A T C H tej r o l i dojrzały. W t e n sposób młodzi ludzie m i e l i okazję zawczasu zapoznać się ze w s z y s t k i m i s p r a w a m i plemienia i sposobem k i e r o w a n i a nimi. Bardzo uroczyście odbywały się również potlatche połączone z b u ­ dową d o m u l u b s t a w i a n i e m słupa „totemowego". B u d o w l a d o m u ozna­ czała najczęściej utworzenie się nowego, samodzielnego odgałęzienia r o d u ( g r u p y domowej), a zatem i awans i n i c j a t o r a b u d o w y na zwierzch­ n i k a samodzielnej g r u p y l o k a l n e j . Potlatche związane z budową d o m u ciągnęły się nieraz przez k i l k a t y g o d n i , stanowiły b o w i e m swoiste ze­ spolenie p o t l a t c h u właściwego z czymś w rodzaju tłoki b u d o w l a n e j (house-building bee). Wszystkie czynności, od wyszukania i spławienia odpowiedniego budulca, poprzez przygotowanie słupów, k r o k w i i dranic, aż po wykończenie wnętrza, były rozdzielane między k r e w n y c h i gości według ściśle tradycją określonych zasad. Na przykład u Tsimshian prace związane z główną konstrukcją d o m u w y k o n y w a l i goście, nato­ miast wykończenie wnętrza należało do gospodarzy. I n i c j a t o r b u d o w y prośbę o w y k o n a n i e odpowiednich zadań kierował do naczelników w grupie gości, c i z k o l e i wszystkie prace p o w i e r z a l i s w o i m l u d z i o m , dobierając o d p o w i e d n i c h fachowców, którym p o t e m płacili za wykonaną robotę specjalnie na t e n cel o t r z y m a n y m i od gospodarza w czasie pot­ l a t c h u r e a l i a m i l u b d o l a r a m i . Potlatche t a k i e wymagały szczególnie dużych zasobów, a stanowiąc dowód w i e l k i c h możliwości organizatora, stawały się źródłem dodatkowego prestiżu. Podobnie rzecz się miała z p o t l a t c h a m i pogrzebowymi, podczas któ­ r y c h dodatkowo nagradzano wszelkie związane z pogrzebem usługi. Część rzeczy zmarłego palono, m . i n . canoe, w dawniejszych czasach zabijano również niewolników. N a w e t u nieskorych do niszczenia włas­ ności Nootków palono canoe i wykreślano bądź t y l k o zawieszano na jakiś czas pewne rytuały, będące własnością zmarłego. Również przez pewien czas ( z w y k l e r o k ) po śmierci naczelnika nie w o l n o było w y ­ mawiać jego i m i e n i a ; okres t e n kończył się potlatchem, na którym anulowano t a b u i oficjalnie ogłaszano koniec ż a ł o b y . 15 Dziedzictwo przechodziło w l i n i i prostej z ojca na najstarszego syna w południowej grupie p l e m i o n , a w północnej n a najstarszego siostrzeńca. Jeżeli jednak właściwy k a n d y d a t nie odznaczał się o d ­ p o w i e d n i m i zaletami c h a r a k t e r u albo miał jakieś szczególne zeszpece­ nia, czyniące go nie dość reprezentacyjnym, wówczas dziedziczny tytuł i p r z y w i l e j e otrzymywał jego młodszy b r a t . Niektóre wartości bracia m o g l i dziedziczyć wspólnie, inne stanowiły p r z y w i l e j jednostkowy. 15 Ph. D r u c k e r , The Northern and Central Nootkan I n s t i t u t i o n B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 144: 1951, s. 148. Tribes, ..Smithsonian �356 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A Zawsze pewne p r z y w i l e j e czy zaszczytne f u n k c j e przeznaczane były i dla młodszych synów — n p . wodzowie w o j e n n i , mówcy i t p . r e k r u ­ t o w a l i się z w y k l e spośród o w y c h „młodszych b r a c i " . W każdym razie kolejność przychodzenia na świat w dużym stopniu wyznaczała p r z y ­ szłą rangę społeczną. W b r a k u kandydatów w prostej l i n i i m o g l i dziedziczyć i n n i bliscy k r e w n i albo osoby adoptowane. A k t y adopcji były t u z j a w i s k i e m czę­ s t y m , a dokonywano i c h również podczas potlatchu. Adopcje wśród p l e m i o n północnych miały dość dziwaczny charakter, n p . nie posiada­ jąc siostrzeńców j a k o p r a w o m o c n y c h dziedziców naczelnik adoptował własne dzieci j a k o siostrzeńców albo żonę j a k o swoją siostrę, przez co dzieci mogły już być automatycznie uznane za siostrzeńców i t p . Adoptowano t u najczęściej p a r a m i : chłopca j a k o bezpośredniego spad­ kobiercę i dziewczynkę dla zapewnienia dalszych następców. Córki (siostrzenice) dziedziczyły najczęściej t y l k o dobra niemate­ r i a l n e , j e d n a k zdarzało się, zwłaszcza po okresach epidemii, że i włas­ ność t e r y t o r i a l n a przypadała i m w udziale. U Kwakiutlów i Nootków pewne wartości przekazywano również zięciom na użytek przyszłych wnuków. Dotyczyło to dóbr o t r z y m a n y c h uprzednio w analogiczny sposób, t j . od teścia. Wszystkie potlatche związane z omówionymi wyżej w y d a r z e n i a m i można zaliczyć do wspólnej k a t e g o r i i potlatchów zwiększających u p r a ­ w n i e n i a j e d n o s t k i , j e j prestiż, słowem j e j ciężar g a t u n k o w y w spo­ łeczeństwie; n a z w i j m y je p o t l a t c h a m i k r e s c y t y w n y m i . Obok n i c h istniał jeszcze i n n y t y p potlatchów, które można b y n a ­ zwać wyrównawczymi albo r e h a b i l i t a c y j n y m i . Zadaniem i c h było p r z y ­ wrócenie utraconej godności. Sytuacje, które członek w a r s t w y naczel­ ników odczuwał j a k o obniżające jego prestiż, zdarzały się bardzo często. Naczelnik nie mógł narazić się n a jakąkolwiek śmieszność; wystarczyło na przykład, aby potknął się l u b upadł wobec świadków, zwłaszcza podczas uroczystości, ceremonialnych, a już musiał ratować swój honor rozdaniem pewnej ilości prezentów albo zniszczeniem jakichś przed­ miotów. T y m większy powód stanowiły wszelkie d r w i n y czy szyder­ stwa, j a k też u c h y b i e n i a wobec obowiązującej e t y k i e t y . Potlatche tego rodzaju nie odznaczały się z w y k l e szczególną wystawnością, a rozda­ wanie prezentów miało c h a r a k t e r raczej symboliczny (u Haidów na przykład każdy otrzymywał po kawałku podartego n a strzępy koca). Najokazalszym rodzajem potlatchów r e h a b i l i t a c y j n y c h były te, które urządzali w y k u p i e n i z n i e w o l i jeńcy, wracając do swego i m i e n i a i p r z y ­ wilejów. K o n f i s k a t a i m i e n i a za nie spłacone długi, bądź też przekazywanie części własnych terytoriów z tytułu rekompensaty za wyrządzone k r z y - �357 P O T L A T C H w d y wymagały również sankcji potlaczowej. Organizator p o t l a t c h u mógł go wystawiać w i m i e n i u własnym albo — i t o najczęściej -— w i m i e n i u dzieci, podnosząc stopniowo i c h rangę w h i e r a r c h i i spo­ łecznej. Korzyści, j a k i e dawał p o t l a t c h naczelnikom, są oczywiste, ale i po­ zostali członkowie g r u p y m i e l i w n i c h swój udział w zamian za t r u d i wysiłki. D o najważniejszych pozytywów w t y m zakresie należały: 1. Członkowie g r u p y , którzy nie m i e l i możliwości samodzielnego urządzenia p o t l a t c h u , m o g l i — p r z y odpowiednio większym wkładzie — uzyskiwać na p o t l a t c h u naczelnika niektóre p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci. 2. Zorganizowanie wystawnego p o t l a t c h u podnosiło nie t y l k o p r e ­ stiż wodza, ale również znaczenie i rangę całej g r u p y — stanowiło sprawę h o n o r u całej zbiorowości. 3. Potlatch, normując stosunki prawno-własnościowe w grupie, był c z y n n i k i e m ładu społecznego. 4. Przyczyniał się do zwiększenia więzi i solidarności g r u p o w e j . 5. Stwarzał okazje do wyjątkowo bujnego życia towarzyskiego i szerokich kontaktów międzygrupowych i międzyplemiennych. 6. Zawierał szereg elementów r o z r y w k o w y c h i zaspokajał potrzeby artystyczne, dając okazję do popisywania się uzdolnieniami. III. Z A G A D N I E N I A EKONOMICZNE ZWIĄZANE Z POTLATCHEM Przygotowywane darów potlaczowych oraz zapasów żywności po­ t r z e b n y c h dla ugoszczenia wszystkich zebranych osób wymagało o g r o m nejj pracy w ciągu k i l k u nieraz l a t . Widoczna jest t u r o l a p o t l a t c h u j a k o w y b i t n e g o s t y m u l a t o r a w zakresie życia gospodarczego, wpływa­ jącego na intensyfikację wysiłków zarówno w dziedzinie prac podsta­ w o w y c h , j a k zbieractwo i rybołówstwo, j a k też w p r o d u k c j i rękodziel­ niczej. Co składało się na o f i a r o w y w a n e dary? P i e r w o t n i e , t j . przed zetknięciem się z ludźmi białymi oraz w okresie wczesnych kontaktów, używane były do tego celu wzorzyste k a p y własnego w y r o b u z wełny kozłów górskich, zwane chilkat , skóry f u t e r k o w e , olej r y b i , suszone łososie i ryby-świece oraz wszelkiego rodzaju w y r o b y rzemieślnicze, specjalnie starannie wykonane i zdobione h e r b o w y m i m o t y w a m i (crests) gospodarza, a więc: skrzynie d r e w n i a n e do p r z e c h o w y w a n i a m i e n i a , 16 1 7 „[...] d r e i F r a u e n h a t t e n e i n ganzes J a h r l a n g d a r a n gearbeitet. D e r W e r t h dieses Kleidungsstückes w i r d a u f 'fünf P i e r d e ' g e s c h a t z t . " ( C a t l i r i b e i d e n N a y a s , Plattkópfen und Krahen-Indianern in Nord-America, „Der G l o b u s " , t. 15: 1869). 16 , 7 R y c . 7. �358 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA canoe, naczynia drewniane, łyżki z r o g u i wszelkiego rodzaju w y r o b y plecionkarskie — koszyki, m a t y i t p . Wśród przedmiotów cenionych przez t u b y l c z y c h I n d i a n szczególną wartość p r z y p i s y w a n o płytom k u t y m z m i e d z i ; zajmowały one naczelną pozycję w darach potlaczowych. Wartość t a k i e j płyty była — według r e l a c j i Boasa — t y m większa, im, częściej zmieniała ona właściciela w drodze d a r o w i z n y l u b sprzedaży. D l a niektórych płyt w o k o l i c y F o r t Rouppert Boas podaje wartość ( w 1893 r.) 5000—7500 koców fabrycz­ n y c h ! Cenniejszym płytom nadawano i m i o n a własne . N i b l a c k podaje za L i s i a n s k i m , że u Tlingitów za taką tarczę dawano 20—30 cennych skór w y d r y m o r s k i e j (sea otter — kałan). Najcenniejsze tarcze, w e ­ dług d a n y c h D u n n a (1834), miały wartość 9 niewolników, podczas g d y zwykłe, n a j m n i e j cenione, równały się wartości jednej s k ó r y . Odręb­ ną kategorię darów s t a n o w i l i n i e w o l n i c y . 18 19 W X I X w . o r y g i n a l n e k a p y chilkat zostały stopniowo w y p a r t e przez masowo dostarczane I n d i a n o m koce fabryczne o ustalonej wartości w dolarach, stanowiące podstawowy środek płatniczy K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona. Coraz większym powodzeniem w zastosowaniu do p o t l a t c h u cieszyły się również płótna fabryczne, naczynia i t p . w y r o b y o t r z y m y ­ wane w f a k t o r i a c h K o m p a n i i . Napoje alkoholowe, zwłaszcza r u m , znalazły również zastosowanie podczas uczt ceremonialnych. K u t e cop­ pers coraz częściej zastępowano t a n i m i płytami z b l a c h y fabrycznej. W 2 poł. X I X w . rozpowszechniły się d a r y pieniężne w dolarach. Interesujący jest mechanizm zdobywania w y m i e n i o n y c h bogactw przez organizatora p o t l a t c h u , c z y l i rozbudowana sieć sposobów, j a k i m i nadwyżki p r o d u k c y j n e przechodziły w ręce jednostki, b y w postaci rozdanych prezentów stać się środkiem do uzyskania przez nią określo­ n y c h przywilejów. W materiałach źródłowych można doszukać się k i l k u sposobów zdo­ b y w a n i a przez naczelników środków m a t e r i a l n y c h koniecznych (po zaspokojeniu potrzeb zasadniczych) do urządzenia p o t l a t c h u : 1. Pewna, n i e j e d n o k r o t n i e znaczna, część dochodu była r e z u l t a t e m wysiłków samego naczelnika , jego najbliższej r o d z i n y i należących do 20 18 Indians, 1897. F . B o a s , The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl . . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , U n i t e d S t a t e s N a t i o n a l M u s e u m R e p o r t for 1895", A . N i b l a c k , The Coast Indians of Southern Alaska and Northern Columbia, „Smithsonian I n s t i t u t i o n R e p o r t for the y e a r 1888". 19 British D a n e B o a s a o K w a k i u t l a c h i D r u c k e r a o N o o t k a c h (op. cit., s. 244) ś w i a d ­ czą o t y m , że w o d z o w i e w y k o n y w a l i zwykłe czynności j e d y n i e w wyjątkowych w y p a d k a c h . „ A c h i e f did not w o r k " —• j a k m ó w i i n f o r m a t o r D r u c k e r a . D o n i c h n a t o m i a s t należała r o l a przywódców w t a k i c h zajęciach, j a k w y p r a w y n a w i e l o ­ r y b y , w y d r y m o r s k i e itp. Z a s a d n i c z e i c h obowiązki obejmowały zarządzanie c z y n 20 �P O T L A T C H 359 niego niewolników. Dużą rolę odgrywała też jego przemyślność w odpo­ w i e d n i m z a i n w e s t o w a n i u swego „kapitału" przed p l a n o w a n y m p o t l a t chem t a k , aby w e właściwym czasie przyniosło m u t o możliwie wysokie zyski. System t e n rozwinął się u Kwakiutlów i omówimy go dalej szcze­ gółowo. 2. Drugą grupę stanowiły wkłady ze s t r o n y współplemieńców czy współrodowców; wkłady t e regulowane były szeregiem n o r m zwyczajo­ w y c h z l i c z n y m i n i u a n s a m i , o sporych nieraz różnicach między p o ­ szczególnymi p l e m i o n a m i : a) część wpływających w t e n sposób dóbr miała c h a r a k t e r bezzwrot­ n y c h trybutów w naturze, składanych w zamian za p r a w o użytkowania terenów należących do d o m e n y naczelnika; b) członkowie r o d u względnie k l a n u , do którego należał i n i c j a t o r potlatchu, zwłaszcza bliżej z n i m s p o k r e w n i e n i (w p r z y p a d k u wodza plemienia wszyscy współplemieńcy), obowiązani b y l i okazać m u j a k n a j ­ dalej idącą pomoc; miała ona bądź c h a r a k t e r bezzwrotnego wkładu (Tsimshian, K w a k i u t l ) , bądź też wynagradzana była każdorazowo sto­ sunkowo niedużymi p o d a r u n k a m i (Nootka). Wkłady te nazywano assis­ tance albo help — pomoc; c) u Kwakiutlów rozwinął się wyspecjalizowany system k r e d y t o w o pożyczkowy j a k o główne źródło powiększania „kapitału" (por. p u n k t 1); d) odrębną formę wkładów stanowiły większe udziały niektórych współrodowców, których nie stać było na samodzielne w y s t a w i e n i e pot­ l a t c h u i którzy występowali t u j a k b y w r o l i współorganizatorów, uzys­ kując w t e n sposób pewne p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci (nadawanie i m i e n i a , perforacja uszu u dziewcząt l u b przegrody nosowej u chłop­ ców, u niektórych p l e m i o n tatuaż i t p . ) ; e) u północnej g r u p y p l e m i o n określone obowiązki obejmowały rów­ nież ród ojca oraz w s z y s t k i c h „przyżenionych" d o r o d u gospodarza (np. szwagrów); od k r e w n y c h żony też oczekiwano okazania określonej z w y ­ czajem pomocy. Te przysługi były zawsze wynagradzane, nie koniecznie jednak w równej wysokości i z w y k l e n a r a t y , p r z y o k a z j i ; f) należący do tego samego p l e m i e n i a członkowie i n n y c h klanów (obszar północny) n i e b y l i w p r a w d z i e obowiązani do udzielania pomocy — wyjątek stanowił j e d y n i e naczelnik plemienia, któremu wszyscy m u ­ sieli nieść pomoc — jednak z w y k l e i o n i d o d a w a l i o d siebie jakąś n i e ­ wielką ilość zasobów, najczęściej w postaci produktów spożywczych, n p . jednorazowy zbiór jagód. Przysługi te również zobowiązywały do „zapłaty"; nościami członków g r u p y , p l a n o w a n i e m uroczystości obrzędowych o r a z n i e m w n i c h określonych f u n k c j i . wykonywa­ �360 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A g) wypadałoby t u jeszcze dodać dobra, które organizator p o t l a t c h u otrzymywał jako gość na potlatchach urządzanych w poprzedzającym okresie przez i n n y c h . 3. Te p r o d u k t y bądź w y r o b y rękodzielnicze, j a k i c h brakowało na własnym terenie, trzeba było zdobyć w drodze w y m i a n y z i n n y m i ple­ m i o n a m i , a w okresie napływu towarów f a b r y c z n y c h i produktów, t a k i c h j a k mąka, kasze, z i e m n i a k i i t p . , zdobywać j e w zamian za skóry w f a k ­ t o r i a c h K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona l u b jeszcze później — w miarę roz­ w o j u osadnictwa l u d z i białych i pojawienia się n o w y c h f o r m zarobko­ w a n i a — kupować w sklepach za dolary. 4. W a r t o również wspomnieć, że w p e w n y c h sytuacjach n i e w o l n i c y m o g l i stanowić dodatkowe źródło wpływów (poza e f e k t a m i pracy) po­ chodzących ze sprzedaży i c h i n n e m u właścicielowi albo ze składanych za n i c h przez r o d z i n y wykupów. Niektóre z w y m i e n i o n y c h wyżej punktów wymagają bliższego omó­ w i e n i a . Trzeba podkreślić, że w ciągu X I X w., p r z y coraz i n t e n s y w n i e j ­ szym włączaniu t y c h terenów w obszar gospodarki człowieka białego, zmieniły się znacznie proporcje między dochodami objętymi p u n k t e m 1 a t y m i , które stanowiły pomoc i wkład g r u p y , na korzyść zarobków i n d y w i d u a l n y c h . Nie mogło t o pozostać bez wpływu na intensywność więzi g r u p o w e j , p r z y n a j m n i e j w zakresie współdziałania gospodarczego, j a k również na znaczne uniezależnienie potlatchów od poparcia g r u p y społecznej, a co za t y m idzie, w y b i t n e zwiększenie i c h częstotliwości p r z y jednoczesnej deprecjacji zasadniczej f u n k c j i społecznej. Sprawa wszelkiego rodzaju powinności, trybutów wiąże się ściśle z zagadnieniem własności t e r y t o r i a l n e j , które w l i t e r a t u r z e jest uwzględ­ nione w sposób bardzo niezadowalający, w szczególności w źródłach X I X - w i e c z n y c h , traktujących p r o b l e m własności marginesowo i n i e ­ precyzyjnie. Prace późniejsze, począwszy od l a t trzydziestych X X w., k i e d y aspekt ekonomiczny szeregu zjawisk k u l t u r o w y c h stawał się p r z e d m i o t e m coraz żywszych zainteresowań wśród etnografów a m e r y ­ kańskich, j a k k o l w i e k wnoszące wiele c i e k a w y c h i n f o r m a c j i , natrafiały na szereg trudności w o d t w o r z e n i u „klasycznych" stosunków własnoś­ ciowych, z biegiem czasu b o w i e m pod wpływem p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h uległy one znacznym przekształceniom. Boas opierając się na materiałach dotyczących Kwakiutlów, m i m o iż skłonny był w p e w n y m sensie przeakcentowywać ekonomiczny aspekt p o t l a t c h u , n i e doceniał jednak tego zagadnienia o d s t r o n y właściwych, szczegółowych powiązań z całokształtem życia gospodarczego i j a k o b a 21 2 1 „Podstawową zasadą jest przynoszące z y s k i z a i n w e s t o w a n i e własności" (В o a s, op. cit., 1897, s. 341). �361 P O T L A T C H dacz t e r e n o w y n i e poświęcił t y m sprawom specjalnej u w a g i . N i e u c z y n i l i tego również i n n i współcześni m u etnografowie. V . G a r f i e l d zwraca uwagę n a szczególnie niską pod t y m względem wartość informacyjną materiałów dotyczących I n d i a n Haida i T l i n g i t . 2 2 W t y m s a m y m a r t y k u l e , poświęconym omówieniu braków w d o t y c h ­ czasowej l i t e r a t u r z e dotyczącej I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża K a n a d y i brzegów południowej A l a s k i , V . G a r f i e l d pisze: „Potlatch jest z j a w i s k i e m u n i k a l n y m , jednakże informacje, jakie możemy zdobyć na temat organizacji p r o d u k c j i w przygotowaniach do p o t l a t c h u oraz włas­ ności terytoriów, z których dobra potlaczowe pochodzą, są bardzo nie­ zadowalające. To samo dotyczy ekonomicznej wartości niewolników, którzy nie t y l k o pracą swoją powiększali bogactwa i c h pana, lecz m o ­ g l i również sami stanowić dobra potlaczowe". I dalej: „Potrzebne są szczegółowe informacje na temat własności zasobów i organizacji p r o ­ d u k c j i w p r z y g o t o w a n i u t y c h zasobów do p o t l a t c h u . I n f o r m a c j e te po­ w i n n y zawierać dokładne wyszczególnienie posiadanych i eksploatowa­ n y c h terytoriów oraz indentyfikację użytkowników wraz z w y n i k a m i starannych badań, dotyczących uprawnień naczelnika do k i e r o w a n i a pracą wykonywaną przez członków jego k l a n u i do o t r z y m y w a n i a od n i c h produktów. P r a w a t e r y t o r i a l n e przekazywane na p o t l a t c h u p o w i n n y być również lepiej zbadane. W i e l u autorów zostawiło n a m opisy za­ bijania, u w a l n i a n i a l u b rozdawania niewolników wraz z inną własnością, lecz n i k t n i e zwrócił u w a g i na i c h wartość j a k o producentów dóbr p o t laczowych" . 23 O d d a j m y teraz głos badaczowi 2 poł. X I X w., G. D a w s o n o w i . Jego wypowiedź może być p e w n y m u s p r a w i e d l i w i e n i e m tamtego pokolenia badaczy t e r e n o w y c h : „Prawa rządzące potlatchem i związanym z n i m ceremoniałem t a k się skomplikowały, że nawet osoby b l i s k o zżyte z t u b y l c a m i n i e mogą' i c h we w s z y s t k i c h szczegółach zrozumieć, a nie­ k i e d y nawet sami t u b y l c y mają trudności w rozstrzygnięciu niektórych kwestii..." . M W każdym razie dane, j a k i m i dysponujemy, zdają się świadczyć o t y m , że p r z y dość s i l n y m jeszcze poczuciu własności g r u p o w e j w y ­ stępowała na t y m terenie coraz wyraźniejsza tendencja do i n d y w i d u a l i ­ zacji p r a w własnościowych, p r z y czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi p r y w a t y z a c j i , podczas g d y inne stanowiły nadal dobro zbiorowe. M a m y t u wyraźnie do czynienia n i e z u s t a l o n y m i , G a r f i e l d , op. cit., 1945. Ibidem. G . D a w s o n , Notes and Observations of the Kwakiool Island, M o n t r e a l 1888; c y t . z a : W i k e , op. cit. 22 23 24 People of Vancouver �362 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A s z t y w n y m i zasadami, lecz z procesem, którego stopień zaawansowania był nieraz różny u poszczególnych g r u p p l e m i e n n y c h w t y m s a m y m p r z e k r o j u czasowym. Rozróżnienie t y c h d w u typów własności jest t y m trudniejsze, że w p r z y p a d k u własności g r u p o w e j nie występuje t u nigdzie f o r m a k o l e k ­ t y w n e g o zarządzania, zawsze własność t a k a pozostaje pod opieką i za­ rządem j e d n o s t k i , która u p r a w n i e n i a swoje w t y m zakresie o t r z y m u j e w spadku razem z i n n y m i p r z y w i l e j a m i dziedzicznymi. Jednostka t a k a , należąca z reguły do w a r s t w y naczelników l n b nobilów, występuje w t y m w y p a d k u w charakterze g w a r a n t a i opiekuna m i e n i a zbiorowego, stając się n o m i n a l n y m jego spadkobiercą. Rozróżnienie t a k i e byłoby j e d n a k bardzo ważne ze względu na interesujące nas w związku z p o t l a t c h e m powinności. U c h w y c e n i u różnic najbardziej sprzyjały sytuacje k o n f l i k t o w e , spor­ ne, z n i c h też korzystała V . G a r f i e l d ustalając, że u Tsimshian domy i place, na których były one pobudowane, stanowiły własność zbiorową r o d u , w i e l k i e j r o d z i n y l u b plemienia (siedziba naczelnika plemienia). M n i e j jasno r y s u j e się sprawa terenów łowieckich, r y b a c k i c h i t p . Współwystępują t r z y podstawy p r a w n e do i c h użytkowania: a) własność zbio­ r o w a , b) własność i n d y w i d u a l n a i c) p r a w o użytkowania określonego t e r e n u (usufruct) udzielone przez właściciela najczęściej bliższym k r e w ­ n y m l u b pospplstwu w zamian za szczególne zasługi; mogło ono być stałe l u b okresowe, całkowite l u b t y l k o częściowe, t j . dotyczące n i e ­ których naturaliów. Dane mniejsze mowych, należały wszyscy na t e m a t terenów połowu łososi u Tsimshian wskazują, że s t r u m i e n i e stanowiły z w y k l e własność jednostek l u b g r u p do­ natomiast większe r z e k i dzielono na o d c i n k i , z których jedne do p r y w a t n y c h właścicieli, z i n n y c h znów m o g l i korzystać bez ograniczeń . 25 P r a w o własności w odniesieniu do terenów stanowiących źródło u t r z y m a n i a miały j e d y n i e r o d y l u b j e d n o s t k i należące do w a r s t w y e l i ­ t a r n e j , z t y m że istniały wśród n i c h ogromne zróżnicowania majątkowe i prestiżowe. „ D o ł y " t e j w a r s t w y , n i e mając większych terenów na własny użytek, korzystały — j a k się zdaje — w dużym s t o p n i u z pew­ n y c h f o r m dzierżawy u s w y c h w y b i t n i e j s z y c h k r e w n y c h . Pospólstwo nie miało żadnej własności, korzystało jedynie z terenów wspólnych, z n a d a w a n y c h i m przywilejów użytkowania, albo też pracowało po p r o s t u na rzecz swego naczelnika, otrzymując od niego w zamian środki konieczne do życia. Sytuacja t e j w a r s t w y społecznej jest, niestety, n a j ­ m n i e j naświetlona w l i t e r a t u r z e i t r u d n a przez t o do zanalizowania. 2 5 Garfield, op. cit., 1945. �P O T L A T C H 363 Udzielanie zezwoleń n a doraźne użytkowanie terenów, w określonych w a r u n k a c h i na u s t a l o n y c h zasadach, było raczej powszechne. U Nootków D r u c k e r mówi o powszechnym występowaniu własności p r y w a t n e j . „ U Nootków pojęcie własności zostało doprowadzone do n i e ­ w i a r y g o d n y c h granic. N i e t y l k o r z e k i i miejsca połowów położone w bez­ pośrednim sąsiedztwie, lecz w o d y m o r s k i e na m i l e o d brzegu, t e r e n y lądowe, domy, rzeźby na słupach domowych, p r a w o zawierania mał­ żeństw w określony sposób bądź p r a w o o m i j a n i a p e w n y c h części z w y ­ kłych ceremonii zaślubin, i m i o n a , pieśni, tańce, l e k i i rytuały — wszystko to stanowiło własność prywatną" . Podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n tego obszaru, t a k i u Nootków najważniejszą własnością były szlaki ciągów łososi, głównej podstawy u t r z y m a n i a . 26 Wysokość d a n i n (trybutów) na rzecz naczelników była różna w róż­ n y c h plemionach. U Nootków nie była ona ściśle oznaczona i każdy dawał t y l e , i l e mógł, starając się dostarczyć j a k najwięcej, a b y pozyskać sobie życzliwość wodza. Naczelnicy Kwakiutlów p o b i e r a l i wyjątkowo duże d a n i n y . Niezależnie od całego systemu danin u Kwakiutlów rozwinął się szczególny sposób pomnażania „kapitału" związany specjalnie z p o t l a t c h e m ; polegał o n na lokacie kapitału w pożyczkach przynoszących po p e w n y m czasie bardzo wysokie zyski. Stopa procentowa była ściśle ustalona i zależała od czasu t r w a n i a długu. N a przykład za 5 pożyczo­ n y c h koców po upływie p a r u miesięcy należało zwrócić 6; po sześciu miesiącach — 7; po r o k u l u b więcej za 5 koców o t r z y m y w a n o 10, a więc z w r o t ze 100-procentowym zyskiem. Człowiek nie cieszący się szczególnym zaufaniem zdobywał pożyczki w zamian za własne imię, oddane j a k o zastaw na okres roczny, tracąc n a t e n czas p r a w o do jego używania. Wówczas jednak, a b y odzyskać imię (utrata i m i e n i a uważa­ na była za w i e l k i despekt), musiał n p . za 30 pożyczonych koców zwrócić aż 100. Jedynie bardzo krótkoterminowe pożyczki nie podlegały o p r o ­ c e n t o w a n i u . P r z y rewanżach , potlaczowych obowiązywała stuprocentowa nadwyżka. Boas podaje przykład zdobycia w t e n sposób majątku przez chłopca przygotowującego swój p i e r w s z y p o t l a t c h . P u n k t e m wyjścia było za­ ciągnięcie długu u współplemieńców — p r z y j m i j m y , że mógł otrzymać w sumie 100 koców. Następnie rozdał on te 100 koców wśród członków swego plemienia, dając n a c z e l n i k o w i nieco więcej niż i n n y m . Miało t o charakter j a k b y wstępnego p o t l a t c h u — zapowiedzi właściwej cere­ m o n i i , która miała nastąpić r o k później. Każdy, k t o otrzymał koce, obo26 D r u c k e r , op. cit., s. 247. �364 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A wiązany był oddać chłopcu t r z y k r o t n i e więcej, p r z y czym p u n k t e m h o n o r u było oddać tę należność w ciągu miesiąca. W t e n sposób chło­ piec stawał się już właścicielem 300 koców, z których po r o k u będzie musiał oddać 200 swoim w i e r z y c i e l o m . W t y m czasie rozpożyczał i l e się dało s w o i m przyjaciołom, dzięki czemu po r o k u , podczas uroczy­ stości spłacania długów mógł w sumie dysponować około 400 kocami. Na uroczystości t e j młodzieniec uzyskiwał „imię potlaczowe" i uważa­ n y był odtąd za dorosłego członka plemienia. Po p e w n y m czasie o t r z y ­ mywał w rewanżu na różnych potlatchach podwojoną liczbę rozdanych przez siebie koców i w t e n sposób, angażując się kolejno w system po­ życzek i darów, dochodził z czasem do znacznego majątku . 27 IV. F U N K C J E POTLATCHU. UWAGI OGÓLNE Z danych przytoczonych poprzednio widać, że p o t l a t c h jest zjawis­ k i e m w i e l o a s p e k t o w y m , toteż wszelkie próby analizy t e j i n s t y t u c j i p o w i n n y t e n j e j c h a r a k t e r uwzględniać. Ponieważ zaś poszczególne aspekty są u różnych g r u p p l e m i e n n y c h w różnym stopniu zaakcento­ wane, przesłaniając nieraz pozostałe, nie można w p o s z u k i w a n i u odpo­ wiedzi na p y t a n i e , czym był p o t l a t c h w społeczeństwie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, opierać się na d a n y c h do­ tyczących t y l k o jednej z t y c h g r u p . Przez aspekty będziemy t u r o z u m i e l i zarówno f u n k c j e p o t l a t c h u , j a k i jego u w a r u n k o w a n i a w określonych dziedzinach k u l t u r y . T a k więc mówiąc o aspekcie ekonomicznym rozróżnimy w a r u n k i ekono­ miczne, w których p o t l a t c h w t e j f o r m i e , jaką znamy, mógł zaistnieć, oraz f u n k c j e ekonomiczne, t j . jego gospodarcze oddziaływania. Podob­ nie można mówić o u w a r u n k o w a n i a c h i f u n k c j a c h społeczno-prawnych, psychologicznych i t d . K i e d y s t a r a m y się zrozumieć, co t o jest p o t l a t c h , szukamy poza w s z e l k i m i l o k a l n y m i zróżnicowaniami jakiejś jego f u n k c j i powtarza­ jącej się niezmiennie u wszystkich p l e m i o n , f u n k c j i stanowiącej zasad­ niczą treść t e j i n s t y t u c j i ; n a z w i j m y ją funkcją ^stotną albo zasadniczą. Materiały dość w y m o w n i e wskazują, iż istotę p o t l a t c h u stanowiło jego działanie j a k o i n s t y t u c j i p r a w n e j do spraw c y w i l n y c h , sankcji społecz­ nej, koniecznej do uprawomocnienia wszelkich ważniejszych aktów, związanych ze zmianą stanu posiadania i pozycji społecznej. T e n p r a w n y charakter p o t l a t c h u musiał mieć swoje u w a r u n k o w a n i e w po­ wołującej go do życia potrzebie społecznej, powstałej w określonych 2 7 B o a s , op. cit., 1897, s. 342. �P O T L A T C H 365 w a r u n k a c h : u s t r o j u rodowego i precyzującego się pojęcia własności (zwłaszcza t e r y t o r i a l n e j , w związku z zasadniczo osiadłym s t y l e m ży­ cia) w stosunku do wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ta potrzeba społeczna j a k o m o t y w główny w y t w o r z e n i a i n s t y t u c j i regulującej s p r a w y własnościowe i jednocześnie podającej j e do p u b ­ licznej wiadomości stanowiła u w a r u n k o w a n i e istotne p o t l a t c h u . Oczywiście, aby i n s t y t u c j a mogła funkcjonować, m u s i powstać pe­ w i e n zespół f o r m , w j a k i c h się j e j działanie, przejawia. O charakterze elementów f o r m a l n y c h decydował znów określony zespół u w a r u n k o ­ wań. N a z w i j m y j e u w a r u n k o w a n i a m i f o r m a l n y m i . . Jako ważniejsze można wśród n i c h wyróżnić: ekonomiczne, psychologiczne, światopo­ glądowe, społeczno-kulturowe. (Określony układ stosunków społecz­ n y c h z jednej strony zrodził potrzebę t a k i e j i n s t y t u c j i , z drugiej zaś wpłynął również na stronę formalną, n p . h i e r a r c h i a społeczna znalazła w y r a z w obowiązującej etykiecie). K o m p l e k s f o r m potlaczowych, wymagających o d g r u p y społecznej określonych zabiegów, stawał się źródłem szeregu f u n k c j i d o d a t k o w y c h , które w miarę p e t r y f i k o w a n i a się f o r m y p o t l a t c h u stawały się coraz bardziej nierozdzielnie z n i m związane, co mogło wpłynąć na z b y t może łatwe utożsamianie niektórych z n i c h z istotą t e j i n s t y t u c j i . D o t a k i c h najbardziej organicznie związanych z p o t l a t c h e m elementów f o r m a l ­ n y c h należało rozdawanie darów i jego reperkusje ekonomiczne. P r z y bardzo szczegółowej analizie f u n k c j e dodatkowe, a p r z y n a j ­ m n i e j niektóre z n i c h , można b y jeszcze podzielić na bezpośrednie i po­ średnie (wtórne). Na przykład bezpośrednią funkcją ekonomiczną p o t l a ­ t c h u było ukształtowanie systemu w z a j e m n y c h świadczeń i pożyczek oraz podział dochodu społecznego, pośrednią natomiast — stymulujący wpływ na aktywność t y c h I n d i a n w dziedzinie gospodarczej, rozwój p r o d u k c j i rękodzielniczej i t p . , a co za t y m idzie na intensyfikację go­ spodarki. Podobnie bezpośrednia f u n k c j a k u l t u r a l n a ( w węższym znaczeniu tego w y r a z u ) polegała na s t w a r z a n i u okazji do szerokich kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h i wyżycia się artystycznego oraz dostarczaniu r o z r y w k i , a pośrednia — t o wpływ na rozwój s z t u k i plastycznej, d r a m a t y c z n e j , oratorskiej i t p . Wspomnieliśmy poprzednio o wpływie stosunków społecznych na pewne f o r m y potlaczowe, trzeba również podkreślić zjawisko o d w r o t n e : niektóre f o r m y — m a m y t u na myśli przede w s z y s t k i m rozdawanie darów — ewokują pewne zjawiska o dużym znaczeniu społecznym. Chodzi t u głównie o dodatkowe znaczenie hojności dla prestiżu oraz o zaakcentowanie e l e m e n t u r y w a l i z a c j i . O ile wpływ p o t l a t c h u i h o j - �366 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A ności darów na prestiż j e d n o s t k i l u b g r u p y jest p o w s z e c h n y , t o pod­ kreślona r y w a l i z a c j a występuje nie wszędzie, z różnym z a b a r w i e n i e m i w różnym stopniu nasilenia, osiągając największą intensywność u Kwakiutlów z końca X I X w . A b y uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że p o t l a t c h będąc sankcją społeczną n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m określającym prestiż społeczny; decyduje o n i m zespół t r z e c h wyznaczników: urodzenie (szlachectwo r o d u i kolejność w rodzeństwie), ilość i wystawność potlatchów oraz — i t o w dość znacznym s t o p n i u — w a l o r y osobiste, j a k odwaga, hojność, uzdolnienia i t p . Sposób, w j a k i p o t l a t c h wpływa na prestiż, jest d w o j a k i : przez urealnienie p r a w dziedzicznych oraz przez częstotliwość i hojność darów. 28 29 Poszczególnych f u n k c j i p o t l a t c h u nie sposób rozpatrywać niezależ­ nie o d p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h , które wywierały o g r o m n y w p ł y w n a dynamiczność t y c h czy i n n y c h przejawów. Jednocześnie wydaje się, iż o p a r t a na f a k t a c h analiza s t r u k t u r a l n a może być bardzo p o m o c n y m schematem logicznym, który pozwala z k o l e i lepiej rozumieć t r a n s f o r ­ macje i przeakcentowania, zachodzące w t e j s t r u k t u r z e p o d wpływem czynników h i s t o r y c z n y c h . Można b y sprowadzając h i s t o r y c z n y p u n k t widzenia do skrajnego r e l a t y w i z m u stwierdzić, że w ogóle nie da się mówić o jakiejś „ponad­ czasowej" istocie p o t l a t c h u , że w każdym okresie i w poszczególnych g r u p a c h spełniał o n m n i e j l u b więcej odmienną rolę. P r z e c i w t a k i e m u poglądowi zdaje się jednak świadczyć niezmienne powtarzanie się o k r e ­ ślonej f u n k c j i społecznej, omówionej poprzednio, którą właśnie ze względu na j e j nieodłączność o d p o t l a t c h u w różnych w a r u n k a c h zde­ cydowaliśmy się uznać za jego treść istotną. F a k t , że w ostatnich dziesiątkach l a t X I X w . zaczęły się coraz licz­ niej pojawiać potlatche „puste", nie związane z legalizacją dziedziczo­ n y c h p r a w , a urządzane j e d y n i e w celu uzyskania pewnego prestiżu przez samo t y l k o popisanie się bogactwem i hojnością względnie dla pokonania r y w a l a , nie obala naszej tezy. Był t o b o w i e m r e z u l t a t cha­ rakterystycznego dla owego okresu zjawiska i n f l a c j i w odniesieniu do p o t l a t c h u , a więc i jego d e w a l u a c j i ( w związku z o g r o m n y m zwiększe­ n i e m się posiadanej przez I n d i a n masy t o w a r o w e j ) . W dobie, k i e d y 2 8 Najsłabiej uprawomocnienia występuje on u Salishów, u których p o t l a t c h pełnił rolę dziedzicznych przywilejów, dokonywanego dłuższego c z a s u od przejęcia d z i e d z i c t w a ( u w a r u n k o w a n e stopniem Salish 2 9 zamożności of Canada, opisanego odłamu nieraz po to było w y j ą t k o w o n i s k i m Salishów). H . G . В a r n e 11, The Coast „ A m . A n t h r . " , t. 40: 1938; C o l l i n s , op. cit. Np. u H a i d ó w e l e m e n t r y w a l i z a c j i występował r a c z e j d l a n a d a n i a wi pewnej jedynie upływie „pikanterii". potlatcho- �367 P O T L A T C H jednostka staje się coraz m n i e j uzależniona ekonomicznie od swojej g r u p y l o k a l n e j , spośród trzech czynników decydujących o pozycji spo­ łecznej p o t l a t c h — r o z u m i a n y j a k o popisywanie się własnym potencja­ łem gospodarczym — w y s u w a się na pierwsze miejsce. Znaczne możli­ wości zarobkowe, p r z y t r a d y c y j n e j stopie życiowej, a więc z n i k o m y c h potrzebach k o n s u m p c y j n y c h , prowadziły n i e k i e d y do i s t n y c h o r g i i roz­ dawania l u b niszczenia zgromadzonych dóbr. Rozdawanie dóbr podczas p o t l a t c h u wiąże się b l i s k o z szerokim za­ gadnieniem znaczenia darów u ludów „pierwotnych", mającym już swoją pozycję w l i t e r a t u r z e etnologicznej i socjologicznej . Szczegó­ łowa analiza i dyskusja tego p r o b l e m u t o temat do odrębnego opraco­ wania. W niniejszej p r a c y zwrócimy t y l k o uwagę na rolę rozdawania i niszczenia własności j a k o m o t y w u przewodniego w dociekaniach n i e ­ których badaczy n a d genezą p o t l a t c h u . C i e k a w y m przykładem t a k i c h prób jest praca L . A d a m a . A u t o r , opierając się głównie na materiałach Swantona dotyczących Tlingitów i Haida, zajmuje się w swoich rozważaniach przede w s z y s t k i m pogrze­ bową postacią p o t l a t c h u , związaną p i e r w o t n i e z niszczeniem części m i e ­ n i a i zabijaniem niewolników. L . A d a m w i d z i w t y m z jednej s t r o n y „Totenfursorge", z d r u g i e j zaś lęk przed zmarłym, wyrażający się n i e ­ chęcią do używania pozostałych po n i m rzeczy. Rozdawanie m i e n i a uważa za późniejszą, zastępczą w stosunku do niszczenia dóbr, formę potlatchu. 30 3 1 W odniesieniu do potlatchów związanych z i n n y m i o k a z j a m i autor przyznaje, iż znacznie t r u d n i e j jest wywieść i c h genezę, przypuszcza jednak, „że genezy i t y c h potlatchów ostatecznie należałoby szukać w szeroko r o z u m i a n y c h ideach r e l i g i j n y c h " . I dalej: „Nie w y d a j e m i się również nieprawdopodobne, że [...] p o t l a t c h mógł p i e r w o t n i e pełnić rolę zabezpieczenia przed s z k o d l i w y m działaniam czarów" . Nie t y l k o rozbudowaną funkcję ekonomiczną p o t l a t c h u , ale też i jego rolę społeczno-prawną A d a m uważa za wtórną i stosunkowo późną. Stanowisko to, j a k widać, różni się dość zasadniczo od zajętego w p r a c y niniejszej. Podstawowa przyczyna t y c h rozbieżności zdaje się leżeć w wiązaniu ze słowem p o t l a t c h o d m i e n n y c h treści; na podstawie b o w i e m p r a c y A d a m a można sądzić, iż przez p o t l a t c h rozumie o n samo rozdawanie l u b niszczenie dóbr. W każdym razie oba te pojęcia (po­ t l a t c h i rozdawanie) w przeprowadzonym przez autora r o z u m o w a n i u stale ze sobą i n t e r f e r u j ą, co sprawia, że podana analiza pochodzenia 32 P o r . M a u s s, op. c i t . L . A d a m , Potlatch, eine Ethnologisch-Rechtswissenschaftliche [w:] Festschrift Eduard Seler, S t u t t g a r t 1922. 30 3 1 32 Ibidem, s. 36—37. Betrachtung, �368 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A p o t l a t c h u sprowadza się j e d y n i e do szukania genezy darów w określo­ n y c h okolicznościach (obrzędy pośmiertne). N i c dziwnego, że p r z y t y m założeniu A d a m widział duże trudności w i n t e r p r e t a c j i potlatchów związanych z i n n y m i w y d a r z e n i a m i społecznymi. Wszelkie próby genetycznych powiązań p o t l a t c h u ze sferą zjawisk r e l i g i j n y c h budzą poważne zastrzeżenia. Już choćby dlatego, że jest t o całkowicie sprzeczne z postawą samych tubylców, którzy powszech­ nie i bardzo konsekwentnie rozdzielają te sprawy, podkreślając w y r a ­ źnie świecki c h a r a k t e r p o t l a t c h u . I m i o n a związane z obrzędami r e l i ­ g i j n y m i , sacred names, są zdecydowanie odróżniane od i m i o n potlaczow y c h , stanowiących właściwie tytuły do różnych uprawnień w grupie oraz wyznaczających rangę i pozycję społeczną. Podobnie same ceremonie potlaczowe odróżniane są przez I n d i a n Wybrzeża od obrzędów o cha­ rakterze r e l i g i j n y m czy i n i c j a c y j n y m , co znajduje w y r a z m . i n . w o k ­ reślaniu i c h p r z y używaniu odrębnych nazw. Jaskrawe podkreślanie rozdzielności t y c h dziedzin życia występuje u Kwakiutlów, którzy r o k dzielili n a d w a różne okresy: l e t n i — poświęcony z d o b y w a n i u żywności i p r z y g o t o w y w a n i u zapasów na zimę, uważany za czas spraw świeckich, w którym obowiązywało wyłączne używanie i m i o n potlaczowych, oraz z i m o w y — poświęcony k o n t a k t o m z d u c h a m i , czas królowania t a j n y c h stowarzyszeń, d o k o n y w a n i a i n i c j a c j i i używania i m i o n s a k r a l n y c h . Jeśli n a w e t t a k ostre rozgraniczenie w czasie nie występowało u i n n y c h p l e ­ m i o n , mogło t o stanowić j e d y n i e pewną komplikację dla badaczy; j a k podkreśla V . G a r f i e l d , sami Indianie odróżniali te sfery spraw bardzo wyraźnie. W większości g r u p najchętniej urządzano potlatche wczesną jesienią, u końca okresu zbiorów i połowów, mając do dyspozycji świe­ żo zgromadzone zapasy. J . P. A v e r k i j e v a domyśla się związku d r a m a t y z a c j i i darów p o t l a ­ czowych z obrzędami t o t e m o w y m i . Wydaje się t o n i e m n i e j r y z y ­ kowne, a w każdym razie przedwczesne, jeśli się zważy, że t o t e m i z m na t y m obszarze nie został jeszcze dostatecznie wyjaśniony i pozostaje na­ dal zagadnieniem o t w a r t y m . Ponadto wszelkie próby poszukiwań ewolucjonistycznie rozumianej genezy zjawisk k u l t u r o w y c h , oparte z k o 3 3 J . P. A v e r k i j e v a , Razłożenie rodovoj obszczyny i formirowanie rannie-kłassowych otnoszenij v obszczestvie Indiejcev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Amieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 70: 1961, s. 35—36: „Jego [ p o t l a ­ t c h u — К. M.] t e m a t y k a była b l i s k o związana z r o d o w y m k u l t e m t o t e m i c z n y m . [...] Rozdawane d o b r a symbolizowały futro, skórę, mięso zwierzęcego t o t e m u . [...] W całej tej obrzędowości zachowała się niewątpliwie f o r m a a r c h a i c z n e g o obrzędu totemicznego, którego pierwowzór można widzieć w obrzędzie t o t e m i c z n y m A u s t r a ­ lijczyków"; t e n ż e , К istorii obszczestviennogo stroją u Indiejciev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Ameriki, „Amerikanskij E t n o g r a f i c z e s k i j Sborník", t. 1: 1960. 33 �369 P O T L A T C H nieczności na zbyt w i e l k i e j liczbie przesłanek hipotetycznych, p r o w a ­ dzą do wniosków, które mogą być p r z y j m o w a n e j e d y n i e jako m n i e j l u b bardziej prawdopodobne supozycje. F. Boas nie znajdując w swoich w i e l o l e t n i c h i szczegółowych bada­ niach na wybrzeżu p a c y f i c z n y m A m e r y k i Północnej występowania przeświadczenia o pochodzeniu o d zwierzęcego przodka a n i zakazów (tabu) spożywania mięsa zwierząt t o t e m o w y c h wyraża opinię, że to, co określa się t a m m i a n e m t o t e m i z m u , jest najprawdopodobniej przenie­ sieniem na grupę klanową pojęcia i n d y w i d u a l n y c h „duchów opiekuń­ czych", szeroko rozpowszechnionego wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej. A zatem t o t e m byłby t a m występującym w zwierzęcej postaci duchem opiekuńczym całego k l a n u , a nie bezpośrednim protoplastą . M Zapewne u źródeł potrzeby rozdzielania darów wśród szeregu i n ­ n y c h czynników odgrywały pewną rolę, być może znaczną, elementy magiczne, na które zwraca uwagę L . A d a m . W materiałach dotyczą­ cych o m a w i a n y c h I n d i a n t r u d n o j e d n a k znaleźć jakieś wyraźniejsze na t e n temat wskazówki, które b y pozwoliły wyjść poza sferę domysłów o p a r t y c h j e d y n i e na ogólnej znajomości p s y c h i k i i zwyczajów ludów niepiśmiennych. W y d a j e się zatem, iż na razie, dopóki nie zostanie do­ konana w n i k l i w a analiza ścisłego związku, j a k i zachodzi między p o t l a t c h e m ( r o z u m i a n y m jako i n s t y t u c j a ) a rozdawaniem darów, bezpieczniej jest pozostać m i m o dużych uproszczeń, p r z y m i n i m a l i z m i e D r u c k e r a i i n . , zakładającym, że d a r y potlaczowe były w y r a z e m wdzięczności za określone świadczenia oraz chęci zapewnienia sobie n a przyszłość ży­ czliwości o b d a r o w a n y c h osób. Znacznie t r u d n i e j jest znaleźć wytłumaczenie dla niszczenia dóbr i t u wydaje się konieczne odwołanie się n i e t y l e do obrzędów o podłożu r e l i g i j n y m , ile raczej do światopoglądu tubylców czy — jeśli k t o w o l i — i c h f i l o z o f i i leżącej u podstaw wszelkich przejawów i c h życia i zwyczajów. Bliższe zapoznanie się z literaturą źródłową, zwłaszcza z t e k s t a m i m o d l i t w , i n w o k a c j i , mitów, pozwala w znacznym s t o p n i u na odtworze­ nie zasadniczych elementów światopoglądu t y c h I n d i a n . J e d n y m t a k i m p o d s t a w o w y m składnikiem było dualistyczne przekonanie o i s t n i e n i u świata względnie nietrwałych f o r m cielesnych oraz świata duchów, p o j ­ mowanego raczej materialistycznie, a odróżniającego się od poprzednie­ go trwałością b y t u , aktywną mocą oraz zdolnością wcielania się w n a j ­ różniejsze f o r m y . D r u g i m n i e m n i e j ważnym elementem było ocenianie realności bytów na podstawie k r y t e r i u m trwałości, a n i e „dotykalności". F. Boas, s. 530, p a s s i m . 34 24 — E t n o g r a f i a Tsimshian Polska, t. X Mythology, „Ann. R e p . B . A m . E t h n o l . " , t. 31: 1916, �370 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W k o n s e k w e n c j i „gatunek" miał w świadomości t u b y l c a wyższy sto­ pień realności niż jego i n d y w i d u a l n i przedstawiciele; ród był b y t e m bardziej r z e c z y w i s t y m niż jednostka ludzka. Z rodem, r o z u m i a n y m n i e t y l k o j a k o g r u p a współcześnie żyjących k r e w n y c h pochodzących od wspólnego przodka, ale również j a k o istność obdarzona cechą ciągłości czasowej, liczono się przede w s z y s t k i m . Poglądy t e znajdują również w y r a z w stosunku tubylców do p r z y ­ r o d y : zabicie zwierzęcia, złowienie r y b y czy ścięcie cedru wymagało specjalnego rytuału, a b y n i c z y m n i e urazić G a t u n k u . Wszelkie u c h y b i e ­ nie, zlekceważenie mogłoby spowodować g n i e w tego G a t u n k u , co ozna­ czałoby groźbę klęski; Łosoś n i e przysłałby w następnym sezonie swoich przedstawicieli łososi, Cedr mógłby spowodować uschnięcie cedrów w najbliższej o k o l i c y i t p . Ilustrują t o t e k s t y okolicznościowych m o ­ d l i t w i i n w o k a c j i , często pełnych poezji. Wiążą się z t y m również liczne przepisy dotyczące sposobu spożywania niektórych zwierząt i r y b (szczególnie łososi). Wróćmy teraz do zwyczaju niszczenia dóbr podczas niektórych potlatchów. Jeżeli do tego, co zostało przed chwilą powiedziane, dodamy jeszcze przekonanie I n d i a n o w y z w a l a n i u duchów z i c h m a t e r i a l n e j powłoki z chwilą zniszczenia tejże oraz zwrócimy uwagę na f a k t , iż niszczenie m i e n i a na potlatchach oznaczało uzyskanie m a k s i m u m p r e ­ stiżu, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy wysunąć następującą interpretację. Niszczenie dóbr było równoznaczne z nadaniem i m cechy większej trwałości przez przeniesienie i c h do świata duchów i prze­ kazanie zmarłym p r z o d k o m . A k t t e n uzyskiwał moc nie t y l k o aktualną, ale też w p e w n y m sensie metafizyczną, podnosząc prestiż r o d u w sensie ponadczasowym i w sposób bardziej ponadczasowy (a więc trwały) niż zwykłe d a r y . T e n element metafizyczny z a w a r t y w niszczeniu zgroma­ dzonego m i e n i a oznaczałby osiąganie tą drogą szczytu możliwości. T a k szeroko rozumiane m o t y w y niszczenia rzeczy pozwalałyby tłu­ maczyć jego związek zarówno z obrzędami pogrzebowymi, j a k i i n n y m i p o t l a t c h a m i . Jest sprawą zrozumiałą, że na niszczenie stać było t y l k o najbogatszych naczelników, jednak i n t e r p r e t a c j a tego zwyczaju j e d y ­ nie j a k o w y r a z u lekceważenia posiadanych dóbr ( m . i n . V . Garfield) sprawia wrażenie zbyt powierzchownej, a w każdym razie dającej się zastosować t y l k o do potlatchów w ostatniej fazie i c h występowania, k i e d y w h i e r a r c h i i ważności ród zaczął ustępować n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nej r o d z i n y bądź j e d n o s t k i . Nasuwa się również przypuszczenie, iż w 2 poł. X I X w . w niektó­ r y c h przypadkach t o , co z naszego p u n k t u widzenia było niszczeniem, nie musiało n i m być z p u n k t u widzenia tubylców; n p . jeśli się zważy, że użytkowa wartość koców miała stosunkowo małe znaczenie w po- �POTLATCH 371 równaniu z i c h wartością j a k o środka płatniczego, a więc o d p o w i e d n i k a pieniądza, darcie i c h p r z y okazji m n i e j ważnych potlatchów r e h a b i l i ­ t a c y j n y c h ( n p . u Haidów) mogło być analogiczne do dzielenia na k a ­ wałki monet s r e b r n y c h w średniowieczu (siekance). W i e l u z t y c h p r z y ­ puszczeń i wątpliwości zapewne nie da się na podstawie posiadanych materiałów w ostateczny sposób wyjaśnić. V. ZAKOŃCZENIE Szereg trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h , z j a k i m i spotkaliśmy się w związku z p o t l a t c h e m , a j a k i e występują również — i t o nieraz w jaskrawszej jeszcze postaci — w opracowaniach i dyskusjach dotyczących i n n y c h dziedzin t e j k u l t u r y , wywołuje zastanowienie i pobudza do szer­ szej r e f l e k s j i . B r a k i w materiałach opisowych są t y l k o częściową p r z y ­ czyną t y c h trudności, główne źródło zdaje się tkwić i m m a n e n t n i e w samej specyfice t e j k u l t u r y , w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a niej sprzecz­ nościach. Wyraźnie występują one w sferze uprawnień naczelników i u p r a w ­ nień g r u p y oraz wzajemnego i c h stosunku, w stosunkach własnościo­ w y c h oraz w k w e s t i a c h związanych z zagadnieniem s t r a t y f i k a c j i spo­ łecznej . W t e j zadziwiającej pod w i e l o m a względami k u l t u r z e istnieją obok siebie i nawzajem się ograniczają, tworząc harmonijną całość, elementy należące do różnych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. W j a k i sposób mogło się to stać, że p l e m i o n a zbieracko-rybackie wytworzyły t a k zróżnicowaną kulturę społeczną z dziedziczną elitą, obdarzoną szczególnymi p r z y w i l e j a m i , z wyraźnie zarysowującą się własnością prywatną oraz u f o r m o w a n y m n i e w o l n i c t w e m ? Jest to, j a k się zdaje, j e d y n y tego rodzaju przypadek n o t o w a n y przez etnografów. 35 D l a wytłumaczenia tego zjawiska nasuwa się p e w n a hipoteza. Jeżeli inne znane l u d y zbieracko-łowieckie n i e wytworzyły t a k bogatej i s k o m p l i k o w a n e j k u l t u r y , t o zapewne rodzaj gospodarki przyswajają­ cej reprezentowanej n a obszarze Północno-Zachodniego Wybrzeża róż­ nił się p o d jakimś względem od pozostałych. Najbardziej c h a r a k t e r y ­ styczne j e j cechy dałyby się ująć w k i l k u p u n k t a c h : 1) oparcie na o b f i ­ tości i różnorodności n a t u r a l n y c h środków u t r z y m a n i a , j a k r y b y m o r ­ skie i słodkowodne, p t a c t w o wodne, jagody, k r a b y , małże, zwierzęta leśne i wodne oraz o l b r z y m i e drzewa cedrowe i jodłowe, dostarczające zarówno doskonałego, łupliwego d r e w n a , j a k i łyka, które po odpo­ w i e d n i m spreparowaniu dawało się przerobić na włókno; 2) znaczna izolacja t e r y t o r i u m od obszarów sąsiednich; 3) stosunkowo duża gęstość M. i n . p r a c e : С o d e r e, op. cit.; C o l l i n s , op. cit. �372 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A zaludnienia; 4) półosiadły t r y b życia mieszkańców; 5) dobra k o m u n i k a ­ cja wewnątrz obszaru (szlaki wodne), ułatwiająca k o n t a k t y międzyplemienne i wymianę handlową; 6) system społeczny zapewniający taką organizację zdobywania środków u t r z y m a n i a , która pozwalała w ciągu kilkumiesięcznego sezonu zbierackiego zgromadzić n i e t y l k o p r o d u k t y niezbędne do zaspokojenia potrzeb podstawowych, ale i pewne nadwyżki; 7) istnienie p e w n y c h mechanizmów społecznych o charakte­ rze bodźcowym (stymulująca r o l a p o t l a t c h u ) . Ten zespół cech wyznacza szczególne s t a d i u m gospodarki zbieracko-łowieckiej, które można b y określić j a k o gospodarkę przyswajającą intensywną . Samo stwierdzenie intensywności e k o n o m i k i nie jest jeszcze n i c z y m i n n y m , j a k t y l k o p r o s t y m podsumowaniem faktów. A l e na i c h podsta­ w i e p r z y znajomości zaawansowanych i s k o m p l i k o w a n y c h f o r m życia społecznego t y c h p l e m i o n w porównaniu z i n n y m i l u d a m i z b i e r a c k i m i , narzuca n a m się następujące twierdzenie ogólne na p r a w a c h hipotezy teoretycznej: 36 Gospodarka przyswajająca w miarę j e j i n t e n s y f i k a c j i stwarza możliwość powstawania t a k i c h f o r m społecznych, które p r z y zachowa­ n i u szeregu elementów właściwych t e j f o r m a c j i pod w i e l o m a wzglę­ d a m i wyprzedzają ją, stanowiąc w postaci zalążkowej i n s t y t u c j e i f o r m y charakterystyczne d l a późniejszych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. Współwystępowanie t a k różnych elementów daje w w y n i k u zja­ wiska k u l t u r o w e złożone i „nietypowe", t r u d n e nieraz do rozszyfrowa­ nia bez przyjęcia wyżej sformułowanej hipotezy. Życie społeczne w y ­ stępuje t a m w d z i w n e j , j a k b y zagęszczonej f o r m i e , funkcjonując jedno­ cześnie na zasadzie swoistego e k w i l i b r i u m (homeostasis), w s k u t e k ha­ mującego działania t r a d y c y j n y c h nawyków na pełne wykształcenie się n o w y c h f o r m , które mogłyby tę strukturę rozsadzić. Oscylacja wokół tej równowagi zdaje się być c h a r a k t e r y s t y c z n y m rysem k u l t u r y oma­ w i a n y c h I n d i a n w okresie wczesnych kontaktów z E u r o p e j c z y k a m i . W r a z z białymi ludźmi przyszły jednak z m i a n y — przede w s z y s t k i m w stosunkach ekonomicznych, potem również p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . N a sprzeczności właściwe t e j k u l t u r z e , na skomplikowane współistnienie f o r m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla różnych f o r m a c j i nałożyły się c z y n n i k i historyczne, poddając te elementy wtórnym przekształceP r z e z intensywną gospodarkę przyswajającą r o z u m i a n y tu j e s t t a k i j e j poziom, który j e d y n i e w o p a r c i u o d a r y n a t u r y w s t a n i e d z i k i m (brak h o d o w l i i u p r a w y roli) i p r z y posługiwaniu się n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i narzędziami p o z w a l a nie t y l k o n a z a s p o k o j e n i e całorocznych potrzeb k o n s u m p c y j n y c h , ale również n a u z y s k a n i e : a) p e w n y c h nadwyżek p r o d u k c y j n y c h ( p r o d u k t u dodatkowego), b) o d ­ p o w i e d n i e j ilości w o l n e g o c z a s u , który można poświęcić n a i n n e f o r m y działalności. 36 �373 POTLATCH n i o m . Stąd, obok świadomego rozróżniania przejawów t y p o w y c h i za­ lążkowych ( w różnym s t a d i u m i c h zaawansowania), konieczność roz­ p a t r y w a n i a zjawisk omawianej k u l t u r y j a k o procesu dokonujących się przeobrażeń. P r o b l e m y te występują wyraźnie również w potlatchu, i t o nie t y l k o w szerokich jego powiązaniach z całokształtem życia, ale również w za­ kresie jego f u n k c j i zasadniczej. P o t l a t c h oddając bezpośrednie usługi w a r s t w i e naczelników był jednocześnie w y r a z e m i c h zależności od całej g r u p y społecznej, zależności nie t y l k o ekonomicznej, ale wyrażającej się zarazem w konieczności uzyskania sankcji społecznej dla uprawnień dziedzicznych. U p r a w n i e n i a te z k o l e i dając znaczne p r z y w i l e j e j e d ­ nostkom odnosiły się jednocześnie do całej g r u p y l o k a l n e j . P r z y końcu X I X w . r o l a p o t l a t c h u j a k o i n s t y t u c j i nadrzędnej w stosunku do j e d ­ n o s t k i ulega znacznemu osłabieniu; coraz częściej, miast wyznaczać prestiż całego r o d u , służy o n j e d y n i e podwyższeniu statusu j e d n o s t k i , jej selfmaximation. Najważniejsze przemiany, j a k i e dokonały się w p o t l a t c h u pod wpły­ w e m czynników h i s t o r y c z n y c h n a przestrzeni z górą s t u l a t , t j . od koń­ ca X V I I I do początków X X w., dałyby się streścić w następujących punktach: 1. Przekształcenia aspektu ekonomicznego w związku z ogólnymi z m i a n a m i w gospodarce I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e ­ r y k i Północnej. U Kwakiutlów powstaje r e g u l a r n y system k r e d y t o w y o ustalonej stopie procentowej. 2. Stopniowe rozszerzenie sfery s p r a w h o n o r o w a n y c h urządzaniem potlatchów w związku ze zwiększeniem się potencjału gospodarczego. Coraz częściej o b e j m u j e ona wydarzenia o mniejszej doniosłości spo­ łecznej (np. upolowanie przez chłopca pierwszej z w i e r z y n y itp.). 3. Pojawienie się potlatchów n i e związanych z sankcją uprawnień dziedzicznych w rodzie, a mających na c e l u samo t y l k o popisanie się bogactwem j a k o dalsze następstwo i n d y w i d u a l n y c h możliwości zarob­ k o w y c h . Następuje deprecjacja dotychczasowego znaczenia potlatchu. 4. Wystąpienie u niektórych g r u p silnie zaakcentowanego m o m e n t u r y w a l i z a c j i , zmieniającego p o t l a t c h w rodzaj p o j e d y n k u — „fighting with property" . 31 3 7 Zasługuje Northwest lizacja Coast, występuje n a uwagę f a k t podkreślany New York jedynie u przez P h . D r u c k e r a 1955, s. 128—129), że n a j b a r d z i e j Kwakiutlów z okolic z P o r t S i m p s o n . W obu m i e j s c a c h wytworzyły stacji Kompanii Zatoki d z i b y d l a łatwiejszego Hudsona prowadzenia p i e n i a I n d i a n należących okoliczne Fort (Indians of the ekstremalna Rouppert i u rywa­ Tsimshian się a n a l o g i c z n e s y t u a c j e : po założeniu plemiona tam swoje sie­ w y m i a n y . Powstały w t e n sposób większe przysunęły sku­ do różnych p l e m i o n , które połączyły się następnie w k o n - �374 KRYSTYNA MAŁKOWSKA 5. Z a n i k zwyczaju zabijania niewolników — zapewne jako rezultat urzędowych zakazów. 6. Z m i a n y substancjalne darów p o t l a t c h o w y c h : stopniowe w y p i e r a ­ nie wyrobów rękodzielniczych przez nabyte fabryczne (koce, naczynia, płótna itd.), a w końcu X I X w . częściowe zastąpienie realiów d o l a r a m i . Już n a podstawie t a k bardzo ogólnikowo podanej c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża można dostrzec, jaką stanowi ona kopalnię tematów d l a etnografów, n i c więc dziwnego, że wciąż przyciąga i c h uwagę i zainteresowania. Jednocześnie złożoność i wyjątkowość t e j k u l t u r y sprawia, że ogromna większość autorów bądź u n i k a prób szerszej syntezy, bądź też podejmowane przez n i c h próby są z b y t fragmentaryczne, a b y mogły w pełni zadowolić. Krystyna Małkowska POTLACH. ITS ROLE IN T H E C U L T U R E OF T H E INDIANS WEST COAST OF T H E NORTH­ OF CANADA S u m m a r y P o t l a t c h is a n i n s t i t u t i o n w h o s e role h a s not been a d e q u a t e l y e x p l a i n e d i n e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e . O w i n g to its colourful a n d s p e c t a c u l a r c h a r a c t e r , a n d the e x c e p t i o n a l l y r i t u a l i s e d f o r m of gifts as a n i m p o r t a n t p a r t of the c e r e m o n i e s , e m p h a s i s h a s been p l a c e d on t h e w a y p o t l a t c h functions, r a t h e r t h a n on its e s s e n t i a l r o l e i n t h e s o c i a l s t r u c t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h w e s t C o a s t . A c o m p a r i s o n of s e v e r a l tribes of the seacoast w h o differ f r o m each other i n c e r t a i n respects suggests s t r o n g l y that potlatch w a s e s s e n t i a l l y a legal i n s t i t u t i o n used i n c i v i l cases, a social s a n c t i o n w h i c h added the p o w e r of the l a w to a l l i m p o r t a n t acts c o n c e r n i n g change of p r o p e r t y or of s o c i a l position. T h e l e g a l c h a ­ r a c t e r of potlatch m u s t be due to a s o c i a l n e e d that gave r i s e to i t , a n d that arose i n c e r t a i n definite conditions — that is, i n a social s y s t e m based on t h e c l a n , w h e r e the concept of p r o p e r t y w a s t a k i n g shape i n r e l a t i o n to p r o p e r t y handed d o w n f r o m generation to generation. federacje. P r z y o k a z j i potlatchów z a p r a s z a n o pozostałe p l e m i o n a , co w y w o ł y w a ł o trudności w w y z n a c z a n i u h i e r a r c h i i m i e j s c n a p o t l a t c h u ; rzecz u s t a l o n a i dobrze z n a n a w o d n i e s i e n i u do poszczególnych klanów l u b g r u p l o k a l n y c h w obrąbie p l e ­ m i e n i a okazała się s k o m p l i k o w a n a i najeżona s y t u a c j a m i k o n f l i k t o w y m i w s k a l i międzyplemiennej. N i e j e d n o k r o t n i e po p a r u naczelników pretendowało do t y c h s a ­ m y c h honorów — i t u leży, z d a n i e m D r u c k e r a , źródło wybujałej r y w a l i z a c j i : k o n ­ f l i k t y t r z e b a było rozstrzygać w drodze swoistego p o j e d y n k u . N a s u w a się również p r z y p u s z c z e n i e , że w o b e c - s u r o w e g o tępienia p r z e z władze i m i s j e w a l k między p l e m i e n n y c h mogło nastąpić u z n a n y c h z wojowniczości I n d i a n wybrzeża p r z e ­ n i e s i e n i e i n s t y n k t u w a l k i n a potlatiche. B y ł b y to rodzaj t r a n s f o r m a c j i w a l k międzyp l e m i e n y c h w potlatche r y w a l i z a c y j n e . �375 P O T L A T C H T h e c o m p l e x of p o t l a t c h f o r m s t h a t r e q u i r e d c e r t a i n actions on the p a r t of the s o c i a l rgoup b e c a m e the source of a n u m b e r of a d d i t i o n a l f u n c t i o n s . O n e of the f o r m a l e l e m e n t s m o s t o r g a n i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p o t l a t c h w a s the p r e s e n t a t i o n of gifts, w i t h its p s y c h o l o g i c a l - s o c i a l s i g n i f i c a n c e ( i n v o l v i n g the question of prestige, r i v a l r y , etc.), a n d its e x t e n s i v e economic f u n c t i o n . F r o m the e c o n o m i c point of v i e w , t h i s w a s a f o r m of s o c i a l d i s t r i b u t i o n of t h e s u r p l u s p r o d u c t s . I t s i m u l t a n e o u s l y h a d a s t i m u l a t i n g effect on the w h o l e of t h e e c o n o m i c s y s t e m and m a d e s o c i e t y more p r o d u c t i v e . P o t l a t c h , therefore, b e c a m e one of t h e e l e m e n t s w h i c h m a d e the economy of the I n d i a n S e a c o a s t w h a t one m i g h t c a l l a s e l f s u b s i s t e n t i n t e n s i v e economy. T h i s is r a t h e r a r a r e case a m o n g peoples w h o d e r i v e t h e i r l i v i n g f r o m h u n t i n g a n d food gathering. P o t l a t c h is by no m e a n s a n e a s y s u b j e c t for study, i n v i e w of its great c o m p l e ­ x i t y , a n d a l l the m o r e so since some of its f u n c t i o n s b e c a m e g r a d u a l l y a n d at t i m e s m a r k e d l y t r a n s f o r m e d u n d e r the i n f l u e n c e of the e c o n o m i c a n d p o l i t i c o - a d m i n i s ­ t r a t i v e changes imposed by w h i t e people. T h e s e led to d e p r e c i a t i o n of the p r i n c i p a l role of t h i s i n s t i t u t i o n t o w a r d s the e n d of t h e 19th c e n t u r y a n d to t h e a c c r e t i o n of c e r t a i n a d d i t i o n a l f u n c t i o n s , s u c h as the d e v e l o p m e n t of u s u r y i n the K w a k i u t l t r i b e , or the eépansion of e l e m e n t s of r i v a l r y to e x a g g e r a t e d proportions. H e r e f u n c t i o n a l a n a l y s i s m u s t a l w a y s t a k e t h e h i s t o r i c a l factors into a c c o u n t , to p r e ­ v e n t s e c o n d a r y a n d l a t e r e l e m e n t s f r o m being t a k e n as t h e e s s e n t i a l a n d c h a ­ r a c t e r i s t i c e l e m e n t of p o t l a t c h Tłum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28632d1847b29bdaaeb58c4252bfe978.pdf cf7cc2663d644efde2b1cd74a7e9a92b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:534 Title A name given to the resource Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.376-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E I N D I A N M O N T A N U PERUWIAŃSKIEJ POD W P Ł Y W E M K O N T A K T Ó W Z KULTURĄ EUROPEJSKĄ 1 Nazwą Montanu obejmuje się najniższe, t r o p i k a l n e już partie wschodnich stoków K o r d y l i e r y i puszcze leżące u i c h podnóża, na o b ­ szarze dzisiejszego P e r u i E k w a d o r u . Jest t o k r a i n a l e k k o pofalowana, nawet zdarzają się pasma łagodnych wzgórz, a r z e k i i p o t o k i płyną t a m jeszcze s z y b k i m n u r t e m . Cała M o n t a n i a pocięta jest gęstą siecią rzek, s t r u m i e n i , jezior i łączących j e kanałów, których bieg po każdej co­ rocznej powodzi ulega zmianie. Zachodnia granica M o n t a n u to równo­ cześnie granica t r o p i k a l n e j wegetacji i początek p u s t y n n y c h gór. Prze­ biega ona wzdłuż poziomicy miedzy 1000 a 1200 m nad poziom morza. Jedynie w dolinach większych rzek, w głębokich i c h kanionach, k l i m a t , puszcza i ludzie tropików dochodzą w głąb gór do wysokości 1800— 2000 m . Natomiast o d wschodu M o n t a n i a przechodzi niepostrzeżenie w puszcze basenu A m a z o n k i . Są t a m t y l k o 2 p o r y r o k u : „letnia" pora deszczowa o d stycznia do czerwca i „zimowa" pora sucha od lipca do g r u d n i a . Średnia t e m p e r a t u r a w y n o s i 35° C, a w a h a n i a między „zimą" i „latem" są m i n i m a l n e . Całą Montanię p o k r y w a gęsta, nieprzebyta puszcza tropikalną. Sieć rzeczna to j e d y n e d r o g i k o m u n i k a c y j n e na t y m terenie. Ponieważ puszcza jest p r a w i e niedostępna, a równocześnie pozbawiona większej z w i e r z y n y , która mogłaby dostarczyć wyżywie­ nia l u d o m łowieckim, jest t y m s a m y m bezludna. Osady indiańskie z r e ­ guły usytuowane są w pobliżu spławnych wód. W t a k i m to krajobrazie mieszkają liczne szczepy I n d i a n . I c h pocho­ dzenie jest bardzo różne. W ciągu tysiącleci docierały t a m fale m i g r a ­ cyjne, które posuwając się od wschodu w górę A m a z o n k i i j e j dopły- 1 w S t u d i u m n i n i e j s z e oparte jest głównie n a materiałach z e b r a n y c h p r z e z autorkę czasie w 1948 r. badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian i kreoli Montanu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 377 w ó w dochodziły aż do terenów M o n t a n u , a napotkawszy barierę A n ­ dów pozostawały na stałe u i c h stóp. Stąd o l b r z y m i a ilość zupełnie nie s p o k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n językowych i języków izolowanych, j a k i e t a m spotykamy. Pod względem językowym żaden i n n y obszar A m e r y k i Południowej nie posiada większej różnorodności i bogactwa. Wśród ludów M o n t a n u spotkać możemy przedstawicieli najstarszych f a l m i g r a c y j n y c h , zepchniętych t a m w ciągu wieków, j a k n p . należą­ cych do paleoamerykańskiej g r u p y antropologicznej i językowej Pano, a równocześnie l u d y niedawno przybyłe w głąb i n t e r i o r u amerykań­ skiego, j a k I n d i a n i e K a r i b czy A r a w a k . M i m o t a k różnego pochodzenia, dzięki i d e n t y c z n y m w a r u n k o m m o r ­ fologicznym i k l i m a t y c z n y m , a p r z y t y m dużej ruchliwości większości szczepów M o n t a n u , co ułatwiło i m wzajemne k o n t a k t y , dzięki wreszcie unifikującemu wpływowi m i s j i , które działały t a m przez przeszło 200 lat (o czym m o w a będzie niżej), wytworzyła się pewna wspólnota mię­ dzy k u l t u r a m i tego obszaru, co pozwoliło uczonym zaliczyć j e do wspól­ nej g r u p y ludów M o n t a n u . Należą one do w i e l k i e j p r o w i n c j i k u l t u r o ­ wej puszcz t r o p i k a l n y c h dorzecza A m a z o n k i , n i e m n i e j posiadają sze­ reg cech, które j e wyodrębniają. L u d y M o n t a n u to kopieniacze uprawiający systemem gospodarki ża­ r o w e j ogrody rozrzucone w puszczy. Sadzi się t a m głównie k r z a k i yuca, c z y l i słodkiego m a n i o k u . Po n i m idą różne g a t u n k i plátanos, których owoce zbiera się, zanim dojrzeją, i spożywa j a k o w a r z y w o pieczone l u b gotowane. N a t r z e c i m miejscu w u p r a w i e i spożyciu stoi k u k u r y d z a , po niej wiele i n n y c h roślin u p r a w i a n y c h już w n i e w i e l k i c h ilościach. Z p r z y p r a w powszechnie u p r a w i a n a i spożywana jest p a p r y k a , z n a r k o ­ tyków tytoń, z roślin przemysłowych bawełna. Obok k o p i e n i a c t w a d r u ­ g i m źródłem u t r z y m a n i a jest łowiectwo wodne. I n d i a n i e łowią r y b y , żółwie i wszelkie inne zwierzęta i p t a c t w o żyjące w wodach i nad w o ­ d a m i . Ogrody są głównie domeną pracy kobiet, g d y tymczasem męż­ czyźni całe dnie spędzają na łodziach zaopatrując rodzinę codziennie w świeże mięso. Doskonale rozwinięte są t a m też przemysły, j a k g a r n ­ carstwo, t k a c t w o , plecionkarstwo, w y r o b y z piór i drewna. I n d i a n i e c i mieszkają na ogół nie w e wsiach, ale w dużych samotnie stojących domach zajmowanych przez k i l k a s p o k r e w n i o n y c h ze sobą rodzin. Większość szczepów nie m a z w a r t e j organizacji a n i i n s t y t u c j i naczelni­ ków o silnej władzy. Charakterystyczne d l a I n d i a n M o n t a n u jest i c h zżycie z w o d a m i . Używają o n i głównie wąskich długich łodzi dłuba­ n y c h z jednego p n i a drzewa i na n i c h odbywają bardzo nieraz odległe podróże. Dzięki doskonałej znajomości n a w i g a c j i rzecznej i w i e l k i e j ruchliwości m o g l i przemierzać duże przestrzenie. Od początku zasiedle­ nia t y c h ziem do l a t ostatnich szereg szczepów wędrowało i wędruje �378 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A nadal szukając n o w y c h korzystniejszych dla siebie terenów. Dzieje się to p o d wpływem różnych przyczyn, j a k napór i n n y c h szczepów, b i a ­ łych osadników czy po p r o s t u system gospodarki żarowej, który zmusza I n d i a n do przenoszenia się w p o s z u k i w a n i u nie wyjałowionej jeszcze uprawą puszczy. T y m sposobem kontaktują się o n i z coraz t o i n n y m i g r u p a m i przejmując od n i c h l u b udzielając i m elementów własnej k u l ­ tury. B r a k natomiast t y m l u d o m t a k t y p o w y c h dla k u l t u r t r o p i k a l n y c h A m a z o n i i elementów, j a k u p r a w a gorzkiego m a n i o k u , p i o n o w y w a r ­ sztat t k a c k i , trąby, m a s k i i organizacja k l a n o w a . Inne zaś elementy amazońskie, n p . hamak czy w i e l k i e wspólne domy-osady zamieszkałe przez kilkadziesiąt osób, są t a m mało rozpowszechnione . 