8 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d240c1fc4cfe4ff10b2f82d894dfa1ca.pdf 2c95021f4d27fd1b6d19739e144166cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1253 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A POLSKA XXXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K Ó W • G D A Ń S K • ŁÓDŹ Z A K Ł A D NARODOWY I M I E N I A OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K 1989 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA WSPÓŁUDZIAŁ CZŁONKOWIE W OPRACOWANIU TOMU: ANNA RADY REDAKCYJNEJ: MARIA KABZIŃSKA-STAWARZ ZAMBRZYCK A-KUNACHOW1CZ. BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), TERESA DOBROWOLSKA MARIA FRANKOWSKA, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA, ZBIGNIEW JASIEWICZ, ZOrTA W1CZ0WA. A N N A Z A B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , SŁAWOJ SZYNKIEiWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego ¡05 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Szłapka ©.Copyright by Zakład Narodowy im. OssoliAskkh Printed in Poland Wydawnictw. Wroclaw mi' P L I S S N 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y im. O s s o l i ń s k i c h - N a k ł a d : 915 <=gz. O b j ę t o ś ć : ark. wyd. 16,90; ark. druk. 14,5; ark. A . - 1 9 . Papier offset, ki. I I I , « 0 g, O d d a n o do Podpisano do druku 70x100. 1989.09.14. Druk Wydawnictwo. W r o c ł a w sUadania ukończono Wrocławska Drukarnia Naukowa 1989. 1989.01.31. w listopadzie 1989. Zaro. 4095/89. F - 7 . SOKOLE- �Prof. dr hab. Mieczysław Gładysz (903-1984 �SPIS T R E Ś C I Wstęp — Jan Bujak, Teresa Dobrowolska Vorwort Jan Bujak - Mieczysław Gładysz (1903-1984). Życiorys naukowy Mieczysław Gładysz (1903-1984). Wissenschaftliche Biographie. Zussamenfassung . . Teresa D o b r o w o l s k a — Badacz kultury ludowej Śląska Forscher der Volkskultur Schlesiens. Zusammenfassung Zofia Szromba-Rysowa - Moja wieś opolska. Z. etnograficznych badań w Dzierżysławicach koto Głogówka Mein Dorf in der Opole-Region. Aus ethnographischer Forschung in Dzierżyslawice bei Głogówek. Zusammenfassung Danuta T y l k o w a - Drewniane budownictwo ludowe wsi opolskiej Hölzerne Volksbauten auf dem Dorf in der Opole-Region. Zusammenfassung . . Maria L i p o k - B i e r w i a c z o n e k — Ziemia pszczyńska w badaniach etnograficznych . . Die Region von Pszczyna in ethnographischer Forschung. Zusammenfassung . . Róża G o d u l a — Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat , . Die Rolle von Mieczysław Gładysz in der Forschung der Volkskultur der Karpaten. Zusammenfassung Maria B i e r n a c k a — Społeczność wiejska w Bieszczadach po I I wojnie światowej . . Die Dorfgeseilschaft in der Bieszczady-Region nach dem 2. Weltkrieg. Zusammen­ fassung Krystyna Her man o wic z-N owak — Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE I H K M PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza Karpatenforschungen in der Forschungsstätte für Ethnographie in der Abteilung Ethnographie des Instituts der Geschichte der Materiellen Kultur der Polnischen Akademie der Wissenschaften in Kraków. Fortsetzung der von Professor Mie­ czysław Gładysz initierten Forschungsrichtung. Zusammenfassung Anna Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — Etnografia narodów słowiańskich jako przedmiot zainteresowań Mieczysława Gładysza Ethnographie slawischer Völker als Gegenstand der Interesse von Mieczysław Gła­ dysz. Zusammenfassung Karel F o j t i k — Problemy i perspektywy badań czeskiej kultury ludowej w kontekście słowiańskim Probleme und Perspektiven volkskundlicher Forschungen slawischer Zusammenhänge tschechischer Volkskultur. Zusammenfassung Anna P y t l i ń s k a - S p i s s — Muzea na wolnym powietrzu w Polsce Freilichtmuseen in Polen. Zusammenfassung Bibliografia publikacji Mieczysława Gładysza — oprać. Teresa Dobrowolska . . . . 7 8 9 22 25 62 65 81 83 92 93 113 115 135 137 148 '51 156 157 173 175 193 195 219 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd6d053428c1d6714eabdb86a3a9793e.pdf 6c46ff00e7ff7eae93a3952b15474b2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1250 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.235-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N I К А „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 III K O N G R E S M I Ę D Z Y N A R O D O W E G O ETNOLOGICZNEGO I W TOWARZYSTWA FOLKLORYSTYCZNEGO ZÜR1CHU W dniach od 8 do 12 kwietnia 1987 r. odbyl się w Zürichu I I I Kongres Między­ narodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego (Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore — S I E F ) oraz zebranie plenarne Zarządu. Ukonstynuowane w 1964 r. S I E F w swojej działalności nawiązało do M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do B a d a ń Sztuki i Tradycji Ludowych (Commision Internationale des Arts et Traditions Populaires — C I A P ) p o w o ł a n e j w 1928 r . ' G ł ó w n y m zadaniem S I E F , tak jak i C I A P , jest integracja europejskich etnologicznych i folklorystycznych środowisk naukowych oraz wymiana doświadczeń badawczych i osiągnięć metodologicznych. Współpraca między badaczami oraz organizacjami naukowymi, koncentrującymi się na studiach nad człowiekiem, w myśl statutu przyczynić się ma nie tylko do rozwoju nauki, ale s t a n o w i ć ważne ogniwo w procesie pogłębiania k o n t a k t ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h . Prezydium S I E F przyjęło „Cykl życia" za temat naczelny konferencji. Szeroki zakres p r o b l e m ó w związanych z tym zagadnieniem, rozumianym z a r ó w n o jako proces indywidualnego rozwoju człowieka, jak i w kontekście życia zbiorowego, uznano za problem szczególnie ważny w aspekcie współczesnych, g w a ł t o w n y c h i głębokich przeobrażeń s p o ł e c z n o - e k o n o micznych. W konferencji wzięli udział przedstawiciele 30 krajów. W skład delegacji polskiej wcho­ dziły następujące osoby: prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (członek Rady S I E F ) , prof, dr Józef Burszta, prof, dr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , prof, dr Dorota Simonides, doc. dr Jadwiga Kucharska oraz prof, dr Wanda Paprocka. W bogatym programie Kongresu znalazło się 6 referatów w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach plenarnych oraz 164 referaty, które przedstawiono w dziesięciu sekcjach tematycznych. Kongres otworzył przewodniczący S I E F , prof, dr Nils Avid Bringeus. Witając d e l e g a t ó w podkreślił znaczenie spotkania jako jednego z ważniejszych forum służących wymianie myśli, d o ś w i a d c z e ń i rozwijaniu k o n t a k t ó w naukowych p o m i ę d z y etnologami a folklorystami euro­ pejskimi. Wybór miejsca spotkania został zaproponowany przez Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, które z o r g a n i z o w a ł o obecny Kongres przy aktywnej współpracy Volkskundliche Seminar der Universitát Zurich. Szczególne p o d z i ę k o w a n i a za ogromny wysiłek organiza­ cyjny złożył N . A . Bringeus prof. dr. Paulowi Huggerowi, prof. dr. Arnoldowi Niedererowi, dr Ueli G y r z Zürichu, jak r ó w n i e ż sekreatrzowi generalnemu Ulli Bruck ze Sztokholmu. Wyraził również satysfakcję z faktu wyboru na miejsce Kongresu Szwajcarii, która jest atrakcyjna nie tylko jako ważny ośrodek naukowy, ale r ó w n i e ż ze względu na jej walory turystyczne. W czasie obrad plenarnych pierwszy referat wygłosił prof, dr Artur E . Imhof reprezentujący Wydział Historii Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego ( R F N ) zatytułowany 1 D z i a ł a l n o ś ć obu tych organizacji omawiano szeroko w następujących artykułach: A. L . G o d l e w s k i , Statui prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące działalności CIAP, „Lud", t. 49: 1965, s. 804-810; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , / Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „Lud", t. 55: 1971, s. 372; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , / / Kongres Europejskiej Etnografii i Folkloru, „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1, s. 231-237. �236 KRONIKA Planowanie kariery życiowej. Badanie konsekwencji wzrostu długości życia i stabilizacji życiowej na przestrzeni 300 lat. N a podstawie zgromadzonego materiału demograficznego z lat 1680-1980 autor dokonal analizy możliwości rozwoju indywidualnej drogi życiowej człowieka i jego aktywności, uzależniając je od długości życia i oddziaływania c z y n n i k ó w zabezpiecza­ jących stabilizację jego l o s ó w . A . E . ł m h o f badając cykle życia w okresie 300 lat wysuwał tezę, że niska średnia życia (wynosząca ok. 30 lat) oraz wysoka śmiertelność w dawnych wiekach uniemożliwiały indywidualizację drogi życiowej człowieka. Zmuszały go do rozwinięcia specjalnej strategii w s p ó l n e g o działania, do tworzenia wartości bardziej trwałych bazujących nie na jednostkowych, ale społecznych działaniach grupy, na zgodności woli i harmonii ukształtowanej na podstawie tradycyjnych s p o s o b ó w zachowania, zwyczajów i religii, a także ladu społecznego o d p o w i a d a j ą c e g o z e s p o ł o m typu Gemeinschali. N i e p e w n o ś ć życia ziemskiego kierowała myśl człowieka i jego działania ku zapewnieniu życia wiecznego. D o k o n u j ą c e się współcześnie przedłużenie przeciętnego wieku człowieka i zmniejszenie śmiertelności w poszczególnych okresach życia p o z w o l i ł o ludziom rozwinąć indywidualne formy kariery. R ó w n o c z e ś n i e pełniejsze korzytanie z życia doczesnego i związane z tym tworzenie się nowych wartości ograniczyło powszechną wiarę w życie wieczne. Jest jednak pewnym para­ doksem, jak stwierdził autor referatu, że właśnie ta swoista sekularyzacja uczyniła życie w s p ó ł c z e s n e g o człowieka krótszym niż jego przodków. Wzrost wiary w długie życie p o w o d o w a ł zarzucenie dawnej strategi i zmianę typu s t o s u n k ó w społecznych z Gemeinschaft na Gesellschaft. Jednostka, uzyskując znaczną nie­ zależność i a n o n i m o w o ś ć , wchodzi ś w i a d o m i e w określone związki dla osiągnięcia zindywidu­ alizowanych celów. Statystyczna ewidencja tych zmian jest widoczna we wzroście liczby rodzin małych. D ł u g o w i e c z n o ś ć ma zasadnicze znaczenie dla zachowania r ó w n o w a g i w po­ dziale na poszczególne okresy życia człowieka. A. E . Imhof zwrócił uwagę na potrzebę włączenia do p r o g r a m ó w badań w większym niż dotychczas stopniu tych, jak określa, „odzyskanych lat". Szczególnie dotyczy to kresu starości, równie ważnej w cyklu życia, jak dzieciństwo i wiek produkcyjny. Martin Segalen z Francuskiego Centrum Etnologicznego w swoim referacie Rodzina i krewni; perspektywy badawcze we Francji zwróciła szczególną u w a g ę na potrzeby badań interdyscyplinarynych w zakresie s t u d i ó w nad rodziną. Od momentu, kiedy przedmiotem badań socjologicznych są środowiska miejskie, staje się rzeczą konieczną jak stwierdziła referentka podjęcie tego tematu również przez e t n o l o g ó w . Pozwoli to wykorzystać i spraw­ dzić wypracowane