2 Ryc. 1. Kuźnia indiańska. Mężczyzna w a c h l a r z e m r o z n i e c a ogień. N a p i e r w s z y m planie kamienne z piór kowadło, młot i kawałki żelaza Fot. A. Kowalska-Lewicka D l a zrozumienia p r z e m i a n k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonały się t a m na przestrzeni ostatnich 400 l a t , c z y l i w czasie, odkąd I n d i a n i e po raz pierwszy zetknęli się z białym człowiekiem, konieczna jest znajomość i c h dziejów — a dzieje te są n a m względnie dokładnie znane dzięki opisom podróży, k r o n i k o m m i s y j n y m i i n n y m zapiskom. Podzielić j e możemy za Stewardem na t r z y okresy: 3 2 J . H. S t e w a r d , of South 3 American Tribes Indians, of the Montana. t. 3, W a s h i n g t o n S t e w a r d , op. cit., s. 510. An Introduction, 1948, s. 508. [w:] Handbook �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 379 1. Okres w y p r a w zdobywczych (1532 — ok. 1600 г.). 2. Okres m i s y j n y (1630—1830 г.). 3. Okres współczesnego k o l o n i z o w a n i a puszczy (1830 r . — dziś). Ad) 1. Okres w y p r a w zdobywczych był dalszym ciągiem k o n k w i sty. Fantazja Hiszpanów podniecona o g r o m n y m i skarbami, j a k i e znaleźli w państwie Inków, pchała i c h do coraz bardziej r y z y k o w n y c h przed­ sięwzięć. Po opanowaniu wybrzeży P a c y f i k u i wyżyn andyjskich roz­ poczęła się seria w y p r a w w puszcze leżące n a wschodnich stokach K o r ­ d y l i e r y , których celem było znalezienie legendarnego El Dorado, a f a k t y c z n y m osiągnięciem o d k r y c i e A m a z o n k i i j e j dopływów. K o n ­ t a k t y konkwistadorów z I n d i a n a m i były wyłącznie wojenne; n i c też dziwnego, że n i e miały wpływu n a kulturę I n d i a n . W ślad jednak za p i e r w s z y m i zdobywcami szli koloniści, którzy już o d 1560 r. zakładali małe osady w dorzeczu Huallaga i górnego Marañon. I n d i a n i e , podobnie jak ludność pozostałych k o l o n i i hiszpańskich, przydzielani b y l i na encomiendas*. Zle t r a k t o w a n i e , choroby i ciężka praca stały się p r z y ­ czyną buntów I n d i a n , t a k że już około 1600 r. osady hiszpańskie zo­ stały opuszczone. Także i t e n krótki a b u r z l i w y okres w z a j e m n y c h k o n ­ taktów, podobnie j a k w y p r a w y zdobywcze, n i e pozostawił śladów w k u l t u r z e indiańskiej. A d 2. W przeciwieństwie do poprzedniego, 200 l a t liczący okres p r a ­ cy m i s y j n e j wywołał w k u l t u r z e tubylczej n a obszarze M o n t a n u bardzo głębokie zmiany. Rozproszenie I n d i a n mieszkających w puszczy w n i e ­ w i e l k i c h grupach r o d z i n n y c h oddalonych od siebie i u k r y t y c h w mało dostępnym terenie utrudniało pracę misyjną, a już zupełnie uniemożli­ wiało kontrolę duszpasterską n a d świeżo nawróconymi. Bardzo więc wcześnie powstała wśród m i s j o n a r z y koncepcja osad m i s y j n y c h , które ułatwiłyby dostęp do I n d i a n , j a k i późniejszą opiekę n a d n i m i . K o n ­ cepcja t a realizowana jest do ostatnich czasów w całej A m e r y c e ŁaE n c o m i e n d a była to duża posiadłość z i e m s k a n a d a n a p r z e z króla hiszpań­ skiego w k o l o n i a c h . E n c o m e n d e r o n i e był j e d n a k j e j f a k t y c z n y m właścicielem, l e c z miał p r a w o władania ziemią i ludźmi n a niej mieszkającymi do s w e j śmierci l u b do c h w i l i , k i e d y król cofnął n a d a n i e . I n d i a n i e mieszkający w obrębie e n c o m i e n d y m i e l i własne działki z i e m i , ale prócz tego b y l i zobowiązani pracować określoną ilość c z a s u n a r z e c z s w e g o p a n a , który z k o l e i miał obowiązek o p i e k o ­ w a ć się n i m i i dbać o i c h potrzeby. W p r a k t y c e e n c o m e n d e r o miał bezwzględną w ł a d z ę w s w y c h włościach, a I n d i a n do n i c h p r z y p i s a n y c h traktował j a k n i e w o l ­ ników ( m i m o że n i m i f o r m a l n i e n i e byli). E n c o m i e n d a , w z o r o w a n a n a s t o s u n k a c h panujących w H i s z p a n i i w X V I w., została w p r o w a d z o n a w e w s z y s t k i c h k o l o n i a c h hiszpańskich bezpośrednio po podboju, a zniesiono ją dopiero w 1720 г., nadając ziemię n a własność. Jeśli j e d n a k c h o d z i o I n d i a n mieszkających w obrębie w i e l ­ k i e j własności, to użycie i c h j a k o bezpłatnej siły roboczej i s t n i e j e do d n i a d z i s i e j ­ szego, choć o b e c n a k o n s t y t u c j a tego n i e p r z e w i d u j e . 4 �380 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A cińskiej, a szczyt r o z w o j u osiągnęły osady m i s y j n e w j e z u i c k i m pań­ stwie założonym w X V I I w. na pograniczu Paragwaju, U r u g w a j u i B r a ­ z y l i i . W t y m okresie m i s j e zakładano na terenach zupełnie dotąd nie tkniętych wpływami Białych, żeby nie wchodzić w k o n f l i k t z k r e o l s k i m i posiadaczami z i e m s k i m i , którzy potrzebowali I n d i a n j a k o siły roboczej i niechętnie p a t r z y l i na odciąganie ze s w y c h p l a n t a c j i robotników indiańskich i osadzanie i c h w osiedlach m i s y j n y c h . Stąd misjonarze sięgali Z reguły do najbardziej oddalonych o d c y w i l i z a c j i szczepów. Zakładali t a m osady, b u d o w a l i kościoły, po c z y m namową i obietnicą ściągali I n d i a n . Osady t a k i e liczyły o d k i l k u s e t do k i l k u tysięcy miesz­ kańców. M i s j e pozostawały głównie w rękach zakonów: jezuitów, f r a n ­ ciszkanów i w m n i e j s z y m s t o p n i u dominikanów. Szczególną jednak aktywnością wyróżniali się j e z u i c i , którzy aż do czasu kasaty i c h za­ k o n u w 1767 r. objęli s w y m wpływem n i e m a l wszystkie szczepy M o n ­ t a n u . D l a zobrazowania rozległości wpływów m i s j i podam, że t y l k o na obszarze dorzecza Huallaga i U k a j a l i w X V I I I w. było aż 160 k a t o ­ l i c k i c h m i s j i . W П42 r. franciszkanie, będący w t e d y u szczytu s w y c h sukcesów, m i e l i 10 000 I n d i a n zebranych na 10 m i s j a c h . Praca m i s y j n a napotykała duże trudności, wśród których najgroźniejsze okazały się epidemie ospy, szczególnie niebezpieczne dla w i e l k i c h skupisk l u d z k i c h , j a k i m i były osady m i s y j n e . Wedle ówczesnych k r o n i k na ospę w y m i e ­ rały nieraz całe wsie, a każda epidemia pociągała za sobą śmierć tysię­ cy I n d i a n . Zarówno lęk przed chorobami, j a k i p r z y m u s obserwowania chrześcijańskich zwyczajów i tępienie zwyczajów t u b y l c z y c h wywoły­ wały masowe ucieczki, gdy zaś zaczęto na opustoszałe misje ściągać I n d i a n przemocą, podniosły się b u n t y . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności działalność m i s y j n a była bardzo ożywiona, a w miejsce opustoszałych m i s j i powstawały następne. 5 W osadach m i s y j n y c h , wobec dużego zróżnicowania językowego t y c h okolic i mało l i c z n y c h g r u p szczepowych, gromadzeni b y l i n i e ­ rzadko I n d i a n i e należący do zupełnie sobie obcych k u l t u r o w o i języko­ wo, nieraz wręcz w r o g i c h szczepów, żyjących na różnym stopniu k u l ­ t u r y . Misjonarze, żeby ułatwić sobie porozumienie z różnojęzycznymi I n d i a n a m i , a równocześnie porozumienie I n d i a n pomiędzy sobą, u c z y l i i c h języka quechua, który przyjęli jako rodzaj lingua franca d l a wszyst­ k i c h I n d i a n dawnego obszaru i m p e r i u m Inków i ziem sąsiednich. Poza religią i wspólnym językiem misjonarze przynieśli ze sobą wiele ele­ mentów k u l t u r y europejskiej. Między i n n y m i , żeby wyżywić duże s k u ­ piska ludzkie, m u s i e l i wprowadzić pewne g a t u n k i wysoko plonujących roślin (np. ryż i trzcinę. cukrową). A l e w p ł y w y europejskie były sto5 S t e w a r d , op. cit., s. 512. �A N N A 381 K O W A L S K A - L E W I C K A sunkowo słabe i nietrwałe w porównaniu z rolą, jaką osady m i s y j n e odegrały w u n i f i k a c j i k u l t u r indiańskich. Przez dłuższe pokojowe współ­ życie w t y c h osadach I n d i a n różnych języków i k u l t u r i dzięki możli­ wościom porozumienia w języku quechua zaczęły upowszechniać się różne elementy k u l t u r o w e znane dotąd t y l k o niektórym szczepom. Uważa się dzisiaj, że r e z u l t a t e m d w u w i e k o w e j działalności m i s y j n e j są między i n n y m i : zlanie się i n d y w i d u a l n y c h r o d z i n w szersze p a t r y l i n e a l ne r o d y , upowszechnienie k a n u jako najprostszego narzędzia k o m u n i ­ k a c j i wodnej, w y p i e r a n i e łuku przez dmuchawkę; a już za wyraźne wpływy europejskie niektóre przemysły, j a k obróbka żelaza, wreszcie elementy chrześcijańskie w zwyczajach r o d z i n n y c h . 6 R y c . 2. Strzały i oszczep d a w n e g o t y p u o o s t r z a c h z t w a r ­ dego drzewa Fot. Stanisław Poborski Okres m i s y j n y kończy się w początkach X I X w . Po o d e r w a n i u się A m e r y k i Południowej od Hiszpanii misje tracą zaplecze, j a k i m była dla n i c h metropolia i jedna po d r u g i e j upadają, a zakony trudniące się pracą misyjną opuszczają młode r e p u b l i k i , ' których nastawienie jest w t y m czasie wyraźnie demokratyczne i postępowe. A d 3. Trzeci okres, wedle chronologii Stewarda okres współczesnego kolonizowania puszcz, zaczyna się po u z y s k a n i u niepodległości przez dawne kolonie A m e r y k i Łacińskiej, około 1830 r . (różne wicekrólestwa i k a p i t a n a t y w różnym czasie zrzucały władzę kolonialną). W t y m t o czasie młode państwa południowoamerykańskie pochłonięte całkowicie p r o b l e m a m i , j a k i e wyrosły w związku ze zrzuceniem władzy Hiszpanii, 6 Steward, op. cit., s. 515. �382 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A niewiele miały czasu na interesowanie się l u d a m i puszcz; misje zaś w t y m okresie n i e m a l n i e istniały. Dopiero na przełomie X I X i X X w . unormowały się stosunki w Peru, które od czasu w y z w o l e n i a spod wpływu Hiszpanii przechodziło przez ustawiczne rewolucje i w o j n y . Od końca X I X w . ruszyła też masowa emigracja do puszcz nadamazońskich. Ważną j e j przyczyną było między i n n y m i przeludnienie P e r u . M i m o rozległości tego państwa t e r e n y zdatne pod uprawę są stosun­ k o w o n i e w i e l k i e ; nieumiejętna r a b u n k o w a gospodarka zmniejszyła j e jeszcze w porównaniu z czasami p r z e d k o l u m b i j s k i m i . Równocześnie bieda i przeludnienie panujące w Europie oraz „odkrycie" A m e r y k i dla e m i g r a c j i z końcem X I X w . dostarczyły całych- rzesz n o w y c h e m i ­ grantów; obok k r e o l i zaczęli osiedlać się w puszczy przybysze z E u r o p y . Ryc. 3. „Nowoczesne" żelazne ostrza Fot. strzał Stanisław Poborski Oba podane wyżej powody były w a r u n k a m i sprzyjającymi szybkiej kolonizacji M o n t a n u , lecz m o m e n t e m wyzwalającym je stała się go­ rączka k a u c z u k u , która rozpoczęła się po 1890 r. Pchnęła ona w n a j ­ odleglejsze zakątki puszcz tysiące poszukiwaczy f o r t u n y . N a j s i l n i e j ucierpiały n a t y m l u d y znad rzek Marañon, Napo, P u t u m a y o , M a d e i r a i J u r u a — P u r u s , natomiast szczepy znad Huallaga i U k a j a l i inwazję tę. odczuły zrazu t y l k o pośrednio, przez przesunięcie szczepów miesz­ kających na wschód o d n i c h — n i e m n i e j i t u t a j d o t a r l i caucheros, choć nieco później, k i e d y po załamaniu się k o n i u n k t u r y n a kauczuk r u s z y l i w górę rzek w poszukiwaniu i n n y c h źródeł zarobków. W t y m czasie powstało wiele n o w y c h osad i ożywiła się k o m u n i k a c j a s t a t k a m i na rzekach. Choć okres t e n minął stosunkowo szybko, ludzie odpłynęli �A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A 383 a większość osad opustoszała, t o j e d n a k gorączka k a u c z u k u była ostat­ n i m o d k r y c i e m puszczy t r o p i k a l n e j dla białego człowieka. Wykazała, że w puszczy można żyć, że k r y j e ona w sobie niespodziewane bogactwa. M i m o wycofania się większości caucheros pozostała z tego okresu część dzisiejszych mieszkańców M o n t a n u . Są t o d a w n i zbieracze k a u c z u k u l u b ludzie p r z y b y l i wówczas za n i m i jako handlarze,, właściciele statków przewozowych i t d . , a którzy stanowią coś w rodzaju a r y s t o k r a c j i białej M o n t a n u , warstwę pierwszych pionierów. Poza p r z y c z y n a m i n a t u r y ekonomicznej w skolonizowaniu M o n t a n i i grały w t y m czasie rolę i inne, n a t u r y ideowej — a mianowicie misje. Wzmożenie, a raczej wznowienie i c h działalności o d początku X X w., może częściowo spowodowane p o n o w n y m o d k r y c i e m A m a z o n i i przez caucheros, utorowało drogę w i e l u białym osadnikom i pokryło M o n t a nię siecią ekspozytur k u l t u r y europejskiej. Pierwsza w o j n a światowa przyniosła ogromne wzbogacenie się państw południowoamerykańskich, a co za t y m idzie, wzmocnienie i c h wewnętrzne, wzmogła więc. i c h siłę ekspansywną, zwracającą się teraz głównie w k i e r u n k u własnych nieskolonizowanych terenów. Ostatnia w o j n a z 1939 r . spowodowała dalszy wzrost bogactwa i silniejszą jeszcze organizację państwową w P e r u , które poza i n n y m i odłogiem leżącymi dziedzinami zajęło się z a p o m n i a n y m i dotąd d e p a r t a m e n t a m i puszczań­ s k i m i . Dążąc do i c h gospodarczej eksploatacji postanowiono w o s t a t n i m ćwierćwieczu „ucywilizować" tubylczą ludność, co dałoby w rezultacie wciągnięcie j e j w produktywną gospodarkę państwową. Ważnym wreszcie c z y n n i k i e m sprzyjającym skolonizowaniu M o n t a ­ n i i w o s t a t n i m ćwierćwieczu jest o g r o m n y rozwój t e c h n i k i . W p r o w a ­ dzenie udoskonalonych parowców i statków m o t o r o w y c h przyspieszyło komunikację na wodach i zmniejszyło niepomiernie niebezpieczeństwo podróży. Wprowadzenie samolotów, które łączą ze stolicą najodleglejsze p u n k t y , nie wymagając p r z y t y m większych wkładów poza wycięciem kawałka puszczy pod lotnisko, połączyło ostatecznie Montanię ze z dawna już s k o l o n i z o w a n y m i d e p a r t a m e n t a m i n a d p a c y f i c z n y m i P e r u . Obok wynalazków technicznych wspomnieć m u s i m y o i n n y c h zdoby­ czach dzisiejszej wiedzy, zwłaszcza m e d y c y n y . Wynalezienie szybko i skutecznie działających środków przeciw chorobom t r o p i k a l n y m i wprowadzenie n a wielką skalę szczepień o c h r o n n y c h przeciw żółtej febrze usunęło, a p r z y n a j m n i e j niepomiernie zmniejszyło niebezpie­ czeństwo p r z e b y w a n i a w dżungli. Wszystkie te c z y n n i k i nie t y l k o ułatwiają obecnie życie białemu osadnikowi, ale dają m u poczucie bez­ pieczeństwa i k o n t a k t u z b l i s k i m m u k u l t u r a l n i e zapleczem. �384 PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U C z y n n i k a m i , które w dobie obecnej oddziaływują na I n d i a n M o n ­ tanu, są misje, b i a l i osadnicy i państwo. Postaramy się omówić każdy z n i c h oddzielnie, j a k k o l w i e k w p ł y w i c h sumuje się i uzupełnia. Misje, które t a k doniosłą rolę odegrały w życiu I n d i a n ubiegłych stuleci, dziś nadal przyspieszają proces i c h europeizacji. O i c h wpływie była już m o w a poprzednio. T u t a j chciałabym jednak zwrócić uwagę na inną dziedzinę — na to, w j a k i m k i e r u n k u misjonarze działają na psychikę I n d i a n i j a k i e m a to znaczenie dla dalszych i c h losów. Ryc. 4. K u c h n i a indiańska. ście ułożone ognisko, do pieczenia mięsa Charakterystyczne promieni­ a n a n i m s i a t k a z żelaznego i jarzyn. Obok wielki nóż drutu zwany macheta Fot. A. Kowalska-Lewicka Już przez samo zjawienie się biały człowiek musiał zachwiać od wieków ustaloną równowagę panującą na obszarze M o n t a n u . Zetknię­ cie t y c h d w u światów było t y m bardziej katastrofalne dla t r a d y c y j n e j k u l t u r y indiańskiej, że w samym charakterze m i s j i leżała dążność do przebudowy światopoglądu i u s t r o j u społecznego I n d i a n . Wśród licz­ n y c h z m i a n w p r o w a d z o n y c h przez misje najbardziej może brzemienne w następstwa stało się zniszczenie a u t o r y t e t u miejscowych naczelni ków-czarowników. Jako najlepsi znawcy t r a d y c j i , ludzie doświadczeni i służący radą b y l i o n i stróżami dawnego porządku, w y r o k o w a l i w e wszystkich sprawach związanych z obyczajowością, moralnością i t d . Teraz m u s i e l i ustąpić miejsca białemu m i s j o n a r z o w i , który n i e t y l k o został władcą wszystkich I n d i a n zgromadzonych w osadzie m i s y j n e j , ale także dzięki s w y m znajomościom t e c h n i k europejskich a u t o r y t e t e m �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 385 w sprawach p r a k t y c z n y c h , wreszcie — i to przede w s z y s t k i m — w y ­ rocznią w sprawach r e l i g i i , moralności, a więc w sprawach związanych z układem społecznym. Misjonarz stał się pośrednikiem między n o w y m bogiem a I n d i a n a m i , dyktującym w imię tego boga prawa moralne i społeczne, a wpływy jego obejmowały w s z y s t k i c h t y c h , którzy p r z y ­ jęli chrzest, bez względu n a to, czy żyli w zasięgu jego bezpośredniej fizycznej władzy. A u t o r y t e t misjonarza zaciążył w dziedzinie społecznej głównie n a rodzinie. Zabronione zostało wielożeństwo i rozwody. Liczne obrzędy związane z n a r o d z i n a m i , osiąganiem dojrzałości, małżeństwem i śmiercią zostały zniesione l u b zamienione na chrześcijańskie. Przez zmianę d o ­ tychczasowej s t r u k t u r y społecznej, zniszczenie p i e r w o t n e j r e l i g i i i w y ­ tworzenie się n o w y c h f o r m współżycia, przez zagęszczenie I n d i a n w osadach m i s y j n y c h , co n i e odpowiadało t y p o w i i c h osadnictwa i w z a ­ jemnego współżycia, wreszcie w s k u t e k stosowania przez m i s j o n a r z y n a d m i e r n e j ilości niezrozumiałych d l a I n d i a n zakazów i równie i m obcych nakazów obyczajowa t r a d y c y j n a moralność doznała zupełnego załamania. Najdrastyczniej u w i d a c z n i a się to w stosunku do cudzej własności, w prawdomówności i moralności seksualnej, które u I n d i a n ochrzczonych i u c y w i l i z o w a n y c h pozostawiają w i e l e do życzenia, w prze­ ciwieństwie do społeczeństw indiańskich żyjących t r a d y c y j n i e . Załamanie się dotychczasowego światopoglądu nie jest j e d y n y m r e z u l t a t e m działalności m i s y j n e j . I n d i a n i e żyjący nieraz z pokolenia w pokolenie w obrębie osad m i s y j n y c h , o i l e w ciągu tego czasu nie w y n a r o d o w i l i się, z a t r a c i l i całkowicie samodzielność. M i s j o n a r z brał na siebie wszelkie decyzje. Przede w s z y s t k i m on regulował stosunki z otaczającym światem, z Białymi i I n d i a n a m i , o n decydował o spra­ w a c h k u l t u i rodziny, leczył c h o r y c h , dostarczał wyrobów europejskich, które stały się już teraz niezbędne w gospodarce I n d i a n (np. żelazo). Z chwilą u p a d k u m i s j i I n d i a n i e stawali się zupełnie bezradni. Zacho­ w a l i wprawdzie, n a w e t w niektórych dziedzinach rozwinęli, umiejętno­ ści techniczne, znali n a d a l w a r u n k i b y t o w a n i a w t r o p i k a l n e j puszczy, ale ciążył n a d n i m i lęk przed samodzielnym zetknięciem się z otacza­ jącym światem, przed powzięciem j a k i e j k o l w i e k decyzji, w y t w o r z o n y przez długotrwałe przyzwyczajenie do szukania oparcia i o p i e k i u j e d ­ n o s t k i silniejszej psychicznie. D a w n i w i e l o l e t n i mieszkańcy osad m i ­ s y j n y c h n i e m a l z reguły dostawali się p o d władzę patronów, którzy p r z e j m o w a l i obowiązki opiekunów i pośredników z kulturą europejską, eksploatując w zamian w sposób bezprzykładny swoich klientów. Chcę t u podkreślić, że instytucję patronów, j a k k o l w i e k w y w o d z i się ona z f e u d a l n y c h stosunków panujących w A m e r y c e Południowej od czasów Pizzarra, na terenie M o n t a n i i zgodnie z odczuwaniem j e j 25 — Etnografia Polska, t. X �386 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A przez I n d i a n uważam za konsekwencję działalności m i s y j n e j , za rodzaj k o n t y n u a c j i m i s j i , oczywiście o i l e weźmiemy p o d uwagę j e d y n i e i c h stronę polityczno-gospodarczą. Z p u n k t u widzenia białego osadnictwa na terenie M o n t a n u można traktować m i s j o n a r z y j a k o t y c h , którzy u t o r o w a l i drogę n o w y m k o l o ­ n i z a t o r o m puszczy. O n i p i e r w s i zapuszczali się w odległe, n i e tknięte stopą białego człowieka okolice, odkrywając j e d l a s w y c h współplemieńców. M i s j e stały się później oparciem d l a osadników, którzy pod Ryc. 5. Europejskiego pochodzenia warsztat do wyrobu Stanisław Poborski sznurków Fot. i c h osłoną zakładali swe plantacje. Dziś nadal obserwować można zja­ wisko powstawania wokół osady m i s y j n e j rozrzuconych chacras, któ­ r y c h mieszkańcy są w stałym kontakcie z misją. Misje wreszcie przygo­ towały psychiczny g r u n t dla zjawienia się białego osadnictwa świec­ kiego, wytworzyły wśród I n d i a n , o i l e nie p r z y c h y l n y , t o w każdym razie t o l e r a n c y j n y nastrój d l a przybyszów. Doskonale c h a r a k t e r y z u j e t o najlepszy p o l s k i znawca stosunków peruwiańskich J a n Sztolcman, który na te s p r a w y p a t r z y oczyma białego mieszkańca A m e r y k i Po­ łudniowej. Wedle Sztolcmana I n d i a n i e „białych nienawidzą i wszelkich z n i m i związków unikają. Ojciec gotów jest córkę, a mąż żonę zabić, jeśli się t y l k o dowie, że z Białym stosunek miała. W każdym razie n i e ­ ocenione prace m i s j o n a r z y przygotowały t e r e n do zlania się obu ras, gdyż niewątpliwie I n d i a n i e przez ciągłe współżycie z Białymi p o w o l i się do n i c h przyzwyczajają, a stąd do kompletnego zlania się k r o k już tylko jeden" . 7 7 J . S z t o l c m a n , Peru, t. 2, W a r s z a w a — K r a k ó w 1912, s. 253. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 387 W ostatnich latach rola m i s j i znacznie się zmieniła, bo też zmieniła się sytuacja w M o n t a n u . Dziś, j a k k o l w i e k w dużej mierze przyczyniają się do w y n a r o d o w i e n i a I n d i a n przez chęć nadmiernego i niewłaściwego ich c y w i l i z o w a n i a , przecież posiadają znacznie większą znajomość k u l ­ t u r y I n d i a n i i c h potrzeb, i wobec powszechnego w y z y s k u patronów stanowią pewne oparcie i ochronę dla ludności t u b y l c z e j . W p ł y w świeckich białych osadników na I n d i a n M o n t a n u odnieść można do ostatnich 100 l a t , a większe jego natężenie do czasu, g d y po załamaniu się gorączki k a u c z u k u zastępy pozbawionych zarobku daw­ n y c h caucheros zaczęły szukać i n n y c h sposobów urządzenia sobie ży­ cia w puszczy. Reprezentowali oni d w a odrębne t y p y — ubogich, m n i e j przedsiębiorczych d r o b n y c h plantatorów, żyjących głównie ze swej plantacji, którą u p r a w i a l i własnymi rękami, czyli t z w . chacreros, oraz element bardziej przedsiębiorczy, plantatorów na wielką skalę, t r u d ­ niących się ponadto handlem, którzy potrzebowali dla u p r a w y swych rozległych terenów w i e l u rąk roboczych. Chacreros żyją bardzo p r y m i ­ t y w n i e . C h a t y i c h t y m t y l k o różnią się o d indiańskich, że mają ściany z bambusu i czasem podniesioną ponad poziom g r u n t u podłogę. Ludzie ci trzebią puszczę systemem indiańskim, uprawiają te same co t u b y l c y rośliny, podobnie j a k o n i polują i łowią r y b y , z t y m jednak że przy p o l o w a n i u używają wyłącznie b r o n i palnej, a p r z y połowie r y b obok wędki posługują się zarzutnią nie znaną I n d i a n o m , nie używają nato­ miast łuku i oszczepu. T y m , co najbardziej wyróżnia i c h w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , jest strój i c h kobiet. Za to w dziedzinie obyczajo­ wości, t r a d y c j i i t p . różnią się krańcowo od I n d i a n , bliscy są natomiast k u l t u r z e kreolskiéj sierry i wybrzeża. Chociaż chacreros często znają język I n d i a n , korzystają z i c h pomocy przy budowie d o m u i oczyszcza­ n i u p l a n t a c j i , czasem nawet mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie chat indiańskich, słowem mają dużo okazji do w z a j e m n y c h zetknięć, n i g d y nie dochodzi między n i m i do większej zażyłości. Żyją obok siebie ży­ ciem odrębnym, nie wykazując zbytniego zainteresowania dla k u l t u r y drugiej g r u p y . Obie strony żywią p e w i e n rodzaj pogardy dla siebie. B i a l i wszystko^co indiańskie uważają za barbarzyńskie, Indianie nato­ miast z odcieniem wyższości wyrażają się o o w y c h blancos, którzy pod względem znajomości puszczańskiego życia stoją od n i c h niżej. B i a l i b o w i e m nie są t a k d o b r y m i r y b a k a m i , łowcami, b u d o w n i c z y m i , i c h k o b i e t y nie umieją tkać, robić garnków, w w i e l u też w y p a d k a c h muszą korzystać z pomocy I n d i a n ; w k o r z y s t a n i u zaś z dobrodziejstw c y w i l i ­ zacji są n i e m a l w równej mierze co I n d i a n i e zależni od plantatorów-patronów, u których za drogie pieniądze kupują w y r o b y przemysłowe. Od chacreros I n d i a n i e przejęli nieliczne t y l k o elementy kulturowe, �388 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A i to raczej drugorzędne, j a k n p . pewne z m ia ny w b u d o w i e domostw, siatki z d r u t u do pieczenia żywności na o g n i u , dzięki n i m zaznajomili się bliżej z żelaznymi narzędziami, n a u c z y l i się robić sznury p r z y uży­ c i u kołowrotu. N i e można zresztą tego generalizować, gdyż różne szczepy w różnym s t o p n i u wzbogaciły stąd swój i n w e n t a r z k u l t u r o w y . R y c . 6. I n d i a n k a S h i p i b o w b l u z c e z f a b r y c z n e g o Fot. Stanisław perkalu Poborski Zupełnie i n n y t y p przedstawiają przedsiębiorczy B i a l i , wywodzący się w dużym stosunkowo procencie nie z kreolów, lecz Europejczyków przybyłych t a m w p i e r w s z y m pokoleniu. Ludzie c i dochodzą n a terenie M o n t a n u do w i e l k i c h nieraz f o r t u n , a powodzenie zawdzięczają b y s t r o ­ ści i ruchliwości ( w przeciwieństwie do m n i e j na ogół przedsiębiorczych k r e o l i ) oraz szybkiej o r i e n t a c j i w w a r u n k a c h miejscowych połączonej z bezwzględnością wobec I n d i a n . Najczęściej mają o n i w i e l k i e plantacje i równocześnie uprawiają handel. I c h duże gospodarstwa wymagają w i e l u rąk do pracy i dlatego muszą starać się o pomoc ludności t u b y l ­ czej. Zazwyczaj stosunki wzajemne rozpoczynają się odętego, że Biały zaopatruje I n d i a n w e wszystkie potrzebne i m p r z e d m i o t y , j a k machety, siekiery, u b r a n i a , b a r w n e perkale, k o r a l i k i i t p . Rzecz prosta, że c i ostatni n i e mają środków na zapłacenie tego wszystkiego. Zmuszeni są więc, w f o r m i e zapłaty, odpracować pewien okres na p l a n t a c j i Białego. Z chwilą, g d y już udało się uzyskać tą drogą robotników, kwestią s p r y t u pracodawcy jest zatrzymać i c h j a k najdłużej. I n d i a n i e zupełnie nie orientują się w wartości n a b y w a n y c h przedmiotów, a t y m bardziej nie umieją j e j przeliczyć na d n i robocze i n i g d y nie wiedzą, i l e czasu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 389 mają pracować d l a wypłacenia długu. G d y p o b y t I n d i a n i n a na p l a n t a c j i t r w a już zbyt długo i zachodzi możliwość jego ucieczki, p a t r o n , bo t a k nazywa się jego biały „opiekun", w m a w i a m u jakiś n o w y przedmiot i w t e n sposób z a t r z y m u j e na następne tygodnie i miesiące n i e w o l i . T a m nawet, gdzie wypłata o d b y w a się w pieniądzach, j e d y n y m sposo­ b e m i c h w y d a n i a jest zakup towarów u patrona po cenach przez niego p o d y k t o w a n y c h . P o l i t y k a patronów idzie w k i e r u n k u stworzenia j a k największej ilości n o w y c h potrzeb, przyzwyczajenia miejscowej l u d ­ ności do użycia europejskich wyrobów f a b r y c z n y c h w miejsce w y t w o ­ rów p r o d u k c j i własnej. I m I n d i a n i n potrzebuje i c h więcej, t y m silniej jest uzależniony od tego, który m u i c h dostarcza. Najniebezpieczniej­ szym z importów jest a l k o h o l . Rozpijanie I n d i a n , którzy bardzo szybko stają się nałogowcami, to najpewniejszy sposób u t r z y m a n i a i c h w za­ leżności o d Białego. M i m o t y c h w s z y s t k i c h wypróbowanych sposobów n a d p l a n t a c j a m i w i s i zawsze groźba ucieczki robotników. I t e j ewentualności potrafiła j e d n a k zaradzić europejska pomysłowość. I n d i a n i e na ogół znają t y l k o dorzecze r z e k i , n a d którą mieszkają. D a l e j nie zapuszczają się z obawy przed w r o g i m i szczepami. P a t r o n stara się więc zakładać plantacje w d w u bardzo odległych p u n k t a c h , n a d d w u nie łączącymi się rzeka­ m i — n p . n a d Ukajali i M a d r e de Dios. I n d i a n z dorzecza U k a j a l i t r a n s p o r t u j e się wówczas za pomocą motorowego s t a t k u patrona n a d M a d r e de D i o s i o d w r o t n i e , zapobiegając w t e n sposób ucieczce. Często tacy ludzie już n i g d y n i e wracają do s w y c h siedzib. Każdy zamożny Biały stara się rozciągnąć w p ł y w na j a k największą ilość I n d i a n . Jako i c h p a t r o n m a wyłączne p r a w o prowadzenia z n i m i h a n d l u i eksploatowania i c h przede w s z y s t k i m jako siły roboczej. W za­ m i a n za pobieranie produktów puszczy, wytworów i c h rzemiosł, d r o b i u , wreszcie r o b o t n i k a p a t r o n dostarcza I n d i a n o m produktów f a b r y c z n y c h i roztacza n a d n i m i opiekę. Polega ona na obronie przed gwałtem, r e ­ k w i z y c j a m i i p o r y w a n i e m dziewcząt przez i n n y c h Białych, którzy w i ­ dząc, że dana g r u p a m a już swego patrona, wolą nie wchodzić z n i m w k o n f l i k t i nie atakują jego I n d i a n . To właśnie poczucie pewnego bez­ pieczeństwa, j a k i e daje f a k t należenia do grona klientów białego pa­ trona, który stał się pośrednikiem między I n d i a n a m i a całym światem k r e o l s k i m , sprawia, że i n s t y t u c j a patronów m a jednak pewną p o p u l a r ­ ność wśród I n d i a n . Zdają sobie o n i sprawę, że p a t r o n nie będzie eks­ ploatował i c h aż do u t r a t y podstaw egzystencji, bo wówczas straciłby siłę roboczą, podczas g d y p r z y g o d n i b i a l i rabusie nie mają żadnych skrupułów. Wyglądać może t o na absurd, ale istotnie p a t r o n m i m o całego w y z y s k u i aktów gwałtu, j a k i c h sam się dopuszcza, jest jedno- �ANNA 390 К OW A L S K A - L E WICK A cześnie j e d y n y m opiekunem swoich I n d i a n , i c h obrońcą przed w i e m i równie dla n i c h bezwzględnym p r a w e m . bezpra­ 8 R y c . 7. I n d i a n i n S h i p i b o w n a s z y j n i k u z b a r w n y c h koralików i s r e b r n y c h t a r c z e k . N a głowie zawiązaną n i a chustkę fabryczną do n o s a Fot. Borys Malkin D l a t r a d y c y j n e j k u l t u r y i n s t y t u c j a patronów jest m n i e j groźna od m i s j i , gdyż j a k k o l w i e k doprowadziła do przyjęcia w i e l u elementów I n s t y t u c j i patronów p r ó ż n o b y szukać w k o d e k s i e p r a w n y m P e r u . S t o s u n e k między p a t r o n e m a k l i e n t e m z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a może być t r a k t o w a n y j a k o s t o s u n e k : p r a c o d a w c a — p r a c o w n i k l u b w i e r z y c i e l — dłużnik. N i e m n i e j sto­ s u n k i te są dokładnie kreślone p r z e z p r a w o z w y c z a j o w e i r e s p e k t o w a n e p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i władzy państwowej w M o n t a n u . P r a w o z w y c z a j o w e n o r m u j e r ó w ­ nież s t o s u n k i pomiędzy białymi o s a d n i k a m i , zabraniając m . i n . o d b i e r a n i a sobie klientów czy p r z e p r o w a d z a n i a r e k w i z y c j i wśród I n d i a n należących do kogoś i n ­ nego. N i e j e d e n r a z k r w a w o kończyły się p o r a c h u n k i między Białymi, którzy c h c i e l i „ukraść" sobie n a w z a j e m I n d i a n . 8 �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN. M O N T A N U 391 P E R U 80- 75» 70 �392 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A europejskiej k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r a w i e nie interesuje się kulturą spo­ łeczną i duchową i n i e stara się na nią zadziałać. M i m o współżycia I n d i a n z białymi chocreros i m i m o ucisku p a t r o ­ nów istniała pewnego rodzaju równowaga na terenie M o n t a n u , a proces a k u l t u r a c j i postępował stale, ale wolno. Poziom b o w i e m życia nawet patronów, m i m o i c h pokaźnych nieraz f o r t u n , n i e różnił się wiele o d poziomu życia I n d i a n . Rozwój i c h bogactw szedł w k i e r u n k u pomno­ żenia ilości p l a n t a c j i , k u p n a stateczku motorowego i powiększenia k o n ­ ta w b a n k u , ale n i e podniesienia stopy życiowej i wprowadzenia no­ w y c h m e t o d gospodarowania. B r a k też było na terenie M o n t a n i i większych osiedli, z wyjątkiem stolicy d e p a r t a m e n t u Iquitos, gdyż t y p gospodarki opartej na u p r a w i e ziemi, a posługującej się h a n d l e m j e d y ­ nie j a k o środkiem pomocniczym, wymagał osadnictwa rozrzuconego. % D o tego rozwijającego się dotąd niejako n a t u r a l n i e procesu w y p i e ­ r a n i a i w y n a r o d a w i a n i a I n d i a n dołączyła się w ostatnich 25 latach i n ­ gerencja władz państwowych, co wywołało zasadniczą zmianę w sto­ sunkach panujących na terenie M o n t a n i i . N a c z e l n y m zadaniem pań­ stwa stało się teraz gospodarcze j e j związanie z resztą k r a j u . Dotąd M o n t a n i a posiadała bodajże silniejszy k o n t a k t z Brazylią niż z m a c i e r z y s t y m k r a j e m , od którego odcięta była barierą Andów. D o ­ s t a w y handlowe, t a k wyrobów f a b r y c z n y c h przychodzących do M o n t a n i i , j a k i bogactw puszczy odchodzących stamtąd, musiały odbywać długą drogę od A t l a n t y k u poprzez całą Amazonkę do I q u i t o s , ważnego cent r u m handlowego leżącego na terenie P e r u , ale b l i s k o g r a n i c y b r a z y ­ l i j s k i e j , n i e m a l u z l e w u Maroñon i U k a j a l i . O d I q u i t o s handlarze wę­ d r o w a l i dopiero w górę t y c h rzek i i c h dopływów, dzięki czemu wyższe partie M o n t a n i i , bliższe już Andów, znalazły się niejako na p e r y f e r i a c h . Rządowi peruwiańskiemu zależało j e d n a k na połączeniu stolicy pań­ stwa L i m y , leżącej n a d P a c y f i k i e m , i j e j p o r t u Callao z górnym b i e ­ giem U k a j a l i , aby w t e n sposób uniezależnić p o d względem h a n d l o w y m Montanię o d B r a z y l i i . Zbudowano więc już po I I w o j n i e światowej szosę łączącą Limę z Pucallpą, osadą leżącą nad samą U k a j a l i . Połą­ czenie U k a j a l i z wybrzeżem P a c y f i k u zmieniło zupełnie dotychczaso­ w y k i e r u n e k dróg h a n d l o w y c h . Teraz już nie I q u i t o s , ale Pucallpą stała się najżywotniejszym, choć dopiero w początkach swego r o z w o j u , p u n k t e m h a n d l o w y m . T o w a r y nie wędrują już o d A m a z o n k i w górę U k a j a l i , ale spływają w dół tej r z e k i k u Amazonce. Powstanie tego r o ­ dzaju ośrodka j a k Pucallpą m a kolosalne znaczenie d l a całej M o n t a n i i peruwiańskiej, a szczególnie korzystne jest d l a białych mieszkańców t y c h terenów. Istniejące t a m przedstawicielstwa władz, wojsko i policja, szpital, szkoła, poczta, duża m i s j a k a t o l i c k a i misje protestanckie, r e g u ­ l a r n a k o m u n i k a c j a samolotowa z Limą i możliwość przedostania się �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 393 autem na drugą stronę Andów stworzyły dla n i c h potężne zaplecze. Świadomość siły podnieciła przedsiębiorczość i agresywność Białych. Państwo rozpoczęło także bardziej intensywną działalność c y w i l i zatorską wśród t u b y l c z e j ludności wyrażającą się w zakładaniu hisz­ pańskich szkół dla I n d i a n oraz postanowiło zrównać i c h w obowiązkach z o b y w a t e l a m i reszty k r a j u wprowadzając przymusową służbę wojsko­ wą. W p ł y w szkoły i wojska na kulturę tradycyjną I n d i a n może stać się bardzo groźny w s k u t k a c h . Szkoły są na ogół misyjne, choć zdarzają się i świeckie, u t r z y m y w a n e przez państwo. Główny i c h cel to naucza­ nie a l fa b e t u i języka hiszpańskiego, który zastąpił teraz, n a w e t w szko­ łach m i s y j n y c h , język quechua. Chodzi wyraźnie o zbliżenie I n d i a n do k u l t u r y białego człowieka, o możliwość porozumienia się z n i m i i o d ­ działywania na n i c h za pomocą l i t e r a t u r y . Wedle wszelkiego p r a w d o ­ podobieństwa ostatecznym ciosem d l a k u l t u r y t u b y l c z e j będzie służba wojskowa, o ile — m i m o znanej niekonsekwencji — władze zdołają wprowadzić ją w życie na większą skalę. N i e l i c z n i młodzi I n d i a n i e , którzy w drodze p r z y m u s o w e j b r a n k i , a raczej łapanki, dostali się do wojska, wracają już zupełnie w y n a r o d o w i e n i . Prócz znajomości języka i zwyczajów Białych wynieśli o n i lekceważące nastawienie do wszyst­ kiego, co indiańskie, i skłonność niewolniczego naśladowania wszystkiego, co kreolskie. Wpuszczenie do wnętrza indiańskiego o r g a n i z m u szczepo­ wego czy rodzinnego t a k i c h wrogów t r a d y c j i jest bodaj najgroźniej­ szym z dotychczas o m a w i a n y c h czynników niszczących kulturę tubylczą. Istnieją różne źródła tego rodzaju zarządzeń. Na pierwszy p l a n w y ­ suwa się t u m o m e n t gospodarczy. Montanię zamieszkują głównie I n d i a ­ nie, którzy są n i e m a l samowystarczalni, a więc nie można brać i c h w rachubę jako konsumentów fabrycznej p r o d u k c j i . Równocześnie nie są o n i p r o d u k t y w n i , bo z chwilą, g d y niczego n i e potrzebują od Białych, nie ma ceny, za którą można b y i c h nakłonić do pracy najemnej. To co dotąd na małą skalę r o b i l i patronowie, c z y l i europeizowanie I n d i a n w sensie stwarzania i m n o w y c h potrzeb, b y można urobić z n i c h p o w o l ­ ne narzędzia pracy, dziś n a większą skalę stosuje państwo. Rozporządza ono jednak skuteczniejszymi środkami i stosuje bardziej dalekowzrocz­ ne metody. Rząd zdaje sobie sprawę, że najbardziej celową akcją jest zeuropeizowanie i c h światopoglądu, co w konsekwencji doprowadzi do zatracenia t r a d y c j i we wszystkich dziedzinach k u l t u r y . Poza c z y n n i k a m i gospodarczymi grają rolę jeszcze inne, związane z ogólnoindiańskim p r o b l e m e m na terenie P e r u . W o p i n i i Peruwiańczyków Indianie są czymś n i e w y g o d n y m , a wobec zagranicy wręcz w s t y d l i w y m . W statystykach podaje się na ogół zmniejszoną i c h liczbę l u b całkiem przemilcza i c h istnienie. P r z y w i e l k i m zamiłowaniu do indiańskiej archeologicznej przeszłości k r a j u , która b y w a nawet glo- �394 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A r y f i k o w a n a , nie ma najmniejszego zainteresowania dla współcześnie żyjących spadkobierców t y c h półmitycznych m i n i o n y c h czasów. P o l i ­ tykę w y n a r a d a w i a n i a prowadzi się w równym stopniu wśród I n d i a n górskich, j a k i leśnych. Zrównanie wszystkich o b y w a t e l i pod wzglę­ dem językowym i k u l t u r o w y m — oto idea przewodnia władz p e r u ­ wiańskich, które nie chcą dopuścić, aby w przyszłości, k i e d y I n d i a n i e na t y l e wyemancypują się,, że będą m o g l i upomnieć się o swoje prawa, powstał na terenie P e r u p r o b l e m mniejszości n a r o d o w y c h . Nie zawsze j e d n a k p o b u d k i działania pozbawione są n u t y a l t r u istycznej i poczucia interesu I n d i a n . Wśród t y c h , którzy prowadzą akcję hiszpanizowania tubylczej ludności, spotkać można j e d n o s t k i szczerze I n d i a n o m życzliwe. D o t a k i c h należą n i e l i c z n i mieszkańcy M o n t a n u , którzy przez wiele l a t p r z e b y w a l i wśród I n d i a n , poznali i c h wartość i p o t r a f i l i ją ocenić. Trzeba jednak pamiętać, że i u t y c h Białych, m i m o szacunku d l a I n d i a n i n a jako człowieka, n i e spotyka się szacunku i zro­ zumienia d l a jego k u l t u r y . I m większa s y m p a t i a dla I n d i a n i n a , t y m gorętsza chęć k u l t u r a l n e g o „podniesienia" go. W r o g o w i e I n d i a n chcą z n i c h zrobić swych zeuropeizowanych niewolników, i c h przyjaciele swych zeuropeizowanych b r a c i . Wszystkie te c z y n n i k i działają w j e d n y m k i e r u n k u — zniszczenia rodzimej k u l t u r y I n d i a n . T r u d n o podać jakiś, choćby przybliżony sche­ m a t przemian zachodzących w k u l t u r z e indiańskiej pod wpływem zetknięć z cywilizacją europejską. K i e r u n e k t y c h p r z e m i a n zależy od tego, z jaką grupą Białych stykają się I n d i a n i e . Jeśli i c h p i e r w s z y m zetknięciem będzie k o n t a k t z misją, wpływom e u r o p e j s k i m ulegnie zwłaszcza s t r u k t u r a społeczna danej g r u p y , i c h wyobrażenia r e l i g i j n e i obyczajowość. Natomiast jeśli dostaną się p o d wpływ patrona, przejmą głównie szereg g o t o w y c h f a b r y c z n y c h wyrobów i nauczą się pić wódkę. W o b u w y p a d k a c h przejmą ubiór białych osadników. N a ogół jednak wpływ świeckich i d u c h o w n y c h przedstawicieli k u l t u r y europejskiej działa jednocześnie i nie zawsze proces przejmowania obcych elemen­ tów k u l t u r o w y c h jest t a k i prosty. W p ł y w y te w w i e l u w y p a d k a c h mają starą, co n a j m n i e j kilkudziesięcioletnią, jeśli nie starszą, tradycję. Ogólnie rzecz biorąc, do najstarszych europejskich elementów k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i e s p o t y k a m y u I n d i a n M o n t a n u , należy pewna ilość roślin u p r a w n y c h , dalej idą narzędzia żelazne i znajomość obróbki żelaza. Z w p r o w a d z e n i e m i c h uległy przeobrażeniu niektóre miejscowe t e c h n i k i , zwłaszcza obróbka drewna. Trzecia domena, gdzie bardzo w i ­ doczny jest w p ł y w k u l t u r y europejskiej, to ubiór I n d i a n . Większość szczepów, które mają częste k o n t a k t y z Białymi, przejęło strój e u r o ­ pejski. U mężczyzn są t o zazwyczaj drelichowe u b r a n i a robocze. K o ­ b i e t y żyjące w większej izolacji rzadziej ubierają się po europejsku. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN MONTANII 395 W t a k i m w y p a d k u nie kupują, j a k mężczyźni, g o t o w y c h ubrań, ale same szyją je, czasem nawet z t k a n i n w y p r o d u k o w a n y c h przez siebie. Podczas g d y mężczyźni u b r a n i są zgodnie z współczesną modą kreolską, w ubiorach kobiet w i d z i m y dalekie echo m o d y europejskiej, j a k a pano­ wała w czasach, g d y dany szczep przyjął zwyczaj noszenia odzieży. Ogromnie rozpowszechnione wśród I n d i a n są również ozdoby: branso­ lety, n a s z y j n i k i , diademy i t d . w y r a b i a n e z małych k o l o r o w y c h pacior­ ków szklanych. Na t y m wyczerpalibyśmy z grubsza w y k a z t y c h elementów k u l ­ t u r y europejskiej, które Indianie włączyli w swą tradycyjną kulturę, nie burząc j e j zasadniczej s t r u k t u r y . Podczas g d y w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , w pierwszej p r z y n a j ­ m n i e j fazie a k u l t u r a c j i , k u l t u r a rodzima uległa p e w n e m u wzbogaceniu, t o w zakresie u s t r o j u społecznego, obyczajowości, mitów i wierzeń wpływy europejskie zadziałały wyraźnie d e s t r u k c y j n i e . Przede wszyst­ k i m pod wpływem m i s j i I n d i a n i e zaczęli ukrywać się, a później zanie­ chali obyczajów i obrzędów r o d z i n n y c h . Przeobrażeniu uległa t r a d y ­ cyjna rodzina i powiązany z nią system gospodarczy. W ślad za t y m poszło załamanie się n o r m m o r a l n y c h . Najbardziej istotna w tempie i k i e r u n k u p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okazała się psychiczna postawa samego I n d i a n i n a , jego reakcja na ota­ czający go coraz ciaśniej krąg europejskiej k u l t u r y . W pierwszej fazie t a k i c h kontaktów, zwłaszcza jeśU nie są one połączone z bezpośrednim w y z y s k i e m czy agresją, I n d i a n i e traktują Białych j a k o równych sobie obcoplemieńców. N i e czują się o d n i c h zależni, bo sami potrafią w y ­ produkować wszystko, czego i m potrzeba. I n d i a n i n w t e j fazie czuje się s i l n y , w i e , że lepiej od Białego dostosowany jest do życia w puszczy, lepiej zna k r a j , lepiej r a d z i sobie z nawigacją rzeczną, na łowach, z budową domu. I m jednak bliższe i częstsze k o n t a k t y , t y m I n d i a n i n jaśniej zdaje sobie sprawę z potęgi t e j pozornie nieporadnej istoty, jaką jest Biały. Za białym osadnikiem stoi wyższa technika wyrażająca się w b r o n i palnej i szybkich statkach m o t o r o w y c h , a przede w s z y s t k i m jego bezwzględność i brutalność, która znajduje oparcie w n i e u c h w y t ­ nej dla I n d i a n i n a , ale potężnej sile, jaką jest państwo z w s z y s t k i m i jego i n s t y t u c j a m i — administracją, policją, w o j s k i e m . U I n d i a n już o m o t a n y c h n i e w i d z i a l n y m i nićmi p r z y m u s u stosowanego przez białego patrona rodzi się lęk przed obcą, nie zrozumiałą dla niego cywilizacją. I m mocniej zaciska się wokół danej g r u p y I n d i a n krąg k r e o l s k i e j prze­ mocy, t y m bardziej wzrasta poczucie własnej bezsilności. Świadomość, że i c h k u l t u r a jest słabsza, że nie może dać i m żadnego oparcia — przeciwnie, że to właśnie ona jest źródłem wszystkich niepowodzeń, przeradza się w k o m p l e k s niższości, w apatię i bierność. W t e j sytuacji �396 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A są t y l k o d w a rozwiązania — albo trwać w stanie półniewolnictwa, bez nadziei j a k i e j k o l w i e k p o p r a w y b y t u , albo zapomnieć o s w y m indiań­ s k i m pochodzeniu i połączyć się z grupą silniejszych, skoro nie można znieść życia w g r u p i e słabszych. I n n y m i słowy stać się j a k i n n i kreole, przemienić się w jednego z chacreros, przyjąć język i obyczaj z w y ­ cięzców. Nie zawsze jest t o możliwe, bo skoro I n d i a n i n raz popadł w niewolę u patrona, t e n już nie dopuści do jego usamodzielnienia. J e d y n y m r a t u n k i e m staje się ucieczka, i t o ucieczka w odległe strony, bo za p a t r o n e m stoi prawo, które będzie ścigać „dłużnika" (a każdy r o b o t n i k jest w i e c z n y m dłużnikiem swego patrona). N i e m n i e j młodym, przedsiębiorczym i t y m , którzy dobrze poznali język hiszpański, t a k i e w y z w o l e n i e udaje się czasem. Znaczy ono jednak zupełne w y n a r o d o ­ wienie. D l a pełniejszego zrozumienia procesu a s y m i l a c j i należy nadmienić, że w P e r u blanco, c z y l i biały, nie oznacza b y n a j m n i e j człowieka euro­ pejskiego pochodzenia o białym kolorze skóry. Ludność P e r u jest t a k silnie wymieszana, t y l e wpłynęło t a m k r w i indiańskiej, zwłaszcza w p i e r w s z y c h w i e k a c h po konkwiście, k i e d y t o n i e m a l zupełnie n i e było białych kobiet, a Hiszpanie powszechnie żenili się z I n d i a n k a m i , że pod pojęciem „białości" k r y j e się raczej przynależność językowa i k u l ­ t u r o w a niż rasowa. Dzięki t e m u w P e r u nie m a a n i uprzedzeń rasowych, ani t y m bardziej pogardy rasowej. Ta pogarda, którą spotyka się w sto­ s u n k u do I n d i a n , odnosi się do i c h k u l t u r y , a nie rasy. Przejście więc z g r u p y I n d i a n do g r u p y Białych jest stosunkowo łatwe, w y m a g a t y l k o przejęcia języka, zewnętrznych cech k u l t u r o w y c h i z m i a n y poczucia przynależności narodowej. Uzyskanie jeszcze pewnej f o r t u n y działa ostatecznie „wybielająco". Obraz, j a k i t u nakreśliłam, jest może pesymistyczny, ale p r a w d z i w y . Z każdym r o k i e m M o n t a n i a , j a k i i n n e p a r t i e t r o p i k a l n e A m e r y k i Po­ łudniowej, coraz bardziej europeizuje się, coraz t r u d n i e j znaleźć t a m I n d i a n , którzy jeszcze n i e u l e g l i d e s t r u k c y j n e m u wpływowi k u l t u r y europejskiej. Całkowity zanik k u l t u r indiańskich zdaje się być w M o n ­ tanu nieuchronny i bliski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adafb881e48b1062c6b8715abfe4337e.pdf 97a3cf8a0c3e72dd33418838185d8417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:536 Title A name given to the resource Społeczne funkcje Koranu / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.422-444 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK SPOŁECZNE F U N K C J E KORANU I s l a m , który zrodził się na obszarze Hidżazu w V I I w . n.e., był w okresie swego powstania i r o z w o j u r u c h e m niewątpliwie postępo­ w y m . Główne znaczenie r e l i g i i i s l a m u polegało na t y m , że stworzyła ona podstawę dla polityczno-socjalnej jedności Arabów. Twórca t e j r e ­ l i g i i , M a h o m e t (571—632), wyrównał przeciwności między ludnością osiadłą a k o c z o w n i k a m i , nadał wspólny sens i c h dążeniom, w y e l i m i n o ­ wał spór o odrębnych przodków. Zburzył on także a u t o r y t a t y w n y p u n k t widzenia beduinów określając go j a k o pogański, co oznaczało, że był o n w r o g i w stosunku do p r a w formułowanych w Koranie i przestarzały w obliczu nowej r e l i g i i . Konkretność nowej wspólnoty opartej na r e l i g i i stała się bazą nowego społeczeństwa, a później pań­ stwa. Rozdrobnienie istniejące w przeszłości zostało przezwyciężone przez integrację, a na czele nowej g m i n y stanął p r o r o k j a k o widoczne c e n t r u m skupienia socjalnego. To ostatnie wyrosło wkrótce na samo­ dzielny organizm p o l i t y c z n y , przejawiający dążność do wchłonięcia wąskiej jedności szczepowej, na rzecz szerszej wspólnoty r e l i g i j n o - p o l i tycznej. 1 2 Eliminując odrębności plemienne na rzecz wspólnoty r e l i g i j n e j i s l a m 1 Paradoksalność s y t u a c j i osiadłej ludności a r a b s k i e j p r z e d wystąpieniem Ma­ h o m e t a polegała n a t y m , że górując n a d B e d u i n a m i pod wzlgędem p o z i o m u życia pozostawała o n a pod s i l n y m w p ł y w e m k u l t u r y Beduinów, zarówno w sferze pojęć ideałów i cnót człowieka, j a k i w o d n i e s i e n i u do a s p i r a c j i i n t e l e k t u a l n y c h i a r t y ­ stycznych. Mahomet, wiernych, niweluje wprowadzając w pewnym jednolite normy s e n s i e autorytet postępowania koczowników, w dla wszystkich pewnym sensie j e d n a k , ponieważ c z e r p i e dość obficie z w z o r ó w beduińskich dodając do n i c h t y l k o obudowę religijną. 2 Koran: święta księga i s l a m u . Słowo „ K o r a n " pochodzi od s y r y j s k i e g o i o z n a c z a lekcję, a w z n a c z e n i u c z a s o w n i k o w y m w s z e c h n i e a k c e p t o w a n a p r z e z muzułmanów w e r s j a Koranu Mahometa w 652 r. i o b e j m u j e qerjana czytanie. Jednolita, zbiorcza i po­ powstała już po śmierci 114 s u r , t j . rozdziałów, w układzie od najdłuższego do najkrótszego, z których każda d z i e l i się j e s z c z e n a w e r s e t y , t j . l i n i j k i . �SPOŁECZNA F U N K C J A 423 K O R A N U miał szersze możliwości jednoczenia l u d z i , a t y m s a m y m był poten­ cjalnie potężniejszy, silniejszy o d panującego dotąd systemu klanowego. Wreszcie Koran napisany w języku a r a b s k i m , stając się z biegiem czasu podstawą p r a w o d a w s t w a i wzorcem n o r m postępowania w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia w i e r n y c h , był księgą cementującą jedność wszystkich Arabów, bazą państwa arabskiego okresu średniowiecznego. Jednolite przepisy r e l i g i j n e ustawiają wyznawców nowej w i a r y na równej pozycji w obliczu boga. Jak to chętnie podkreślają apologeci islamu, jedyną różnicą w i e r n y c h w obliczu boga jest stopień i c h po­ bożności. Podkreśla t o rzeczywiście orzeczenie Mahometa zamieszczone we wcześniejszej surze (rozdziale) Koranu: „Najszlachetniejszym w oczach boga jest t e n , k t o [góruje] w pobożności" . A l e równość w i e r ­ n y c h w obliczu boga nie m a nic wspólnego z równością socjalną. W istocie b o w i e m równość współwyznawców postulowana przez Koran b y n a j m n i e j nie wyrównuje nierówności socjalnej w społeczeństwie wiernych. We wczesnym okresie swej p r o f e t y c k i e j działalności Mahomet zwraca się do wszystkich współziomków ze s w y m posłannictwem r e l i ­ g i j n y m . Wczesne s u r y Koranu są pełne p o k o r y i obaw, a głównym ce­ l e m Mahometa było pozyskanie sobie j a k największej lic z b y z w o l e n n i ­ ków, których ranga społeczna nie odgrywała większej r o l i ; każdy n o w y wyznawca głoszonej przez niego w i a r y był n a b y t k i e m c e n n y m , M a h o ­ m e t o w i b o w i e m brakowało wówczas nawet niezbędnej ilości l u d z i , mogących zapewnić m u osobiste bezpieczeństwo w obliczu niechęci i gróźb Qurajszytów . W t y m okresie powstają nawet wersety odzwier­ ciedlające co n a j m n i e j niechętny stosunek Mahometa do rządzącej w a r s t w y M e k k i : „Bezbożni w d u m i e swej oskarżać będą o fałsz świętą naukę. B r a m y nieba zamknięte będą przed n i m i i prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, n i m o n i do nieba dopuszczeni b ę d ą " . Podobną wymowę m a i n n y werset: „[Wśród potępionych] zawołają towarzysze na bogaczy, poznawszy i c h po m i n a c h : na cóż w a m się p r z y ­ dały wasze bogactwa, które gromadziliście i wasza p y c h a ? " . N i e m a jednak w Koranie — nawet w e wczesnych surach — potępienia boga3 4 5 6 Koran, XLIX, 13. W s z y s t k i e o z n a c z e n i a c y t o w a n y c h fragmentów Koranu (w których c y f r y r z y m s k i e oznaczają odpowiednią surą, a a r a b s k i e w e r s e t s u r y ) , pochodzą z a r a b s k i e j w e r s j i tej księgi, w y d . K a i r 1367 r. Hidżry (1947/1948 r. n.e.). 3 Q u r a j s z y c i , w a r s t w a panująca w M e k c e , n a której t e r e n i e żył i działał M a h o m e t , odnosząca się ze zrozumiałą niechęcią do i d e i głoszonych p r z e z M a h o ­ m e t a , w obawie, iż te ostatnie mogą podważyć i c h ustaloną już, przodującą n a t e r e n i e Hidżazu pozycję. 4 5 Koran, V I I , 40. 6 Koran, V I I , 48. �424 A N N A M R O Z E K czy dla samego bogactwa i t y m różni się Mahomet od i n n y c h r e f o r m a ­ torów r e l i g i j n y c h . W Koranie, czy też w ogóle w islamie, b r a k jest ha­ seł nawołujących do ascetyzmu czy świadomego wyrzeczenia się bo­ gactw, w celu zbliżenia się do boga. Posiadanie bogactw nie jest prze­ szkodą w wierze, jeśli nie dołączają się do tego e l e m e n t y p y c h y czy bezbożności, na co wskazują wyraźnie cytowane wyżej wersety. Świad­ czy o t y m również fakt, że Mahomet nie głosił hasła podziału bogactw między b i e d n y c h , lecz zalecał t y l k o i c h wspomaganie. B r a k zdecydowa­ nego odcięcia się o d l u d z i bogatych, b r a k ideologii a t r a k c y j n e j dla w a r s t w najbiedniejszych był prawdopodobnie główną przyczyną jego początkowego osamotnienia i niepowodzeń. Z d r u g i e j jednak s t r o n y t a k i właśnie charakter głoszonej przez Mahometa r e l i g i i u w a r u n k o w a ­ n y był ówczesną patriarchalną strukturą społeczeństwa arabskiego, w którym każda nowa idea wymagała uprzedniej akceptacji głowy r o d z i n y czy k l a n u , z a n i m zyskała w a l o r powszechności. Sam Mahomet podejmował n i e j e d n o k r o t n i e próby dotarcia do znaczniejszych osobi­ stości M e k k i z zasadami głoszonej przez siebie r e l i g i i , jednak w o g r o m ­ nej większości wypadków wywoływały one skutek p r z e c i w n y do zamie­ rzonego. Dopiero przeniesienie się Mahometa do M e d y n y i umocnienie swego a u t o r y t e t u na t y m gruncie jest m o m e n t e m z w r o t n y m dla gło­ szonej przez niego w i a r y , j a k również dla jego o r i e n t a c j i społecznej. Od tej c h w i l i M a h o m e t sam staje się f a k t y c z n y m władcą i wystę­ puje świadomie jako reprezentant w a r s t w y rządzącej, a władza jego jest t y m silniejsza, że sprawuje ją w i m i e n i u boga, w którego otaczający go A r a b o w i e ( w miarę postępującego powodzenia p r o r o k a i własnego) wierzą coraz silniej. I s l a m jako system p o l i t y c z n y przyniósł na początku p o w i e w nowości i zmian, zwalczał stare t r a d y c j e . A l e nowe idee, łącząc się z celami i zadaniami p o l i t y c z n y m i , szybko przeszły na usługi w a r s t w y panującej. Państwo arabskie, którego p o d w a l i n y stworzył jeszcze sam Mahomet, nie było państwem d e m o k r a t y c z n y m , j a k z n o w u utrzymują apologeci i moderniści i s l a m u , lecz organizmem o ściśle rozgraniczonym, d w u k l a s o w y m społeczeństwie, w którym niektórzy t y l k o b y l i zarządzają7 Nowości w n i e s i o n e p r z e z i s l a m do świata a r a b s k i e g o są dość znaczne. Jeśli b o w i e m r e l i g i a chrześcijańska wstąpiła w świat już uporządkowany, który r o z p o ­ rządzał określonymi z a s a d a m i p o l i t y c z n y m i , odpowiednią strukturą władzy i p o ­ rządkiem g o s p o d a r c z y m , i usankcjonowała go swoją ideologią — to i s l a m powołał do życia w g r u n c i e r z e c z y nową cywilizację, opartą n a n o w y c h p o d s t a w a c h p r a w ­ n y c h , z a s a d a c h zarządzania i g o s p o d a r o w a n i a i narzucił n a r o d o m p o d b i t y m język świętej księgi i s l a m u . Być może, w t y m f a k c i e należy doszukiwać się p r z y c z y n s i l ­ nego związku w s z y s t k i c h aspektów życia z i e m s k i e g o , j a k n a j b a r d z i e j świeckiego, z z a s a d a m i w i a r y n a g r u n c i e i s l a m u , a także p r z y c z y n trwałości tego związku. 7 �SPOŁECZNA F U N K C J A 425 K O R A N U c y m i , a znakomita większość społeczeństwa była podporządkowana i c h władzy. Działo się t a k nie ze względu na wyjątkowe zalety l u d z i , w rę­ k a c h których spoczywała władza, lecz ze względu na charakter i cel spełnianych przez n i c h f u n k c j i . Wymagane przez K o r a n wypełnianie właściwej służby bożej f i b a d a ) nie było możliwe bez zorganizowanej społeczności współwyznawców. Społeczność taka nie mogła istnieć bez władzy; stąd p i e r w s z y m obo­ wiązkiem i zadaniem władcy było wprowadzenie i egzekwowanie n a j ­ lepszej, najpełniejszej 'ibáda. Te funkcje kształtowały we wczesnym okresie i s l a m u a u t o r y t e t i znaczenie władców oraz posłuszeństwo pod­ danych. Rządzący i zarządzani z a m y k a n i b y l i w s t r u k t u r z e p r a w i obo­ wiązków (praw władców i obowiązków poddanych), usankcjonowanych przez „boskie" objawienie. Rozgraniczenie to, wprowadzone w życie już przez samego Mahometa, znajduje pełne odbicie w tekście K o r a n u . I. AKCEPTACJA NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNEJ W KORANIE O d m o m e n t u faktycznego przejęcia władzy politycznej w Medynie, Mahomet w i e l o k r o t n i e podkreślał niezwykłą wagę swego posłannictwa, gdyż umacniało to powagę jego a u t o r y t e t u osobistego. W t e j mierze poważną pomocą dla niego był Koran, który „słowami boga" nawoły­ wał w i e r n y c h do posłuszeństwa i szacunku dla p r o r o k a : „ K t o jest po­ słuszny p r o r o k o w i , t e n jest posłuszny b o g u " ; „Ci, którzy obrażą boga l u b jego wysłannika, zostaną przeklęci przez boga w t y m i w przyszłym ż y c i u " . N a w e t podkreślane uprzednio „zrównanie" w i e r n y c h w o b l i ­ czu boga nie dotyczy samego p r o r o k a w okresie jego wzrastających wpływów p o l i t y c z n y c h : „[...] j a jestem p i e r w s z y m z w i e r n y c h " — mówi o sobie p r o r o k . P r i o r y t e t p r o r o k a odnosi się również do spraw j a k najbardziej ziem­ skich: „Gdy zapytają ciebie — mówi bóg do Mahometa — do kogo należą łupy wojenne, odpowiedz: należą do boga i jego wysłannika [...] Jeśli w i e r n i jesteście, bądźcie posłuszni bogu i p r o r o k o w i " . I w i n n y m miejscu: „[...] poprzestawajcie na t y m , co w a m daje p r o r o k , i więcej nie żądajcie" . Koran daje więc świadectwo w o l n e j , ale stale postępującej zmiany r o l i i pozycji Mahometa, o d natchnionego proroka, biernego przekazi­ ciela „woli bożej" (wczesne sury) do silnego, pewnego siebie władcy 8 9 10 u 12 8 3 10 11 12 Koran, I V , 80. Koran, Koran, Koran, X X X I I I , 57. V I , 163. V I I I , 1. Koran, L I X , 7. �426 A N N A M R O Z E K (sury późniejsze, z których pochodzą cytowane wyżej f r a g m e n t y Ko­ ranu), egzekwującego od współwyznawców w i m i e n i u boga posłuszeń­ stwo i szacunek oraz, co jest rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla Mahometa, roszczącego sobie prawo do osobistego decydowania i rozporządzania napływającymi bogactwami, z d o b y t y m i na wojnie. W istocie M a h o m e t ma niewiele wspólnego z sylwetką p r o r o k a opisywaną n a m przez apo­ logetów i s l a m u : człowiekiem więcej j a k s k r o m n y m , żyjącym nieledwie w ubóstwie, p o k o r n y m i d o b r o t l i w y m . W jednej z najpóźniejszych sur Koranu przypisuje on sobie cechy, odnoszone wcześniej t y l k o do boga: „Dostojny p r o r o k powstał między w a m i [...] Niech w i e r n i spodziewają się po n i m t y l k o łaski i miłosierdzia" . 13 O g r o m n y a u t o r y t e t osobisty, j a k i faktycznie zdobył sobie M a h o m e t w miarę wzrastającego powodzenia głoszonej przez siebie r e l i g i i , m a w o m a w i a n y m problemie dość zasadnicze znaczenie: 1) Mahomet za­ akceptował istniejące uprzednio rozwarstwienie społeczne, bo umacniało ono w w i e r n y c h poszanowanie d l a a u t o r y t e t u i władzy; 2) wywyższa­ jąc własną pozycję M a h o m e t stworzył podstawę dla przyszłego u p r z y ­ w i l e j o w a n i a kalifów, będących przecież następcami proroka. Pierwsza tendencja Mahometa jest dość silnie zaznaczona w Koranie: akceptuje on nierówność poszczególnych członków g m i n y muzułmań­ skiej i nawet uzasadnia je wolą boga: „[...] o n darów swoich udziela według upodobania, bo jest potężny i mądry" . Ubóstwo l u b nie­ szczęście człowieka określane jest często w Koranie j a k o a k t próby boga: „Nie każdy ze śmiertelnych na równi jest szczęśliwy, a t o [ d l a ­ tego], aby bóg mógł poznać w i e r n y c h i wybrać spomiędzy n i c h swoich świadków oraz, żeby doświadczyć w i e r n y c h " . A l e l u d z i o m b o g a t y m „próby" takie nie wydają się być potrzebne: „Staraj się obok bogactwa, które posiadasz, zasłużyć sobie na królestwo niebieskie [...] Bądź dobro­ c z y n n y m t a k , j a k bóg był wspaniałomyślnym względem ciebie" . W y ­ stępujące w ostatnio c y t o w a n y m fragmencie Koranu podkreślenie „bo­ skiego" pochodzenia dostatków ziemskich p r o w a d z i n i e k i e d y do utożsa­ mienia ubóstwa i nieszczęścia (także przecież u w a r u n k o w a n y c h przez boga w myśl zasad islamu) z rodzajem niełaski boga: „Bóg swoich względów udziela t y m , którzy m u się podobają" . Wskazuje na to również przestroga Mahometa skierowana do b i e d n y c h : „Nie żądaj być równym t y m , których bóg n a d ciebie wywyższył" , i w i n n y m miejscu: 14 15 16 17 18 13 Koran, I X , 128. 14 Koran, X L I I , 19. Koran, Koran, Koran, Koran, I I I , 140—141. X X V I I I , 77. I I I , 12. I V , 32. 15 l e 17 18 �SPOŁECZNA F U N K C J A 427 K O R A N U „Nie obracaj t w y c h oczu chciwie na cudze d o s t a t k i " . W ślad za t y m i przestrogami postępuje — znane n a m skądinąd — „pocieszenie" b i e d ­ n y c h : „[...] dobra, które bóg obiecuje, są trwalsze i droższe" . Wreszcie jeszcze jeden ustęp Koranu wskazuje dostatecznie w y ­ raźnie na akceptację nierówności społecznej: „[...] j a — mówi bóg usta­ m i Mahometa — podzieliłem dostatki ziemskie, ustanowiłem hierarchię między ludźmi, która podnosi i poniża: udziela j e d n y m panowania, d r u g i m [nakazuje] posłuszeństwo" . Czyż można wymagać bardziej jasnego sprecyzowania stanowiska w k w e s t i i społecznej? Bóg Mahometa jest również p r o t o t y p e m despoty na wzór wschodni: „On — mówi Mahomet o bogu —• jest w stanie zwalić nieszczęścia na wasze głowy, a p o d nogami otworzyć przepaść; posiać między w a m i n i e ­ zgodę i sprawić, aby j e d n i c i e r p i e l i za gwałty d r u g i c h " Zadziwiające, j a k często wzorzec t e n był ożywiany w p r a k t y c e przez średniowiecznych władców państwa arabskiego. Niepomierne wywyższenie t y c h ostatnich nad podstawową rzeszą w i e r n y c h l u b poddanych stwarzało n i e o g r a n i ­ czone możliwości nadużywania władzy. I t u t a j dochodzimy do d r u g i e j k o n s e k w e n c j i posunięć Mahometa. Podobnie j a k p r o r o k odpowiedzialny był t y l k o przed bogiem, stojąc poza zasięgiem k r y t y k i l u d z k i e j , t a k i późniejsi k a l i f o w i e i książęta s p r a w o w a l i władzę absolutną, nie ograniczoną żadnym a u t o r y t e t e m l u d z k i m . Konieczność bezwzględnego posłuszeństwa wobec boga i jego wysłannika — postulowana w Koranie — z chwilą śmierci p r o r o k a przeniesiona została automatycznie na jego następców, kalifów, a t r a ­ dycjonaliści i s l a m u , popierający istniejący system władzy, m i e l i isto­ t n i e ułatwione zadanie, nawołując w i e r n y c h do posłuszeństwa na p o d ­ stawie istniejących przepisów Koranu . 1S 20 21 2 2 23 " Koran, ° Koran, Koran, Koran, 2 21 22 X X , 131. X X , 131. X L I I I , 32. V I , 65. N a d e s p o t y c z n y c h a r a k t e r rządów władców muzułmańskich w m i n i o n y m o k r e s i e w s k a z y w a ł również zmarły w 1956 r. były p r e z y d e n t P a k i s t a n u , G h u l a m M u h a m m a d , w s w y m przemówieniu do p r a w n i k ó w w 1952 r. „Podczas ostatniego tysiąclecia i s l a m cierpiał pod władzą despotów. Stał on się narzędziem w i c h rękach, podczas gdy o n i s a m i p o d t r z y m y w a n i b y l i n i e t y l k o p r z e z feudałów, ale również s k o r u m p o w a n e duchowieństwo. C i ostatni m i e l i często wyłączny monopol n a wykładnie i interpretację p r a w i s l a m u , o i l e i j a k długo p o t r z e b n e to było despotom d l a osiągnięcia i c h celów" (cyt. za J . H a n s , Dynamie und Dogma im Islam, L e i d e n 1960, s. 38). P o r . również A. B o n n e , State and Econimics in the M i d d l e East, L o n d o n 1948, s. 8: „Przywódca państwa został w y n i e s i o n y p o n a d s w o i c h p o d d a n y c h , otoczony n i m b e m boskości i o d d z i e l o n y od zwykłych śmiertelni­ ków p r z e z o c h r o n n y m u r ceremoniału i d w o r z a n . W t y m s a m y m czasie pogłębiające się zubożenie k l a s niższych i wzrastająca n e g a c j a i c h p r a w p o l i t y c z n y c h były rao2 3 �428 ANNA M R O Z E K Omawiane wyżej tendencje znajdują pełne odbicie w t r a d y c j i isla­ m u : „Trzymajcie się [drogi] posłuszeństwa w stosunku do waszych zwierzchników — b r z m i orzeczenie t r a d y c j i a l - T i r m i d i — i nie sta­ wiajcie oporu, b o w i e m t y c h , którzy są i m [zwierzchnikom] posłuszni, bóg nazywa posłusznymi, a powstawanie p r z e c i w k o n i m jest powsta­ w a n i e m p r z e c i w k o bogu [...] Jeśli ktoś zarządza waszymi s p r a w a m i i popadnie w nieposłuszeństwo wobec [nakazów] boga, t o przyjdzie na niego k a r a boża ( t j . bóg będzie wiedział, j a k go ukarać), ale w y nie macie p r a w a odmawiać m u posłuszeństwa. K t o nisko ceni władzę boga na ziemi, tego bóg poniży ( M a n ahanu s u l t a n a l l a h i fí-1-ardi ahanáhh u ) " . C y t a t ten nie w y m a g a komentarza. 2 4 Zalecenia t r a d y c j i o podobnej w y m o w i e posiadają swe źródło w cy­ t o w a n y c h wcześniej orzeczeniach Koranu i — wyjąwszy i c h k o n k r e t ­ ność — nie różnią się one n i c z y m od swego p i e r w o w z o r u . T a k j a k w y ­ jątkowa pozycja i u p r z y w i l e j o w a n i e władców były z góry u s p r a w i e d l i ­ wiane na zasadzie uświęconej przez Koran h i e r a r c h i i , t a k i bezprzykład­ na samowola i despotyzm t y c h ostatnich były r e z u l t a t e m f a k t u , że władcy c i — postępując za przykładem Mahometa — k o r z y s t a l i z n i e ­ ograniczonej władzy, nie podlegając żadnym a u t o r y t e t o m , poza nie u c h w y t n y m bogiem. Co więcej, p r a w o d a w s t w o oparte na przepisach r e ­ l i g i j n y c h , ściśle Koranie — z n o w u sprowadzane f o r m a l n i e do a u t o r y t e t u boga — dawało jego twórcom i egzekutorom (właśnie władcom i sko­ r u m p o w a n e m u duchowieństwu) nieograniczone możHwości w y k o r z y s t y ­ wania go do własnych celów. Właśnie na podstawie zasad i s l a m u wszel­ kie a k t y bezprawia, gwałtu i despotyzmu mogły być uzasadniane „wolą boga" i tłumaczone chęcią doświadczenia w i e r n y c h . II. P R Z E P I S Y E T Y C Z N E K O R A N U I I C H W Y M O W A SPOŁECZNA I s l a m , a właściwie jego twórca Mahomet, m i m o iż nawiązywał sze­ r o k o do t r a d y c j i i zwyczajów przedmuzułmańskich Arabów, w p r o w a ­ dził również szereg cennych i n n o w a c j i w zakresie przepisów i zaleceń dotyczących sfery e t y k i i moralności. Z n a j d u j e t o m . i n . swoje odbicie w zakazie zabójstwa niemowląt, zwłaszcza płci żeńskiej, p r a k t y k o w a n e g o dość powszechnie w okresie przedmuzułmańskim, głównie wśród p l e m i o n koczowniczych, a w y n i ­ kającego ze szczególnie ciężkich i t r u d n y c h warunków życia t y c h ostatnich, co za t y m idzie małej użyteczności kobiet. „Nie zabijajcie żliwe p r z e z bezprzykładny s o j u s z między duchowieństwem i s l a m u , biurokracją p a ń ­ stwową i w i e l k i m i p o s i a d a c z a m i z i e m s k i m i " . M s. 94. C y t . za I. G o l d z i h e r e m , Muhammedanische S t u d i e n , t. 2, H a l l e 1890, �SPOŁECZNA F U N K C J A 429 K O R A N U własnych dzieci przez bojaźń ubóstwa — b r z m i jeden z wersetów Koranu — j a i c h i wasze potrzeby opatrzę. Zabijając je popełniacie śmiertelny g r z e c h " . Przepis t e n , p o d y k t o w a n y zmienioną sytuacją ekonomiczną Arabów (zwycięskie podboje dostarczają bogatych łupów) i k o n k r e t n y m i potrzebami ( w o j n y stwarzały rosnące zapotrzebowanie na bojowników), nie umniejsza zasług Mahometa w f a k t y c z n y m poło­ żeniu k r e s u p r a k t y k o w a n y m dotychczas zabójstwom niemowląt i sta­ n o w i jeden z pozytywów Koranu; z d r u g i e j s t r o n y sposób sformułowa­ nia tegOf zakazu: pozostawienie bogu t r o s k i o u t r z y m a n i e potomstwa, zrodziło s k u t k i ujemne w postaci beztroski i b r a k u odpowiedzialności za u t r z y m a n i e dzieci, a wynikający stąd o g r o m n y przyrost n a t u r a l n y w k r a j a c h i s l a m u jest dzisiaj jedną z najpoważniejszych przeszkód w usunięciu rezultatów opóźnienia gospodarczego. 25 Do i n n y c h pozytywów odnoszących się do życia rodzinnego zaliczyć należy podkreślany w i e l o k r o t n i e nakaz szacunku i pieczołowitości d l a rodziców i w ogóle starszych l u d z i : „Bóg nakazuje sługom s w o i m być d o b r o t l i w y m dla swoich bliźnich i rodziców, czy z n i c h jedno, czy oboje osiągnie w i e k sędziwy. Strzeż się, abyś i m pogardy nie okazał i n a ­ pomnień nie dawał, przemawiaj do nich zawsze z u s z a n o w a n i e m " . Nakaz t e n m a swoje źródło w społecznej, na wpół patriarchálněj s t r u k ­ turze ówczesnej A r a b i i . Zachował on swą wartość do c h w i l i obecnej i p r z y j e m n i e uderza cudzoziemca. U j e m n e s k u t k i , j a k i e za sobą pociąga, polegają j e d y n i e na u m o c n i e n i u nadmiernego poszanowania a u t o r y t e ­ tów i hołdowaniu t r a d y c j i , cech i t a k już silnie a k c e n t o w a n y c h w ideo­ logii islamu. 26 Nie b r a k również w Koranie zaleceń ściśle etycznych o równie do­ datniej w y m o w i e . Są t o : p o w t a r z a n y w i e l o k r o t n i e nakaz uczciwości k u p i e c k i e j (być może jest to następstwem f a k t u , że Mahomet, sam k u ­ piec z zawodu, doceniał wartość i znaczenie t a k i e j właśnie postawy w p r a k t y c e ) , przestrzeganie przed w y d a w a n i e m fałszywego, krzywdzą­ cego świadectwa o i n n y c h , akcentowanie cnót miłosierdzia, s p r a w i e d l i ­ wości, wzajemnej życzliwości i t p . A l e wszystkie te przepisy i napomnienia nie są j e d y n y m i a n i n a j ­ ważniejszymi zaleceniami Koranu w sferze e t y k i . O i l e przytoczone wyżej przepisy odwoływały się do dobrej w o l i i działania w i e r n y c h , co znajduje swe odbicie we wczesnych surach Koranu , o t y l e późniejsze 21 25 26 Koran, Koran, X V I I , 31. X V I I , 23. P o r . Koran: „Zesłałem z n i e b a tę księgę, w której p r a w d a p r z e m a w i a do l u d z i : k t o podług niej postępuje i kto się od niej oddala, każdy d l a siebie p r a c u j e " ( X X X I X , 42); „Każdy odpowie za s w o j e u c z y n k i " ( L X X I V , 38). 27 �430 A N N A M R O Z E K sury akcentują już t y l k o wartość biernego, ścisłego podporządkowania się muzułmanom w o l i i działaniu samego boga. Na zmianę stanowiska i o r i e n t a c j i Mahometa wpłynęło przede w s z y s t k i m jego postępujące znaczenie i wzrastający a u t o r y t e t p o l i t y c z ­ n y n a terenie A r a b i i , ale także początkowe k p i n y i sceptyczne u w a g i jego współziomków . Oba te f a k t y pociągają za sobą położenie więk­ szego niż dotychczas nacisku na wszechmoc i wszechdziałanie boskie, t j . predestynację. Broniąc się przed k p i n a m i i a t a k a m i swoich współziomków i pragnąc umocnić własny a u t o r y t e t , Mahomet, w coraz szerszym stopniu uzależ­ n i a s p r a w y i czyny l u d z i od w o l i i wyroków boga: „Ludzie nie zostaną oświeceni według t w o j e j [ t j . Mahometa] chęci — b r z m i tekst jednej z późniejszych sur Koranu — Bóg oświeca t y c h , którzy m u się podo­ bają i zna wszystkich, postępujących drogą z b a w i e n i a " . W t e n sposób Mahomet odsunął od siebie zarzut „niemocy" w w y p a d k u niepowodzeń p r z y n a w r a c a n i u n i e w i e r n y c h : jeśli ktoś n i e chce przyjąć zasad nowej w i a r y i podporządkować się i c h przepisom, dzieje się t o za sprawą sa­ mego boga: „[...] kogo bóg pogrąży w błędzie, t e n należy do straco­ n y c h " ; i w i n n y m m i e j s c u : „Bóg [...] kogo chce p r o w a d z i drogą zba­ wienia" . P o d wpływem zmienionej o r i e n t a c j i Mahometa ulega również zmia­ nie s t r u k t u r a samego i s l a m u . W miejsce wcześniejszego odwoływania się do w o l n e j w o l i człowieka, do jego uczynków, które miały w a r u n ­ kować zbawienie, pojawiają się teraz coraz częściej orzeczenia, p r z y p i ­ sujące t y l k o bogu decyzję w k w e s t i i zbawienia czy potępienia człowieka. Znajduje t o swoje odbicie w większości sur Koranu. Oto niektóre z n i c h : „[...] bóg daje posłuch t e m u , k t o m u się podoba; on mógłby 28 29 M 31 Świadectwem k r y t y c z n e g o s t o s u n k u A r a b ó w do M a h o m e t a w e w c z e s n y m o k r e s i e jego działalności j e s t z n o w u s a m t e k s t Koranu: „Oni (tj. n i e w i e r n i ) mówili do p r o r o k a : ty, który przyjąłeś Koran, jesteś szalony. Gdybyś n a m p r a w d ę p r z y ­ nosił, czyżbyś nie przyszedł w poczcie aniołów? ( X V , 6 — 7 ) ; „Nie m a innego życia n a d to, j a k i e g o używamy i n i g d y n i e z m a r t w y c h w s t a n i e m y — t a k a była i c h m o w a " ( C V I , 29); i j e s z c z e j e d e n f r a g m e n t : „Czyż p o r z u c i m y nasze bóstwa — mówili — d l a j e d n e g o szalonego w i e r s z o k l e t y ? " ( X X X V I I , 36). Świadczy o t y m również k r y ­ t y c z n a p o s t a w a A r a b ó w w o b e c treści l e g e n d p r z y t a c z a n y c h p r z e z M a h o m e t a . I t a k , występująca w Koranie ( X X X V I I , 139—144) przypowieść b i b l i j n a o J o n a s z u , który z a sprawą boga w y r z u c o n y ze s t a t k u , połknięty został p r z e z w i e l o r y b a , p r z y t o ­ czona słuchaczom wzbudziła ogromną wesołość, a j e d e n z n i c h rzekł: to n i e j e s t c u d , że w i e l o r y b połknął J o n a s z a ; byłby to c u d nierównie większy, g d y b y J o n a s z połknął w i e l o r y b a . 28 29 30 31 Koran, Koran, Koran, X X V I I I , 56. V I I , 177. X , 25. �SPOŁECZNA FUNKCJA 431 KORÁNO sprawić, że c i , co w grobie spoczywają, m o g l i b y słyszeć" ; „Kogo bóg p r o w a d z i , t e n prawą postępuje drogą; c i których o n obłąkał, nie znajdą ucieczki przed n i m " ; i jeszcze: „[...] o n może według upodobania przebaczać w a m l u b karać w a s " *. W ostatecznym r a c h u n k u w i a r a l u b n i e w i a r a nie zależy więc już od człowieka: o d jego w y b o r u , w o l i i postępowania. T o A l l a h obdarza łaską w i a r y , l u b też o d m a w i a t e j łaski, czyni serce wrażliwym dla przestróg l u b j e zamyka. Z t e o r i i predestynacji l u b przeznaczenia b o ­ skiego — sformułowanej przez Mahometa t a k stanowczo i bezwzględ­ nie — w y n i k a , że bóg przeznaczył człowieka z góry bądź do szczęśli­ wości, bądź do potępienia, że sparaliżował każdy o d r u c h woH i każdą inicjatywę, odebrał człowiekowi możność decyzji, uczynił bezskutecz­ n y m wysiłek do wzrastającej doskonałości. Z b i e g i e m czasu, wszelkie zjawiska otaczającego l u d z i świata, a szczególnie zjawiska dla n i c h uży­ teczne, są przedstawiane w Koranie j a k o a k t c u d u boskiego. Zasięg „twórczości boga" nie pozostawia miejsca na żadną a k t y w ­ ność samego człowieka. N a w e t b o w i e m ubranie, p o k a r m , napoje, dobro­ b y t czy nędza, szczęście czy nieszczęście pochodzą bezpośrednio od b o g a . Można więc postawić p y t a n i e : j a k w świetle wszechogarniającej aktywności boga na niebie i z i e m i wyglądają przepisy etyczne stawiane przed s a m y m człowiekiem? Pozostają one w ścisłej zgodności l u b lepiej zależności o d sformułowanych wyżej przymiotów boga. A b s o l u t n a wszechmoc boga m a wzbudzać podziw i strach w i e r n y c h i skłaniać i c h do ukorzenia się p r z e d majestatem b o s k i m : „Wierzący t o c i — orzeka tekst Koranu — w których sercach w z m i a n k a o bogu wzbudza lęk [...] i którzy pokładają w n i m jedyną nadzieję dla siebie" . Naturalnym następstwem wyeksponowanej na p l a n pierwszy wszechmocy boskiej jest formułowany w i e l o k r o t n i e postulat uciekania się t y l k o do pomocy boskiej w c h w i l a c h szczególnie ciężkich: „[...] ci, którzy chcą o b r o n y , niech j e j o d boga żądają" ; „Bóg jest w a s z y m opiekunem, któż lepiej o d niego może w a m pomóc?" ; „Jeśli bóg zsyła 32 3 S 3 35 36 37 38 '2 Koran, X X X V , 22. 33 Koran, X V I I , 97. 34 Koran, X V I I , 54.* 35 P o r . Koran: „On w d o b r o c i s w e j wyposaża w a s w p o k a r m y c z y s t e i z d r o w e " (XL, 64); „Dzieci A d a m a ! Daliśmy w a m odzież, abyście o k r y l i w a s z e n i e d o s t a t k i " (VII, 26); „Bóg jest dobrotliwy dla slug swoich i darów swoich udziela według p o d o b a n i a (dosłownie: k o m u c h c e ) " ( X L I I , 19); „Bez w o l i bożej l u d z i e n i e mogą k o ­ rzystać ze szczęścia a n i doznawać przeciwności" ( V I I , 188). 36 Koran, 3 7 K o r a n , X I V , 12. 88 Koran, V I I I , 2. I I I , 150. �432 ANNA MŘOZEK na ciebie utrapienie, o n t y l k o może cię uwolnić o d n i e g o " . Zgodnie z p r z y t o c z o n y m i wyżej orzeczeniami Koranu i s l a m w y k l u c z a możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w potrzebie ze s t r o n y innego człowieka, podważa t y m s a m y m podstawy solidarności l u d z k i e j , wiarę w siły i wartość człowieka w ogóle. W rezultacie muzułmanin nie przypisuje większej w a g i do swego działania, nie zna radości płynącej z p o k o n y w a n i a trudności na t y m p o l u : jest b i e r n y , poddaje się b i e g o w i rzeczy. Bierność t a p r z e j a w i a się również w postawie wyczekującej człowieka w stosunku do otaczają­ cego go świata, w niechętnym stosunku do wszelkiego wysiłku, w b r a k u t r o s k i o własne, a t y m bardziej cudze j u t r o . N a bezpośrednią zależność tej właśnie postawy muzułmanów od zasad r e l i g i i przez n i c h w y z n a ­ wanej wskazują liczne w y p o w i e d z i teoretyków islamu w k w e s t i i w a r ­ tości i r o l i p r a c y w życiu człowieka. I t a k Wasija Abu H a n l f a — jeden z interpretatorów świętej księgi i s l a m u — stwierdza, że „wiara jest ważniejsza od pracy: praca może mieć p r z e r w y , ktoś może być o d n i e j u w o l n i o n y , od w i a r y zaś n i e " . Uzasadnieniem tego stanowiska jest właśnie absolutna wszechmoc boga: „Bóg stworzył człowieka łącznie z jego pracami, p r z e k o n a n i a m i i wiedzą, ponieważ człowiek nie m a zdolności do tworzenia, będąc słabym i p o z b a w i o n y m o d p o w i e d n i c h właściwości. Bóg t w o r z y człowieka i zaopatruje go, j a k to jest powie­ dziane w Koranie: Alláh t w o r z y i zaopatruje c i e b i e " . Dochodzą t u do głosu wszystkie e l e m e n t y r e l i g i i islamu, o których m o w a była wyżej: podkreślenie słabości człowieka, negacja wartości jego osobistego w y ­ siłku i „uwolnienie" go o d trosk o własne życie. 39 4 0 41 W y z n a w c a i s l a m u był j a k o człowiek wtłaczany w ściśle ograniczone r a m y szablonów, obracał się w zamkniętym świecie, w którym wszyst­ k i e zdarzenia były u j m o w a n e j a k o przejaw „cudu boskiego", a więc rodzić mogły t y l k o p o d z i w i trwogę, a nie ciekawość i dociekliwość. Jeśli jeszcze do tego dodamy w i e l o w i e k o w e odcięcie się świata i s l a m u od wpływu obcych k u l t u r , absorbujących wyobraźnię i wyzwalających a u t o k r y t y c y z m , t o f a k t akceptacji i respektowanie cnót muzułmańskich sformułowanych w Koranie, przez przygniatającą część wyznawców t e j r e l i g i i , nie będą budzić większego zdziwienia. III. C N O T Y MUZUŁMAŃSKIE Z A L E C O N E P R Z E Z K O R A N I TRADYCJĘ Najważniejszym obowiązkiem muzułmanina jest wierzyć w A l l a h a i żyć według ścisłego znaczenia słowa: i s l a m (poddanie, podporządkowa­ nie się). Pokorne poddanie się w o l i boga jest 'wewnętrzną istotą po39 Koran, 40 Szarh 41 Ibidem, V I , 17. Wasijat s. 80. Abu Hanifa, H y d e r a b a d 1903, s. 78. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 433 bożności. I s l a m jest d o b r o w o l n y m (i w t y m j e d y n i e przejawia się a k t „wolnej w o l i " człowieka) poddaniem się wierze oraz j e j zarządzeniom. Zgodnie z t y m ujęciem głównymi c n o t a m i muzułmańskimi s t a w i a ­ n y m i przed w y z n a w c a m i , nie t y l e jako wzór, ile w a r u n e k i sprawdzian i c h pobożności, są cierpliwość i pokora. T r u d n o nie dostrzec ścisłego związku t a k ujętych cnót etycznych z omawianą wcześniej, skrajnie ujmowaną teorią predestynacji boskiej: skoro wszelkie wydarzenia w świecie odnoszące się zarówno do zjawisk p r z y r o d y , j a k do człowieka są s k u t k i e m uprzedniego postanowienia boga, to człowiekowi nie pozo­ staje nic innego, j a k c i e r p l i w i e i z pokorą znosić przejawianie się w o l i bożej. N a ścisły związek n o r m etycznych z surową dogmatyką i s l a m u wskazuje również f o r m a i treść orzeczeń Koranu: „[...] znoś c i e r p l i w i e nieszczęścia zdarzające się tobie, bo wszystko jest s k u t k i e m wyroków b o s k i c h " ; „[...] c i , którzy cierpieć będą w y t r w a l e , odbiorą stosowną n a g r o d ę i jeszcze: „czekaj i znoś c i e r p l i w i e i wesoło" **. 4 2 43 W przytoczonych wyżej wersetach t r u d n o nie odczytać w y m o w y społecznej w t a k sformułowanych nakazach etycznych: ponieważ nic nie dzieje się w b r e w w o l i boga, żadne cierpienie ludzkie nie jest złem i n i e w a l k a z n i m , lecz c i e r p l i w e oczekiwanie na ewentualną zmianę zrządzenia boskiego jest postawą je d ynie słuszną. T ę „wartość" prze­ pisów Koranu docenili w pełni późniejsi teologowie i s l a m u , cierpliwość b o w i e m i pokora są c n o t a m i najszerzej t u t a j o m a w i a n y m i i u s i l n i e a k c e n t o w a n y m i . P r z y czym społeczny sens t y c h przepisów jest j a w n i e w y e k s p o n o w a n y na p l a n pierwszy. Przedstawiciel tego k i e r u n k u : a l - M a l a t i , stwierdza co następuje: „[Należy] wierzyć, że Koran jest mową boga i w to, że trzeba słuchać aktualnego władcy takiego, j a k i m o n jest [...] nie należy też osądzać żadnego muzułmanina niezależnie o d jego czynów, ponieważ n i e wiadomo, k t o jest przeznaczony do piekła, a k t o do n i e b a " . 45 O b u t y m cnotom, t j . pokorze i cierpliwości, poświęcone są w l i t e r a ­ t u r z e muzułmańskiej liczne opracowania, wiersze i przysłowia. D o b a r ­ dziej znanych należy zbiór stu przysłów 'Alí'ego, z których p r z y t o c z y m y k i l k a dla z i l u s t r o w a n i a omawianego przez nas zagadnienia. P r a g n i e m y p r z y t y m zwrócić uwagę na p r e f i k s „naj", dodany przez 'Alí'ego, w s k a ­ zujący na rangę wyszczególnionych przez niego cnót: „Najpiękniejszym stanem jest cierpliwość; najpiękniejszym ćwiczeniem r e l i g i j n y m jest Koran, X X X I , 17. Koran, X V I , 96. Koran, L X X , 5. C y t . za A Reader on Islam, passages from standart Arabic Writings illustra­ tive of the Beliefs and Practices of Muslim, ed. A . Jeffery, G r a v e n h a g e 1962, s. 367. 42 43 44 45 28 — Etnografia Polska, t. X �434 ANNA MROZEIĆ pokorna postawa; największa słuszność t k w i w stosunku służebnym człowieka w odniesieniu do boga" . Dość charakterystyczny jest p r z y t y m fakt, że w życiu codziennym muzułmanów przyjęły się i ugruntowały właśnie te elementy przepi­ sów Koranu, które podkreślały i c h słabość i bezsilność w obliczu w y ­ roków boskich. Umacniała je z jednej s t r o n y p r a k t y k a , przeciętny bo­ w i e m o b y w a t e l nie miał istotnie nic do powiedzenia w sprawach ogól­ n y c h większej czy mniejszej wagi, zobowiązany do bezwzględnego po­ słuszeństwa wobec władcy; z d r u g i e j strony umacniały je również t r a ­ d y c y j n e upodobania i n a w y k i Arabów: przyzwyczajenie do zdobywania środków u t r z y m a n i a n a drodze wojen (tradycje koczownicze) l u b w f o r m i e dotacji (pensje wypłacane l i c z n y m towarzyszom proroka i jego r o d z i n o m ze s k a r b u państwa), liczne i bogate łupy zdobywane na drodze w o j e n w początkowym okresie islamu. Usuwało to na p l a n dalszy przez długi okres wartość i znaczenie pracy jako drogi zdoby­ wania środków u t r z y m a n i a . A r a b o w i e chętnie w i e r z y l i we wszechdziałanie i łaskawość boga, który zaopatrzy i c h w podobne d a r y nie w y ­ magając o d n i c h dodatkowego wysiłku . 46 47 S k u t k i t a k sformułowanych n o r m etycznych, przejawiające się w daleko posuniętej bierności w i e r n y c h , doszły do głosu w pełni wtedy, k i e d y d o g m a t y k a i s l a m u , r o z w i j a n a i umacniana przez teologów m u ­ zułmańskich, coraz j a w n i e j broniła interesów władców, którym „poza­ ziemska" orientacja w i e r n y c h — t a k u s i l n i e zaszczepiana przez ideolo­ gów i s l a m u — stwarzała sprzyjające w a r u n k i do realizowania j a k n a j ­ bardziej ziemskich i doczesnych celów. Jeszcze w okresie życia Mahometa zasady przez niego głoszone w y ­ magały jakiegoś wysiłku o d współwyznawców, jeśli nie akceptacji, to p r z y n a j m n i e j i c h przyswojenia, słowem — myślenia. Przepisy Koranu i autentyczne w y p o w i e d z i Mahometa zamieszczane w t r a d y c j i w n a j ­ wcześniejszym okresie są jeszcze żywe, odnoszą się do spraw codzien­ nych, rozstrzyganych na gorąco, często w sposób giętki i wcale roz­ sądny . Również i muzułmanie tego okresu wyrażają swe wątpliwości, 48 4 6 A l - G h a z á 1 i, Uber Intention, Reine Absicht und Wahrhaftigkeit, H a l l e 1916, s. 82. 4 7 , T e n a w y k i Arabów wzmocnione i u z a s a d n i o n e p r z e z tradycję i religię sta­ nowią również jedną z p r z y c z y n z a s t o j u k u l t u r a l n e g o , ale także opóźnienia e k o n o ­ micznego. Stwierdza to również Bonne (op. cit., s. 157—158): „Przywiązanie do s t a r y c h , t r a d y c y j n y c h f o r m życia u Beduinów, ale także do wolności, j e s t j e d n y m z ważnych czynników utrudniających postęp. A r a b o w i e [...] pracują, k i e d y muszą, i to tak długo t y l k o , j a k długo n i e z a r o b i l i określonej s u m y pieniędzy a k t u a l n i e i m p o t r z e b n e j ; potem odchodzą l u b uciekają". 48 T r a d y c j a przekazała wielbłądzicę odpowiedź M a h o m e t a uwiązać, c z y pozwolić n a pytanie Beduina: j e j biegać w o l n o i zaufać bogu?". „Czy m a m Odpowiedź �SPOŁECZNA F U N K C J A 435 KORANU wahania, przejawiające się w licznych nieraz kłopotliwych d l a Maho­ meta p y t a n i a c h . Mahomet formułował również wiele słusznych i cen­ n y c h nakazów etycznych, j a k np. spełnianie d o b r y c h uczynków, spra­ wianie radości i n n y m , niesienie pomocy w potrzebie i t p . A l e w miarę rozprzestrzeniania się i umacniania w i a r y i s l a m u , w miarę r o z w o j u ortodoksji muzułmańskiej i pogłębiającej się nierówności społecznej muzułmanów na plan pierwszy wysuwają się t e nakazy Koranu, które nawołują do p o k o r y , posłuszeństwa i poddania się w o l i boga. Z n i k a t u już tendencja odwoływania się do dobrej w o l i i rozsądku człowieka. To, co początkowo M a h o m e t stawiał przed człowiekiem j a k o sprawę wymagającą jego akceptacji, z biegiem czasu stało się zbiorem m a r t ­ w y c h dogmatów, które muzułmanin musiał znać, z góry akceptując je. Wszystkie ujemne cechy przepisów Koranu, stanowiące t y l k o część n o r m etycznych nakreślonych przez Mahometa, były w późniejszym okresie szczególnie akcentowane i przedstawiane w i e r n y m j a k o jedynie obowiązujące. T a k więc Mahomet, ale w jeszcze większym s t o p n i u tradycjonaliści i s l a m u w sojuszu z warstwą rządzącą, osiągnęli swój cel: muzułmanie przyjmują pokornie wszelkie b r a k i , niedostatki i p r z e j a w y niespra­ wiedliwości jako p r z e j a w „doświadczenia boskiego". Są o n i istotnie w i e r n i nakazom Koranu: są c i e r p l i w i (sabr), wdzięczni bogu za wszelkie wydarzenia (szukr) i unikają wątpienia utożsamianego z niewiarą (kafr). Odsuwają się o d wszelkiej w a l k i , która wiąże się t y l k o ze spra­ w a m i świata doczesnego i o d p r o b l e m a t y k i , która n i e wypływa z i c h r e l i g i i . Wśród przeważającej części ludności muzułmańskiej, jeszcze do c h w i l i obecnej, żaden pogląd nie zyskuje aprobaty, jeśli n i e zapewnia p r z o d o w n i c t w a zasadom w i a r y . IV. O P O Z Y C J A P R Z E C I W K O W S Z E L K I M F O R M O M INNOWACJI NA GRUNCIE ISLAMU I w t e j k w e s t i i stanowisko Mahometa sformułowane w Koranie nie jest jednolite. W początkowym okresie swej działalności Mahomet, sam głosząc rzeczy nowe w porównaniu z t r a d y c j a m i i obyczajami przedmuzułmańskich Arabów, odwołuje się do i c h namysłu, r e f l e k s j i , w t a ­ k i m s a m y m stopniu, j a k do i c h dobrej w o l i . Z tego wczesnego okresu pochodzą też te f r a g m e n t y Koranu, które akcentują wartość zdobywa­ nej wiedzy, wyższość człowieka rozumnego n a d niepojętnym (czytaj wiernego n a d wątpiącym l u b kpiarzem) . 49 Mahometa brzmiała ,,uwiąż ją i zaufaj seinem mistiach-religiósen 49 P o r . Koran: Erleben, b o g u " (cyt. z a M . H o r t e n, D e r Islam in D u s s e l d o r f 1928, s. 6). „[...] mądry i n i e r o z u m n y nie mogą być p p r ó w n y w a n i " ( X X X I X , 9); „[...] bóg w y n i e s i e n a w y s o k i stopień w i e r n y c h , oświeconych w i e d z ą " [ L V I I I , 11]. �436 ANNA M R O Z E K Z chwilą jednak, k i e d y Mahomet zyskuje sobie pokaźną liczbę zwo­ lenników, a sława jego nieustannie wzrasta, metoda a r g u m e n t a c j i i perswazji ustępuje coraz częściej miejsca p o s t u l a t o m w a l k i zbrojnej jako d r o g i „nawracania" n i e w i e r n y c h , a co za t y m idzie hasłom akcep­ t a c j i ustalonych już zasad w i a r y oraz ostrzeżeniom przed w s z e l k i m i i n n o w a c j a m i . P r z y czym zasady islamu były jedne: t o , co było k o ­ nieczne w odniesieniu do a r m i i , d l a zachowania d y s c y p l i n y w j e j sze­ regach, rozciągnięte zostało również na ludność cywilną. Na straży n i e ­ zmienności ustalonych już zasad Koranu stał nie t y l k o Mahomet, a po jego śmierci k a l i f o w i e i teolodzy, ale również sami A r a b o w i e — Bed u i n i , których d a w n y t r a d y c j o n a l i z m i niechęć w stosunku do wszyst­ kiego co nowe, obce — z chwilą faktycznego zaakceptowania i s l a m u — skierowane zostały p r z e c i w k o wszystkiemu, co nie jest objęte „świętą księgą". K i e d y w okresie podbojów s p o t y k a l i się o n i na terenie państw pozaarabskich z krytyką zasad i s l a m u , z u w a g a m i wskazującymi na niekonsekwencje i b r a k i Koranu, „argumentowali" z pozycji siły, z p o ­ zycji zwycięzców. 50 A l e największą rolę w u m a c n i a n i u i rozszerzaniu z a w a r t y c h w Ko­ ranie zaleceń t r z y m a n i a się z dala od wszelkiego n o w a t o r s t w a , a więc myśli i dążeń nie mających swego p i e r w o w z o r u w świętej księdze i s l a m u , odegrali średniowieczni władcy państwa arabskiego w sojuszu z ortodoksją i s l a m u . Wskazuje na to wyraźnie t r a d y c j a i s l a m u , stwo­ rzona i systematycznie r o z b u d o w y w a n a przez teologów muzułmańskich na użytek własny i władców. I t u t a j przykłady można mnożyć w n i e ­ skończoność. Zgodnie ze świadectwem t r a d y c j i k a l i f Omar (634—644) p r z y z a w i e r a n i u t r a k t a t u pokojowego z każdym nowo z d o b y t y m m i a ­ stem stawiał w a r u n e k , a b y mieszkańcy nie d a w a l i schronienia żadnemu n o w a t o r o w i (Lá ju'wü laná m u h d i t h a n ) . A h d a t h a , j a k również biďa — t o t e r m i n y najczęściej używane w islamie dla określenia n o w a t o r s t w a , c z y l i działania l u b postępowania, które nie jest oparte na s t a r y c h o b y ­ czajach p a t r i a r c h a l n y c h i s l a m u . W e wczesnej t r a d y c j i przypisuje się również p r o r o k o w i następujące orzeczenie, potępiające n o w a t o r s t w o : „ K t o wprowadza n o w e zagadnienia w naszą sprawę [ t j . w sprawy w i a r y l u b szerzej w przyzwyczajenia ustalone przepisami Koranu] takie, j a k i e w niej nie występowały, t e n jest godzien potępienia" . D r u g a wypowiedź: „ K t o c z y n i coś, co nie jest (na miarę) naszych spraw, t e n 5 1 S2 P o r . Koran: „ W i e r n i l O g r a n i c z a j c i e waszą ciekawość; znajomość rzeczy, które c h c e c i e poznać, może w a m szkodzić. S t a r a j c i e się. prosić o tę wiedzę, którą w a m Koran o b j a w i ł " (V, 103); „Nie s t a r a j c i e się zgłębiać tego, czego n i e możecie wiedzieć: z d a c i e r a c h u n e k z w i d z e n i a , słyszenia i z s e r c w a s z y c h " ( X V I I , 40) itp. 5 0 5 1 52 C y t . za G o l d z i h e r e m , Ibidem. op. cit., s. 16. �SPOŁECZNA F U N K C J A 437 K O R A N U jest godzien potępienia" . Podsumowaniem t y c h orzeczeń p r o r o k a jest następujący wniosek: „Najgorszą ze w s z y s t k i c h rzeczy (czynów) jest innowacja" . T ę samą wymowę m a f r a g m e n t t e s t a m e n t u duchowego Mahometa przekazany przez tradycję: „Przestrzegam was przed i n n o w a c j a m i [biďa], b o każda i n n o w a c j a jest błędem" . Dalsze jeszcze zaostrzenie tego stanowiska wydaje się wskazywać na późniejsze pochodzenie t e k s t u t r a d y c j i , przypisywanego p r o r o k o w i : „Najgorszą z rzeczy jest i n n o ­ wacja, każda innowacja jest odstępstwem, każde odstępstwo błędem, a każdy błąd p r o w a d z i do piekła [ o g n i a ] " . T e n sam pogląd wyraża c y t o w a n y przez al-Ta'labí'ego w zbiorze t r a d y c j i tekst egzegezy do I s u r y Koranu, wers. 7, gdzie pod ludźmi, którzy wzbudzają g n i e w boga, rozumie się t y c h : „u których panuje bid'a [innowacja], a błądzącymi są c i , którzy odchodzą o d s u n n y [prze­ pisy, nakazy t r a d y c j i ] " . W rzeczywistości, człowiek n a z y w a n y sahib bid'a ( i n n o w a t o r ) , był w islamie od najdawniejszych czasów t r a k t o w a ­ n y z pogardą, n i e l e d w i e wstrętem. N a w e t jego p r a k t y k i r e l i g i j n e uzna­ wano za w pełni nieważne: n i e przynoszą m u korzyści m o d l i t w a i dobre u c z y n k i — mówiono — jeśli obciążył się bid'a . Tak pojęte zasady w i a r y islamu, skutecznie p o d t r z y m y w a n e przez ideologów r e l i g i j n y c h w podstawowych rzeszach wyznawców islamu, odegrały i odgrywają nadal rolę hamulca w r o z w o j u n a u k i i k u l t u r y . W t e j mierze zgadzamy się w pełni z wypowiedzią: L . I . K l i m o w i c z a , iż „świętość i s l a m u stoi na przeszkodzie poznania naukowego i po­ zostaje w sprzeczności z postępem" . 53 M и 56 5 7 M 59 V. SPOŁECZNE SKUTKI NORM I PRZEPISÓW KORANU Przedstawione w dotychczasowym t o k u wykładu zalecenia i prze­ pisy Koranu oraz t r a d y c j i , kształtujące przez t a k wiele wieków m e n ­ talność jego wyznawców, pozostawiły trwałe ślady w postawie i za­ c h o w a n i u współczesnych muzułmanów. O m a w i a n a ostatnio opozycja przeciwko w s z e l k i m f o r m o m i n n o w a c j i , n i e u f n y i niechętny stosunek do wszelkiej wiedzy pozakanonicznej, ale również wdrażane muzułmanom w sferze e t y k i bierność i p a s y w i z m 53 Ibidem. 54 Ibidem. 55 Ibidem. 5S Ibidem, s. 24. 57 Ibidem, s. 25. 58 59 Ibidem. L . I . K l i m o w i c z , Islam: oczerki, M o s k w a 1962, s. 89. �438 ANNA M R O Z E K dochodzą między i n n y m i do głosu w postawie współczesnych uczniów arabskich. A . Carleton, prowadzący badania n a d postawą i postępami uczniów arabskich, pisze o n i c h co następuje: „Zdumiewające jest, j a k w i e l u uczniów przychodzi do szkoły sądząc, że są czymś p u s t y m , co można napełnić wiedzą bez i c h wysiłku. F a k t y czy stwierdzenia są akceptowane przez n i c h po prostu dlatego, że są napisane w książce, l u b też wypowiedziane przez nauczyciela" . Zgadzamy się też w pełni z w n i o s k a m i tego samego autora, wskazującymi drogi usunięcia owej obojętności i bezwładu młodych Arabów. P o d s t a w o w y m i w a r u n k a m i efektywnego nauczania są zdaniem A. Carletona: „konieczność roz­ budzenia ciekawości uczniów i nakierowanie i c h na drogę celowego, uporządkowanego m y ś l e n i a " . O d siebie dodamy jeszcze d w a dalsze w n i o s k i l u b w a r u n k i : wzbudzenie szacunku i zaufania dla samego sie­ bie, a przede wszystkiem własnych zdolności poznawczych oraz wzrost odpowiedzialności osobowej i socjalnej. Właśnie b r a k odpowiedzialności osobowej i socjalnej, który można b y określić również b r a k i e m odpowiedzialności obywatelskiej muzuł­ manów, jest jeszcze jedną spuścizną zasad i przepisów formułowanych w Koranie, poszerzonych i r o z b u d o w a n y c h w okresie władzy k a l i f a t u . W islamie nie wykształciła się koncepcja czy teoria państwa w nowo­ czesnym znaczeniu tego słowa . Ścisłe powiązanie religijnego i politycznego aspektu państwa we wczesnym okresie i s l a m u znalazło w y r a z w całkowitej i d e n t y f i k a c j i w z a j e m n y c h interesów i sfer oddziaływania, prowadziło do r o z w o j u systemu p r a w a wspólnego dla obu sfer, wyprowadzonego jednak ze źródeł r e l i g i j n y c h (Koran). W islamie państwo, zarówno pod względem f o r m y , j a k i treści, utożsamiane było ze zbiorowością w i e r n y c h ('umma), z przywódcą r e l i ­ g i j n y m n a czele. W rezultacie państwo muzułmańskie nie wykształciło postawy obywatelskiej wśród swoich członków. Pojęcie postawy oby­ watelskiej jest obce i s l a m o w i t a k samo, j a k pojęcie państwa jako i n s t y ­ t u c j i politycznej. Państwo boże zastąpiło t a m na długi okres pojęcie państwa politycznego. Udział w rządzeniu uważany był nawet przez 60 61 62 6 0 A. C a r l e t o n , The Interaction of Education and public Responsibility, A l e p p o 1961, s. 87—89. 61 I b i d e m , s. 89. 6 2 Arabski język nie zna t e r m i n u oddającego treść wyrazu państwo. h a k i m i j a i d a u l a , używane d l a określenia państwa, oznaczają: p i e r w s z e — nie, władzę, suwerenność (a więc przemianę, dynastię, p a n o w a n i e Podobnie przymioty i dopiero władzy też n i e m a w języku a r a b s k i m p r e c y z y j n e g o obywatel czy obywatelstwo. kalifów), drugie — wśród d a l s z y c h znaczeń także Słowa: panowa­ zmianę, państwo. t e r m i n u oddającego pojęcie �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 439 tradycję za niebezpieczny dla zbawienia. Upoważniony do sprawowa­ nia władzy był t y l k o k a l i f : naczelnik i przywódca w i e r n y c h . Człowiek wykształcony w obrębie i s l a m u był co p r a w d a szkolony w sztuce a d m i n i s t r o w a n i a , ale nie było to b y n a j m n i e j równoznaczne z kształtowaniem poczucia odpowiedzialności o b y w a t e l s k i e j . G d y b y po­ równać starożytnego Greka z Arabem-muzułmaninem, t o można b y powiedzieć, że jeśli starożytnemu G r e k o w i wpajało się pojęcie l u b n a ­ ukę o państwie, t o muzułmaninowi pojęcie służby bożej. Stąd wykształ­ cenie w obrębie i s l a m u nie obejmowało cnót c y w i l n y c h . Wśród a d m i n i s t r a c j i Wschodu b r a k również p r o t o t y p u urzędnika j a k o sługi państwa czy narodu. I n d y w i d u a l n y wyznawca i s l a m u nie jest zresztą wciągany w orbitę aktywności politycznej, n i e jest on rów­ nież odpowiedzialny za państwo t a k długo, j a k długo istnieje rząd. Rozwój myśli potítycznej w obrębie państw arabskich (i t o n i e wszystkich) zapoczątkowany został faktycznie na przestrzeni ostatnich k i l k u n a s t u l a t . W okresie wcześniejszym był on u d a r e m n i a n y przez o g r o m n y w p ł y w w a r s t w y k l e r y k a l n e j , która — w sojuszu z władzą polityczną — była zainteresowana w k o n s e r w a c j i r e l i g i j n e j t r a d y c j i i podejmowała stałe wysiłki, a b y uniemożliwić rozprzestrzenianie się n o w y c h zasad państwa i p o l i t y k i . Ciążące k u t r a d y c j i podstawowe rzesze wyznawców i s l a m u , z a j m u ­ jące w państwie pozycję poddanych, podporządkowały się w pełni schematowi r e l i g i j n e m u . Muzułmanin nie przeciwstawiał się państwu, lecz starał się trzymać o d niego t a k daleko, j a k t o t y l k o jest m o ­ żliwe . ез Tendencja t r z y m a n i a się z daleka o d spraw państwa i p o l i t y k i jest jednak n i e t y l k o r e z u l t a t e m skutecznych n a u k t r a d y c j i i s l a m u , ale również osobistego, gorzkiego doświadczenia najuboższych w a r s t w l u d ­ ności. Despotyzm władców k o l e j n o następujących po sobie d y n a s t i i ugruntował przekonanie muzułmanów, że władza jest czymś, czego należy unikać. Podstawowa część ludności trzymała się j a k najdalej od s p r a w p o l i t y k i , nie t y l k o w s k u t e k a p a t i i i i n e r c j i , j a k i e zaszczepiała w n i c h e t y k a i s l a m u , ale także z prostej o b a w y przed e w e n t u a l n y m i s k u t k a m i zetknięcia się z władzą czy j e j reprezentantami, które d l a niej z reguły kończyły się źle. Rząd kojarzył się poddanym z apara­ t e m do ściągania podatków, służbą wojskową, możliwością uwięzienia i w s z e l k i m i i n n y m i p r z e j a w a m i dla n i c h n i e k o r z y s t n y m i . P r z e j a w e m tego s t o s u n k u o b y w a t e l i do a k t u a l n y c h autorytetów p o l i t y c z n y c h jest W e w z a j e m n y m układzie stosunków między p o d d a n y m i a władcą oraz w o b o ­ jętności t y c h p i e r w s z y c h n a s p r a w y p o l i t y k i państwowej t k w i być może j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a f a k t u , że w a r s t w y średnie w obrębie i s l a m u nigdy n i e sięgnęły po władzę. 6 3 �440 A N N A M R O Z E K postawa i zachowanie się ludności w okresie j a k najbardziej współ­ czesnym, n a terenie T u r c j i . A. Carleton, przeprowadzający n a t y m terenie szereg badań o charakterze socjologicznym, pisze o s w y m za­ skoczeniu f a k t e m , że w okresie obowiązkowego spisu ludności na tere­ nie T u r c j i w i e l u mężczyzn znikało z domów, zanim mogło zostać po­ l i c z o n y m i l u b udzielić p o t r z e b n y c h i n f o r m a c j i * . W przeciwieństwie do A. Carle tona postawa i zachowanie się Turków n i e zaskakują nas b y ­ n a j m n i e j : są one l o g i c z n y m następstwem w i e l o w i e k o w y c h rządów de­ spotycznych władców, są rodzajem o d r u c h u w a r u n k o w e g o , j a k i mógł wykształcić się w t y m czasie. 6 Pielęgnowana przez tradycję n a gruncie i s l a m u obojętność n a spra­ w y państwa i p o l i t y k i , podobnie zresztą j a k świadome tłumienie o d ­ powiedzialności o b y w a t e l s k i e j wśród p o d s t a w o w y c h rzesz w y z n a w ­ ców t e j r e l i g i i , odbiło się również na specyficznej f o r m i e nacjonalizmu arabskiego. N a c j o n a l i z m arabski, rodzący się w okresie narastania t e n ­ dencji niepodległościowych, n i e miał cech wybujałego nacjonalizmu narodowego, lecz występował w silnej obudowie r e l i g i j n e j . 6 6 6 6 Dopiero ostatnie l a t a r o z w o j u młodych r e p u b l i k arabskich usuwają na p l a n dalszy religijną i zarazem fanatyczną postać n a c j o n a l i z m u arabskiego. Wpłynęły n a to zarówno różnice w polityce i f o r m a c h rządów poszczególnych państw arabskich, j a k i wciąż jeszcze a k t u a l n a w a l k a o zachowanie niezawisłości i samostanowienia. Ta d w u t o r o w a 6 4 P o r . C a r l e t o n , op. cit., s. 89. B r a k p a t r i o t y z m u n a g r u n c i e i s l a m u przejawiał się n i e t y l k o w o d n i e s i e n i u do s p r a w ogólnonarodowych c z y ogólnopaństwowych, a l e także d o s p r a w l o k a l n y c h , w y d a w a ł o b y się najbliższych l u d z i o m . C y t o w a n y już wcześniej B o n n e p r z y t a c z a dość charakterystyczną w y p o w i e d ź m u z u ł m a n i n a - A r a b a n a p y t a n i e podróżnika e u ­ r o p e j s k i e g o o wielkość, h a n d e l i tradycję historyczną m i a s t a , w którym z a m i e s z k i ­ w a ł t e n p i e r w s z y : „Mój z n a k o m i t y p r z y j a c i e l u — odparł A r a b w k w i e c i s t y m s t y ­ l u — radości m o j e j w ą t r o b y ! R z e c z , o którą m n i e p y t a s z , j e s t z a r a z e m t r u d n a i bezużyteczna. J a k k o l w i e k spędziłem całe życie w t e j właśnie miejscowości, n i e liczyłem a n i domów, a n i też n i e zadawałem pytań o liczbę mieszkańców [...]. A l e n a d e w s z y s t k o , jeśli chodzi o historię tego m i a s t a , bóg j e d e n z n a w y d a r z e n i a b r u d n e i z m i e n n e , które były dziełem n i e w i e r n y c h p r z e d nadejściem m i e c z a i s l a m u . N i e widzę żadnej korzyści [ d l a siebie] w d o w i a d y w a n i u się o to [...]" (op. cit., s. 354). 6 5 Rozwijający się n a c j o n a l i z m a r a b s k i , obciążony był wewnętrzną n i e k o n s e k ­ wencją, wynikającą z f a k t u ścisłego powiązania z tradycją religijną. Po I w o j n i e światowej A r a b o w i e walcząc w s o j u s z u z a l i a n t a m i p r z e c i w k o T u r k o m , których p a n o w a n i e od d a w n a ciążyło i upokarzało A r a b ó w , w t r a k c i e w a l k i p r z e j a w i a l i z b i e g i e m czasu coraz większą sympatię d l a Turków, wynikającą ze wspólnoty r e l i g i j n e j . J . Béraud-Villars pisze o A r a b a c h co następuje: „Niepokoił i c h każdy s u k c e s aliantów, każde zwycięstwo o d n i e s i o n e przez chrześcijan [...] n i e k i e d y l u d z i e z o t o c z e n i a W i e l k i e g o S z e r y f a (przywódca M e k k i ) , walczącego z Turcją, i emirów, mówili o T u r k a c h , którzy polegli n a Półwyspie S y n a j , a n a w e t w A r a b i i , j a k o o męczennikach za w i a r ę " (Pułkownik Lawrence, W a r s z a w a I960, s. 178). 66 �SPOŁECZNA F U N K C J A 441 K O R A N U w a l k a ( t j . w a l k a o n o w y układ sił p o l i t y c z n y c h wewnątrz państwa i zachowanie niepodległości) przyśpiesza proces k r y s t a l i z o w a n i a się świadomości narodowej w obrębie poszczególnych państw arabskich, a akcentowana obecnie jedność Arabów nabiera w n o w y m układzie nowego sensu: jest p r z e j a w e m wspólnoty dążeń i interesów w obliczu t y c h samych problemów, p r z y wzajemnej akceptacji cech różnych. Ostatnie u w a g i sprowadzają nas na g r u n t p r o b l e m a t y k i współczes­ n e j , sugerując powolne zachodzenie zmian w p r z e d s t a w i o n y m wyżej schematycznym m o d e l u n o r m i zaleceń Koranu. VI. PRZEPISY KORANU W KONFRONTACJI WSPÓŁCZESNEGO: MODERNIZM Z WYMOGAMI ŻYCIA ISLAMU Mówiąc o zmianach dokonujących się w sferze p o l i t y k i i e k o n o m i i , j a k również ideologii w niepodległych już dziś państwach z zasięgu i s l a m u , p r a g n i e m y podkreślić, że nigdzie nie dokonują się one w b r e w i s l a m o w i , nigdzie też działalność reformatorów nie podważa wręcz a u t o r y t e t u Koranu j a k o źródła zasad p r a w n y c h , e t y c z n y c h i socjal­ n y c h . W t y m więc sensie można powiedzieć, iż nie usunięto t u głównych hamulców r o z w o j u społecznego, o których mowa była wyżej. Można nawet powiedzieć, że z okresem w a l k narodowowyzwoleń­ czych państw trzeciego świata łączy się w dużej mierze renesans isla­ m u . Jest t o następstwem f a k t u , że ideologia i s l a m u odegrała w w a l ­ kach t y c h ważną i pozytywną rolę j a k o ideologia rodzima, pozostająca w opozycji do r e f o r m i zmian naniesionych na g r u n t i s l a m u przez państwa Zachodu. W y k w i t e m tego okresu były liczne u g r u p o w a n i a i b r a c t w a purytańskie głoszące hasła n a w r o t u do pierwotnego, „czyste­ go" i s l a m u w sferze ideologii i p r a k t y k i życia codziennego. P o z y t y ­ w e m tego r u c h u „odnowy" było rozbudzenie aktywności mas, co w po­ ważnym stopniu przyśpieszyło proces w y z w o l e n i a narodowego, a n a w e t wpłynęło na charakter i strukturę rządów niepodległych już państw; n e g a t y w n y m s k u t k i e m t a k silnego akcentowania wartości ideologii i s l a ­ m u jest orientacja na przeszłość w sferze ideologii i aż nadto częsta w dziełach modernistów i s l a m u apologia t e j r e l i g i i , absorbująca z b y t dużą część i c h u w a g i w stosunku do problemów i potrzeb współczes­ nego życia. A l e nawet apologetyczna w swej istocie l i t e r a t u r a modernistyczna zawiera nowe cechy i tendencje, które — nie burząc podstaw — p o d ­ ważają skutecznie społecznie n e g a t y w n y sens w i e l u orzeczeń i przepisów Koranu. W y n i k a to nie t y l k o z ustalonej już t r a d y c j i łączenia z zasadami islamu niektórych elementów n a u k i nowożytnej (np. w dziedzinie p r a - �442 ANNA M R O Z E K wodawstwa, przejmowano elementy niektórych kodeksów zachodnich, które dołączane do zasad p r a w a muzułmańskiego nie burzyły jego pod­ staw), ale głównie z prób odnajdywania w K o r a n i e orzeczeń dających możliwość uzasadnienia wysokiej r a n g i n a u k i , konieczności aktywności l u d z k i e j , haseł równości społecznej. Złożoność i sprzeczność orzeczeń i przepisów Koranu, na które wskazywaliśmy wcześniej, dają pełne uzasadnienie i podstawy t y m poczynaniom. P r o w a d z i to jednak dość często do p r z y p i s y w a n i a Koranowi — na drodze r e i n t e r p r e t a c j i — orze­ czeń i znaczeń, których księga t a n i g d y nie posiadała, już chociażby z, t e j prostej przyczyny, że okresowi, w którym działał M a h o m e t (wiek V I I ) , obce były p r o b l e m y n a m współczesne. Najczęściej s p o t y k a n y m stanowiskiem wśród modernistów i apolo­ getów i s l a m u jest przekonanie, że islam w ogólności, a Koran w szcze­ gólności, w istocie swej nie jest sprzeczny z w y m o g a m i współczesnego życia, więcej nawet, że i n i c j u j e najbardziej postępowe p r a g n i e n i a i dą­ żenia ludzkości. P r z y t o c z y m y t u t y l k o k i l k a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tego stanowiska w y p o w i e d z i . M u h a m m a d F a r i d W a g d y (India), moder­ nista starszego pokolenia, pisze o islamie, że jest to religia, która „po­ stuluje wolność sumienia, nakłania swoich wyznawców do namysłu i k o n t e m p l a c j i , zachęca do studiowania p r z y r o d y i umacnia dążenie do w i e d z y " '.' I n n y modernista, M u h a m m a d Naguib (Egipt), utożsamia n a ­ wet religię i s l a m u z nauką: „Islam j a k o religia n a u k o w a o p a r t y jest i w y p r o w a d z o n y z niezaprzeczalnych faktów i wydarzeń, dokładnie t a k samo j a k wszelka inna realna w i e d z a " . Jeszcze dalej idzie trzeci modernista, działający również na gruncie egipskim, Wadzi, który p r z y ­ pisuje Koranowi inspirację wiedzy nie t y l k o współczesnej, ale nawet przyszłej: „Islam wybiegł poza czas swego powstania — pisze W a d z i — Koran ustalił zasady [...] które w wiele wieków później o d k r y j e i uzna dopiero świat" . 61 68 69 Oceniając przytoczone wyżej w y p o w i e d z i trzech reprezentantów m o d e r n i z m u i s l a m u można z jednej s t r o n y żywić uzasadnione wątpli­ wości, czy j a k a k o l w i e k r e l i g i a daje się pogodzić z zasadami współczes­ nej n a u k i , nie mówiąc już o utożsamieniu t y c h d w u płaszczyzn; z d r u ­ giej j e d n a k strony nie sposób nie docenić s y m p a t i i , a nawet zaangażo­ wania modernistów i s l a m u w problematyce postępu i n a u k i współczes­ n e j . N a w e t jeśli jest t o jeszcze dość często zainteresowanie czysto d e k l a r a t y w n e , ślizgające się po p o w i e r z c h n i współczesnych problemów A l i , Islam in the World, 6 7 C y t . za: Z a k i 69 M. N a g u i b , The Scientific 69 P e r i o d y k : „Nur a l - I s l a m " , K a i r , R . 15: 1952 z. 428. Religion, L a h o r e 1947, s. 21. C a i r o 1956, s. 111. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 443 n a u k i , to jednak wysoka ranga, jaką przyznają moderniści islamu wiedzy, świadczy na i c h korzyść. Nigdzie, w żadnej książce modernisty i s l a m u nie napotkaliśmy stanowiska potępiającego współczesne osiąg­ nięcia wiedzy na zasadzie i c h sprzeczności z dogmatyką i s l a m u , prze­ c i w n i e : stanowisko c y t o w a n y c h wyżej reprezentantów tego k i e r u n k u wyrażane w różnym ujęciu i zasięgu jest s t a n o w i s k i e m powszechnie s p o t y k a n y m , a tego samego n i e można b y n a j m n i e j powiedzieć o moder­ nistach k a t o l i c k i c h . 7 0 Równie jednoznacznie (i powierzchownie) wyrażana jest przez przedstawicieli tego k i e r u n k u aprobata d l a haseł równości i s p r a w i e d l i ­ wości społecznej, oczywiście p r z y równoczesnym p r z y p i s y w a n i u isla­ m o w i i n i c j a t y w y w t e j mierze. C y t o w a n y już wyżej A b d o u l H a k i m wyraża tę myśl następująco: „Świat przed i s l a m e m n i e znał pojęcia bezklasowości. D o p i e r o społe­ czeństwo i s l a m u zrównało l u d z i społecznie, wyznaczając i m te same obowiązki i te same zaszczyty" . I w i n n y m m i e j s c u : „Islam szanuje życie l u d z k i e i głosi pokój" . A n i w p i e r w s z y m , a n i w d r u g i m w y p a d ­ k u A b d o u l H a k i m n i e m a r a c j i : historia i s l a m u b y n a j m n i e j nie u j a w ­ niła p a c y f i z m u tej r e l i g i i a n i też poszanowania życia ludzkiego; po­ dobnie także zrównanie w i e r n y c h w zakresie i c h obowiązków r e l i g i j ­ n y c h n i e było b y n a j m n i e j równoznaczne ze zrównaniem p r a w czy likwidacją klas w obrębie i s l a m u , na co wskazywaliśmy w p i e r w s z y m paragrafie niniejszego artykułu. A l e m i m o wszystkich t y c h zastrzeżeń k i e r u n e k dowodzeń A b d o u l H a k i m a wskazuje, że w y c z u w a o n t r a f n i e problematykę socjalną oraz dążenia ogólnoludzkie, skoro z n i m i właś­ nie próbuje powiązać zasady islamu. 71 72 Ten k i e r u n e k dowodzeń n a gruncie i s l a m u jest p r z y t y m również odbiciem r e f o r m i zmian socjalnych, j a k i e dokonują się w obrębie nie­ podległych dziś państw muzułmańskiego Wschodu. Islam, którego za­ sięg i znaczenie wybiega daleko poza zakres wierzeń r e l i g i j n y c h , który był i jest r e g u l a t o r e m i drogowskazem życia w i e r n y c h w sensie j a k najbardziej k o n k r e t n y m , podlega c h a r a k t e r y s t y c z n y m w a h a n i o m w m i a ­ rę zmieniającej się s y t u a c j i politycznej i społecznej. Najlepszym świa­ dectwem tego jest h i s t o r i a i k i e r u n k i r o z w o j u i s l a m u , sprzeczności Świadczy o t y m f a k t utożsamiania n a u k i z dogmatyką Koranu, n i e k i e d y p r z e z z e s t a w i e n i e poszczególnych tez n a u k i z o r z e c z e n i a m i Koranu. Por. w tej mierze ogólną wypowiedź A b d o u l H a k i m a : „Podobnie j a k w n a u c e określone zostały o s t a ­ tecznie zasady i p r a w a , j a k i m i posługuje się badacz, t a k i w r e l i g i i zasady są o d ­ w i e c z n e i n i e z m i e n n e " (Islamie Ideology. The Fundamental beliefs and Principles of Islam and their Application to practical life, L a h o r e 1961, s. 91). 70 7 1 72 H a k i m , op. cit., s. 159. Ibidem, s. 176. �444 A N N A M R O Z E K występujące w s a m y m Koranie, stanowiące odbicie zmienionej o r i e n ­ t a c j i i różnych celów Mahometa. W okresie władzy kalifów na czoło wysunęły się wszystkie te orzeczenia ,.świętej" księgi, które nawoły­ wały w i e r n y c h do bezwzględnego posłuszeństwa i uległości; były one r o z w i j a n e przez umiejętną interpretację i poszerzane przez tradycję, zawsze j e d n a k w interesie w a r s t w y panującej. Te same cele p r z y ­ świecają do dziś przywódcom niektórych państw muzułmańskich, współ­ pracujących z Zachodem, którzy w obawie przed „niebezpieczeństwem k o m u n i z m u " i w interesie własnym nadal silnie podkreślają wartość t r a d y c y j n y c h zasad i s l a m u , w których klasyczne c n o t y muzułmańskie odgrywają jedną z głównych ról. W odróżnieniu o d t y c h ostatnich czołowi przywódcy państw i s l a m u , zmierzających do r e f o r m socjalistycznych, j a k Naser (Egipt), a w szcze­ gólności Ben B e l l a (Alger), akcentując wzajemny związek socjalizmu z islamem nadają m u t y m s a m y m nową wymowę i — j a k należy p r z y ­ puszczać — nową, n i e znaną m u dotąd treść; ścisłe powiązanie prze­ m i a n ekonomicznych i socjalnych z zasadami r e l i g i i w sferze ideologii odbija się także drugostronnie na charakterze specyficznie pojętego socjalizmu. N i e ulega jednak wątpliwości, że f u n k c j a i s l a m u zależy w dużej mierze o d p r o g r a m u politycznego, a w szczególności społecznego, z j a ­ k i m jest łączony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa901f3b8fa5a7687a7098fe979bb98f.pdf e885e97279a72257cc98e6309f218efa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1762 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1632 Title A name given to the resource Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a pozycja społeczna kobiety / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.294-321 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ SZYNKIEWIČZ ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ NA SUMATRZE A POZYCJA SPOŁECZNA K O B I E T Y Teza o i s t n i e n i u m a t r i a r c h a t u jako przedpatriarchalrrego etapu roz­ w o j u społecznego ludzkości, wysunięta jeszcze w X I X w i e k u , stanowi nadal — w p r a w d z i e w zmienionej postaci — zagadnienie frapujące etnografa. Zarzucenie d y s k u s j i n a d nią, oznaczające często b r a k zaufa­ nia dla j e j płodności, n i e równa się wcale milczącej zgodzie na pogląd o j e j bezprzedmiotowości. W y n i k a wyłącznie z przekonania, że p r z y o b e c n y m stanie w i e d z y t r u d n o jest rozstrzygnąć trwający od dawna spór. Przeważa jednakże opinia, że w a l o r y naukowe posiadać może przede w s z y s t k i m analiza organizacji czy f u n k c j o n o w a n i a r o d u macie­ rzystego, a nie próby umieszczenia go w schemacie e w o l u c y j n y m . Niniejszy artykuł ograniczy się jedynie do analizy wybranego aspektu organizacji społecznej uznanej za matriarchalną, m i a n o w i c i e pozycji społecznej k o b i e t y na t l e rozpadu r o d z i n y macierzystej w M i nangkabau. Ponieważ temat t e n wchodzi w zakres rozważań n a d m a ­ t r i a r c h a t e m , celowe będzie dokonanie przeglądu stanowisk, j a k k o l w i e k bez a m b i c j i przedstawienia h i s t o r i i p r o b l e m u . Myśl o powszechności m a t r i a r c h a t u jako etapu rozwojowego spo­ łeczeństw n i e o d r a z u została włączona w skład t e o r i i ewolucjonistycznej w e t n o g r a f i i . Pojawiła się ona w kręgu myśli prawniczej jako w y n i k poszukiwań p r a w społecznych rządzących życiem ludzi, j e d n a k ­ że całkowicie w i c h aspekcie legalistycznym. Mocno u t r w a l o n y w p r a ­ wie r z y m s k i m p a t r i a r c h a l i z m i związany z n i m system pokrewieństwa oraz dziedziczenia własności — t a k ważny dla koncepcji p r a w n i c z e j — ukierunkował zainteresowania prekursorów trwającego później długie lata sporu. Charakterystyczne jest, że dopiero o d połączenia rozważań 1 1 Morgan liwość, po zapoznaniu że o r g a n i z a c j a rzystnym, zanim triarchalną. L. „po H. się społeczna pojawieniu z wynikami ludów przemyśleń pierwotnych się w ł a s n o ś c i M o o r g a n , Społeczeństwo masowej" pierwotne, Baohofena oparta była dopuścił na prawie przekształciła Warszawa się moż­ maciew 1887, s . 67. pa- �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 295 nad pokrewieństwem i przekazywaniem własności rozpoczyna sią l i n i a r o z u m o w a n i a , która doprowadziła do p o w s t a n i a t e o r i i m a t r i a r c h a l n e j l u b p a t r i a r c h a l n e j . Wcześni socjologowie, j a k Spencer, D u r k h e i m czy Pareto, którzy zaczynali studiowanie społeczeństwa od jego ekonomicz­ n y c h i n s t y t u c j i , a więc systemu własności l u b podziału pracy, nie m o ­ g l i sią spotkać z e t n o g r a f a m i - p r a w n i k a m i na t e j samej drodze myślowej, a nawet po ogłoszeniu w s p o m n i a n y c h t e o r i i w y k a z a l i dla n i c h b r a k zainteresowania. Podejście t y c h ostatnich prowadziło do b u d o w y z w a r ­ tej s t r u k t u r y p r a w n e j określającej s t o s u n k i między członkami g r u p y , a zatem do wyodrębnienia ludów o p o d o b n y m systemie p r a w n y m . K o ­ r e l u j e to z m e t o d o l o g i c z n y m w y m o g i e m t w o r z e n i a typów (idealnego m o d e l u społeczeństwa, do którego przyporządkowujemy spotykane w p r a k t y c e ) j a k o podstawowego narzędzia porządkowania zjawisk. T a ­ k i e r o z um o wa n i e umożliwiło Bachofenowi stworzenie z poszczególnych przekazów a n t y c z n y c h e t a p u • g y n a j k o k r a c j i (władztwa kobiet) będącego p i e r w s z y m okresem dziejów ludzkości, posiadającym zwyczajowo skod y f i k o w a n y zespół zasad obowiązujących członków r o d u i społeczeń­ stwa, a zatem p i e r w s z y m systemem p r a w n y m . Również M c L e n n a n , zaliczany do twórców t e o r i i m a t r i a r c h a t u , p r z y ­ jął p r a w n y p u n k t wyjścia. Na konsekwencje odrzucenia takiego stano­ w i s k a wskazuje przykład Westermarcka, który — m i m o iż był p r z e ­ c i w n i k i e m koncepcji m a t r i a r c h a t u — t y l k o pośrednio związany jest z teorią wiecznego p a t r i a r c h a t u . Pożyteczne w t y m względzie jest 'po­ równanie d e f i n i c j i małżeństwa podanych przez M c L e n n a n a i Wester­ marcka. P i e r w s z y z n i c h stwierdza: „Małżeństwo... O z n a c z a związek (union) mężczyzny i k o b i e t y j a k o p r a w n ą relację mąż—żona i w t e n sam sposób może być- określone przez miejscowe p ra w o l u b z w y c z a j e " {podkreślenie S. S.]. D r u g i zaś: „małżeństwo jest n i c z y m i n n y m , jak m n i e j l u b b a r d z i e j stałym związkiem (connection) między p r z e d s t a w i ­ cielem płci męskiej i żeńskiej trwającym dłużej poza a k t k o n t y n u o w a ­ nia g a t u n k u i u r o d z i n y p o t o m k a " . Ta ostatnia definicja (zbudowana zresztą w t e n sposób, b y do wyraźnych celów ideologicznych objęła również zwierzęta) w y k a z u j e w przeciwieństwie do poprzedniej b r a k zainteresowania pozaetycznymi n o r m a m i społecznymi regulującymi stosunki między członkami g r u p y . Usuwając z r o z u m o w a n i a element p r a w n y Westermarck poszedł w k i e r u n k u o b r o n y k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i k u l t u r o w e j — m i a n o w i c i e m o n o g a m i i . Zupełnie inaczej M c L e n n a n . Określając p r z e d m i o t swoich badań jak*o „prawiną relację mąż—żona" 2 3 2 J . F. M c L e n n a n , 3 E. wyd. W e s t e r m a r c k , V , s . 71 (wyd. I Studies The ukazało in Ancient History sią w of г. History, Human 1891). London Marriage, 1896, s. 44. t. 1, L o n d o n 1921, �SŁAWOJ 296 SZYNKIEWICZ mógł skonstruować na t e j bazie koncepcję p r a w n e j przewagi k o b i e t w społeczeństwie na p e w n y m etapie r o z w o j u . Powyższe zestawienie d e f i n i c j i małżeństwa jest j e d n y m z przykładów wpływu założeń teo­ r e t y c z n y c h na r e z u l t a t y badań. H i s t o r i a sporu o m a t r i a r c h a t dostarcza n a m więcej okazji do obserwowania podobnej zależności. W r o k u 1861, t z n . w t y m samym, w którym Maine ogłosił swoją teorię p a t r i a r c h a t u , ukazała się praca B a c h o f e n a . Przeprowadza w niej .autor dowód na powszechność etapu m a t r i a r c h a t u , c h a r a k t e r y ­ zującego się następującymi zasadami obowiązującymi w życiu społecz­ n y m : u p r z y w i l e j o w a n a pozycja k o b i e t y i j e j decydująca r o l a p o l i t y c z ­ na, przekazywanie dzieciom i m i e n i a poprzez matkę, przynależność dzieci do g r u p y społecznej m a t k i , wreszcie dziedziczenie własności j e ­ d y n i e przez k o b i e t y . Bachofen wysunął tezę, że etap t e n poprzedzał ostatecznie s t a d i u m r o z w o j u ludzkości — p a t r i a r c h a t . Należy przy t y m podkreślić, że k o n s t r u k c j a Bachofena nie zmierzała do wyróżnienia etapów r o z w o j u r o d z i n y , a jedynie r o z w o j u społeczeństwa z p u n k t u w i ­ dzenia p o z y c j i zajmowanej w n i m przez k o b i e t y . Niezależnie od nie­ go M c L e n n a n p u b l i k u j e pogląd o wykształceniu się z p r o m i s k u i t y z m u egzogamicznego i nia t r y linearnego r o d u poprzedzającego ród p a t r y l i n e a r n y . Jego pogląd, że rodzina wykształciła się dopiero w trzeciej i n ­ stancji po p l e m i e n i u o p a r t y m na więzach t e r y t o r i a l n y c h i rodzie — na więzach pokrewieństwa, a także szeroko spopularyzowane i rozszerzo­ ne przez E n g e l s a w n i o s k i Morgana wywołały reakcję Westermarcka broniącego odwieczności r o d z i n y monogamicznej. Z u w a g i na p o p u l a r ­ ność Westermarcka i udzielone m u poparcie szerokich kół k l e r y k a l n y c h E u r o p y powrócił do k o n s t r u k c j i McLennana B r i f f a u l t , który reprezentował lewicową ideologię społeczną. W t e n sposób koncepcja m a t r i a r c h a t u związana została pośrednio z ideologiczną w swojej naturze walką s k r a j n y c h poglądów na pochodzenie r o d z i n y . O l b r z y m i e dzieło B r i f f a u l t , zawierające mnóstwo materiału, było w zasadzie o s t a t n i m głosem z serii wczesnych teoretyków m a t r i a r c h a t u . Trwająca o d p o 4 5 6 7 8 4 J . J . B a c h o f e n , kratie 5 dwa a der alten Tak więc okresy: także isiię zgodnie w — oratz zbrojnym formie 7 F . E n g e ls, R. epoka — kobiet gynajkakracja Primitive Pochodzenie Untersuchung und matriarchat uniwersalny przeciwko wprowadzić The Marriage, rodziny, Mothers, Natur, die (gynajkokrację) stosunków etap miała poprzedzały społecznych, przejściowy brutalnemu Gynaiko- S t u t t g a r t 1861. charakte­ traktowaniu s t a b i l n ą (instytucję ich mał­ * London własności 1884. B r i f f a u l t , uber rechtlichen nieuporządkowanych ama-zoriirzim monogamicznej. J . F. M c L e n n a n , 8 Eine religiÓsen oparem 6 Zurich Mutterrecht. ihrer z jego koncepcją mężczyzn. D o p i e r o żeństwa Das nach heteryzm płciowych, ryzujący przez Welt London 1927. 1865. prywatnej i państwa, wyd. 1, �ROZPAD RODZINY 297 MACIERZYSTEJ czątku X X w . k r y t y k a t e o r i i m a t r i a r c h a t u doprowadziła do spadku za­ interesowania zagadnieniem. K r y t y k a , podjęta głównie przez anglosa­ skich antropologów społecznych, dotyczyła * przede w s z y s t k i m tezy o uniwersalności s t a d i u m oraz szczególnie silnie wyeksponowanej przez Bachofena idei władztwa kobiet jako podstawowego wyznacznika tego etapu r o z w o j u społeczeństwa. Materiał zbierany u współczesnych ludów p i e r w o t n y c h rzeczywiście i c h nie potwierdza a n i też zdecydowanie n i e obala. Stwierdzono więc, że u p r z y w i l e j o w a n i e kobiet nie m u s i iść w p a ­ rze z matrylinearnością czy matrylokalnością, a podrzędna j e j pozycja z patrylinearnością. Poza t y m n i e zaobserwowano w y p a d k u , który b y uzasadniał dosłowność pojęcia „matriarchat", j a k k o l w i e k istnieją spo­ łeczeństwa, w których zinstytucjonalizowana r o l a żony i m a t k i jest wyższa niż męża i ojca, m i m o że jednocześnie stosunek t e n może być o d w r o t n y w r e l a c j i kobieta — j e j męscy k r e w n i . W y m i e n i o n a t u sy­ tuacja często uznawana b y w a za definicję m a t r i a r c h a t u . Z wieloma wątpliwościami spotkało się też t w i e r d z e n i e o sukcesywności stadium, matriarchalnego po p r o m i s k u i t y z m i e , a przed p a t r i a r c h a t e m . Uznano, że nie można dowieść istnienia etapu p r o m i s k u i t y z m u a n i też przejścia m a t r i a r c h a t u w p a t r i a r c h a t w s k u t e k zmiany gospodarki kopieniaczej na r o l n i c t w o sprzężajne, czy też na pasterstwo. Dane wskazują rów­ nież, że wątpliwe są poglądy o względnej wyższości k u l t u r y p a t r i a r chalnej nad m a t r i a r chaina. Jednakże o p i n i e 1 t u są rozbieżne. T a k n p . W. P. S c h m i d t zdecydowanie wiąże ród macierzysty z k o p i e n i a c t w e m . 9 10 Lowie i L i n t o n dochodzą do w n i o s k u , że r o d y macierzysty i p a t r i a r c h a l n y mogą istnieć niezależnie o d siebie i że jest to u w a r u n k o ­ wane wypływającą ze społecznego podziału pracy rolą poszczególnych płci w gospodarce . K r o e b e r i Olson' ogólnie zakładając również niezależność t y c h d w u rodzajów organizacji dopuszczają ewentualność przejścia matrylinearności w patrylinearność. Sumując trzeba s t w i e r ­ dzić, że w zachodniej etnografii zdecydowanie przeważa tendencja do 1 1 1 2 13 For. M. 9 cial New York P. W. S c h m i d t , 1 1 R. H. L o w i e , 1 2 R. L i n t o n , 1 0 s. Woman. M e a d , Sciences, 1 4 15 Position in Society, [w:] Encyclopaedia of the So­ 1949, s . 193. Das Mutterrecht, „Studia Instituti Anthropos", t. 1 0 : 1 9 5 5 , 186. 1 3 Takie Primitive The Tree założenie gospodarczego siłą matriarchacie. Schemat przy irzeozy Society, of London Culture, New zachowaniu implikowałoby t e n jednakże 1961, s York 463. 1957, s . 692. ewolucjonistycznego ewolucyjne nie jest obecnie schematu następstwo w całości rozwoju patriarchatu przyjmowany po bez zastrzeżeń. can 1 4 A. 1 5 R. L . O l s o n , L. K r o e b e r , Archaeology Clan and The and Nature of Moiety Ethnology", t. in Culture, Native 33: 1933. Chicago America, 1952, s . 437. Publications in Ameri­ �SŁAWOJ 298 SZYNKIEWICZ u n i k a n i a generalizacji t y p o w y c h d l a X I X w . oraz dążenie do rozczłon­ k o w a n i a teoretycznej w i z j i m a t r i a r c h a t u n a j e j części składowe podlega­ jące obserwacji badacza. D o t y c z y to głównie matrylinearności i m a t r y lokalności, p r z y c z y m — j a k k o l w i e k często się t o zdarza — n i e muszą one współwystępować. Wykazały t o chociażby badania M a l i n o w s k i e g o na W y s p a c h T r o b r i a n d z k i c h , gdzie patrylokalności towarzyszy m a t r y l i nearność. Zaprezentowane wyżej poglądy stanowią wyjście pośrednie, t y m bardziej możliwe do przyjęcia, i m bardziej okazuje się, że nie moż­ na dowieść bachofenowskiej l u b p o k r e w n e j j e j t e o r i i m a t r i a r c h a t u a n i też j e j obalić. M i m o wszystko z b y t surowa w y d a j e się być ocena P i d d i n g t o n a , który stwierdził, że ,,»matriarchat« jest to koncepcja, której n i k t dziś poważnie nie p o w i n i e n bronić". Są b o w i e m uczeni wychodzący z założenia, że powoływaniem się na współczesne k u l t u r y nie można dowodzić niebyłości m a t r i a r c h a t u , jako że odnosi się go do dalekiej przeszłości, a obserwowane dzisiaj i n s t y t u c j e , którjmi p r z e c i w n i c y m a ­ t r i a r c h a t u nadają istnienie niezależne o d m a t r i a r c h a l n e j organizacji społeczeństwa, są n i c z y m i n n y m , j a k j e j przeżytkami. Pogląd p o d o b n y przeważa w e t n o g r a f i i radzieckiej, która tezę o uniwersalności m a t r i a r ­ c h a t u włączyła do t e o r i i r o z w o j u społeczeństw. Niektórzy radzieccy etnografowie traktują stosunek do powyższej tezy jako pomocnicze k r y t e r i u m postępowości b a d a c z a . 1 6 17 N a j w y b i t n i e j s z y m przedstawicielem radzieckiej n a u k i o m a t r i a r c h a ­ cie jest K o s w e n . Zachowując ogólną ideę bachofenowską złagodził o n niektóre tezy Bachofena, przystosowując je do bieżącego stanu w i e d z y o społeczeństwach p i e r w o t n y c h . T a k więc stwierdza m . i n . , że „rozwój m a t r i a r c h a t u w różnych epokach i różnych k o n k r e t n y c h społeczeń­ stwach przebiegał niejednakowo i wysoce nierównomiernie. Dotyczy to zarazem r o z w o j u u s t r o j u rodowego w jego całokształcie. Dlatego jedne m a t r i a r c h a l n e społeczeństwa r o d o w e mogły i musiały pozostać na bardzo n i s k i m szczeblu r o z w o j u , i n n e — osiągnąć poziom f o r m wysoce r o z w i n i ę t y c h " . Według Koswena przejście do p a t r i a r c h a t u dokonuje się poprzez przekształcenie r o d z i n y macierzystej w patriarchalną w y ­ wołane p r z e m i a n a m i w społeczno-gospodarczej pozycji o b u p ł c i . W o s t a t n i m czasie na gruncie n a u k i p o l s k i e j zakwestionował tezę o powszechności s t a d i u m m a t r i a r c h a t u J . K u l c z y c k i stwierdzając, że 1S 19 R. 1 6 1952, P á d d i n g t o n, An Introduction K o s w e n , Matriarchat. to Social Anthropology, t. 1, London s. 171. 1 7 Por. 1 8 M. O. M. K o s w e n , O. M. O. K o s w e n , Historia kultury Istorija problemy, pierwotnej w Moskwa zarysie, 1948. Warszawa 1955, s. 177. 1 9 „Sowietskaja Siemiejnaja E t n o g r a fi j a " , nr 3: obszczina 1 9 4 8 , s. 3—32. {opyt istoriczeskoj charaktieristiki) �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 299 należy ją m n i e j stanowczo formułować, zachowując jednakże t w i e r d z e ­ nie o prawidłowości tego s t a n u . A n i u Koswena, a n i u i n n y c h r a ­ dzieckich teoretyków społeczeństwa pierwotnego, j a k n p . u J e f i m i e n k i l u b Potiechina, nie z n a j d u j e m y d e f i n i c j i pojęcia m a t r i a r c h a t u , m i m o że jest ono często używane. Nie jest to w i n a przeoczenia, gdyż Kos w e n z u w a g i na dobro d y s k u s j i apeluje o ostrożne określanie tego trudnego p r z e d m i o t u . Definicję taką można jednak odtworzyć na (podstawie p u ­ b l i k o w a n y c h w y p o w i e d z i w s p o m n i a n y c h uczonych. D l a m a t r i a r c h a t u j e j differentia specifica brzmiały następująco: uniwersalność, prawidło­ wość d l a społeczeństw o poziomie sił wytwórczych właściwych n e o l i t o ­ w i (pamiętając o c y t o w a n y m wyżej zastrzeżeniu]), wyższa l u b równa mężczyźnie pozycja k o b i e t y w życiu społecznym, występowanie r o d z i n y macierzystej stanowiącej wspólnotę ekonomiczną. J a k w y n i k a z powyższego przeglądu, istnieje duża różnica stanowisk. Wybór jednego z n i c h , g d y b y był potrzebny, niewątpliwie byłby t r u d ­ n y . W y d a j e się, że dla zrealizowania celu niniejszego artykułu w y ­ starczy, pamiętając o b r a k u zgody, stwierdzić, co następuje. Każda j e d ­ nostka l u d z k a jest członkiem w i e l u g r u p uwikłanych w system z w a n y organizacją społeczną. System t e n określają zasady związane z k i l k o m a w y z n a c z n i k a m i , z których do najważniejszych należą: pokrewieństwo, płeć, stan c y w i l n y , w i e k , zamieszkanie. Wpływają one często d e c y d u ­ jąco na obraz k u l t u r y konkretnego społeczeństwa i dlatego mogą słu­ żyć czasem za podstawę k l a s y f i k a c j i społeczeństw. Zależnie od wyznacz­ n i k a wziętego ża podstawę k l a s y f i k a c j a taka m a różną wagę dla t e o r i i k u l t u r y . Możliwy jest więc dychotomiczny podział n a l u d y współdzia­ łające i współzawodniczące ; n a społeczeństwa, których sprawne f u n k ­ cjonowanie w y m a g a aktywniejszej r o l i k o b i e t niż mężczyzn, i na takie, 2 0 21 2 2 23 matriarchatu w świetle prac radzieckich, Wrocław s. 49, 50. 