przez tę dyscyplinę pojęcia i definicje dotyczące małych społeczności. Przykładem takich interdyscyplinarnych studiów są, wg Segalen. ostatnie projekty badań socjologicznych i historycznych nad rodziną obejmujące kilka generacji. Ostatnio zachodzące zmiany w procesie rozwoju ekonomicznego nadają nowe znaczenie rodzinie szczególnie w społeczeństwach zachodnich, które przeszły okres intensywnego uprzemysłowienia. W a ż n y m zagadnieniem badawczym jest również obserwacja zjawiska rozszerzania się zachodnich koncepcji badawczych, dotyczących rodziny, w krajach p o ł o ż o n y c h na kontynencie azjatyckim i afrykańskim. W w y g ł o s z o n y m n a s t ę p n e g o dnia na posiedzeniu plenarnym referacie prof. dr. Ingeborgi Weber-Kellermann ( R F N ) Zwyczaje w rodzinie. Cykl życia a podziały społeczne znajdujemy nawiązanie do myśli zawartych w wypowiedziach A . E . Imhofa. Autorka analizując współ­ czesny kierunek rozwoju społeczeństw zwraca u w a g ę przede wszystkim na proces indywiduali­ zacji jednostki, na odrzucanie tych wartości, które łączyły ją z układem s t o s u n k ó w od­ powiadających dawnemu Gemeinschaft. Zmiany występujące w tym zakresie dokonują się w różnym tempie. R ó ż n e są również w poszczególnych warstwach społecznych możliwości samostanowienia i samorealizacji. Ten nowy układ s t o s u n k ó w społecznych niesie jednak pewne niebezpieczeństwo wynikające z utraty zabezpieczenia, jakie gwarantowała grupa. W dążeniu do przeciwdziałania temu niekorzystnemu zjawisku należy, j a k stwierdziła referentka, znaleźć nowe formy komunikowania się ludzi. W tym zakresie dużą p o m o c ą powinny być badania e t n o l o g ó w europejskich nad cyklem życia w przeszłości i teraźniejszości, m. in. próby interpretacji znaczenia o b r z ę d ó w i zwyczajów. Studia te pozwalają nie tylko �237 KRONIKA zrozumieć i p a n o w a ć nad zmianami, ale także kierować nimi we współczesnym pluralistycz­ nym społeczeństwie. Z przyjętego o g ó l n i e podziału cyklu życia na dzieciństwo, okres aktywności zawodowej i starość I. Weber-Kellerman wybrała do szczegółowej analizy interesujących ją zjawisk okres dzieciństwa, dając szereg przykładów różnic zarysowujących się w procesie historycz­ n o - s p o ł e c z n e g o rozwoju, m. in. w zakresie ubioru, szczególnie kontrastowo i wyraźnie rysujących się w świetle przedstawionego przez referentkę materiału ikonograficznego. Prof. dr John Gillis reprezentujący Wydział Historii Uniwersytetu Rutgers w New Bsunswick ( U S A ) poświęcił swój referat zatytułowany Historycy a cykl życia zagadnieniu chronologizacji o k r e s ó w życia i czynnikom warunkującym ten podział prezentując wwiiki anglo-amerykańskich badań prowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat. W przeciwieństwie do przeprowadzanych analiz strukturalno-funkcjonalnych dotyczących chronologii, które ograniczają się do b a d a ń ilościowych cech o g ó l n y c h , pomijając zróżnicowania klasowe, etniczne czy pleć. historycy podejmują analizę e l e m e n t ó w konstytuujących indywidualną drogę życiową człowieka. W zakresie chronologii c y k l ó w życia w poszczególnych okresach historycznych m o ż n a z a o b s e r w o w a ć , jak stwierdza autor referatu, różnice w wyborze kryteriów podziału na poszczególne cykle. N a początku c z a s ó w nowożytnych (1500-1850) podział ten nie był zależny od wieku. P o s z c z e g ó l n e okresy życia były natomiast determino­ wane statusem jednostki i okolicznościami zewnętrznymi. Ścisłe rygory określające postępo­ wanie człowieka prowadziły do wysokiego stopnia rytualizacji, uniemożliwiając indywidualne planowanie drogi życiowej. W okresie 1850-1950 uznawano wiek za naturalny czynnik dzielący poszczególne okresy życia i wyznaczający ich granice. Obecnie (od 1950 r.) brak jednoznacznie określonych w z o r ó w życia powoduje stan niepewności i uczucia braku stabilizacji c z ł o w i e k a w kolejnych fazach jego życia, charakterystyczny także dla początku c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , jakkolwiek przyczyny takiej sytuacji są różne w obu okresach. Obserwowana współcześnie r ó ż n o r o d n o ś ć prowadzi do nowej rytualizacji c y k l ó w życia. W tej szczególnej sytuacji duża jest rola etnologa badającego procesy rytualizacji w s p o ł e c z n y m i kulturowym kontekście. W referacie prof, dr Carli Bianko (Włochy) z a t y t u ł o w a n y m Zmiany ról w systemie pokrewieństwa w cyklach życia przedstawione zostały wyniki badań prowadzonych w społecz­ nościach wiejskich Tuscany. N . A. Bringeus zaprezentował w swoim referacie Cykl życia w ohra:ach materia) ikonograficzny p o c h o d z ą c y głównie ze Skandynawii z okresu od średniowiecza do współ­ czesności, analizując prezentowane obrazy w ich kontekście społecznym i politycznym. Średniowieczne obrazy c y k l ó w życia wyryte w kamieniu i przedstawione na malowidłach ściennych k o ś c i o ł ó w wywoływały poczucie marności bytu doczesnego (sic transit gloria mundi). W wiekach średnich przedstawiano cykl życia jako kolo losu stosując wyobrażenia grzechu i cnoty dla umoralnienia i odstraszenia od złego. Ukazywanie życia podzielonego na cykle według wieku h\lo motywem popularnym. Najstarsze przykłady ikonograficzne dzielą życie na cztei\ okresy. Istniały również podziały na siedem, d w a n a ś c i e lub (najbardziej powszechne) na dziesięć okresów. Najwcześniejsze obrazy, jak stwierdził Bringeus. w y w o ł y w a ł y reminiscencje śmierci i życia wiecznego. T o religijne posianie bylo w późniejszym okresie zastąpione c z ę ś c i o w o przez przekazy o treści moralnej i etycznej. Obrazy przedstawiające poszczególne okresy w życiu człowieka wyrażały jego p o s ł a n n i c t w o biologiczne i kulturowe. K a ż d y wiek miał swoje miejsce z odpowiadającymi mu formami aktywności zawodowej i funkcji społecznej. Niezależnie od referatów w y g ł o s z o n y c h na sekcjach plenarnych prowadzone w 10 sekcjach p o ś w i ę c o n y c h następującym tematom. prace Kongresu były 1. C y k l życia: różne ujęcia tematu; badania cyklu życia w różnych krajach: 2. S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e podstawy strukturalizacji o k r e s ó w życia; badanie cyklu życia w różnych zawodach; grupy wieku: 3. C y k l życia i podstawowe społeczne instytucje; cykl życia i k o b i e c o ś ć ; cykl życia i religijne rytuały; �238 KRONIKA 4. Dzieciństwo, wychowanie, m ł o d o ś ć : 5. Narodziny i chrzest; wybór partnera, m a ł ż e ń s t w o ; ň. Prawne i historyczne aspekty sekularyzacji rytuałów: starość, społeczne oznaki wieku i rangi: 7. Święta i rytuały; śmierć i pogrzeb; 8. C y k l życia jako proces indywidualny; migracje i mniejszości; 9. Słowne przedstawienie c y k l ó w życia; 10. Okresy życia w literaturze popularnej; cykl życia i popularna ikonografia. Referaty były wygłaszane w trzech j ę z y k a c h : niemieckim, francuskim i angielskim (wyjątkowo w jęz. włoskim). Delegacja polska przedstawiła 6 referatów (w pięciu sekcjach). Byly one p o ś w i ę c o n e następującym tematom: Dziecko w rodzinie wiejskiej. Między tradycją a postępem na przykładzie polskim A. Kutrzeba-Pojnarowa (sekcja 4), Życiorysy w świetle polskich pamiętników chłopskich — J . Burszta (sekcja 9), Przemiany w stroju ślubnym robot­ ników Lodzi B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (sekcja 5), Przekaz wartości etycznych w zbiorach polskiej poezji dziecięcej i młodzieżowej D . Simonides (sekcja 9), Nocne czuwanie przy zwłokach w wietle ludowych zwyczajów— J . Kucharska (sekcja 7). Współczesne zmiany w tradycyjnym przekazie kulturowym w polskiej rodzinie wiejskiej — W. Paprocka (sekcja 2). Problematykę polską podjęła również w swoim referacie z a t y t u ł o w a n y m Szeine Ud. Stereotyp «mądrego Żyda» w żydowskiej i polskiej kulturze ludowej Olga Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael). W trzecim dniu obrad odbylo się zebranie Rady Administracyjnej S I E F . Posiedzenie otworzył A. N. Bringeus. Po podziękowaniu z ł o ż o n y m gospodarzom Kongresu, przedstawi) sprawozdanie z działalności S I E F za lata 1983-1987. w których pełnił funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o . Na zakończenie swego wystąpienia A . N. Bringeus złożył rezygnację z zajmowanego stano­ wiska. Następnie przedstawił w imieniu Rady propozycję nadania c z ł o n k o s t w a honorowego S I E F A. Nidererowi oraz (na wniosek k o l e g ó w polskich) prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej. A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła krótki życiorys M . Znamierowskiej-Prüfferowej oraz podkreśliła jej czynny udział w pracach i konferencjach C I A P i S I E F . Obie propozycje przeszły jednogłośnie. Nowym przewodniczącym S I E F został wybrany przedstawiciel Norwegii Reimund Kvideland. Następnie przystąpiono do w y b o r ó w c z ł o n k ó w Rady, przy czym zastosowano zasadę pozostawienia w miarę możliwości — w Radzie dotychczasowych c z ł o n k ó w . Jedynie w kilku przypadkach dokonano zmian na wniosek c z ł o n k ó w Rady proponujących nowych przed­ stawicieli swoich krajów. Z g ł o s z o n o następujące osoby: p. Meuille (Belgia). Vaclav Frolec (Czechosłowacja), Martine Segalen (Francja), Dunja Rihtman-Augustin (Jugosławia), Ute Mohrmann ( N R D ) . Vilmos Voigt (Węgry), Venetia Newall (Wielka Brytania), Giovanni Bronzini (Włochy). Ponadto wprowadzono do Rady przedstawicieli krajów dotąd w niej nie reprezento­ wanych. Zostali nimi: Julio Caro Barocha (Hiszpania), Patricia Lysagh (Irlandia), Halfredur Orn Eiriksson (Islandia). Olga Mulkiewicz-Goldberg (Izrael). Joseph Cassar Pullicino (Malta). A. de Breto (Portugalia), Ueli G y r (Szwajcaria). Przedstawicielem Polski p o z o s t a ł a A . Kutrzeba-Pojnarowa. Po dyskusji ustalono skład zarządu: przewodniczący R. Kvideland (Norwegia); zastępcy: Y . Bromley ( Z S R R ) , A. N . Bringeus (Szwecja), J . Cuisenier (Francja); skarbnik B. S. Frykman (Norwegia). Nowy przewodniczący p o d z i ę k o w a ł zebranym za wybranie go na to stanowisko i gospodarzom za zorganizowanie Kongresu. W dalszej dyskusji B. S. Frykman przedstawiła sprawy komisji do badań kultury robotniczej działającej w Szwecji, która współpracuje z ośrodkami badawczymi w R F N . Z ich inicjatywy ma zostać zorganizowane sympozjum (prace przygotowawcze j u ż roz­ poczęto). R. Kvideland zwrócił się do zebranych o składanie propozycji tematów następnego Kongresu. Y . Bromley zgłosił temat dotyczący zagadnień s t o s u n k ó w etnicznych. Wysunięto �239 KRONIKA również propozycje poświęcenia następnego Kongresu problemom sztuki ludowej. Miejscem I V Kongresu będzie prawdopodobnie Bergen (Norwegia). Na zakończenie należy podkreślić znakomita organizację Kongresu. Obrady odbywały się w d w ó c h gmachach Uniwersytetu. Ogromna liczba sekcji, na których w y g ł a s z o n o referaty w trzech językach, wszystkim nie nie miała jednak zawsze spójną stałych tematyką audytoriów, referatów co spowodowane danej sekcji. To również bylo przede miało wpływ na zakres