2 1 o Teoria J. K u l c z y c k i , 2 0 1955, Pod wieloma względami Być bez totemizm. może rozumienie tego społecznej posiadającej chalne, a będzie terminu, dyskusja które odbierze konkretne, oznaczało nad poważniejszych matriarchatem oporów mu znaczenie strukturalnie zbiór niezależnych, przypomina zaakceptowane zintegrowanej powiązane niekiedy zostanie spór takie organizacji instytucje matriar- współwystępujących insty­ tucji. 2 2 Nie zawsze w naukach dychotomiczny jest porządkowania .zasadę teczna będzie 2 3 jest chodziło Przyjęty Cooperation and społecznych w continuum jest o n a także w społeczeństwo gdy praktyczny tych klasyczny, Często obrazującego wypadkach, matriarchalne, o określenie np. bez większego Competition uży-ciiu. Among gdy nasilenie może czy patriarchálně „stopnia jest cech zaistnieć lub przyjąć schemat do jakościowych. spór Ъ bardziej to, czy celów Uży­ dane prawdopodobne, rnatriarchalnośoi''. powodzenia Primitive arystotelesowski wygodniej przez Peoples, Margaret New Mead York w 1937. jej pracy �300 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ które tego nie wymagają; na społeczeństwa tworzące g r u p y oparte na więzi pokrewieństwa według reguł matrylinearności, j a k również na stosujące reguły pątrylinearności. O wartości i przydatności t a k i c h i w i e l u i n n y c h możliwych k l a s y f i k a c j i decydują różne c z y n n i k i , lecz o m a wi a n i e i c h na t y m miejscu nie jest potrzebne. W y d a j e się, że o s t a t n i z wyżej przytoczonych podziałów współczes­ n y c h społeczeństw, połączony z d w o m a równoległymi m u podziałami, których podstawą w p i e r w s z y m w y p a d k u jest dziedziczenie po l i n i i jednego z rodziców, a w d r u g i m rezydencja małżeństwa, pozwala w y ­ odrębnić społeczeństwa nazywane m a t r i a r c h a l n y m i . W t y m znaczeniu też będę stosował t u t a j t e r m i n „matriarchat". U s u w a m w t e n sposób poza zasięg zainteresowania sprawę m a t r i a r c h a t u jako etapu historycz­ nego r o z w o j u . P r z e d m i o t e m b o w i e m dalszych rozważań będzie l u d współczesny, powszechnie w l i t e r a t u r z e uznany za jeden z n a j w y b i t ­ niejszych przykładów do niedawna obserwowanego m a t r i a r c h a t u . Do i n n y c h terminów, które wymagają sprecyzowania dla jasności niniejszego artykułu, należą: r o d z i n a e l e m e n t a r n a — r o z u m i e m przez nią parę małżeń­ ską (niekoniecznie cechującą się stałą współrezydencją) z dziećmi w y ­ magającymi fizycznej l u b społecznej o p i e k i rodziców; m a t r y l i n e a r n o ś ć — zasada przekazywania p o t o m k o m poprzez matkę majątku, pokrewieństwa i członkostwa g r u p y , l u b też któregoś z t y c h elementów z osobna; m a t r y l o k a l n o ś ć — zasada zamieszkiwania r o d z i n y elementar­ nej z rodziną l u b grupą rodową k o b i e t y ; r o d z i n a m a c i e r z y s t a l u b m a t r i a r c h a l n a — w i e l k a rodzina złożona z k i l k u pokoleń, będąca ekonomiczną i terytorialną wspólnotą charakteryzującą się matrylokalnością i pełnym k o m p l e k s e m m a t r y l i n e a r n y m (patrz: matrylinearność). Konieczne jest także określenie d w u następnych pojęć ważnych z p u n k t u widzenia c e l u tego artykułu. U p r z y w i l e j o w a n a pozy­ cja społeczna k o b i e t y występuje wówczas, g d y istnieją: 1) możliwość s p r a w o w a n i a w grupie, której jest ona członkiem, władzy o p a r t e j na prestiżu osobistym i i n s t y t u c j o n a l n y m (w związku z w y k o n y w a n i e m określonej f u n k c j i ) w s t o p n i u wyższym niż mężczyźni oraz w t a k i spo­ sób, że o ile w g r u p i e również mężczyźni posiadają władzę, to jest ona t y l k o transmisją władzy k o b i e t i może być przez n i e z l i k w i d o w a n a ; 2) niewystępowanie d y s k r y m i n a c y j n e g o t r a k t o w a n i a kobiet w porówna­ n i u z mężczyznami przez obowiązujące w grupie prawo. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 301 Przez władzę r o z u m i e m w t y m w y p a d k u wpływanie na decyzje do­ tyczące całej g r u p y l u b też j e j poszczególnych członków, jeżeli w r a ­ chubę wchodzą s p r a w y związane z kontynuacją f u n k c j o n o w a n i a t e j g r u p y . W y k l u c z a m władzę w stosunkach osobowych, których konsek­ wencje dotyczą wyłącznie zainteresowanych jednostek, gdyż ta zależna jest również od cech charakterologicznych. Włączam natomiast n p . de­ cyzje o małżeństwie, ponieważ r e p r o d u k c j a jest p r o b l e m e m społecznym i za t a k i uznana została u M i n a n g k a b a u . Stopień, w j a k i m prawo faworyzuje kobietę w stosunku do męż­ czyzny ( l u b o d w r o t n i e ) , oraz zakres władzy sprawowanej przez kobiety stanowią w a l o r ilościowy, którego w y m i e r z e n i e byłoby użyteczne p r z y badaniach porównawczych. N a m chodzić będzie t y l k o o ustawienie, po­ z y c j i społecznych o b u płci względem siebie i zaobserwowanie, j a k i e w tej mierze zachodzą przesunięcia. M . i n . ważne więc będzie wystę­ powanie o d p o w i e d n i c h n o r m p r a w n y c h , a nie częstotliwość ich stoso­ wania. D l a uzyskania jasności rozważań nad sytuacją kobiet u M i n a n g k a ­ bau konieczne jest — wydaje się — wprowadzenie następnego pojęcia. Jest n i m b e z p i e c z n a pozycja społeczna k o b i e t y , którą definiuję jako możliwość realizacji p o d s t a w o w y c h interesów ekonomicznych w ramach trwałej r o d z i n y . Oznacza to zapewnienie b y t u sobie i dzieciom p r z y założeniu, że t a k m a t k a , j a k i dzieci pozostają członkami g r u p y uzna­ wanej za rodzinę, niezależnie o d tego, czy będzie to w i e l k a r o d z i n a m a ­ cierzysta, czy też elementarna. Podstawowa teza do udowodnienia w t y m a r t y k u l e b r z m i , że m a ­ cierzysta rodzina M i n a n g k a b a u , obserwowana o d końca X I X w., n i e charakteryzuje się uprzywilejowaną pozycją k o b i e t y , natomiast stwarza w a r u n k i konieczne do zachowania j e j bezpieczeństwa społecznego. Dowiedzenie prawdziwości t e j tezy będzie równoznaczne ze s t w i e r ­ dzeniem b r a k u zależności pomiędzy matrylinearną i matrylokalną orga­ nizacją g r u p y a z j a w i s k i e m u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji społecznej kobie­ t y u M i n a n g k a b a u . P r a w d z i w e więc będzie wówczas twierdzenie, że w w y p a d k u M i n a n g k a b a u rezydencja i sposób dziedziczenia oraz wła­ dza w g r u p i e są niezależnymi od siebie aspektami organizacji społecz­ nej. W dalszym ciągu możliwe będzie stwierdzenie, że zjawiska p o w o d u ­ jące zagrożenie tego, co nazwane zostało bezpieczną pozycją społeczną k o b i e t y , tkwiły w p r a w i e z w y c z a j o w y m społeczeństwa M i n a n g k a b a u w okresie d o m i n a c j i r o d u macierzystego, a i c h u j a w n i e n i e spowodowane zostało dezintegracją tego r o d u i p r z e j m o w a n i e m przez rodzinę elemen­ tarną ekonomicznych f u n k c j i r o d z i n y macierzystej. Proces t e n wywoła­ n y został wejściem M i n a n g k a b a u w zasięg działania k a p i t a l i s t y c z n e j �302 SŁAWOJ gospodarki t o w a r o w e j rodziny macierzystej. SZYNKIEWICZ i z m i a n a m i w stosunkach własności w ramach Nazwa M i n a n g k a b a u oznacza t e r y t o r i u m znane w a d m i n i s t r a c y j n e j t e r m i n o l o g i i Holendrów jako Rezydencja Zachodniego Wybrzeża S u m a ­ t r y oraz narodowość zamieszkującą to t e r y t o r i u m . C e n t r u m k u l t u r o w e r e g i o n u stanowi wyżyna Padangu. Podstawą gospodarczą M i n a n g k a b a u jest r o l n i c t w o z zastosowaniem i r y g a c j i . U p r a w i a się t a m głównie ryż, palmę kokosową, kawę, orzeszki ziemne. W X I X w . na tereny zachod­ n i e j S u m a t r y wkroczyła gospodarka p l a n t a c y j n a . W l i c z n y c h miastach i osiedlach o d dawna poważne znaczenie eko­ nomiczne posiada rzemiosło (obróbka m e t a l i , t k a c t w o i in.) znajdujące się na w y s o k i m poziomie t e c h n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . W rejonach przybrzeżnych istotną rolę odgrywał także handel m o r s k i . M i n a n g k a b a u zalicza się do M a l a j ó w . Istnieją opinie, że M i n a n g ­ kabau stanowi „kolebkę" Malajów, z której ci rozprzestrzenili się n a archipelag i Malakkę. Część mieszkańców N e g r i S e m b i l a n (kraj na pół­ wyspie M a l a k k a , członek Malajzji) także nazywa siebie M i n a n g k a b a u ; są o n i p o t o m k a m i emigrantów z S u m a t r y . M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i ­ lan posiadają organizację społeczną bardzo zbliżoną do t e j , która cha­ r a k t e r y z u j e i c h imienników z w y s p y . 24 Od X V w . M i n a n g k a b a u znalazło się w strefie wpływów islamu, który n i e wprowadził zasadniczych z m i a n w życiu społecznym l u d u aż do t z w . w o j n y Padris (1821—1837), w czasie której m i e j s c o w i o r t o d o k ­ s y j n i mahometanie p o k u s i l i się o wprowadzenie r e f o r m metodą siły. Obrońcy tradycyjnego społeczeństwa rządzonego p r a w e m zwyczajowym z w a n y m adat w y k o r z y s t a l i w w a l c e pomoc Holendrów i od tego czasu datuje się ekspansja k o l o n i a l n e j gospodarki na dotychczas stosunkowo izolowane t e r y t o r i u m Padangu. P r z e d przystąpieniem do przedstawienia p r z e m i a n w organizacji r o d z i n y macierzystej wybiorę za p u n k t wyjścia niektóre elementy s t r u k ­ t u r y społecznej związane z organizacją w i e l k i e j r o d z i n y w i c h stanie sprzed wprowadzenia n o w y c h stosunków gospodarczych. Obraz, który t u przedstawię, będzie nosił charakter statyczny dla łatwiejszego u c h w y ­ cenia zmian, które zaszły w n i m o d końca X I X w . Jest to niewątpli­ w i e uproszczenie wywodzące się nie t y l k o z chęci ułatwienia r o z u m o ­ w a n i a , ale także Stąd, że dostępna m i l i t e r a t u r a t y l k o w t e n sposób relacjonuje układ t r a d y c y j n e j organizacji, którego prawdopodobnie Niekiedy zwani Malajami późnymi lub Deutero-Malajami. �ROZPAD RODZINY 303 MACIERZYSTEJ w p r a k t y c e nie można było obserwować całościowo. N a t a k i stan z ł o ­ żyły się m . i n . następujące p o w o d y . * Materiały, którymi dysponowałem, dostarczyły opisów odnoszących się do różnych okresów — o d i n f o r m a c j i zebranych w w i e k u X I X przez W i l k e n a , a powtórzonych w różnych pracach późniejszych, aż po w y c i n k o w e doniesienia o s y t u a c j i obserwowanej w X X w . Zało­ żeniem większości z n i c h było przedstawienie t r a d y c y j n e j organizacji m a t r i a r c h a l n e j , a dokonano tego stosując zasadę praesens ethnographicum. 2 5 W y k o r z y s t a n e materiały dotyczą także różnego t e r y t o r i u m . Obszar zamieszkały przez M i n a n g k a b a u jest stosunkowo w i e l k i , niektórzy a u t o r z y włączają do niego okręgi I n d r a g i r i i K o r i n c z i . Poszczególne r e j o n y miały nieraz różną historię i w n i e j e d n a k o w y m też czasie w e ­ szły w k o n t a k t z kolonizacją holenderską. Co p r a w d a w i e l u piszących interesowało się przede w s z y s t k i m wyżyną Padangu, ale to, co jest przez n i c h nazywane oryginalną strukturą społeczną, skonstruowane zostało na podstawie d a n y c h pochodzących z całego t e r y t o r i u m , które mogło być p o d t y m względem zróżnicowane w przeszłości, t a k j a k jest dziś. 2 6 W d o d a t k u większość opisów sporządzonych w X I X czy w X X w . opierała się na w y w i a d a c h przeprowadzonych wśród samych M i n a n g k a ­ bau, głównie osób spełniających pierwszoplanowe r o l e społeczne, co w p e w n y m s t o p n i u s u b i e k t ywizowało i c h w y p o w i e d z i . W t e n sposób i n f o r m a c j e pochodzące od przywódców odpowiedzialnych za p r z e ­ strzeganie przez grupę p r a w a zwyczajowego relacjonować musiały stan i d e a l n y w y m a g a n y przez to p r a w o . Najistotniejszą jednak przyczyną scharakteryzowanego stanu rze­ czy była właściwa badaczom M i n a n g k a b a u , t a k w X I X , j a k i w X X w., pogoń za r e l i k t a m i przeszłości i k u r i o z a m i k u l t u r o w y m i , która spowo­ dowała, że d o k u m e n t o w a l i o n i n i e m a l wyłącznie t r a d y c y j n e f o r m y o r ­ ganizacji r o d u macierzystego, pomijając niewątpliwie zachodzące w ó w ­ czas zmiany. Rezultatem tego była arehaizacja obrazu społeczeństwa M i n a n g k a b a u , która siłą rzeczy m u s i znaleźć swoje odbicie w opraco­ waniach o p a r t y c h na tychże badaniach . 21 Z t y m i w s z y s t k i m i zastrzeżeniami przystępuję do zaprezentowania organizacji społecznej M i n a n g k a b a u z okresu d o m i n a c j i adatu, c z y l i G. 2 6 Łącznie z Indiragim kałe 2 7 A. W i 1к e n, Verspreide 2 5 było w 1930 r. Na tę sytuację matierinskogo połowina roda XX wieka), przez v geschriften, i Korinczi wynosi Semarang 1912. o n 70 624 k m . T e r y t o r i u m 2 to zamiesz­ 2 073 647 osób. ¡zwraca uwagę siemiejno-bracznych „Sowietskaja J . V. M a r e t i n , otnoszenijach Otmiranije minangkabau E t n o g r a f í a " , таг 3 : 1 9 6 0 , s . 7 6 . pierieżitkow (pierwaja �SŁAWOJ 304 SZYNKIEWrCZ p r a w a zwyczajowego obowiązującego w t y m społeczeństwie do czasu rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . Z s y t u a c j i przedstawionej powyżej w y n i k a także stosowanie w opisie czasu teraźniejszego, co n i e i m p l i k u j e aktualności przytaczanych faktów. System g r u p społecznych, do których należeli M i n a n g k a b a u , był — i w zasadzie pozostał do dziś — s k o m p l i k o w a n y . Można je generalnie podzielić na g r u p y wyodrębnione na 'podstawie t e r y t o r i a l n e j i genealo­ gicznej. Z t y c h p i e r w s z y c h największą jednostką jest negeri (nagari, negari), lokalna r e p u b l i k a , j a k ją nazywa S c h r i e k e . O b e j m u j e ona jedno l u b k i l k a osiedli i nosi obecnie charakter a d m i n i s t r a c y j n y . Wszystkie negeri mają od dawna ustalone granice określające zasięg ziemi, z której mogą korzystać jego mieszkańcy. Negeri jest jednostką endogamlczną. Jednostką podrzędną w s t o s u n k u do poprzedniej jest osiedle — kota. S t a n o w i ono grupę domów r o d o w y c h (ramah kamanakan) oraz spichlerzy, obok których istnieją meczet i balai — wspólny d o m młodzieży, a jednocześnie miejsce o b r a d . Kota, t a k j a k i negeri, po­ siada radę starszych kierującą s p r a w a m i społeczności. Dalsze g r u p y l o ­ kalne, począwszy od dzielnicy w osadzie, a skończywszy na długim ( w i e l k i m ) d o m u , są już ściśle związane z podziałem r o d o w y m . Najszerszą grupą genealogiczną jest suku. Wszyscy w zasadzie M i n a n g k a b a u podzieleni są między cztery suku noszące nazwy Koto, P i l i a n g , B o d i i Tjamiago. Suku jest uważane za rozrośnięty ród p i e r ­ w o t n y , toteż dalej będę zamiennie używał t e r m i n u ród i suku. Członkowie tego samego suku są rozrzuceni po całym k r a j u M i n a n g k a ­ bau i łączy ich głównie przekonanie o wspólnym pochodzeniu oraz nakaz endogamii. W każdym osiedlu zamieszkują przedstawiciele wszystkich czterech rodów. Mieszkańcy osiedla wywodzący się z tego samego r o d u stanowią zwartą grupę zajmującą najczęściej odrębną dziel­ nicę, zwaną kumpulan rumah, i reprezentowaną w radzie negeri. W przeciwieństwie do negeri ród (rozumiany t u t a j , jak również w d a l ­ s z y m ciągu, jako ta część suku, która zamieszkuje jedno negeri) jest jednostką silnie zintegrowaną i dopiero przynależność do niego nadaje człowiekowi pełne p r a w a członka społeczeństwa. O b y w a t e l negeri nie adoptowany przez ród stoi poza nawiasem życia społecznego. 28 29 2 8 Б. 2 9 W dowymi zwane miarę suku Sociological Studies. Selected Writings, cz. I, 1955, s. 95. wzrostu dzieliły kampueng wymieniały puengów. Indonesian S c h r i e k e , Hague—Bandung lub 24 d o 27 liczby się także ludności one suku. wtórnych na i utraty mniejsze Raporty suku, kontaktów •— również holendeskie Maretin zaś między częściami egzogamiczne — z lat dwudziestych przytacza liczbę skła­ grupy, X X 96 w. kam- �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 305 Każda g r u p a genealogiczna M i n a n g k a b a u pieczołowicie pielęgnuje podania o założeniu j e j przez przodka płci żeńskiej. I m większa i b a r ­ dziej złożona grupa, t y m bardziej podania t a k i e komplikują się, stają się odległe, przybierają postać m i t u . . Stosunkowo najjaśniej i bardziej wiarogodnie przedstawia się t r a d y c j a p r z o d k a w podstawowej grupie społecznej M i n a n g k a b a u sa-buwah-parui, c z y l i w i e l k i e j rodzinie. T u założycielem miała być rzeczywiście istniejąca kobieta nazywana ibu (matka) l u b nini (najstarsza k o b i e t a ) . Sa-buwah-parui („wywodzący się z jednego łona") l u b w skrócie parui obejmuje z reguły pięć gene­ r a c j i „wszystkich, którzy .mieszkają obok siebie, mają wspólny grób, te same pola r y ż o w e " . Członkowie j e j (waris) zamieszkują najczęściej k i l k a domów położonych w sąsiedztwie. Działalność gospodarcza p r o ­ wadzona przez wielką rodzinę (parui), k w a l i f i k u j e ją do nazwy zasad­ niczej ekonomicznej jednostki w społeczeństwie M i n a n g k a b a u . Żadna b o w i e m j e j część składowa, t a k grupa, j a k i poszczególne osoby, nie jest u p r a w n i o n a do p o d e j m o w a n i a decyzji i przedsięwzięć n a t u r y go­ spodarczej, które nie uzyskałyby zgody parui. 30 81 W i e l k a rodzina (parui) d z i e l i się na k i l k a djurai stanowiących ze­ spół najbliżej s p o k r e w n i o n y c h r o d z i n w k i l k u pokoleniach. Zajmują one najczęściej jeden d o m i jednoczą się we wspólnym w y k o n y w a n i u znacznej części pracy, w y c h o w y w a n i u dzieci i t p . Z tego też względu djurai będę dla uproszczenia nazywał dalej domem. Rodzina d w u p o koleniowa, zwana sa-mandeh („jednej m a t k i " — t e r m i n t e n n i e o b e j ­ m u j e więc ojca r o d z i n y ) , u p r a w n i o n a była w sferze działań pozagrupow y c h w zasadzie t y l k o do zajmowania odrębnego pomieszczenia we wspólnym d o m u , oddzielnego p r z y g o t o w y w a n i a posiłków i wyłącznej u p r a w y drobnej części wspólnej ziemi na własny użytek. S y m b o l e m genealogicznej i b y t o w e j wspólnoty w i e l k i e j rodziny jest długi d o m (rumah gadang!), który zamieszkiwało często 70—80 osób, a nieraz około 100 . W l a t a c h trzydziestych X X w . obserwo­ wano jeszcze d o m y składające się z 20 pomieszczeń dla poszczególnych sa-mandeh . Władza spoczywa w rękach męskich k r e w n y c h najstarszej k o b i e t y każdej jednostki genealogicznej, w y b i e r a n y c h przez zebranie członków danej j e d n o s t k i . T a k więc k i e r o w n i k i e m d o m u (djurai) jest najstarszy 32 33 3 0 F . C. C o l e , 3 1 O. J . A. 3 2 E. Batak s. M. and L o e b, the 3 3 20 - and Peoples Terres People, S c h r . i e k e , of w op. cit., E t n o g r a f i a F o l s k a , t. I X and cz. książce Wian Malaysia, et peuples Patrilineal Minangkabau, 30; ipowtórzane History The C o l l e t , R. New de York Sumatra, Matrilineal 2, „ A m e r i c a n Organization s. 1 1 7 . in Anthropologist", H e i n e - G e l d e r n , 1935. 1945, s. 295. Amsterdam E . M. t. L o e b , 1925, s. 438. Sumatra: the 3 6 : 1 9 3 4 n r 1, Sumatra. Its �SŁAWOJ 306 SZYNKIEWTCZ b r a t najstarszej k o b i e t y w domu, a więc w p r a k t y c e jego najstarszy mężczyzna, pod w a r u n k i e m jednakże pełnej sprawności fizycznej i u m y ­ słowej, a także postępowania zgodnego z adatem . Nazwa, którą o t r z y ­ m u j e przywódca domu, b r z m i mamak i znaczy „ w u j " , „brat m a t k i " , albo też ogólnie „mężczyzna starszej generacji". Do jego zadań należy a d m i n i s t r o w a n i e wspólną własnością, ułatwianie i nadzorowanie w y ­ kształcenia dzieci, p r z y g o t o w y w a n i e małżeństw dziewcząt z djurai. Mamak jest przedstawicielem r o d z i n y na zewnątrz, obowiązuje go j e d ­ n a k w większości wypadków konsultacja z radą r o d z i n y , w której skład wchodzą także k o b i e t y . G d y członek r o d z i n y chce opuścić negeri czy dokonać t r a n s a k c j i swoją prywatną własnością, m u s i konsultować się z n i m i zastosować do jego poleceń, z p r a w e m odwołania się do wyższego rangą funkcjonariusza w rodzie. Sankcją za niesubordynację jest pozbawienie p r a w a korzystania z własności r o d z i n n e j . P r a w o i obowiązek opiekowania się członkami swojej g r u p y , zwłasz­ cza młodszymi, zachował mamak w niektórych w y p a d k a c h do ostatnich l a t . Znane jest pochodzące z okresu po w y z w o l e n i u Indonezji s t w i e r ­ dzenie lekarza szpitala B a t u Sengkar, że d l a zoperowania chorego dziecka potrzebuje zgody rodziców i mamaka . Mamak najstarszego i najbardziej szanowanego d o m u (djurai) zo­ staje z reguły penghulu, czyli przywódcą w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Jego wybór m u s i uzyskać aprobatę przywódcy r o d u (suku). Obowiąz­ k i e m penghulu jest sprawowanie k o n t r o l i zarówno n a d przestrzeganiem adatu, j a k i p r a w a muzułmańskiego (sjarď, szariat), czuwanie za p o ­ średnictwem mamaków nad przebiegiem prac w rodzinie, d o p i l n o w y ­ wanie w y k o n a n i a zobowiązań w s t o s u n k u do całej wspólnoty t e r y t o ­ r i a l n e j , j a k n p . budowa dróg, meczetów, balai (wspólnych domów w i e j s k i c h ) i t p . Jest także reprezentantem interesów swojej r o d z i n y w radzie suku i jeśli r o b i to w sposób niedostateczny, może być przez swoich k r e w n y c h odwołany. Penghulu m u s i być i n f o r m o w a n y o wszyst­ k i c h ważniejszych wydarzeniach dotyczących k i e r o w a n e j przez niego w i e l k i e j r o d z i n y . K o n t r o l u j e też stan wspólnej własności oraz wszel­ kie poważniejsze transakcje w y m i e n n e i w y d a t k i pieniężne członków r o d z i n y . Korzyści płynące z urzędu penghulu nie są n a t u r y ekono­ micznej, lecz h o n o r o w e j . O t r z y m u j e o n prawo noszenia specjalnego tytułu ( w miejsce i m i e n i a własnego), s t r o j u i różnych emblematów. T a k mamak, j a k i penghulu w sprawach zasadniczych nie mogą podejmo­ wać decyzji w sposób a r b i t r a l n y ; p o w i n n y być one r e z u l t a t e m ogólnego zebrania, gdzie przodującą rolę o d g r y w a indua — najstarsza kobieta. 34 35 3 4 L o e b , 3 5 C. vewents, op. c i i . , s . 30 i V r e e d e - d e Gravenhage 32. Stuejrs, I 9 6 0 , s. 25. The Indonesian Woman. Struggles and Achie^ �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 307 Konsultacje starszych członków r o d z i n y macierzystej nazywają się mapakat. W ważnych w y p a d k a c h (jak n p . dysponowanie wspólną wła­ snością) obowiązuje uczestników r a d y jednomyślność. Głos ostateczny należy więc w t y m s a m y m s t o p n i u do kobiet, j a k i mężczyzn biorących udział w mupakat: W skrótowej, aforystycznej f o r m i e c h a r a k t e r y z u j e powyższy układ stosunków władzy przypowieść należąca do wykładni p r a w a zwyczajo­ wego — adatu: Dziecko kłania się przed mamak kłania się przed penghulu kłania się mamkiem penghulu, mupakat . przed 3a Pomiędzy poszczególnymi r o d z i n a m i istnieje zróżnicowanie w i c h statusie społecznym, wywodzące się jeszcze prawdopodobnie z czasów h i n d u s k i c h . T r a d y c y j n e dotyczące d a w n y c h przywilejów, czy też p o ­ dania o sukcesach przodków powodują, że niektóre w i e l k i e r o d z i n y wysuwają się na czoło w skali prestiżu. (Mówiąc dokładniej, t e n k i e ­ r u n e k związku przyczynowego akceptują sami Minangkabau.) Pocho­ dzący z t a k i c h r o d z i n penghulowie zajmują z reguły w radzie penghulów stanowisko kierownicze — przywódcy r o d u (suku) . Nazywa się ich datuk nan berampe. Datuk każdego r o d u wchodzi w skład r a d y negeri. W j e j rękach spoczywa władza w y k o n a w c z a . J e d n y m z j e j obowiązków było przeprowadzanie co jakiś czas podziału gruntów ne­ geri między poszczególne r o d y (suku), które z k o l e i przekazywały j e do u p r a w y w i e l k i m r o d z i n o m ( p a r u i ) . Te ostatnie dysponowały j e d ­ nakże również ziemią nieprzechodnią, stanowiącą i c h tradycyjną własność. Jak w y n i k a z powyższych danych, władza w społeczeństwie M i ­ nangkabau sprawowana była przez mężczyzn, którzy — jeśli chodzi ° J J wyższe szczeble — reprezentowali g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e . J a k 3 7 за S9 4 0 e 3 3 7 tą 6 V r e e d e - d e S t u e r s , Mowa okresie obejmuje oraz o tzw. się czasy powstawania rośniętych element się skich i Trwała jednostek państw, od II ona L o e b , ierres cit, L o e b , op. cit, 4 0 L o e b , op. cit., 35. archipelagu. zachodnie drobnych rolę kulturę wpływem z wyspy księstw Nazwą Indonezji lub organizacyjną też kolonistów, różnych przynajmniej do części X I V w. roz­ odgrywał hindu-gumatrańską, indyjskich napływających autora historii która buddyj­ Indii oraz ( H e i n e - s. 3 2 9 ) . Paris is. 3 1 . s. tegoż géographie océaniques, 3 9 pod — poważną wyodrębnia misjonarzy według op. których w z Indii na politycznych w n.e. w. E . R e e l u s , Nouvelle et kolonistów Heine-Geldern rozwinąć - G e l d e r n , Ocean tam hinduistycznych Indochim. 3 8 ekspansji terytorialnie indyjski. miała op. c i i . hindu-indanezyjskim universelle. 1889, s. 246. La terre et les hommes, 1.14: �SŁAWOJ 308 SZYNKIEWICZ k o l w i e k b y l i o n i , zwłaszcza mamacy i penghulowie, mandatariuszami swoich r o d z i n i m o g l i zostać przez nie odwołani, posiadali jednak duży zakres swobody decyzji, zwłaszcza w sprawach n i e dotyczących dyspo­ nowania wspólną własnością. I s t o t n y m m o m e n t e m jest także wspo­ m n i a n y już f a k t , że instancją odwoławczą od decyzji mamaka czy peng­ hulu był w w i e l u w y p a d k a c h wyższy stopniem funkcjonariusz, nie zaś r a d a rodzinna. T y m n i e m n i e j t a ostatnia posiadała poważne znaczenie, a j e j członkowie obojga płci m i e l i status równorzędnych uczestników w p o d e j m o w a n i u decyzji. Czołową rolę n a t a k i c h zebraniach, którym przewodniczył mamak l u b penghulu, odgrywała dzięki s w e m u a u t o ­ r y t e t o w i najstarsza k o b i e t a w rodzinie. Jednakże w p ł y w k o b i e t na s p r a w y publiczne i rodzinne nie był większy niż wpływ mężczyzn. Przez „mężczyzn" należy t u rozumieć wszystkich mężczyzn będących człon­ k a m i danej g r u p y r o d o w e j . Mężowie przez sam f a k t nienależenia do g r u p y żony wpływu takiego teoretycznie nie posiadali. Ta d y s k r y m i ­ nacja nie jest jednak sprawą istotną w rozważaniach dotyczących p o ­ działu władzy według płci w r a m a c h g r u p y . J a k już b o w i e m zwrócono na to uwagę , bezpośrednim r e z u l t a t e m m a t r y l o k a l n e j rezydencji n i e jest przewaga kobiety, lecz j e j r o d u n a d mężami członkiń. 4|1 Podstawową cechą opisywanej t u r o d z i n y macierzystej przed j e j rozkładem jest wspólna własność. Celowe jest zatem dokonanie krótkiej c h a r a k t e r y s t y k i związanych z nią reguł postępowania. Istnieją dwie kategorie własności — rodzinna (harto pusako — rzeczy odziedziczone) oraz i n d y w i d u a l n a , zdobyta własną pracą posia­ dającego (harto pantjarian). Własność rodzinna jest wspólna, ale t y l k o w t y m sensie, że każdy pełnoprawny członek r o d z i n y może z niej k o ­ rzystać w miarę potrzeby. N i e znaczy to jednak, że każdy m a p r a w o w równym j a k i n n i s t o p n i u używać j e j wyłącznie. Rozumując w t e n ostatni sposób administracja kolonialna popełniła błąd, gdy w 2 poło­ w i e X I X w . rozpatrywała sposoby i n d y w i d u a l i z a c j i ziemi w celu p o d ­ dania j e j k a p i t a l i s t y c z n e m u systemowi u p r a w y . Pozbycie się własności r o d z i n n e j mogło być uzasadnione t y l k o koniecznością zdobycia środków na przedsięwzięcia związane z i s t n i e n i e m r o d z i n y jako I n s t y t u c j i , a za­ strzeżone przez p r a w o zwyczajowe. Adat nie dopuszczał wydzierżawiania ziemi celem zaspokojenia potrzeb ekonomicznych. Dzierżawa mogła więc nastąpić dla p o k r y c i a t a k i c h m . i n . kosztów, j a k pogrzeb członka rodziny, uroczystości weselne, wprowadzenie penghulu na urząd, n a ­ p r a w a wspólnego d o m u i t p . Z i e m i a n i e mogła być sprzedana, a j e 42 4 3 sia, 4 1 Poir. 4 2 E. H. [w:] 4 3 m. band in. L o w i e , J a c o b , Tenure S c h r i e k e , op. Obesrvations Symposium, op. c i t . , s. c i t , s. 191. on the Development Amsterdam 107. of 1950, L e i d e n Landrights in 1951, s . 143. Indone­ �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 309 d y n i e wydzierżawiona z zastrzeżeniem możliwości j e j ponownego odzy­ skania. Z u w a g i n a przesunięcia w r o l i gospodarczej poszczególnych płci w okresie późniejszym należy t u jeszcze wspomnieć o schemacie p o ­ działu p r a c y obowiązującym podczas istnienia nienaruszonej wspólnoty r o d z i n y macierzystej u M i n a n g k a b a u . Na ziemi w i e l k i e j r o d z i n y (parui) siła robocza użytkowana była wspólnie p r z y zachowaniu podziału p r a c y według płci. Tak więc obok u p r a w y pól ryżowych, dokonywanej wspól­ nie z mężczyznami, do k o b i e t należała praca w ogrodzie p r z y d o m o w y m , łowienie krabów i r y b w płytkich wodach, w y k o n y w a n i e całej p r a c y domowej łącznie z p r z y g o t o w a n i e m posiłków, t k a n i e odzieży. N a t o ­ miast mężczyźni, zgodnie z relacją Loeba, ogradzają pola płotem, b u ­ dują d o m y i opiekują się n i m i , przygotowują utensylia r y b a c k i e i łodzie, polują i dokonują p o ł o w ó w . 44 Jak można się było przekonać, rodzinę macierzystą M i n a n g k a b a u cechuje d e m o k r a t y z m stosunków władzy oraz równość społeczna do­ rosłych członków. Zastrzeżenie do t e j ostatniej k w e s t i i może dotyczyć wyłącznie odrębnego t r a k t o w a n i a płci. I t a k n p . kobieta nie jest u p r a w ­ niona do zawierania samodzielnie kontraktów h a n d l o w y c h ani małżeń­ skich. Również w w y p a d k u zabójstwa k o b i e t y morderca uiszcza t r z y ­ k r o t n i e niższą opłatę rekompensacyjną niż za zabicie m ę ż c z y z n y . Zakazu wchodzenia w stosunki matury handlowej n i e można wyjaśnić t y m , że kobieta przez f a k t istnienia m a t r y l i n e a r n e j f o r m y przekazu własności była niejako strażnikiem własności r o d o w e j , co miałoby k o ­ lidować z j e j aktywną rolą w podobnych transakcjach. Dopuszczalne b o w i e m przez adat a k t y dzierżawy były zawierane w i m i e n i u r o d z i n y nie przez najstarszą kobietę, lecz przez mamaka. Mamak również akcep­ tował transakcje własnością prywatną, która zgodnie z p r a w e m z w y ­ czajowym (np. adat kamanakan) po śmierci dysponenta mogła stać się częścią składową własności r o d z i n n e j . Płynie stąd wniosek o szerokich u p r a w n i e n i a c h władzy w y k o n a w c z e j sprawowanej przez mężczyzn, któ­ ra zdecydowanie przerastała u p r a w n i e n i a kobiet. 45 Osobnego zwrócenia u w a g i wymagają sposoby, j a k i m i realizowana była zasada matrylinearności r o d z i n y u M i n a n g k a b a u . W części d o t y ­ czącej stosunków własności była m o w a o t y m , że wszystkie dzieci o t r z y ­ mują potencjalne p r a w o do korzystania z własności r o d z i n n e j . Dzieje się t a k poprzez sam f a k t urodzenia się z m a t k i będącej członkiem r o ­ dziny, z którą wspólnie zamieszkuje. Reguła m a t r y l i n e a r n e g o dzie­ dziczenia obowiązuje także mężczyzn, i to w d w o j a k i sposób: 1) nieza- 4 4 L o e b, op. cit., s. 4 5 L o e b , op. cit., s. 36. 48. �SŁAWOJ 31C SZYNKIEWICZ leżnie o d tego, że w s k u t e k małżeństwa wchodzą do obcej rodziny, utrzymują o n i n i e p r z e r w a n y k o n t a k t z rodziną swojej m a t k i , w której mogą spełniać f u n k c j e kierownicze i są u p r a w n i e n i do korzystania z j e j własności (harto pusako); 2) i c h własność osobista (harto pantjarian) nie jest dziedziczona przez własne dzieci (w każdym bądź razie nie w całości), ale na m o c y p r a w a siostrzeńców (adat kamanakan) dostaje się dzieciom siostry. Ożenek n i e pociąga za sobą żadnych świadczeń m a t e r i a l n y c h z w y ­ jątkiem s y m b o l i c z n y c h podarków d a w a n y c h o d czasu do czasu żonie. Zapewnienie j e j stałego u t r z y m a n i a czy współudział w uprawie pól ryżowych j e j r o d z i n y nie są przez adat wymagane i zależą tylko, o d dobrej w o l i m ę ż c z y z n y . Obowiązki męża mogą się sprowadzać w y ­ łącznie do składania żonie w i z y t i do pożycia seksualnego. Rozluźnienie w z a j e m n y c h kontaktów może spowodować rozpadniecie się małżeństwa, które zresztą u M i n a n g k a b a u jest bardzo nietrwałe. W t e j części k r a j u , gdzie w p ł y w y i s l a m u były najsłabsze, rozwód w ogóle nie wymagał żadnych formalności. D l a i l u s t r a c j i przytacza się w y p a d k i piątego l u b szóstego z k o l e i zamążpójścia k o b i e t y 2 0 - l e t n i e j . Zawarcie małżeństwa było przede w s z y s t k i m sprawą rodziny, w któ­ r e j i m i e n i u działał mamak. Wiąże się to z jeszcze jedną funkcją mał­ żeństwa — nawiązaniem kontaktów między dwoma r o d z i n a m i . J a k chce L o e b , mają one 'polegać n a w y m i a n i e między g r u p a m i dojrza­ łych mężczyzn, która — t a k j a k w y m i a n a t o w a r o w a — pociąga za sobą zbliżenie d w u s t r o n . W y d a j e się jednak, że idea wiązania d w u r o d z i n poprzez małżeństwo f u n k c j o n u j e przede w s z y s t k i m jako r e z u l t a t wspo­ mnianego poprzednio zróżnicowania poszczególnych w i e l k i c h r o d z i n (pa­ rui), jeśli chodzi o i c h status społeczny. Zróżnicowanie to wyraża się w i s t n i e n i u r o d z i n posiadających swoistą szlachetność i dostarczających kandydatów na stanowiska przywódcze obok rodzin, które t a k i c h p r z y ­ wilejów nie posiadają. Małżeństwo może t a m przybierać formę kasto­ w e j endogamii poprzez tendencję do łączenia w t e n sposób r o d z i n równych sobie. Za taką interpretacją przemawiałyby f a k t y układania się zawczasu między dwoma d o m a m i (djurai) o małżeństwo dzieci, j a k 40 4 7 4 8 4 9 5 0 4 6 G. ing A. L o e b, de op. C . de Countries, cit.у fi. 4 2 . Вот. M o u b r a y , London L o e b , op. cit, 4 8 L o e b , op. c i t . , 5. 44. 4 0 Jak bangsa, 5 0 przy czym Schrieke dziedzicznego bangsa mówi relację the Wilkena Malay przytoczoną Peninsula and przez Neighbour­ s. 4 2 , 4 3 , 4 5 , 4 7 . Loeb urzędu in 1 9 3 1 , 5. 20 n . 4 7 podaje także Matriarchy o (s. 33), ma członkowie pochodzić sankcjonowaniu przywódcy rodu od takich przez {suku) rodzin sanskryckiego w adat jednej (w nazywam vamca, niektórych rodzinie są orang tzn. rasa. (op. wypadkach) c i i . , s . 139), �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 311 również 'konieczność zgody mamaka n a wybór męża celem u p e w n i e n i a się, czy k a n d y d a t zostanie przyjęty przez r o d z i n ę . A więc, m i m o iż przynależność dzieci do r o d u określana jest przez 'pochodzenie m a t k i i dla p o z y c j i dzieci f o r m a l n i e n i e m a znaczenia, z j a ­ k i e j r o d z i n y w y w o d z i się i c h ojciec, to f a k t ten o d g r y w a rolę dla do­ rosłych k r e w n y c h i c h m a t k i . Pomimo to, f o r m a l n i e rzecz biorąc, mężczyzna n i e posiada żadnego związku z rodziną żony, gdyż n i e zo­ staje przyjęty na j e j członka. Oddaje to zresztą t e r m i n stosowany n a oznaczenie zięcia — orang semando, czyli człowiek pożyczony. Istnieje j e d y n i e podporządkowanie n a t u r y organizacyjnej, gdyż mąż, który może być mamakiem w rodzinie swojej m a t k i , jest podległy mamakowi swojej żony przebywając na j e j terenie. Pozycja społeczna mężczyzny w g r u p i e żony była w k o m p o n o w a n a w obowiązującą skalę prestiżu. Po uwzględnieniu wysokiego statusu funkcjonariuszy r o d o w y c h i star­ szych k o b i e t pozycja mężczyzny była w a r u n k o w a n a przede w s z y s t k i m jego w a l o r a m i osobistymi. Pewną ilustrację tej zależności może dać wierszowana formuła adatu pochodząca z M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n : 51 5 2 Człowiek pożyczony jeśli człowiekiem jest jeśli jak da jest pień mi głupi — winien zobaczymy wielkiego cień, jak posłuszeństwo bystrym, drzewa gęsta będę go przy będzie korona mu mnie liści 5 3 swojej teściowej; schlebiać, pracy, wspierał, . K o b i e t a posiada w o m a w i a n y m okresie n i e m a l kompletną niezależ­ ność o d swego męża, m . i n . dlatego, że zgodnie z adatem n i e m a o n obowiązku materialnego wspomagania żony. N i e jest to potrzebne, ponieważ posiada ona zabezpieczony b y t ze s t r o n y swojej r o d z i n y . N a wzajemne p r a w a i obowiązki k o b i e t y i j e j r o d z i n y oraz ną sytuację dzieci nie ma wpływu także stosowana i n i e wzbroniona przez adat poligamia (poligynia). Również rozwód n i e zmienia niczego, gdyż n i e oznacza o n usunięcia e l e m e n t u istotnego dla stabilizacji l u b poczucia bezpieczeństwa którejkolwiek ze stron, a n i też nie prowadzi do narusze­ nia i c h stanu posiadania. Mówi o t y m następujący f r a g m e n t ustnie przekazywanego kodeksu p r a w a zwyczajowego: (Dzieciom ojciec) c o złączono s. 5 1 L o e b, 5 2 Por. op. c i t . , s. zebraną przez — pozostawia rozpada się według na uznania, dwoje, 45. Loeba bogatą Papers on terminologię powinowactwa (op. cit., 38—39). 3 3 pur R. J. W i l k i n s o n , 1908, s . 12. Malay Subjects. Law., cz. I, Kuala L u m ­ �SŁAWOJ 312 co z d o b y t o wspólnie co w n i e s i o n e (przez co przyniiesiome SZYNKIEWICZ — jest żoną) (przez dzielone, zostaje, męża) wraca 5 4 . Sytuacja dzieci w w y p a d k u r o z w o d u także n i e p o w i n n a ulegać z m i a ­ nie, gdyż i c h w y c h o w a n i e m zajmują się członkowie r o d z i n y m a t k i . Można więc wysunąć wniosek, że kobieta w r a m a c h r o d z i n y m a t r i a r chalnej posiadała bezpieczną pozycję społeczną. W l i t e r a t u r z e zwraca n i e k i e d y uwagę przekonanie o podrzędnej po­ z y c j i mężczyzny w M i n a r i g k a b a u wynikłej z rzekomego podporządko­ w a n i a ekonomicznego, którego przyczyną miałoby być n o m i n a l n e d y ­ sponowanie przez k o b i e t y własnością rodową. P r z y c z y n tego n i e p o r o ­ zumienia należy się doszukiwać w stosowaniu schematów europejskich do oceny sytuacji g r u p y m a t r i a r c h a l n e j . Wyjaśni to przykład jednej z p i e r w s z y c h prac dotyczących M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n . P e r r i Mackiray piszą: „Okazuje się na pierwszy r z u t oka, że pozycja męż­ czyzny nawet w kręgu jego własnej r o d z i n y jest niższa o d pozycji jego sióstr... Daje o n swoją pracę n a p o l u ryżowym, z której dzięki r e g u ­ łom p r a w a zwyczajowego n i g d y n i e osiągnie korzyści własnościowych. Jako k a w a l e r przynosi o n do d o m u m a t k i p r z y n a j m n i e j część swoich zarobków, a jeśli — zanim się ożeni — umrze pod opieką swej m a t k i i sióstr, to na nie przechodzi własność, którą mógł posiadać" . Błę­ dem w t y m w y p a d k u było przyjęcie za k r y t e r i u m oceny pozycji spo­ łecznej stosunku własności do podstawowego środka p r o d u k c j i , j a k i m jest w s y t u a c j i M i n a n g k a b a u ziemia. 55 Tymczasem w okresie istnienia zintegrowanego r o d u macierzystego wszyscy jego członkowie posiadali t e n sam status, jeśli chodzi o p r a w o korzystania ze wspólnej własności. Małżeństwo mężczyzny n i e u m n i e j ­ szało jego p r a w , gdyż jego własna r o d z i n a pozostawała n a d a l podsta­ wową grupą odniesienia. T a k i e m u układowi stosunków własnościowych w M i n a n g k a b a u , które n i e wiązały mężczyzn z p r y w a t n i e posiadaną własnością, niektórzy autorzy przypisują ich znaczną ruchliwość spo­ łeczną i aktywność gospodarczą w okresie ekspansji gospodarki t o w a rowo-pieniężnej. * U podłoża poważnych zmian, j a k i e zaszły w t r a d y c y j n e j organizacji społecznej M i n a n g k a b a u na przełomie X I X i X X w., leżały zjawiska ekonomiczne. Otwarcie r y n k u z b y t u dla k o p r y , p r z y m u s o w e w p r o ­ wadzenie u p r a w y drzewa kauczukowego i k a w y , wreszcie liczne p o d a t k i its 5 4 De 5 5 C. History, Straits Moubray, W. C. op. P e r r , c i t . , s. 164. W. Constitution Branch, nr 56, s . and 70 H. M а с к г а у, Customs, (cytuję Rembau: „Journal za de of one the M o u bray, of Royal op. the Nine Asiatic cit., s. States; Society", 120, 121). �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 313 nałożone przez władze kolonialne spowodowały likwidacją n a t u r a l n e j gospodarki w i e j s k i e j . Przymusowe wydzierżawianie z i e m i i r e k w i r o w a nie ugorów zainicjowane, przez t z w . p r a w o agrarne w 1870 г., s p r z y ­ jały zakładaniu p l a n t a c j i europejskich w środkowej Sumatrze. S t w o ­ rzyło to chłonny r y n e k pracy. A d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny p r z y m u s spowodował rozwój u p r a w przemysłowych kosztem p r o d u k c j i ryżu. M . i n . powyższe c z y n n i k i , j a k też o t w a r c i e r y n k u d l a k o n s u m p c y j n y c h towarów przemysłowych z i m p o r t u wytworzyły potrzebą pieniądza, która prowadziła do e m i g r a c j i zarobkowej. Z j a w i s k a te, na których bliż­ sze przedstawienie n i e m a t u m i e j s c a , spowodowały poważny nacisk na t r a d y c y j n e społeczeństwo m a t r i a r c h a l n e M i n a n g k a b a u drogą bezpo­ średniego w p r o w a d z e n i a gospodarki pieniężnej n a miejsce wspólnoty ziemskiej oraz poprzez nowe koncepcje współżycia społecznego prze­ niesione przez emigrantów, którzy z czasem p o w r a c a l i do M i n a n g k a b a u . 56 Pierwszą podstawową konsekwencją t y c h z m ia n był upadek n o r m rządzących życiem e k o n o m i c z n y m w s i . O sposobie zdobywania pieniędzy decydowała początkowo w i e l k a r o d z i n a (parui) będąca podstawową j e d ­ nostką gospodarczą w społeczeństwie. W e wszelkich transakcjach parui mogła dysponować przede w s z y s t k i m ziemią jako najważniejszą częścią składową swego majątku. Transakcje te były coraz liczniejsze, ponieważ ziemia stanowiła zasadniczy przedmiot zainteresowania ze s t r o n y e u r o ­ pejskich plantatorów. Uległy zatem rozluźnieniu zasady o b r o t u obsza­ r a m i r o l n y m i pozostającymi we władaniu w i e l k i e j r o d z i n y l u b przez nią użytkowanymi. M e m o r a n d u m rezydenta holenderskiego w Pajak u m b u h z r o k u 1907 stwierdza: „Prawo zwyczajowe, które obowiązuje każdego, obecnie n i e jest już honorowane a n i p o d t r z y m y w a n e . Ziemia r o d u l u b negeri b y w a sprzedawana nawet w w y p a d k a c h zabronionych przez adat" . W t y m s a m y m czasie stwierdzono, że zasady ogranicza­ jące możliwości zastawiania ziemi były uważane za nieaktualne nawet w k o n s e r w a t y w n y m c e n t r u m Padangu, gdzie dla dzierżawy wystarczyła konieczność usunięcia niedostatków ż y c i a . Dzierżawa zamieniła się p r a k t y c z n i e w sprzedaż w w y n i k u rezygnacji z zastrzeżenia o p r a w i e w y k u p u . J a k t w i e r d z i Schrieke, w latach t r z y d z i e s t y c h parui niektórych okręgów (np. A i r D i n g i n i Solok) wydzierżawiły całą swoją ziemię i n ­ d y w i d u a l n y m użytkownikom . 57 58 59 5 6 Istnieje Indonesian Indonesia nesian na ten Trade in Society the temat obszerna and Society, Modern World, in Transition, t. S c h r i e k e , op. 5 1 S c h r i e k e , I. c. 5 9 S c h r i e k e , op. 1, Bandung Hague—Bandung Schrieke. 5 7 literatura. Por. Hague—Bandung c i t . , s. 1 0 8 . c i t . , s. 110. m. in.: J . C. 1955; 1954; W . 1956; J . M. van den L e u r , К г o e f, F. W e r t h e i m , także cytowana Indo­ praca �314 S Ł A W O J S Z Y N K I E W I C Z W procesie prywatyzacji ziemi szczególną pozycją zajmowali funkcjo­ nariusze rodowi. Ich działalność w tym przejściowym okresie jest cie­ kawą ilustracją początków stratyfikacji społecznej w Minangkabau. Nadanie w 1888 r. penghulom statusu urzędnika państwowego do­ starczyło okazji do nadużyć finansowych i wielu przywódców usuwano z urzędu za tego rodzaju przewinienia . Kolaboracja z kolonizatorami prowadziła do przekształcenia stanowiska przywódcy rodu (penghulu), a niejednokrotnie także przywódcy wielkiej rodziny (mamaka), w źródło niekontrolowanych dochodów. Ponieważ obok funkcji administracyjnych pełnili oni także tradycyjną rolę strażników adatu, powyższa sytuacja zobojętniła ich na przepisy prawa zwyczajowego, co tym samym ogra­ niczało jego znaczenie. Wydana w obronie adatu książka Ibrahima Sangguno Diradjo Kitab • Peratoeran (1924) stwierdza, że penghulu ciągną zyski z pośredniczenia przy dzierżawie ziemi rodzinnej i użytkują je na cele prywatne. Prowadziło- to do załatwiania transakcji wbrew przepisom adatu (np. z pominięciem ogólnego zebrania rodziny) . W ten sposób funkcjonariusze rodowi przestali być strażnikami bo­ gactwa rodziny i stali się jego dyspozytorami i użytkownikami. Stopnio­ wo funkcja tradycyjnego przywódcy utraciła przywileje prestiżowe, a zyskała przywileje ekonomiczne. 60 61 Ďo warstwy bogacących się urzędników przyłączyli się inni, którzy w tym celu zużytkowali rodzinny kredyt pieniężny udzielony im na zainstalowanie warsztatów rzemieślniczych lub prowadzenie handlu. Początkowo część dochodów mieli oni przekazywać rodzinie . Powstanie możliwości pracy zarobkowej oraz rozwój handlu wy­ tworzyły zupełnie inny podział pracy niż ten, który został przedsta­ wiony w części dotyczącej tradycyjnej organizacji społeczeństwa. Tak więc ci z mężczyzn, którzy nie wyemigrowali, pracują w rolnictwie lub te? zajmują się kopalnictwem minerałów, ciesielstwem i obróbką drze­ wa, rzeźnictwem, kowalstwem itp. Zawodami kobiet stały się tkactwo, plecenie mat, barwienie tkanin, garncarstwo. Rolnictwo, uprawa gambiru i tytoniu były zajęciami obu płci . Różnica pomiędzy poprzednim i nowym zestawem zajęć polega nie tylko na zmianie zakresu, ale także na tym, że poprzedni był oparty na społecznym podziale pracy wynikającym z zamkniętego modelu gospodarki, nowy zaś jest rezultatem koniunkturalnego podziału pracy i ma charakter rynkowy. Handel, rzemiosło i chałupnictwo pozwoliły 62 63 6 0 S c h r i e k e , op. cit., 6 1 S c h r i e k e , op, cit, s. 8 2 S c h r i e k e , op. cit, s. 141. G 3 H e i n e-G e l d e r n , s . 137. 116. L o e b , op, cit., s. 101. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 315 niektórym osobom n a zebranie kapitału umożliwiającego i m zajęcie równej penghulom pozycji obszarnika wykorzystującego pracę najemną. Przesunięcie podstawy u t r z y m a n i a z u p r a w y ziemi r o d o w e j n a pozarodową działalność ekonomiczną sprzyjało i n d y w i d u a l i z a c j i społe­ czeństwa M i n a n g k a b a u , która wyrażała się w 'konsumowaniu korzyści gospodarczych w r a m a c h r o d z i n y elementarnej. G d y w skali wartości zysk i n d y w i d u a l n y w y m i e r n y w pieniądzu otrzymał piórytet przed więzami wspólnoty r o d o w e j , zmienił się także sposób dziedziczenia własności. W b r e w zasadom adatu ludzie możniejsi p r z e k a z y w a l i zdo­ b y t e przez siebie harto pantjarian s w o i m własnym dzieciom, obchodząc w t e n sposób p r a w o siostrzeńców . Już w r o k u 1895 zaświadcza to m . i n . v a n Bosse . Przewidziana przez adat możliwość darowania wła­ s n y m dzieciom części d o b y t k u została w y k o r z y s t a n a jako f u r t k a dla pozostawiania w końcu całego majątku w swojej r o d z i n i e elementarnej . Integracja r o d z i n y elementarnej rozpoczęła się o d stopniowego prze­ kształcania j e j w gospodarstwo p r o d u k c y j n e . Wchodziło p o w o l i w z w y ­ czaj, że mąż wnosił do małżeństwa pole ryżowe dla zabezpieczenia p o d ­ s t a w o w y c h potrzeb gospodarstwa. Zamieszkiwał o n na stałe w d o m u żony, który nazywał o d t e j p o r y „moim d o m e m " (rumah hambo) . R o z w i j a się k o n t r o l a ojca n a d dzieckiem, coraz częściej też ojciec, a nie mamak, p o k r y w a koszty n a u k i . 64 6S 66 67 6 8 Zmniejszanie się własności r o d o w e j , r o z w a r s t w i e n i e ekonomiczne, w z r o s t l i c z b y chłopów p o z b a w i o n y c h ziemi, powstanie p r o l e t a r i a t u r o l ­ nego oraz emigracja prowadziły do zdecydowanego osłabienia więzów łączących członków r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . S y m b o l e m tego procesu jest stopniowe porzucanie wspólnych domów, będących w y r a z e m j e d ­ ności genealogicznej. Miejsce i c h zajmują domy jednorodzinne . e9 6 4 wo De Moubray późnego dziczenia po puszczeniu a Z co linii do i tego, uważa, nie matki. ma Funkcja aby że zasada adat nic wspólnego tej mężczyzna reguły z polega użytkował kamanakan opinią tą 6 5 Patrz 6 6 De jednakże Moubray pisze własności dzieci" cit., 6 7 (op. Patrz V. trudno S c h r i e k e , s. o z jest cit., op. tym w jednego się s. jest matriarchalną według własność z a t e m m a to być r e a k c j ą n a s t o p n i o w ą i n d y w i d u a l i z a c j ę przenoszenia za prawda pochodzenia stosunko­ zasadą niego poza na dzie­ niedo­ swoim rodem, ( o p . cit., s. 1 0 7 ) . własności zgodzić. 119. 1931 r . rodu jako do o „całkiem drugiego w niedawnym formie procesie daru ojca dla 137). V r e e d e - d e S t u e r s , op. cit., s. 2 5 , 26, k t ó r a podaje te informacje E. Kom. 6 8 M a r e tin, 6 9 Już w jednorodzinnych stwa, Insulinde. które X I X wokół opuściły Sumatra cit., op. końcu s. 8 9 . w. poświadczono miasta wyżytnę und der Indrapura, Padangu. malaische istnienie osiedli zamieszkałych E. C a r t h u s , Archipel, Leipzig złożonych m. Aus in. z przez dem domów małżeń­ Reich- 1891, s. 180. von �SŁAWOJ 316 SZYNKIEWICZ W związku z zanikiem r a d r o d z i n n y c h wzrasta arbitralność przywód­ ców. Następuje więc obumieranie i n s t y t u c j i stanowiących funkcję wspólnoty w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Oznacza to także, że władza w g r u ­ pie coraz wyraźniej sprawowana jest przez jednostki. Proces t e n za­ chodził przede w s z y s t k i m w rejonach przybrzeżnych i położonych poza stosunkowo konserwatywną wyżyną Padangu. Według o p i n i i urzędnika kolonialnego w latach trzydziestych w i e l k a rodzina m a t r i a r c h a l n a n i e była już w t y c h okręgach s p o t y k a n a . 70 M a r e t i n t w i e r d z i , że omówione zjawiska prowadzą do powstania patrylokalnośei . N i e przechodzono j e d n a k do zamieszkiwania z rodziną ojcowską. Małe r o d z i n y osiadały w większości na n o w y c h terenach i j e ­ śli nawet z czasem rozwinął się t a m pa'try l o k a l n y t y p rezydencji, to n i e ma podstaw, aby uznać go za prawidłowy r e z u l t a t rozpadu r o d u m a ­ cierzystego. Mógł o n być w y n i k i e m przejęcia w z o r u popularnego wśród pozostałych g r u p muzułmańskiego społeczeństwa indonezyjskiego, z któ­ r y m i M i n a n g k a b a u poczęli utrzymywać ożywione k o n t a k t y . Jeśli chodzi o system dziedziczenia własności oraz w y p r o w a d z a n i a pokrewieństwa — można stwierdzić, że w w i e l u w y p a d k a c h samodzielnie gospodarujące r o d z i n y przyjęły wzór b i l a t e r a l n y (parentalny). 71 Sama i n s t y t u c j a małżeństwa również usunęła się w znacznej części spod k o n t r o l i r o d z i n y macierzystej. W p ł y w na decyzję o małżeństwie dziewczyny uzyskuje ojciec współpracując w t y m względzie z mamakiem j a k o reprezentantem f o r m a l n i e istniejącego nadal r o d u swojej córki i jednocześnie p r a w a zwyczajowego. M . i n . tę nową rolę ojca formalizują niejako postanowienia przyjęte przez przedstawicieli egze­ k u t y w y adatu oraz prawodawców muzułmańskich w 1916 r . w B u k i t t i n g g i . Mówiąc o r o l i odpowiedzialnych za właściwe zawarcie małżeń­ stwa, stwierdzają one: „Jeśli maindatariusz p r a w a zwyczajowego (wali adat) i manidatariusiz szarłatu (wali sjarď) chcą wydać za mąż i c h córkę, muszą najprzód stwierdzić, czy młodzi ludzie rzeczywiście pragną się pobrać i wyrażają na to zgodę" . W r o l i mandatariusza szariatu w y ­ stępował z w y k l e ojciec biologiczny. Postanowienie powyższe oznaczało duży postęp w k i e r u n k u uznania w y b o r u młodych, jednakże w p r a k t y c e ich swoboda w t y m względzie była nadal ograniczona. r ¿ Tak j a k poprzednio, małżeństwo spełniało funkcję łączenia intere­ sów d w u r o d z i n . W e r t h e i m pisze: „nouveaux riches w Minangkabau... domagali się ius connubii z przywódcami r o d o w y m i " . Podobna sy7 3 cit. 7 0 M a r e t i n , op. 7 1 M a r e t i n , op. 7 2 Cyt. 7 3 W e r t h e i m , za s. 8 8 . y cit. V r e e d e - d e op. cit., S t u e r s , s. 146. op. cit., s. 26. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 317 tuacja stanowi osnowę d r a m a t u w powieści M , Rusli, Sitti Nurabaja, w y d a n e j w 1922 г., a opisującej sytuację w M i n a n g k a b a u . W społeczeństwie t r a d y c y j n y m podstawową formą ograniczenia s w o ­ body zawierania małżeństw była endogamia negeri oraz egzogamia suku. E m i g r a c j a mężczyzn ułatwiła i m przełamanie o w y c h reguł, m i m o że powodowało to n i e j e d n o k r o t n i e k o n f l i k t y z rodziną . O wiele m n i e j korzystna była sytuacja kobiet, które złamały nakazy endogamii l u b egzogamii. Jeśli l i t e r a t u r a n i e c y t u j e wypadków k a r a n i a mężczyzn za podobne postępki, t o znane są t a k i e w y p a d k i wobec kobiet, którym jeszcze w t r z e c i m dziesięcioleciu X X w . odbierano p r a w a członka spo­ łeczności za naruszenie e n d o g a m i i . Kobieta, m n i e j ruchliwa,, pozosta­ jąc w s w o i m osiedlu była ostrzej k o n t r o l o w a n a przez p r a w o zwyczajowe niż mężczyzna. Z u w a g i na to j e d n y m z haseł rozwijającego się r u c h u feministycznego stało się ograniczenie powyższych zakazów. W swojej walce o emancypację k o b i e t y przeciwstawiły adatowi islam. W 1924 r. 7 4 75 76 77 Relacja 1 4 s. 76—79. opisane tując z literaturze pięknej w beletrystyki dzących w jak również X X w., kilku Egzemplifikuje 7 5 młody dałem z cit., tych i względów nie zjawisk te opinii. W artystyczne uważam za publikacji zabarwiona sytuacji na które Indonezji, literatura były ona zacho­ tendencje, miała cit., trak­ porusza subiektywna, miahistaryezina walory to jeśli charakterystyki szerszej nowelistycznych s. m. z piękna celu przede podporządko­ uzasadnione odwołanie indonezyjskich omawia­ M a r e t i n , op. cit., 7 7 Emancypacyjny ruch tendencjami ano społeczne. Nosiła ona okresie (Rozbici na w w fali 1 9 2 6 г., której Dżakarcie; miłości). bohaterem Karam K e d j o r a , V r e e d e-de S t u e r s , w 1912 r. W nazwę Padang rozwoju i S t u e r s , op. kobiet. w Padjang ruchu feministycznego 61 n . jak Bergerak" i kahiet, się Sumatry. wydawano (Aktywna bliskim za też główny niektóre w Istri mieściło pisma Kobieta). o 1914 Kobiety). Minangkabau dwa swój założona Wierzącej związku towarzystwo walkę Keutamaan Tam W także (została (Aktywność towarzystwo w Pierwsze następne, а organizacja Satia Minangkabau). Kobiecycih „Perempuan s. utworzono Kobiety li, t a k wśród taka Amai rozwijał wyzwoleńczymi. Dżakarcie Minangkabau Bytu cit., w Indonezji i oświatową Keradjinan Stowarzyszeń (Wschód) s. 87. działalność (Polepszenie Federacji wydana pracujący nacjonalizastyoznym powstało uznało w powieść 79 n. 7 6 stępnie an. Padangu pertjintaan prawa bau je mężczyzna gelombang kobiece cel Z do sytuacje czy okresu. jest op. realizmu. op. tego, że nacjonalistycznymi, jej S t u e r s , społeczne, odzwierciedla niereligiijna a do przyjąć, charakterystyka jednakże zainteresowanie społeczną, co za fakty należy dostanoza to Azji, V г e e d e-de uznane z tendencjami wypadkach u wątpliwości źródła autora, krajów silnie interwencję wymogom być samym Jest i budzą innych powiązana wszystkim nego mogą tym się pewne zasadniczego stanowiskiem istnieją znajduje mieć społeczeństwie. rzeczywiście w jako społeczną, emocjonalnym wane książki można problematykę się treści Jakkolwiek kobiece: Por. Minangka­ się w r. Na­ centrum pierwszym „Al Sjarq" V r e e d e - d e �SŁAWOJ 318 SZYNKIEWICZ zwróciły się one do Karapatan adat (rada adatu) z żądaniem zniesienia endogamii negeri i egzogamii r o d u , argumentując, że ograniczają one p r a w a kobiet i są sprzeczne z islamem. R e z u l t a t e m tego była podjęta w 1934 r . decyzja zezwalająca na małżeństwo poza negeri™. W n o w e j s y t u a c j i , k i e d y rodzina elementarna uzyskała status p o d ­ stawowej komórki gospodarczej, n i e p o m i e r n i e wzrosło znaczenie spo­ łeczne r o z w o d u . T r a d y c y j n a łatwość przeprowadzenia go groziła k o b i e ­ cie pozbawieniem środków do życia. W w a r u n k a c h b o w i e m gospodarki kapitalistycznej mężczyzna dostarczał gros dochodu r o d z i n y , pozosta­ wiając kobiecie pracę chałupniczą, a często t y l k o zajęcia domowe i w y ­ chowanie dzieci. Ze względów ekonomicznych kobieta p r a k t y c z n i e n i e inicjowała r o z w o d u . Jednakże w niektórych sytuacjach, n p . p r z y p r z e ­ dłużającej się nieobecności męża przebywającego na e m i g r a c j i zarobko­ w e j , było to konieczne. Stąd p o j a w i a się n i e znana w 1 ćwierci X X w . w M i n a n g k a b a u f o r m a r o z w o d u w a r u n k o w e g o , zw. talak. N a z y w a się t a k uzgadnianą p r z y ślubie formułę dającą prawo do zerwania małżeń­ stwa przez kobietę, jeśli nieobecność męża p r z e k r o c z y pewien l i m i t czasu (najczęściej pół r o k u ) bez jednoczesnego wsparcia finansowego . Pojawienie się w a r u n k o w e g o r o z w o d u oznaczało zmianę dawnego ukła­ d u stosunków w małżeństwie, które nie postulowały obowiązku u t r z y ­ m y w a n i a żony przez męża. Formuła talak jest dowodem w z r o s t u za­ leżności gospodarczej żony. Inną sytuację grożącą bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y była szerząca się poligamia. Występująca także w okresie p o p r z e d n i m , stała się p r o b l e m e m , k i e d y ilość żonatych mężczyzn praktykujących poligamię osiągnęła w M i n a n g k a b a u w 1930 r . cyfrę 8,7%, p r z y przeciętnej d l a wszystkich w y s p archipelagu pozą Jawą i Madurą wynoszącej 4% . Z w y c z a j p o l i g a m i i , dopuszczony przez islam, miał swoje oparcie w p r a ­ w i e z w y c z a j o w y m . D o w o d z i tego pouczenie wchodzące w skład k o d e k s u adatu: 7 9 80 81 Jeśli lub n i e jesteś jeśli taka i nie z i 7 8 M a r e t in, 7 8 V г e e d e-de 8 0 Przykłady S t u e r s , op. op. jest tego okazuj czuj cit., s. S t u e r s , formuł V г e e d e-de S t u e r s , V г e e d e-de S t u e r s , innej; adatu religia: niechęci, pozwól się mu iść zawiedziona op. cit., s. stasowane 8 2 . 36. w c i i . , s. 169. 8 2 bu 87, 88. talak 8 1 żoną się praktyka wymaga uśmiechem nie jedyną o n skłamią op. op. c i i . , s. 104. cit., s. 68. Minangkabau patrz V r e e d e - d e �ROZPAD RODZINY 319 MACIERZYSTEJ ! I n n y m przykładem na rolę adatu w r o z w o j u p o l i g a m i i jest wspo­ m n i a n a już powieść R u s l i . Jedna z postaci, t y p starszej k o b i e t y , obroń­ czyni p r a w a zwyczajowego, r o b i w y r z u t y s w e m u b r a t u , który piastujeurząd penghulu: „Wszyscy penghulu Padangu mają po d w i e l u b t r z y , a nawet i cztery żony. Jesteś wyjątkiem, który t r z y m a się jednej i t e j samej kobiety. Nie zmieniasz j e j , 'nie bierzesz i n n y c h żon. Jednakże człowiek twego stanowiska p o w i n i e n mieć i c h k i l k a . Czyż n i e jest właści­ we d l a mężczyzny t e j r a n g i zastąpienie j e d n e j żony przez drugą dla zapewnienia licznego p o t o m s t w a ? " A r g u m e n t „licznego p o t o m s t w a " zdaje się wskazywać, że relacjonowana w powieści sytuacja zaistniała w okresie zanikania matrylińearności, t y m n i e m n i e j mówiącą te słowa jest kobieta reprezentująca p r a w o zwyczajowe. N i e można wyciągnąć stąd jeszcze w n i o s k u , że adat stymulował r o z w o d y czy poligamię. P e w ­ ne jest jednak, że i c h nie wzbraniał a n i utrudniał. W a l k a z poligamią i r o z w o d a m i oraz ułatwienie zdobycia wykształ­ cenia były p o d s t a w o w y m i hasłami i w y t y c z n y m i p r o g r a m o w y m i t o ­ w a r z y s t w kobiecych działających o d 2 dekady X X w . T e t r z y za­ gadnienia uznano za najbardziej palące, gdyż niepodjęcie środków za­ radczych zagrażało bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y . Wielożeństwo, łatwy rozwód, b r a k pełnej swobody w y b o r u małżonka i o g r a n i ­ czenie sfery działania kobiet do d o m u przez t r a d y c y j n e odcięcie i c h od oświaty w n o w y c h w a r u n k a c h zaczęły mieć n e g a t y w n y w p ł y w na pozycję k o b i e t y . Powyższe zjawiska występowały również w t r a d y ­ cyjnej organizacji społeczeństwa M i n a n g k a b a u , jednakże ów n i e k o r z y ­ stny w p ł y w .wówczas nie uzewnętrzniał się. Płynęło to stąd, że elemen­ t e m określającym t o , co nazwaliśmy bezpieczną pozycją, była p r z y n a ­ leżność do r o d z i n y macierzystej zapewniającej b y t kobiecie i j e j dzieciom. Przez nowe w a r u n k i , zaistniałe na przełomie X I X i X X w., należy t u rozumieć rozpad r o d z i n y macierzystej spowodowany p r z e m i a n a m i gospodarczymi. Dokonał się o n poprzez likwidację wspólnej własności ziemi, upadek znaczenia r a d y r o d z i n n e j , uniezależnienie się f u n k c j o n a ­ r i u s z y r o d o w y c h o d reprezentowanej przez n i c h g r u p y , wreszcie po­ wstanie r o z w a r s t w i e n i a społecznego na podstawie nierówności gospo­ darczej. Rezultatem dezintegracji r o d u było pojawienie się r o d z i n ele­ m e n t a r n y c h wykazujących znaczną niezależność ekonomiczną ( w s k u t e k i n d y w i d u a l i z a c j i źródeł dochodu) i społeczną (dzięki oddzielnej o d r o d u rezydencji). Porzucały one stopniowo zasadę m a t r y l m e a r n e g o dziedzi83 6 4 " V r e e d e - d e 8 4 Szerokie S t u e r s , o p . cit, S t u e r s , omówienie op. celów cit., s. 76 ruchu zwłaszcza rozdziały I I I , V (cytat). feministycznego VI. patrz V r e e d e-de- �320 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ -czenia. Ponieważ w rozwijającej się gospodarce" k a p i t a l i s t y c z n e j męż­ czyznom przygadała w udziale zasadnicza rola w z d o b y w a n i u u t r z y ­ m a n i a , o d n i c h więc zależał w dużym s t o p n i u b y t kobiet. O działaniu t e j zależności na niekorzyść k o b i e t y decydowały wspomniane i n s t y t u ­ cje k u l t u r o w e , które przetrwały z o k r e s u organizacji r o d o w e j . T a k więc w s y t u a c j i , gdy rodzina elementarna stała się podstawową grupą o d ­ niesienia jednostki, bezpieczna pozycja społeczna k o b i e t y została zagro­ żona przez ograniczenie możliwości pełnego zabezpieczenia b y t u , czę­ ściowo w s k u t e k p o l i g a m i i l u b całkowicie w s k u t e k r o z w o d u . N i w e l a c j i tego zagrożenia służyła zarobkowa praca kobiet, którą ułatwiał p r o g r a m kształcenia zawodowego i ogólnego lansowany przez r u c h f e m i n i s t y c z n y . Jednocześnie, w miarę zanikania r o d u macierzystego, rodzina ele­ m e n t a r n a stawała się jedyną spoistą grupą o charakterze genealogicz­ n y m . Pozostałe g r u p y , do których m o g l i należeć Minangkabau, miały charakter t e r y t o r i a l n y l u b zawodowy. Rozpad r o d u , a wraz z n i m r a d y rodzinnej, zamknął przed kobietą możliwość sprawowania władzy przez uczestniczenie w r a d z i e . W n o w y c h g r u p a c h n i e ukształtowały się f o r m y dostarczające kobiecie tego samego r o d z a j u wpływów. W s k u t e k tego co n a j m n i e j równorzędna pozycja mężczyzn z okresu d o m i n a c j i r o d u macierzystego, jeśli chodzi o sprawowanie władzy, uległa p e w ­ n e m u awansowi. Było to szczególnie widoczne t a m , gdzie d a w n i f u n k ­ cjonariusze r o d o w i pełnili f u n k c j e a r b i t r a l n y c h urzędników a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . Należy t u jednak pamiętać o zastrzeżeniu, o którym niżej. Tak więc, m i m o że w okresie istnienia r o d u macierzystego k o b i e t y nie posiadały u p r z y w i l e j o w a n e j p o z y c j i społecznej rozumianej jako przeważający udział w d e c y d o w a n i u o sprawach g r u p y , udział t e n był znaczny. W okresie scharakteryzowanych z m i a n społeczno-ekonomiczn y c h zmniejszył się o n częściowo poprzez likwidację r a d r o d z i n n y c h . F a k t ten j e d n a k w równym s t o p n i u odsuwał od podejmowania decyzji kobiety, j a k i mężczyzn n i e pełniących żadnych f u n k c j i . Można założyć, że radę zastąpiły obecnie wpływy g r u p ekonomicznie zaawansowanych, co oznaczałoby k l a s o w y podział władzy. A u t o r n i e posiada jednak na ten t e m a t szczegółowej d o k u m e n t a c j i . Z podobnych względów pozo­ stawiona t u została na uboczu analiza n i e l i c z n y c h stosunkowo, a w y ­ stępujących n a o b u etapach r o z w o j u społecznego M i n a n g k a b a u , w y ­ padków d y s k r y m i n o w a n i a kobiet przez niektóre postanowienia p r a w a zwyczajowego. T y m n i e m n i e j u s p r a w i e d l i w i o n y wydaje się wniosek, że rozkład r o d u macierzystego nie zmienił zasadniczo stosunku względ­ nej równowagi pomiędzy wpływami o b u płci na s p r a w y społeczne, j a k 85 8 5 towane s. Co prawda jako 25, za V. funkcje zastępstwo E. Kom. mamaka pełniły nieobecnych także mężczyzn; kobiety, V r e e d było e-de to jednakże S t u e r s , trak­ op. c i t . , �ROZPAD RODZINY 321 MACIERZYSTEJ k o l w i e k w p ł y w t e n uległ zmniejszeniu n a rzecz w a r s t w y l u d z i boga­ t y c h . N i e płeć więc a n i sposób dziedziczenia przynależności r o d o w e j i majątku, lecz p r z y w i l e j e ekonomiczne stały się k r y t e r i u m podziału władzy. Sławoj Szynkiewicz THE DISINTEGRATION AND O F T H E M A T R I A R C H A L T H E SOCIAL POSITION F A M I L Y O F IN SUMATRA, WOMEN S u m m a r y The cited Minangkabau as one experienced These by of changes were deals Minangkabau From in do by examination on of decisions to the family as members is of the bau of the of the who a process of on are 19th clan and system, 20th centuries. economy introduced property. the frequently matriarchal money-based system in the hand in which family brought social The present position with class of the of a some women no based in to note social of weighty, can the extended was secure. be matriarchal B u t even The appearance and social family. a (talak), position widespread of the of women 20th 21 - E t n o g r a f i a P olska, t. I X w a s factors the could of among century. framework certain factors expediences development the disintegrated, extended included at the suggestion of family then women Certain within these factors when clansmen. of functions These danger achieved women. this sphere, Individualiz­ privilege, that of their of longer were then the women. already to the matriarchal polygamy no the the social were due of and count ease on the the adopted, position beginning family security, as Minangkabau the feminist was movement one of dating of the the economic elementary which from became their conditional of from causes the fellow divorce the secure the Until woman to t h r e a t e n it. the divorce, T h e disappearance the to and her family. of assistance such that econo­ Minangka­ social stable transfer of male the functionaries. position question making belonged did the to economic of t h e o l d c l a n the the was case changes on women revealed it) the two sexes. I t is interesting examines of inferior other between or pant men. In position the privileged also or of was (institutionalized power, the older were authority power that was matrilocal position men). This family uip primarily of of wielding the occupy it privileged and t h a t , i s , o f t h e e x t e n t to w h i c h t h e b a s i c e c o n o m i c i n t e r e s t s o f t h e w o m a n children the domination matrilineal evident of p o w e r class w a s m a d e author is who character. matriarchal case position for It about of the balance the question the with the opinion functionaries, a our the (e.g. group when in with the group. brought advanced period that opportunities in extended ¡posesKung women, the clear hand changes from of the council, property Apart of this compared to the clan authority mically of is conceinninig of of go (as not disturbance ation it prestige) Socio-economic but know not the community as* w e l l turn the previous effect clan, in based the the t h e effect ousted we the organization and to at Suimaltra, examples women. what prevalent due Western interesting changes which with inhabiting most important the Dutch, paper people the social of the beginning � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360c98a6886df2b8a41974890a8da956.pdf 857e4ef6fecefe040ab47cbe6ab9e815 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1459 Title A name given to the resource Kto to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.155-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W „Obraz grupy jest zakorzeniony w doświadczeniu, w codziennych kontaktach z innymi, nie rodzi się więc i nie trwa w społecznej próżni." A.P. WejUmd KTO TO JEST SZLACHCIC, CZYLI O OBRAZIE SZLACHCICA W OCZACH WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW POGRANICZA LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO 1 Tematyka szlachecka jest bardzo popularna nie tylko w Polsce, ale też na Litwie i Białorusi. Podejmują ją naukowcy (historycy, socjolodzy, etnografo­ wie), a także ludzie z nauką nie związani. Ci ostatni, pod wpływem szerzącej się mody, szukają we własnej genealogii korzeni szlacheckich. Te powroty do przeszłości są związane z ogólnie panującym przekonaniem o silnym związku między kulturą narodową i szlachecką. Zainteresowaniem cieszy się jednakże przede wszystkim bogata szlachta i magnateria. Zapomina się, że główną siłę stanu szlacheckiego, bo jego 60%, stanowiła drobna szlachta. Zamieszkiwała ona rozległy obszar obejmujący Mazowsze, Podlasie, Wileńszczyznę, Oszmiańszczyznę, Polesie, Podole i Wołyń. Wielokrotnie dawała świadectwo swojego bohaterstwa i oddania za sprawy zarówno ojczyzny, jak i stanu. Mimo to, jej niska pozycja materialna , jak i problem z wylegitymowaniem 2 1 Tekst ten stanowi fragment pracy magisterskiej pt. „współczesny obraz szlachcica na pograniczu litewsko-białoruskim (na przykładzie parafii bujwidzkiej i rejonu oszmiańskiego)", Warszawa 1995, napisanej pod kierunkiem dr. hab. Lecha Mroza i złożonej w bibliotece Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W osadzie drobnoszlacheckiej ilość ziemi przeciętnie wynosiła ok. 10-15 dziesięcin (tj. ok. 11-16 ha). Było to dwa razy więcej niż posiadali włościanie. Mimo to powszechnie funkcjo­ nowały złośliwe powiedzenia określające bogactwo drobnej szlachty: „Poszła matuś zaźynać zagona, ale pewnie i dzisiaj dożnie" (Zawadzki 1892, s. 223) czy „Jak pies usiądzie na dziedzictwie drobnego szlachcica, to ogon za granicą trzyma" {Dawne obyczaje... 