dyskusji. Organizatorzy bardzo starannie przygotowali imprezy towarzyszące gresowi. W gmachu Uniwersytetu, gdzie odbywały się obrady, zaprezentowano Kon­ wystawę fotograficzną Alberta Nyfelera p o ś w i ę c o n ą chrztom, ś l u b o m i pogrzebom w kantonie Valais w latach 1910-1935. Zorganizowano również wystawę połączoną związanych z problematyką cyklu życia. N a l e ż y przy tym Kongresu bibliografii Bułgarii, Finlandii, obejmującej NRD, prace z lat 1970-1980, Irlandii, Norwegii, Szwajcarii, Zorganizowano również pokaz filmów ze sprzedażą wspomnieć o które wydawnictw wydanej z ukazały się w okazji Austrii, Szwecji, na Węgrzech i w ZSRR. etnograficznych oraz występy z e s p o ł ó w regionalnych. Po z a k o ń c z e n i u obrad Kongresu zorganizowano 5 c a ł o d n i o w y c h wycieczek autokarowych (do wyboru). Zorganizowano wyjazdy i zwiedzanie następujących miejsc: Trogen narodowej wioski dzieci. Bazylei. Lucerny. Einsideln najbardziej znanego między­ w Szwajcarii miejsca pielgrzymek oraz wodospadu Renu. Każdy z uczestników wygłaszanych The Life na Cycle. sesjach Kongresu otrzymał dwujęzyczne plenarnych, jak i w sekcjach streszczenia z a r ó w n o oraz międzynarodową Pełny zestaw materiałów znajduje się w Ośrodku Dokumentacji i referatów biliografię Informacji Etnograficznej P T L , Ł ó d ź , ul. Jaracza 78. Wanda Paprocka AZJA ŚRODKOWA TRADYCJA I ZMIANA. II E U R O P E J S K I E S E M I N A R I U M Ś R O D K O W O A Z J A T Y C K 1 E W LONDYNIE Seminarium (Second European Seminar on Central Asian Studies) p r a c o w a ł o w Londynie w dniach od 7 do 10 kwietnia 1987 roku. Zorganizowane zostało przez dr Shirin Akiner przy pomocy p r a c o w n i k ó w Centrum i Departamentu S t u d i ó w Blisko- i Ś r o d k o w o w s c h o d n i c h (The Centre and the Department of Near and Middle Eastern Studies) Szkoły Studiów Orientalnych i Afrykańskich Uniwersytetu w Londynie. S t a n o w i ł o kontynuację spotkań ś r o d k o w o azjatyckich z a p o c z ą t k o w a n y c h przez I Seminarium z w o ł a n e do Utrechtu przez prof. .1. Waardenburga w grudniu 1985 r o k u . 1 Seminarium językoznawców, w Londynie historyków zgromadziło kultury, przedstawicieli antropologów różnych (etnologów), dyscyplin: socjologów, historyków, ekonomistów, p o l i t o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , d e m o g r a f ó w i m u z y k o l o g ó w zainteresowanych problematyką Środkowej. B y ł o ich w sumie ponad 400. W trakcie Seminarium wygłoszono około Azji 130 referatów zaprezentowanych przez przedstawicieli o k o ł o 20 krajów Europy, Azji i Ameryki. Obecni byli m. in. naukowcy z Chińskiej Republiki w skład której obok p r a c o w n i k ó w Zarządu Religijnego M u z u ł m a n ó w 1 Ludowej, a także delegacja radziecka, instytucji naukowych wchodzili również przedstawiciele Azji Środkowej i Kazachstanu w Taszkiencie. Specjalna Materiały z Senimarium opublikowane zostały w: Utrecht Papers on Central Asia. Proceedings of the First European Seminar on Central Asian Studies held at Utrecht, 16-18 Decemhr 1985, Utrecht, Mark van Damme and Hendrik E . Boeschoten (eds). Turkological Series. No 2. Utrecht 1987. �240 KRONIKA sesja Seminarium p o ś w i ę c o n a została zbiorom środkowoazjatyckim i bibliotekach. W przerwach obrad prezentowano azjatyckiej sztuki dekoracyjnej oraz publikacje slajdy, w brytyjskim muzykę przedstawione i wytwory przez muzeach środkowo- bibliotekę School of Oriental and African Studies oraz w y d a w c ó w . W pracach Seminarium przyjęto szerokie rozumienie terminiu Azja Ś r o d k o w a . nim radziecką Azję Ś r o d k o w ą i Kazachstan, Objęto p o ł u d n i o w ą Syberię, M o n g o l i ę , Sinkiang, Tybet, Afganistan i p ó ł n o c n y Iran. Skoncentrowanie uwagi na wydzielonym terytorium oraz inter­ dyscyplinarny charakter Seminarium pozwalają traktować je jako przejaw atrakcyjności i popularności tzw. „studiów obszaru", rozwijanych w wielu ośrodkach naukowych. W y j ą t k o w o obecnie duże zainteresowanie Azją Ś r o d k o w ą wynika z trzech, jak się wydaje, przyczyn: 1. Bogatej historii i różnorodności kulturowej regionu; 2. G ł ę b o k i c h przeobrażeń społeczno- -kulturowych i konfrontacji na tym terenie, często dramatycznej, odrębnych wzorów kultu­ rowych: kultury islamu, m. in. islamu tradycyjno-ludowego, islamu zmodernizowanego i funda­ mentalizmu islamskiego oraz kultury euroamerykańskiej w ich różnych odmianach i konstelacjach; 3. Wieloletnich już badań. m. in. m i ę d z y n a r o d o w y c h , których przykładem był projekt U N E S C O ..Badanie cywilizacji Azji Centralnej", realizowany od roku I966-. Problematyka antropologiczna (etnologiczna) najszerzej przedstawiona została w ramach Seminarium nich referatów wymienić warto wystąpienie N . Tapper (King's College. London) Kobieta i władza. przez a n t r o p o l o g ó w Perspek­ tywa w małżeństwie wśród brytyjskich. Pasztunów Antony's College, Oxford) Zakres radzieckich: i zmiana R . Tapper wśród (School nomadów Polytechnic) różnych podstaw kulturowych. czesność Dobre w Sinkiangu. Tzw. druga .1. Scarce w ubiorze muzułmanów zachowanie się w ekonomia and w afgańskiego, i zmianą. African G. przez Życie Studies, Mars Uzbekátanie T. Dragadze domowe Londyn) i Y. AItman i Gruzji jako (St. Tadżyków Osiedlenie (North się East wytwór dwóch (Corpus Christi College, Cambridge) Etniczne (Royal Scolish Azji Środkowej Mongolii. tradycją afgańskiego. C . Hann wygłoszonych Turkiestanu nad Oriental Turkiestanu London sportowe Dur ariów dyskusji of Spośród Museum. Edynburg) Kontynuacja gry i nowo­ oraz C . Humphrey (University of Cambridge) Zwyczaje obowiązujące gospodarza i gości. Z dużym zainteresowaniem spotkał się referat znanego ze s t u d i ó w etnoreligioznawczych etnografa ra­ dzieckiego W. Basilowa (Instytut Etnografii A . N . ZSRR Środkowej w i Kazachstanie oraz Polki South Jutland) Rytualizm w życiu pracującej rodzinnym w Moskwie) Islam ludowy w Danii w radzieckiej E . Chylińskiej Azji Środkowej. zanie. Z. Jasiewicz (Uniwersytet im. A . Mickiewicza) wygłosił referat pt. rzemieślników referatów Azji Środkowej. etnologicznych Interpretacja genetyczna i funkcjonalna. była próba dotarcia do czynników Azji (University of Sunnat — obrze­ Wierzenia i rytuały W s p ó l n ą cechą większości sprawczych i mechanizmów kontynuacji i przemiany społeczno-kulturowej zawartych w świadomości i działaniach jednostek i małych, pierwotnych grup społecznych. strzegalne również w opracowaniach Polskie badania wystąpieniem środkowoazjatyckie etnologa, dzięki Stąd też tak przedstawicieli duże zainteresowanie rodziną, innych zaprezentowane referatom niż antropologia zostały, poza orientalistów — j ę z y k o z n a w c ó w do­ dyscyplin. wspomnianym już i literaturoznawcy oraz historyka. Przedstawili oni następujące opracowania: W. D u l ę b a (Uniwersytet Jagielloński) wygłosił referat Legendarne i historyczne wolska (Uniwersytet Jagielloński) Irańska sińska (Uniwersytet Jagielloński, dynastie w pierwszej części rewolucja Szach Name, A. Krasno- jej propagandy, J . Pstu- islamska i język staż stypendialny w Uniwersytecie w Oxfordzie) Zmiany demograficzne w Afganistanie od 1978 roku. natomiast E . Szczepanik (Instytut Krajów listycznyh P A N w Warszawie) m ó w i ł a o Trudnościach II Wojny w radzieckiej Azji Środkowej Socja- w czasie Światowej. Seminaria środkowoazjatyckie. z których następne ma się o d b y ć we Francji, inicjowane są i organizowane przez Central Asian Studies Association. Z a r ó w n o spotkania specjalistów. - Por. B. G . G a f u r o v , meždunarodnogo sotrudničestva L . I. M i r o š n i k o v , Izučenie civilizaci/ po proektu UNESCO, Moskva 1976. Central'noj Azii. Opyl �KRONIKA 241 jak i inne formy działalności Stowarzyszenia godne są uwagi polskich e t n o l o g ó w na ich z a a n g a ż o w a n i e w badania na tym terenie. Azja Środkowa z racji jest regionem poza­ europejskim, który stał się przedmiotem zainteresowania i terenem badań kilkunastu polskich etnologów. Przez wiele lat studia terenowe prowadziła Ekspedycja Mongolska Zakładu Etnografii I H K M P A N , kierowana przez prof. dr. W. Dynowskiego. W Katedrze Etnogra­ fii U A M działał Zespół do B a d a ń nad Kulturą Azji Ś r o d k o w e j , który w roku 1976 zorga­ nizował wyprawę do Afganistanu. N a terenie Azji Ś r o d k o w e j nie zabrakło również badaczy polskich pracujących indywidualnie. W polskich etnologicznych właśnie Azja Ś r o d k o w a jest regionem, dla którego badaniach pozaeuropejskich nagromadzono najbogatsze .materiały z b a d a ń prowadzonych w okresie powojennym i opublikowano najwięcej o p r a c o w a ń . Dorobek polskich b a d a ń etnologicznych w zakresie problematyki środkowoazjatyckiej skłania do kontynu­ acji tych prac i włączenia się do m i ę d z y n a r o d o w y c h studiów nad Azją Ś t o d k o w ą . Zbigniew V ŚWIATOWY K O N G R E S Jasiewicz MONGOLISTÓW, U Ł A N B A T O R , 14-20 W R Z E Ś N I A 1987 Już po raz piąty stolica Mongolii gościła u c z e s t n i k ó w m i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w . T y m razem wzięły w nim udział delegacje z 30 krajów (w sumie ponad 250 o s ó b ) , w tym także z Kampuczy, C h R L i Afganistanu, co miało ważką w y m o w ę p o z a n a u k o w ą . Delegacja polska składała się z trzech o s ó b . Przewodniczył jej prof, dr Bohdan Jaczewski, historyk, zastępca sekretarza Wydziału I P A N . W skład delegacji wchodzili ponadto: doc. dr Stefan K o j ł o (Instytut K r a j ó w Socjalistycznych P A N ) i dr Iwona Kabzińska-Stawarz (Instytut Historii Kultury Materialnej P A N ) . Choroba zatrzymała w Polsce prof. dr. Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o z Instytutu Orientalistyki U W . D o U ł a n Bator przybył jednak inny pracownik tego Instytutu, dr Jerzy Tulisow. Jak podkreślił w przemówieniu powitalnym N . Sodnom (prezes A N M R L ) , „ K o n g r e s jest miejscem spotkania tych, którzy zapisali najlepsze strony światowej mongolistyki, i tych, którzy je dopiero zapiszą w przyszłości". Istotnie, obok wielu znakomitych badaczy, takich jak C h . Bawden, G . K a r a , J . Szima, R . Hamayon, J . Legrand i in., wśród uczest­ n i k ó w znajdowała się znaczna grupa m ł o d y c h , prężnych n a u k o w c ó w (np. delegacje j a p o ń s k a , mongolska, radziecka). M ó w i ą c o dotychczasowych zdobyczach mongolistyki, N . Sodnom w s p o m n i a ł tych wybitnych badaczy, którzy zmarli w okresie 5 lat, jakie minęły od ostat­ niego Kongresu. P a d ł o tu m. in. tak bliskie polskim etnologom nazwisko prof. dr. Witolda Dynowskiego. Poza N i m wymienione zostały także nazwiska L . Ligettiego, G . S. Sandżeewa, C . D a m d i n s ü r e n a i in. P a m i ę ć zmarłych uczczono minutą ciszy. O zadaniach współczesnej mongolistyki m ó w i ł następnie generalny sekretarz Stałego Komitetu Ś w i a t o w e g o Kongresu M o n g o l i s t ó w ( I C M ) S. Luwsanwandan, zwracając m. in. u w a g ę na potrzebę analizy i podsumowania dotychczasowych d o ś w i a d c z e ń naukowo-badawczych w dziedzinie historii Mongolii, ekonomicznego rozwoju kraju, języka, kultury, sztuki, twór­ czości ludowej, archeologii, etnografii, a także na k o n i e c z n o ś ć kompleksowego badania wszystkich sfer życia M o n g o ł ó w , prac w zakresie historii, problematyki społecznej, kultury itp. W dniu otwarcia Kongresu w y g ł o s z o n e zostały ponadto referaty: Sz. N a c a g d o r d ż a , w którym z w r ó c o n o m. in. u w a g ę na badanie procesu zmian społeczno-historycznych w Mongolii i przechodzenia od nomadyzmu do osiadłości, B . M . S o ł n c e w a dotyczący kwestii studiów j ę z y k o z n a w c z y c h i p o r ó w n a w c z y c h w zakresie języka mongolskiego i j ę z y k ó w p o ł u d n i o w o -wschodniej Azji, W . Heissiga na temat r e a l i ó w historycznych w eposie mongolskim oraz A . P. Derewjanki prezentujący dotychczasowe wyniki prac ekspedycji radziecko-mongolskiej w zakresie badania historii kultury Mongolii. Przykłady działania tej ekspedycji, zwłaszcza prac prowadzonych przez a r c h e o l o g ó w , zaprezentowane zostały także na wystawie, 16 — Etnografia Polska, t. 33. z. 1 �242 KRONIKA którą otwarto w pierwszym dniu Kongresu. Pokazano tam ponadto wybrane książki p o ś w i ę c o n e Mongolii dzieła uczonych z wielu krajów. Niestety, zabrakło prac polskich etnologów i językoznawców. Od 15 do 17 września (w godzinach: 9-13 i 15-17) trwały prace w trzech sekcjach. W sekcji I d o m i n o w a ł y zagadnienia związane z historią, e k o n o m i ą i filozofią, w I I z językiem, literaturą i sztuką, hasłem sekcji I I I były natomiast „Związki kultury i cywilizacji l u d ó w mongolskich z Azją Centralną". W sekcji I i II w y g ł o s z o n o po 80 referatów, w sekcji I I I — 65. Uczestnikom u d o s t ę p n i o n o także maszynopisy 34 referatów n a u k o w c ó w mongolskich, które nie zostały zaprezentowane w czasie Kongresu. Zakres tematyczny przedstawionych referatów był niezwykle różnorodny. Wystąpienia w sekcji I koncentrowały się głównie na wybranych zagadnieniach dotyczących rozwoju Mongolii, niektórych p r o c e s ó w i wydarzeń z jej historii, k o n t a k t ó w z innymi ludami Azji Centralnej, źródeł historycznych i archiwaliów. Część referatów dotyczyła k o c z o w n i k ó w ich roli w procesie feudalizacji Mongolii w X I I - X I I I w., jak również w procesie zmian s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , jakie miały miejsce po rewolucji 1921 г., stosunku n o m a d ó w i ludności osiadłej we współczesnej Mongolii, zmian w strukturze społecznej, nowych metod hodowli, przeobrażeń w sposobie życia pasterzy. W części referatów poruszono problemy tradycji i n o w o c z e s n o ś c i w rolnictwie i rozwoju kompleksu agrarno-przemysłowego. Wiele uwagi p o ś w i ę c o n o zmianom społecznym we współczesnej Mongolii, formowaniu się inteligencji, sytuacji klasy robotniczej, kobiety, a także - wspomnianym j u ż zmianom w społeczności pasterskiej. Omawiano też zmiany ekonomiczne w różnych okresach historii Mongolii, zwłaszcza zaś w okresie przejściowym od feudalizmu do socjalizmu. Część przedstawionych tu referatów dotyczyła współpracy naukowej Mongolii z innymi krajami (np. Polską, Bułgarią, Z S R R ) . Tematem referatów było ponadto życie duchowe i jego przemiany, funkcjonowanie klasztorów, składanie ofiar, pochodzenie świątyni Czyngiz C h a n a w Ordosie, terminy oznaczające sakralność władcy. Pojedyncze wystąpienia poruszały problem ochrony środowiska naturalnego w M R L i bezpieczeństwa w azjatyckim regionie Oceanu Spokojnego. Przedstawione zostały ponadto przyczynki do biografii Altan Chana oraz p o d r ó ż n i k a Giovanni Marinoliego. W sekcji I I zaprezentowano referaty j ę z y k o z n a w c ó w , folklorystów, m u z y k o l o g ó w i historyków sztuki. Badacze języka mongolskiego poruszyli m. in. zagadnienia jego struktury, pojmowania niektórych słów, ich genezy, wzbogacania leksyki, tradycyjnych terminów lingwistycznych, z w i ą z k ó w języka mongolskiego z innymi językami oraz p r o b l e m ó w , jakich przysparzają przekłady na języki obce, np. niemiecki; wspomniano ponadto o trudnościach w tłumaczeniu k a n o n ó w buddyjskich. M ó w i o n o także m. in. o nowych metodach badania i opracowywania źródeł i języka (np. z zastosowaniem k o m p u t e r ó w ) . Wiele referatów p o ś w i ę c o n o Tajnej historii Mongołów niektórym stosowanym w niej terminom, formom słów, gramatyce, badaniom leksykalno-morfologicznym nad tym źródłem do historii Mongolii, zmianom w nume­ racji p o s z c z e g ó l n y c h paragrafów, interpretacji itp. Część wystąpień w tej sekcji dotyczyła różnych g a t u n k ó w literatury i folkloru, m i t ó w , literatury o b r z ę d o w e j , przysłów, przede wszystkim zaś eposu jego historii, ewolucji i w y s t ę p o w a n i a poza granicami Mongolii. Przypomniane też zostały postacie niektórych twórców, np. D . N a c a g d o r d ż a , D . Mjagmara i in. O m ó w i o n o ponadto niektóre motywy występujące w twórczości mongolskiej, np. walki wyzwoleńczej, wspomniano także o związkach twórczości literackiej M o n g o ł ó w z literaturą Azji P o ł u d n i o w e j i Centralnej. Wystąpienia m u z y k o l o g ó w dotyczyły głównie badania folkloru, analizy spektralnej śpiewu gardłowego, budowy u t w o r ó w , strojenia instrumentów i jego znaczenia dla odbioru muzyki. Sekcja I I I zdominowana była przez a r c h e o l o g ó w i historyków sztuki. Znalazły się tu jednak r ó w n i e ż referaty na temat różnych a s p e k t ó w badania historii, literatury, antropologii fizycznej, technologii, folkloru i in. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , motywem w i o d ą c y m było zagadnie­ nie k o n t a k t ó w l u d ó w mongolskich z innymi ludami zamieszkujących Azję Centralną w różnych okresach. Wiele miejsca p o ś w i ę c o n o np. etapom zasiedlania Azji Centralnej, prezentacji niektórych stanowisk archeologicznych, problematyce datowania i interpretacji znalezisk. �KRONIKA 243 a także określania ich przynależności kulturowej, rozszyfrowaniu r y s u n k ó w naskalnych, badaniu petroglifów w aspekcie problemu pochodzenia pasterstwa mongolskiego, chronologii z a b y t k ó w archeologicznych, rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury materialnej na podstawie odkryć a r c h e o l o g ó w i in. W referatach p o ś w i ę c o n y c h architekturze poruszono zagadnienie e l e m e n t ó w tybetańskich w budownictwie mongolskim, zwłaszcza sakralnym oraz kwestię wpływu r y t m ó w klimatycznych na budownictwo u k o c z o w n i k ó w . Wiele m ó w i ł o się o etnogenezie (m. in. w świetle danych genetyki), kilkakrotnie powracano do problemu H u n ó w , zwracając np. uwagę na heterogeniczność ich składu antropologicznego itp. M ó w i ą c o kontaktach M o n g o ł ó w z innymi ludami Azji Centralnej wspomniano m. in. o ich związkach z Chorezmem. Kontakty ludności mongolskiej z innymi mieszkańcami Azji znalazły odbicie np. w języku poszczególnych l u d ó w . Podczas obrad m ó w i o n o również o związkach języka mongolskiego z językiem tureckim, kirgiskim, osetyńskim. Wspomniano też o leningradzkim rękopisie Gandżuru i przekładzie D a n d ż u r u na mongolski, a także o ormiańskich źródłach z X I I I - X I V w. d o t y c z ą c y c h Mongolii. W referatach poruszano ponadto niektóre aspekty badania kultury duchowej M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e wystąpienia informowały o badaniach mongolistycznych, np. w Czechosłowacji, Buriacji, o pierwszych mongolistach brytyjskich i badaniu historii Mongolii w Japonii, a także o dokumentach znajdujących się w archiwach R F N , m o g ą c y c h zainteresować m o n g o l i s t ó w . W sekcji I I I znalazł się również referat o wykorzystaniu wojłoku przez k o c z o w n i k ó w , o technologii p r o d u k t ó w mlecznych w Mongolii i innych krajach, jeden referat zaś dotyczył m i t ó w mongolskich i ich klasyfikacji z uwagi na tematykę, a także udział w przekazie informacji. Jak wynika z podanego przeglądu, na Kongresie przeważały zagadnienia dotyczące historii, ekonomii, języka i literatury, archeologii, organizacji badań mongolistycznych i współ­ pracy naukowej. Badania etnograficzne reprezentowane były natomiast przez wąską grupę specjalistów. Odzwierciedla to aktualne zainteresowania m o n g o l i s t ó w i potwierdza fakt. że niewielu jest dziś na świecie etnografów specjalizujących się w badaniu kultury mongolskiej (niezależnie od tego, że nie wszyscy mogli być obecni na Kongresie). Spośród referatów poruszających zagadnienia bliskie etnografom, moją u w a g ę zwróciło m. in. wystąpienie K . Chabros (Wielka Brytania) zatytułowane Man in lime and space. An interpretation of some symbolic aspects of nomadisation in Mongolia. M ó w i ł a ona m. in. o zwyczajach związanych z sezonowymi przekoczowaniami. Zachowania te w symboliczny s p o s ó b podkreślają sytuację zmiany i n o w o ś c i . Wiele działań pasterzy przybywających na nowe pastwiska wiąże się z oswajaniem i kontrolą przestrzeni, jej konsekracją. Przybysze inkorporowani są przez tych, którzy przyszli wcześniej, czemu towarzyszą r ó w n i e ż specjalne formy z a c h o w a ń . Zmiany koczowisk wplatają pasterzy w rytm natury. Ten ruch jest symbolem życia, ma on także znaczenie dla życia świata. Referat K . Chabros oparty został w dużej mierze na wynikach badań c z ł o n k ó w nie istniejącej już, niestety, ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii, zwłaszcza J . S. Wasilewskiego, L . M r o z a i autorki tego sprawoz­ dania. Interesujące informacje o materiałach archiwalnych zawierających dane na temat historii, wiedzy, kosmogonii, folkloru, obyczajów, s p o s o b ó w zawierania przyjaźni, historii i in. u K a ł m u k ó w w X V I I I - X X w. p o d a ł a E . Taube ( N R D ) . Jej wystąpienie nosiło tytuł Neizvestnye materiały po etnografii i folkloru kalmykov. W przygotowaniu znajduje się obecnie monograficzne opracowanie archiwalnych d o k u m e n t ó w kałmuckich. S. Ju. Nekljudow ( Z S R R ) przedstawił klasyfikację m i t ó w mongolskich p r z e p r o w a d z o n ą ze względu na ich tematykę i udział w przekazie informacji. Wyróżnił on п р . : 1) mity historyczne, d o t y c z ą c e pochodzenia niektórych postaci, powstania świata, nieba, g w i a z d o z b i o r ó w ; 2) mity o życiu pierwszych ludzi, p r z o d k ó w , w o d z ó w plemiennych, genealogiczne; 3) mity, których tematem jest walka, stosunki rodowe, wewnątrzplemienne; 4) mity zawierające wątki religijne, wierzenia szamańskie, buddyjskie i in.; 5) mity i epizody z życia pieśniarzy, bajarzy, przekazujących tradycje. Referat nosił tytuł; Istoričeskoepredanie v centralno-aziatskich tradicijach. Historii ewolucji eposu mongolskiego p o ś w i ę c o n e było natomiast wystąpienie P. Chorloo �244 KRONIKA ( M R L ) pt. Mongolyn baatarlag tuulijn tüüchen chuwslyn asuudal. Korzenie tego gatunku sięgają — według P. Chorloo — okresu H u n ó w ( I I I w. p.n.e.). Kolejnym etapem rozkwitu ustnej twórczości M o n g o ł ó w był wiek X I I I - X I V i X V - X V I I , kiedy to epos rozwijał się m. in. dzięki w p ł y w o m literatury klasycznej i p r z e k ł a d o m obcej twórczości. Z czasem uformo­ wały się cztery centra eposu: kałmuckie, buriackie, zachodniomongolskie i chałchaskie. Eposowi mongolskiemu p o ś w i ę c o n e było sygnalizowane j u ż wystąpienie W. Heissiga ( R F N ) , Historical Realities in the Mongol Epics. W. Heissig wspomniał o wynikach badania folkloru europejskiego, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w eposach zawarte są informacje o realiach dawnych czasów, np. o rodzaju używanej broni lub sposobu zaspokajania pewnych potrzeb. W eposie mongolskim m o ż n a również odnaleźć ślady wydarzeń z przeszłości, np. epoki kamienia lub metalu, panowania społeczeństw myśliwskich, pasterskich i in. Wspomnieniem o epoce kamienia jest np. informacja o nożu kamiennym, który okazuje się bardziej użyteczny od metalowego, gdy trzeba np. odciąć p ę p o w i n ę bohatera. Służy on też za oręż przeciwko wrogowi, k t ó r e g o ciało nie poddaje się metalowemu mieczowi. D o kategorii dawnych wierzeń obecnych w eposach, a potwierdzonych np. przez badania etnograficzne przeprowadzone wśród l u d ó w myśliwskich, należą m. in. przekonania o sile kamienia i skały oraz różne pojęcia duszy, czy też np. wiara, iż tylko cały szkielet daje m o ż l i w o ś ć ożywienia zmarłego. W eposach spotyka się często informacje o zamykaniu g r o b ó w lub o zatykaniu ran kamieniem, by zapobiec powrotowi duszy lub jej ucieczce. Epos wskazuje też np. na ewolucję narzędzi i broni oraz. technik posługiwania się nimi. Zagadnienie o b r z ę d ó w przejścia u l u d ó w mongolskich o m ó w i ł a G . R . G a ł d a n o w a ( Z S R R ) . W referacie pt. Vozrastnye perechodnye ohrjady u mongolov i burjat ukazała ona obrzędy towarzyszące zmianie przynależności do poszczególnych grup wieku. Referat oparty byl na materiałach archiwalnych oraz wynikach badań terenowych przeprowadzonych przez G . Gałda­ nowa. Pora w s p o m n i e ć o wystąpieniach c z ł o n k ó w delegacji polskiej. W swoim referacie zatytuło­ wanym Igry mongolskich skotovodov — novaja stadija issledovanij zaprezentowałam pewne propozycje analizy i metody badania gier mongolskich, a także próby interpretacji niektórych z a c h o w a ń ludycznych. Zwróciłam przede wszystkim uwagę na sezonowy p o d z i a ł gier oraz ich związki z cyklem kalendarzowym i rocznym, szukając wytłumaczenia tego typu p o w i ą z a ń m. in. w symbolice gier i ich udziale w procesie komunikowania. Przedstawiłam ponadto hipotezy dotyczące m. in. genezy gier typowych dla początku lata, znakowego charakteru gier, symboliki ich e l e m e n t ó w , a także sposobu interpretowania gier, polemizując przede wszystkim z przyjętym przez badaczy dotychczasowym sposobem widzenia tego rodzaju z a c h o w a ń ludycznych i traktowania ich jak odbicia rzeczywistych wydarzeń — wojny, polowania, wyścigów, sporu k o c z o w n i k ó w , napadu drapieżnika na stada i in. W s p o m n i a ł a m ponadto 0 związkach gier z magią i przypisywanej im przez pasterzy roli daru dla Natury. S. K o j ł o w referacie Nekotorye voprosy teorii i praktiki v period perechoda Mongolii к socializmu poruszył m. in. zagadnienie nacjonalizacji i jej udział w rozwiązaniu problemu agrarnego w kraju pasterskim. Postawił również pytanie, czy treści rozwoju niekapitalistycznego są realizowane w Mongolii w całym okresie przejściowym, czy tylko w jego pierwszym etapie i czy okres przejściowy został j u ż w Mongolii z a k o ń c z o n y . B. Jaczewski m ó w i ł natomiast o organizacji współpracy naukowej między P o l s k ą 1 M o n g o l i ą , o jej tradycjach i obrazie współczesnym (Organizacija pol'sko-mongol'skogo naučnogo vzaimootnošenija), W tym miejscu m o ż n a wyrazić żal, że współpraca ta nie obejmuje j u ż etnologii. Kongres zorganizowany został z rozmachem, ogromnym nakładem wysiłków i k o s z t ó w . N i e m a ł ą pomoc wyświadczyło tu U N E S C O , którego przedstawiciel, G . Malempre, obecny byl przez cały czas spotkania. N a s u w a j ą się jednak dwie uwagi krytyczne. P o k a ź n a liczba referatów s p o w o d o w a ł a , że często b r a k o w a ł o czasu na dyskusję (nawet przy ograniczeniu wystąpień do 10 minut). Dyskusje toczyły się więc najczęściej poza salą obrad, w przerwach i chwilach wolnych od zajęć wynikających z programu. Ograniczenie czasu referatu, aczkolwiek �245 KRONIKA zrozumiałe i konieczne, w y w o ł y w a ł o jednak nerwowy pośpiech, a przestrzeganie tej zasady z żelazną konsekwencją przez p r z e w o d n i c z ą c e g o obrad p o w o d o w a ł o niejednokrotnie przerwanie wystąpienia zasad w najciekawszym momencie, zakwalifikowania p o s z c z e g ó l n y c h np. przed konkuluzją. wystąpień do Kolejna określonych uwaga dotyczy sekcji. Zasady te były dla wielu u c z e s t n i k ó w niezrozumiałe. Jak widać z przedstawionej tu problematyki referatów, zdarzały się wyraźne rozbieżności między hasłem referaty j ę z y k o z n a w c z e znalazły się nieoczekiwanie historyczno-polityczne je usłyszeć i którzy samej dziedziny sekcji a treścią wystąpień. Tak np. w sekcji I lub I I I , etnograficzne — w I , w I I i I I I . Nie zawsze więc wygłaszano je do tych, którzy chcieliby mogliby (lub o się nimi zainteresować zbliżonej tematyce) bliżej. Rozproszenie referatów w trzech sekcjach uniemożliwiło niektórych z nich. D z i a ł o się to zwłaszcza w sytuacji, gdy wystąpienia tego typu w tym samym czasie. Nie zawsze decyzje o r g a n i z a t o r ó w m o ż n a wytłumaczyć z tej wysłuchanie wypadły nieznajomością tematów. Tytuły wystąpień podane były bowiem na d ł u g o przed Kongresem. Trudno tu znaleźć wyjście, które usatysfakcjonowałoby wszystkich uczestników i organiza­ torów. Nie jest nim zapewne ani zmniejszenie liczby wystąpień, ani przedłużenie czasu spotkania, ani też np. wcześniejszy druk referatów i dyskusja nad nimi w grupach o ściśle określonej tematyce. Wprawdzie wystąpienia delegacji radzieckiej i mongolskiej zostały opublikowane w specjal­ nych wydawnictwach kongresowych, referatów mongolskich delegaci nie dla wszystkich były one jednak dostępne na Kongres otrzymali dopiero a wystąpienia m o n g o l i s t ó w radzieckich opublikowano (skróty w dniu zamknięcia w niewielkim nakładzie i obrad, ofiarowano je tylko nielicznym. W tym miejscu chciałabym wyrazić o g r o m n ą wdzięczność Pani G . I . Slesarczuk. Dzięki jej uprzejmości delegacja polska otrzymała trzy komplety wydawnictwa kongresowego, przygotowanego przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R , Instytut Vostokovedenija i W s z e c h z w i ą z k o w ą Asocjację Mongolistów. Jeden z kompletów przekazałam bibliotece Zakladu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Wspomniane wydawnictwo składa się z 5 części, 3 z nich zawierają referaty członków delegacji radzieckiej; w komplecie znajduje się ponadto opracowanie pt. Sovetskoe vedenie ¡917-1987 oraz bibliografia zawierająca wykaz najważniejszych pozycji mongoloz zakresu mongolistyki, jakie ukazały się> w Z S R R w latach 1980-1986. Obydwa opracowania ukazują zarazem podstawowe kierunki i problemy, jakimi zajmują się mongoliści radzieccy. Historycznym wydarzeniem bylo p o w o ł a n i e M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Mongolistycznego (IMS) z siedzibą O. Lattimore ( U S A ) . w Ułan Bator i wybór jego władz. którego weszło 48 o s ó b . Polskę reprezentuje prof. S. Kałużyński. S. Kojło) weszło do Prezydentem ISM został Wybrano także 7 wiceprezydentów i Komitet Wykonawczy, w skład Sekretariatu Towarzystwa. Celem nowo 12 o s ó b (w tym również powstałej organizacji jest m. in. wzrost udziału uczonych, stowarzyszeń i innych organizacji badawczych w dalszych pracach oraz wzbogacanie metod i form współpracy m o n g o l i s t ó w na świecie. I M S zamierza w y d a w a ć rocznik. „ M o n g o ł Studies" oraz biuletyn informacyjny „ W o r k s of Mongol Studies". Jeśli mowa o wydawnictwach, to należy o d n o t o w a ć , Zawodowych, przede nabyć w którym wszystkim zarówno odbywały mongolskich, najnowsze się obrady, otwarto czasopisma, iż w Pałacu stoisko wydawnictwa prace, jak też dzieła sprzed Kultury Związków oferujące prace uczonych, itp. Można kilkunastu lat. zbiorowe Stoisko tu było cieszyło się ogromnym powodzeniem, stwarzając uczestnikom Kongresu m o ż l i w o ś ć uzupełnienia księgo­ z b i o r ó w o interesujące, a często niezbędne do pracy pozycje. N a zakończenie chciałabym w s p o m n i e ć o imprezach towarzyszących Kongresowi, m. in. o koncercie muzyki mongolskiej, pokazie Szczególną atrakcją byla samolotowa Char Chorinu (Karakorum) walk zapaśniczych, zwiedzaniu Muzeum Sztuki. wycieczka do dawnej stolicy imperium mongolskiego i znajdującego się w jej pobliżu kompleksu, a raczej jego fragmentu, z a b u d o w a ń klasztornych Erdene dzuu. Zabytki te mieszczą się obecnie na terenie somonu-spółdzielni Chudzin w ajmaku owórchangajskim. Znajduje się tu również znane sanatorium z ciepłymi źródłami w ó d leczniczych. Władze spółdzielni — j a k nakazuje tradycja — przyjęły gości z różnych stron świata bardzo serdecznie, częstując kumysem, herbatą z mlekiem, �246 KRONIKA wyrobami mlecznymi. Zorganizowany też został wyścig koni zwierząt na arkan. Wyścigi, podobnie jak zaprezentowany oraz pokaz chwytania tych nam w U ł a n Bator pokaz walk zapaśniczych, przebiegały zgodnie z u ś w i ę c o n y m tradycją porządkiem, z zachowaniem odpo­ wiednich gestów, formuł słownych itp. Czas oczekiwania na uatrakcyjnił występ kilkuosobowego zespołu wokalno-muzycznego przybycie Iwona KULTURA na metę Kabzińska-Stawarz WIEJSKA I MIEJSKA X X WIEKU W KRAJACH III S E M I N A R I U M koni z centrum ajmaku. F I N O U G R Y J S K I C H I SĄSIEDNICH FIŃSKO-RADZIECKIE W L A P P E N R A N C I E ( F I N L A N D I A ) , 2-6 C Z E R W C A 1986 R . W ramach prac Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej między Finlandią i Z S R R w dziedzinie etnologii i antropologii naukowcy obu krajów współdziałają od 1970 r. Podczas spotkań wymieniają poglądy na temat badań nad kulturą własnych krajów oraz d o ś w i a d c z e ń metodologicznych i teoretycznych rozwiązań. W 1974 r. w Helsinkach omawiano kartograficzne metody w etnografii , a w 1984 r. w Moskwie dyskutowano na temat zmian urbanizacyjnych po I wojnie ś w i a t o w e j . Plon obu spotkań został przedstawiony w publikacjach. 