1860, s. 86-89). Reforma uwłaszczeniowa z 1864 r. jeszcze bardziej uszczupliła i tak skromną własność szlachecką. Do­ piero komasacja gruntów z 1923 r. poprawiła trochę sytuację materialną „szaraków". Dzięki bowiem, pójściu na kolonię nie tylko poprawili swój byt ekonomiczny, ale mogli także łatwiej zachować ciągłość historyczną „tradycji zaściankowej". Jednakże od 1918 r. obowiązujący dekret 2 �156 KATARZYNA WASZCZYŃSKA 3 się wynikający z braku dokumentów szlacheckich , spowodowało, że za­ kwestionowano szlacheckość drobnej szlachty. Przyczyniła się do tego rów­ nież polityka antydrobnoszlachecka prowadzona przez carat , a później także polityka komunistyczna. Działania te jednak nie wpłynęły na zniknięcie drobnej szlachty, której potomków można spotkać i dzisiaj. Prowadząc badania na temat stosunków etnicznych na terenie Litwy i Białorusi wielokrotnie spotykałam się z ludźmi, którzy chętnie wspominali przeszłość szlachecką. Wielu z nich, jak się potem okazało, było pochodze­ nia drobnoszlacheckiego. W zebranych przeze mnie opowieściach uderzyło mnie przeświadczenie tych ludzi o wartości, jaką ma dla nich pochodzenie społeczne. Zastanowiła mnie ich duma rodowa pomimo odebranego im prawa do szlacheckości, jak i tego, że stan szlachecki został ostatecznie 4 Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietów o socjalizacji ziemi. Była to podstawa istniejącego od 1933 r. swoistego „ustroju rolnego w Rosji Sowieckiej opartego na upowszechnieniu środków produkcji i zniesieniu wszelkiej własności prywatnej, a wprowadze­ niu sowchozów i kołchozów" (Staniewicz 1933, s. 4). Brak własnej ziemi wpłynął na osłabienie świadomości pochodzenia szlacheckiego. Posiadanie ziemi, nawet niewielkiej ilości, podtrzymy­ wało bowiem „dumę rodową". W 1800 r. władze carskie zażądały dowodów potwierdzających pochodzenie szlacheckie drobnej szlachty, która znalazła się w wyniku zaborów (1772, 1793, 1795) na terenie objętym jurysdykcją carską. Udokumentowanie swojego pochodzenia było dla większości z nich trudne, ponieważ liczne wcześniejsze wojny i migracje spowodowały zniszczenie „papierów". Dodat­ kową przeszkodą było brak wykształcenia i znajomości prawa. Generalnie więc mogli się wylegitymować tylko uznaniem ich praw przez Rzeczpospolitą i przestrzeganiem tradycji szlacheckiej. W 1818 r. wydany został ukaz mówiący o wykreśleniu z ksiąg genealogicznych szlachty, która uzyskała potwierdzenie tylko na podstawie metryk chrztu i świadectw osób prywatnych. W 1831 r. ogłoszono następny ukaz (była to odpowiedź caratu na wystąpienie szlachty w powstaniu 1830-1831), na mocy którego szlachtę zagrodową i zaściankową nie tylko pozbawiono znacznej części dawnych przywilejów (m.in. ograniczono jej prawa do własności, własność osobistą oraz nietykalność cielesną), ale także wyodrębniono spośród nich „dworian" z pełnią praw (tu należeli posesjonaci i nieliczna wylegitymowana szlachta drobna nie biorąca udziału w powstaniu) oraz dwa nowe stany: „odnodworców" czyli niewylegitymowaną szlachtę wiejską i „grażdan" czyli niewylegitymowaną szlachtę miejską. Także po po­ wstaniu 1863 r. wydano ukaz, w którym było napisane: „Decyzją rosyjskiej Rady Państwa zniesiony został stan odnodworców i grożdan, a tworząca je drobna szlachta wcielona została do gmin wiejskich i miejskich na zwykłych prawach" (Zajączkowski 1993, s. 104). Po objęciu władzy przez komunistów nawet te dokumenty, które udało się przechować były na ogół niszczone (palone). Bano się by nie stały się dowodem na „kułactwo", co było prawie równo­ znaczne z wywozem na Syberię. Polityka antydrobnoszlachecka przybierała dwie formy: jedną - związaną z zakwes­ tionowaniem szlachectwa i wprowadzeniem ukazów uniemożliwiających wylegitymowanie się (patrz przypis 3) i drugą, bardziej drastyczną, a mianowicie deportację na Syberię i przymuso­ wą rekrutację do wojska. Pierwsza z tych restrykcji była stosowana wielokrotnie, po każdym zbrojnym wystąpieniu, w którym brała udział szlachta, czyli po: konfederacji barskiej (1768), powstaniu listopadowym (1830-1831), powstaniu styczniowym (1863); a także po każdym zaborze. Łącznie wywieziono na Syberię ok. 54 tys. jednodworców i grażdan. Druga zaś dotyczyła synów złapanego w powstaniu szlachcica. Niepełnoletniego bowiem oddawano na wynarodowienie do kantonistów, czyli wojskowych zakładów wychowawczych; pełnoletnich zaś wysyłano na 25 letnią służbę wojskową (Zajączkowski 1993, s. 105). 3 4 �КТО ТО JEST 157 SZLACHCIC? s zniesiony art. 96 Konstytucji z marca 1921 roku . Dlatego też podjęłam badania na temat świadomości pochodzenia szlacheckiego; prowadziłam je w roku 1994 i 1995 na terenie Wileńszczyzny w jej granicach sprzed I I wojny światowej. Zebrany materiał dotyczył przede wszystkim dwóch społeczności: z parafii bujwidzkiej (Litwa) oraz rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Na podstawie przeprowadzonych rozmów starałam się odtworzyć współczesny obraz szlachcica z jego charakterystycznymi cechami wypowiadany przez potomków drobnej szlachty. Za weryfikację otrzymanych sądów posłużyły mi wypowiedzi chłopów. Drobna szlachta to termin zbiorczy, oznaczający szlachtę niezamożną. W jej skład zaliczano: szlachtę cząstkową, zagonową, zaściankową, bezrol­ ną. Szukając jej rodowodu tak pisano w historiografii: „Szlachcic chodaczkowy nie tylko nie jest wynalazkiem czasów późniejszych, lecz okazuje się owszem pod tąż samą nazwą pierwoczesnym mieszkańcem kraju, fundamen­ talną podstawą społeczeństwa narodowego" (Szajnocha 1881, s. 71). Po­ wstanie drobnej szlachty przebiegało w sposób złożony. Niewątpliwie na jej wyodrębnienie się ze struktury stanu szlacheckiego wpłynęły takie czynniki jak: kolonizacja dóbr rycerskich na prawie niemieckim, co przyczyniło się do powstania folwarków, koncentracja ziemi w rękach zamożnej szlachty w wy­ niku rozpadu małej i większej własności ziemskiej oraz duży przyrost natu­ ralny, który powodował ten rozpad. W wyniku pogłębiającego się procesu rozdrobnienia, który objął całą Polskę, na przełomie X V I I i X V I I I w. drob­ na szlachta zniknęła w ogóle z terenów Wielkopolski i Małopolski. Po­ wszechnie bowiem zakładane były tam folwarki. Na Podkarpaciu pozostało jej niewiele. Jedynie na Mazowszu i Podlasiu szlachta stanowiła przeważają­ cy procent zamieszkującej tam ludności. Od XIV w. rozpoczęła się także migracja drobnej szlachty na wschodnie tereny Rzeczypospolitej (Zającz­ kowski 1993, s. 40-41). Przemieszczanie się nawet całych okolic szlacheckich spowodowane było dużym przeludnieniem Mazowsza i Podlasia oraz roz­ drobnieniem ziemi. Na rubieże Rzeczypospolitej dotarły w sumie trzy znacz­ ne fale migracyjne: z zachodu (mazowiecko-podlaska - w dwóch rzutach w X I V i w X V I I w.), z południowego wschodu (z Kijowszczyzny i z Naddnieprza) oraz trzecia, o mniejszym znaczeniu, fala Tatarów z Polesia i Wo­ łynia. Ślady tej ostatniej migracji widoczne są po dziś dzień w okolicach Krewa (Białoruś). Do kolonizowania ziem wschodnich przyczyniła się w du­ żym stopniu dynastia Jagiellonów. Pisano: „szlachta zaściankowa [...] jest to wcale liczna część naszej ludności wiejskiej, gdyż na terenie województw: 5 Art. 96 Konstytucji z marca 1921 r. mówił: „wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Urzędy publiczne są w równiej mierze dla wszystkich dostępne, na warunkach prawem przypi­ sanych. Rzeczypospolita Polska nie uznaje przywilejów rodowych ani stanowych, jak również żadnych herbów, tytułów rodowych i innych, z wyjątkiem naukowych i urzędowych i zawodo­ wych" fKrawczak 1993, s. 29). I mimo że, Konstytucja z 1935 roku odwołuje Art. 96, przy­ wracając tym samym prawa szlachcie, to jednak stan szlachecki przestał już faktycznie istnieć, zarówno prawnie jak i politycznie. Pozostali jedynie ludzie z poczuciem własnej odrębności. �158 KATARZYNA WASZCZYŃSKA wileńskiego, białostockiego, poleskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego, lwow­ skiego, stanisławowskiego zamieszkuje szlachta wiejska setki wsi i osad i liczy ok. 400000 głów. [...] wszędzie zna swoje szlacheckie pochodzenie i z dumą podkreśla, że jest szlachtą polską przez królów polskich osadzoną na ziemiach wschodnich [...] dla rycerskiej obrony ich przed nieprzyjaciółmi. [...] Na Wileńszczyźnie przecież [na Polesiu, czy Podolu] szlachta zaścian­ kowa właśnie była przedstawicielką i oparciem najsilniejszym polskiej pań­ stwowości. Za dawnej Rzeczpospolitej ona zaludniała puste obszary tutejsze, ona stanowiła rdzeń chorągwi pancernych i lekkich, ona następnie po roz­ biorach, dawała świadectwo najsilniejsze polskości tych stron, krwawiąc w powstaniach i idąc całymi osadami na Sybir. A dzisiaj żyje ona na tych samych ziemiach, na których osiadła za Piastów i Jagiellonów i twardo przechowuje przede wszystkim świadomość swego szlacheckiego pochodze­ nia" (Horoszkiewicz 1939, s. 7-9). Szlachta zaściankowa terenów wschodnich została podzielona przez R. Horoszkiewicza na następujące grupy: wileńską, poleską, wołyńsko-podolską i podkarpacką. Drobna szlachta, której potomkowie zamieszkują dzisiejszą parafię bujwidzką i rejon oszmiański, należy według tego podziału do grupy wileńskiej szlachty polskiej. Cechuje ją, jak podaje Horoszkiewicz, zwartość zamieszkanego terenu, język polski, łatwe do wyodrębnienia zwy­ czaje i kultura, używanie takich zwrotów jak „pan", „waszeć", endogamiczność poparta przez zamknięcie i izolacja od wsi. Według statystyki z końca XIX w., szlachty w powiecie wileńskim gu­ berni wileńskiej było 18612 osób przy ogólnej liczbie ludności 115 626, co stanowiło 16,5% ogółu; w powiecie oszmiańskim guberni wileńskiej - 13226 osób przy ogólnej liczbie ludności 12462, co stanowiło jej 10,4% (za Wysłołuch, 1932, s. 17). Na podstawie przeprowadzonych badań stwier­ dzono, że ludność szlachecka najgęściej, bo powyżej 10%, zamieszkiwała powiaty: wileński i lidzki guberni wileńskiej . Statystyki po 1921 r. nie posługują się już sformułowaniem „szlachcic", w jego zastępstwie używa się omówień, np. grupa ludzi o charakterystycznych cechach... (które to cechy są analogiczne z występującymi we wcześniejszych badaniach pod hasłem „szlachta", skąd można wysnuć wniosek, że chodzi o tę samą grupę), wielka własność prywatna (jako określenie majątkowe). I tak, z danych z 1937 r. wynika, że na terenach Wileńskiego w dawnych granicach, było ok. 600 tys. ludzi, zamieszkujących zwarty teren i charakteryzujących się świadomością pochodzenia, świadomością własnych zwyczajów, języka, częściowo religij­ nością i kulturą (Horoszkiewicz 1937, s. 173). Z ostatnich danych statystycznych dotyczących narodowości wynika, że w 1989 r. na Litwie było ok. 250 tys. Polaków, z czego na Wileńszczyźnie 6 6 Nazewnictwo: gubernia, powiat odpowiada nazewnictwu ze spisów, z których zostały wzięte dane do powyższej pracy. Dzisiaj powiaty: wileński i oszmiański nie istnieją, a ich ziemie należą do Litwy i Białorusi (Materiały..., 1860, 1863). �159 КТО ТО JEST SZLACHCIC? stanowili oni 60,5%, na Białorusi zaś Polaków w 1989 r. było ogólnie 417,7 tys., czyli 4,1% ogółu ludności, w oszmiańskiem jest 32,4% Polaków . Jak już zaznaczyłam, materiał badawczy nt. obrazu szlachcica i jego cech pochodzi z parafii bujwidzkiej (Litwa) i rejonu oszmiańskiego (Białoruś). Zanim jednak zostanie on zaprezentowany chciałabym przybliżyć obydwa tereny. Bujwidze to miasteczko w powiecie wileńskim, położone na lewym brze­ gu Wilii, przy ujściu Bujwidki. Posiada kościół parafialny pod wezwaniem św. Jerzego ufundowany przez B. Radziszewskiego w 1785 r. (kościół po spaleniu odbudowano w stylu klasycystycznym). Parafia bujwidzka liczyła w X I X w. 4250 parafian, a w 1922 r. - 4987 . Niegdyś Bujwidze zostały oddane przez króla Jana Kazimierza w posiadanie rodowi Brzostowskich. Potem zostały przekazane Jukiewiczom, Radziszewskim i ostatnim właś­ cicielom - Makowskim. Do parafii należało ok. 75 zaścianków, 6 folwarków i 5 majątków (Jałbrzykowski 1932, brak stron). V. Čekmonas, znany litewski językoznawca i dialektolog, na podstawie badań prowadzonych m.in. w parafii bujwidzkiej, stwierdził, że: „także dzisiaj mieszkańcy okolic Bujwidz nazywają się szlachtą podwileńską albo szlachtą bujwidzka (tak nazywają ich również geograficzni sąsiedzi)" (Čekmonas 1991, s. 45). Wytłumaczenia tego faktu szukał u swoich rozmów­ ców, którzy wiązali to nazwanie z językiem polskim, którego prawie czystą formę można usłyszeć w bujwidzkiem. Według nich, po polsku mówiła mieszkająca tam szlachta, szczególnie ta w dworach. Wymieniano przede wszystkim dwa dwory: Bujwidze - Makowskich i Pryciuny - Dolińskich. Podkreślano ich rolę w kształtowaniu językowym i kulturowym parafii. Charakterystyczne dla tego terenu jest występowanie zaścianków (za­ mieszkanych i dzisiaj), brak zaś okolic szlacheckich. Ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego stanowi grupę małą , ale w miarę spójną, dzięki nie­ wielkiemu obszarowi, który zamieszkuje. Ma także własną nazwę, „szlachta bujwidzka", przez co jest identyfikowana przez sąsiadów. Rejon oszmiański zasiedlany był w trzech falach migracyjnych już w XIV wieku. Pierwsza fala związana była z osadnictwem ruskim, druga to kolonizacja litewska i trzecia, którą stanowiła drobna szlachta z Ma­ zowsza i Podlasia, poszukująca nowych terenów z powodu dużego roz­ drobnienia własnej ziemi (Wysłouch 1932, s. 5). Po Unii Horodelskiej (1413 r.) ówczesny powiat oszmiański wszedł, obok powiatu wileńskiego, 7 s 9 10 7 Dane statystyczne dotyczące Litwy pochodzą z: Čekmonas 1991, s. 44; Białorusi: Eberhardt b.r., s. 148, 162. Dane pochodzą z: Słownik geograficzny 1880,1.1, s. 455, t. 15, cz. 1, s. 269; „Kalendarz Ziemi Wileńskiej" 1923, R. 4, brak stron. Badania prowadziłam w zaściankach: Balince, Girdziuny, Horążyszki, Iszoryszki, Symonówka, Teklany, Wesołucha, Wysokie, Żwiniany. Przeprowadziłam 18 rozmów, z czego 15 z informatorami o pochodzeniu drobnoszlacheckim, a 3 z chłopami. Najstarszy rozmówca miał ok. 85 lat, najmłodszy ok. 57, średnia wieku wyniosła tu więc ok. 70 lat. 8 9 1 0 �160 KATARZYNA WASZCZYNSKA do guberni wileńskiej. W 1842 r. powstał powiat oszmiański złożony z 2 gmin miejskich i 23 wiejskich. Taki stan utrzymał się do 1922 г., kiedy został przeprowadzony nowy podział administracyjny. W jego wyniku po­ wiat oszmiański zmniejszono do 2 gmin miejskich i 8 wiejskich. „Ogranicze­ nie wpływów Oszmiańszczyzny przez pomniejszenie jej terytorium wpływa na osłabienie tego do tej pory najsilniejszego niemal prowincjonalnego oś­ rodka polskości na Wileńszczyźnie" (tamże, s. 54). Ludność tam zamiesz­ kująca, obok przedstawicieli bogatej szlachty i magnaterii żyjącej w licznych dworach i pałacach (np. dwory Szafnaglów, Czapskich, Stasinowskich - dziś już nie istniejące), to przede wszystkim drobna szlachta. Według spisu Jałbrzykowskiego z 1932 г., w rejonie oszmiańskim (w dzisiejszych grani­ cach) było ok. 100 zaścianków. Do dzisiaj zachowały się tylko nieliczne i w większości nie zamieszkane. Potomkowie ich dawnych właścicieli żyją bowiem w kołchozowych wioskach lub niedalekich miastach. Dla tego tere­ nu charakterystyczne było występowanie obok zaścianków także okolic szlacheckich (dzisiaj istnieje tylko pamięć o nich). Brak jest jednolitej nazwy (inaczej niż w parafii bujwidzkiej) dla mieszkańców pochodzenia drobnoszlacheckiego. Funkcjonują jedynie nazwy lokalne związane z dawnymi okolicami szlacheckimi, np. szlachta kamionkowska czy klejowska. Ludność o pochodzeniu drobnoszlacheckim stanowi tutaj małą grupę (podobnie jak w bujwidzkiem), ale rozproszoną po całym rejonie . 11 Chciałabym zaznaczyć, że podjęta przeze mnie próba odtworzenia oraz analizy obrazu szlachcica i jego cech, według wypowiedzi potomków drob­ nej szlachty, nie wyodrębnia obrazu szlachcica i drobnego szlachcica. Brak tego rozróżnienia jest z jednej strony wynikiem zatarcia się w XLX w. wzorca osobowego szlachcica wskutek dodania do niego cech charakteryzujących drobną szlachtę, a z drugiej strony zerwania ciągłości zarówno historycznej, jak i kulturowej w tradycji szlacheckiej . Stąd też wydobyty obraz jest jedynie ogólnym obrazem szlachcica. Badana grupa z parafii bujwidzkiej i z rejonu oszmiańskiego zosta­ ła podzielona na dwie kategorie: „czystej szlachty" i „nieczystej szlach12 1 1 W rejonie oszmiańskim przeporowadziłam w sumie 32 rozmowy, z czego 21 z potom­ kami drobnej szlachty, a 11 z chłopami. Najstarszy informator miał ok. 90 lat, namłodszy zaliczył ok. 25 lat, średnia wieku wyniosła więc ok. 65 lat. Kilkakrotnie podczas badań starałam się rozmawiać z młodszym pokoleniem. Niestety było to prawie niemożliwe, ponieważ w większości ludzie ci nie mieszkają ze swoimi rodzicami, czy dziadkami, a odwiedzają ich rzadko. Nieliczne przeprowadzone rozmowy z młodymi nie stanowią materiału reprezentatyw­ nego dla tego pokolenia, ponieważ stykałam się jedynie z dwiema przeciwstawnymi postawami. Jedną charakteryzował zupełny brak wiedzy i zainteresowania, drugą zaś wiedza, ale wzbudzo­ na na ogół przez zdobyte wyższe wykształcenie i zetknięcie z literaturą dotyczącą szlachty. Zerwanie ciągłości historycznej i kulturowej w tradycji szlacheckiej było spowodowane prawnym zlikwidowaniem stanu szlacheckiego w 1921 r. oraz JJ wojną światową i ustrojem komunistycznym, który niszczył wyróżniające się klasy, a za taką można uznać drobną szlach­ tę. Ponadto uważano drobną szlachtę za tę warstwę stanu szlacheckiego, która była właściwie schłopiała, tj. nie odróżniała się od chłopów. 1 2 �161 КТО ТО JEST SZLACHCIC? 13 ty" . Do pierwszej z nich zaliczeni zostali informatorzy, których rodzice byli pochodzenia szlacheckiego, do drugiej - rozmówcy, których jedno z rodziców nie pochodziło ze szlachty. Przekazywanie treści szlacheckich było bowiem ściśle związane z wychowaniem, ono zaś wpływało na siłę przekazu pokoleniowego. Przy „czystej szlachcie" rodzinie wychowanie jest bardziej tradycyjne, oparte na silnym autorytecie ojca i starszych, co wy­ klucza jakiekolwiek obce, niesprawdzone w pokoleniowym doświadczeniu wtręty. Te zaś widoczne są w rodzinie „nieczystej szlachty". Przykładem niech będzie problem mieszanych małżeństw. W ostatniej z wymienionych kategorii rodzin, treści dotyczące zachowania „czystości krwi" nie są prze­ kazywane, ponieważ sami rodzice jej nie zachowali. Wobec tego nie egzek­ wują jej od swoich dzieci, bojąc się, że ich własne postępowanie może być poddane ocenie, to zaś wpłynie na utratę ich autorytetu. Z taką sytuacją nie spotykamy się w rodzinach „czysto szlacheckich". Dopełnieniem będą wypowiedzi chłopów, dla których utworzona została grupa trzecia. OBRAZ SZLACHCICA I JEGO C E C H Y W PARAFII BUJWIDZKIEJ Grupa „czystej szlachty" utożsamia szlachcica przede wszystkim z czło­ wiekiem szlachetnym, następnie bogatym, dobrze wychowanym, a dopiero na samym końcu z Polakiem, właściwie z kulturą polską. Niektóre od­ powiedzi na pytanie: „kto to jest, wg informatora, szlachcic?" były w pew­ nym sensie wymijające, używano bowiem formy nieosobowej słowa „szlach­ cic", takiej jak: „szlacheckość to dla mnie czy „nas nazywano...". Widać to wyraźnie w przytoczonych przykładowych cytatach: „Nasze ludzie szlachetnie obchodzili się z każdym" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze); „Szlachcic dla mnie, to taki bardziej bogaty człowiek i taki więcej dobrze wychowany, nie tylko kształcony, ale taki co dobrze robi" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k. Bujwidz); „Ta szlacheckość to dla mnie jest bardzo związana z polskością. [...]. Ja się czuję szlachcianką i jestem Polką" (Polka, ok. 85 lat, Świątniki k. Bujwidz). Jako wyróżniki szlachcica (przedstawione w kolejności od najczęściej wymienianego, do najrzadziej) podawano : • język polski (była to najczęściej wymieniona cecha, ponieważ pytanie o szlachtę kojarzono z funkcjonującym określeniem ludzi zamieszkujących 14 15 1 3 Określenia: „czysta szlachta" i „nieczysta szlachta" - dotyczą informatorów pochodzą­ cych z rodzin czystoszlacheckich lub z rodzin, w których jedno z rodziców jest pochodzenia nieszlacheckiego. Wprowadzona do cytowanych wypowiedzi interpunkcja oznacza przerwy w mówieniu oraz zawahania rozmówców. (Wywiady były nagrywane.) Nie należy tej kolejności uważać za bezwzględnie reprezentatywną dla tej grupy, ponie­ waż powtórne badania mogłyby dopiero stwierdzić, czy nie jest to kolejność przypadkowa. 1 4 1 5 �162 KATARZYNA WASZCZYNSKA parafię - „szlachta bujwidzka". Według informatorów, powstało ono właś­ nie z powodu używanego tu języka polskiego w odróżnieniu od okolicznych wiosek, których mieszkańcy mówili gwarą „po prostu": „Szlachta bujwidzka nazywało się tych, co dobrze po polsku mówili" (Polka, ok. 70 lat, Żwiniany k/Bujwidz); „Tu na zaścianku nikt «po prostemu» nie mówił, tylko po polsku" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); • wyróżniający się strój: „Kiedyś, to po ubiorze można było szlachtę poznać [...] Zawsze staraliś­ my się ubierać lepiej, bogaciej" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • kulturę rozumianą jako dobre wychowanie, szacunek dla starszych: „Kultura też szlachtę wyróżniała [...] U nas tak układniej było, starszych się szanowało" (Polka, ok. 60 lat, Michałowo); • solidarność grupową: „Zaścianki charakteryzowały się tym, że się spotykały ze sobą. Przecież to byli sąsiedzi. Jak coś komuś trzeba było pomóc, to pomagaliśmy sobie nawzajem. Bardzo się zaścianki trzymały razem" (Polka, ok. 70 lat, Żwi­ niany k/Bujwidz); • duże rodziny: „Na zaściankach też zawsze raczej duże rodziny. Było w rodzinach i 7 dzieci, ale i 12. Na ogół jednak dożywało tylko czworo. Zaścianki tym się wyróżniały, że dużo dzieci w rodzinie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • utrzymanie polskiej kultury: „U szlachty bardzo się zawsze za to swoje gniazdo polskie trzymało" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • religijność: „Więcej w Boga wierzyli. Zawsze w kościele, w pomocy byli. Dlatego nazywali tu ludzi szlachetnymi, mieli od tego nazwania zaszczyt" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Jak widać z przedstawionego zestawienia, przeważają tu określenia nieoceniające, takie jak: język, kultura, wiara, strój. Dopiero w następnej kolej­ ności niektóre z nich są poddane waloryzacji, np. ubiór oceniany jest jako lepszy, porządny, czysty, bogaty, z gustem, strojny. W zasadzie jednak w wypowiedziach widoczne jest zatarcie różnicy między określeniem: „kto to jest szlachcic" a tym, , jakie są charakterystyczne cechy szlachcica, na pod­ stawie których można go odróżnić od chłopa". Rozmówcy dają tylko eni­ gmatyczne sygnały zauważalnych przez siebie różnic tych dwóch określeń. Podstawą opisu dla grupy „czysto szlacheckiej" było (wspomniane już) funkcjonowanie sformułowania „bujwidzka szlachta", używanego po­ wszechnie dla określenia ludności zamieszkującej parafię bujwidzka i posłu­ gującej się językiem polskim (w odróżnieniu od okolicy, gdzie występuje gwara „po prostu"). Stworzenie w Bujwidzach ośrodka polskości zwią­ zane było z istniejącymi tu do I I wojny światowej dworami: w Bujwidzach (Makowskich) i w Pryciunach (Dolińskich). Wpływały one silnie na kształ- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 163 towanie obrazu kulturalnego i językowego parafii, co też jest często pod­ kreślane przez rozmówców: „[...] nazwali nas bujwidzka szlachta, za to że my po polsku mówimy, a i nasza kultura wyższa niż ich [ sąsiadów z Ławaryszek - przyp. K.W.] zawsze byla. Nasze zachowanie bylo kulturalniejsze. Kiedyś, to nawet wy­ różniała się szlachta bujwidzka w ubiorze. [...] My zawsze bardzo dbaliśmy 0 swój wygląd. Dlaczego? Może dlatego, że tutaj był majątek w Bujwidzach 1 panowie tu mieszkali. Do nich często możni przyjeżdżali w gościnę. Cho­ dziliśmy przecież, do kościoła razem, trzeba było się ładnie pokazać, że my nie ze wsi jesteśmy, ale z zaścianka. [...] I my też staraliśmy się robić tak jak państwo, i w zachowaniu, i w mowie, i w ubiorze" (Polka, ok. 70 lat Bujwidze). Jak widać z przytoczonego fragmentu wywiadu, okoliczna ludność za­ mieszkująca zaścianki (oraz same Bujwidze) pomimo tego, że nie miała ścisłych kontaktów z dworami, wzorowała się na nich. Szczególnie widoczne to było w języku, stroju, zachowaniu. Jednocześnie przekaz pokoleniowy uzupełniał pozostałą treść dotyczącą religijności, wewnętrznej organizacji, kultury (zwyczaje, obrzędy). Kolejna grupa, nazwana przeze mnie „nieczystą szlachtą", w ogóle po­ mija pytanie: „kto to jest szlachcic" i nie wypowiada się na ten temat. Podaje jednak, zauważalne przez siebie następujące wyróżniki szlachcica: • język polski (pojawienie się tej cechy, jako pierwszej tłumaczy się podobnie jak w grupie „czystej szlachty"): „Należeliśmy przecież do szlachty bujwidzkiej. Tak mówiono o nas, bo dobrze po polsku mówiliśmy" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/ Bujwidz); • posiadanie ziemi: „Nas szlachta nazywali, za to że my mieliśmy dużo ziemi" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Zaścianek byl zawsze kulturalniejszy od wioski" (Polak, ok. 70 lat, Horążyszki k/Bujwidz); • strój: „Po stroju my się wyróżniali. Każdy ubierał się jak mógł, jak był bogaty" (Polak, ok. 75 lat, Wesołucha k/Bujwidz). Także tutaj wymieniane określenia mają raczej charakter nieoceniający. Podstawą dla wypowiedzi była wiedza, jaką prezentowała wcześniej grupa „szlachty czystej" (chodzi o sformułowanie „szlachta bujwidzka"). Widoczne jest jednak, że pochodzenie z rodziny mieszanej, tzn. „nie czysto szlacheckiej", miało wpływ na prezentowany obraz. Jego treść została bowiem jeszcze bardziej uogólniona. Pozbawione było także refleksji znaczenie słowa „szlachcic". Dla chłopów natomiast, „szlachcic" to przede wszystkim pan, który ma majątek, ale sam w nim nie pracuje: „Szlacht to pan jest, ma majątek i sam robić nie musi" (Polka, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). �164 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tym zaś, co odróżnia szlachtę od chłopów (a jest przez informatorów 0 pochodzeniu chłopskim zauważalne) to: • zamknięcie grupy szlacheckiej (trzymanie się razem, sporadyczne tylko kontakty ze wsią): „Ta szlachta, się [...] tylko między sobą spotykała. [...] Ta szlachta, to tylko między sobą się żeniła [...] Oni zresztą tylko między sobą się spotykali, to i tam wybierali sobie mężów, żony też" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • język polski: „Mówili, że tutaj w parafii bujwidzkiej szlachta mieszka [...] chyba dlatego, że tutaj po polsku się tylko mówiło" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • kultura (chodzi o dobre wychowanie): „Tutaj w parafii bujwidzkiej ludzie byli zawsze kulturalniejsi. Tutaj kultura była przez to państwo wyższa, niż w Ławaryszkach, gdzie prości ludzie żyli 1 żyją. Tam państwa żadnego nie było" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze); • ubiór: „Zawsze staraliśmy ubierać się czysto i schludnie. Bogaciej to nie, bo to zależy czy się jest bogatym, czy biednym. Przecież wiadomo, że bogatszy będzie ubierał się strojniej" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Ta, jak i inne wypowiedzi chłopów zamieszkujących parafię bujwidzką, pokazują ciekawe zjawisko utożsamiania siebie z ogólnie funkcjonującą nazwą ludności parafii a mianowicie z „szlachtą bujwidzką", choć infor­ matorzy określają siebie jako pochodzących z chłopstwa. Charakteryzując jednak szlachtę na podstawie znanej im z obserwacji grupy sąsiedzkiej przypisują sobie jej charakterystyczne cechy. Także w okolicy Ławaryszek włączają chłopów do „szlachty bujwidzkiej". Dla nich bowiem wszyscy mieszkańcy parafii bujwidzkiej to szlachta: „Szlachta bujwidzką to nazywali inteligencję, co tutaj mieszkała. [...] Szlachta bujwidzką nazywali też innych, co w Bujwidzach mieszkali [...]. Może dlatego, że my tutaj bardzo ze sobą się trzymamy i tylko po polsku mówimy. A już w Ławaryszkach, co są niedaleko, jak na Wilno się jedzie, to jest inaczej. Oni prości ludzie i po prostu rozmawiają [...]. Jak się tam czasem jedzie, to oni stoją i słuchają rozdziawione jak my rozmawiamy. Stąd też oni śmieją się z nas, że my jesteśmy bujwidzką szlachta. To za tą naszą polską mowę tak. Takie nazwanie, może jeszcze za to, że był tutaj majątek państwa Makowskich. Wszyscy co ich spotykali też chcieli tak żyć jak oni, tak się zachowywać jak państwo, no i starali się bardzo. Ludzie za to mówią, że u nas, duża kultura człowieka. Śmiesznie było jeszcze z tym, że w domu, czasem to po prostu zagadasz, ale na gościńcu, czy u kogoś w gościnie, to tylko po polsku, inaczej się nie godziło. I z zachowania my się różniliśmy od tych z Ławaryszek. My byliśmy kulturalniejsi" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Wszystkie zaprezentowane grupy podkreślały, że szlachcica można roz­ różnić na podstawie języka, którym włada (język polski), a także kultury, tzn. wychowania, które nakazuje m.in. poszanowanie starszych. Z zewnętrz­ nych wyróżników były wymieniane: bogactwo (widoczne w posiadaniu zie- �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 165 mi) oraz strój. Nie wspomniano jednak o żadnych cechach charakterologicz­ nych, które mogą być przypisywane szlachcicom. W określaniu „kto to jest szlachcic i jakie są jego cechy" ważną rolę dookreślającą odgrywała charakterystyka jego miejsca zamieszkania oraz tradycja szlachecka . Przedstawienie tych ważkich elementów dookreśtających nie wymaga rozdzielania grupy informatorów pochodzenia szlacheckiego (chłopi zostali tutaj wykluczeni) na „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". W ich wypo­ wiedziach brak było większych rozbieżności. Przekaz pokoleniowy (jak i dziedziczenie np. miejsca zamieszkania, domu) był jednakowo silny. Miejsce zamieszkania . Drobna szlachta osiedlała się poza wsią w zaścian­ kach bądź okolicach szlacheckich, czasem ich miejsce osiedlenia nazywano kolonią (nazwa powstała po reformie komasacyjnej). W parafii bujwidzkiej zachowało się sporo dawnych zaścianków, gdzie i dzisiaj można spotkać rozmówców o przypuszczalnym pochodzeniu drobnoszlacheckim. Przytoczone cytaty dotyczyć będą zaścianka, domu i jego otoczenia oraz ich charakterystyki. Zaścianek określano jako miejsce, o małej liczbie porozrzucanych do­ mów, zawsze stojących na ziemi ich właścicieli: „U nas było kilka domów i dlatego się mówiło, że mieszkamy na zaścian­ ku. W zaścianku domy byly jak popadło, a na wsi była droga i koło niej, z prawa i lewa domy, domy..." (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był „na dwa końce" (typ szerokofrontowy), miał obowiązkowo ganek „na słupkach" od frontu. Był to dom duży i drewniany (podobnie jest dziś): „W zaścianku zawsze domy były ładniejsze, bo na wsi były one raczej male i słomą kryte, a u nas inaczej: duże takie były, drewniane z takim paradnym gankiem" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Dawniej budowali tak, że pośrodku była sień, a po bokach izby. Bokówki i kuchnia. W jednym końcu była izba dla gości, a w drugim się żyło. Do sieni wchodziło się z ganka" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze (stodoła, chlew, itd.), łaźnia, a także sad, a w nim oczywiście ule: „U nas za domem była duża stodoła. Potem był spichrz i chlew" (Polak, ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz); „Na zaścianku każdy miał łaźnię, a na wsi była tylko jedna, czy dwie [...] Sad przy domu duży i ule w nim stały [...]" (Polak. ok. 60 lat, Balince k/Bujwidz). Osadnictwo szlacheckie tworzyło więc właściwą sobie formę, odmienną od struktury zabudowy wsi. Także domy miały charakterystyczne cechy. 16 17 1,5 Fakt ten jest zgodny z teorią G . Lakoffa. Uważa on bowiem że na tworzenie danego obrazu mają wpływ i inne obrazy, których zadaniem jest dookreślenie obrazu podstawowego (Wejland 1991, s. 22-23). Opis zamieszkania jest o tyle ważny, że stanowi najbardziej widoczny wyróżnik szlachecki. 1 7 �166 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Nawiązywały one do powstałego w czasach stanisławowskich (XVIII w.) stylu architektury nazwanego „stylem dworku szlacheckiego". Osobne miej­ sce zamieszkania podkreślało odrębność grupy drobnoszlacheckiej, dlatego było uważane (przez rozmówców) za jeden z wyróżników szlachty. Również w kulturze obecne są do dziś elementy, które nawiązują do dawnej tradycji szlacheckiej. Informatorzy zauważają je w sposobie spędzania wolnego czasu (niedziele, zabawy, majówki), w obrzędach rocznych i rodzinnych, a także w zachowaniu, jak np. w używanych zwrotach. Nie chcę tutaj opisywać dokładnie każdej z tych form tradycji, przedstawię jedynie ogólny ich rys, uzupełniony przez wypowiedzi badanych na ten temat (wymieniali oni te elementy, które - według nich - są charakterystyczne dla tradycji szlacheckiej). Przeciętnie w niedzielę rano cała rodzina szlachecka szła lub jechała bryczką (w zimie saniami tzw. wózkiem) na mszę do kościoła. Po powrocie do domu zasiadano do rodzinnego obiadu. Po nim był czas wolny prze­ znaczony na odwiedziny i spotkania ze znajomymi, krewnymi: ,,W niedzielę nie wolno było pracować, to głównie. Do kościoła jechało się koniem. Jak lato było, to bryczką, a jak zima to sanki zakładali. [...] Po kościele był obiad, a potem sąsiedzi się spotykali i rozmawiali. Przecież, tak w tygodniu nie było czasu, bo każdy miał pracy dużo u siebie i nie czas było chodzić do sąsiada. Więc jak niedziela przyszła, to każdy każdego po sąsiedzku odwiedzał" (Polak, ok. 70 lat Wysokie k/Bujwidz). Jako najważniejsze elementy w zabawach szlacheckich wymieniono: przychodzenie na nie tylko po uprzednim zaproszeniu; dziewczyna musiała mieć pozwolenie rodziców; odbywały się tylko we własnym gronie, tzn. szlachta bawiła się oddzielnie od chłopów (mieli swoje zabawy): „Zabawy były u nas tylko za zaproszeniem. [...] Nie było jak teraz, że zaraz chłopcy są pijani. Wódka była, a i owszem, ale nikt pijany nie był. Umieliśmy się kiedyś bawić. I tańce ładne były i z chłopcem dało się porozmawiać, nie to co teraz. Teraz młodzież tego nie potrafi. Kiedyś to chłopiec musiał panienkę do domu odprowadzić. [...] Ze wsi, to do nas nie przychodzili [...] My mieliśmy swoje towarzystwo, a oni swoje" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz); „Na taką zabawę u nas na zaściankach, to nie proszone goście nie przychodzili. Tylko proszone mogli przyjść. A już tam dalej, na wioskach, to każdy mógł przyjść na zabawę, kto tylko chciał. A u nas na zaścianku chodziło się tylko po zaproszeniach. Z zaścianka nikt nie chodził na zabawy na wioskę. To było nie honornie iść nie proszonym na zabawę" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Z kolei o majówkach mówiono, że najczęściej urządzane były na Zielone Świątki. Zaraz po mszy młodzież i starsi z zaścianków szli na łąkę, polankę lub do sadu. Mogli jednak przyjść tylko ci, którzy zostali wcześniej za­ proszeni. Na majówkach głównie śpiewano i tańczono: „Majówki też u nas były. To głównie na Zielone Świątki. Szło się najpierw do kościoła, a później, po kościele, urządzało się majówkę. Każdy przynosił co chciał. Ten butelkę, ten ciasto, trzeci sałatę i tak dalej. Siadało �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 167 się na trawie, tam gdzie jakieś piękne miejsce było. I jadło się, rozmawiało, potem tańczyło, muzyka była, a i śpiewanie też czasami [...]. Na te majówki, to tylko zaścianki chodziły. We wsi też robili, ale oddzielnie [...]" (Polka, ok. 70 lat, Bujwidze). Święta roczne, wg informatorów, spędzano przede wszystkim w gronie rodzinnym. Charakterystycznym symbolem szlacheckiego Bożego Narodze­ nia była choinka: ,,Na Boże Narodzenie to u nas zawsze jodełka była. Na wsi to nie było, ja nie widziałam, żeby tam była. W Wigilię było rodzinnie. Nigdzie się nie wychodziło, tylko w domu z rodziną się świętowało. A na wsi to inaczej jest. Oni chodzili w gości na Wigilię. Tego, co u nas było, a na wsi nie to, że moja mama zawsze na święta torty piękne szykowała. Święto trzeba było ob­ chodzić godnie, tak mój ojciec zawsze powtarzał. Rodzina wtedy nawet z daleka przyjeżdżała" (Polka, ok. 85 lat, Świętniki k/Bujwidz). Wymieniany był także zwyczaj świętowania cztery dni, „by grad zasiewu nie zniszczył", czyli zapewnianie sobie pomyślności i udanych zbiorów. Wątpliwe jednak jest, by było to charakterystyczne jedynie dla szlachty. Wspominano o tym: „U nas było tak, że świątkowało się 4 dni musowo na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Dwa dni obowiązkowe, kościelne i dwa kolejne to od gradobi­ cia. Tak ludzie mówili u nas, że kto nie będzie świątkował czterech dni, to mu grad zboże zbije" (Polak, ok. 85 lat, Teklany k/Bujwidz). W Świętach Wielkanocnych za element szlachecki uznano zwyczaj Wielko­ sobotniego szybkiego powrotu ze święconką do domu. Miało to zapewnić dostatek dla domu przez cały rok. Także ten element trudno chyba przypisać jedynie szlachcie. Był jednak wymieniany jako szlachecki: „Tylko u nas był taki zwyczaj w Wielką Sobotę, że jak się już z kościoła ze święconym wraca, to trzeba jak najszybciej do domu dojechać. Mówiło się, że kto pierwszy powróci, ten pierwszy w pole wyjdzie. To każdy się spieszył, by być pierwszym. To tak u nas było. Nie słyszałam, by taki zwyczaj był na wsi" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz). W obchodzeniu świąt rodzinnych, głównie w chrzcinach i weselu, także zauważano elementy, które charakterystyczne są dla szlachty, nieobecne zaś w podobnych obrzędach chłopskich. Wymieniano następujące zwyczaje szlacheckie: • rzucanie czapek i chusteczek za dzieckiem podczas chrzcin: „Na chrzcinach u nas jest taki zwyczaj, że jak do kościoła wiozą dziecko, to czapkami rzucają za dziewczynką, a za chłopcem chusteczkami. Robi się tak, żeby mieli powodzenie w życiu, dziewczynki u chłopców, chłopcy u dziewczynek. Teraz się tak nie robi, bo maszynami dziecko wiozą. Choć może ktoś i za maszyną rzuci, jak pamięta o tym naszym zwyczaju. Ja go dawno nie widziałem" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz); • brak dawania prezentów młodej parze podczas wesela (brak jawnego darowania): �168 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „U nas na weselu było inaczej zjedna rzeczą. Mianowicie u nas nie było darowania młodych. Na wsi to jest taki zwyczaj, że prezenty daje się oficjalnie. Każdy podchodzi i daje. U nas takiego zwyczaju nie było. Kto przyniósł prezent do dawał młodym, ale po cichu" (Polka, ok. 75 lat, Bujwidze). Wśród wyróżników szlachectwa trzeba wymienić zwroty, używane jeszcze po I I wojnie światowej, takie jak: „waszeć", „waszecia", „waćpan", „waćpani". Dziś pozostała już tylko forma „proszę pana", „proszę pani". Ta ostatnia („pan", „pani") funkcjonuje powszechnie wśród całej społeczności parafii bujwidzkiej, bez względu na pochodzenie mieszkańców. Na temat wspomnianych zwrotów tak mówiono: „Tutaj na zaścianku, mówili do siebie ludzie na «pan». Tylko ludzie z tego starszego pokolenia zwracali się do siebie na «wacpan». Ja to jeszcze dobrze pamiętam. Słyszałem, jak mój ojciec tak mówił do naszego sąsiada. Tylko jedna sprawa, tak sobie przypominam, że to było takie trochę z bia­ łoruskiego, nie «wacpan», ale «waspan». Teraz już tego nie ma, nikt tak nie mówi. Teraz to tylko został «pan». Ale tak trzeba musowo, inaczej się nie mówi. Przypominam sobie jeszcze jedną rzecz, mówili jeszcze «waszec», ale to też było dawno temu" (Polak, ok. 70 lat, Iszoryszki k/Bujwidz). Chciałabym wrócić jeszcze do pojawiającego się dość często w cyto­ wanych wypowiedziach sformułowania „bujwidzką szlachta". Od kiedy za­ częło ono funkcjonować w parafii bujwidzkiej trudno dociec. Niewątpliwie pojawia się nie tylko w rozmowach, ale także jest określeniem obecnym w literaturze (por. Čekmonas 1991). Według moich rozmówców, nazwa „szlachta bujwidzką" powstała przede wszystkim dlatego, że mówiło się tu po polsku, dopiero w dalszej kolejności wymieniano związek z bogatą szlachtą (dwory) lub ogólnie - ze szlachtą zamieszkującą parafię bujwidzką. Czasami także, wymieniając charakterystyczne cechy szlachty, tj. język pol­ ski i kulturę, odwoływano się właśnie do przykładu „szlachty bujwidzkiej", z którą się utożsamiali (choć nie zawsze). O „szlachcie bujwidzkiej" mówio­ no w sposób następujący: „Tu kiedyś, nazywali nas bujwidzką szlachta, bo wszyscy rozmawiali tutaj bardzo ładnie i czysto po polsku. Jak ktoś przyjeżdżał do nas na fest, to nie mówił inaczej niż, że jedzie na fest do szlachtów. Mój ojciec, to nawet pytał, dlaczego nas szlachtą nazywają. Oni mu powiedzieli, że to za to, że my tu jak wymawiamy, to bardziej ciśniemy język, że więcej po polsku mówimy [...]. No i nazywali nas za to szlachty bujwidzkie. Ale my nie jesteśmy szlachta. Szlachta, to byli tylko zamożniejsi, jak pan Makowski i pani Szaniawska, a inni, my też to zwyczajni ludzie" (Polka, ok. 65 lat, Girdziuny k/Bujwidz); „Szlachta bujwidzką" to nazywali kiedyś wszystkich co mieszkali w Bujwidzach i dookoła nich. Wszystkich tak nazywali z parafii bujwidzkiej: i tych co na zaściankach żyli, i tych co żyli w wioskach. O tej bujwidzkiej szlachcie to ja nawet w radio słyszałam. Mówią, że za to się tu ludzi tak �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 169 nazywa, że oni są inteligentni. A w samych Bujwidzach to właśnie inteligent­ niejsze ludzie mieszkają. Od Bujwidz właśnie poszło to nazwanie. Szlachta nazwali, mimo, że nie mieli tutaj tych szlacheckich orderów" (Polka, ok. 70 lat, Symonówka k/Bujwidz); „Tutaj była bujwidzka szlachta i pryciuńska szlachta, tak się nazywało, bo tutaj bogaciej ludzie żyli i po polsku się tylko mówiło. Za to, to nazwanie poszło. A już Ławaryszki, Bystrzyca, Majkuny to prości ludzie żyli i tylko po prostemu rozmawiają. Nie zrozumiesz co oni mówią. To wioski są. U nas szlachty, lepsza kultura była, bo my lepiej żyli i to pewnie dlatego" (Polak, ok. 70 lat, Wysokie k/Bujwidz). Podsumowując: w parafii bujwidzkiej, na temat „kto to jest szlachcic", wypowiedziały się tylko grupy: „czystej szlachty" i chłopska. Grupa „nieczystej szlachty" unikała odpowiedzi. Zarysowany wizerunek szlachcica nie tłumaczył tak naprawdę, kim on jest. Wymieniane bowiem były tylko jego cechy. Szlachcic więc to człowiek szlachetny, bogaty, dobrze wy­ chowany. Dopiero jako ostatnie (najrzadziej występujące) pojawiało się określenie, że to Polak. Jak widać, nastąpiło zatarcie się rozumienia pojęcia „szlachcic" i „szlachetność". Pozostało jednak w świadomości tej grupy połączenie: szlachcic-Polak. Powodem może być trwałość rozumowania (powstałego już w X V I I w.), że szlachcic to tylko Polak, a Polak to szlachcic. Potwierdzeniem takiego wnioskowania może być także wymienia­ ny najczęściej wyróżnik szlachcica, czyli język polski (we wszystkich grupach). Ma to niewątpliwy związek z funkcjonującym powszechnie, nie tylko w terenie, ale też w nauce, sformułowaniem „szlachta bujwidzka". Moi rozmówcy na pytanie: „kto to była szlachta bujwidzka?" wskazywali właśnie przede wszystkim na język polski, jako pozostałość po działalności panów (szlachty). Sami siebie jednak, nie zaliczali do szlachty, uważając, że prawdziwa szlachta może być tylko bogata, a ich pozycja materialna była raczej niska. Kolejnymi wyróżnikami, wymienianymi przez grupy „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", były: ubiór, kultura osobista, zamknięcie grupy, duże rodziny, religijność, utrzymanie kultury polskiej. Podstawową cechą tych wyróżników jest ich charakter nieoceniający. Dopiero w dalszym etapie dochodzi do waloryzacji, ale prawie zawsze pozytywnej. Powtarza się tu także zbitka szlachcic-katolik, utrwalona dzięki przekazowi pokoleniowemu od X V I I wieku. Pozostałe wyróżniki stanowią podstawę do powstania cech stereotypo­ wych . I tak, zdaniem informatorów: 18 1 8 Stereotyp i jego cechy to funkcjonujący w świadomości społecznej skrótowy, zabarwiony wartościująco, ale nie koniecznie negatywnie obraz rzeczywistości. W. Lippman, który wpro­ wadził koncepcję „obrazu w naszej głowie", czyli myślenia stereotypami, uważa że myślenie takie jest to naturalny sposób modelowania świata. Jest „wyrazem zwyczajnej ludzkiej skłon­ ności do podtrzymywania przekonań, do zachowania ciągłości własnego , j a " i utożsamiania się ze światem innych ludzi" (Wejland 1991, s. 9-10). �170 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór szlachecki jest na ogół bogatszy, strojniejszy (choć już wielo­ krotnie pisałam, że majątkowo byli niejednokrotnie biedniejsi od najbied­ niejszego chłopa); • kultura szlachty miała być wyższa (kultura ta rozumiana była jako wykształcenie, a przecież często przedstawiciele stanu szlacheckiego mieli tylko ukończoną szkołę podstawową; jest to natomiast zgodne z pojmowa­ niem kultury jako dobrego wychowania, do dzisiaj bowiem jest utrzymane wśród potomków drobnoszlacheckich poszanowanie starszych oraz używa­ nie zwrotów: „proszę pana", „proszę pani"); • szlachta trzymała się razem - grupa ta była zamknięta (teraz już prawie jest to niemożliwe; dzisiaj potomkowie drobnej szlachty żyją głównie na wsi lub w miasteczku a nie jak dawniej na zaścianku czy w okolicy, gdzie mieszkała tylko szlachta; jeśli jednak rozważymy zjawisko „zamknięcia się" szlachcica (jednostki) na społeczność nie szlachecką, to wymieniana cecha będzie prawdziwa; stereotyp „zamkniętej grupy" jest także nadal utrzymy­ wany przez potomków drobnej szlachty); • szlachta utrzymuje kulturę polską (co niewątpliwie jest pochodną stwierdzenia, że szlachcic to Polak oraz świadomości przynależności narodo­ wej, silnie pobudzanej w ostatnich latach). Można więc stwierdzić, że oprócz zacierania się pojęć: „szlachcic" i „szlachetność", a także nie rozróżniania ich znaczeń, obraz szlachcica nawiązuje do istniejącego w historii jego wzorca osobowego . Wzbogacają go jednak te cechy (elementy, wyróżniki), dzięki którym wyraźniejsze stawa­ ło się odróżnienie szlachty od chłopów. Pominięto natomiast cechy charak­ teru szlacheckiego. Jednocześnie przedstawiony „obraz" jest w dużym stop­ niu idealizowany i właściwie pozbawiony głębszej refleksji, dotyczącej włas­ nego utożsamienia z prezentowanym obrazem. Wynika z tego wniosek, że jest on obecny tylko w świadomości rozmówców. Jedynie utrzymane są takie cechy rozróżniające jak: zamknięcie, utrzymanie kultury polskiej i religij­ ność, język polski, ale raczej w ramach przynależności do narodu polskiego, a nie do szlachty. Dodatkowo, te dwa ostatnie wyróżniki są charakterystycz­ ne także dla grupy chłopskiej, a nie tylko dla szlachty. Z kolei grupa chłopów wymienia przede wszystkim te cechy szlachty, które są dla niej najlepiej zauważalne i znane z własnego doświadczenia. Są nimi: język polski, kultura (większa niż chłopów), ubiór. Określają oni szlachtę jako panów, właścicieli majątków, wynoszących się swoim szlache­ ckim pochodzeniem. 19 1 9 X V I do X V I I I w. wzorce osobowe: szlachcica-ziemianina, szlachcica-PoIaka-katolika mogły być realizowane. Wzorzec osobowy szlachcica był kształtowany od wieku X V I . Osta­ tecznie uformowany zostaje w X V I I w., kiedy pojawia się i ugruntowuje stwierdzenie, że szlachcic to Polak i katolik (czasem dodawano jeszcze: ziemianin). Wytworzone zatem w okre­ sie od tylko przez przedstawicieli stanu szlacheckiego. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 171 Rye. 1. Edward Dokurno z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki O B R A Z S Z L A C H C I C A I J E G O C E C H Y W R E J O N I E OSZMIAŃSKIM Na pytanie: „kto to jest szlachcic" przedstawiciele grupy „czystej szlachty" odpowiadali (także tutaj wszystkie cechy podawane są w kolejności od naj­ częściej do najrzadziej wypowiadanych) - szlachcic to: • Polak: „Szlachcic, to kiedyś nazywali kto Polak był i katolik" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); 20 Porównaj przypis 15. �172 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „Szlachcicem tylko Polak być może" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek kulturalny (rozumiany tutaj zarówno jako wykształcony jak dobrze wychowany): „Szlachcic dla mnie, to człowiek wykształcony, kulturalny" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran; „Szlachcic to według mnie taki kulturalny człowiek, co siebie prowadzi akuratnie, skromny taki" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • człowiek bogaty: „Szlachcic znaczy, że to człowiek, który pochodził z takich bogatszych znacznych rodzin" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcic, to był człowiek bogaty, co miał dużo swojej ziemi" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • katolik: „Prawdziwy szlachcic, to tylko Polak i katolik" (Polka, ok. 70 lat, Ka­ mionka k/Holszan); • człowiek, który może udokumentować swoje szlachectwo (chodzi tutaj 0 przedstawienie dokumentów, posiadanie znaczącego nazwiska, a także majątku): „Tutaj, w Klejach szlachectwo kojarzyło się z papierkiem, nazwiskiem, majątkiem" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic dla mnie to [...] ten, co może się tym szlachectwem wykazać" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachcic to ten, kto pochodzi ze szlacheckiej rodziny" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); • człowiek dobry, delikatny w obejściu: „Szlachcic to człowiek delikatniejszy, kulturalniejszy, taki kulturalny 1 delikatny w obejściu i w mowie [...] Po prostu szlachcic miał wrodzone takie delikatniejsze cechy" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • sprawiedliwy, szlachetny w zachowaniu: „Szlachcic dla mnie, to człowiek [...] akuratny [...] szlachetny w za­ chowaniu" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta, to ludzie takie rozumniejsze, czesne ludzie, to znaczy więcej sprawiedliwe, ja tak uważam" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • człowiek dumny, honorowy: „[Szlachcic] to taki, kto nigdy pleców nie schyla. Jak schyla, to on już mużyk-chłop, a nie szlachcic. Ja też taki dumny jestem [...]. Teraz już są inne czasy i nie można być takim jak kiedyś szlachta byli, że tylko duma ich się liczyła.[...] Dla szlachcica najważniejszy byl zawsze, i teraz dla mnie jest honor" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Różnica między szlachcicem a chłopem była tylko taka, że człowiek szlachecki to się dumniej od chłopa nosił" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 173 • dobry gospodarz: „Szlachcic dla mnie to dobry gospodarz" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); • przestrzegający tradycji szlacheckiej: „Szlachta kojarzy mi się z powstałą skądś, ale nie wiem skąd, tradycją, którą przekazuje się z pokolenia na pokolenie. To jakieś obyczaje, sym­ boliczne elementy związane z grupą ludzi" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana). Rozumienie pojęcia „szlachcic" ma z jednej strony charakter określeń nieoceniających, takich jak: Polak, katolik, gospodarz, a z drugiej - okre­ śleń oceniających, czyli prezentujących cechy charakterologiczne szlachcica (dobry, delikatny w obejściu, dumny, honorowy, sprawiedliwy itd.). Za wyróżniki szlachty uważano: • zamknięcie grupy (kontakty z nie szlachtą ograniczone, trzymanie się razem grupy szlacheckiej): „Ludzie śmieli się z nas, bo my rzeczywiście, tak trochę inaczej się zachowywaliśmy. Nie rozmawialiśmy ze wszystkimi i nie odwiedzaliśmy nikogo prawie. Mówili więc, że się wywyższamy, że panów z siebie robimy. Ale tak wcale nie było" (Polka, ok. 60 lat, Holszany); „U nas ta specyfika to jest, np. to, że wszyscy z okolicy trzymają się razem. Oczywiście konflikty jakieś powstają, ale wszyscy starają się trzymać razem" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • język polski: „W ogóle to tutaj tych, co po polsku mówią, są Polakami, to nazywało się szlachta" (Polak, ok. 45 lat, Kleje k/Żupran); „Szlachta [...] rozmowę miała inną, bo po polsku tylko rozmawiała [...]. Kiedyś też, przezywali nas polskie przeki, to za to, że my po polsku roz­ mawialiśmy tylko, po prostemu nikt nie mówił" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie); • ubiór: „Szlachta zawsze ubierała się kulturalniej niż chłopi, tak bardziej elegan­ cko" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Szlachcica można było poznać po ubraniu, a jakże. Muzyki to lubili tak kolory «lapiste», taki czerwony, kolory jaskrawe. A szlachta raczej takie kolory spokojne nosiła" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); • kultura (rozumiana jako wychowanie): „Tu w zaścianku bardziej kulturalniejsze ludzie żyli. Oni byli uczeni, inteligentni, to i wiadomo, że lepsi z nich ludzie niż ci, co na wsi żyli" (Polka, ok. 90 lat, Zamościany k/Żupran); „Szlachta była kulturamiejsza, bo się jedni od drugich uczyli" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • bogactwo: „Na wsi nas przezywają szlachta, ale w sensie negatywnym. Ma to oznaczać, że jesteśmy bogaci i dlatego się wywyższamy" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); �174 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • duże rodziny: „A i jeszcze taka specyfika, że u szlachty zawsze dużo dzieci było. W mojej rodzinie teraz jest mało, bo tylko trójka rodzeństwa. Kiedyś zaś, było tak, że im liczniejsza rodzina to i zaszczyt był dla niej większy"" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); • szacunek dla starszych: „Wychowanie u nas w domu było surowe, [...] musiałem dobrze się zachowywać, grzecznie odzywać, poważać starszych od siebie" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • religijność: „U nas, u szlachty były wszystkie, i majowe, i czerwcowe, i różaniec. [...] Szlachta bardzo wierząca była" (Polak, ok. 70 lat, Traby); • niechlujstwo: Z wyglądu nie dało się poznać szlachcica. Z obejść, to już bardziej, bo rzeczywiście szlachta słynęła trochę z niechlujstwa. Niestety, to prawda. Tak było i tak jest. Mój mąż na przykład, to taki prawdziwy szlachcic. Jak przyszłam tuż żyć, to musiałam gwałtem koszule z niego ściągać, bo sam zdjąć nie chciał. Mówił, że dopiero w niedzielę założył czystą i znów zmie­ niać? To musiał być już prawdziwy szlachcic, bo oni czystości żadnej nie utrzymywali" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Wśród wymienionych wyróżników przeważają określenia w założeniu swoim nieoceniające (potem są dopiero wartościowane), ale znalazł się jeden wyróżnik oceniający o zabarwieniu negatywnym (niechlujstwo). Duża liczba wymienianych cech charakteryzujących szlachcica (szlachtę) wskazuje na refleksyjność rozmówców. Wpływ na taki stan rzeczy mogła mieć z jednej strony pamięć czasów kiedy Oszmiańszczyzna była ważnym ośrodkiem pol­ skości (obok Wileńszczyzny), a z drugiej to, że wszyscy informatorzy z grupy „czystej szlachty" są świadomi swojego pochodzenia szlacheckiego i są z tego dumni, czego nie ukrywają. Kolejna grupa, czyli tzw. „nieczysta szlachta", podobnie jak jej od­ powiedniczka z parafii bujwidzkiej, nie wypowiedziała się na temat: kto to jest szlachcic? Ograniczono się jedynie do podania wyróżników charak­ teryzujących szlachtę (od najczęściej do najrzadziej wymienianych): • szlachta stanowi społeczność zamkniętą (trzymają się razem): „Oni spotykali się tylko między sobą. Bardzo się razem trzymali. Z nami, ze wsi bardzo rzadko rozmawiali, bo mówili, że oni ze szlachty są, a my biedaki, chłopy tylko" (Polka, ok. 65 lat, Boruny); • język polski: „Ojciec mi zawsze powtarzał, że szlachetny człowiek, to musi dobrze po polsku mówić, bo to prawdziwy Polak jest" (Polak, ok. 25 lat, Gołgieniszki k/Murowanej Oszmianki); „To, że jestem szlachcicem, to ojciec mówił [...]. Moi rodzice bardzo nastawali na to byśmy uczyli się po polsku. Byśmy umieli czytać i pisać po polsku, czytać polskie modlitwy" (Polak, 70 lat, Zarzecze k/Żupran); �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 175 • bogactwo: „Szlachta się na nich mówiło, bo oni bogatsi byli, mieli więcej ziemi, ale sami na niej nie pracowali" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • nieporządni: „Ludzie na wsi śmieli się z nich [ze szlachty], że tacy pomazani chodzą, brudni, a szlachta się mienią i nos wysoko drą" (Polka, ok. 65 lat, Borany); • kulturalni: „Ale to była szlachta, bo mimo, że pomazani, ale bardziej kulturałniejsze ludzie niż u nas na wsi" (Polka, ok. 65 lat, Borany). Z powyższego zestawienia widać, że wymieniane określenia w zasadzie nie odbiegają od podawanych przez grupę „czystej szlachty". Pominięte jednak zostały przez rozmówców „nieczysto szlacheckich" wyróżniki takie jak: duże rodziny, szacunek dla starszych, większa religijność. Pojawia się natomiast podobna cecha negatywna, jak w grupie poprzedniej, a mianowi­ cie: niechlujstwo. I wreszcie wypowiedzi grapy chłopskiej. Dla niej szlachcic to: • pan: „Oni szlachta byli. To byli pany, bogaci byli, dużo ziemi mieli" (Polka, ok. 70 lat, Soły) ; • Polak: „Szlachta to tylko Polacy. Oni tylko po polsku rozmawiali" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • dobry, kulturalny człowiek: „Ale szlachta dobra była. Nie oszukiwała i dobrze parobkom płaciła za ich pracę" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); „Oni kulturalniejsi byli, bardziej inteligentni, bo do szkół chodzili" (Polka, ok. 70 lat, Soły); Jako wyróżniki szlachty, chłopi wymieniali: • bogactwo (dużo ziemi): „Ich dlatego nazywali szlachty, że oni byli bogaciejsze od innych. Oni mieli dużo ziemi" (Polka, ok. 80 lat, Kuszlany); „Szlachta to się wyróżniała tym, że była bogatsza" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • mieszkanie w zaściankach: „Kiedyś zaścianki tak nazywali za to, że tam ludzie co żyli mieli boga­ ctwo duże. [...] Na zaścianku to takie szlachty żyli. Tak się tych ludzi nazywało - szlachty" (Polka, ok. 65 lat, Ciechany k/Ankud); • kulturę: „Szlachta była bardziej kulturalniej sza niż ludzie na wsi" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); 21 2 1 Wytłumaczenie to nawiązuje do doświadczeń informatorki z bogatą szlachtą, a nie z drobną. �176 KATARZYNA WASZCZYŃSKA • ubiór (lepszy, bogatszy): „Szlachtę zawsze można było poznać. Oni lepiej się ubierali, tak boga­ ci ej. Jak do kościoła przyjadą, to panienki zawsze kapelusiki miały na głowach, rękawiczki, parasolki. A mężczyźni to w czarnych kostiumach chodzili.[...] Na wsi ludzie biednie żyją, to już się tak nie ubierają jak panowie.[...] Bo szlachta zawsze za modą szła" (Polka, ok. 70 lat, Soły); • język polski: „Szlachta to u nas była. [...] Ich nazywali dlatego szlachty, że oni wszyscy po polsku tylko rozmawiali, po prostemu nie umieli" (Polak, ok. 70 lat, Ciechany k/Ankud); • duma ze swojego pochodzenia: „Że oni szlachta, to było wiadomo, bo oni się wywyższali, nos zadzierali, że są szlachta. Mówili, że co to oni nie są, że lepiej rodzeni" (Polak, ok. 80 lat, Boruny); • grupę zamkniętą (trzymali się razem, nie kontaktowali się z nie szlachtą): „Szlachta nie drużyła się z chłopami. Ona miała swoje kółeczko i tylko między sobą się spotykała. Wiadomo, oni bogatsi byli, ziemi dużo mieli, to i kultura u nich lepsza była niż na wsi, to i z prostym człowiekiem nie chcieli rozmawiać. Nie szli na wieś, a i do nich nikt nie chodził" (Polka, ok. 75 lat, Reczkiany k/Żupran); • nieporządni: „Kiedyś to było tak, ja przepraszam, że to mówię, ale tak było i to jest prawda, że u tej szlachty to kury po stole chodziły, taki mieli porządek u siebie. U chłopów tak nigdy nie było" (Polka, ok. 70 lat, Dociszki). Grupa chłopska, jak widać z powyższych wypowiedzi, wymieniała tylko te cechy, które były przez nią zauważalne, z którymi zetknęła się sama. Dla dopełnienia prezentowanego przez potomków drobnej szlachty z rejonu oszmiańskiego (grupa chłopska została tu pominięta) wizerunku szlachcica i jego cech, należy przedstawić wybrane fragmenty ich opowieści o miejscu zamieszkania szlachty oraz tradycji szlacheckiej . Miejsce zamieszkania wraz z jego charakterystyką . W rejonie oszmiańskim nie było jednolitej formy osadnictwa szlacheckiego. Występowały więc tu obok zaścianków także okolice szlacheckie. Dzisiaj jednakże wiele z nich zostało zamienionych na wsie, w których pojawili się nowi osadnicy głównie z głębi Białorusi. Zaścianki, w większości, zostały zrównane z ziemią. Ich dawni mieszkańcy musieli zamieszkać we wsiach lub miasteczkach . 22 23 24 25 2 2 W przypadku opowieści o miejscu zamieszkania i tradycji szlacheckiej nie ma konieczno­ ści wprowadzania podziału na: „czystą szlachtę" i „nieczystą szlachtę". Brak jest bowiem wyraźnych różnic w ich wypowiedziach. Porównaj przypis 16. Porównaj przypis 17. Zmiana miejsca zamieszkania, znalezienie się w nowej rzeczywistości miało wpływ na świadomość rozmówców. Ciekawe więc było sprawdzenie na ile wiedza o tradycyjnym osadni­ ctwie szlacheckim pozostała w pamięci badanych. 2 3 2 4 2 5 �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 177 Zaścianek, okolicę (formy te są rozróżniane, ale ich charakterystyka jest podobna), opisywano jako miejsce, z małą liczbą porozrzucanych domów, stawianych na ziemi należącej do zamieszkującej tam szlachty: „Zaścianek nazywało się dlatego, że tam było dużo ziemi. Prawda, że nie tak dużo jak w majątkach, ale dużo. Zaścianek zaś, miał do 50 ha ziemi. [...] Mówiło się też u nas, że na zaścianku to szlachta mieszka. Tak nas nazywali. Szlachta nie mieszkała na wsiach, a tylko po zaściankach to ta biedniejsza, a bogatsza po folwarkach i bardzo bogata w majątkach" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Ja mieszkam w okolicy. Na nas tam mieszkających szlachta się mówi. Mieszkali tam zawsze takie trochę bogatsze ludzie. Nie było w okolicy za dużo domów, tylko parę. One były rozrzucone jak popadło: jeden nad rzeką, drugi tam za ulicą, trzeci jeszcze gdzie indziej. Do każdego dróżka szła" (Polka, ok. 60 lat, Holszany). Dom szlachecki wyróżniał się tym, że był budowany z drewna na dwa końce (typ domu szerokofrontowego), koniecznie musiał posiadać od strony frontowej ganek na słupkach: „My najpierw, mieszkaliśmy w starym szlacheckim domu [...] To był taki długi dom z podcieniem na takich słupkach prostych. [...] Dom był zwyczajny, na przestrzał długa sień i po jej dwóch stronach tzw. dwa końce. Jeden z tych końców był zawsze czysty. Taki paradny" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran). Otoczenie domu stanowiły zabudowania gospodarcze, sad z ulami, a tak­ że łaźnia: „Za domem był chlew, spichrz, sad, a w nim ule" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka k/Holszan); „Tak ogólnie, to każda okolica musiała mieć sad, a dookoła domostw rosły topole. Przy każdym prawie domu była łaźnia. U nas tak właśnie było. Tylko z oszczędności paliło się na zmianę, raz u tego, a raz u tego" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/ Żupran). Przedstawione opisy miejsca zamieszkania zaprezentowały wiedzę rozmów­ ców na temat charakterystycznego osadnictwa i budownictwa szlacheckiego. Odwoływano się do zabudowy zaściankowej i okolic szlacheckich, jak i stylu „dworku szlacheckiego" (powstałego w X V I I I w.) budynków mieszkalnych. Tradycja szlachecka. W świętach dorocznych, czy rodzinnych, a także formach spędzania czasu wolnego (niedzielach, zabawach, majówkach), roz­ mówcy zauważają elementy, które - według nich - są związane z dawną tradycją szlachecką. Także tutaj nie chodzi o pełną rekonstrukcję obrzędów i zwyczajów, ale o wskazanie cech charakterystycznych dla szlachty. Zwykła niedziela wyglądała więc następująco: rano jechało się do koś­ cioła bryczką (latem) lub saniami (zimą). Potem po wspólnym posiłku był czas wolny, który najczęściej spędzano z rodziną, ale też odwiedzało się znajomych, krewnych. Był bezwzględny zakaz pracowania: „W niedzielę szło się do kościoła. Potem wracało się do domu na obiad. Były wtedy spotkania, ale tylko wśród rodziny, przyjaciół jak blisko �178 KATARZYNA WASZCZYNSKA mieszkali. Szlachta nigdy, tak jak chłopi pod płotem nie siedziała, by sobie popić, czy poplotkować" (Polka, ok. 65 lat, Kleje k/Żupran); „U nas w niedzielę było święto. Nie pracowało się, a tylko do kościoła się szło. Po kościele się odpoczywało. Kto miał blisko krewnych, to czasem ich odwiedzał, a tak to więcej w domu się siedziało. Pamiętam, że niedziela, to takie święto było, że jak nawet guzik odpadł od sukienki, czy bluzeczki, to mama nie pozwalała go przyszyć, tylko trzeba z tym było czekać do poniedziałku. W niedzielę, to przede wszystkim szło się do kościoła" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan). Zabawy, jak mówiono, były „po zaproszeniu". Przyjść więc na nie mógł tylko ten, kto został zaproszony. Proszeni byli także miejscowi muzykanci. Bawiono się we własnym towarzystwie, tzn. mieszkańców zaścianka czy okolicy szlacheckiej. Tańczono zwykle mazurka, oberka, polkę, krakowiaka. Do tańca przygrywano na cymbałach, skrzypcach, harmonii: „Na zabawy zbierali się tylko ci z okolicy. Z wiosek już nie. Zresztą oni mieli swoje zabawy. Mieli zupełnie inny styl zabawy niż my. Inną muzykę U nas byly często takie instrumenty jak: skrzypce, harmonia. Na wiosce zaś, raczej takie jak dudka (piszczałka). [...] U nas, u szlachty, były raczej takie tańce jak: polka, oberek, takie tańce by się razem bawić. [...] Na chłopskie zabawy szlachta nie chodziła, to czemu oni mieli przychodzić na nasze?" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Szlacheckie zabawy były bardzo piękne. Teraz, to są te kluby i zbiera się w nich rozmaita szarańcza, jakiej tylko chcesz [...] A dawniej, byle kto nie szedł na zabawę. Zbierali się tylko lepsze kawalery, co ziemi mieli trochę więcej, co po polsku pięknie rozmawiali. Zabawy były po domach. Za­ praszało się na nie muzykantów. Ja to jeszcze zachwyciłam tej delikatnej zabawy. Na zabawy chodziło się tylko po zaproszeniu. Bez zaproszenia nie pójdziesz, bo to nie wypadało. W jakim domu była zabawa, to z niego przychodzili panienka czy kawaler i zaprasza na nią: proszę przychodzić, u mnie będzie zabawa. A jeszcze dawniej, to kawaler musiał po panienkę do domu przyjechać. Musiał się przedstawić jej rodzicom, kto on jest i skąd jest, i dopiero wtedy mogła panna z nim iść na zabawę" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek). Majówki urządzano w Zielone Świątki, w maju. Były to spotkania towa­ rzyskie ludzi młodych i starszych z zaścianka czy okolicy, na które jednak należało mieć zaproszenie. Majówki odbywały się w wybranym na ten cel miejscu: na łące, polanie, też czasem w domu. Tańczono na nich i śpiewano: „Majówki też robiliśmy. To przeważnie na Zielone Świątki były robione. Wtedy też się robiło zaproszenia i wszystkich się zapraszało. Potem dziew­ częta spotykały się razem, piekły, szykowały zakąski na majówkę. Chłopcy zaś przynosili wódkę i muzykantów sprowadzali. U nas w Egirtowie to majówki były robione w domu. Ustawiano w domu stoły dookoła i wszyscy tak dookoła za nim siadali. Rozmawiało się, śpiewało, kto chciał to tańczył. Wesoło było" (Polak, ok. 70 lat, Traby). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 179 Ryc. 2. Rodzina Regińskich z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki Święta spędzano przede wszystkim w gronie najbliższej rodziny. Jako cechy charakterystyczne dla szlacheckiego Bożego Narodzenia, wymieniano jodełkę oraz świętowanie Wigilii z najbliższą rodzina. Dopiero na drugi dzień szło się w odwiedziny do rodziny, krewnych, znajomych, ale tylko do tych, którzy zaprosili do siebie na Święta: „Na Boże Narodzenie u nas zawsze się jodełkę ubierało. To mój ojciec ją stroił, a mama stół stroiła jodełką do wieczerzy wigilijnej. I kolędy się śpiewało. Na Wigilię, to każdy w swoim domu siedział i święcił ją ze swoją rodziną tą najbliższą. Taki był u nas zwyczaj. A już na jutro to się od­ wiedzało dalszą rodzinę. A to oni do nas przyjadą, a to my do nich jedziemy. Różnie bywało, jak było proszone" (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). Dla Wielkanocy zaś charakterystyczne są dwa zwyczaje, które uznano za szlacheckie: świętowanie czwartego dnia, tzw. „gradowej środy", a także szybki powrót ze święconką z kościoła do domu. Miały one zapewnić dobry plon i szczęście na cały rok. (Wydaje mi się jednak, że nie są to tylko szlacheckie zwyczaje.): �180 KATARZYNA WASZCZYŃSKA „A na Wielkanoc świętowano trzy dni, ale najczęściej dwa dni. Ze święconym się u nas jeździło do kościoła. Wszyscy wozami jechali, cale rodziny. Bo u nas ludzie konie mieli i wozy. Potem wracali szybko do domu. Każdy spieszał, bo mówili, że: «kto pierwszy będzie w domu, ten cały rok na przedzie bedzie». To taki był u nas zwyczaj. A w środę po święcie też się nie pracowało. Ziemi wtedy ruchać nie można, bo mówią, że ta środa to «gradowy dzien». Kto w pole pójdzie, temu grad zasiew zniszczy. Każdy więc świętował tą środę od gradu" (Polak, ok. 60 lat, Grodzie). W świętach rodzinnych (chrzciny, wesele, pogrzeb) za charakterystyczne dla szlachty uważano: • w czasie chrzcin: ich spokojny charakter, nie pokrywanie dziecka (tj. nie kładzenia na dziecko prezentów przez gości), nie wywożenie babki podczas uroczystych chrzcin , a także nadawanie imion po rodzicach lub dziadkach: ,,U nas chrzciny nie były takie wesołe, jak na wsi. Na wsi więcej wódki piją i kwasu. U nas nie było tych wszystkich zabaw, nie było wywożenia babki na przykład. Tego u nas nie było, bo to nie jest polski zwyczaj. Do tego są piosenki po białorusku, więc pewnie to białoruski zwyczaj. U nas dawano imiona tylko polskie i to przeważnie po rodzicach lub dziadkach" (Polak, ok. 70 lat, Traby); „Jak były chrzciny, to szlachta nie pokrywała dziecka. To teraz dopiero się tak robi. U szlachty też nie woziło się babki «topić», to muzyki robią A w ogóle chrzciny szlacheckie były takie spokojniejsze" (Polka, ok. 60 lat, Kamionka к/ Holszan); • na weselu: brak darowania młodych: „Kiedyś na weselu szlacheckim nie było darowania. Bo to darowanie wygląda tak, jakby człowiek ubogi był i zbierał dopiero to swoje bogactwo. U szlachty darowania nie było. Ono było tylko u muzyków. A dzisiaj, to bez darowania, to i wesela nie ma" (Polka, ok. 70 lat, Kamionka k/Holszan); • na pogrzebie: trzy dni musi zmarły leżeć w domu, wtedy też, się przy nim czuwa, modli, sąsiedzi przychodzą pożegnać nieboszczyka: „Jak kto ze szlachty umarł, to wszyscy z całej okolicy, czy zaścianka przychodzili się z nim pożegnać na tą ostatnią drogę. Taki jest u nas zwyczaj. Zmarłego, to trzymali w domu ile kto może, ale ja swojego męża, to trzymałam dwie noce, bo mi powiedzieli, że tak trzeba" (Polka, ok. 80 lat, Szczepanowicze k/Graużyszek); „Zmarłego u nas można było dopiero na trzeci dzień pochować. To ojciec mówił, że wcześniej dlatego nie można, że ten człowiek może nie umarł, tylko jest w zachwycie. Dopiero po trzech dniach jest pewność, że to napewno umarły. Wtedy można było go pochować (Polka, ok. 70 lat, Żuprany). 26 2 6 Por. B. Czech, „Chłopskie obrzędy rodzinne w powiecie oszmiańskim. Symbolika rekwi­ zytów", "Warszawa 1995 (praca magisterska złożona w bibliotece Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW); patrz też art. autorki w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 181 Ostatnim wyróżnikiem podawanym przez rozmówców są zwroty. W hi­ storiografii zanotowano, że zwroty takie jak „waszeć", „waćpan" charak­ terystyczne są dla szlachty. Informatorzy pochodzenia szlacheckiego w Oszmiańskiem twierdzą jednak, że nie słyszeli by używano takich zwrotów w ich społeczności. Tłumaczą wręcz, że są to zwroty funkcjonujące wśród chło­ pów. Wśród szlachty zaś, zwracano się jedynie na „pan", „pani". Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy rzeczywiście nie używano zwrotów „waszeć", „waćpan", czy po prostu o tym zapomniano: „Ja słyszałam takie wołanie waszecia, ale mnie się wydaje, że ono nie było u szlachtów. Mnie się wydaje, że waszecia to już chamskie słowo. Proszę pana, proszę pani o, to już szlacheckie wezwanie, to tak prawdziwie po polsku" (Polka, ok.60 lat, Kamionka /Holszan); „U nas ludzie zawsze zwracali się do siebie tylko na pan, pani. Waszecia, to tylko po wioskach było takie wołanie. Tu u nas tego nie było. Nikt u nas tak nie mówił" (Polka, ok.70 lat, Kamionka k/Holszan). Podsumowując należy stwierdzić, że w rejonie oszmiańskim badane gru­ py („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty" oraz chłopów) wypowiadały się pełniej na pytania: „kto to jest szlachcic?" i „jakie są jego cechy?". Na temat określenia „pojęcia" szlachcic dała odpowiedź tylko grupa „czysto szlachecka" i chłopska. „Nieczysta szlachta", analogicznie jak w parafii bujwidzkiej, pominęła to pytanie. Szlachcic dla wymienionych grup to przede wszystkim Polak, następnie człowiek kulturalny, bogaty, katolik, ten który może udokumentować swoje pochodzenie szlacheckie, to także człowiek dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny, przestrzegający tradycji. Wyróżniki szlachcica to przede wszystkim określenia nieoceniające, choć pojawiają się także określenia oceniające, takie jak: dobry, sprawiedliwy, honorowy, dumny. Są one waloryzowane dodatnio. Jako dodatkowe, grapy („czystej szlachty" i „nieczystej szlachty") wymieniały: zamknięcie grupy, język polski, ubiór, kulturę, bogactwo, duże rodziny, szacunek dla starszych, religijność, a także niechlujstwo. Jak widać, niektóre z nich pokrywają się z wyróżnikami wskazanymi przez rozmówców z parafii bujwidzkiej. Dodatkowymi są: bogactwo (obecnie jest ono cechą stereotypową, ponieważ trudno mówić o posiadaniu przez potom­ ków szlacheckich własnej, rodzinnej ziemi), szacunek dla starszych (jest on widoczny po dziś dzień, a wynika z wychowania otrzymanego w domu), niechlujstwo (jest to jedyna wymieniana cecha negatywna - można ją uznać za stereotypową, choć nie zawsze jest zgodna z rzeczywistością, ponadto powszechnie funkcjonują anegdotki dotyczące niechlujności szlacheckiej). Podobnie jak w przypadku parafii bujwidzkiej, nastąpiło również tutaj zacieranie znaczenia pojęć „szlachcic" i „szlachetność". Widoczne są jednak silne nawiązania do wzorca osobowego szlachcica w często powtarzających się zestawieniach: szlachcic - Polak - katolik. Obraz szlachcica zaś, jest na ogół waloryzowany pozytywnie, a nawet idealizowany. Mimo to, można powiedzieć, �182 KATARZYNA WASZCZYŃSKA że w rejonie oszmiańskim funkcjonuje w miare jednolity obraz szlachcica. Tkwi on nie tylko w świadomości, ale jest także realizowany przez potomków drobnej szlachty Oszmiańszczyzny. Wielokrotnie podczas badań spotykałam ludzi, którzy z dumą podkreślali szlachecką przeszłość ich rodzin. W wypowiedziach grupy chłopskiej uderza podobieństwo do wcześniej prezentowanych wypowiedzi przedstawicieli tej samej grupy w parafii buj­ widzkiej. Wymieniane są przez nich więc, przede wszystkim te cechy, które są przez nich najłatwiej rozpoznawalne, z którymi się zetknęli. Na podstawie zebranego materiału (którego fragmenty zaprezentowa­ łam) koniecznym stało się, obok podziału na wypowiedzi „czystej szlachty" i „nieczystej szlachty", także ukonkretyzowanie samego pojęcia „świado­ mość", którego pole semantyczne jest przecież bardzo szerokie. Dlatego z ogólnego pojęcia „świadomość szlachecka" zostały wyodrębnione jego składowe, czyli podpojęcia: „świadomość pochodzenia szlacheckiego" i „świadomość tradycji szlacheckiej". Informatorzy, z którymi przeprowa­ dziłam rozmowy tylko w części charakteryzowali się świadomością szlache­ cką w pełnym tego słowa znaczeniu (tj. świadomością pochodzenia szla­ checkiego i świadomością tradycji szlacheckiej). Stanowili oni ok. 20% badanych w parafii bujwidzkiej, a w rejonie oszmiańskim 80%. Pozostali prezentowali jedynie świadomość tradycji szlacheckiej. Przyczyny takiego stanu rzeczy mogą być różne. Niewątpliwie wpływ miał brak dowodów (dokumentów szlachectwa), które w sposób oczywisty potwierdzałyby przynależność stanową. Sam brak dokumentów nie jest jed­ nak powodem wystarczającym, by zaniknęła wraz z nimi świadomość po­ chodzeniowa. Wiele osób - mimo braku tzw. papierów - z dumą określa siebie szlachcicami. Istotną rolę bowiem przy zachowaniu świadomości szla­ checkiej odgrywało wychowanie. Surowe, tradycyjne wychowanie, z silnym autorytetem ojca zapewniało przekaz pokoleniowy dotyczący pochodzenia, tradycji, historii rodzinnej. Możliwe, że w przypadku grupy prezentującej jedynie świadomość tradycji szlacheckiej nakaz zachowania szlacheckości był słabszy. Weryfikacja jednak tej tezy wymagałaby dodatkowych badań. Na osłabienie świadomości szlachectwa mogły też wpłynąć cechy indywi­ dualne rozmówców, a także czynniki zewnętrzne tj. polityczne (działalność władz carskich a następnie radzieckich). Ponadto wprowadzenie po I I woj­ nie światowej gospodarki państwowej i organizacja kołchozów zlikwidowały wszelką własność prywatną. Zabierano więc szlachcie ziemię, majątek. Tylko niektórym pozostawiono dom i możliwość mieszkania w zaścianku lub okolicy szlacheckiej, większość zmuszono do przeprowadzenia się na wieś lub do miasteczka. Wszystkim nakazano pracę w kołchozie. Strach o siebie i rodzinę był odczuwany powszechnie, ale szczególnie silnie po I I wojnie światowej kiedy to prowadzona była polityka odkułaczania. Dlatego lepiej było zapomnieć o „niewygodnej" przeszłości. Dodatkowo wpajane zasady ideologiczne marksizmu-leninizmu, że „wszyscy są równi", i że „partii trze­ ba wierzyć ślepo" sprawiły, że w świadomości społeczeństwa zatarły się �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 183 niektóre cechy dające podstawy do rozróżniania pochodzeniowego. Połącze­ nie zaś wspomnianych elementów mogło spowodować brak w świadomości rozmówców wiedzy o ich pochodzeniu społecznym. Teraz gdy Litwa i Białoruś stały się odrębnymi państwami (po 1991 r. i upadku ZSRR, w skład którego wchodziły jako republiki) odradza się także świadomość narodowa ich obywateli. Brakuje jednak refleksji nad własnym pochodzeniem społecznym. Jest to zjawisko ciekawe, bowiem w wielu usłyszanych przeze mnie historiach rodzinnych pojawia się stwier­ dzenie o pochodzeniu szlacheckim rodziców, dziadków, opowiadający zaś bardzo rzadko przypisują takie pochodzenie sobie. Możliwe, że wynika to z polityki ZSSR, która nastawiona była na stworzenie narodu radzieckiego. W podtekście zaś miała pobudzenie procesu asymilacji, nie tylko narodo­ wościowej, ale także stanowej („wszyscy równi"). Zdaniem H.Kubiaka (1980, s. 15-25), proces asymilacji przebiega naj­ szybciej w sferze struktury społecznej, potem w kulturze, tj. przez przyjęcie nowej kultury, a na samym końcu w osobowości, tj. świadomości. Moje badania wykazały, że ta kolejność została zachwiana. Drobną szlachtę uzna­ wano za schłopiałą i tak było rzeczywiście, choć dotyczyło to raczej jej charakterystyki zewnętrznej (ubogi ubiór, biedne gospodarstwa itd.). Pozo­ stała zaś, co jest widoczne do dzisiaj, społecznością, która wyróżnia się od sąsiadów pochodzenia chłopów. Żyjąc we wsi lub mieście (jak już pisałam, rzadko dzisiaj zdarza się by mieszkali w zaścianku czy okolicy szlacheckiej) tworzą oni grupę zamkniętą, niechętną kontaktom z obcymi, szczególnie chłopami. Charakteryzuje więc potomków drobnoszlacheckich: brak przyja­ ciół (jeśli są, to tylko sprawdzeni i najlepiej tego samego pochodzenia), jedynie grzecznościowe kontakty z sąsiadami, niechęć do pijaństwa i plot­ karstwa. Nie można zatem mówić o całkowitej integracji struktury społecz­ nej. Nie można też mówić o procesie akulturacji, tj. przejęciu kultury chłop­ skiej. Co prawda, w tradycji szlacheckiej obecne są niektóre elementy nale­ żące do tradycji chłopskiej (np. świętowanie „gradowej środy"), ale są także takie, które do niej nie należą (np. brak darowania młodych podczas wesela, czy nie pokrywanie dziecka w czasie chrzcin). Najważniejsze jednak jest to, że są one przestrzegane obecnie, pomimo że tradycja szlachecka dla młodego pokolenia nie znaczy nic ponad historię. Ostatni etap asymilacji przebiega, według H.Kubiaka, w sferze osobowości. Zmiana osobowości w znacznym stopniu zaszła wśród rozmówców charakteryzujących się jedynie świadomo­ ścią tradycji szlacheckiej. W grapie o świadomości szlachectwa w pełnym tego słowa znaczeniu, niewątpliwie nie zaistniała. Te stwierdzenia dotyczyć mogą tylko przebadanej grupy potomków drobnej szlachty o średniej wieku ok. 60 lat. W przypadku ludzi młodych proces asymilacyjny przebiegł we wszystkich tych sferach. Dla nich szlacheckość stanowi jedynie wartość historyczną, część historii rodzinnej. Dla poparcia tego smutnego, jeśli chodzi o ciągłość szlachectwa, wniosku przytoczę przykładowe wypowiedzi moich rozmówców: �184 KATARZYNA "WASZCZYŃSKA Ryc. 3. Siostry Regińskie z Kamionki k/Holszan, Białoruś Ze zbiorów rodzinnych informatorów autorki „Ja myślę, że teraz to jest już późno, żeby wracać do tej przeszłości szlacheckiej. Starzy powymierali, tacy jak my już też mało pamiętają, bo to czasy były takie i lepiej było zapomnieć, a młodym nie to w głowie, ich to nie ciekawi" (Polak, ok. 60 lat, Wysokie k/Bujwidz); „Młodzi już nie ciągną do tego co było. Myślę, że cała szlachecka historia zginie. Ona już teraz powoli ginie" (Polak, ok. 30 lat, Oszmiana); „Dzieci nie wiedzą nic o tym szlachectwie. Ja bym im nawet powiedział, to by się zdziwili i zaczęli pytać: co to takie ten szlachcic? A ja i nie bardzo mógłbym im powiedzieć, bo i mnie nikt zbytnio nie tłumaczył tego. Taki kiedyś był czas, że lepiej było nie wiedzieć, a potem byłem już dorosły i sam nie chciałem słuchać" (Polak, ok.45 lat, Kleje k/Żupran). �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 185 Oczywiście, na taki stan rzeczy ma wpływ wychowanie, które znacznie różni się od tego, jakie otrzymali rodzice, a także nauka pobierana w szkole (np. na lekcjach historii zaprzeczano istnieniu szlachty na Litwie czy Biało­ rusi). Nic dziwnego, że wiedza młodych na temat szlachty jest raczej ogól­ nikowa. Wyjątki stanowią ci nieliczni młodzi, którym udało się osiągnąć wykształcenie wyższe niż podstawowe. Ukazanie obrazu szlachcica i charakterystycznych dla niego cech w dwóch społecznościach potomków drobnej szlachty miało na celu sprawdzenie, czy spójność grupy wpływa na kształtowany obraz. Okazuje się, że w przypadku tych grup brak takiej zależności. Badani z parafii bujwidzkiej stanowią grupę małą (parafia) i w miarę spójną. Uświadamiany przez nich obraz szlachcica jest natomiast słaby i pozbawiony refleksji. Wynika to niewątpliwie z tego, że grupę tę charakteryzuje tylko świadomość tradycji szlacheckiej. Z powodów, o których już wspomniałam, brak jest tej świadomości, która wpływa na tożsamość jednostki. Z kolei badana społeczność w rejonie oszmiańskim, to grupa mała i rozproszona po całej Oszmiańszczyźnie. Jednak występuje tu zarówno świadomość pochodzenia szlacheckiego jak i świadomość tradycji szlacheckiej. Dzięki temu przedstawiany obraz szlachcica jest pełniejszy . Występujące różnice w świadomości szlacheckiej wynikać mogą zatem z odmiennych losów historycznych badanych terenów, o których już wspomniałam. Powtórzę raz jeszcze, że na podstawie zebranego materiału terenowego można stwierdzić istnienie w miarę jednolitego obrazu szlachcica w świado­ mości badanych oraz dostrzeganie przez nich elementów szlacheckich w oby­ czajowości i obrzędowości. Znajomość nawet niektórych elementów tradycji szlacheckiej jest pocieszająca. Świadczy to bowiem o tym, że treści szlacheckie, pomimo wielu prób, nie zaginęły. Jednocześnie coraz mniej osób uświadamia sobie, że pamięć o szlachectwie dożywa swoich dni wraz z ostatnim pokoleniem, które może o nim mówić jeszcze na podstawie własnego doświadczenia. 27 LITERATURA Słownik geograficzny... 1880 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, B. Chle­ bowski, W. Walewski (red.), 1.1, s. 455,1.15, cz. 1. Č e k m o n a s V. 1991 Nad etniczną i językową mapą Polaków litewskich - o teraźniejszości i przyszłości, „Lithuania", nr 3(4), s. 44-51. 2 7 Przedstawiony obraz szlachcica i jego charakterystyczne cechy dotyczy jedynie grup, które zostały przebadane na pograniczu litewsko-białoruskim. W żadnym wypadku nie można uogólnić wyników i obnieść ich do innych skupisk drobnej szlachty np. znajdujących się na Laudzie (Litwa) czy w okolicach Nieświeża i Baranowicz (Białoruś). Wymagałoby to prze­ prowadzenia gruntownych badań. �186 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Dawne obyczaje... 1860 Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa. E b e r h a r d t P. b.r. Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. H o r o s z k i e w i c z R. W. 1936 Szlachta zagrodowa (zaściankowa) na ziemiach wschodnich, Warszawa. 1937 Szlachta zaściankowa na Ziemiach Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich i Kalendarz", s. 171-176. J a l b r z y k o w s k i R. 1932 Synodus archidioecenana Vilnensis, Vilno. K r a w c z a k Т. 1993 W szlacheckim zaścianku, Warszawa. Materiały.... 1860 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Vilenskaja gubernia, Korewo (red.), Petersburg. 1863 Materiały dla geografii i statistiki Rosii. Grodzienskaja gubernia, P. Bobrowskij (red.), Petersburg. S t a n i e w i c z W. 1933 Kolektywizacja rolnictwa Rosji Sowieckiej, Wilno. Szajnocha K. 1881 Szlachta chodaczkowa. Szkice historyczne, Warszawa, t. 4, z. 5. W e j l a n d A. P. 1991 Obrazy grup społecznych. Studium metodologiczne, Warszawa. W y s l o ł u c h S. 1932 Ziemia oszmiańska na rubieży dwu kultur, Wilno. Z a j ą c z k o w s k i A. 1993 Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa. Założenia... 1980 Założenia teorii asymilacji, H . Kubiak (red.), Wrocław. Z a w a d z k i J. 1862 Drobna szlachta wobec kraju, „Gazeta rolnicza", nr 22-23, s. 200-203, nr 25-26, s. 222-224. KATARZYNA WASZCZYŃSKA W H O IS "A N O B L E M A N " ? I M A G E S A N D S T E R E O T Y P E S OF P E T T Y G E N T R Y AS A S O C I A L G R O U P ON T H E LITHUANIAN-BYELORUSSIAN BORDERLAND Summary The subject of petty gentry - a social category characteristic for the social structure of Eastern Poland, Western Byelorussia and Lithuania - has become popular in the ethnological and social studies in the mentioned countries. It is the subject of this paper too. The author aims at reconstructing the stereotypical image of a "nobleman", still present among those, who preserve the tradition of coming from "gentry families". The material of the study comes from field researches in two localities: near Niemenczyn, Lithuania and in the region of Oszmiana, Byelorussia. Not all the respondents came from petty gentry families, some of them had the status of "peasants". The data collected from the latter ones were meant to be used for verification. �КТО ТО JEST SZLACHCIC? 187 The two areas chosen for research represented two different types of communities - a small territorial community living in close settlement near Niemenczyn and also small group of petty gentry families living scattered in the region of Oszmiana. The comparison was going to show if this factor would determine any differences in mental images of social identity. Previous researches didn't confirm such relation. It was rather among the scattered population in the region of Oszmiana that the memory of "noble social status" and the tradition of gentry have survived in a stronger form. In Lithuania the memory is weaker. The image of a "nobleman" (i.e. representative of the petty gentry class) is built up from different markers. The gentry are said to be better ("more richly") dressed, have better manners and education. They are also considered a more closed group reluctant to intermarrying with other classes. They claim the attributes of Polish culture - Polish language in everyday communica­ tion and Roman Catholic religion. The above image is a kind of ideal one. Only a few of the respondents in Oszmiana region identify themselves with "real gentry". The only negative feature commonly attributed to gentry is "slovenliness" which often appeared in the respon­ dents' opinions. Other markers distinguishing the "culture of the gentry" refer to their rituals of the annual cycle (Christmas and Easter) those of the life cycle (birth, wedding and funeral) and styles of enterteinment - picnics and dances. The respondents pointed at characteristic form of gentry village architecture, the layout of villages and settlements. Last but not least, civil, old-fashioned forms of address in everyday communication were mentioned, various and reaching far back to the traditions of the noble class in old Poland (most of them still in use). The study proved that the mental image of a "model nobleman" is almost the same on both areas. It confirms that the tradition of the gentry is still living in people's memory there. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c331fadc9a37dcd3c737dc203b7bfc.pdf eda90029f3a5671028ae9581eae12b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1454 Title A name given to the resource Taniec Eurynome / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.53-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa TANIEC EURYNOME 1 Mitologia Grecji zawiera jeden z piękniejszych obrazów stworzenia świa­ ta w tańcu, przy współudziale ruchu. W pelazgijskiej warstwie wierzeń zachował się przekaz o Eurynome „bogini wszechrzeczy", która tańcząc samotnie na falach praoceanu oddzieliła wody i sklepienie niebios. W ślad za tańczącą boginią ciągnął wiatr. Eurynome roztarła go w dłoniach i sworzyła węża Oriona. Połączyła się z nim a owocem ich związku było jajo, które zniosła przybrawszy postać gołębicy. Z jaja ogrzanego splotami Ofiona, aż pękło na dwie części, wysypały się „dzieci Eurynome": „wszystko co istnieje: Słońce, Księżyc, Planety, Gwiazdy, Ziemia ze swymi górami i rzekami, drzewami, ziołami i istotami żyjącymi" (Graves 1992, s. 41). Ten sugestywny obraz skłaniał do podjęcia próby znalezienia jego od­ powiedników, może równie interesujących. Analiza licznych przekazów mi­ tologicznych mówiących o czasach prapoczątku potwierdziła, że motyw tworzenia świata w tańcu, bądź przy jego współudziale, jest elementem mitów kreacyjnych wielu ludów świata. Na nich też koncentruję się w tym artykule, jakkolwiek uwzględniam także inne wersje zdarzeń, które miały rozegrać się u zarania dziejów. Są to mity, w których czynikiem sprawczym tworzenia jest ruch, zwłaszcza wszelkie odmiany ruchu obrotowego. Jest sprawą oczywistą, że nie omawiam wszystkich istniejących przekazów mito­ logicznych tego rodzaju. Starałam się jednak zgromadzić reprezentatywne dane oddające istotę i najważniejsze aspekty zagadnienia. Obok mitu pelazgijskiego najważniejszy dla całości mych badań był i jest casus mitycznego tańca kreacyjnego Śiwy-Nataradży, pochodzący z kultury Indii. Duże znaczenie miał dla mnie sposób pojmowania tańca w tej kul­ turze, określanego wprost jako , język bogów" i stanowiącgo środek spra­ wowania gesta dei (Swarup 1968, s. 174; Bhavnani 1970, s. 4-13). W fakcie iż taniec jest zjawiskiem ruchowym, mają swe źródło określone tendencje klasyfikowania go, przypisywane mu właściwości i funkcje. Ruch 1 Początki moich zainteresowań tańcem i ruchem w mitach kreacyjnych anonsował artykuł opublikowany w roku 1991. Zagadnienia prezentowane w obecnym weszły do książki Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach (Kowalska 1995). �54 JOLANTA KOWALSKA o szczególnych parametrach rytmicznych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dlatego też zapewne podstawowe role pełnione przez taniec w mitach interesującej mnie kategorii mogłam wyróżnić przy okazji rozważań poświęconych symbolice ruchu i bezruchu (Kowalska 1991, s. 6 1 - 69). Ruch - tworzywo i ów jedyny materialny wyraz tańca powszechnie asocjowany jest z życiem, w sensie symbolu i atrybutu życia, podczas gdy bezruch jest symbolem i atrybutem śmierci. Są to treści uniwer­ salne. Bezpośrednie ich odwzrowanie zawarte jest w mitach kreacyjnych, w których taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora czy pierwotna wibraq'a materii stanowiły czynnik sprawczy aktu twórczego. W dalszej kolejności są to mity, w których ruch, bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie mity przypisujące ruchowi i tańcowi rolę samoistnych aktów tworzenia. 1. W I B R A C J A - D R G N I E N I E - R U C H : C Z Y N N I K S P R A W C Z Y T W O R Z E N I A „Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pierwszy taneczny ruch, drgnienie przenika materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy materia zaczyna tańczyć, układa się w łuk aureoH otaczającej jego postać" (Coomaraswamy 1918, s. 58). Przytoczony cytat oddaje istotę pierwszego z podstawowych dla nas zagadnień - r u c h u i n i c j a l n e g o , stojącego u początku kreacji. Oto bowiem drgnienie Mahadevy, dotychczas doskonale nieruchomego, pogrążonego w medytacji, ukonkretnia się w ruch i prze­ kształca w taniec. Drgnienie to ożywia materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna ma swe podstawy w koncepcji zamiera­ nia i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy (Coomaraswamy 1918, s. 56-66; Dowson 1978, s. 56). Brahma, pierwszy z trójcy bogów hinduizmu miał narodzić się z jaja kosmicznego (lotosu). Stworzył on świat zniszczony ognistym kataklizmem przed nadejściem pierwszej Nocy, a na­ stępnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolejnego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi „zwinięcie" świata, swojego rodzaju autoanihilaq'a, powrót do pierwotnego jaja kos­ micznego, z którego wszystko wzięło początek. Tym, któremu przypada rola boskiego tancerza-kreatora, jest w hindui­ stycznej trójcy Siwa, nazywany Nataradżą - Panem Tańca. Do jego atrybu2 2 Drugim z kolei jest Wisznu kojarzony ze słońcem, światłem, ogniem a także z wodą. „Przenikający" opiekun życia. Jego odpowiednikiem w Wedach ma być Indra. Trzecim jest Siwa, niszczycie] zła, w swym aspekcie niszczycielskim kojarzony z wedyjskim Rudrą, niekiedy z Agni. Z drugiej strony Siwa jest kreatorem egzystencji wyzwolonej z ułudy życia ziemskiego, oraz dobra w sensie prawdziwej wiedzy (Dowson 1978, s. 123-127, 296- 300). �55 TANIEC EURYNOME 3 tów należą trzy rodzaje tańca: niszczący, kontemplacyjny i twórczy . Zda­ niem Coomaraswamy najważniejszym zadaniem wszystkich tańców Siwy jest „przejawienie się pierwotnej mocy twórczej w rytmie" (Coomaraswamy 1918, s. 59). Powiada on: „Pan nasz, Wielki Tancerz, jak ciepło ukryte w drewnie, przenika swą mocą materię i umysł i rzuca je w taneczny ruch [...] Siwa tańczy bo jest to nieodłącznym atrybutem jego natury, każdy jego gest jest przyrodzony, samobytny, wypływa z jego istoty [...] jest spontaniczny i bezcelowy bowiem istota jego jest ponad dziedziną wszelkich celowości" (Coomaraswamy 1918, s. 59). A więc wibracja materii zrodzona z rytmu miałaby inicjować akt stworzenia, być tym co Lukian z Samosate nazywa „pierwszym początkiem" (Lukian 1951, s. 15). Sięgając po dawniejszą warstwę wierzeń ludów Indii czerpać możemy z bogactwa tekstów Rigwedy, najstarszego piśmiennego zabytku indoaryjskiego*. Oto, jak zdarzenia, które rozegrały się u zarania dziejów, przestawia hymn Początek rzeczy: „Niebyt nie istniał wtedy, ani byt nie istniał, Nie było też przestworza i nieba u góry, Co było w ruchu, w czyjej opiece? Czym były wody, otchłanie głębokie? Była ciemność, ciemnością od początku okryte Wszystko było jednym bez cech oceanem, Zarodek bytu w pustkowiu zawarty Stał się tym jednym mocą swego żaru. Śmierć nie istniała wówczas, ani nieśmiertelność, Pomiędzy dniem a nocą nie było rozłamu, Przez własną moc to jedno bez tchu oddychało I nic innego nigdzie poza nim nie było. Lecz oto żądza powstała z początku, Stając się myśli najpierwszym wysiewem, Związek bytu z niebytem wysiłkiem rozumu Znaleźli wieszczowie, w swym sercu szukając. 3 Pierwszy z tańców Siwy tandawa - napawający grozą, wykonywany jest przez Śiwę w postaci Bhairawy (Straszliwego) i jego okrutną małżonkę Kali-Bhairavi, na płonącej ziemi. Siwa niszczy w nim „kajdany, które przykuwają dusze istnień ludzkich do świata iluzji" (Bhavnani 1970, s. 5). Drugi tańczy sam Siwa pełniący rolę boskiego jogina (taniec ten nie posiada nazwy). Otoczony jest przez chór bogów towarzyszących mu śpiewem i grą na instrumentach. Tańczy na szczycie Złotej Góry, o zmierzchu, w obliczu Macierzy Trzech Światów. Za pośrednictwem tego tańca wyzwala z ułudy, wypełniając ludzkie umysły spokojem samopoznania, prowadzącym do wyrzeczenia się siebie i zlania duszy indywidualnej z duszą wszechświata. Trzecim jest prezentowany w tekście taniec nadanta (Coomaraswamy 1964, s. 143-144; Bhavnani 1970, s. 5-6). Rigweda (Rygwedd) - wiedza hymnów (pieśni). Jest to pierwsza część Wed obejmująca 1028 utworów o treści religijnej, filozoficznej i historycznej. Pochodzi prawdopodobnie z dru­ giej połowy I I tysiąclecia p.n.e. W mojej pracy korzystam z polskiego wydania hymnów w tłumaczeniu z sanskrytu Franciszka Michalskiego. 4 �56 JOLANTA KOWALSKA Na wskroś przenika promień ich poznania Czy była ona w górze, czy była też w dole? Byli dawcy zarodków, były sił potęgi, Różnorodność w dole, u góry dążenie. Ale kto wie to wszystko, kto mógłby powiedzieć, Skąd się zrodziła, skąd jest ta wysnowa, Bogowie się zjawili, gdy świat się wyłonił, A więc kto może wiedzieć, skąd wszystko powstało? Jak się zrodziła ta wysnowa bytów, Czy kto ją zdziałał, czy też nikt nie zdziałał Ten co na ziemię patrzy z najwyższego nieba, Ten może wie o tym, a może też nie wie?" (Hymny Rigwedy 1971, s. 126-127). Rys zdarzeń czasów prapoczątku, zawarty w tym tekście, naszkicowany został z umiarem godnym sumiennego dziejopisa nie,mówiącego o sprawach, których nie jest pewien. Dowiadujemy się zatem jedynie, że w oceanie bez cech, który nie był bytem ani niebytem, istniał zarodek wszechrzeczy, który wyodręb­ nił się zeń mocą swego żaru. Z zarodka poczęła się żądza, która dała impuls m y ś l i , a wówczas możliwą stała się transformacja owej pierwotnej nieokreślo­ ności i jej kategoryzacja na byt i niebyt. Żar, żądza (pragnienie) i myśl są tu pewnymi stadiami toczącego się procesu, a także warunkami, powstania tego, co w hymnie określone zostało jako „wysnowa bytów". Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w doktrynie hinduizmu, ożywiające martwą materię, jak też „wysiłek rozumu" wiesz­ czów w przytoczonym hymnie Rigwedy, odnajdujących w swych sercach związek bytu z niebytem i wyzwalających przenikliwy promień poznania, mają ścisły związek z intelektem, myślą, wolą kreatora. Przywodzi to na myśl refleksję Oskara Miłosza, że „Rytm jest najwyższym wyrazem tego, co nazywamy myślą, czyli konstatacją i miłością ruchu" (Miłosz 1984, s. 32). Pragnienie (żądza) i myśl występujące w funkcji potencji ruchu nie są wyłączną specjalnością wierzeń zarejestrowanych na obszarze Indii, wystę­ pują w wielu innych przekazach mitologicznych. Wyjąwszy biblijną formułę: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo", szczególnie klarowny wariant tworzenia myślą zawarty jest w staroegipskim micie hehopolitańskim. Przytaczam go tu we fragmencie, w wersji uznanej przez specjalistów za najpełniejszą, a pochodzącą z papirusu Bremmer-Rhind. „Po stworzeniu samego siebie Pan wszechświata powiedział: - Ja stworzyłem siebie pod postacią Chepri . Ja sprawiłem, że zaistniały byty, stworzyłem siebie a potem wszystkie istnienia. Liczne egzystencje wyszły 5 s Chepri (Chepry) - Ten-Który-Się-Staje, bóg Starożytnego Egiptu, z którym utożsamiane było słońce, wyobrażany pod postacią skarabeusza, bądź człowieka z głowwą skarabeusza (Bonnet 1952, s. 134; Niwiński 1992, s. 37; Lipińska, Marciniak 1986, s. 18-23; Pomorska 1974, s. 26). �57 TANIEC EURYNOME z moich ust. Nie było nieba, nie było ziemi. Nie wynurzyły się jeszcze brzegi, nie było żmij. Ja ulepiłem je z Nun, ze stanu bezwładności, bo nie było miejsca, na któym mógłbym stanąć. Sercem moim uczyniłem czary, p o ­ w z i ą ł e m z a m i a r i zrobiłem wszystkie stworzenia. Jeszcze nie wyplułem Szu, nie wyrzygałem Tefnut. Nie było nikogo, kto tworzyłby ze mną, ja p l a n o w a ł e m świat sam" (Pomorska 1974, s. 28; podkr. JK) . W Egipcie Starożytnym uważano, że siedliskiem inteligencji jest serce, dlatego Re do­ konując aktu stworzenia myślą, czyni go sercem. Omawiany tu rodzaj działań kreacyjnych, równie jasno jak w doktrynie heliopolitańskiej, wyłożony został w wierzeniach Indian Wiyot zamieszkujących Kalifornię. Myśl była jedną z dwóch podstawowych form twórczej aktywności demiurga Gatswokwire (Kroeber 1925, s. 119). Również mity innych ludów Ameryki, Zufii i Pima, a także afrykańskich Dogonów i Bambara zawierają ten motyw; te ostatnie prezentuję szerzej w dalszej części artykułu. Pewne elementy koncepcji tworzenia myślą zawierają także niektóre przeka­ zy zarejestrowane na obszarze Polinezji. Wedle mitu kreacyjnego mieszkańców Wysp Towarzystwa, stwórca Ta'aroa zmęczony działaniem i rozgniewany jego nieskutecznością ukrył się we wnętrzu muszli (stanowiącej odpowiednik jaja kosmicznego. Por. Blixen 1987, s. 276, przypis 5). Nad aktywność fizyczną przedłożył tym razem aktywność intelektu (woli), przekształcając muszlę w skałę i piasek, pierwociny ziemi, a własne ciało w części składowe uniwersum (Henry 1968, s. 346-347). Wola bogów jest też czynnikiem sprawczym tworze­ nia w mitach z Wysp Tonga. Za jej przyczyną wypiętrzony miał zostać pierwszy skrawek lądu - Ata (Reitzer 1907, s. 438-448). Do rozważanego tu rodzaju działań demiurgów zaliczyć należy tworze­ nie we śnie. Motyw ten występuje w przekazach Indian Yaruro zamiesz­ kujących równinne obszary Wenezueli. Zarejestrowane zostały dwa jego warianty. W pierwszym stwórczyni Kumani, po wydaniu na świat syna imieniem Haczawa („duch, którego glos słyszymy") miała sen. Śniła w nim 6 6 Doktryna religijna sformułowana w Heliopolis (lunu), nawiększym ośrodku kultu solarnego. Najwyższym bóstwem było słońce czczone pod postaciami Amona, Re i Chepri. Wedle informacji podanych przez Pomorską (1974, s. 26, oraz przypis 2) Atum czczony był jako słońce wieczorne, Chepri jako słońce dnia, Re - słońce poranne. Niwiński (1992, s. 37) mówi o Chepri jako o słońcu porannym. Tekst papirusu z Brehmer-Rind przytoczony przez Mullera (1964, s. 68-69) różni się we fragmentach od tekstu w artykule Pomorskiej. Przytaczam go tu we własnym tłumaczeniu dosłownym słownym z języka angielskiego: „Pan Wszechrzeczy rzekł, gdy ukształtował siebie/ «Ja jestem tym, który powstał jako Chepri./ Gdy ja powstawałem [tworzyłem siebie] nic nie istniało./ Dopiero, gdy ukształtowałem siebie, powstały inne ist­ nienia./ Liczne istnienia wyszły z moich ust./ Niebo jeszcze nie było ukształtowane,/ Ziemia jeszcze nie była ukształtowana,/ Powierzchnia ziemi nie była stworzona/ [Z powodu] gadów, które się tam znajdowały./ Uniosłem się ponad nimi [tam] w otchłani,/ Ponad jej bezwładem./ Gdy nie znalazłem miejsca gdzie mógłbym stanąć,/ Pomyślałem roztropnie w sercu moim,/ Uformowałem [to] w mojej duszy./ Ja uczyniłem (stworzyłem) wszystkie istoty./ Ja sam./ Jeszcze nie wydzieliłem [z siebie] Szu,/ Nie wyplułem Tefnut./ Nikt inny nie powstał, kto by pracował ze mną./ Tworzyłem w swoim sercu»". �58 JOLANTA KOWALSKA panującą wszędzie ciemność, a następnie wschodzące słońce. Rzecz miała miejsce w czasie, gdy dzień i noc nie były jeszcze oddzielone. W dzień póź­ niej (sic!) słońce rzeczywiście wzeszło ponad ziemią po po raz pierwszy. W drugim wariancie tego motywu postacią śniącą stwórczy sen jest menstruująca córka kreatorki. Pada tu stwierdzenie, że sen stał się rzeczywi­ stością ponieważ dziewczyna śnła go w tym szczególnym okresie (Willbert, Simoneau 1990, s. 21-22). By zamknąć omawianą kwestię dodam, że pewną odmianę koncepcji, w których pragnienie i myśl są potencją ruchu inicjalnego, reprezentuje jeden z wątków fińskiego eposu Kalewala. Myślę tu o najdawniejszych losach dziewicy Luonnotar. Zanim przystąpiła do tworzenia świata unosiła się ona przez dziewięć (lub dziewięć dziesiątków) lat na falach praoceanu poświęcając je namysłowi i tęsknocie (Kalewala 1980, s. 12). Aktywność intelektu kreatora wyprzedza więc lub - jak w mitach z Poli­ nezji - zastępuje działanie twórcze. Ten drugi przypadek jest rzadszy. Nato­ miast pragnienie, tęsknota, żądza, sen, a wreszcie myśl, mogą być porów­ nane do antycypacji przyszłych dokonań demiurga. Wróćmy teraz do ruchu i tańca kreacyjnego, których źródłem jest pierwotny impuls. Motyw ten, jak również element swoistego „planowania" działań twórczych zawiera mitologia Dogonów, ludu zamieszkującego tereny Mali w Afryce Zachodniej. W wierzeniach Dogonów decydującą rolę w akcie stworzenia odgrywa w i b r a c j a . Powiedziane jest w nich, że kreator Amma dwukrotnie powoływał świat do istnienia. Próba pierwsza, zakończona niepo­ wodzeniem, wedle przyjętej przeze mnie taksonomii należy do kategorii ruchu stanowiącego samoistny akt kreacji, omawiam ją więc w drugiej części artykułu. Niepomyślny rezultat nie zniechęcił f-T~"\x Ammy, który postanowił podjąć dragą próbę. Tym razem na material, z którego f / i W / i \ \ \ miał powstać świat wybrał ziarna zbóż / / \ \ \ (dęnę) i roślin jadalnych. Najmniejsze I i \ \ \ wśród nich, choć najważniejsze było ziar/ / 1 \ \ no po (Digitaria exilis). W pierwszej fazie ł // \ » \ prac Amma przygotował plan tego, co s' _ I ' f' \ \ \ chciał stworzyć, określany przez Dogonów -' ,*'--Г^ \ 'l J jako „yala (wyobrażenie) jaja Ammy" lub „yala jaja Ammy z 266 znaków". Rozu­ mie się przezeń pierwotny zamysł stwórcy i oddaje w rysunku jak na rye. 1. W środku jaja znajdowała się spirala \ J składająca się z 66 elementów symboli^<k !-— żujących po i inne ziarna. W centrum Rye. 1. Jajo Ammy (Amma talu) - plan P wyobrażały po. Forma stworzenia świata. spirali miała wyrażać fakt, iż po jest żywe Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 96, fig. 15. i stanowi prefigrację ruchu. Wszystkie eleV 1 1 ч \ \y\\S0) •/// N 4 v s i r a U 2 2 m a k i �59 TANIEC EURYNOME menty planu-jaja miały ściśle określoną symbolikę. Nie wchodząc w szczegóły dof j ' dam tu dwie ważne dla nas infomacje. / j \ \ Zespół trzech figur wpisanych w koło, / ' \ \ \ składający się z 128 elementów, generalnie j ¡ I \ \ symbolizować miał nieprzerwany ruch obt i ' * \ rotowy całego yala. Ponadto, 120 elemen' / ^J-—.»^ ^ l tów wyobrażało możhwości przyszłych | I f ^—» | \ przekszałceń jaja Ammy, a pozostałe 8, j ' /J / / ' ~ \ \ I V ) j zlokahzowane w dole okręgu, identyfiko­ wane były z oczami Ammy, zarazem z czterema kardynalnymi punktami prze­ strzeni. Linie składające się na zarys jaja i linie pionowe, biegnące jego środkiem ^ \ i 4?'* (określane przez Dogonów jako obojczyki ——*" Ammy) symbolizowały przyszły rozwój У - - J ° Л* ™? P ° ráu oczu i organizację ludzkich społeczności. ^ J^ ^ Plan zatem był gotowy. Nastąpiło wówczas zdarzenie szczególnej wagi - Amma otworzył oczy. Spowodowało to przemieszczenie elementów permanentnie wirującej spirali. Obróciła się ona w osi pionowej tak, że stała się swym lustrzanym odbiciem; pierwotnie była lewoskrętna a zmieniła się w prawoskrętną zyskując przy tym nowe znaczenie - symbolu przyszłego rozprzestrzenienia się materii i rozwoju wszechświata. Obroty spirali w osi pionowej Dogonowie identyfikowali z wirowaniem kreatora we wnętrzu jaja. Inwersja położenia spirali przyniosła dwie doniosłe zmiany. Nastąpiło przedziurawienie wewnętrznej powłoki ziarna i pęknięcie osłon oczu Ammy. Rozbłysło wówczas światło i pobudziło życie w zarodkach wszystkich rzeczy, które miały być stworzone. Badacze kultury Dogonów, którym zawdzięczamy prezentowane dane (Griaule, Dieterlen 1965) podkreśla­ ją, że w tej fazie świat nadal był potencją istnienia zamkniętą we wnętrzu jaja. Ów stan zawieszenia mógłby trwać w nieskończoność, gdyby nie obec­ ność Ammy, będącego samoistnym ruchem spiralnym, określanym przez Dogonów jako „rozpędzająca się kula". Był on jednocześnie ruchem i jego „emitorem", po, w którym ześrodkowana została boska moc twórcza i tym, który po stworzył - innymi słowy skutkiem i przyczyną. Griaule i Dieterlen zaznaczają, że po jest wyobrażeniem źródeł materii, twórcą i początkiem wszystkiego. Po, jak pęcherzyk powietrza obracało się wypromieniowując cząsteczki materii w działaniu pełnym dźwięku i ruchu, pozostając jednak niewidzialnym i niesłyszalnym. Amma, w i r u j ą c , w y m i e s z a ł i doprowadził do fermentacji elmenty ziarna po. Fermentacja wywołała wibracje, które objawiły się w działaniu określanym jako słowo Ammy. Siedem wibracji (por. ryc. 3 i 4) spowodowa­ ło, że powłoka jaja kosmicznego rozprysła się i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata (Griaule, Dieterlen 1965, s. 95-118). / / x К С 2 J a 0 otwíí 0 s 1 0 3 % 1 7 �60 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 3. Wibracje we wnętrzu jaj Ammy. Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 113, fig. 22. Stadia tworzenia przebiegały tu od immanentnej woli kreatora wyrażonej w yala, przez wirowy ruch Ammy, a właściwie ruch będący Ammą, następ­ nie wibracje fermentującego wnętrza jaja kosmicznego, rozpryśnięcie się jego powłok i rozprzestrzenienie materii, po wirowanie dojrzałego „słowa" de­ miurga. Pragnę zwrócić uwagę na jedno z ostatnich działań Ammy - wymie­ szanie elementów ziarna po, a następnie doprowadzenie do fermentacji uzyskanej w ten sposób homogenicznej materii. Przekonamy się dalej, że zarówno mieszanie i rozcieranie materii (przy czym „mątewką" jest tu sam Amma), występujące we wstępnej fazie kreacji, jak też doprowadzenie owej pierwotnej substancji do fermentacji za pośrednictwem ruchu obrotowego, występują w wielu mitach. Dogonowie nie są jedynym ludem Afryki, którego „księga rodzaju" zaczyna się motywem wibracji i ruchu. Mit kreacyjny bliskich Dogonom Bambara, zarejestrowany przez Germaine Dieterlen (1951) zawiera taką oto koncepcję „pierwszych początków". U zarania dziejów istniała pierwotna Pustka gla, która zawierała moc tworzenia, wieczny wewnętrzny ruch kosmosu i wszystko, co na kosmos się składa. Gla wydała z siebie głos pustki - dźwięk, wibrację - który stał się źródłem dya, odbicia gla i bliźniaczej zasady istnienia. Para gla i dya emanowa­ ła wilgoć zo súmale, z której powstały ciała twarde i błyszczące w tak wielkiej liczbie, że wszystko wokół było nimi wypełnione. Wówczas z glá wzięła początek energia zo nami, która wznosząc się i opadając stworzyła ogień wiatru fye tasuma, ten zaś stopił krystaliczne ciała. Emanacja wilgoci i roztapianie powstających z niej ciał stałych powtórzyły się dwukrotnie. W wyniku tych procesów określone zostały, poczynając od wschodu, cztery kardynalne punkty kosmosu wyznaczające cztery strony świa­ ta. Gdy kosmos został zrelatywizowany, gla i dya skupiły się w sobie by obdarzyć ; elemeny wszechświata duszą; wstrząsnęły nimi aż każdy element znalazł się na właś­ ciwym sobie miejscu. Zwarcie i skupienie gla i dya spowodowało wybuch i wylanie się materii, która rozprzestrzeniła się wibRyc.4. Wibraqe we wnętrzu z i a r n a ^ i A ) & - Wibracja materii zrodziła znaki rzeoraz wibracyjna emanacja Ammy (B). czy jeszcze nie stworzonych, po czym i te Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 115, fig. 23. ostatnie wzięły z niej swój początek. Znaki m c �TANIEC EURYNOME 61 stanęły obok rzeczy i dostosowując się do ruchu gla zaczęły wirować same w sobie i na swoim miejscu (Dieterlen 1951, s. 2-5). Jak widzimy „odwieczny ruch" stanowił tu rodzaj energii wewnętrznej układu pojmowanego przez Bambara jako Pustka. Był jego immanencją i niezbywalną cechą, istniał zawsze. W rezultacie jego przekształceń zaś, powstał świat uporządkowany i funkcjonujący w rytm Pustki gla. W obydwu przedstawionych mitach - Bambara i Dogonów - ruch jest dany jako, odpowiednio, cecha bądź substancja tego, co istnieje przed wszystkim. Dogonowie to pierwotne „coś" personifikują jako kreatora Ammę, koncepcja Bambara jest bardziej abstrakcyjna. Przed powstaniem świata ruch jest zatem możliwością wyzwalaną przez wibrację - głos Pustki w micie Bambara i otwarcie oczu Ammy w wierzeniach Dogonów. W kosmogonii wschodnionigryckiego ludu Fali również występuje ruch inicjalny, różni się on jednak od zaprezentowanego powyżej. Fali wierzą, że na początku wszystkiego, pod kopulaso sklepionym niebem isniały dwa jaja - Żółwia i Ropuchy - poruszające się po okręgu w odmiennych kierunkach. Jajo Żółwia było rodzaju męskiego i poruszało się w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara, sam Żółw zaś (tabunu) był istotą chtoniczną. Jajo Ropuchy było żeńskie i wirowało w prawo, a Ropusze (tąkulgi) przy­ sługiwała kwalifikacja istoty akwatycznej. Żółw i Ropucha nie byli parą prarodziców, lecz każde z nich obdarzone było cechami i kompetencjami pary rodzicielskiej. Jaja wirowały po okręgu aż zderzyły się, a wówczas z pękniętych skorupek wyszły cztery pary zwierząt i dwie rośliny. Niebo oddzieliło się od ziemi, która powstała z rozbitych i wciąż wirujących skoru­ pek jaj. Ziemia była rozchwiana a ułomki skorup nie połączyły się jak należy. Umocnił ją i uporządkował Żółw. Przemierzył on przestrzeń węd­ rując z zachodu na wschód, odnalazł głęboki rów dzielący ziemię na dwie części i nakazał im by się połączyły (Lebeuf 1961, s. 367-375). W przedstawionym micie ruch dwóch jaj poruszających się po okręgu jest stanem poprzedzającym tworzenie, porównywalnym do kontempla­ cyjnego bezruchu Mahadevy, immanentnego wirowania Ammy i istnienia Pustki gla zawierającej w sobie wszelkie możliwości. I jak w przypadku pierwszego z nich kreację inicjowało drgnienie a dwóch kolejnych wibracja, tak tu punktem zerowym jest zderzenie. Obraz ten wyraża jednak tę samą ideę, którą Bambara przedstawili jako kontakt bliźniaczych zasad istnienia glá i dya, w rezultacie którego nastąpiło wylanie się materii. Koncepcja Fali nie jest tak abstrakcyjna jak Bambara czy Dogonów. Ruch ma tu zakorzenienie w kon­ kretnym przedmiocie. Ponadto przestrzeń, w której poruszają się jaja jest już w pewien sposób określona, ma kształt półkuli podobnej do piuski. W micie tym mamy do czynienia z wątkami występującymi w przeka­ zach, w których ruch i taniec są samoistnymi aktami kreacji. Myślę tu o oddzieleniu nieba i ziemi oraz wędrówce kreatora (w tym przypadku Żółwia), której celem ma być uporządkowanie stworzonego świata. Wątki te analizuję dalej, w tej chwili zaś, chciałabym powiedzieć o jeszcze jednym �62 JOLANTA KOWALSKA motywie ruchowym należącym do kategorii ruchu inicjalnego - pocieraniu i rozcieraniu jako czynnościach umożliwiających stworzenie istot żywych. Ludy, w których mitach występuje ta szczególna forma ruchu kreacyjnego są niekiedy dość odległe od siebie w czasie i przestrzeni. W babilońskim eposie Gilgamesz zawarta jest między innymi historia stworzenia herosa Enkidu. Powołano go do życia by poskromił bohatera eposu, samowładnego króla Uruku. Enkidu walczył z nim, a później został jego wiernym towarzyszem. Zanim mogło się to dokonać Anu, bóg w niebiesiech: „wezwał wielką Aruru, boginię świadomą lepienia: «Arara, tyś utworzyła ludzi i zwierzęta, wespoły z chrobrym Mardukiem! Uczyńże podobiznę, we wszyst­ kim Gilgameszowi równą, aby siłę miała jak on: ale niechaj bynajmniej nie będzie zwierzęciem pustyni! W czasie, co ma być jego, niechaj ten siłacz pojawi się w Urak! Do walki z Gilgameszem stanie, a potem niech Urak odetchnie!» To, gdy usłyszy Arara - zaraz w swej m y ś l i u t w o r z y i s t o t ę , jakiej pożądał Anu, bóg niebieski. R ę c e sobie umyje, gliny ułomi i zwilży ją śliną boską, matczyną. I ulepiła Enkidu, stworzyła bohatera, co był ożywion z tchu i krwie bitnego bożyszcza Niniba" (Gilgamesz 1922, s. 8; podkr. JK). Aruru przystępując do wykonania powierzonej sobie misji obmyła ręce. Oznacza to, że oczyściła je a zarazem wykonała gest inicjujący akt tworzenia - potarła dłonią o dłoń. Zauważmy, że tę efektywną, materialną kreację poprzedził zamysł twórczy, jako że zanim uczyniła cokolwiek, Aruru „pomyśla­ ła" Enkidu. Co więcej, z tekstu jednoznacznie wynika, że nie była to pierwsza tego rodzaju praca „biegłej w lepieniu" bogini. Wspólnie z Mardukiem, w analogiczny sposób powołać miała do istnienia ludzi i zwierzęta (por. Langdon 1964, s. 114-115, 236; Thompson 1903, 1928). Ruch polegający już nie na pocieraniu dłoni, lecz na rozcieraniu substancji znajdujemy w cytowanym przeze mnie na wstępie micie pelazgijskim. Euryno­ me roztarła - jak pamiętamy - wiatr ciągnący w ślad za nią, powołując w ten sposób do życia swego partnera, Ofiona (Graves 1992, s. 41; Fox 1964, s. 236). Obydwie te kategorie kreacyjnego ruchu inicjalnego - pocieranie i roz­ cieranie - znajdujemy w mitologii fińskiej, w pieśni o narodzinach piwa. Wkraczamy tu w istniejący i rządzący się określonymi prawami świat bogów i herosów. - W domu pani na Pohjoli trwały przygotowania do uczty weselnej. Piwo jeszcze nie istniało, a cóż to za wesele bez trunku? Pani na PohjoH rozpaczała nie wiedząc co począć, aż tajemnicę piwa zdradził jej „sędziwy chłop co u niej spał za piecem" (Kalewala 1980, s. 276). Zmieszano chmiel, wlano w kamienną kadź źródlaną wodę i uwarzono piwo, lecz płyn był mętny i nie chciał fermentować. A wówczas: 7 7 Pani Pohjoli, Gospodyni Pohjoli - Louhi, Loviatar, Lovetar. Zwana: „stara żona", „wszeteczna pani Pohjoli". Kochanka (żona) Północnego Wiatru rodząca synów ósemkami a córki dziesiątkami (por. analizę tej postaci w: Haavio 1979, s. 422, 425-445). Pohjola - w sensie przestrzennym Kraj Północny. W mitologii „odległa dal Północy", „kraj na skraju", „kraj ciemności" położony „za bramą" (Haavio 1979, s. 441). �TANIEC EURYNOME 63 „Piwowarka Osmotar/ Długo się namyślała. Wybiegła na środek izby,/ Tam gdzie deski podłogi Ze sobą się zbiegają,/ I wydostała wiórek Odheblowany od ławy,/ Który leżał pomiędzy Kamiennymi kadziami. Uniosła wiórek do góry/ I zatańczyła wesoło: «Komu oddam ten wiórek?/ Może dziewczynie młodej? Dam go cudownej Kapio/ Dziewczynie z rodu Kalewy». Na samym środku izby/ Z a w i r o w a ł a w tańcu Lekko jak tylko mogła,/ Uniosła się nad podłogą W powietrze na cały łokieć./ Z powietrza w ręce Kapio Sfrunęła wtedy strużyna,/ Kapio r o z t a r ł a ją w dłoniach, Roztarta mocnymi udami,/ Wtedy prosto z jej kolan Skoczyła złota kuna" {Kalewala 1980, s. 279-290; podkr. J K ) . Martti Haavio przytacza w swym opracowaniu mitologii fińskiej hymn z Paltano, w którym poczynania piwowarek przedstawione zostały w inny sposób: „Osmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia kahja, Potarła ręką o rękę,/Potarła o biódr oboje: Białą wiewiórkę zdziałała [...] Kosmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia Kahja, Potarła ręką o rękę,/Jedną rękę drugą rękę, Potarła o biódr oboje: Wyszła kuna złotopierśna" (Haavio 1979, s. 295; podkr. J K ) . Potarcie dłoni o dłoń i obu dłoni o biodra, oraz roztarcie strużyny drewna przez „Kapo, która sprawia kahja" przyniosło w rezultacie powo­ łanie do życia istot mających pomóc w przygotowaniu piwa, zdobyć środek powodujący fermentację brzeczki. Co ważne, w tekście Kalewali rozcieraniu w dłoniach drzazgi (we wcześniejszym fragmencie runa jest to źdźbło słomy, w dalszych strączek żółtej gorczycy) towarzyszy taniec mający w całości, bądź w elementach charakter wirowy. W ostatniej fazie działań, tworząc pszczołę ze strączka żółtej gorczycy, piwowarka „Tańczy dokoła kadzi/ Na jednej tylko nodze/ Zgrabniej niż w dłoni wrzeciono" (Haavio 1979, s. 281). Uważam, że jednoczesna obecność tych form ruchu nie ma charakteru przypadkowego i nie jest jedynie figurą poetycką. W moim przekonaniu pocieranie i rozcieranie wyprzedzające tworzenie, pełnią rolę typologicznych odpowiedników ruchu obrotowego, zwłaszcza zaś jego przypadku szczegól­ nego - mieszania substancji. W znanych mi mitach o stworzeniu zawierających ten rodzaj działania mieszaniu podlegają najczęściej wody praoceanu. Dokonywane to jest w celu wydobycia pożądanych substancji 8 8 Kahja - kwas, piwo. Zob. Haavio 1979:293—294. Kapu - personifikacja substancji powodującej fermentację piwa. W innych wersjach tekstu określana jako Osmotar, Kalewatar (Haavio 1979, s. 288-290). �64 JOLANTA KOWALSKA i przedmiotów lub uzyskania odpowiedniej konsystencji powierzchni ziemi. Od pocierania i rozcierania krok zaledwie do lepienia, motywu częstego i odnoszącego się przede wszystkim do początków rodzaju ludzkiego. Do­ chodzimy do kolejnego zagadnienia ruchu i tańca występujących w charak­ terze samoistnych aktów tworzenia. 2. R U C H I T A N I E C J A K O SAMOISTNE A K T Y K R E A C J I W mitach o stworzeniu świata pochodzących z Indii, poza omówionym wyżej, występują jeszcze dwa inne ważne dla nas wątki kojarzące ruch i taniec z kreacją. W siedemdziesiątym drugim hymnie Rigwedy powiedziane jest, że krąg bogów tańcząc wydobył z oceanu ukryte w jego otchłani słońce. Motyw ten powtarza się następnie w hinduizmie w historii wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych. W pierwszej księdze eposu Mahabharata zawarty jest tekst mitu mówiącego o tym wydarzeniu. - Daw­ nymi czasy, w środku świata znajdowała się góra Mera. Pewnego razu bogowie zgromadzili się na niej by rozważyć jak przygotować napój nie­ śmiertelności. Wisznu doradził Brahmie by nakazał bogom i asurom mącić mleczne morze. Gdy dokonają tego ukaże się amrita a ponadto bogowie zyskają lekarstwa i kosztowności. Brahma skorzystał z rady, ale bogowie, pomimo, że było ich wielu i czynili usilne starania, nie zdołali ruszyć z miej­ sca góry Mandara, stanowiącej wraz z trzema innymi podstawę Mera. Zwrócili się więc o pomoc do Brahmy i Wisznu, a wtedy Brahma zawezwał na pomoc króla węży. Siłacz ten wyrwał z posad górę Mandara wraz z drzewami i zwierzętami znajdującymi się na niej. Bogowie ponieśli ją w bezkres mlecznego oceanu i zabrali się do mącenia jego toni. Przemówił do nich Warana, pan wód, domagając się ułomka góry, gdyż mącenie oceanu sprawiało mu wielką udrękę. Bogowie i asurowie zwrócili się tedy do króla żółwi mieszkającego w oceanie, by uczynił z siebie oparcie dla góry. Uzyskawszy jego zgodę umieścili na nim swą niezwykłą mątewkę po czym opasali ją wężem Wasuki . Bogowie schwyciU wężą za głowę, asurowie za ogon i ciągnąc go na przemian wprawili Mandare w ruch rotacyjny. Z drzew porastających zbocza góry ściekała żywica, z ziół wypływały do morza soki. Zmieszały się one z mlekiem oceanu i mleko przemieniło się w masło. Bogowie i asurowie nadal obracali Mandare sprawiając, że z masła po­ wstały: księżyc, Śri („powodzenie" i personifikacja bogini Śri, małżonki Wisznu), Sura (wódka ryżowa), biały koń, diament Kauksztubha, bóg sztuki 9 10 9 Początkowo bogowie, np. Waruna, następnie w epoce wedyjskiej ich przeciwnicy z racji posiadania mocy magicznej. Zgodnie z późniejszą tradycją asurowie zostali wypędzeni i schro­ nili się w piekle (Dowson 1978, s. 27-28). Wasuki, identyfkowany z Ati Szeszą - tysiącgłowym władcą węży i podziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicznego wymiotuje jadowitym ogniem, który niszczy istnienie (Dowson 1979, s. 291-292, 343). 1 0 �TANIEC EURYNOME 65 Ryc. 5. Mieszanie toni mlecznego oceanu przez bogów asurów. Za: Moor 1897, il. X L I X . lekarskiej Dharrwantari trzymający puchar z amritą, słoń Airawana oraz trucizna Kalakuta. Tę ostatnią, by uchronić świat przed zagładą, połknął Siwa, zyskując przydomek Nilakantha, tj. czarne gardło (The Mahabjarata 1972, I). Inne wersje tego mitu, obszerniejsze i mówiące o wydobyciu więk­ szej liczby dóbr, znajdują się w Wisznu Puranie i Ramajanie. Znany jest on także w Indonezji, z tą jednak różnicą, że w tamtejszym wariancie jako mątewka używana jest sama góra Meru, nie Mandara. Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu za pośrednictwem mącenia jego wód, jako jednego z ważniejszych zdarzeń kosmogonii - za­ warty jest w przekazach mitologicznych kilku innych ludów Azji. Mieszanie �66 JOLANTA KOWALSKA toni praoceanu prowadzi w nich do powstania rudymentów ziemi i elemen­ tów uniwersum. Wedle wierzeń kałmuckich (ojrackich) identyczną rolę jak Madara, speł­ niła w akcie kreacji góra Sumeru. Ona także użyta być miała jako gigantycz­ na mątewka. W przekazach tego ludu rzeczywistość prapoczątku opisywana jest jako ocean nieobjętych wód, ponad którym wznosiła się góra kosmicz­ na. Stworzenie świata było dziełem czterech potężnych bogów: chwyciwszy górę Sumer obracali ją w oceanie powołując w ten sposób do istnienia słońce, księżyc i gwiazdy (Holmberg 1964, s. 346-347). W wierzeniach derbeckich, które przytaczam za Potaninem (1883, s. 191, punkt ż), mieszanie wód mątewką innego rodzaju miało swój udział w stwo­ rzeniu źródeł światła niebieskiego. Gdy nie było jeszcze słońca ani księżyca, ludzie unosili się w prądach powietrza nie znając ciepła promnieni sło­ necznych. Jeden z ludzi zachorował. Posłany został wówczas na ziemię Otucz-gelung, któremu powierzono zadanie znalezienie lekarstwa na jego dolegliwość. Posłany wziął drąg długi na dziesięć tysięcy sążni i jął mieszać nim wody aż po dno oceanu. Wydobył w ten sposób dwa żeńskie bóstwa, które uleciały pod niebiosa. Otucz-gelung kontynuował mieszanie głębin oceanu i wygarnął na powierzchnię dwa tołi, okrągłe lustra z polerowanego metalu, które umieścił na nieboskłonie. Jedno z nich jest słońcem drugie zaś księżycem i od tej pory na ziemi jest już jasno. Z przytoczonego tekstu nie wynika, że chory człowiek wyzdrowiał, jakkolwiek jego do­ legliwość była pretekstem posłania na ziemię Otucz-Gelunga. Dowiadujemy się natomiast, że w sposób zasadniczy zmieniona została rzeczywistość, w której bytowali owi pierwsi ludzie. W mitologii Japonii, zgodnie z Kojiki, czyli księgą dawnych wydarzeń , mącenie wód przyniosło w rezultacie powstanie twardej powierzchni ziemi, bowiem u zarania dziejów: 11 „...ziemia jeszcze nie okrzepła i na podobieństwo pływającego tłuszczu chybotała się niczym meduza" (Kojiki 1986, s. 46) Zadanie ustabiUzowania jej powierzone zostało parze duchów o imio­ nach Duch Uśmierzający Szlachetne Łono i Duch Wzburzający Szlachetne Łono, uważanym za prawzór pierwszego małżeństwa. A oto jak rzecz się dokonała: „Zwróciły się teraz wszystkie duchy nieba świętymi słowy do Ducha Uśmierzającego Szlachetne Łono i do Ducha Wzburzającego Szlachetne Łono, dwu prześwietnych osób, i rzekły: Doprowadźcie do ładu tę rozchybotaną ziemię 1 1 Korzystam z polskiego tłumaczenia i opracowania Kojiki przez Wiesława Kotańskiego. �TANIEC EURYNOME 67 i sprawcie by stwardniała. Wręczono im potem bezcenną niebiańską włócznię, oddając w ich ręce całą sprawę. Wstąpiła tedy dwójca duchów na most unoszący się na niebie, a sięgnąwszy bezcenną włócznią w wody oceanu zamieszała nią, aż rozległ się chlupot bełtania, i podniosła ją ku górze. Natenczas z grotu włóczni spłynął gąszcz iłu, który się gromadził w wodzie i nawarstwiał tworząc wyspę. Jest to wyspa Onogoro. Zstąpiwszy z niebios na tę wyspę upatrzyły sobie duchy odpowiednie miejsce i postawiły tu słup niebiański, a potem zbudowały dwór przestronny" (Tamże, s. 47-48). Prarodzicie, po ukonstytuowaniu swej siedziby, postanowili połączyć się by zrodzić nowe obszary ziemi: „Rzekł na to prześwietny Duch Uśmierzający Szlachetne Łono: W takim razie obejdźmy ten słup niebiański, ja w jedną, ty w drugą stronę, a gdy się spotkamy, połączymy się jako mąż i niewiasta. Umawiając się w ten sposób rzekł nadto: T y obchodź z prawej strony, ja obejdę z lewej, i znajdę się naprzeciw ciebie" (Tamże, s. 48). Obchodzenie odbyło się dwukrotnie. Pierwsza próba połączenia się nie­ biańskiego małżeństwa była nieudana i przyniosła potomstwo, z którego rodzice nie byli zadowoleni (pierwsze było „miękkie jak pijawka", drugie „wyspą z piany"). Zasięgnęli rady pozostałych duchów a ci orzekli, że przyczyną niepowodzenia była niewłaściwa kolejność wypowiedzi prarodziców po obejściu niebiańskiego słupa bowiem pierwsza odezwała się kobieta. Powtórzono więc rytuał zważając by tym razem pierwsze słowo należało do mężczyzny, po czym prarodzice dali życie licznemu potomstwu - ziemiom (tj. wyspom), a następnie także duchom. Należy podkreślić, że w przedstawionym tekście mamy po raz pierwszy do czynienia z formułą ważną dla całości prowadzonej tu analizy. Oto, w pierwszej jego części relacjonowane jest twórcze działanie pary duchów - m ą c e n i e w ó d p r a o c e a n u „bezcenną włócznią", które w drugiej części, po zstąpieniu duchów na ustabilizowaną już ziemię, przybiera formę o k r ą ż a n i a niebiańskiego słupa. A zatem: bełtanie wód - tworzy, prowa­ dząc od nieokreśloności do konkretu; wbicie słupa - relatywizuje stworzoną rzeczywistość: ruch wokół owego centrum jest zaś kontynuaq'a aktu tworze­ nia realizowanego tym razem w przestrzeni antropologicznej. Do omawianej kategorii działań przedwiecznych istot posiadających pre­ rogatywy demiurgów, zaliczyć należy także niektóre poczynania bogów i herosów w mitach ludów Polinezji. W mitach tych powtarza się opowieść �68 JOLANTA KOWALSKA o tym, jak to po stworzeniu pier­ wotnego obszaru ziemi (pierwszej wyspy) bogowie pływali łodzią po morzu i wyławiali z jego głębin wy­ spy stanowiące poszczególne archi­ pelagi. Posługiwali się mocnym ha­ kiem, jak przy łowieniu ryb, zanu­ rzali go w toni, obracali i wydoby­ wali na powierzchnię lądy. Repre­ zentatywnym przykładem jest tu mit tongijski, w którym wyróżnić moż­ na trzy etapy kreacji. Pierwszy skra­ wek ziemi - Eua - powstać miał z nieczystości zrzucanych z nieba w morze (wedle opinii Blixen'a jest to motyw częsty w wierzeniach z ob­ szaru Polinezji. Blixen 1987, s. 130). Pierwsza wyspa - Ata - uniesiona została z dna morza wolą bogów. Pozostałe wyspy wyłowione zostały w opisany wyżej sposób przez hero­ sa Maui (Reitzer 1907, s. 438-^148). Rolę pokrewną tej, którą speł­ niają w akcie tworzenia indyjska ЛИВ góra Meru (kałmucka Sumeru) oraz штж drąg derbeckiego Otucz-gelunga, „bezcenna włócznia" bogów japoń­ skich i hak do łowienia ryb bóstw polinezyjskich, odgrywają w pewnej grupie przekazów mechanizmy ro­ tacyjne. Wspomniałam wcześniej, że Amma - demiurg w mitologii Do­ gonów - dwukrotnie podejmował Rye. 6. Mieszanie toni praoceami bezcenną próbę stworzenia świata. Pierwsza, włócznią. zakończona niepowodzeniem, miała Za: Anesaki 1982, rye. V I I . całkowicie odmienny przebieg niż druga, zrelacjonowana w związku z ruchem inicjalnym. Tworząc świat po raz pierwszy Amma posłużył się jako surowcem ziarnem sęnę. Miało ono kształt kurzego jaja i zawierało cztery elementy konstytutywne - wodę, powietrze, ogień i ziemię. Amma umieścił je pomiędzy dwoma kolcami (określanymi jako „obojczyki Ammy") i skonstruował rodzaj turbiny. Za pomocą tej konstrukcji zarodki życia miały zostać rozrzucone we wszechświe­ cie. Tak też stało się, lecz Amma nie był zadowolony z rezultatów swojej pracy. Podczas obrotów „turbiny" element podstawowy - woda - oddzielił się od Щ �69 TANIEC EURYNOME pozostałych i akt kreacji zakończył się nie­ powodzeniem. Dogonowie powiadają, że stało się tak ponieważ ziarno sęnę „nie jest żywe, ani martwe, nie jest ziarnem rośliny ani drze­ wa, ani niczym innym jak tylko wyobrażeniem porażki Ammy" (Griaule, Dieterlen 1965, s. 92; tekst mitu 88-94) Najbardziej chyba klarowny wariant two­ rzenia przy użyciu mechanizmów rotacyjnych reprezentują mity, w których koło garncarskie jest narzędziem pracy bogów. W wierzeniach Starożytnego Egiptu stworzeni mieli być w ten sposób ludzie, przy czym doktryna heliopoli- „ „ „ , „ , . . . , , , . , Ryc. 7. Ptah formujący słonce na tanska przypisuje rolę demiurga baramogłowemu Chnumowi, a koncepcje późniejsze, rodem R ellini 1882-1884. z Memfis, obsadzają w niej Ptaha. Ptahowi ponadto, występującemu w postaci Ptah Tatenen przypisywano stworzenie w analogiczny sposób słońca (Bonnet 1952, s. 617; Niwiński 1992, s. 42) (ryc. 7). Chnum natomiast miał mieć permanentny udział w podtrzymywa­ niu istnienia rodzaju ludzkiego. Posługując się kołem garncarskim lepił on z gliny płody ludzkie i ich dusze, po czym umieszczał je w łonach kobiet (Bonnet 1952, s. 358; Niwiński 1992, s. 66, 297-298). Andrzej Niwiński przytacza historię nadprzyrodzonego poczęcia królowej Hatszepsut. Zawar­ ta jest w niej m.in. kwestia wypowiadana przez Amona, boskiego ojca królowej, jasno precyzująca rolę Chnuma. Amon spłodził Hatszepsut z zie­ mianką, królową Ahmes, przybrawszy postać jej męża, Totmesa I . Udał się następnie do Chnuma i rzekł mu: „Idź, uczyń ją razem z jej ka, ukształtuj ją lepiej niż wszystkich bogów, moją córkę, którą spłodziłem". Chnum od­ powiedział: „Uformuję twoją córkę Hatszepsut, oby żyła w szczęściu i zdro­ wiu. Jej forma będzie wspanialsza niż bogów w jej wielkim dostojeństwie króla Górnego i Dolnego Egiptu" (Niwiński 1992, s. 298). W materiale ilustracyjnym pracy Niwińskiego znalazły się przerysy płaskorzeźb zdobią­ cych ściany świątyni Hatszepsut w Dar el-Bahri. Jedna z nich wyobraża 12 r k o l e Z a : g a r n c a r s k i m 0S 13 1 2 W przytaczanych mitach mieszkańców Wysp Tonga i Dogonów wystąpił wątek siania zarodków ziemi i zarodków życia. Dodam, że w wierzeniach derbeckich łączony on jest z ideą góry kosmicznej Sumer Uła, z której bogowie po zwyciężeniu asurów (sic!) rozrzucilicili piasek pokrywający jej zbocza, dając w ten sposób początek ziemi (Potanin 1883, s. 224). Motyw siania (rozrzucania) ziemi i pommażania w ten sposób odrobiny wydobytej z dna oceanu przez pomocnika (partnera) boga jest elementem kosmogogonii dualistycznych z obszaru Azji i Sło­ wiańszczyzny (por. Tomicki 1978). W wierzeniach z obszaru Starożytnego Egiptu Tatenen (dosł. „Ziemia-Która-Się-Podnosi") oraz jego synonimy: Benben i Wyspa Pożogi, są określeniami cząstki ziemi, która jako pierwsza wyłoniła się nad powierzchnię praoceanu przyjmując formę pagórka (Bonnet 1952, s. 100-101; Niwiński 1992, s. 43). 1 3 �70 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 8. Chnum kształtuje Hatszepsut i jej ka na kole garncarskim. Za: Niwński 1992, ryc. 123. Chnuma w momencie kształtowania przyszłej królowej i jej ka; towarzyszy mu bogini Heket, patronka porodów (ryc. 8). Przedstawiony wyżej wariant tworzenia jest jedynym znanym mi jego przykładem, jakkolwiek rozpowszechnienie motywu lepienia ludzi przez bogów, z gliny lecz już bez użycia koła garncarskiego, pozwala domniemy­ wać, że szczegółowe studia poświęcone temu zagadnieniu umożliwiłoby wykrycie dalszych jego egzemplifikacji. Lepienie ludzi z gliny jest rzeczy­ wiście nieomal uniwersalną koncepcją, co podkreślał Eliade (1988, s. 43). Katalog przekazów zawierających ten motyw byłby bardzo obszerny a składałyby się nań mity z różnych obszarów świata i epok. Spośród znanych mi, od zasadniczego schematu (przygotowanie materiału: gliny, pyłu ziemi itp., a następnie ukształtowanie ciał istot ludzkich) odbiegają interesująco dwie wersje. Rdzenna ludność Australii zamieszkująca obecny stan Wiktoria wierzyła, że mężczyn stworzył Pundjel, kobiety zaś Pallyan, identyfikowany jako brat lub syn Pundjela. Pewnego dnia Pallyan zabawiał się w głębokiej sadzawce uderzając i trzepiąc dłońmi w wodę aż stała się mętna i mulista. Zauważył w końcu, że w głębi rysuje się jakiś kształt. Oddzielił go od dna gałęzią i zobaczył ręce, później dwie głowy a w końcu wydobył na powierzchnię ciała dwóch kobiet. Były to pierwsze kobiety jakie pojawiły się na ziemi, które później zostały żonami mężczyzn stworzonych przez Pundjela (Dixon 1964, s. 274). W opisanych zdarzeniach występują znane już nam motywy bełtania wód i wydobywania na powierzchnię swego rodzaju „produktu" tej czynności. Nowością jest przypadkowość kreacji, stanowiącej wynik zabawy a nie celowego działania twórczego. �TANIEC EURYNOME 71 Dragi mit, o którym chcę powiedzieć, odzwierciedla kosmogoniczne wyobrażenia Indian Ona z Ziemi Ognistej. Powiadają oni, że Kenos - pra­ przodek wszystkich Indian, syn Nieba i Południa - przebywał kiedyś w miej­ scu podmokłym. Wziął grudkę gliny, dodał wody, ulepił istotę płci męskiej i położył ją na ziemi. Następnie w ten sam sposób ulepił istotę płci żeńskiej, położył ją obok poprzedniej, po czym oddalił się. Nocą obie istoty połączyły się i dały życie pierwszemu człowiekowi, który przyszedł na świat jako osobnik w pełni już dojrzały. Później człekokształtne grady ziemi rozdzieliły się i pozostawały jedna obok drugiej, tak jak położył je Kenos. Rzecz powtarzała się noc po nocy i w ten sposób stworzeni zostali przodkowie Indian. Kenos, gdy udał się do krajów północy ulepił identyczne istoty z białej gliny, którą znalazł na brzegu rzeki. Dały one życie przodkom ludzi białych (Jimenez Nuñez 1962, s. 62) . W tym przypadku zwraca uwagę przeniesienie uprawnień twórczych na istoty człekokształtne, ale nieożywio­ ne, określane jako „grudy ziemi". Są one swojego rodzaju ogniwem pośred­ nim: ukonkretnieniem, upostaciowaniem kreacyjnej zdolności ziemi. Prawo­ mocna jest bowiem moim zdaniem interpretacja, że to sama ziemia - za ich pośrednictwem - wydaje ludzi na świat. Kenos w tej sytuacji nie tyle stwo­ rzyłby ludzi, ile wykreował możliwość by ziemia wydała ich ze swego łona. Bardzo interesujące przykłady wierzeń zawierających motyw „otwiera­ nia" możliwości kreacyjnych ziemi przy pomocy ruchu, w tym ruchu obro­ towego, uderzenia a także czynników omówionych wcześniej - myśli, wibracji i słowa - oraz tworzenia za pośrednictwem pierwotnego radymentu ziemi, znajdujemy w mitach pochodzących z Wysp Towarzystwa i Samoa. Wersja samoańska przedstawia się następująco. - W czasach prapoczątku nie istniało nic, tylko Tangaloa unosił się w nieokreślonej przestrzeni. W miejscu, gdzie trwał stworzył płaską skałę. Powiedział do niej - Podziel się! - i tak powstały: nieobjęta płaska skała, płaska skała, która się roz­ szerza, bliźniacza płaska skała atolu koralowego, porowata płaska skała, czerwona lawa wulkaniczna oraz skała wyniosła i jej dzieci. Tangaloa wzniósł się ponad nimi, spojrzał w kierunku zachodu i przemówił do skały. Uderzył ją prawą dłonią a wtedy otworzyła się z prawej strony i urodziła ziemię, pramatkę wszystkich ludzi żyjących pod niebem, oraz morze a ono pokryło swymi wodami płaską skałę, która się rozszerza. Następnie Tan­ galoa obrócił się w prawo i wytrysnęło źródło świeżej wody, by można było z niego czerpać. Ponownie przemówił do płaskiej skały i porodziła niebo. Raz jeszcze przemówił sprawiając, że ze skały wzięły początek: wysoki książę podtrzymujący niebo, bezmiar, dal i palma kokosowa. Tangaloa nie dał skale spocząć, znów do niej przemówił i urodziła istotę płci męskiej (samca) Lua'o i istotę płci żeńskiej (samicę) Luavai, a stwórca przeznaczył im kraj 14 1 + Relację tę cytuję z drogiej ręki bowiem opracowanie Jimeneza Nuneza stanowi kompila­ cję danych pochodzących z prac innych autorów. W tym przypadku zaczerpnął ją z dzieła Alfreda Metraux (1948). �72 JOLANTA KOWALSKA północy. Po raz ostatni przemówił do skały, nakazując jej by podzieliła się i stworzył: mężczyznę Aoalala (chmura, która powstaje), kobietę Ngaonhao-le-tai (puste morze), kolejnego mężczyznę, ducha (Anganga), wnętrze (Loto), pragnienie (Finangalo) oraz wątpliwość (Másalo). Twory Tangaloa unosiły się na morzu, ponieważ nie były umocowane. Stwórca rozkazał skale by duch, pragnienie i wątpliwość przeniknęły się i połączyły w człowieku, obdarzając go w ten sposób inteligencją. Elementy te łącząc się z kamieniem zarodkiem i sercem, stały się mężczyzną - Fatu, a wiążąc się z ziemią, prochem i odpadkami stały się kobietą - Ele'ele (Frazer 1892, s. 164-189). Tangaloa stworzył najpierw zaczątek ziemi a zarazem rezerwuar moż­ liwości i form istnienia. Zaczątek ziemi jest pomnażany a następnie otwie­ rany uderzeniem. Dalsze etapy kreacji realizowane są w sekwencji rozkazów, które demiurg kieruje do skały (mamy tu do czynienia z procesem: wola - zamysł stwórczy - słowo - wibracja), a ta odpowiada wydając z siebie kolejno: elementy uniwersum, kategorie przestrzenne, płeć (fizyczność) i ele­ menty duchowo-intelektualnej istoty człowieka. Z mieszaniny tych ostatnich z odpowiednimi składnikami świata materialnego powstają mężczyzna i ko­ bieta (godne podkreślenia jest subtelne rozróżnienie materialnej i duchowej natury człowieka). Jedyny moment, w którym występuje ruch obrotowy, to akt stworzenia źródła czystej wody. W drugim z mitów, który chcę tu zaprezentować, ruch ten odgrywa donioślejszą rolę. Mit kreacyjny z Wysp Towarzystwa znamy już w jego części końcowej, wykorzystanej w analizie intelektualnego aspektu ruchu inicjalnego. W ca­ łości przedstawia się on jak następuje. - Na początku nie istniało nic, tylko Ta'aroa zamknięty we wnętrzu wirującej muszli unosił się w ciemnej przestrzeni. Nadszedł jednak moment, gdy Ta'aroa rozbił muszlę, wyśliznął się z niej, stanął na niej i krzyknął: - Kto jest na górze? Kto zrobił morze? Kto zrobił ziemię? - Nikt mu nie odpowiedział. W otaczającej go pustce usłyszał tylko echo własnego głosu. Ta'aroa rozkazał: - Skało, przypełznij do mnie! - Lecz nie było skały, która mogłaby przybyć na jego wezwanie. Rozkazał więc: - Piasku, przypełznij do mnie! - Ale nie było i piasku. Wówczas Ta'aroa rozgniewał się ogromnie. Wprawił swą pękniętą muszlę w ruch obrotowy i uniósł w górę czyniąc z niej sklepienie niebieskie zwane Rumia. Dokonawszy tego dzieła poczuł się zmęczony i wśliznął się do nowej muszli (w micie brak informacji skąd się ona wzięła), w której ukrył się przemieniając ją zarazem w skałę i piasek, początki ziemi. Nie przeszła mu jeszcze złość, a więc użył swego kręgosłupa by stworzyć łańcuch gór­ ski, z kości powstały zbocza gór, brzuch został zmieniony w płynące po niebie obłoki. Tłuszcz i mięso Ta'aroa stały się źródłem bogactwa ziemi, paznokcie przekształcone zostały w łuski i muszle okrywające ciała mor­ skich stworzeń, z włosów powstały drzewa, krzewy i pnącza, które okryły nagość ziemi. Wnęrzności swe przemienił Ta'aroa w langusty i węgorze, a krew jego rozgrzała się i zabarwiła na czerwono niebo i tęczę (Henry 1968, s. 346-347). �TANIEC EURYNOME 73 Przyznać muszę, ze w micie tym w pierwszej kolejności zwrócił moją uwagę demiurg podejmujący akt tworzenia ze złości i motywowany do jego kontynuacji tymże uczuciem. Warto zapamiętać ten - jakże ludzki - odruch napędzający wolę działania Ta'aroa. Przede wszystkim jednak skierujmy uwagę na środek, przy użyciu którego Ta'aroa przekształcił swą pękniętą muszlę w sklepienie nieba. Był to ruch obrotowy - stwórczy, bo ze swej natury przekszałcający. Za jego pośrednictwem miesza się, rozciera i przewartościowuje materię - jak skorupy muszli Ta'aroa, mleczne morze, otchłań praoceanu czy strużynę drewna i strączek żółtej gorczycy, a zarazem rewalo­ ryzuje się niebyt, nieokreśloność i chaos czasu prapoczątku w byt, konkret i porządek tworzonego świata. Ta'aroa, wprawiając skorupy swej kryjówki w ruch rotacyjny, zmienił je w nieboskłon Rumia a jednocześnie przewartoś­ ciował nieokreśloność w przestrzeń antropologiczną. Sądzę, że właśnie w tym działaniu należy szukać przyczyn pojawienia się drugiej muszli, sta­ nowiącej zaczątek materialnego świata, zmienionej w piach i skałę pierw­ szego skrawka ziemi, który udoskonalony został w rezulacie przemiany rozzłoszczonego demiurga w elemeny przyrody ożywionej i nieożywionej. W mitologii Indii, na którą powoływałam się już dwukrotnie, taniec występuje w analogicznej funkcji jak opisany wyżej ruch rotacyjny. Myślę tu o nadania, szczególnym tańcu kreacyjnym związanym z postacią Śiwy-Nataradży. Taniec ten wykonany miał być po raz pierwszy w lesie Taragam podczas walki, którą Siwa stoczył z mędrcami, gdy ci odmówili uznania władzy bogów. Inkantacjom mędrców, za pomocą których powołali do istnienia kolejno: ognistego tygrysa, węża i demona Mujalagam, przeciw­ stawił taniec (zauważmy swoiste „starcie" dwóch środków kreacji). Tygrysa zabił i jego skórę zarzucił sobie na ramiona, węża pochwycił i przystroił się nim jak naszyjnikiem, powalonemu demonowi zaś, złamał uderzeniem stopy kręgosłup i stanąwszy na jego grzbiecie kontynuował swój taniec. Mędrcy zostali pokonani i , razem z wszystkimi bogami obserwującymi walkę, oddali Siwie cześć uznając go bogiem i panem świata. Siwie przysługują w tym tańcu kompetencje całej trójcy bóstw hinduizmu. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymującego świat w trwaniu i chroniące­ go go, oraz Siwy - niszczyciela zła-niewiedzy. Nataradża wykonuje swój „stwórczy tan" w idealnym centrum - w środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosabia on pełnię kompetencji bóstw, form istnienia, a nade wszystko pełnię czasprzestrzeni, którą konstytuuje swym tańcem (por. Kowalska 1991, s. 70-82). Równie reprezentatywny przykład mitu, w którym taniec występuje w roli samoistnego aktu kreacji, znajdujemy w kulturze starożytnej Grecji. Myślę tu o przedhelleńskim micie pelazgijskim w wersji odtworzonej przez Roberta Gravesa, przytoczonym na początku artykułu. Występują w nim znamienne i znane już nam formy kinetyczne: ruch kreatora na falach praoceanu oraz rozcieranie w dłoniach. Pierwszy z nich, prowadzący do stworzenia stałego gruntu „na którym by można oprzećstopy", w przypadku �74 JOLANTA KOWALSKA Eurynome mający charakter wirowy, jest działaniem stanowiącym funk­ cjonalny odpowiednik omówionego wyżej mącenia wód praoceanu. W micie pelazgijskim jest to taniec wykonywany jako celowe działanie twórcze. Zna­ ne mi jego odpowiedniki mają na ogół charakter ruchu nietanecznego lub działań paratanecznych. Szczególnym jego wariantem jest bezwolny ruch dziewicy Luonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód: „Żyła w przestworzach wysoko / Wyniosła Luonnotar [...] Spłynęła śmigłami wiatrów / 1 na ogromnym morzu Dotknęła ustami fal / Jak złotouste wiosło. Spadła ze wschodu burza - / Aż z grzyw posypał się puch, z fal sypały się pióra... / Szkwał kołysał dziewczynę, Fala szalała wraz z nią, / Wicher rozsadzał jej biodra, Brzeg pieścił jej białą pierś. / Poprzez spienioną wodę Gwałtowny strzelił gejzer, / Wbił się w jej białe uda, Pełne ciepłego nieba [...] Uniosła się brzemienna / Na ujarzmionej fali I zaczął w niej dojrzewać [...] Świat nowy i nieznany. Ze wschodu szła na zachód / I z południa na północ, K u kresom horyzontu, / Jak czółno zbłąkane [...] W dziewiątym roku namysłu, / W dziewiątej wiośnie tęsknoty Zaczęła kształtować świat [...] Odezwał się z łoskotem / Zrodzony z miazgi ląd I pierwsze słowo: z i e m i a Wrosło w jałową skałę" (Kalewala 1980, s. 8-13). Bierny, bezwolny ruch Luonnotar, kołysanej falami przez dziewięć lat „tęsknoty i namysłu", stał się celowym po znamiennym epizodzie. Oto nad ocean nadleciała kaczka szukająca miejsca, na którym by mogła uwić gniazdo. Luonnotar podsunęła jej swoje kolano. Kaczka zniosła sześć jaj złotych, jedno żelazne i zaczęła je cierpliwie ogrzewać. Ciepło przeniknęło ciało Luonnotar, zadrżała, jaja wypadły z gniazda, stoczyły się do wody i pękły. Ich części dały początek „rzeczom pięknym i dobrym". Ze spodu skorup wzniósł się zrąb świata, wierzch utworzył nad nim dach (nieboskłon). Z żółtek powstało słońce, z białek księżyc, drobne zaś odpryski skorup przekształciły się w gwiazdy i chmury. Celowy ruch Luonnotar odbywał się więc już w określonej czaso­ przestrzeni, bliższy był kategorii ruchu porządkującego. Kolejne fazy historii Luonnotar składają się na swojego rodzaju syntezę przytoczonych dotychczas wątków mitologicznych i omówionych motywów ruchowych. „Wyniosła Luonnotar" spływa z wysokości, zanurza się w oceanie i poczyna życie zapłodniona przez wiatr. Kołysze się na falach przez dziewięć lat tęsknoty i namysłu po czym udziela swe kolano kaczce na miejsce założenia gniazda, jej ciało staje się zapowiedzią stałego lądu. Gdy mija stosowny czas, drgnienie Panny powoduje rozbicie jaj, a w konsekwencji oddzielenie sklepienia niebios od wód, powstanie słońca, księżyca i gwiazd, by wreszcie celowy ruch płynącej Luonnotar ukształował ziemię. Na koniec rodzi ze swego związku z wiatrem herosa imieniem Wáinámoinen. �TANIEC EURYNOME 75 Z kolei w mitycznym przekazie na temat początku Indian Omaha, odpowiednikiem tańca Eurynome i bezwolnego unoszenia się na falach Luonnotar, jest ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się w prze­ strzeni. - ,,W czasach początku wszystko cokolwiek istniało było w myśli Wakondy. Stworzenia i ludzie były istotami bezcielesnymi. Poruszały się one w przestrzestrzeni pomiędzy ziemią i gwiazdami. Pragnęły znaleźć miejsce, w którym mogłyby prowadzić cielesną egzystencję. Podążyły na słońce, ale nie nadawało się ono na ich siedzibę. Udały się na księżyc, który także okazał się nieodpowiedni. Wtedy zstąpiły na ziemię i zobaczyły, że po­ krywają ją wody. Bezcielesne istnienia płynęły w powietrzu kierując się kolejno: na północ, wschód, południe i zachód. Były srodze zasmucone [bo niczego nie znalazły]. Nagle, spośród odmętów wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia. Wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkim. Nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Aleksander 1964, s. 98). W micie tym, po raz kolejny zasadniczą rolę odgrywa w tworzeniu ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji". Zwróćmy uwagę, że bezcielesne istoty poruszały się w przestworzach nad ziemią w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca po nieboskłonie. Ruch tego rodzaju ma generalnie konotację działania twórczego. W micie Indian Omaha ma on także charakter czynności i n d u k u j ą c e j a u t o k r e a c j ę , p r z e m i a n ę owych bezcielesnych istnień w istoty ludzkie. Jednocześnie stanowi on typologiczny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na powierzchnię. Wraca tym samym sprawa wymienialności symbolicznej ruchu obrotowego w funkcji mieszania, oraz czyności pocierania i rozcierania posiadających znaczenie działań twórczych, bo czyniących materię podległą intencji kreatora, umożliwiających prze­ tworzenie jej. Obydwa te motywy obecne były w tańcu Eurynome, która wirując na powierzchni praoceanu roztarła w dłoniach Wiatr Północny, tworząc w ten sposób Ofiona. Na koniec chciałabym powiedzieć o jednym jeszcze, niezmiernie interesu­ jącym, wariancie występowania ruchu i tańca w roli samoistnych aktów tworzenia. Indianie z kalifornijskiej grupy Wiyot, zamieszkujący okolice bliskie ujścia Mad River do Pacyfiku, żywili przekonanie, że Gatswokwire, który stworzył ziemię, istoty ludzkie, zwierzęta, szereg przedmiotów, a także ustanowił instytucję tańców, dokonał tego nie używając żadnych materiałów ani narzędzi. T w o r z y ł m y ś l ą b ą d ź ł ą c z ą c d ł o n i e i w y c i ą g a j ą c je p r z e d siebie. Gatswokwire jest nie tylko stwórcą ale także opiekunem istnień, które powołał do życia. Wędruje on nieustannie przez świat przesy­ cając go własną siłą witalną (Kroeber 1925, s. 119). Tworzenie łączone z działaniem intelektu rozpatrywane tu było w związ­ ku z kwestią, pierwotnego impulsu. Jak zaznaczyłam, zarówno pierwsze �76 JOLANTA KOWALSKA drgnienie Mahadevy w mndmźmie, jak i elementarna wibraq'a we wnętrzu jaja kosmicznego znana nam z wierzeń Dogonów, miały ścisły związek z myślą, ruchem myśli kreatora. Podobnie rzecz się miała w pierwszej fazie historii Luonnotar i wierzeniach Indian Omaha. Łączenie dłoni i wyciąganie ich przed siebie można zapewne kojarzyć z czynnościami tarcia i pocierania przetwarzającymi materię, asocjacja ta jednak nie wyczerpuje symboliki podobnego gestu. W moim przekonaniu ważną rolę odgrywa tu motyw daru, obdarowywania życiem i uwolnienia, zwłaszcza w świetle prerogatyw Gatswokwie, jako istoty otwierającej to, co zamknięte. Wiyot wierzą między innymi, że zawdzięczają mu uwolnienie łososi zazdośnie ukrytych przez właściciela. On też ma być tym, kto sprawia, że dzieci przychodząc na świat nie zabijają swoich matek (Tamże, s. 119) Jest to jedyny zarejestrowany przeze mnie przykład takiego gestu krea­ cyjnego, choć przypuszczam, że dalsze poszukiwania powinny przynieść pomyślne rezultaty. Symbolika daru i obdarowywania wyrażana jest przez ludzi w jednolitych środkach ruchowych, wśród których gest wyciągniętych, złączonych dłoni jest najbardziej uniwersalny. Ostatni motyw ruchowy występujący w wierzeniach ludu Wiyot na temat stworzenia świata - wędrówka - kieruje nasze zainteresowania ku mitom, w których taniec i ruch stanowią element kreacji. Omówię je w następnym artykule. Jak przekonamy się wędrówka demiurga przez obszar stworzonego przezeń świata należy do kategorii działań konstutuujących ład. LITERATURA A l e x a n d e r H . B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, 1.10, New York. Bhavnani E. 1970 The Dance in India. The Origin and History, Foundations, the Art and Science of Dance in India - Classical, Folk and Tribal, Bombay (I ed. 1965). B l i x e n O. 1987 'I te matamu'a: Fundamentos de la cosmovision polinesia, Moana, Estudios de Antropologia Oceánica, t. I l l , Montevideo. Bonnet H. 1952 Reallexikon der Agyptischen Religionsgeschichte, Berlin. C o o m a r a s w a m y A. 1918 The Dance of Siva. Fouteen Indian Essays, New York. Dieterlen G. 1951 Essai sur la religion Bombara, Paris. D i x o n R. B. 1964 Oceanic, Mythology of all Races, t. 9, New York Dowson J. 1978 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geogaphy, History and Literature, New Delhi. Eliade M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1: Od epoki kamiennej do misteiów eleuzyńskich, Waszawa. �TANIEC EURYNOME 77 F o x W. S. 1964 Greek and Roman, Mythology of all Races, 1.1, New York. F r a z e r J. G . 1892 The Samoan Story of Creation: a tala, Polynesian Sociology, t. 1, s. 164-189. Gilgamesz... 1922 Gilgamesz... Powieść starobabilońska podług transkrypcji G.E.Burckharta, w języ­ ku polskim oddana przez Józefa Wittlina, Lwów. G r a v e s R. 1992 Mity greckie, Warszawa. G r i a u l e M., D i e t e r l e n G. 1965 Le renard pále, Travaux et Mémoies de l'Instittut d'Ethnologie, t. 72, París. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, Warszawa. H e n r y Т. 1968 Tahiti aux temps anciens, Paris. Holmberg U. 1964 Finno-Ugric. Siberian, Mythology of all Races, t. 4, New York. Hymny Rigwedy... 1971 Hymny Rigwedy. Przełożył z sanskrytu, wstępem i komentarzem opatrzył Fran­ ciszek Michalski, Wrocław. J i m e n e z N u ñ e z A. 1962 Mitos de creación de Sudamerica, Sevilla. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa 1980 (przekład poetycki Józef Ozga Michalski). Kojiki... 1986 Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Bibliotheca Mundi, Warszawa (tłu­ maczenie i opracowanie Wiesław Kotański). K o w a l s k a J. 1991 Taniec drzewa życia. Uniwersalia kulturowe w tańcu, Warszawa. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w] A. Woźniak (ed) Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r o e b e r S. N . 1963 Handbook of the Indians of California, Bulletin of the Smithsonian Institution Bureau of American Anthropology, t. 78, Washington. L a n g d o n S. H . 1964 Semitic, Mythology of all Races, t. 5, New York. L e b e u f J . P. 1961 L'habitation des Fali. Montagnords du Cameroun Septentrional, Paris. L i p i ń s k a J., M a r c i n i a k M. 1986 Mitologia starożytnego Egiptu, Mitologie świata, Warszawa. L u k i a n z Samosate 1951 Dialog o tańcu, Warszawa. Mahabjarata, the 1972 The Mahabjarata, t. 1: Adi Parva, New Delhi. M e t r a u x A. 1948 Ensayos de Mitologia Comparada Sudamericana, América Indígena, t. VHJ, nr 1, s. 9-30. M i ł o s z Cz. 1984 Nieobjęta ziemia, Paryż. Moor E. 1897 Indian Phanteon, Madras. �78 JOLANTA KOWALSKA Muller Max W. 1964 Egyptian, Mythology af all Races, t.12, New York. N i w i ń s k i A. 1992 Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa. P o m o r s k a J. 1974 Kosmogonia egipska, „Euhemer - Przegląd Religioznawczy", R. 18, nr 3(33), s. 25-33. P o t a n i n G. N. 1883 Očerki sievierno-zapadnoj Mongolii. Riezultaty putiešestvia ispołnionnogo v 1879 godu po poručeniju Impieratoskago Russkago Gieogaflčeskago Obsčestva, vypusk TV: Matierialy etnografičeskije, Sankt Pietierburg. Reitzer F. 1907 Traditions tonguiennes, Anthropos, t. 2, s. 438-448. Rigweda zob.: Hymny Rigwedy. S w a r u p S. H . 1968 5000 Years of Arts and Cafts in India and Pakistan. A Survey of Sculpture, Architectrue, Painting, Dance, Music, Handcafts and Ritual Decorations from the Earliest Times to Present Day, Bombay. T h o m p s o n R. C . 1903 Devils and Evil Spirits of Babylonia, 1.1-2, London. - 1928 The Epic of Gilgamish, London. T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 47-97. Wilbert J., Simoneau K . 1990 Folk Literature of the Yaruro Indians, UCLA Latin American Studies, t. 74, Los Angeles. JOLANTA KOWALSKA THE DANCE OF EURYNOME Summary This is not a coincidence, as Greek mythology brings one of the most beautiful tales about the act of creating the world through motion, and more specifically, through dance. The Pelasgian layer of beliefs preserved the tale about Eurynome, "the goddess of universe", who separated the firmament from the water, dancing alone on the waves of the proto-ocean. The dancing goddes was followed by the wind. Euynome kneaded it in her hands and created a serpent named Ophion, with whom she mated. The result of their union was an egg., which she laid, having assumed the shape of a dove. The egg, warmed in Ophion's embrance, hatched, letting out "Eurynome's children": "everything that exists: the sun, the moon, the planets, the stars, the earth with its mountains, rives, trees, herbs and all creatures" (Graves 1992, p. 41). This impressive image has inspired me to search for its parallels, perhaps equally interest­ ing, in other cultures. First of all, I present the myths involving a primeval creative impulse folloved by acts of creation performed through thought or in a sleep, and the motif of the demiurge's longing and reflection immediately preceding or following the primeval impulse. Then, I discuss the myths in which the beginning of creation is connected with vibration. A good example of this type is the cosmogony of the African tribe Bambara, in which vibration starts by itself in the abyss �TANIEC EURYNOME 79 o Emptiness. The myths of the Dogons represent a slightly different concept: motion, here personified as Amma the creator, was the only being in the initial Nothingness. I n the beliefs of Fali people, the motion was not only "given" but also "rooted" in an object, and it took place in a specially delimited space - there were a turtle's egg and he toad's egg revolving in opposite directions under a semi-spherical vault. In all these myths we can find a special starting point, an extraordinary impulse including the vibration. At the next stage I consider the types of creative motion corresponding to the moulding and stirring of the matter - kneadling and rubbing. They are exemplified by the story of creating the hero Enkidu in Gilgamish, the description of creating Ophion by Euynome, taken from the Pelasgian layer of ancient Greek beliefs, and a motif from Kalewala. In various beliefs motion and dance as independent acts of creation are associated with rotation. Interestingly enough, motion and dance functioning as the creative impulses appear in these myths in which the basic element at the initial sage is air (emptiness, mist, space), while rotation in the same función is most often found in myths describing the reality of the beginnings as the all-embracing ocean. From its depths the gods extracted valuable objects, especially components of the universe, using various stirrers. This role of movementt is presented on the basis of cosmogonies of Asian peoples (a motif from Mahabjarata, Kalmuk, Derbek and Japanese myths) and of Polynesian peoples. Further, I discuss specific methods of creation involving rotation mechanisms - the turbine of Amma, the demiurge of the Dogons, and a potter's wheel used by the Egyptian gods Khnum and Ptah, as well as moulding people out of clay and dust by supernaural beings, related to the actions of the divine potters. In subsequent stages of analysis I include the myhs which present the creation of the world as a esult of: rotation (e.g. the action of the Polynesian demiurge Ta'aroa), dance (the creative dance of Siva and the dance of Eurynome), circular flights of bodiless beings over the poroto-ocean (Omaha Indians beliefs), floating on the ocean waves (the story of virgin Luonnotar in Finnish mythology), and thought accompanied by creative gesture signifying a gift, followed by the demiurge's peregrination through the created world (e.g. the story of Gatswokwire from the Wiyot Indians mythology). Translated by Izabela Szymańska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7016cad15b61d47a74e11c8edb4cda.pdf 8a7720ad9529021d8411733b1ae1ed3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1455 Title A name given to the resource Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa TRÓJNOŻNA KOZA. UWAGI O SYMBOLICE TRÓJNOŻNOŚCI Przebieraniec, który w zwyczajch kolędniczych i zapustnych gra rolę kozy, chodzi zgięty w pół, cały nakryty jest baranicą, w rękach zaś trzyma kij z osadzoną maską - głową kozy. Kij ów imituje tylko jedną, przednią nogę zwierzęcia. Ta rytualna koza jest więc w istocie zwierzęciem trójnożnym! Trójnożne zwierzę zdaje się wyobrażać także zapustny podkoziołek, czyli głowa kozła wystrugana z kawałka drewna i ucharakteryzowana skrawkami futra lub tylko wycięta z ziemniaka i nabita na trzy patyki imitujące nogi . Wspomnienie trójnożnej kozy tli się również w tradycji ustnej. Koza w bajkach i podaniach, pieśniach i przysłowiach przedstawiana jest często jako istota, która ma różne „kłopoty" z jedną nogą: skręca sobie lub łamie nogę czy też kto inny (ludzie, demony) podcina jej lub łamie nogę. Przypom­ nę choćby powszechnie znane przysłowie: „Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała". W optyce etnologii kłopoty zjedna nogą człowieka (np. kulejącego), zdradzają, że jest on ze swej natury istotą tylko jednonożną. Stąd konsekwentnie czworonogie zwierzę, które ma „kłopoty" również tylko z jedną nogą jawi się jako istota ze swej natury trójnożna. 1 1 W tradycjach rytualnych podkoziołka w różnych miejscach kraju zamiast głowy kozła wykonywano głowę człowieka, zwykle dziada z brodą, którą również ustawiano na trzech patykach. Czasem wycinano nawet całą figurę człowieka i wtedy chętnie obrazowano postać ułomną, o krótszej jednej nodze lub ręce. Na jedną tylko nogę podkoziołka, zwłaszcza gdy wyobrażał człowieka, zakładano pończochę i but. Ale tu i ówdzie figurę człowieka stawiano na wysokim stołku o trzech nogach. Nakładnie się na siebie i krzyżowanie motywów tróji jednożności jest zjawiskiem dość częstym. W późnych, widomie wtórnych, formach pod­ koziołka ma on np. małpie nogi (zapewne cecha zapożyczona z demonologii). To jest również sygnał, że kłopoty z nogami były wyczuwane jako znamienne dla tej rytualnej istoty. Wreszcie interesujące wydają się najprostsze wyobrażenia podkoziołka - trzy patyki, na które nabito np. jabłko. Według Stelmachowskiej, formy najprostsze są późne. Sprowadzenie formy nieomal do umownego znaku bodaj najwyraźniej zdradza głębinową tradycję i zarazem uparte trwanie - raczej podświadome - symboliki trójnożności (Stelmachowska 1933, s. 4, 7, 9, 16). �82 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Co jest wreszcie niezwykle intrygujące: echo symboliki trójnożnej kozy odbija się do dzisiaj w języku. Wszak trójnożne podstawki różnych przed­ miotów, trójnogie stojaki, wciąż nazywamy „kozłami", karabiny (trzy) usta­ wiamy w „kozły", trójnożny piecyk to „koza"... (Sławski 1966-1969, s. 25). Trójnożność rytualnej kozy była szczegółem już niedostrzeganym przez XIX-wiecznych ludoznawców. Wyjątkiem jest Z. Gloger, który o zapustnej kozie z okolic Krakowa powiada, że chłopak, który ją udaje chodzi na trzech nogach (Gloger 1900, s. 105). Najprawopodobniej więc już przed wiekiem chłopi odtwarzali obraz trójnożnej kozy bezwiednie, z samego respektu dla tradycji. Owa nieświadomość obrazu każe naturalnie podejrze­ wać jego zakorzenienie w głębinach świata archaicznej wyobraźni. * * # Kozę stojącą przy drzewie życia widać już na ceramice w starych neoli­ tycznych centrach cywilizacji,w Anatolu, Iraku, Iranie. W następnych tysiąc­ leciach taka scena powtarza się wielokrotnie w zabytkach różnych kultur w całej Eurazji. Koza stoi obok drzewa życia, czyli na wysokości środ­ kowego piętra świata. Charakterystyczne są również ujęcia, w których koza zapiera się lub odbija tylnymi łapami od ziemi, a przednimi wskakuje na wierzchołek drzewa. Symbolika ruchu, zmiany miejsca, sugerowana jest często bardzo ekspresyjnie. Przykładem jest choćby figura kozy ze słynnych wykopalisk sumeryjskich grobów królewskich w Ur . Ów pradawny obraz natychmiast zdradza nam elementarną symboliczną rolę kozy jako zwierzęcia zdolnego do transgresji, przekroczenia granic wszystkich trzech sfer świata. Bliżej nas, w mitologii germańskiej, figuruje koza Heidrun, skubiąca Uście świętego drzewa, jesionu Yggdrasil. Dawała ona zamiast mleka miód, który był nektarem bogów, Asów, w ich królestwie Asgardzie, rozciągają­ cym się ponad ziemią i zarazem jej mlekiem-miodem krzepili się wojownicy toczący pojedynki ku czci Odyna w podziemnym królestwie bohaterów, Walhalli (Grimnismál, 25) {Edda 1986, s. 71). Według rachunku prawdopodobieństwa (euroazjatyckie tło i indoeuropejskie korzenie), takie wyobrażenie „kozy przy drzewie życia" musiało być znane również starożytnym kulturom na naszych ziemiach. I warto ów obraz mieć w pamięci rozglądając się wśród symboli, mitów i rytuałów zachowanych w kulturze ludowej. Kozioł uchodzi powszechnie w kulturach świata za zwierzę wybitnie pożądliwe seksualnie, chutliwe, witalne - tym samym idealnie symbolizujące moce życia i płodności (Toporov 1987, s. 663). Taki uniwersalny punkt wyjścia symboliki kozy (w istocie kozła) wyraziście rysuje się również w wie2 2 Znamienne jest też, że już w zodiaku mezopotamskim koziorożec to pół-kozioł i pół-ryba (van der Waerden 1986, pl. 14 d). �TRÓJNOŻNA KOZA 83 rżeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej. Znakomitym przykładem jest właśnie rytuał „chodzenia z kozą". Tłum prowadzi skaczącą kozę wśród zgiełku i hałasu, przebierańcy uderzają batami o ziemię, koza ma zawieszony na szyi dzwonek. Sam kostium kozy jest bardzo realistyczny i zarazem symboliczny, to wywrócony włosiem na wierzch kożuch. O roli kozy uderza­ jąco zwięźle i jasno mówi wyśpiewywany czy wykrzykiwany wtedy tekst (formuła); „Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi / gdzie koza rogiem, tam żyto brogiem / gdzie koza stąpa, tam żyta kopa" (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 54.) Można również przypomieć jawnie seksualne zachowanie maszkary kozy pod koniec rytuału, kiedy goni i bodzie uciekające dziewczyny. Wielorakie są związki kozy z „dolnym" światem. Dla chłopów koza była jednym ze zwierząt z piekła rodem. Sam diabeł miał szczególnie chętnie przybierać postać kozła, zresztą zwierzęcia, które sam stworzył. Według szeroko znanego podania (T 2491) (Krzyżanowski 1963, t . I I , s. 179), diabeł - poza­ zdrościwszy Bogu stworzenia krowy - sam stworzył kozę, lecz niezadowolony z efektu pobiegł za nią, złapał za ogon, który się urwał, został diabłu w ręku, a koza uciekła. Kusy, kozi ogon jest znamienny - tam koza ma „siłę". Żeby ją unieszkodliwić, trzeba kozie wbić szpilkę w ogon (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 61). Koza spokrewiona jest również z czarownicą, która mogła przeobrażać się w to zwierzę (lub czarnego psa, kota, świnię, żabę i in.). W diable i czarownicy rozpoznajemy tylko zbiorowy portret różnych starożyt­ nych demonów. Ale uchwytne są także związki kozy z demonami wprost odziedziczonymi z głębi czasu. Zwłaszcza wschodniosłowiańskiego domawika wiele zdaje się łączyć z kozłem (Afanasjew 1865, s. 714). Zły domawik „męczy" ludzi i wszystkie zwierzęta poza kozłem i psem. Przed chałupami wywieszano czaszki kozłów, by odwrócić uwagę tego demona (Afanasjew 1865, s. 714). Na naszych terenach natrafiamy na związki kozła ze zmorą. Chcąc uchronić się przed jej atakami można było np. położyć się spać razem z kozą (Kolberg 1874, s. 74-75) lub przykryć skórą kozy (Simonides 1989, s. 264). Czy inny jeszcze przykład: dla uspokojenia wodnika wrzucano do wody sierść czarnego kozła (Toporov 1987, s. 663). O wiele słabiej odbijają się w wierzeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej skojarzenia kozy z „górnym" światem. Ale za to niektóre ślady są nader interesujące. W pieśniach białoruskich zachował się obraz kozy siedzącej w koronie drzewa (Gilewicz 1974, s. 19). W wielu miejscach trwała pamięć o magicznym zaleceniu, by pożar od pioruna gasić tylko kozim mlekiem (np. Gołębiowski 1839, s. 154; Kolberg 1882, s. 181). W falującym zbożu odgadywano „goniące się kozły" lub powiadano wtedy, że „wiatr pędzi kozły" czy, że „pasą się tam kozły" (Stelmachowska 1933, s. 104). W krajach bałtyckich związki kozy z niebem są wyraźniejsze. Litwini wiatr południowo-wschodni nazywali „koźlim", również chmury to „kozły" (Stelmachowska 1933, s. 105). Znamienna jest informacja o utrzymującej się do X V I I w. ofierze z kozłów w Prusach. Kozły zabijano tam w ofierze bogu Pergrubriusowi (o niejasnej naturze, m.in. był on wiązany z końcem zimy �84 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i pierwsza orką; Ivanov, Toporov 1988, s. 302-303) i to nawet kilka razy do roku - przed orką, przed żniwami, po żniwach. Tłum przed zarżnięciem kozła podrzucał go wielokrotnie do góry (Stelmachowska 1933, s. 100-101). W tradycjach ludowych naszej części Europy ocalało również wspomnienie ofiarnej roli kozy. Najdobitniej ukazuje tę rolę noworoczne i zapustne widowisko rytualne zabicia i wskrzeszenia kozy (turonia). Choć w utrzymują­ cych się w Polsce formach obrzędu zwierzę umiera niby samo z siebie (np. z przejedzenia), to przecież wyczuwamy atmosferę przemocy; tłum szydzi z „kozy", raz za razem jest ona uderzana kijami po plecach, „koza" rozpaczli­ we beczy, nagle ktoś podstawia jej nogę, koza przewraca się, oszołomiona próbuje wstać i wreszcie pada znieruchomiała na ziemi. Korzystając z języka teorii R. Girarda (Girard 1987, s. 84; zob. też Kolczyński 1995, s. 67), można powiedzieć, że mamy do czynienia z typowym dla późnych form rytuału jego oczyszczeniem z elementów rzeczywistego gwałtu (w wypadku rytuału już tylko raczej pozorowanego, z oczyszczeniem z jego pierwotnej ekspresji). Natomiast w tradycji ruskiej nie ma żadnych wątpliwości, że „koza" (turoń) jest zwierzę­ ciem zabijanym, tam dziad, zwany też strzelcem, tłucze „zwierzę" pałką po głowie, a ono natychmiast zwala się na ziemię (Toporów 1987, s. 664). Charakterystyczne są „znaki ofiarnicze" kozy w samym rytuale i w wierze­ niach: jest żarłoczna, smrodliwa, kradnie, kłamie... Innym wspomieniem ofiary ze zwierzęcia wydaje się głowa kozła („podkoziołek"), wokół której w ostatnią noc zapustów rozgrywała się rytualna zabawa . Ofiarna symbolika kozy odbija się wyraźnie także w zwyczajach żniwiarskich, będących wszak reliktem rytualnych postaw. Idzie „dożynać" albo „zerwać" kozę wołali chłopi, gdy pod koniec żniw ktoś szedł zżąć ostatni zagon pozostawiony na środku pola. Czasem ostatnie „kłosy", czyli „kozę" żniwiarze ścinali razem. Gdzie indziej taką „kozę" ścinali parobcy, a dziewczęta zawczasu uciekały z pola, by tego nie widzieć. Lub inna jeszcze sytuacja: była to czynność zarezerwowana dla starszych kobiet (Bystroń 1916, s. 42, 47-48, 88). Wreszcie koza jako idealna ofiara występuje w bajce ludowej. W różnych krajach słowiańskich znana była bajka o „kozie obdartej" (AT 2015; Krzyżanowski 1963, t. I I , s. 162-163). Koza okłamuje gospodarza, że nikt jej nie nakarmił, ten zaś zabija (lub tylko obija) za karę jedną, drugą córkę, parobka, wreszcie sam wypasa kozę i przekonuje się o jej kłamliwości. Wtedy gospodarz łapie kozę i zaczyna ją obdzierać ze skóry. Już w połowie oskórowana koza ucieka i chroni się lesie. Tu, schowana w jamie, straszy wszystkie zwierzęta, że je zabije i zje. Ostatecz­ nie kozę wygania z jamy jeż lub rak. Uciekającą kozę chwytają zwierzęta, niedźwiedź wyrywa jej nogę, „gdy ta na trzech nogach chce dalej uciekać" 3 3 Zamiast głowy kozła mogła to być głowa dziada z brodą (zob. przypis 1). Także w zapustnym chodzeniu przebierańców zamiast kozy bywał czasem oprowadzany po wsi dziad (Stelmachowska 1933, s. 47). Wymienność postaci rytualnych dziada i kozy w zwyczajach zapustnych wynika zapewne z zacierania różnych wątków tradycji. Obie postacie zbliżyły się do siebie przez swoje symboliczne skojarzenia ze światem zmarłych. �85 TRÓJNOŻNA KOZA Rye. 1. (a) Koza kolędnicza, Pogórze Sudeckie, rys. na podstawie mat. własnych; (b) podkoziołek z Krzywosądowa (d. pow. Pleszew), wg B. Stelmachowskiej 1933, rys. 3. Rys. a wykonał Waldemar Wroński znów ją łapią zając i wilk, a następnie wieszają na gałęzi i jedzą (Fischer 1910). Trójnożna bajkowa koza umiera rytualnie, powieszona na drzewie i - jak trafnie odczytuje Toporov - podtrzymuje sobą przy życiu wszystkie leśne zwierzęta (Toporov 1987, s. 664). Charakterystyczne są również powiązania kozy z kultem zmarłych. W rytu­ ale zabicie i wskrzeszenia kozy utrzymał się prastary obraz zmarłych przodków jako istot całkowicie owłosionych (Tomicki 1976, s. 89). Uderzająco archaiczne poczucie symbolizmu materii i formy zdradzają postacie całe ubrane w kostiu­ my ze słomy (draby). Słoma to materia, która w „tym" świecie zastępuje zmarłym włosy. Słoma to swoiste ciało maski, w którym zmarły może fizycznie zaistnieć na ziemi. Zmarłych przodków odgadujemy także w postaciach w kożuchach i maskach z futra. Nie ma więc żadnych wątpliwości dla kogo w kolędniczym i zapustnym rytuale składana jest ofiara z kozy. K. Moszyński zestawił kilka interesujących faktów z sąsiednich terenów. Na Łotwie około Bożego Narodzenia składali na rozstajach kozę wilkom na pożarcie. Wilk uchodził tam potocznie za wcielenie dusz zmarłych. W krajach skandynawskich około Bożego Narodzenia chodzili po wsiach przebierańcy w maskach kozłów. Tym kozłom stawiano kaszę i piwo, czyli klasyczny rytualny poczęstunek dla dusz zmarłych. Ciekawe, że na Polesiu wigilijna wieczerza zwała się kaszą sv. kozUka (Moszyński 1967, s. 573, 1968, s. 288-289) . 4 4 Wedłuj jednej z białoruskich odmian kolędniczego zwyczaju chodzenia z kozą, koza umierała zagryziona przez wilka (=zmarłych przodków); (Czarnowski 1956, s. 187, za: Sejn 1887, s. 91-93). �86 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI W zwyczajach kolędniczych koza występuje zamiennie z „turoniem". Maszkara „turonia" jest być może wspomnieniem wymarłego w X V I I w. tura (bosprimigenius); (Moszyński 1968, s. 293-294). Ale przecież symbolizmy kozy i byka są tylko częściowo pokrewne sobie w kręgu indoeuropejskim i także euroazjatyckim. Ta uderzająca bliskoznaczność turonia i kozy każe zatem szukać ich powiązań w głębinowych warstwach tradycji mito-rytualnej. W wielotysiącletnim i wielokulturowym zapleczu wierzeń ludowych koza przede wszystkim kojarzona była z jeleniem. Takie związki wyraźnie widać już w neolitycznych rytach naskalnych środkowej Azji. W najbliższym sąsiedztwie powinowactwa symboliki kozy i jelenia znakomice ukazuje mitologia germańs­ ka. W Eddzie poetyckiej obok drzewa życia Yggdrasil stoi z jednej strony koza Heidrun, a z drugiej jeleń Eikthyrnir (Grimnismal, 26); (Edda 1986, s. 71). Chłopi chodzący z „turoniem" eksponowali, że jest to zwierzę rogate. Maski „turonia" mają często nadnaturalnie duże rogi. Także w pieśniach kolędniczych mówi się o „złotych" lub „pozłacanych" rogach turonia (np. Kapełuś, 1991, s. 28). Charakterystyczne jest również, że w wierzeniach ludowych jeleń gra nikłą rolę. Można więc domyślać się, że zamierająca symbolika tego zwierzęcia została przeniesiona na tura. Odwieczne powinowactwa kozy i jelenia ułatwiły zaś zbliżenie rytualnych obrazów obu zwierząt. Nie budzi wątpliwości, że to obraz kozy okazał się trwalszym wzorcem wyobraźni. W naszej etnografii zinterpretowano kozę jako zwierzę wspaniale chtoniczne, ucieleśniające głęboko schowane w ziemi, elementarne moce życia i płodności. Ukazywany jest także związek kozy ze zmarłymi przodkami (w których wszak władaniu są owe moce) i jej ofiarna rola. Powiązania kozy z górnym światem nie zatrzymują natomiast uwagi. A przecież wydobywał je już Afanasjew i od razu ulokował na tle indoeuropejskim (kozioł zwierzę­ ciem bogów burzy); (Afanasjew 1865, s. 714). W dzisiejszych rekonstrukcjach mitologii indoeuropejskich skojarzenie kozła z bogami nieba i burzy, z deszczem i piorunowym ogniem, wydaje się jedną z praform wyobraźni. W starych mitach wedyjskich Adźa Ekapad, jednonogii kozioł jest obrazem burzy. W wierzeniach greckich gwiazda Koza (Capella), którą była przeniesiona na niebo koza Amalateja, zapowiadała burze i deszcze. W zaprzężonym w kozły wozie wędrowali wedyjski Indra, germański Thor, bałtyjscy Perkunas i Puszkajtis, zapewne na kozłach jeździł słowiański Perun (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 586-587). * * * W X I X wieku wielokrotnie zapisano na naszych wsiach zdanie, że pożar od pioruna należy gasić kozim mlekiem. Pamięć o takim magicznym zalece­ niu tu i ówdzie trwa jeszcze do dzisiaj. Sam słyszałem to zupełnie niedawno na wsiach sądeckich. Ta krótka i wydawałoby się oderwana informacja jest wszakże niezwykle cenna. Skojarzenie kozy z piorunem sięga bowiem głębo­ ko do wnętrza euroazjatyckich tradycji mitologicznych. �TRÓJNOŻNA KOZA 87 W mitologii wedyjskiej jednonogi kozioł skaczący po skałach = kamiennym niebie był obrazem burzy. Samo jego imię Adźa Ekapad, czyli dosłownie jednonogi kozioł, jest epitetem i ukrywa prawdziwe imię bóstwa. Tym kozłem był najprawdopodobniej Indra, bóg nieba i burzy, ale możliwe są i inne identyfikacje, z Siwą bogiem wszechrzeczy lub Agnim bogiem ognia. Taki nadmiar możliwości nie jest wszakże dziwny, to zupełnie naturalny wyraz życia prastarych obrazów mitologicznych w świadomości różnych epok. Już w naj­ starszych zbiorach tradycji mitologicznej, kapłańskiej Rygwedzie i ludowej A tharwawedzie, opisany jest mało precyzyjnie. Adźa Ekapad zrodzić się miał na wschodzie, czyli w stronie prapoczątków. Można przypuszczać, że rozdzielał i utrzymywał w rozdzieleniu światy, dolny - praocean, środkowy - przestrzeń powietrzną, czyli piętro ziemi i górny - niebo ze wszystkimi bogami. Byłby to zatem obraz zwierzęcia równoległy i równoważny obrazowi drzewa świata (Keith 1925, 1.1, s. 137; Toporów 1987a, s. 44). Gdy zaintersowanie symboliką kozła zamienimy na zainteresowanie sym­ boliką jednonogości otwiera się jeszcze bardziej przepastna perspektywa tajemniczych pokrewieństw kultur. W Chinach już w odczuciu ludzi epok starożytnych za niezwykle ar­ chaiczny uchodził wiosenny rytualny taniec: skakanie dziewcząt i chłopców na jednej nodze po kamieniach i przekraczanie w bród rzeki, któremu towarzyszyły odgłosy imitujące huk burzy. Taki taniec miał bowiem wywo­ łać życiodajną burzę i deszcz. Naśladowano taniec mitycznego jednonogiego bażanta Szang-jang, który zjawił się na górze Junszan jako znak zapowiada­ jący poczęcie herosa-demiurga Wielkiego Jü (Granet 1973, s. 189-190). Sko­ jarzenie kamień - niebo i jednonogie zwierzę - burza wydają się zatem elementami jakieś wspólnej paleoazjatyckiej wizji świata. Zatrzymam się na chwilę przy symbolice jednonogości i kulawości. W etno­ logii bowiem obie te właściwości zestawia się ze sobą razem. Na różnych mitologiach w skali świata sprawdzono, że jednonogość lub „inność" jednej nogi, która jest kościana czy sztuczna, np. drewniana, lub jej „uszkodzenie", jak kulawość, sygnalizuje kontakt bohatera z podziemiami. Według uchodzącej za bardzo wiarygodną hipotezy K.D. Lauszkina, wszyscy bohaterowie mitów, którzy mają coś nie w porządku z nogami wywodzą się ostatecznie od węża, czyli jednego z najpierwotniejszych symboli ziemi i wody, „dolnego" świata. Łańcuch przeobrażeń miałby z grubsza wyglądać tak: pełzający wąż - pół człowiek i pół wąż (jak np. grecki Erichtonios) - jednonoga postać (jak np. wedyjski Indra wcielający się w jednonogiego kozła) - postać o jednej nodze „innej" (jak np. bajkowa Baba Jaga o jednej nodze kościanej czy złotej i in.) - kulejący bohater (jak np. Hefajstos). W uproszczeniu zaś rysuje się równanie 5 5 Wyobraźnie kamiennego nieba, o paleazjatyckim rodowodzie, znane potem w różnych mitologiach indoeuropejskich (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 667) na naszych terenach można odszyfrować już w znaleziskach archeologicznych z epoki neolitu. Wyraźnie odbija się również w wierzeniach ludowych, zob. Kolczyński 1992. �88 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI kulejąca noga = jedna noga = wężowa noga = wąż (Lauszkin 1970, s. 181-186). Kłopoty bohatera mitu z nogami, to znak, że ma ich za dużo, bo druga noga nie jest lub nie była mu wcześniej potrzebna... skoro był wężem. C. Lévi-Strauss również wiąże kłopoty z nogami istot mitycznych z ich chtonicznym rodowodem. Istoty wychodzące z ziemi w mitach Indian północnoamerykańskich mają uszkodzoną jedną nogę i kuleją. Ich możliwości poruszania się są więc ograniczone. Upośledzenie zdolności poruszania się - kulawość lub jednonogość - wydają się charakterystyczne dla bóstw władających tym i żadnym innym terytorium na którym przebywają. Starych lokalnych bogów - autochtonicznych (Lévi-Strauss 1970, s. 296). Te dwie próby, Lévi-Straussa i Lauszkina, wyjaśnienia symboliki istot jednonogich i kulejących można uznać w etnologii za klasyczne. Wydaje się, że zapanowało nawet prawo (które wyrażę w ulubionym języku dyrektyw etnologicznych): tam, gdzie widzisz istoty jednonogie lub mające kłopoty z nogami, szukaj ich związków z podziemiami. Naturalnie nie ma takiej teorii, która by wszystko na raz wytłumaczyła. Wyprowadzanie wszelkich istot jednonogich lub tylko kulejących z obrazu węża, prabóstwa otchłani, jest niedoskonałą jednak propozycją. Sprawdza się na wielu przykładach, lecz nie zawsze. Jednonogi kozioł w Indiach i jednonogi bażant w Chinach są skojarzone wyraźnie z bogiem nieba i burzy, w mitach i w rytuale. Co prawda Adźa Ekapad, jednonogi kozioł, występuje w tekstach wedyjskich zwykle razem z Ahi-Budhą, wężem głębin, ale są to jednak dwie różne postacie (Keith 1925, 1.1, s. 136-137). Co wydaje się natomiast pewne, to rola jednonogości, a wtórnie kulawości i innych „dziwnych" nóg w obrazowaniu różnic pomiędzy światami i odmiennymi stanami istnienia. Coś nie zgadza się z liczbą lub formą nóg u istot, które przekraczają kosmiczne granice w tę czy tamtą stronę. Tu wypada mi jeszcze powiedzieć, że symbolika jednej nogi i łącząca się z nią symbolika jednego buta już dawno zwróciła uwagę etnografów (np. Grimm 1899, t. I , s. 214; Frazer 1969, s. 247, 250), prahistorków (np. Wilke 1915) i badaczy klasycznego antyku (np. Deonna 1935; Ganszyniec 1947). Literatura na ten temat (osobne teksty, jak różne noty i dygresje) jest zatem dość obszerna. Z nowszych publikacji można wymienić choćby analizy J.P. Vernanant (1981), ostatnio zajmował się tymi motywami A. Lebeuf (1986, 1988). W sieci rozmaitych uwikłań mito-rytualnych jednej nogi i jed­ nego buta najwyraźniej rysuje się symbolika płodnościowa i kalendarzowa (lunarna) oraz inicjacyjna. Ale dla moich skrótowych uwag nie ma potrzeby wnikania w tę problematykę. Symbolika trójnożności zdaje się natomiast wciąż nieomal niezidentyfi­ kowana. Wynika to zapewne z traktowania trójnożności tylko jako wariantu „typowych" kłopotów z nogami, których wzorcem jest jednonogość. Tak rozumie trójnożność V.V. Evsjukov, który zajął się interpretacją trójnożnych żab i żółwi w wierzeniach chińskich (a zwłaszcza trójnożnej żaby czan rozpoznawanej przez niego już w ceramice neolitycznej). W całej Eurazji, �TRÓJNOŻNA KOZA 89 w archaicznych tradycjach, oba te zwierzęta - co jest chyba oczywiste - są w symbolice swoimi odpowiednikami. Evsjukov ukazuje, że zawsze były to zwierzęta kojarzone z podziemnymi wodami i księżycem, czyli z „tamtym" światem oraz symboliką śmierci i odrodzenia. Ich trójnożność rozszyfrowuje jako charakterystyczny „brak", który obrazuje ich osłabioną zdolność do poruszania się czy wręcz unieruchomienie. W zookosmicznej wyobraźni starożytnych kultur trójnożna żaba i żółw symbolizują nieruchomą ziemię i stojące podziemne wody. Ów „brak" równocześnie znakomicie wyraża „ubytek" księżyca. Evsjukov przypomina tu skojarznie istot jednonożnych lub kulawych z księżycem w wielu innych kulturach. W sumie w trójnożnych żabach i żółwiach widzi przede wszystkim symbolikę mroku, wilgoci i świa­ ta zmarłych. W samej zaś trójnożności „skoncentrowaną chtoniczność", z którą współgra lunaryzm (Evsjukov 1988, s. 98-101). Zarysowane przez Evsjukova wyjaśnienie symboliki trójnożności żaby i żółwia wydaje się aku­ rat dość przekonywujące. Ale wątpię czy zawsze i wszędzie trójnożność można wywodzić z osobliwości dolnego świata. * * * Pierwsze wyobrażenia trójnożnych zwierząt, antylop i baranów lub kozłów, widoczne są w rytach naskalnych odkrytych w jaskini Chojt-Cenker (Okladnikow 1972, tabl. I , rys. 22 oraz s. 15,18) w Ałtaju mongolskim i datowanych na 11-13 tysięcy lat. Zdaniem archeologów nie ma mowy o przypadkowości powstania takich wizerunków, wynikającej np. z zastosowania przez późnopaleolitycznego artystę uproszczenia czy skrótu formy. Trójnożne zwierzęta występują bowiem obok czworonożnych, zaś samo ujęcie formy jest całkowicie klarowne (Novgorodova 1989, s. 39-40). Następnie różne trójnożne zwierzęta pojawiają się wielokrotnie w repertuarze rytów i malowideł naskalnych odkrywanych w całej Azji Środkowej i sąsiednich terenach, od południowej Syberii po Kaukaz z jednej strony i Płw. Indyjski z innej strony, datowanych na epoki od neolitu po średniowiecze, a nawet czasy jeszcze późniejsze. Tradycja żłobienia i malowania na skałach narracyjnych scen, w których odgadujemy obrazy mitów i rytuałów, utrzymywała się bowiem intrygująco długo. Wiele wyobrażeń uderza przy tym swoim ponadczasowym charakterem i jest nader kłopotliwych do datowania. Takim prastarym i nieulegającym przez tysiąclecia zapomnieniu wybrażeniem jest m.in. właśnie trójnożny kozioł i jeleń. Na tablicy I zestawiam kilka takich wyobrażeń z różnych miejsc Azji i różnych epok. Badacze próbujący interpretować ową naskalną mitologię (np. Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 146-153, tamże cyt. wcześniejszcze opinie) podkreślają symboliczne skojarzenia tych zwierząt ze słońcem, niebem i gro­ mem w mitach różnych ludów Azji Środkowej. Kozioł, który uderzeniami piorunów wstrząsa niebem i ziemią, wyraża sobą moc przekraczającą granicę światów. W interepretacjach przedstawienia kozłów i jeleni uwaga skupia się zwłaszcza na ich bujnie rozrośniętych rogach, zakrzywiających się do tyłu, �90 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI które jawnie lub tylko aluzyjnie kojarzą się z formą dysku słonecznego. Ale równocześnie wyraźnie rozpoznawane są różnorodne związki kozła z „dolnym" światem, przede wszystkim jego rola jako symbolu chtonicznej płodności i współwystępowanie z duszami zmarłych przodków i demonami. W sumie odwieczna środkowoazjatycka symbolika kozła i jelenia, jaką odgadują archeolodzy nie różni się w węzłowych punktach od symboliki tych zwierząt rekonstruowanej dla innych terenów Eurazji. Choć archeolodzy widzą dosko­ nale w rytach i malowidłach trójnożność kozła i jelenia (jak również barana, konia, byka), to akurat ów motyw nie jest przez nich analizowany, przypomia się tylko o nienaturalnej liczbie nóg różnych wierzchowców szamanów (np. Nikolajev 1987, s. 157). W epoce brązu, gdy różne kultury wydobywają się wreszcie z ciszy i utrwalają w piśmie swoje mity, motyw trójnożności ma już za sobą wielotysiącletnią tradycję. W Chinach słyszymy o kilkunastu różnych trójnożnych istotach. Tylko w jednym mitologicznym tekście „Katalogu gór i mórz" występuje kilka takich postaci, np. bóg Sze-to o kwadratowej twarzy i ludzkim tułowiu, zwierzę podobne do krowy i ptak przypominający żmiję. Same źródła chiń­ skie nie wyjaśniają powodów ich trójnożności (Evsjukov 1988, s. 98). Najłat­ wiej chyba można zrozumieć trójnożnego ptaka-potwora, będącego skrzy­ żowaniem dwu wzorcowych zwierząt symbolizujących dolny (żmija) i górny (ptak) świat. Ów potwór ma swobodny dostęp do całego kosmosu. W tra­ dycji chińskiej jeszcze bardziej popularny był inny trójnożny ptak, kruk, pomocnik Si-wang-mu, czyli Zachodniej Macierzy Królów, władczyni za­ chodnich gór i pustkowi, strony gdzie zachodzi słońce. Si-wang-mu jawiła się jako groźna bogini, sprowadzająca na ludzi zarazę, a równocześnie dysponowała eliksirem nieśmiertelności z rosnących w jej siedzibie (na górze Kunlun) cudownych drzew brzoskwiniowych (Künstler 1981, s. 270-275). Trójnożny solarny kruk (Szyjewski 1991, s. 148) był strażnikiem jej domeny razem z trzema feniksami Pi-fang (Evsjukov 1988, s. 98). Chińscy szamani mieli zdobywać magiczną moc wystawiając się nago na palące promienie słoneczne. Wtedy dopiero mogli zmierzyć się z demonami suszy. Zatem w trójnożnym kruku, jak rozszyfrowuje Szyjewski, widziano „solarnego przewodnika prowadzącego szamanów do odrodzenia symbolizowanego przez eliksir nieśmiertelności" (Szyjewski 1991, s. 149). Lecz również demo­ ny suszy wysyłane przez Si-wang-mu charakteryzowano jako istoty trójnożne, całkowicie nagie i poruszające się z prędkością wiatru (Evsjukov 1988, s. 98). Trójnożny solarny kruk był również kojarzony z ogniem i umiejętnoś­ ciami kowalskimi. Znany jako „Czerwony Ptak" widniał na sztandarach dynastii Czou, poprzednia zaś dynastia Szang miała za godło sowę, kojarzo­ ną z ogniem piorunowym (Granet 1973, s. 197). Innym jeszcze uskrzyd­ lonym i latającym trójnożnym potworem był Trój-Miao (San-Miao). Żył na najdalszym zachodzie, na Górze Piór, o trzech wierzchołkach, gdzie ptaki przylatują odnowić swe upierzenie, zastał tam już sowę o jednej głowie �TRÓJNOŻNA KOZA 91 Tabl. I . Trójnożne zwierzęta w prahistorycznej sztuce naskalnej Azji Środkowej (a) trójnożna antylopa, mai. naskalne z jaskini Chojt Cenker, Mongolia, późny paleolit, wg A.P. Okladnikova 1972, rys. 22; (b) trójnożne zwierze, mai. naskalne, Byrka, okolice Czity, południowa Syberia, epoka neolitu, wg A.I. Mazina 1986, tabl. 70, rys. 2; (o) trójnożna antylopa (?), Kulenga, obszar górnej Leny, południowa Syberia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1977, tabl. 116; (d) - (e) trójnożne kozły, ryty naskalne, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 84, rys. 21, tabl. 85, rys. 10; (f) trójnożny jeleń, ryt naskalny, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 86, rys. 11. �92 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i potrójnym ciele. Trój-Miao został wyganany ze stolicy i potem ujarzmiony (musiał odtąd płacić daniny) przez władcę-herosa Szuna, który na nowo porządkował świat. Trój-Miao zaś był istotą („potrójną", jak chce Granet), która ucieleśniała „cnotę" poprzedniej epoki. Warto tu również odnotować, że Trój-Miao był utożsamiany z trójnożnym rytualnym kotłem-żarłokiem (Granet 1973, s. 205-206). Trójnożność i „potrójność" tego bytu mitycznego wydaje mi się dość czytelnie rysować ideę „całości", która tym razem prze­ mieszcza się w przestrzeni (na zachód) i w czasie (w przeszłość), zastąpiona nową „całością", ustanowioną przez demiurga. Szun wygnał również, jako istotę z poprzedniej epoki, swego syna Kuna, który znów na Górze Piór przeobraził się w trójnogiego żółwia (Granet 1973, s. 206). Wyrazisty ślad trójnożności tkwi w mitach o demiurgu-herosie Wielkim JÜ, który opanował potop i uporządkował świat: uregulował rzeki, rozdzielił i przesunął góry. Wielki Jü podczas swych prac okulał i chcąc sprowadzić do koryta rozszalałe wody tańczył skacząc najednej nodze (Granet 1973, s. 99, Künstler 1981, s. 202). Ów krok Jü był naśladowany przez szamanów w ry­ tuałach i różne opisy wskazują, że polegał na przeplataniu się trzech kroków (Evsjukov 1988, s. 99). Tajemniczy trój-krok Jü łączy się ze zmierzeniem świata przez jego pomocników i ustanowieniem w ten sposób 9 obszarów, 9 dróg, 9 jezior, 9 górskich szczytów, czyli w sumie całego trójdzielnego (9 = 3x3) świata. Wielki Jü miał też odlać 9 magicznych trójnogów z metali wydobytych w 9 prowincjach. Istniała wersja mitu, że pierwszy z tych trójnogów zawierał w sobie jedność świata, czyli trzech jego sfer. Według tradycji trójnogi były dziedziczone z dynastii na dynastię jako dowód ich legalności, posiadania niezbędnej do rządzenia cnoty i przepadły dopiero za dynastii Ts'in (schyłek I I I w. p.n.e.). Scena poszukiwania tych trójnogów jest popularnym motywem sztuki chińskiej w czasach następnej dynastii Han (II w. p.n.e. - I I w. n.e.); (Künstler 1981, s. 208-211). Trzy kroki boga wymierzającego kosmos widać również w samym centrum mitologii wedyjskiej. U władcy Asurów, złych demonów, którzy opanowali świat, zjawia się Wisznu pod postacia karła i zawiera z nim umowę, że otrzyma tyle ziemi, ile zdoła zmierzyć stawiając trzy kroki. Wtedy Wisznu wraca do swej pierwotnej postaci olbrzyma i trzema krokami ogarnia wszystkie trzy strefy świata. Pierwszym krokiem zajmuje ziemię, drugim powietrze, trzecim niebo. W ten sposób wyzwala świat od demonów i rozszerza jego granice, zagarnia też wedy i mowę. W obszarze wytyczonym trzema krokami Wisznu żyją odtąd wszystkie istoty. Stąd Wisznu znany był pod epitetem „szeroko stąpający". Trzy kroki Wisznu były potem naśladowane w rytuałach. Kapłan stawiający trzy kroki „przemieszczał" się do świata niebiańskiego (Keith 1925, t. I , s. 110-111; Ługowski, Grabowska 1994, s. 206-207). Oba mity, chiński i indyjski, prawdopodobnie wyrastają ze wspólnego euroazjatyckiego zaplecza wierzeniowego. Istotą trójnożną był w mitach indyjskich Kubera (sanskr. „niekształtny"), bóg bogactwa, strażnik podziemnych skarbów, pan północy. Kubera był �TRÓJNOŽNA KOZA 93 grubym karłem, o białej skórze pokrytej ornamentami, miał osiem zębów i jedno żółte oko, chodził zaś na trzech nogach. Najpierw jego siedzibą była Lanka, potem przeniósł się w Himalaje. W nagrodę za trwającą tysiąc lat ascezę otrzymał od Brahmy cudowny latający rydwan Puszpakę, którym mógł błyskawicznie przenosić się z miejsca na miejsce (Dowson 1987, s. 173-174). Wspomnienie trójnożnego barana tli się w wierzeniach ludów tureckich. W ofierze duchowi gór składano białego barana, któremu przed zabiciem podginano jedną nogę. Ofiara ta miała wybłagać deszcz (Kałużyński 1986, s. 115) . W mitologii plemion irańskich występuje trójnożny osioł. Według Awesty, stoi on pośrodku prajeziora Warkasz i oczyszcza wszelkie wody ze wszelkich nieczystości, np. skażenia przez zwłoki itp. W innych tekstach powiada się 0 nim, że ma nie tylko trzy nogi, ale i sześcioro oczu i jeden złoty róg, z którego wyrastają liczne odgałęzienia. Tym rogiem zabija złe stworzenia. Osioł jest biały, kiedy ryczy samice wodnych zwierząt stają się brzemienne (Składankowa 1981, s. 217). W Palestynie osioł kojarzony był z burzą i deszczem. Żydzi mówili, że bóg wydobył wodę z oślej paszczęki. Czy był to także pierwotnie trójnożny osioł? To zupełnie prawdopodobne. Według tradycji palestyńskiej, staro­ żytny moabicki bóg-osioł miał w każdym razie kłopoty z nogami: kulał (Frejedenberg 1988, s. 314-316). Zatarty już obraz trójnożnego osła zachował się w mitach i sztuce gre­ ckiej. Tym wspomnieniem prastarego motywu są żeńskie demony Empuzy. Były różnie opisywane i przedstawiane, raz jako krowy o oślich zadach 1 jednej nodze z brązu, czyli dodanej (3 +1), innym razem to piękne dziew­ częta o jednej nodze oślej i jednej w brązowym bucie (np. Graves 1982, s. 170-171). Ośle kopyto (jedno !) służyło za naczynie na wodę w podziem­ nym Tartarze (Frejdenberg 1988, s. 338), znów gdzieś w mglistej przeszłości wyczuwamy trójnożnego osła (4-1). Na tym tle interesująco rysuje się rów­ nież osioł Dionizosa, na którym bóg wędrował pomiędzy piętrami kosmosu, z ziemi do otchłani i z ziemi do nieba. W Grecji osioł i kozioł stykają się ze sobą na zasadzie alternatywności symboli. Najlepiej widać to właśnie w mitach o Dionizosie, bogu w dzieciństwie zamienionym w kozła, który potem chętnie przybiera postać osła (Frejdenberg 1988, s. 320). Wóz germańskiego boga burzy Thora ciągnęły dwa kozły. To cudowne zwierzęta, które w chwili głodu można było zarżnąć i ugotować, a następnego 6 6 W rytualnych zawodach pasterzy środkowoazjatyckich zwanych rozrywaniem kozła, buzkashi, „błękitnym wilkiem" i in., zwierzęciu (jest to kozioł lub baran, czasem cielę), które odbijają sobie uczestnicy, obcinano tuż przed gonitwą głowę i nogi poniżej kolan. Zareje­ strowano też odmiany, w których zwierzę uśmiercano dopiero w trakcie zawodów, np. wyry­ wając nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców. I . Kabzińska-Stawarz, wskazując na symbolikę kozła, kojarzonego zarazem z dolnym i górnym światem, interpretuje te zawody jako rytuał ofiarny, znoszący granice czaso-przestrzeni i odtwarzający pierwotną jednię (Kabzińska-Stawarz 1993, s. 124-125). �94 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI dnia były znów całe i żywe. Odradzały się z kości, których nie wolno było naruszyć. W tzw. Eddzie Snorriego czytamy, że gdy jeden z biesiadników zaproszonych przez Thora złamał kość chcąc wyssać szpik, to kozioł - gdy wrócił do życia - okazał się kulawy. Stąd u Germanów obowiązywał zakaz łamania kości składanych w ofierze kozłów (Neumann, Voigt 1973, s. 92). W toczącym się pod koniec świata {ragnarók) boju pomiędzy bogami a po­ tworami Thor zabija uderzeniem swego młota Mjóllnira dwa straszliwe smoki-węże Nidhógga i Midgardsorma a potem, po postawieniu dziewięciu kroków, ginie zatruty ich jadowitym odechem. W Eddzie ta scena rozgrywa się tuż przed wizją ostatecznego kataklizmu: nieba spadającego na ziemię, która osuwa się w morze i wielkiego pożaru świata (Vóluspá 55-57) {Edda 1986, s. 17). Dziewięć kroków Thora wymierza zatem ostatnie chwile świata. Odrębnie trzeba skupić uwagę na cudownych wierzchowcach bogów, bohaterów i szamanów, na których wędrowali oni do Piekła i Nieba. Najpowszechniej w różych mitologiach szamanizmu i ich późniejszych echach (zgod­ nie z „otwartym" pojęciem dziedzictwa szamańskiego, jak np. u EUadego 1994) występuje koń, ale także słyszymy o jeleniu, kozie i in. Wiele z tych cudownych zwierząt wyróżniała m.in. nadnaturalna liczba nóg. Na dziewięcionogim koniu udał się do górnego świata ewenkijski bohater Emerchan, by zdobyć rękę córki Słońca (Nikolajev 1987, s. 157), na ośmionogim rumaku Sleipnirze odwiedzał świat podziemny germański Odyn {Edda 1986, s. 141), na siemionogim koniu wędrował bohater węgierskich bajek (Nawrocki 1980, s. 7), trójnogiego skrzydlatego jelenia dosiadał szaman Ewenków przyjenisiejskich (Ivanov 1970, s. 229). To tylko pierwsze z brzegu przykłady. Z różnych wzorców liczbowych najpopularniejszy był ośmionogi wierzchowiec (Eliade 1994, s. 463), zaś trójnogie zwierzęta pojawiały się dość rzadko. Wśród tych rzadkich przykładów ciekawy wydaje się Afsarug, trójnogi biały koń osetyńskiego św. Jerzego, Uastyrdżiego, boga mężczyzn, zwłaszcza wojowników i wędrowców, między ludźmi występującego pod postacią żebraka (Kempiński 1993, s. 430). Ów krótki sondaż w kilku tylko archaicznych mitologiach daje już szansę zarysowania pierwszych hipotez co do roli symboliki trójnożności. Praformą różnych trójnożnych istot mitycznych jest trójnożne zwierzę, które figuruje w rytach naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju. Można spekulować, jaki mechanizm symbolizacji tu zadziałał. Od porządku natury, czyli czterech nóg odjęto jedną i trójnożne zwierzę zaczęło oznaczać to, co nadnaturalne i tajemnicze. Analogicznie odjęcie jednej nogi człowiekowi czyni nadnaturalną i tajemniczą jednonożną istotę. Taka najprostsza archaiczna arytmetyka symboliczna wyjaśniałaby stykanie się ze sobą i nierzadko nakłada­ nie motywów trój- i jednożności. Ze znakiem zapytania można również przypuszczać, że symbolizm zwierzęcy - trójnożność - jest starszym wzorcem. Trójnożne bóstwo skojarzone jest ze wszystkimi trzema sferami świata na raz. Można odczytać też równanie: trójnożna istota mityczna = zobra­ zowanie jedności kosmosu = symbolika oczyszczenia. �TRÓJNOŻNA KOZA 95 Liczba trzy odpowiada uniwersalnemu mitycznemu trójpodziałowi świa­ ta i zarazem to odwieczna mistyczna liczba wyrażająca jedność przeci­ wieństw: życie - śmierć, męskie - żeńskie itd. Taką symbolikę wykładają wprost różne archaiczne teksty - np. chińskie (Granet 1973, s. 325). Także w tradycjach indoeuropejskich liczbę trzy łatwo odczytujemy jako symbol pierwotnej całości (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 851-852). Natomiast w odtwarzanym z technik wróżbiarskich archetypowym spo­ sobie rachowania liczba trzy, gdy jest odczytywana jako tzw. liczba w regre­ sji, „powraca zawsze do jednego, następnie hipostazuje jeden jako cztery" (von Franz 1994, s. 118). Taka archetypowa arytmetyka znakomicie wyjaś­ nia często występującą wymienność obu wzorców symboliki nóg zwierzęcego (trójnożność) i człowieczego (jednonożność). Liczba trzy opowiada też paradygmatowi liczbowemu najstarszego ka­ lendarza lunarnego. Ów elementarny symbolizm liczby trzy każe poszukiwać prawzorów trójnożnych istot w narracji mitów kosmogonicznych. Ale jest to motyw tak zamierzchły, że utrzymał się tylko w zniekształconych formach. W mitach chińskich Wielki Jü skacze na jednej nodze (ludzki odpowiednik trójnożności), i robi trzy kroki, którymi mierzy i porządkuje świat. W mitologii wedyjskiej słychać już tylko o trzech krokach Wisznu, w germańskiej o dziewięciu krokach Thora. Czy kroki Wisznu i Thora wywodzą się aż od trójnożnego zwierzęcia? Trójnożna istota - bóstwo, demon czy człowiek - może swobodnie przekraczać granice światów, wędrować zarówno do „dolnego" jak „gór­ nego" świata i z powrotem oraz władać ich mocami. Trójnożność obrazuje nie tylko zdolność do przekraczania kosmicznych granic, ale zapewne także zmianę form istnienia pomiędzy światami. W pierwocinach paleoazjatyckiej mitologi wyraźnie rysuje się postać trójnożnego kozła i jelenia. W tradycjach indoeuropejskich trójnożnym zwierzęciem jest przede wszystkim kozioł i osioł. * * * Prastarą mityczno-rytualną symbolikę trójnożności można rozszyfrować również w innej, od tysiącleci nie popadającej w zapomnienie tradycji, w różnych trójnogich przedmiotach: naczyniach, kotłach, piecykach... Trójnogie formy pojawiają się już w ceramice neolitycznej i od razu widzimy je w różnych częściach Azji, zarówno w Chinach, jak w Indiach czy w Iranie. Niewątpliwie najlepsze przykłady bezpośredniego dziedziczenia takich form z epoki na epokę ujawnia sztuka chińska. Wykopane na stanowiskach neolitycznych kultur Lungszan i Jangszao różne typy trójnogich naczyń - pomijając ich prymitywizm - są tak podobne do typów ceramiki i brązów z następnych epok, że archeolodzy śmiało określają je historycznie znacz­ nie późniejszymi terminami, rozpoznają m.in. typ ting, chia, yang i inne (Sickman, Soper 1984, s. 21-22). Ta sięgająca jeszcze neolitu, a wspaniale �96 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozwinięta w epokach dynastii Szang i Czou, tradycja rytualnych form utrzymuje się w Chinach aż do dzisiaj. U koczowniczych plemion Środkowej Azji w centrum jurty na trzech kamieniach paleniska ustawianio trójnożna podstawę na kocioł (Chabros 1990, s. 163). Również ta tradycja zdaje się wywodzić ze „studni czasu", może z epoki neolitu (np. Okladnikov 1959). Trójnogie podstawy rytualnych kotłów do gotowania mięsa, mis na wodę, piecyków, trójnogie stoły do składania ofiar np. zarzynania zwierząt, trój­ nogie krzesła-trony są charakterystycznym rekwizytem w zasięgu ludów indoeuropejskich. Widać je również znakomicie w kulturach egejskich, o nie­ wyjaśnionym dotąd rodowodzie etnicznym (choć ostatnio zdaje się umac­ niać pogląd o ich indeoeuropejskim pochodzeniu). Na rytualne trójnogie formy natrafiamy również w sąsiednich kulturach Mezopotamii. Na tab­ licy I I zestawiam ze sobą kilka oddalonych w czasie i przestrzeni takich zabytków (indyjskich, irańskich, urartyjskich, hetyckich, mezopotmaskich, egejskich, greckich, etruskich, rzymskich), które od razu orientują w uderza­ jącej wspólnocie wzorów. Trzy nogi tych przedmiotów często modelowano na kształt łap zwierzęcych. Obrazowano kończyny różnych zwierząt, ale najczęściej kozła, osła, wilka, krowy lub byka, lwa. W Europie trójnożne formy także zjawiają się dość wcześnie, już w ГУ tys. p.n.e.; ciekawe są znaleziska w Kom Jasutepe w Bułgarii, np. naczynie-figura osła o trzech nogach (Conczewa 1979, il. 10 b). Rytualna rola trójnogich przedmiotów najwyraźniej zarysowała się w świecie grecko-rzymskim. Sam „trójnóg" (tripod), czyli podstawa na misę lub kocioł był uważany przez Greków i Rzymian za najcenniejszy przedmiot rytualny i zarazem za najlepszy dar wotywny dla bogów. W „barbarzyńskiej" Europie trójnogi były znanym i cennym rekwizytem rytualnym zwłaszcza u Celtów i Germanów. Wykopa­ liska archeologiczne wydobyły na jaw kunsztownie wykonane z różnych metali i zdobione same trójnogi i trójnożne kotły. W naszych stronach nie ma tak wspaniałych znalezisk, ale widoczne są różne charakterystyczne ślady symboliki trójnożności. Intrygującym odkryciem jest choćby urna ustawiona w jamie grobowej na trzech wbitych w ziemię sztyletach = zaim­ prowizowanemu trójnogowi (znalezisko z kręgu kultury przeworskiej) (Lia­ na 1968, s. 383). Bogata tradycja rytualna trójnogich form zaciera się już od wielu wieków. Kościół bezbłędnie wyczuł w nich pulsowanie pradawnych wierzeń i ulokował symbolikę trójnożności w sferze demonicznej. Trójnogi kocioł i krzesło powiązał z magią i czarownikami. Dobitnie ukazuje ową niechęć i wręcz odrazę chrześcijaństwa do trójnogów Bosch w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich". W piekle Szatan pożerający grzesznika siedzi na trójnożnym krześle-tronie i również na głowę ma nasadzony trójnogi kocioł . 7 7 „Jest to trójnóg podobny do krzesła Pytii, przypominający je również w tym, że dołem łączy się z pępkiem ziemi, tylko że delficka szczelina skalna została tu przemieniona w ciemną kloakę, do której spadają szatańskie odchody w formie obrzydliwego pęcherza. Górą Szatan połyka niegodziwca, z którego czarna dusza ulatuje przez odbyt jako stado kruków" (Fraenger 1990 s. 56). �TRÓJNOŻNA KOZA 97 (a) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Szang, wg C. Hentzego 1957, il. 1; (b) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Czou, Muzeum Historii Chin, Pekin, rys. na podst. fot.; (c) trójnożna podstawa pod kocioł, żelazo, znaleziona w grobie, południowe Indie, epoka żelaza, wg B. Allchin, R. AUchin, 1973, rys. 64; (d) trójnożny kamienny moździerz, Babilonia, II tys. p.n.e., z wykopalisk R. Koldeweya, Berlin, Staatliches Museum, rys. na podst. fot.; (e) brązowy kocioł na trójnożnej podstawie z Altintepe, Urartu, 2 poł. VIII w. p.n.e., wg E. Akurgal 1961, U. 30; (f) trójnożny osioł, naczynie gliniane, Kóin Jasutepe, okr. Płowdiw, Bułgaria, epoka neolitu, V tys. p.n.e., wg M. Conczewej 1979, il. 10 b; (g) „trójnóg" rytualny, Praeneste, Etruria, VI w. p.n.e., wg E. Hess, E. Paschinger 1990, il. 122; (h) Medea wskrzeszająca w „trójnogu" rozkawałkowanego barana, scena z mai. wazowego, Grecja, VI w. p.n.e. rys. na podstawie J. Boardman 1991, U. 200; (i) „trójnóg" rytualny, brązowa plakietka z tarczy, Olimpia, Grecja VI w. p.n.e., wg Т.