1 2 W 1986 r. naukowcy z różnych instytucji w Finlandii i Z S R R spotkali się na seminarium w Lappenrancie - niewielkim miasteczku fińskim niedaleko granicy z Z S R R . Podczas spotkania poruszane były różne problemy nurtujące e t n o l o g i ę obu krajów. Szukano odpowiedzi na następujące pytania: jakie są funkcje miast, w jaki s p o s ó b funkcjonują tradycje we współ­ czesnym mieście, jak powstaje tradycja w nowych miasteczkach? Najciekawsze były informacje ukazujące specyfikę miast fińskich i radzieckich wynikającą z historii tych krajów oraz rozwoju gospodarczego. C h o c i a ż tematem spotkania była kultura wsi i miasta więcej uwagi p o ś w i ę c o n o miastom. Wsie i miasta od niedawna są przedmiotem badań fińskiej etnologii. O d lat sześćdziesiątych prowadzi się badania wsi (grupa n a u k o w c ó w z Uniwersytetu w Turku). P o ś w i ę c o n o je przeważnie warunkom życia ludności wiejskiej oraz ich tradycjom. Najnowsze badania w małej społeczności skupiają się na tradycji ustnej oraz życiu r o b o t n i k ó w ich pracy i warunkach mieszkaniowych. W Z S R R badaniami miast zajęli się w latach pięćdziesiątych przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych: etnografowie, socjologowie i geografowie. Zajmowano się m. in. funkcjami miast od średniowiecza do współczesności, a także przemianami związanymi z wielonarodowością Z S R R , przemianami w rodzinie miejskiej, kontynuacją tradycyjnych e l e m e n t ó w etnicznych. G ł ó w n ą uwagę zwracano na stosunki społeczne, potem dopiero zajęto się kulturą materialną. Odmiennie wyglądało to w Finlandii, gdzie najpierw zajęto się warunkami byto­ wymi ludności oraz stosunkami etnicznymi między Szwedami a Finami (93.2% ludności posługuje się językiem fińskim, 6,6% szwedzkim). 3 W swoim wystąpieniu prof. Matti R e s a n e n z Uniwersytetu w Jyvaskylá przedstawił główne kierunki badań nad miastami Finlandii, Z S R R , Czechosłowacji, N R D , Jugosławii 1 Ostseefinnische Untersuchungen Keskinen Jyváskylassa 2 Der Wandel, der Dorfer dem er sten Weltkrieg, Ergebniss eines Finnisch-Sowietisch Symposion, Heiki 1982. und Stddte II fmnisch - und gegenseitige sowjetisch ethnographisches Beeinflussung Symposjum in der Zeil in Moskau, nach 18-22 April 1983, Helsinki 1985. L ó n n g v o s t , Matti R á s á n e n [орг.]. 3 M. Rásánen, Der weisen der ethnologischen Volk in der Stadt. Stadtforschung. Über die theoretisch-methodischen Annáherungs- �247 KRONIKA oraz Polski. Zwrócił on uwagę, że kraje socjalistyczne koncentrują się na badaniach proletariatu, jego kultury i sposobu życia. W Europie badania nad miastami prowadzone są w ramach projektu siedmiu krajów i koordynowane przez Centrum w Wiedniu. Ich przedmiotem jest głównie problem rodziny wiejskiej i miejskiej. W Europie Zachodniej badania e t n o l o g ó w idą w dwu kierunkach: kultura klasy robotniczej i kultura d u ż e g o miasta. 4 Prof. S. I . B r u k z Instytutu Etnografii A N Z S R R stwierdził, że przy badaniu miast należy u w z g l ę d n i ć strukturę ludności, rolę industralizacji oraz agrarnych p r o b l e m ó w w gospo­ darce. Zwrócił też uwagę, że l u d n o ś ć miejska różni się od wiejskiej parametrami demograficz­ nymi: wielkością reprodukcji, strukturą wieku, aktywnością migracyjną. Poruszył ponadto zagadnienie różnic w nomenklaturze miasta, osiedla czy wsi w zależności od liczby mieszkańców, liczby m i e s z k a ń c ó w na k m , poziomu gospodarki komunalnej: elektryczności, w o d o c i ą g ó w oraz struktury społeczno-kulturowej. Jednym z kryteriów pozwalających odróżnić miasto od wsi jest struktura zawodowa. W badaniach radzieckich miasta ujmowane są z a r ó w n o historycznie, j a k i statystycznie. W mniejszych miastach widoczne jest przenikanie kultury miejskiej i wiejskiej. Najczęściej też na ich przykładzie pokazywane są poszczególne elementy kultury. Szuka się m. in. odpowiedzi na pytania, jakie jest miejsce osiedla miejskiego we współczesnym świecie i jak d ł u g o będą utrzymywały się granice między miastem a wsią oraz miejskim i wiejskim sposobem życia? Prof. Bruk uważa, że na podstawie określenia s t o s u n k ó w między miastem a wsią m o ż n a ukazać charakterystykę s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n ą i geograficzną kraju lub regionu. 2 Kontakty kulturalne między miastem a wsią jako czynnik etnokulturowego rozwoju Rosjan przedstawiła O . R . B u d í n a z Instytutu Etnografii A N Z S R R . W latach osiemdzie­ siątych prowadzono badania etnograficzne w centralnym regionie Z S R R , najbardziej zurbanizo­ wanym. Miasta i centra wiejskie tego regionu są zamieszkane prawie wyłącznie przez Rosjan. W czasie badań starano się m. in. uzyskać o d p o w i e d ź na pytania, j a k liczba k o n t a k t ó w między wiejską i miejską populacją wyraża się w kulturze. Wzajemne oddziaływanie najbardziej widoczne jest w kulturze materialnej (np. w budownictwie obserwuje się wpływy tradycyjnej kultury ludowej). Odmiennie wygląda sprawa stroju, gdzie nowa moda przenikała z miasta na wieś. Obecny ubiór chrakteryzuje się postępującą standaryzacją. Istnieją jednak pewne elementy tradycyjnego stroju rosyjskiego: filcowe buty, rękawice z jednym palcem, chustki, fartuchy itp. 5 Mieszkańcy miast i wsi uczestniczą w festiwalach, tzn. obchodach jubileuszy miast, uroczystościach dla uczczenia wykonywanego zawodu czy rolniczych zwyczajach związanych z kalendarzem, np. w m a ł y m miasteczku Soligalich (region Kostroma) odbywa się festiwal hodowli bydła, który od przeszło 20 lat o b c h o d z ą wspólnie mieszkańcy miasta i hodowcy. R o z w ó j obrzędu weselnego wskazuje tendencję włączenia do uroczystości elementów, które są popularnymi rosyjskimi tradycjami, np. witanie państwa m ł o d y c h chlebem i solą. Elementy zabawowe drugiego dnia wesela wzajemnie się przenikają, np. wiejskie tłuczenie garnków, zamiatanie p o d ł o g i przez p a n n ę m ł o d ą z miejskim odczytywaniem telegramów, pokazywaniem g o ś c i o m prezentów. W ZSRR życia, zwraca styl tworzony ten przebiega problem adaptacji m i g r a n t ó w w mieście, ich włączenie się w miejski sposób uwagę historyków, etnografów, s o c j o l o g ó w . W e d ł u g O . Szkaratana miejski jest przede wszystkim w dużych miastach, w mniejszych i na wsi proces znacznie wolniej. Kierunki i tendencje z a c h o w a ń m i g r a n t ó w są determinowane 6 4 S. I. B r u k , Stádte s O. R . B u d i n a , Cultural of ethnological in der gegenwartigen Well. and everyday life interaction of town und country as a factor development of the Russians (based on the materials of expeditions organized in the 1980-s). 6 O . I. S h k a r a t a n , Migrants behavior (wyniki badań z lat maszynowego). in Leningrad: the character 1976-1977 przeprowadzonych of culture and wśród p r a c o w n i k ó w everyday przemysłu �248 KRONIKA przez zbliżenie kultur i s p o s o b ó w życia w miastach różnych t y p ó w i we wsiach. Współ­ czesne środki masowej komunikacji ułatwiają wzrost interregionalnych p o w i ą z a ń , przyczyniają się do formowania s t e r e o t y p ó w z a c h o w a ń na bazie kultury wielkich miast. Masowa komunikacja ma jednak destrukcyjny wpływ na dawne formy kultury (folklor, sztukę ludową, osobowe). Wielkie miasta nawet z dominującą n a r o d o w o ś c i ą rodzimą są zawsze W Leningradzie np. mieszkają ich przedstawicieli Wszystkie grupy zachowuje mają ich życia m o ż n a reprezentacje swój język, prawie j e d n a k o w ą wiązać więcej niż 100 tradycje podstawę z "odrębnościami narodowości. kulturowe do i kontakty polietniczne. Wielu przyjacielskie działalności. Różnice kultury, a nie np. z różnicami spośród kontakty. w w sposobie standardzie ż y c i o w y m . Podczas przeprowadzonych badań zwracano u w a g ę na liczbę książek w bibliotece prywatnej, uczęszczanie do teatru, organizowanie czasu wolnego, sposób rekreacji oraz ś r o d o w i s k o materialne: urządzenie gospodarstwa domowego, meble, środki transportu i sprzęt sportowy, rodzaje aktywności kulturalnej. W tej ostatniej dziedzinie występują znaczne różnice między leningradczykami a migrantami. Jedną z metod badania miasta w Finlandii na przykładzie analizy źródeł ludnościowych i danych demograficznych dotyczących miasta Lappenranta w latach 1918-1967 (miasto liczące ponad 50 tys. mieszkańców) 7 przedstawił J . Antikainen . Wykorzystał on archiwa oraz materiał statystyczny klasyfikujący i określający m i e s z k a ń c ó w pod względem struktury wieku, płci. Autor stwierdził, że spisy ludności mają ogromną wartość przede wszystkim przy badaniu d u ż y c h miast. N a podstawie materiałów statystycznych, a r c h i w ó w cywilnych i rejestrów o k r ę g o w y c h m o ż n a bowiem ustalić strukturę z a w o d o w ą i rodzaj pracy, określić działające organizacje, scharakteryzować rodziny mieszkające w mieście itp. 8 R ó w n i e ż na podstawie materiału statystycznego Pekka T o i v a n e n ukazał etapy industralizacji miasta Pietrasaari p o ł o ż o n e g o nad Z a t o k ą Botnicką. Pierwszy jej etap miał miejsce w latach sześćdziesiątych X I X w., dzięki cykorii, rozwojowi przemysłu cukrownia). Kolejny etap na przełomie spożywczego wieków to (browar, mechanizacja przetwórstwo fabryki oraz innych zakładów. Nastąpił w ó w c z a s znaczny wzrost liczby mieszkańców, struktura ludności: największą grupą stali się robotnicy, liczba kupców i tytoniu zmieniła się rzemieślników p o z o s t a ł a natomiast na tym samym poziomie, co p ó ł wieku wcześniej. N a początku X X w. nasiliła się emigracja ze w z g l ę d ó w ekonomicznych i politycznych. Do Ameryki wędrowali przede wszystkim Szwedzi, w związku z czym Finowie stali się g ł ó w n ą grupą n a r o d o w o ś c i o w ą w mieście. Sytuacja l u d n o ś c i o w a uległa zmianie, przed i po I wojnie światowej, kiedy Szwedzi wracali do Pietarsaari, a Finowie emigrowali. 9 Kolejny s p o s ó b badania miast Finlandii ukazał T . V i r t a n e n omawiając małą s p o ł e c z n o ś ć osiedla Pihlava k o ł o w różnych Pori. okresach. W Przedstawił 1920 on zajęcia r. w Halssi został ludności założony oraz charakter tartak. D o społeczności osiedla napłynęła ludność wiejska. Zaczęła się tworzyć nowa s p o ł e c z n o ś ć charakteryzująca się cechami agrarnymi. W latach czterdziestych nastąpiła integracja. W p o ł o w i e X X w. dokonywano napraw tartaku. Mimo modernizacji wyprowadzali miał miejsce odpływ pracowników, się. W latach siedemdziesiątych a próbowano mieszkańcy rozebrać osiedla tartak. Na stopniowo początku lat osiemdziesiątych osiedlem zajęło się Towarzystwo budowlane w Pori, wykonując renowację d o m ó w . Napłynęli nowi mieszkańcy i zaczął się nowy okres dla osiedla. Inny rodzaj materiału wykorzystano do ukazania struktury życia codziennego 30 rodzin zamieszkujących w Helsinkach na początku naszego stulecia. N a podstawie p y t a ń kwestionariusza starano się u z y s k a ć dane na temat mieszkania, domu, ś r o d k ó w utrzymania, scharakteryzować rodzinę, jej życie codzienne, 7 J . A n t i k a i n e n , Die Bedeutung fur die Stadtforschung. 