Н. Carpenter 1991, il. 281, taką formę miał najprawdopodobniej trójnóg Apollona w Delfach (rys. b, d, e, f, g, h wyk. Waldemar Wroński) �98 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciśnie się tu pytanie: czy każdy trójnogi przedmiot ma znaczenie sym­ boliczne? Oczywiście nie! O symbolicznym znaczeniu takich form zawsze rozstrzyga ich rytualna rola. Pierwotna użytkowa funkcja trójnogich naczyń jest w różnych kulturach identyczna: stawiano je nad płonącym ogniskiem, w trójnogich kotłach gotowano mięso i warzono piwo, w trójnogich misach grzano wodę. Z tych użytkowych walorów trójnożności wynika również ich elementarna rola rytualna. Spalano w nich zwierzęta lub warzono papkę ze zbóż w ofierze dla bogów i zmarłych przodków. To wieloraka symbolika ognia zdaje się uru­ chamiać rytualne role trójnogich form. U koczowniczych plemion tureckich trójnóg ustawiony w środku jurty nad ogniskiem był ołtarzem bogini ognia (Kałużyński 1986, s. 108-109). W Grecji trójnóg i ognisko razem symbolizowały najświętsze miejsce Apollona („pępek" świata) w Delfach (Zwolski 1978, s. 190). W mitach chińskich pierwsze trójnogie kotły odlane przez Wielkiego Jü były cudowne, mogły same się poruszać i gotowały bez podgrzewania (Eliade 1993, s. 59). Owe cudowne trójnogie kotły odlano z metali złożonych w daninie przez dziewięć krain i przedstawiono w nich zwierzęta ofiarowane władcy-herosowi przez te odległe krainy (Künstler 1981, s. 210). Trójnogi Jü (z których pierwszy zawierał w sobie jedność kosmosu) gwarantowały łącz­ ność pomiędzy trzema piętrami i czterema stronami świata. W Chinach wśród brązów z epoki Szang można wypatrzeć m.in. trój­ nogie kotły przedstawiające potwora pożerającego czy połykającego człowie­ ka. Owe potwory (uosabiające moce opozycyjnych światów, jak wąż-ptak czy tygrys-słoń) są w inskrypcjach często określane jako „żarłoczne". Także sam trójnogi kocioł - w mitach i inskrypcjach - to „żarłok". W uniwersal­ nym alfabecie archaicznej wyobraźni potwór połykający i wypluwający czło­ wieka czy zwierzę to jeden z elementarnych obrazów symboliki śmierci i odrodzenia. (Henzte 1957). W Chinach jeszcze w czasach dynastii Han trwała pamięć o pierwotnych rytualnych rolach tych „żarłocznych" kotłów-potworów. Tylko jeden przykład: Według tradycyjnych praw, „książę" ubiegający się o tron musiał zjeść „bulion" z wygotowanego ciała przodka (Granet 1973, s. 212-213). Niemniej wyraźnie rysuje się ów pierwotny sympolizm trójnożnego kotła w wierzeniach ludów ałtajskich. W takim kotle duchy miały wygotowywać do kości rozkawałkowane ciało kandydata na szamana, które następnie podlegało odtworzeniu (inicjacyjna śmierć i zmar­ twychwstanie szamana); (Lvova, Oktriabskaja, Sagalajev, Usmanova 1988, s. 141). Wspomnienie pierwotnego symbolizmu trójnogiego kotła ocalało również tysiące kilometrów dalej, w mitach Greków. W ustawionym na trójnogu kotle czarownica Medea ugotowała szczątki rozkawałkowanego barana i przywróciła go tym samym do życia (np. Graves 1982, s. 517). Na czarodziejski kocioł, który przywraca umarłym życie, natrafiamy też w wie­ rzeniach celtyckich (w walijskm Mabinogion, w cyklu o Branwen córce Llyra); (Mabinogion 1976, s. 71-73; Dillon Chadwick 1975, s. 273-274). �TRÓJNOŻNA KOZA 99 Kocioł ów, jak podpowiadają znaleziska archeologiczne, najprawdopodob­ niej ustawiany był na trójnogu (Mac Cana 1983, s. 29) Kocioł - „żarłok". W tym określeniu zawiera się właściwie wszystko, co trzeba powiedzieć o najpierwotniejszych funkcjach trójnogich naczyń. Roz­ miary niniejszego tekstu nie pozwalają na zestawienie różnych wariantów form i różnych odmian ich symbolizmu. Zamiast mnożyć motywy i kultury zatrzymam się przy jednym tylko przykładzie: trójnogu Apollona. Sanktuarium Apollona w Delfach to wielki relikwiarz wzniesiony nad prastarym miejscem rytualnym - rozpadliskiem w ziemi, w którym z głębo­ kiej szczeliny (chasma) wydobywały się odurzające opary i gdzie leżał ka­ mień wyznaczający środek świata (omfalos). Rosło tu drzewo laurowe, biło źródło wody (do poł. V I I w. p.n.e), a nad szczeliną stał trójnóg. Był tu również grób Dionizosa (Bernhard 1989, s. 87-90). Pierwotnie w miejscu tym gnieździł się wężowy smok Pyton. Zrodzony przez boginię ziemii Gaję, miał pilnować jej świętego obszaru. Potwór pożerał ludzi i zwierzęta, ale równocześnie głosił w imieniu swej matki wyrocznie. Apollon przeszył Pytona strzałami i pogrzebał jego ciało. Według jednego z wariantów trady­ cji, właśnie omfalos przykrywał szczątki Pytona. Szczęśliwie uratowała się marmurowa rzymska kopia omfalosa - oryginalny był prawdopodobnie meteorytem - kamień w kształcie zaokrąglonego stożka, pokryty wyrzeź­ bioną siecią. Monety amfiktioni delfijskiej ukazują jednak omfalos oplecio­ ny wężami. Dla oczyszczenia się z zabójstwa potwora i zarazem dla uczcze­ nia tego czynu Apollon ustanowił w Delfach igrzyska pytyjskie, w czasie których odtwarzano scenę walki boga ze smokiem. Zgładzenie Pytona równało się zawładnięciu przez Apollona pradawnym miejscem świętym i wyrocznią. Nowy bóg Delf ofiarował swojej świątyni cudowny trójnóg, na którym zasiadała wróżąca z jego woli kapłanka, Pytia (Oświęcimski 1989, s. 107-112, 139-141; Graves 1982, s. 81). Wróżebny trójnóg Apollona stał więc dokładnie w miejscu „pępkowym", gdzie stykają się ze sobą wszystkie trzy sfery kosmosu. Ziejąca oparami szczelina i źródło otwierają dostęp do świata podziemnego. Drzewo od­ powiada tu piętru ziemi i zarazem to oczywista axis mundi. Kamień jest materialnym dowodem, że w tym miejscu styka się ze środkiem ziemi i ot­ chłani również środek nieba. Znamienny jest ciąg znaczeń słowa omfalos; „pępek i pępowina, guz i wypukłość zwłaszcza pośrodku tarczy, zalążnia, zwornik sklepienia, a wreszcie cokolwiek usytuowanego w centrum nieba, przy czym zwykle ma się na myśli konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy" (Wierciński 1994, s. 211). W trójnogu delfijskim dość łatwo, wydaje mi się, można roszyfrować rytualny model kosmosu. Nogi trójnogu owinięte były skórą smoka-węża Pytona i tkwiły w gruncie - podziemiach, podtrzymywały płytką misę - ziemię, na której leżały trzy kamienie - materializujące niebo. Również trzy nogi trójnogu obrazowały najprawdopodobniej łączność trzech sfer świata. Dla Pitagorejczyków trzy podpory trójnogu odpowiadały trzem pojęciom: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (Bernhard 1989, �100 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI s. 89). Trójnóg był także swoistym wehikułem przestrzeni i czasu. W jednej z odmian rytuału wróżebnego Pytia zasiadała na „trójnogu" i w narkotycz­ nym transie wędrowała do „tamtych" światów i różnych czasów (Oświęcim­ ski 1989, s. 146). W malarstwie wazowym można ujrzeć Apollona siedzącego na uskrzydlonym trójnogu, który unosi się tuż nad powierzchnią wody (Boardman 1991, fig. 157). W innym typie rytuału mantycznego Apollon wprawiał w ruch trójnóg, który się trząsł, kamyki podskakiwały, a Pytia popadała w wieszczy trans. Wówczas wyroki losu zdradzał ustami Pytii sam Apollon (Oświęcimski 1989, s. 148-149). Charakterystyczne, że trójnóg delficki był wprawiany w ruch tak, by trząsł się i podskakiwał. Antyczne trójnogi były zwykle modelowane na kształt łap zwierzęcych. Prawdopodobne wydaje mi się, że w ten sposób imitowano krok trójnożnego zwierzęcia. Według jednej z lokalnych tradycji ajtiologicznych, miejsce wyroczni w Delfach miały odkryć kozy. Gdy tylko zbliżały się do szczeliny w ziemi zaczynały dziwnie podskakiwać i wydawać osobliwe dźwięki. Zaciekawiło to pasterza, który podszedł do szczeliny i natychmiast sam zaczął się zachowywać jakby pomieszało mu zmysły czy popadł w ekstazę. Wkrótce ujawniło się, że zaczął widzieć przyszłość (Oświęcimski 1989, s. 162). Ta informacja jest tak zwięzła, że można tylko postawić pytania. Czy była to trójnożna koza? Czy to trójnożna skacząca koza była prawzorem trójnogu delfickiego? Aż dwadzieścia „własnym chodzących ruchem" trójnogów miał odlać w swej kuźni Hefajstos. Owe samobieżne trójnogi Hefajstos zamierzał poży­ czać bogom na ich zgromadzenia na Olimpie i potem miały one same wracać do niego (Iliada XVIII, 377-384). Trudno te formy określić jako roboty czy automaty. Boski kowal lubował się w tworzeniu i powoływaniu do życia rozmaitych potwornych istot z brązu lub złota, jak np. ziejące ogniem byki Ajetesa (Graves 1982, s. 506), olbrzym Talos (Graves 1982, s. 513) czy dwie dziewice, podpierające go, kulejącego, przy pracy w kuźni (Iliada XVIII, 425). Wszystkie owe twory Hefajstosa przypominały żywe istoty. W jedy­ nej żyle Talosa płynęła nawet boska krew - ichor. Dziewice pomagające Hefajstosowi, to posągi, którym bogowie dali ruch, głos i rozum. Zdolne „same z siebie" do poruszania się trójnogi Hefajstosa tajemniczo kojarzą się ze skaczącym trójnogiem Apollona. Często trójnogi obrazowały łapy różnych zwierząt. Łatwo jest zwykle odgadnąć, że są to zwierzęta-symbole trzech sfer kosmosu (np. wilk, byk i lew). Być może w głębinach pamięci kulturowej trzy różne nogi „trójnogu" miały w zapleczu wyobrażenie tylko jednego bytu mitycznego. Istoty, która jak smok, syntetyzuje w swoim obrazie symbole trzech sfer świata. Charak­ terystyczne jest, że uchwyty trójnogów często miały kształt zwierząt mitycz­ nych, zwłaszcza gryfów. Wreszcie są i inne punkty odniesienia. W średnio­ wieczu roztrzaskane ciało Sfinksa miało spoczywać w kolegiacie łacińskiej w Tebach. Pielgrzym poruszający się po wykreślonym na posadzce labiryn­ cie, nim znalazł się w jego centrum, natrafiał w czterech rogach kościoła na �TRÓJNOŻNA KOZA 101 rzeźby człowieka, byka, lwa i orła. W ten sposób miał odtworzyć sobie w wyobraźni najpierw obraz Minotaura, a potem Sfinksa (de Saint-Hilaire 1993, s. 167-168). Ta postawa wyobraźni zdaje się pokrewna postawie, która ongiś powołała do życia rytualnego trójnogi. Pytia w czasie seansu wróżebnego mogła też zasiadać na trójnożnym krześle. Taką formę miał królewski tron w epoce mykeńskiej, co ujaw­ niły wykopaliska w różnych „królewskich" miastach , np. w Mykenach, Tirynsie, Tebach. Na trójnożnych krzesłach siedzą bogowie na terako­ towych figurkach z epoki archaicznej, X - V I w . p.n.e., obrazujących świat ludowych, czy raczej potocznych wierzeń. Trójnożny tron bogów-suwerenów jest zapewne odbiciem ich władzy nad trzema światami, a trójnożny tron królewski ich władzy nad trójdzielnym społeczeństwem. Znamienne, że ta symbolika mistycznej władzy na trwałe zachowała się w Delfach. Wiadomo bowiem, że do ostatnich dni starożytności w świątyni Apollona stał trójnożny tron, a inne trójnożne krzesło zapewne w samym świętym rozpadlisku (=adytonie). Tu wypada też krótko powiedzieć o mityczno-rytualnej roli Apollona. Pierwotnie był zapewne bogiem nagłej i oczyszczającej śmierci oraz patro­ nem rytuałów puryfikacyjnych. Narzędziem mordu w jego rękach był łuk, powiadano o nim „wedle upodobania rażący", „celnie rażący". Był bogiem zarazy, która nadchodzi niespodziewanie i oczyszcza świat. Jego stary przydomek, nieledwie drugie imię, brzmiał Fojbos, czyli czysty. Rdzeń da się sprowadzić do wspólnego indoeuropejskiego pierwiastka *bheig-w - oczyszczający (Danka 1987, który zestawia też poglądy Nilssona i Po­ kornego). Apollon był również prastarym bogiem wróżbiarstwa, swoich wybrańców darzył zdolnością jasnowidzenia. Z zamierzchłej przeszłości wywodzi się jego rola jako przewodniak Mojr. Apollonowi składano w ofie­ rze masowo osły i kozy. Ocalałe w tradycjach ludowych i nawet w pamięci języka wspomnienie trójnożnej kozy cofa nas w głąb wielu tysiącleci i wielu kultur. W po­ szukiwaniu praźródeł takiego obrazu docieramy aż do rytów naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju, czyli do hipotetycznego miejsca i czasu narodzin eurozajatyckiej paleomitologii. Pierwotnie trójnożne rogate zwierzę (w tym kozioł) obrazowało prawdopodobnie wizję jedności, całości świata. Z tego praobrazu wywodzi się wieloraka w formy i znaczenia sym­ bolika trójnożności. W niniejszym tekście starałem się uchwycić tylko kilka węzłowych punktów owego dyskursu symbolicznego (w foucoultowskim rozumieniu pojęcia dyskurs). Rozmiary artykułu pozwoliły zaledwie na sondaż w kilku archaicznych mitologiach i skrótowe uwagi o jednej tylko formie rytualnej (trójnogu delfijskim). Sam trójnóg w świecie greko-rzymskim, którego wróżebna rola sięga cywilizacji minojskiej (Levi 1945), rodzi �102 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wiele różnych problemów interpretacyjnych. Wypadałoby zająć się rytual­ nym trójkrokiem w tańcach i grach rytualnych różnych kultur. W mito­ logiach indoeuropejskich trzeba wyjaśnić rolę symboliki trójnożności w po­ równaniu z symboliką trójgłowości. Ciekawie rysuje się trójnożność np. w kulturze Japonii czy starożytnego Meksyku. Lista problemów, które warto ujrzeć i próbować rozjaśnić jest dość obszerna. Zadaniem, które postawiłem przed sobą w tym tekście było przede wszystkim wywołanie problematyki i po wtóre uchwycenie elementarnych skojarzeń symbolicz­ nych, które wyjaśniałyby trójnożność kozy w wierzeniach ludowych. Dopie­ ro ta cecha pozwala bowiem zrozumieć dlaczego koza jest zwierzęciem cudownym. W rytuałach kolędniczych i zapustnych (czyU echach rytuałów początku roku, w tradycjach indoeuropejskich wypadającego na wiosnę, luty-marzec) trójnożna koza składana jest w ofierze i wędruje do obu tamtych światów, górnego i dolnego. Ta ofiara na chwilę odnawia jedność światów i oczyszcza ziemię ze zgromadzonego w nim zła i nieczystości. W czasie, gdy trójnożna koza wędruje w zaświaty na ziemi zjawiają się zmarli przodkowie. Koza powraca do życia na ziemi, która wypełniła się już nowymi mocami życia i płodności. LITERATURA A f a n a s j e v A. 1865 Poetičeskije vozzrenija Slovian na prirodu, Moskva, t. Akurgal L. 1961 Die Kunst Anatoliens von Homer bs Alexander, Berlin. A l l c h i n В., A l l c h i n R. 1973 Narodziny cywilizacji indyjskiej, Warszawa. Bernhard M. L. 1989 Sztuka grecka archaiczna, Warszawa. B o a r d m a n J. 1991 Athenian Red Figure Vases. The Archaic Period, London. B y s t r o ń J . S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C a r p e n t e r Т.Н. 1991 Art and Myth in Ancient Greece, London. Chabros K. 1990 Trzy kamienie paleniska czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 163-168. C z a r n o w s k i S. 1956 Związki mityczne bajki o „kozie, kózce i wilku", [w:] tegoż Dzieła, Warszawa, 1.1, s. 181-196. Conczewa M. 1979 Sztuka ziemi trackiej, Warszawa. D a n k a I . R. 1987 Pierwotny charakter Apollina i Artemidy, Wrocław. D e o n n a W. 1935 Monokrepides., „Revue de 1'Histoire des Religions", t. 89, s. 50-72. �TRÓJNOŻNA KOZA 103 D i l l o n M . , C h a d w i c k N . К. 1975 Ze świata Celtów, Warszawa. D o w s o n J. 1987 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History, and Literature, New Delhi (repr.). Edda 1986 Edda (poetycka), tłum. A. Załuska-Stromberg, Wrocław. Eliade M. 1993 Alchemicy i kowale, Warszawa. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E v s j u k o v V. V. 1988 Mitologija kitajskowo neolita, Novosibirsk. F i s c h e r A. 1910 Bajka o kozie obdartej, „Lud", t. 16, s. 347-357. F r a n z von M. L . 1994 Wróżenie a zjawisko synchroniczności, Warszawa. F r a z e r J. G . 1969 Złota gałąź, Warszawa. F r a e n g e r W. 1990 Hieronim Bosch, Warszawa. F r e j d e n b e r g O. 1988 Wjazd do Jerozolimy na ośłe (Ewangelie i mitologia), „Literatura na świecie", nr 3 (200), s. 304-341. G a m k r e l i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984 Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, Tbilisi, t. I I . G a n s z y n i e c Z. 1947 Noszenie jednego buta w starożytności, „Lud", t. 32, s. 127-140. G i l e w i c z N . S. 1974 Pieśni narodnych swjat i abriadau, Mińsk. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G l o g e r Z. 1900 Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1830 Lud polski, (reprint, Warszawa 1983). Granet M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r a v e s R. 1982 Mity greckie, Warszawa. G r i m m J . i W. 1899 Rechtsałtertumer, Leipzig, 1.1. Hentze C. 1957 Die Tierverkleidung in Emeuerungs- und Tnitiationsmysterien (Altestes China, zirkumpazifische Kulturen md Goss-Asien), „Symbolon", Bd.I, Zurich, s. 39-86. H e s s R., P a s c h i n g e r E . 1990 Das etruskische Italien, Koln. Iliada 1990 Iliada, tłum. F . K . Dmochowski, [w:] Homer, Dzieła (oprać. Z. Kubiak), War­ szawa, 1.1. I v a n o v S. V. 1970 Skulptura narodów Severa Sibirii XIX - pervoj poloviny XX w., Leningrad. �104 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI I v a n o v V. V., T o p r o w V. N. 1988 Pergrubrius, [w:] Mify narodów mira, (red. S.A. Tokariew), Moskva, t. I I , s. 302-303. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1., s. 93-164. K a ł u ż y ń s k i S. 1986 Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K a p e ł u ś H. 1991 O turze złotorogim. Szkice kolędowe, Warszawa. K e i t h A. B. 1925 77ie Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, Harvard (reprint, New Delhi 1976, vol. 1 i 2). K e m p i ń s k i A. M . 1993 Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań. K o l b e r g O. 1874 Lud. Krakowskie, cz. III, 1874 (reprint 1979). 1882 Lud. W.Ks. Poznańskie, cz. V I I (reprint 1962). K o l c z y ń s k i J. 1992 Persistence of the Concept of Stone Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archaeostronomy. Papers presented at the International Conference: Current Pro­ blems and Future of Arrchaeoastronomy Held at the State Archaeological Musem in Warsaw 15-16 November 1990, (red.), S. Iwaniszewski, Warszawa, s. 127-130. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, „Etnografia Polska" t. 39, z. 1-2, s. 65-75. K ü n s t l e r M . J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa, t. I - I I . L a u s z k i n K . D. 1970 Baba-Jaga i odnonogije bogi, [w:] Folklor i etnografia, Leningrad, s. 181-186. L e b e u f A. 1986 Pied nu — pied chauss'e (sémantique d'un theme iconografique), Mémoire de diplome de l'école des hautes études en sciences sociales, Toulouse. 1988 Les boiteries rituelles de printemps, „Publ. Obs. Astron. Strasburg Ser. Astron. & Sc. Humaines", nr 2, (avec la collaboration de M . Cohen). L e v i D. 1945 Gleanings from Crete, „American Journal of Archaeology", t. 49, s. 293-313. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. L i a n a T. 1968 Niektóre zwyczaje pogrzebowe ludności kultury przeworskiej, „Wiadomości Archeo­ logiczne", t. 33, s. 381-385. L v o v a E . L . , O k t r i a b r s k a j a I.V., Sagalajev A.M., U s m a n o v a M.S. 1988 Tradicionnoje mirowozrenije Tiurkov Južnoj Sibiři. Prostranstvo vremja. Veščyj mir, Moskva. Ł u g o w s k i A., G r a b o w s k a В. 1994 Wisznu, [w:] Słownik mitologii hinduskiej, Warszawa, s. 206-209. Mabinogion 1976 Mabinogion, tłum. J. Gantz, Harmondsworth. M a c C a n a P. 1993 Celtic Mythology, Feltham. �TRÓJNOŻNA KOZA 105 Majewski E., Sołyhwo K. 1905 Koza w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła" 1.19. Majewski K. 1963 Kreta-Hellada-Cyklady, Warszawa. Mazin A.I. 1986 Taeżnye pisanicy Priamurja, Novosibrsk. Mellart J. 1975 The Neolithic of the Near East, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 1. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 2. N a w r o c k i A. 1980 Koń Siedmionogi. Bajki węgierskie, Warszawa. Neumann E., Voigt H. 1973 Germanische Mythologie, [w:] Wórterbuch der Mythologie, Bd. I I , Gdtter u. Mythen in alten Europa, W.W. Haussig (red.), Sthutgart. N i k o l a j e v P. W. 1987 Sołnecnyj koń (k voprosu o kultie konja u narodov Evrazii), [w:] Skifo-sibirskij mir. Iskustwo i ideologija, A . I . Martynov, V.I. Mołodin (red.), Moskva. N o v g o r o d o v a E . A. 1989 Drewniaja Mongolija (nekatorye problemy chronologii i etnokultumoj istorii), Moskva. O k l a d n i k o v A. P. 1959 Tripody za Bajkałom, „Sovetskaja Etnografia" nr 3, s. 114-132. 1972 Centralno-azjatijskij ocag pervobytnowo isskustwa, Novosybirsk. 1977 Petroglify wierchniej Leny, Leningrad. 1981 Petroglify Czułtyn-Goła, Novosybirsk 1981. O k l a d n i k o v A. P., Z a p o r o ž s k a j a V. D . 1970 Petroglify Zabajkalia, cz. II, Leningrad. O ś w i ę c i m s k i S. 1989 Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie, Wrocław. S a i n t - H i l a i r e de P. 1994 Tajemniczy świat labiryntów, Warszawa. S e j n P. W. 1887 Materiały dlja izučenija byta i jazyka russkogo nasilenija Severo-Zapadnogo Krają, 1.1, Petersburg 1887. S i c k m a n L . , S o p e r A. 1984 Sztuka i architektura w Chinach, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1989 Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 225-301. S k ł a d a n k o w a M. 1981 Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „Szahname", Warszawa. Sławski F. 1966-69 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. Ш. S t a w i s k i B. 1988 Sztuka Azji Środkowej, Warszawa S t e l m a c h o w s k a B. 1933 „Podkoziołek" w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej, Poznań. Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Kraków. �106 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X . T o p o r o v V. N. 1987 Kozel, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 663-664. 1987a Adźa Ekapad, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 44. V e r n a n t J . P. 1981 Le Tyran boiteux: d'Oedipe a Périandre, Paris, s. 235-255. Waerden van der B.L. 1986 The Birth of Astronomy, N . Y . W i e r c i ń s k i A. 1994 Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków. Wilke G. 1915 Beitrege zur Heilkunde in der indoeuropeichen Vorzeit, „Mannus" t. 7, s. 1-15. Zwolski E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A T H R E E - L E G G E D G O A T . SOME R E M A R K S O N T H E S Y M B O L I S M OF T H R E E - L E G E D CREATURES Summary One of the regular costumed personages in folk New Year and carnival masquerades (groups going from door to door with songs, performances and good wishes) is a person disguised as a goat. He walks stooped, covered with sheepskin and is holding a long stick. On the upper end of the stick there is a mask of a goat. The lower part of the stick imitates the goat's leg. So, in fact the ritual goat is a three- legged animal. Another three-legged creature called „podkoziołek" appears in carnival performances too, and is meant to be a „buck". The buck's head made of wood and covered with pieces of fur or simply cut out of a] potato is stuck on top of one of three sticks tied together imitating the animal's legs (tab. 1). The three-legged goat is hinted at in the oral folklore. In tales, songs and proverbs the goat often has "troubles" with one limb - it breaks or twists a leg or the leg is broken by somebody - a man or a demon. The association of a goat and a three-legged creature or object can also be found in the (Polish) language. The term "buck" is used for racks or stands supporting different objects, all they stand on three legs. The stack of three guns is called "buck" in Polish too. "Goat" is the popular name for a small stove on three legs. For further explanation the author analyses the symbolism of goat in Central and Eastern European folk beliefs. Goat is associated both with "upper" and "lower" world, it is a sacrifi­ cial animal oferred to ancestors in the rituals of New Year. Next, the author tries to explain the symbolic meaning of the attribute of "walking on one leg" and "lameness". He refers to the classical interpretations of C. Lévi-Strauss (1970) and K . D . Laushkin (1970). There seems to be a peculiar tendency in the anthropological explana­ tion of that symbolism, wherever you find one-legged or crippled creatures you should look for their connections to the underground world. But it does not work, in every case (for example one-legged buck in Indian mythology and one-legged pheasant in the Chinese one represent thunderstorm). The symbolism of three-legged creatures has been hardly identified. They are mostly treated as variants of typical "troubles with walking" of which "one-leggedness" seems to be a mode] form (V.V. Evsjukov 1988). First representations of three-legged animals, antelopes or bucks can be seen on the engravings of Late Peleolithic Age in the caves of Altai (the cave Khoyt-Senker, Mongolia). �TRÓJNOŻNA KOZA 107 Since Neolithic Age till the first centuries of our era three-legged animals appeared on engravings and paintings on the rocks in all Central Asia (tab. 2). The author has also collected instances of three-legged creatures in different ancient mythologies: Chinese, Indian - Vedic, Iranian - Avestan, that of the Turkish peoples, the Palestinians, the Greeks, and the Germanic peoples. This first approach allowed for raising first hypotheses. A three-legged deity is associated with the three spheres of the Universe together. It can be expressed in the equation: a three-legged mythical creature = the image of the unity of the Universe = symbolism of purification. The number three corresponds with the universal mythical division of the Uni­ verse, at the same time it is an ages-old number expressing unity of oppositions: life-death, male-female etc. It also responds to the numerical paradigm of the oldest lunar calendar. This elementary symbolism of the number three makes us look for primary models of three-legged creatures in the narratives of cosmogonic myths. In the Chinese myths the Great JÜ jumps on one leg (being the human counterpart of a three-legged animal) and makes three leaps with which he measures the world and introduces order into it. In the Vedic mythology three steps of Vishnu are mentioned, and in the Germanic one-nine steps of Thor. Are the gods' steps derived from a three-legged animal? A three-legged being, a god, a man or a demon is able to cross freely the borders of the "worlds" - from the upper to the lower world and back and rule the powers of each of them. By the attribute of "walking on three legs" not only the ability of crossing cosmic boundaries is expressed but also changing forms of existence. In the origins of Paleo-asiatic mythology the attribute in associated with a buck or a deer. In the Indoeuropean tradition - with a buck and a donkey. From the four limbs given by nature one has been taken away and in this way there appeared the image of a three-leged animal as something super natural and mysterious. The same is the meaning of a one-leged human being. This very simple archaic symbolism may explain the coexistence of three-legged and one-legged creatures. It can be assumed that the animal symbolism, a three-legged creature, is the older pattern. The symbolism of "standing on three legs" can be seen in antoher, ages-old tradition, in various material objects resting on three legs - pets, kettles, stoves (tab. 3). In different cultures they share their primary function - they were put over burning fire. The various symbolism of fire seems to have activated ritual roles of these three-legged objects. Let us take the "greedy" kettles with their symbolism of death and revival in China, by Turkish peoples, in Greece and by the Celts. I n a more detailed way the author studies the case of the Apollo's triped in Delphi deciphering it as a ritual model of the Universe. The three legs of the triped were wrapped round in the skin of the snake-dragon Python and were stuck in the ground - underground; they also supported a shallow bowl - the earth - in which there were three stones representing the sky. But also the three legs of the triped themselves were meant presumably to represent the union of three spheres of the world. Primarily, in late Paleolithic Age on the area of Altai (the hypothetic place and time of the origin of the Eurasian paleomythology) three-legged horned animals (buck among them) might have represented the whole of the Universe. It is that proto-representation from which the rich and various symbolism of three legs can be derived. So, against the background of the symbolism of three-legged beings we can under­ stand why goat appears as a miraculous animal in folk beliefs. A three-legged foat offered as sacrifice at the beginning of new year travels to both "other" worlds. The sacrifice re-creates for a while the unity of the universe and purifies Earth of evil and impurity. While the three-legged goat is travelling to the other world dead ancestors appear on earth. The goat returns to live on earth which has been filled with new powers of life and fertukuty. The limited size of the article allows for no more but for hinting at the symbolism of three-legged beings and for first, rough working hypotheses. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c4c18c8d7449fac2a6b18f716069ce.pdf a2991acd6cb48b49eb88c097609e2361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1456 Title A name given to the resource Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.109-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NIEBRAMIŃSKIE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU. BOGOWIE MNIEJSI 1 Każdy, kto zetknął się w literaturze poświęconej hinduizmowi z pojęciem „bogów mniejszych", „bóstw niższych" lub „bóstw innych", posiada pewne wyobrażenie na temat tych pojęć. W przedstawieniach religii Indii najczęś­ ciej wymieniane były one w dalszej kolejności za wielkimi bogami hinduiz­ mu, wielką trójcą Brahma, Wisznu i Siwa, czy też równie wielkich i popular­ nych bogów, jak Rama, Kryszna czy Paraśurama. Obie te grupy bogów zaliczane są zwykle do przeciwstawnych kategorii ze względu na wiele cech odróżniających je, m. in. zasięg ich oddziaływania, np. ogólnoindyjski lub regionalny, lokalny, czy też rodzaj i wielkość przypisywanej im mocy. Po­ stawiłem sobie pytanie - co się za tymi pojęciami kryje? Odpowiedź na to pytanie rzuca również więcej światła na kwestię źródeł ludowego hinduizmu. Poniżej przedstawiam moje uwagi na ten temat. * Historia badań hmduizmu liczy sobie już wiele lat. Tradycyjna indoiogía opierała swoje studia na badaniu klasycznych tekstów. Źródła pisane, nie tylko w sanskrycie, ale również w językach regionalnych, stanowią bogaty pod względem ilości, jak i treści zbiór materiałów, nie do końca zresztą zbadany. Polem zainteresowania etnologów jest również współczesna kul­ tura ludowa Indii, oparta w większości na przekazie ustnym. Powstaje pytanie czy są to dwie odmienne tradycje, te same, czy też może jeden z wariantów innych tradycji? Niemiecki etnolog G.D. Sontheimer postulo­ wał badania źródeł pisanych i równolegle badanie kontekstu, w jakim owe źródła powstawały (Sontheimer 1989, s. 2). W takim ujęciu są one wszystkie częścią jednego zbioru. 1 Inspiracją do napisania tego artykułu były badania terenowe przeprowadzone w latach 1989-1993 wśród pasterzy Raban w Gudżaracie i Radzastanie oraz plemienia Warli w stanie Maharasztra. �по DAGNOSŁAW DEMSKI Jednak ten zbiór nie jest bynajmniej jednorodny. Trudno zresztą auto­ rytatywnie wydzielić poszczególne tradycje, ponieważ wszystkie wątki i ele­ menty są zmieszane i ciągle jeszcze podlegają procesom sanskrytyzacji. Jeśli uznamy, że większość tekstów pisanych należy do tradycji bramińskiej, to z pewnością tradycje ustne zaliczyć można do ogólnej kategorii źródeł niebramińskich. Najbardziej znany podział, rodem z literatury klasycznej, na zachowania dharmya, czyli zgodne z obyczajem i adharmya, czyli niegodne braminów wydaje się być zbyt powierzchowny, chociażby przez fakt, że do tradycji bramińskiej, podobnie jak do ludowej, należą wisznuizm, śiwaizm i siaktyzm. Bardziej typowy dla tradycji bramińskiej jest wisznuizm, dla ludowej natomiast śiwaizm i siaktyzm. Tak więc elementy śiwaizmu i siaktyzmu zaadoptowane przez nurt bramiński uzyskały inną formę. Na przeciwległym biegunie hinduizmu bramińskiego rozwijały się nurty związane z pozostałymi kastami. Przede wszystkim był to ruch bhakti , podkreślający zasadę równości wszystkich ludzi wobec boga. Inny nurt kultów tantryckich podkreślał znaczenie osobistej mocy, dążenia do realiza­ cji, jako jedyne kryterium osiągnięcia pozycji. W obu nurtach tracił na znaczeniu status społeczny czy urodzenie. Te ruchy znajdowały odbiór wśród kast niebramińskich lub wręcz zaliczanych do najniżej stojących w hierarchii społecznej hinduizmu. Poza hinduizmem pozostawały długo szamanistyczne formy kultów plemiennych, chociaż i one uległy wpływom idei hinduizmu. Ponadto w środowisku grup niebramińskich rozwijały się lokalne formy synkretyczne łączące islamski sufizm z ideami bhakti. Ich zasięg był za­ skakująco szeroki, czego przykładem są Sikhowie, Kabir. Droga całkowite­ go oddania się bogu lub jego manifestacjom bhakti zdominowała z upływem czasu inne drogi hinduizmu. Idee islamu, propagowane głównie na północy przez sufizm, towarzyszyły rozkwitowi bhakti. Ruchy te objęły szerokie masy ludności pozostającej w dole hierarchii społecznej hinduizmu. Trudno o precyzyjne wskazanie początków poszczególnych elementów ludowego hinduizmu. Nie jest to moim celem. Chcę natomiast zwrócić uwagę na pewne najbardziej charakterystyczne cechy tych nurtów. Bramińskie zasady surowo domagały się zachowania ścisłych granic kasto­ wych, porządkowania rzeczywistości według reguł czystości i nieczystości. Wśród niebramińskich społeczności ludzie obdarzali na co dzień tym samym szacunkiem sanjasinów, joginów, gosainów, ale również pirów, fakirów i derwi­ szów, a więc postacie nie zawsze zaliczane do kategorii czystych rytualnie. W ikonografii siaktyzmu i tantry dominowały przedstawienia pierwiast­ ka żeńskiego, podczas gdy w ruchach bhakti, w tym kulcie Kryszny, pod­ kreślany był zwykle pierwiastek męski. 2 2 Początki ruchu bhakti na południu Indii datuje się na VI w. n.e., jego rozkwit na północy przypada na XIV w. n.e. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 111 W zależności od podejścia do tematu można generalnie wyróżnić w lite­ raturze kilka ujęć problemu bogów mniejszych. Bogowie mniejsi byli więc traktowani jako: - postacie reprezentujące jedną z wielu, ludową wersję Ramajany (Smith 1986, 1991); - demony i złe moce (O'Malley 1935; Crooke 1896); - problem deifikacji ludzi i przodków (Blackburn 1985; Coccari 1990; Thapar 1981; Aiyappan 1976; Pocock 1973); - przykład egzemplifikacji mozaiki lokalnie obowiązujących stosunków społecznych (Prakash 1986); - przykład synkretyzmu religijnego na pograniczu hinduizmu i islamu (Van der Veer 1992); - postacie reprezentujące plemienny kult przodków (Vitebsky 1995; Knipe 1977). Każdy z autorów używa odmiennych terminów dla rozróżnienia rodza­ jów bogów lub bóstw, najczęściej wysuwając na plan pierwszy pewne ich aspekty, pomijając inne. Cóż więc się za tym kryje? Fenomen kultu „bogów mniejszych" dotyczy głównie kultury ludowej, wiejskiej i plemiennej, ale nie tylko. Doświadczenie uczy, że również członkowie wyższych kast, czy wy­ znawcy innych religii, korzystają z pomocy tajemniczych sił, kryjących się za tymi pojęciami. Stąd płynie wniosek, że zjawisko to wykracza poza ramy jednej religii. Jakie rodzaje bogów, bóstw i innych nieziemskich istot wymieniają świę­ te księgi hinduizmu? Pomijam tu szczegółowe analizy źródeł pisanych. Jako przykłady posłużyły mi dane na ten temat przedstawione w Traktacie o Zac­ ności Manusmryti, który wymienia wiele ich rodzajów. Wśród nich znajdzie­ my „bogów starszych" (sans. sadhjowie, czyli „tych, którzy muszą być przebłagani"). Świat, który zamieszkują znajduje się ponad światem bogów. Bogowie ci związani są z Brahmą-stwórcą świata. Nie są oni tak bezpo­ średnio zależni od składania ofiary jak bogowie „normalni" (sans, deva); (Manusmryti 1985 s. 186). Dalsze grupy stanowią bohaterowie (sans. najaka, „ten, który wiedzie"), demiurgowie (sans. asura), pierwotnie dobre istoty boskie, które potem stały sie głównymi przeciwnikami bogów. Dalej ge­ niusze (sans. gandharva), którzy mieszkają w niebie, objaśniający boskie prawdy. Ojcowie pierwszej ludzkiej pary, miłośnicy kobiet, nachodzą je, by się z nim zespalać, są obdarzeni olbrzymimi genitaliami i uważani za ekspertów w muzyce. Dalej Marutowie, nauczyciele (sans. acarja, znający reguły postępowania, przewodnik duchowy). W dalszej kolejności półbo­ gowie (sans. jaksza), istoty półboskie z otoczenia Kubery, na ogół przyjazne. Przypominają ich także gana devata, grupa bogów pomocniczych należących do otoczenia ważniejszych bogów. Wymienieni są też przodkowie (sans. pitarah, czyli ojcowie), a wśród nich dwie kategorie: bezpośredni przodkowie danej osoby w prostej linii oraz protoplaści rodu ludzkiego w ogóle. Traktat zaleca uhonorować ich odprawiając ryt zaduszny i złożenie im w ofierze �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zadusznych kulek ryżowych. Pozostałe grupy to diabły (sans. piśaća), złe stwory o żółtawej cerze lubiący surowe mięso, upiory, czyli przerażający synowie Gniewu (sans. krodhd) oraz demony (sans. rakszasd) zrodzone ze stopy Brahmana, nawiedzające przerażające miejsca kremacji, przeszkadza­ jące w składaniu ofiar i pożerające ludzi. Już w czasach powstawania Traktatu o Zacności życie społeczne cecho­ wała bogata różnorodność. Tak długa lista bóstw i istot nieziemskich świad­ czy o dostrzeganiu złożoności grup stojących za różnymi kultami. Ewolu­ ująca myśl bramińska wykonała dużą pracę kodyfikacyjną, umożliwiającą wchłonięcie różnych kultów lokalnych i plemiennych przez główny nurt hinduzimu. To była przyczyna istnienia i wyliczania tylu możliwych istot nieziemskich. W mitologii indyjskiej Brahma, Wisznu, Siwa i inni obecni byli przy różnych etapach powstawania świata. To główne postacie panteonu Wielkiej Tradyq'i, znane na północy i południu, na wschodzie i zachodzie Indii. Także Indra, Jama czy inne. Wszystkie zaliczane są do rozwijającego sie nurtu ponadregionalnej Wielkiej Tradycji hinduizmu. Domyślamy się, że „bogowie mniejsi" należą do lokalnych „Małych Tradycji". Lokalność kultu jest pierwszą cechą, według której dokonano kategoryzacji. Generalnie w literaturze przedmiotu uważano, że ludowy hinduizm jest mieszaniną braminizmu z lokalnymi kultami animistycznymi, a pozyq'a, jaką zajmuje on w religii mas w danym rejonie zależy od tego, jak daleko sięgał tam wpływ braminów. Kult bóstw i złych duchów, związany z animizmem, miał najwięcej zwolenników wśród kast niższych, szczególnie pochodzenia drawidyjskiego. Tak pisali o tym Crooke i O'Malley (O'Malley 1970, s. 129). Podziałowi na tradycje wielką i małą odpowiadał także podział na kulty bramińskie i niebramińskie. Kontakt między nimi prowadził do rozległej wymiany i wzajemnych zapożyczeń, co zresztą znalazło się w zasięgu zainte­ resowań wielu badaczy. Rozwinął się nurt badań procesu hinduistycznej transformacji nazywany, za Srinivasem, procesem sanskrytyzaq'i lub hinduizacji (Srinivas 1965). W języku Traktatu o Zacności Manu i innych pism religijnych odpowiadało to podziałowi na sfery zachowań godne braminów, czyli dharmya i ich niegodne, czyli adharmya. Czy poza lokalnością są jakieś inne cechy wyróżniające kulty od siebie, ich przedmiot i specyfikę? Dawni autorzy wymieniali niektóre cechy kultów niebramińskich. Pod­ kreślano więc przede wszystkim fakt, że kapłanami kultów bogów mniej­ szych byli ludzie pochodzący z kast niższych, a bóstwa i istoty przebłagać można tylko za pomocą ofiar zwierzęcych (bawoły, owce, kozły, drób i świ­ nie), chociaż przyjmują także inne, bezkrwawe ofiary. Ponadto bogowie mniejsi przedstawiani są w nieznany ikonografii bramińskiej sposób, a więc najczęściej w postaci glinianych kopczyków, dzbanów, kamieni i drewnia­ nych kołków wbitych w ziemię, także drzew i owoców. Znane były również wizerunki koni i słoni lub jeźdźców. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 113 Zwrócono uwagę, że działania kultowe wypływają głównie z obawy przed ich potężną mocą, polegają na odstraszaniu ich, a ostatecznym celem miało być poczucie większego bezpieczeństwa. W pewnych przypadkach moc taka musi zostać przebłagana, ułagodzona lub jeśli kryje się za tym niebezpieczny demon szukający dla siebie miejsca na ziemi, należało go uspokoić znajdując mu je. W takim miejscu składano mu ofiary ofiary (O'Malley 1970 s. 133). Mamy więc tu podział na grupy społeczne, wyższe i niższe kasty. Lokalność w sensie wydzielonego terytorium, ale także w sensie odrębnej grupy społecznej. Fakt odmiennej ikonografii, prostych form przedstawienia wskazuje na odrębne ludowe źródła wyobraźni i bardziej wyrafinowane o bardziej złożo­ nej symbolice. Wreszcie dostrzeganie w kultach odmiennych form postrzegania świata, postaw i wyobraźni, podkreśla znaczenie innego systemu wartości i innego rodzaju „zakotwiczenia" w otaczającym świecie. Odstraszaniu służą różne działania, np. rysowanie specjalnych wzorów geometrycznych i postaci na ścianach domów, bicie w bębny, strzelanie na wiwat, stawianie na brzegach pól drewnianych kołków wbitych pionowo w ziemię lub ustawianie pionowo kamieni pomalowanych farbą (O'Malley 1970, s. 136). Mamy tu do czynienia z wyeksponowaniem ochronnego lub opiekuńczego charakteru tych bóstw. Innym przykładem potwierdzającym działania zmierzające do przebłaga­ nia i obłaskawienia złych mocy było stawianie świątynki na stałe w jednym miejscu dla krążących w pobliżu duchów. Były one groźne dla ludzi, zgodnie z przekonaniem, jeśli nie posiadały stałej siedziby. Fakt rozpoznawania ich po znakach, np. nieszczęścia w domu lub pojawienie się go we śnie jednego z członków grupy, świadczy o innych narzędziach poznawczych. W takim wypadku miejscowy wróżbita odczytuje wróżby i zaprasza wędrownego ducha do nowej siedziby w pobliżu wsi. Duch ten może przemówić za pośrednictwem medium należącego do rodu. W innym przypadku składa sie ofiary przed drzewem, które nawiedzają duchy. Pod koniec każdego miesią­ ca jedzenie wkłada się do garnków i ustawia na rozstajach dróg, sugerując w ten sposób duchom opuszczenie wsi (O'Malley 1970, s. 137). Tego rodzaju zachowania znane są we wszystkich częściach świata. Eksponowanie tych cech bóstw w kultach ludowych wskazuje na pierw­ szoplanową funkcję opiekuńczą tych bóstw. Potwierdzają to ich nazwy grama devata. Autorzy podkreślali ich dobre nastawienie do mieszkańców wsi lub grupy, jeśli regularnie dbają o nie i zaspokajają ich potrzeby, ale mogą stać się groźne dla mieszkańców, jeśli tylko zostaną zaniedbane. Każda wieś ma własne bóstwo opiekuńcze, którego władza nie sięga poza granice wsi (O'Malley 1970, s. 139). Należy dodać, że role bóstw opiekuń­ czych spełniają zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Te pierwsze cechują wyznawców siaktyzmu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI W kulturze ludowej ważną klasą bogów mniejszych byli także ubóstwieni przodkowie, lokalni bohaterowie, w tym także kobiety, które popełniły sati, czyli zginęły śmiercią męczeńską (O'Malley 1970, s. 152). Z tą kategorią bogów wiążą się bóstwa przedstawione w ikonografii w postaci wężów. Wreszcie ostatnią kategorią są nieziemskie istoty kryjące się w kulturze pod pojęciami demonów i złych duchów. Wyróżnia ich od pozostałych brak kultu i kapłanów. Klasyfikowani są jako najczęściej złe i nie posiadają atrybutów świadczących o funkcji ochraniania granic wsi. To właściwi strażnicy terytorium kszetrapala mają ich odstraszyć od granic wsi. Do­ magają się one ofiar zwierzęcych, a poświęcone im obrzędy kończą się często nocą opętańczym tańcem (O'Malley 1970, s. 154). Zjawisko to wy­ stępuje w całych Indiach. Ciała tancerzy wykręcają się w konwulsjach, wirowaniach i podskokach. Demony dzielą się na kolejne dwie kategorie, czyli na te, które posiadają imiona, rozpoznane atrybuty władzy oraz te, które imion nie posiadają i przypominają raczej mniej groźne straszydła (O'Malley 1970, s. 156). Naj­ bardziej wyróżniającą cechą tych kultów jest możUwość wejścia w kontakt z tymi bóstwami lub opętania przez nie. Jak widzimy, ustalenia badaczy ludowego hinduizmu nie odbiegają dale­ ko od przykładów podanych w Traktacie o Zacności. Różnorodność tradycji i warstw kulturowych Indii utrudnia jednorodną prezentację kwestii bogów mniejszych, można jednak mówić o nich jako o jednej kategorii. Rodzaj kultu zależy od miejsca w hierarchii społecznej, od dystansu, jaki dzieli go od tradycji bramińskiej, pasterskiej, ludowej czy plemiennej. Jak pisał Prakash, jednostka i wspólnota definiuje siebie w relaq'i do zmarłych, a świat duchów jest polem mocno naładowanym znaczeniami (Prakash 1986, s. 218). Jako odrębną kategorię kulty bogów mniejszych łączą wspólne cechy, które częściowo wymieniłem powyżej: lokalność, funkq'a opiekuńcza, trans lub opętanie jako specyficzna forma kontaktu z nimi, związki z przodkami, specyficzne postrzeganie świata, prosta symbolika przedstawień. Moim zdaniem, tę kategorię bogów podzielić można na trzy główne grupy. BÓSTWA OPIEKUŃCZE Do tej grupy bogów mniejszych zaliczane są różne ich rodzaje w zależ­ ności od zasięgu i ich działania. Ich podstawową funkcją jest opieka nad wspólnotą. Będą tu z jednej strony, bogowie opiekuńczy całych wsi (sans. bhumi, grama devátá) czyli terytorium, z drugiej bogowie opiekuńczy grup, czyli wspólnoty ludzi. Bóstwo opiekuńcze wsi jest najczęściej rodzaju żeń­ skiego. Obok grama devata funkcjonują również bóstwa opiekunowie kasty (sans. jati devátá) i bóstwa opiekunowie rodów (sans. kula devátá). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 115 Ryc. 1. Mommai Mata, bogini opiekuńcza kasty pasterzy wielbłądów Rabari, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Życie kast niższych hinduizmu zorganizowane jest w sposób tradycyjny zachowując dawne więzi rodowe. Podstawową wspólnotą poza rodziną nuk­ learną, w jakiej żyje jednostka, jest lineaż, czyli grupa ludzi wywodząca się od wspólnego realnego przodka, o którym pamięć żyjących nie zatarła się. Zazwyczaj członkowie takiej wspólnoty zajmują jedną dzielnicę (gudż. faliyd) lub ulicę (gudż. vas, wandh) na wsi, w której stoi kapliczka poświęcona opiekuńczej bogini lineażu (gudż. kula devátá). Grupa taka jest egzogamiczna, jednoczy je kult bóstwa, celebruje wspólnie wszystkie doroczne i rodzin­ ne obrzędy. Wspólnie składa się na pokrycie kosztów z tym związanych. Wewnątrz tej wspólnoty wybierany jest kapłan i ewentualni jego pomocnicy. Do ich zadań należy zadbanie o potrzeby bogini, komunikowanie ich całej grupie oraz składanie odpowiednich dla niej ofiar. Lineaże składają się na szerszą zbiorowość, czyli ród. Definiuje się go jako grupę ludzi wywodzących się od wspólnego mitycznego przodka. W przypadku pasterzy Rabari z Gudżaratu każdy ród ma również boginię opiekuńczą, ale nie ma ona większego znaczenia w praktyce. Ród także jest egzogamiczny. Najszerszą wspólnotą u pasterzy Rabari jest kasta rozumiana jako wspólnota endogamiczna związana z określonym terytorium. Stąd np. Kaczczhi Rabari i Dheberiya Rabari jako dwie odrębne grupy endogamiczne żyjące na sąsiednich terytoriach. Boginią opiekuńczą kasty jest Mommai Mata, która obok bogiń opiekuńczych lineaży, traktowana jest jako najbar­ dziej znaczące bóstwo pasterzy. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Dlaczego od bogini opiekuńczej zależy pomyślność członków lineażu czy kasty? Bóstwo opiekuńcze rozumiane jest jako uosobienie ducha całej wspólnoty, symbol wspólnoty interesów, wspólnego losu ludzi żyjących naj­ częściej na tym samym terytorium. Współcześnie, kiedy dość powszechna staje się migracja zarobkowa do miast, siedziba bóstwa opiekuńczego po­ zostaje na starym miejscu, na wsi. Przynajmniej przez pierwsze pokolenia. Doroczne i rodzinne święta stają się okazją do wielkich zjazdów rodzinnych członków przybywających z odległych często miast. Inną kwestią jest płeć bóstwa opiekuńczego. Powszechnym bóstwem opiekuńczym wiosek jest bogini matka. Wśród bóstw opiekuńczych kast, rodów i Uneaży możliwe są zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Zwykle wyznawcy siaktyzmu mają żeńskie bóstwa opiekuńcze. Jakie jest pochodzenie bóstw opiekuńczych? Wśród niższych kast Gudżaratu żeńskie bóstwa opiekuńcze uważane są za kolejne lokalne emanacje bogini Hing Ladż. Większość z nich, według legend, wywodzi się z paster­ skiej kasty Czaranów, znanych jako deviputra, „dzieci bogini", w przeszłości związanej z kultem siaktyjskim. Najbardziej popularne postacie bogiń owia­ ne są mitami i legendami, jednak niemal na każdej wsi liczne są również mniej znane historie świętych kobiet z kasty Czaranów, czasem bezimien­ nych, które straciły gwałtownie życie poświęcając je dla wspólnoty. Z najbardziej znanymi męskimi bóstwami opiekuńczymi wiążą się równie znane mity. Są nimi najczęściej postacie historyczne lub legendarne, które kiedyś żyły na tym terenie. Najczęściej są to członkowie książęcych rodów radżpuckich Radżastanu i Gudżaratu lub niektórych kast pochodzenia etnicznego, np. Dżatów i Gudżarów. Radżpuci ci za życia byli praktykują­ cymi jogę, uzyskując cudowne moce siddhi i zaszczytny tytuł mahasiddhy lub siddhy. Ich życie zakończyło się nagle podczas walki. Postacie te współcześ­ nie pełnią czasem funkcję rodowych bóstw opiekuńczych. W kultach związanych z nurtem bhakti kładzie się nacisk na oddanie się osobistemu bóstwu opiekuńczemu (sans. ista devota), nawet kosztem rodzin­ nych (kula devátá) i kastowych (jati devátá) bóstw opiekuńczych. B O H A T E R O W I E L O K A L N I , STRAŻNICY WSI I PÓL Na czym polega różnica między bóstwami opiekuńczymi kula devata a strażnikami wsi i pól (sans. kszetropalap. Jak widzieliśmy, te pierwsze pełnią funkcję opiekuńczą obejmującą wspólnotę ludzi. Wraz z migracją całej wspól­ noty towarzyszą jej na nowe miejsca. Natomiast bóstwa herosów vira lub strażników wsi i pól związane są z miejscową przestrzenią terytorialną. Strażnikami są często znane bóstwa radżpuckie Guga, Czanhan, Pabudżi, Rathor, Waczra Dada Solanki itd., ale i mniej znane liczne postacie należące do historii lokalnej lub związane ze zmarłymi niedawno członkami wspólnoty. To samo bóstwo męskie może być bogiem opiekuńczym, jak i strażnikiem pól. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 117 Ryc. 2. Guga Czauhan, heros radzpucki przedstawiany jako bóstwo wężowe, strażnik pól, łCaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Tradycyjnie pola uznawane były również za własność lineażu. Ich granice wyznaczane były kiedyś za życia przodków, rzadko przetrwały w tym sa­ mym kształcie. Pole od dawna należące do lineażu rozpoznać można często po istnieniu na jego obrzeżach starych miejsc kultu związanych z lineażem. Stoją tam strażnicy pól lub kamienie pośmiertne ludzi, o których pamięć nie prze­ trwała. Stanowią one dowód przynależności pola do lineażu. Nowo zaku­ pione pola zwykle pozbawione są starych miejsc kultu lineażu, chociaż może pojawić się tam figurka strażnika pól. W ludowym hinduizmie bóstwa strażników przedstawiano w stereotypo­ wy sposób. Najczęściej był nim uzbrojony jeździec na koniu lub postać węża. Wizerunki z tej samej wsi są tego samego kształtu, ponieważ produ­ kowane przez tych samych rzemieślników. Miejscowi wyznawcy rozpoznają je po maści konia, którego dosiada jeździec. Pasterze z Kaczczhu rozróż­ niają Pabudżi na niebieskim koniu, Waczra na czerwonym koniu, Dźakhkh na białym, Alam Dada na brązowym koniu. Strażnicy wsi i pól mogą domagać się regularnie zarówno krwawych, jak i innych ofiar. Ich święta celebrowane jest raz do roku przez członków całego lineażu. �118 DAGNOSLAW DEMSKI Ryc. 3. Dżakhkh, jeździec na białym koniu jako strażnik pol, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 PRZODKOWIE W przeszłości tradycyjnie członkowie niższych kast Gudżaratu chowali swoich zmarłych w ziemi. Dzisiaj większość społeczności praktykuje już kremację ciała po śmierci dorosłego członka grupy. Zmarli grzebani byli na przeznaczonej na ten cel ziemi w okolicach wsi. Lokalni kapłani po śmierci chowani byli także w ziemi, ale miejsce ich spoczynku upamiętniano niewiel­ ką budowlą składającą się z płyty kamiennej. To miejsce nazywano ota lub samadhi. W rocznicę śmierci oddawano mu cześć. Podobnym nagrobkiem obdarzano czasem również inne ważne, zasłużone dla wspólnoty postacie. Odmiennie traktowano zwykle inną kategorię zmarłych, tzn. tych, którzy odeszli nagle, w wyniku tragicznego wypadku, zabójstwa, często daleko od rodzinnej wsi, tak że nikt nie zna miejsca pogrzebania ciała. Konsekwencją takiej śmierci było zatrzymanie się na pewnym etapie na drodze do stanu przodka. Hinduizm uznaje stan przodka pręta oraz stany pośrednie między żywym członkiem wspólnoty a przodkiem, również należącym do wspólnoty. Aby osiągnąć stan przodka konieczne są obrzędy pośmiertne śraddha, doko­ nywane co roku w sezonie zadusznym przez syna zmarłego. Brak potomstwa uniemożliwi przeistoczenie się duszy zmarłego w stan pręta. W takiej sytuacji znajduje się ona poza wspólnotą i według wierzeń przebywa w pobliżu �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 119 Ryc. 4. Kamienie pośmiertne (paliya) z Gudżaratu reprezentujące osoby zmarłe śmiercią nienaturalną, Bhudź, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski 1990 miejsca śmierci lub przy granicy rodzinnej wsi. Będąc tam staje się niebez­ pieczna dla żywych mieszkańców wsi i członków lineażu. Aby ją uspokoić należy zaspokajać jej potrzeby do czasu, kiedy jej siły się wyczerpią. Aby dusza nie wędrowała po okolicy osadza się ją w jednym miejscu, wbijając na granicy drewniany kołek, ustawiając podłużny kamień lub w niektórych przypadkach wznosząc kapliczkę. W ten sposób krajobraz wiejski jest oznaczony przez skupiska takich kamieni pośmiertnych. Dopóki żyją rówieśnicy lub krewni kamień kojarzy się z jakąś historią. W praktyce wiele z nich jest już bezimienna. Zarysy postaci sugerują tylko, jakiego rodzaju tragiczne wydarzenie zakończyło życie człowieka. W N I O S K I - B O G O W I E MNIEJSI J A K O CZŁONKOWIE WSPÓLNOTY Ludowy hinduizm przechował wiele zachowań i wyobrażeń związanych z danym regionem. Widoczne są jego powiązania z kultami lokalnych ple­ mion, chociaż same plemiona przejmują dzisiaj często wzorce hinduistyczne. Obok wspomnianych już wspólnych cech różnych kategorii bóstw mniej­ szych, równie charakterystyczny był specyficzny rodzaj kapłana - strażnika �120 DAGNOSŁAW DEMSKI tego kultu, którego zadaniem było bezpośredni kontakt z bóstwem. Zawsze był on członkiem kasty niebramińskiej lub społeczności plemiennych. Kap­ łani tacy noszą różne nazwy w zależności od części Indii, w której mieszkają i języka, jakim się posługują. W Gudżaracie nazywa się ich bhopa, bhuva lub bhagat. W grupach plemiennych Indii kulty te obsługują szamani. Nie należy jednak mieszać dwóch odrębnych pojęć, ludowego hinduizmu z kultami plemiennymi, chociaż kapłani w obu rodzajach kultów wykazują pewne podobieństwa. Szamanizm jest niezależnym, autonomicznym syste­ mem wyobrażeń religijnych o pewnej uniwersalnej strukturze. Podstawową różnicą między tymi kultami jest fakt, że szamani plemienni, którzy wcho­ dzą w bezpośredni kontakt z bóstwami i przodkami, odbywają również odległe podróże w poszukiwaniu duszy. Kapłanów ludowego hinduizmu sklasyfikować można generalnie tylko jako media, nie do końca panujące nad bóstwem, lecz użyczające swojego ciała jako „wierzchowca" dla szuka­ jącego kontaktu bóstwa. Czasowo zostają oni owładnięci przez bóstwa. Przechodzimy tu do kluczowego pytania - kim są owe bóstwa? Wy­ mieniałem do tej pory plemiona i kasty niższe jako grupy, w których kult bogów mniejszych ma istotne znaczenie. Bóstwa opiekuńcze posiadają zresz­ tą wszystkie, a więc także i wyższe warny hinduistyczne. Jednak bezpośredni sposób kontaktowania się z nimi zachował się wśród kast niższych, ale także czasem u innych kast, zaliczanych do warny kszatrijów, np. radżputów. W społecznościach plemiennych klasyfikowanych poza systemem kasto­ wym, krajobraz postrzegany jest jako zasiedlony przez liczne nieziemskie istoty. Generalnie występują licznie bóstwa personifikujące różne zjawiska przyrody oraz równie licznie zasiedlający okolice przodkowie . Każde wzgórze, każdy większy strumień, źródło, drzewa czy skały zwią­ zane są z jakimś duchem. Wykorzystywane gospodarczo okolice wsi zasied­ lane są przez przodków, członków wspólnoty. Dalej poza granicami wsi rozpoczyna się teren zasiedlany przez duchy zwierząt i większych duchów, np. wzgórze Mahalakszmi niedaleko Thana. Inaczej jest w kultach kast niższych. Ich bóstwa opiekuńcze w Gudżaracie pochodzą z kast bardzo blisko z nimi związanych (Radżpuci, Czaranowie). Poza systemem warnowym i kastowym funkcjonuje tam kategoria społeczna ter tansli, czyli „trzynaście misek", do której zaliczani są oprócz lokalnych rodów radżpuckich, także inne ściśle związane z nimi kasty rzemieślników, pasterzy, tj. wojowniczych grup służących w przeszłości w różnych formacjach militarnych. Do dnia dzisiejszego posiadają one ten sam status wyrażający się we wspólnym biesiadowaniu. Kasty należące do ter tansli tworzyły rodzaj wspólnoty kulturo­ wej, której wzorcem był ród miejscowych radżputów, a ważne miejsce zajmuje kasta Czaranów, w przeszłości prawdopodobnie spełniająca jakieś funkcje kapłańskie lokalnych kultów żeńskiej mocy siakti. 3 3 Doskonałym współczesnym opracowaniem na ten temat jest książka angielskiego antro­ pologa P. Vitebskyego (Vitebsky 1995). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 121 W tej wspólnocie funkcje bóstw opiekuńczych spełniają legendarne po­ stacie radżpuckich joginów, siddhów lub mahasiddhów oraz kobiety z kasty Czaranów. Pozostałe nieziemskie istoty w wiejskim krajobrazie Gudżaratu, w tym demony, dusze zmarłych nagłą śmiercią należą do wspólnoty wiej­ skiej, kastowej czu lineażowej. Nie wymagają one żadnych kapłanów, nie można jednak zapomnieć o ich potrzebach. Dostrzec można pewne podobieństwa w obu przykładach. W przypadku kultów plemiennych bóstwa mniejsze mają charakter kultu przodków, jako członków wspólnoty żywych. U pasterzy z Gudżaratu lub innych grup zaliczanych do ter tansli obdarzanych przez nich czcią bogowie mniej­ szych uznać można za zmarłych członków szerszej wspólnoty, której sta­ nowią część. Kulty plemienne mają charakter bardziej autonomiczny, kulty ludowego hinduizmu są natomiast częścią szerszego regionalnego kompleksu spo­ łecznego i kulturowego. Wspólną cechą jest fakt istnienia silnych więzów opartych na podstawach rodzinnych. W istocie jednak w zhierarchizowanym systemie warnowym Indii życie społeczne rozwija się na poziomie lineażu czy kasty. Kult bóstw opiekuńczych podkreśla wagę lineaży i kast, a ich duże znaczenie jest przejawem icb postawy wobec podzielonego na segmenty świata. W takim widzeniu świata człowiek jest częścią wspólnoty (lineaż, ród, kasta, ter tansli). Na poziomie grupy plemiennej żyje on wśród człon­ ków rodu żywych i zmarłych. Grupy, które na skutek przemian historycz­ nych zostały włączone do hinduizmu, weszły w skład lokalnej wspólnoty, na czele której znajdował się patron, najczęściej radżput oraz bramin. Więzy między nimi charakteryzowała zasada zależności patron-służba, podobnie jak w systemie dżadżmani*. W kulcie bogów mniejszych wspólnoty lokalnej większego znaczenia kosztem zmarłych przodków nabrały postacie zmarłych patronów lub in­ nych grup posiadających znaczącą pozycję. Na skutek wzrastającej pozycji braminów w takich wspólnotach, znaczenie dawnych kultów zmalało. Za­ stąpili ich bogowie bramińscy, o ponadregionalnym charakterze. Towarzy­ szył temu proces degradacji lub wręcz demonizacja dawnych bóstw do rangi bogów mniejszych lub demonów. Nastąpiło „rozszczepienie" wspólnoty na ludzi, zajęcia, zachowania czyste i nieczyste lub godne i niegodne. Głównym sposobem komunikaq'i z bogami mniejszymi i przodkami pozostało osiąganie stanów transowych. Jest ono możliwe tylko w tradycyj­ nych wspólnotach, których przetrwanie uzależnione jest od zabiegów zmie­ rzających do podtrzymania równowagi między własną tradycją a wymogami życia w szerszym otoczeniu. 4 System dżadimani (sans. jajmani) - świadczenie wzajemnych usług w lokalnym systemie gospodarki, stworzonym w księstwach feudalnych Indii, usankcjonowany zasadami hinduizmu. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI Czym jest wiedza lub mądrość płynąca z transu, opętania? Wiąże się to z pewnym rodzajem wrażliwości religijnej odbierającym rzeczywistośćw ka­ tegoriach istot duchowych. Dotykamy tu zagadnienia dwóch przeciwnych postaw religijnych, z których jedna opiera się w większym stopniu na bezpo­ średnim doświadczeniu, druga na wierze. Na bazie pierwszej szanse roz­ winięcia się miała magia, na bazie drugiej mitologia. Są dwa rodzaje kontaktu z bóstwem: pierwszy za pośrednictwem osób spełniających funkcje medium między obu światami, drugi za pośrednic­ twem obrzędów i rytuałów kapłańskich. Wspólnota i tworzące ją jednostki nastawione są na odbiór najmniej­ szych sygnałów pojawiających się całkiem nieoczekiwanie, które traktuje sie jako zagrażające równowadze. Żyją według rytmu przyrody, rozpoznawal­ nym i znaczącym w danym środowisku. W tym przypadku nie różnią się od rozwiniętych bramińskich kultów religijnych. W hinduizmie różne dawne formy i techniki rozpoznawania przyszłości zastąpiła astrologia. Mnogość sygnałów stanowi często szum informacyjny, nad którym trud­ no zapanować. Aby tego uniknąć człowiek miał dwie drogi przed sobą: - szukać sily pozwalającej mu uniezależnić się od zmian dookoła i uzy­ skać odporność na niepowodzenia. To zadanie podejmowane i preferowane było przez, z jednej strony, religie uniwersalistyczne, z drugiej zaś przez różne formy ascezy dające wewnętrzną moc; - draga droga doprowadzić miała do osiągnięcia umiejętności rozpo­ znawania i reagowania na wszystkie, nawet najmniejsze sygnały, płynące z otoczenia, a świadczące o zmianach lub istnieniu wielu nieznanych do tej pory sił i rytmów. Odpowiednie reagowanie na nie oznaczało podporząd­ kowanie się ich woli. W pierwszym przypadku rozwijane są takie umiejętności jak: siła wiary, rozumienie sensu egzystencji ludzkiej, podążanie za nakazami wiary, prze­ strzeganie norm, np. czystości, lub pokonywanie własnych słabości. W drugim przypadku rozwija się zdolność rozpoznawania sygnałów, znaków na drodze opracowywania technik wróżbiarskich, poddawanie się rytmowi wewnętrznemu i zewnętrznemu, bycie w zgodzie z tym ruchem. Z czego wypływa fakt podążania tymi drogami? Czy cywilizacja, edukacja czy nauka podsuwa inne rozwiązania? Czy przyczyna leży gdzie indziej, np. w więzach rodzinnych? Co w takim razie powoduje zmiany więzi rodzinnych? W kultach „bogów mniejszych" wspólnota stanowi część danej ziemi, czy środowiska i żyje rytmem tej ziemi, na który składają się pejzaż, zwierzęta, roślinność, ludzie. Dla kultów wiejskich Gudżaratu charakterystyczne jest doświadczenie żeńskiej boskiej energii siakti. Mit bogini opiekuńczej paste­ rzy Rabari Mommai Maty i jej 12 synów wężowych (radżpuckich herosów, m.in. Pabudżi, Waczra, Wasuki, Guga, Nagnath, Ramder, Tunwar) wskazu­ je na charakter zależności między żeńską energią boskości i męskimi bogami mniejszymi. Doświadczanie energii siakti jest powszechne, a rozpoznawane sygnały pojawiają się praktycznie w każdej dziedzinę życia, rytmów przyro- �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 123 dy, z obserwacji dobrobytu całej wspólnoty, snów, okoliczności przyjmowa­ nia ofiary przez bóstwa, przypadki choroby lub śmierci, nieszczęścia, wyda­ rzenia z otoczenia społecznego, z kontaktów z przodkami. Proces osłabienia siły tradycyjnej wspólnoty, tzn. lineażu czy rodu, na rzecz wspólnot nowego rodzaju widoczny jest w sferze ewolucji bogów mniejszych, zmian zachodzących w relacjach między nimi. Wyżsi bogowie hinduizmu Brahma, Wisznu, Siwa nie mają najczęściej charakteru opiekuńczego, chociaż Siwa jako patron Benares lub regionu Uttar Khand posiada takie cechy. Należą do innego systemu przekonań, który znalazł swoje miejsce w tradycyjnej społeczności, kiedy wspólnota ta stała się częścią większej wspólnoty. Przyjmują jednak rolę bogów więk­ szych, obcych, należących do obdarzonych większą siłą społeczności domi­ nujących w regionie i z tego powodu należy się z nimi liczyć. LITERATURA A i y a p p a n A. 1976 Deified Men and Humanized Gods. Some Folk Bases of Hindu Theology, [w:] The Realm of the Extra-Human. Agents and Audiences, Agehananda Bharati (red.), The Hague-Paris, s. 139-148. B l a c k b u r n S. 1985 Death and Deification: Folk Cults in Hinduism, „History of Religions", vol. 24, nr 3, s. 255-274. C o c c a r i D. 1990 The Bir Babas of Bañaras and the Deified Dead, [w:] Criminal Gods and Demon Devotees. Essays on the Guardians of Popular Hinduism, Alf Hilteboitel (red.), New Delhi. C r o o k e W. 1896 The Popular Religion and Folklore of Northern India, t. I-П, London. K n i p e D. 1977 Sapindikarana: The Hindu Rite of Entry into Heaven, [w:] Frank E . Reynolds, Earle H . Waugh (red.), Religious Encounter with Death Insights from the History and Anthropology of Religions, London, s. 117-138. O'Malley L. 1935 Popular Hinduism. The Religion of the Masses, London. Pocock D. F . 1973 Mind, body and wealth: a study of belief and practice in an Indian village, Oxford. Prakash G. 1986 Reproducing Inequality: Spirit Cults and Labor Relations in Colonial Eastern India, „Modern Asian Studies", vol. 20, nr 2, s. 209-230. Smith J. D. 1986 Where the Plot Thickens: epic moments in Pabuji, „South Asian Studies", vol. 2, s. 53-64. b.r.w. Worlds Apart: Orality, Literacy and the Rajasthani Folk- Mahabharata, maszyno­ pis w posiadaniu autora. 1991 The epic of Pabuji: a study, transcription and translation, Cambridge. Sontheimer G. D. 1989 Pastoral deities in Western India, Oxford. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Srinivas M. 1965 Religion and Society among the Coorgs of South India, Bombay. T h a p a r R. 1981 Death and the Hero, [w:] Mortality and Immortality: The Anthropology and Archaeology of Death, S.C. Humphreys, Helen King (red.), London, s. 293-315. Traktat... 1985 Manusmryti czyli Traktat o zacności, Manu Swajambhuwa, Warszawa. V a n der V e e r P. 1992 Playing or Praying: A Sufi Saint's Day in Swat, „Journal of Asian Studies", vol. 51, nr 3, s. 545-564. V i t e b s k y P. 1995 Dialogues with the Dead. The discussion of mortality among the Sora of eastern India, Cambridge. DAGNOSŁAW DEMSKI NON-BRAHMANIC SOURCES OF F O L K HINDUISM. MINOR DEITIES Summary In the literature concerned with Hinduism we often find the terms: "minor gods", "inferior deities" or "other deities". In the descriptions of the religions of India where deities are mentioned they are usually preceded by great gods of Hinduism, especially the great trinity - Brahma, Vishnu and Shiva. Each of these two groups of gods was ranked among one of two oposed categories according to many distinctive features, e.g. all Indian vs local or regional range of their activity or kind and size of power attributed to them. The author's question is: what lies behind these concepts? The answer throws more light on the problem of non-Brahmanic sources of folk Hinduism. It remains in accordance with the postulate of complementing written sources with the context in which they came into being. This is the task of field researchers - ethnographers and folklorists. Various categories of minor deities were mentioned as early as the Codex of Manu. They also appear in the works of more recent authors whose main approaches to this problem are discussed in the article. According to more traditional approach minor deities were regarded as demons and evil forces. Later interpretations of local pantheons of minor gods try to see in them either the folk version of the epic of Ramayana or deification of the dead and ancestors. Some others explain them as an example of the syncretism somewhere between Hinduism and Islam or symbolic expression of the mosaic of local social relations, or else, ancestor worship. I n the next part of the article the author presents his own classification of minor gods into some categories. I n order to rank particular deities to this or that category he had to emphasize some of their attributes as distinctive and disregard other ones. There are categories of tutelary gods of local commuities. They are often female deities. Local gods and the guardians of the borders of villages and fields make up a similar category. Their task is the defense of a given territory. They are entirely male but strongly connected with female tutelary ones with mythical kinship ties. In lower-status castes or in communities with stronger tribal influences there is a category of gods - ancestors, founders of the village, clan or lineage. All these three categories of minor deities have one thing in common: their close association with a particular kind of social unit: descent group, caste or a group of castes with common descent and history (e.g. ter tansli of Gujarat) or a territorial community. According to folk imagination the areas around settlements which are economically exploited are populated with ancestors, members of the community. Beyond the borders of those areas there are territories inhabited by spirits of animals and other ghosts and the �NIEBRAMINSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 125 commmúty has no strong hold over them. I n tribal communities classified outside the caste system the situation is similar - the countryside is perceived as the area inhabited by numerous supernatural beings. They are generally personifications of natural phenomena or numerous ancestors. Due to the assimilation of tribal groups into Hinduism changes took place. In the cult of minor gods of local communities the figures of dead patrons or figures from other groups of important status acquired more significance at the expense of dead ancestors. Owing to growing position of the Brahmans in those communities the significance of older cults diminished. They were replaced by Brahmanic gods of pan-regional character. It happened together with degradation or even demonization of former gods to the rank of minor deities or demons. A "split" of the community appeared, a division of people, their occupations and behaviour into pure and polluted, respectable and disrespectable. Higher gods of Hinduism have usually no attributes of tutelary deities and they are not part of local communities. They come from other belief system which found its place in traditional communities after those communities had been included into bigger society. The gods took the role of major, alien gods belonging to communities endowed with greater power and dominant in the region and because of that they should be respected. Translated by Anna Kuczyňska-Skrzypek �