8 9 prace domowe oraz kontakty z sąsiadami. Wyniki tych der Bevólkerungsquellen Am Beispie! der Stadt Lappenranta P. T o i v a n e n , The industrialisation of Pietrasaari T. Virtanen, A Pihlava sawmill. small community? As an und der badań Bevólkerunsforschung 1918-1967. (Jacobstad) example Halssi 1860-1910. a residental ares of A �249 KRONIKA 1 0 przedstawiła A . M . Astrom . Przy doborze rodzin zwracano uwagę na z a w ó d głowy rodziny. Jak wykazały badania w latach 1910-1920 większość z przebadanych rodzin miała przeważnie jeden p o k ó j (były to mieszkania w domach drewnianych, dwupiętrowych). Wszystkie czynności ż y c i o w e : jedzenie, odpoczynek, sen odbywały się więc na ograniczonej przestrzeni. W rodzinie robotniczej było od 1 do 6 dzieci. W rodzinach mieszczańskich od 2 do 5. W rodzinach tych była przeważnie zatrudniana służba. W mieszkaniach znajdowała się sypialnia rodziców, p o k ó j dziecinny, jadalnia, salon, p o k ó j głowy rodziny, kuchnia, służbówka, łazienka, ubikacja oraz kredens. Przedstawiciele tej grupy to: urzędnicy, lekarze, wojskowi, kupcy. R ó ż n i e wyglądał dzień powszedni w p o s z c z e g ó l n y c h grupach. W rodzinach robotniczych ojciec pracował od 6 rano do 17, nieraz dłużej. Matka z a j m o w a ł a się domem, często pracowała jako sprzątaczka lub praczka. Dzieci zbierały drewno, o p i e k o w a ł y się m ł o d s z y m r o d z e ń s t w e m . W rodzinach mieszczańskich była rytualizacja życia codziennego: ustalone godziny p o s i ł k ó w oraz o b o w i ą z k i . Matka zajmowała się domem korzystając z pomocy kucharki i p o k o j ó w e k . R o d z i n ę utrzymywał ojciec. Wszelkie stosunki były bardziej czytelne w rodzinie mieszczańskiej niż w robotniczej. Rodzina robotnicza to grupa koherentna: z jednej strony matka i dzieci, z drugiej ojciec. W rodzinie mieszczańskiej widoczne były trzy „pola": matki, dzieci, ojca — podzielone przez matkę. Czas wolny rodziny mieszczańskiej organizowała matka. B y ł o to najczęściej w s p ó l n e czytanie, muzykowanie, słuchanie gramofonu, wizyta s ą s i a d ó w lub u sąsiadów, zajęcia i zabawy dla dzieci: rysowanie, malowanie, modelowanie, teatrzyk. Życie rodzinne i sąsiedzkie r o b o t n i k ó w wyglądało zupełnie inaczej. Wieczorem matka reperowała ubrania, dzieci bawiły się, odrabiały lekcje, czytały książki z wypożyczalni, ojciec czytał gazetę lub wykonywał drobne naprawy w domu. Chodzono do kina lub na festyny. Miejscem zabaw było przeważnie p o d w ó r k o albo ulica. W środowisku wiejskim Finlandii w latach dwudziestych dzieci bawiły się w dużych grupach. Nie miały specjalnych zabawek, zastępując j e różnymi przedmiotami. W tych zabawach odgrywały one określone role. Miejsce do zabaw było pod stołem w izbie lub w warsztacie ojca. Bawiono się w lesie, na polu bez oznaczonych granic. Znaczny w p ł y w na a k t y w n o ś ć w grach i zabawach miały pory roku. W lecie grano w piłkę, urządzano biegi, bawiono się w chowanego, imitowano także prace ludzi dorosłych lub czynności wykonywane w czasie świąt czy o b r z ę d ó w . W zimie w związku z koniecznością pozostawania w domu było mniej miejsca do zabaw. W mieście dzieci bawiły się w piwnicach, na dachach, placach budowy, drogach do szkoły, ulicach, w sklepach. Dzieci wiejskie miały wiele o b o w i ą z k ó w . D z i e c i ń s t w o u p ł y w a ł o im przeważnie na pracy w gospodarstwie. Zabawkami ich były głównie wyobrażenia zwierząt, piłki, wyroby gliniane. W latach trzy­ dziestych zaczęto k u p o w a ć dzieciom zabawki jako prezenty urodzinowe i b o ż o n a r o d z e n i o w e . Dzieci miejskie otrzymywały natomiast po raz pierwszy zabawki mechaniczne, głównie zwierzęta. U w a ż a n o , że dzieci nie powinny za d u ż o się bawić. P r ó b o w a n o od razu p r z y g o t o w a ć je do d o r o s ł e g o życia. W rodzajach zabaw widoczne są sfery zainteresowań dziecięcych, w zabawach zaś pozycja dziecka w społeczeństwie, stwierdził autor kolejnego wystąpienia — B. L ó n n g v i s t . 11 Jedną z nowych form spędzania czasu wolnego we współczesnej Finlandii są spotkania w „pubach". Próbę analizy kultury „ p u b u " podjął P. A l a s u u t a r i . Kulturowe formy życia zostały ukształtowane przez warunki rolniczej produkcji. Zwrócił on u w a g ę na rodziny mieszkające w o k ó ł miast, a zwłaszcza na podział prac kobiecych i męskich. Dyskusyjne jest jego stwierdzenie o p o d o b i e ń s t w i e funkcji p e ł n i o n y c h przez dom, ż o n ę i m ę ż a oraz „pub", portiera (ojciec, kierownik) i kelnerkę (obiekt flirtów, p o s t a ć matki). 12 1 0 dieses A . M . A s t r o m , Die Struktiermg Jahrhunderts. des Altagsleben in 30 Familien in Helsinki 1 1 Bo L ó n n g v i s t , Die Spielverháltnisse 1 2 P. A l a s u u t a r i , The study of the suburban pubpresentation der Kinder im Land-und Stadtmilieu. of the method. am Anfang �250 KRONIKA Radzieckie badania nad rodziną w ZSRR, stwierdził 1 I. A . Griszajew '. wspólne kierunki rozwoju rodzin wśród różnych n a r o d o w o ś c i Z S R R . odnotowują Liczne dane pokazują, że urbanizacja i towarzyszące temu procesy prowadzą do zwiększenia więzi między i żoną, do kształtowania stylu małżeńskich ilustracją jest tych procesów stan stosunków małżeńskich i sposobu i rodzinnych mężem życia rodzinnego. norm w Żywą Estońskiej S R R , gdzie miasta i osiedla charakteryzują się dużym stopniem urbanizacji. Materialne p o ł o ż e n i e rodziny aktualnie w dużym stopniu zależy od z a r o b k ó w kobiet, w wielu rodzinach bowiem żony zarabiają więcej niż m ę ż o w i e . W ocenach cech przypisywanych kobietom i m ę ż c z y z n o m odnajdujemy natomiast ślady tradycyjnych p o g l ą d ó w . Niemal p o ł o w a mieszkańców miast uważa, że głównymi zaletami kobiet są dobre zarządzanie gospodarstwem domowym i oszczęd­ ność. Mniej ważna jest atrakcyjność i urok osobisty. Najniżej oceniano zaangażowanie zawodowe żony oraz jej a k t y w n o ś ć społeczną. U mężczyzn cenione jest dobre następnie poświęcenie się zawodowi zarządzanie gospodarstwem domowym oraz pilność, i działalności społecznej. N a k o ń c u znajduje się urok osobisty m ę ż c z y z n y i jego wygląd. Opinia m i e s z k a ń c ó w wsi na ogół pokrywa się z opinią m i e s z k a ń c ó w miast. Kobiety estońskie twierdzą, że przeważnie rozwiązują większość ważnych p r o b l e m ó w rodzinnych. Liczba rodzin, w których m ą ż i ż o n a wspólnie rozwiązują problemy, wzrasta wśród młodszych grup wiekowych oraz o s ó b z wyższym wykształceniem i poziomem kultury. Wykształcenie kobiet odgrywa dużą rolę w zmianie s t o s u n k ó w rodzinnych. Coraz mniejsze są różnice między rodzinami miejskimi i wiejskimi. Griszajew podkreślił, że opisane procesy nie są charakterystyczne tylko dla E s t o ń c z y k ó w . Występują one także wśród innych grup etnicznych w Z S R R . Kolejny referat p o ś w i ę c o n y był weselu w Estonii. Jak stwierdzili N . Szligina i W. K a t i t s zaczęło się ono zmieniać w końcu X I X w., obrzęd uległ skróceniu. w wiejskiej obrzędowości odgrywał śłub kościelny. Ważną rolę Wesele bez tego elementu znane tylko wśród r o b o t n i k ó w i inteligencji miejskiej. Dopiero w latach pięćdziesiątych w Tartu komisję do spraw obrzędowości. W 1958 r. opracowano rytuał 14 zwłaszcza było utworzono ślubu cywil­ nego. W latach 1985-1986 przeprowadzono badania statystyczno-etnograficzne ludności lapońskiej w rejonie M u r m a ń s k a . Jak podaje T . W. Lukjaczenko'-\ zajmowano się zajęciami ludności, awansem s p o ł e c z n o - z a w o d o w y m , kulturą materialną, językiem, zwyczajami, kontaktami międzyetnicznymi, rodziną itd. Zestawienie e l e m e n t ó w tradycyjnych i współczesnych stworzyło obraz społeczności zamieszkującej te tereny. Badaniami objęto 450 o s ó b od 16 lat wzwyż. W ZSRR Lapończycy mieszkają na wyspie Lovosersk i w okręgu Kola w rejonie murmańskim. Oprócz L a p o ń c z y k ó w mieszkają tam także K o m i , N e ń c y , Rosjanie. Ze wstępnych opracowań wynika, że kontakty międzygrupowe są w a ż n y m czynnikiem p r o c e s ó w etnicz­ nych. Język lapoński u ż y w a n y na Płw. K o l a dzieli się na trzy dialekty: notoserisz, okangisz. Mają one 10 narzeczy, stąd trudności w porozumieniu się. 80% kildisz, Lapończyków zna lapoński, ale tylko 1/3 rozumie swoich r o d a k ó w z różnych miejscowości. Informatorzy podawali, że rozumieją tylko swoich sąsiadów. Utrudnia to rozwój języka pisanego oraz naukę kildisz). w szkole (elementarz wydany jest w W 1985 lapońsko-rosyjski. Obejmuje on 8000 s ł ó w i różnych dialektów. r. ukazał się W codziennych słownik kontaktach u ż y w a się dielektów lapońskich, języka komi i rosyjskiego. P o ł o w a L a p o ń c z y k ó w w rodzinach jednonarodowych mówi w domu po lapońsku, 30% po " I. A . G r i s h a e v , Chandes in the family attitudes of the 1 4 1 ? lapońsku i rosyjsku. Wzrasta Estonians. N . V . S c h l i g i n a , W. K a l i t s , Das modeme Hochzeitzeremoniell in Estland. Т. V. L u k j a t s c h e n k o , R . A . G r i g o r e v a , Etnosprachliche Situation Saamen (nach dem vorlaufigen Angaben der statistisch — ethnographischen 1985-86). bei den Kola Expedition von �251 KRONIKA znaczenie jeżyka rosyjskiego z uwagi na potrzebę jego znajomości w pracy, w rozmowach z kolegami, przy czytaniu gazet i książek oraz słuchaniu radia. Wszyscy Lapończycy zamieszkujący na terenie obszaru m u r m a ń s k i e g o znają rosyjski. Przywiązują jednak dużą wagę do posługiwania się własnym językiem jako symbolem przynależności etnicznej. 1 6 R. Rásánen z Uniwersytetu w Y y v á s k y l á oraz N . Poliszczuk z Instytutu Etnografii AN ZSRR zajęły się świętami p a ń s t w o w y m i swoich krajów. R . Rasanen uważa, że „praktyka świąteczna jest lustrem społeczeństwa". Święta odgrywają dużą rolę w życiu całego społeczeństwa, grup społecznych, rodziny. We współczesnym społeczeństwie zwyczaje związane ze świętami charakteryzują się dużą dynamiką. Zmiany te są odzwierciedleniem przemian p r o c e s ó w społecznych. Przy omawianiu różnych zwyczajów należy uwzględnić obok potrzeb ludzkich także czynniki ideologiczne. Trzeba też zwrócić uwagę na mechanizmy sterowania świętami, czynniki p o w o d u j ą c e manifestacje. Ł a t w o poznać, jak pewne święta panującego systemu s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o umacniają się, podczas gdy inne tworzą „przeciwświęta" odpowiadające odmiennej ideologii. R . Rasanen swój referat zilustrowała wynikami badań przeprowadzonymi w Lappenrancie na podstawie analizy prasy od lat osiemdziesiątych X I X w. do sześćdziesiątych X X w. 1 7 W charakterze świąt widoczna jest polityczna historia i społeczny rozwój Finlandii. Znaczny wpływ na strukturę świąt wywarły zwyczaje z c z a s ó w carskich, kiedy to Finlandia była pod panowaniem Rosji. Władza ma zawsze swoich przeciwników, a kultura panujących swoją kontrkulturę. W X I X w. mieszczańsko-liberalna ideologia narodowa i opozycja spo­ łeczna w Finlandii utworzyły swoje święta, symbole, wzory. W świętach miejskich w dalszym ciągu znaczną rolę odgrywały formy zaczerpnięte z uroczystości wojskowych: marsze, parady, muzyka, inspekcje, festyny. W latach dwudziestych i trzydziestych zamiast symboli panujących w okresie caratu wprowadzono tzw. dni flagowe (nastąpiła zmiana barw flagowych z czerwono-żółtych na biało-niebieskie). Pod koniec X I X w. przeciwwagą dla o b c h o d ó w świąt związanych z kultem cara były obchody dni wielkich F i n ó w : Snellmana, Runeberga, Lónrota. O d 1928 r. obchodzony jest dzień Kalevali jako dzień narodowy oraz łączności z narodami ugryjskimi: Estami i Węgrami. D z i e ń niepodległości świętuje się 6 grudnia. Przed wojną obchodzono także 1 maja. Po I I wojnie światowej dawne święta kościelne (np. dzień zmarłych 1, 2 listopada) zmieniły swoje znaczenie. P o z o s t a ł o ś ć kultu b o h a t e r ó w widoczna jest zwłaszcza w świętach obchodzonych przez przesiedleńców z Karelii (czczenie dusz pozostałych na opuszczonych terenach zmarłych). Obchodzone są wieczory p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m : na cmentarzu składa się wiązanki. Duchowni odprawiają msze. Władze miasta Lappenranta organizują także Sylwestra, dni flagowe, obchody ku czci „wielkich ludzi". D z i e ń Kalevali (28 lutego), św. Jana (24 czerwca) oraz dzień urodzin gen. Mannerheima (4 czerwca). N . Poliszczuk zwróciła uwagę na historię świąt państwowych w Z S R R , od nowych, tworzonych po Rewolucji do obchodzonych współcześnie. P o c z ą t k o w o charakterystyczne były mityngi i demonstracje, podczas których starano się osiągnąć cele ideologiczne poprzez mowy i obrazy historyczne. N a placach miast o d b y w a ł y się masowe koncerty. W latach dwudziestych popularne były „czerwone śluby" i chrzciny, tzw. „oktiabriny". Aktywizacja procesu tworzenia nowych o b r z ę d ó w miała miejsce w latach sześćdziesiątych. U k a z a ł y się w ó w c z a s wydanictwa zawierające scenariusze o b r z ę d ó w socjalistycznych. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte charakteryzują się zwrotem ku tradycji etnicznej. Są obchodzone dni miast, wsi, ulic, rejonów i dzielnic. Kultywuje się święta i zwyczaje związane z pracą: dni zawodowe, wieczory ku czci pracy, hołd starym rodzinom robotniczym, święto m ł o d y c h r o b o t n i k ó w . Obchodzone są święta regionalne i narodowe, uroczystości ku czci bohaterów oraz 7 listopada, 1 maja. dzień konstytucji Z S R R , 8 marca. 1 0 R . R a s a n e n , Die ort lichen Festtradition. 1 7 Spiegelung vor herrschender Ideologie und Gegenideologie N . S. P o l i s c h t s c h u k , Rolle der gegenwdrtigen Stadt in der Erhaltung und der Jestuchen Tradition (am Beispiel der Geselschaftfeste). in der Entwicklung �252 KRONIKA Przysłuchując się wszystkim referatom stwierdziłam, że konieczne jest uściślenie roz­ wiązań badawczych i metodologicznych. Zebrani postanowili, że najlepszym rozwiązaniem byłoby przeprowadzenie wspólnych b a d a ń w dwu miastach (jednym w Finlandii, drugim w Z S R R ) oraz prześledzenie historii i współczesnych przemian w e d ł u g wspólnie opracowanego kwestionariusza. Małgorzata Orlewicz DZIEŃ K A R A I M S K I W PIENIĘŻNIE 25 kwietnia Werbistów w 1987 r. Pieniężnie zorganizowano „Dzień w Misyjnym karaimski". Seminarium B y ł o .to już trzecie Duchownym Księży kolei — po islamie z i judaizmie — „ P i e n i ę ż n i e ń s k i e spotkanie z religiami". Obecna sesja p o ś w i ę c o n a została religii karaimskiej, która za p o d s t a w ę wiary ma Pięcioksiąg, a Chrystus i Muhammad są przez nią uznawani za p r o r o k ó w . Karaimi to nie tylko religia, ale także naród. „ D z i e ń karaimski" rozpoczął się uroczystą mszą, po której dokonano otwarcia wystawy pamiątek K a r a i m ó w polskich, przygotowanej w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium. Po wystawie o p r o w a d z a ł dr Aleksander D u b i ń s k i , sekretarz zarządu Karaimskiego Związku Religijnego w Polsce. Przed rozpoczęciem sesji słowo wstępne wygłosił ks. dr Eugeniusz Śliwka, główny organizator„Pieniężnieńskich s p o t k a ń z religiami" i dyrektor Muzeum podkreślając, że chciałby, aby Pieniężno stało się miejscem prezentacji zwłaszcza tych religii, które mają wyznawców w naszym kraju. Ich o b e c n o ś ć jest dobrą nauczycielką życia w okresie wzajemnego porozu­ mienia i dialogu. Oficjalnego otwarcia sympozjum d o k o n a ł ks. mgr Stanisław Piotrowski — rektor Semi­ narium. N a temat Karaimów w Polsce i na Litwie do 1945 r. m ó w i ł a Anna Sulimowicz z Warszawy. U k a z a ł a ona genezę i rozprzestrzenianie się K a r a i m ó w w Europie i p ó ł n o c n e j Afryce oraz historię ich dotarcia na Karaimów w latach 1918-1939 o m ó w i ł pt. Z życia Karaimów trockich Karaimi w Polsce Szymona Pileckiego, miejsce osiedlenia, po tereny w okresie 1945 r. to dawnej szczegółowo Polski i Litwy. Aleksander Sytuację Dubiński w społeczną wystąpieniu międzywojennym. tytuł referatu przedstawionego przez doc. prezesa Karaimskiego Związku Religijnego dr hab. w P R L . Prelegent życie społeczne i status prawny K a r a i m ó w w Polsce ukazał od c z a s ó w wojny do dnia dzisiejszego. Mgr Grzegorz Pełczyński z Uniwersytetu A d a m a Mickiewicza w Poznaniu m ó w i ł o ś w i a d o m o ś c i etnicznej Karaimów polskich. Skupiska karaimskie poza Polską to temat wystąpienia mgr Ireny Jaroszyńskiej z Warszawy. Obecnie żyje na świecie ok. 20 tys. Karaimów, a największe ich skupiska istnieją w ZSRR. Polsce, Izraelu, Turcji i USA. Trzy podstawy nauki K a r a i m ó w : Biblię, analogię i trwałą tradycję przedstawiła Mariola Abkowicz z Wrocławia w referacie pt. Główne zasady doktrynalne i etyczne religii karaim­ skiej. O obrzędowości i obyczajach Karaimów mówiła mgr Kamila Traczyk, zapoznając zebranych ze świętami i postami karaimskimi, a także najważniejszymi wydarzeniami w życiu rodziny karaimskiej, tj. narodzinami dziecka, śłubami i pogrzebami. Sesję p o d s u m o w a ł ks. dr K o n r a d Keler, prowincjał Zgromadzenia S ł o w a B o ż e g o (Księży Werbistów). N a zakończenie „ D n i a karaimskiego" zaprezentowano film pt. „Ostatni Hazzan". reż. E w y Straburzyńskiej z O ś r o d k a T V we Wrocławiu, przedstawiający życie Karaimów polskich. „Pieniężnieńskie spotkania z religiami" są na pewno wzajemnym ubogaceniem i utrwalają we wszystkich uczestnikach szacunek oraz tolerancję dla ludzi inaczej wierzących i myślących. D z i ś najbardziej potrzeba ludziom nadziei, a religia najmocniej tę nadzieję w człowieku wyraża. Sławomir Więcek SVD �253 KRONIKA KULTURA I SZTUKA INDONEZJI 28 kwietnia 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w G d a ń s k u otwarto wystawę obrazującą" kulturę i sztukę Indonezji. Eksponaty zaprezentowane na tej wystawie p o c h o d z ą ze z b i o r ó w Muzeum Misyjno-Etnograficznego znajdującego się przy Misyjnym w całości Seminarium Duchownym Księży W e r b i s t ó w w Pieniężnie. Inicjatorem zorganizowania powyższej wystawy był kustosz Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , mgr Marian Kochanowski. Podczas otwarcia wystawy słowo wstępne wygłosił dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego w G d a ń s k u , podkreślając znaczenie wystawy, jak również z b i o r ó w pieniężnieńskich dla polskiej etnografii. Wprowadzenia do wystawy oraz problematyki z nią związanej dokonał dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego, ks. dr Eugeniusz Śliwka. Zaznaczył on w swojej wypowiedzi, iż wystawione eksponaty będące wytworami autentycznej sztuki ludowej Indonezji, w tym również sztuki chrześcijańskiej, są w całości darami polskich misjonarzy pracujących między innymi w Indonezji. Oprowadzeniem po wystawie zajął się mgr autor scenariusza i aranżacji Dariusz Piwowarczyk, student Seminarium, wystawy. Wystawa podzielona została na następujące działy merytoryczne: przedmioty codziennego użytku, tkaniny, ubiór, ozdoby strojów, instrumenty, broń, przedmioty z teatru cieni. Nie zabrakło r ó w n i e ż w y t w o r ó w związanych z tradycyjnym kultem religijnym Indonezji, jak też d e w o c j o n a l i ó w chrześcijańskich. N a j w i ę k s z y m zaintereso­ waniem cieszyły się maski kultowe oraz marionetki z teatru religijnego — wayang. Niemałe zaciekawienie wzbudziła również droga krzyżowa przedstawiona na tradycyjnych indonezyj­ skich batikách. Po uroczystości otwarcia wystawy odbyła się prelekcja ks. dr. E . Śliwki, który w swoim referacie o m ó w i ł wkład werbistów w takie dziedziny nauki, j a k : etnografia, religioznawstwo, muzealnictwo. N i e k t ó r e zagadnienia związane z kulturą i religią indonezyjską przedstawił wieloletni misjonarz na wyspach indonezyjskich, o. Jan Chachorek. Wystawa z pewnością przybliży problemy z zakresu wiedzy kulturoznawczej, ukaże pola i metody pracy misyjnej, a także uczuli wierzących na potrzebę misyjnego zaangażo­ wania. Artur Chludziński SVD DRUGI WYJAZD STUDENTÓW ETNOGRAFII U N I W E R S Y T E T U WARSZAWSKIEGO DO INDII Od 3 września do 20 listopada 1986 r. miał miejsce drugi wyjazd s t u d e n t ó w z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W do Indii (poprzedni odbył się w 1984 г.; informacje o nim patrz: „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, wane przez tę samą Anna Demska, -Kuśmierz, grupę studentów. D a g n o s ł a w Demski, Mateusz Wierciński, Tym Mariola z. I). Obydwa wyjazdy zostały zorganizo­ razem w Kander, udział 11 Jolanta Mróz, adiunkt w osób: Adamiak- (w tym okresie studentki V roku tłumaczki hindi) oraz Tomasz Fryźlewicz (lekarz). był dr Lech wzięło Kuśmierz, Magdalena Złocka (ówcześni studenci I V i V roku grafii), G r a ż y n a Grabowska i Anna Tarnowska przednio - wyjeździe Jacek etno­ indologii, Kierownikiem grupy — podobnie jak Katedrze Etnologii i Antropologii po­ Kulturowej UW. Efekty prac badawczych z w Katedrze i w Sekcji wystawy fotograficznej w Pałacu dydaktyczną przekazano Sekcji katalogu o m a w i a j ą c e g o 1984 r. były prezentowane na spotkaniach Indologii przy Instytucie Orientalistyki U W , Kazimierzowskim UW. Indologii. Komentarz do tematy opracowane w Indiach materiałem fotograficznym. Część seminaryjnych a także — w postaci fotogramów jako wystawy przygotowano w przez c z ł o n k ó w grupy, pomoc formie ilustrowane �254 KRONIKA D o s t r z e ż o n a konieczność uzupełnienia zebranych materiałów terenowych oraz ś w i a d o m o ś ć ich b r a k ó w stanęły na przeszkodzie wcześniejszych publikacji efektów badań. Indywidualnie natomiast były prowadzone prace, których perspektywę stanowiło przygotowanie rozpraw magisterskich. Jednoznacznie określone zainteresowania zjawiskami kulturowymi Indii i c h ę ć dalszego ich studiowania były przyczyną powstania projektu kolejnego wyjazdu. Myśl zebrania peł­ niejszych materiałów do prac magisterskich, jak i sprawdzenia własnych umiejętności prowa­ dzenia badań terenowych, przyświecała idei kolejnych prac badawczych. Niezależnie więc od prac nad tematami i materiałami przywiezionymi z Indii w roku 1984 podjęte zostały prace organizacyjne przygotowujące następne przedsięwzięcie. Rozpo­ częło je opracowanie projektu badań w Indiach — wybór czasu i miejsca pobytu grupy oraz skonkretyzowanie tematów, które będą realizowane przez poszczególne osoby. Znaczny wkład w przygotowania do wyjazdu (oprócz o s ó b . które wzięły w nim udział) mieli także Danuta Stasik - lektor hindi na U W (której ostatecznie stan zdrowia nie pozwolił na wzięcie udziału w samych pracach badawczych) oraz Andrzej Mirga pracownik Katedry Etnografii Słowian U J . przewidziany na opiekuna jednej z grup tematycznych (którego wyjazd niestety także nie doszedł do skutku). Jeżeli idzie o teren przyszłych badań zdecydowaliśmy, że musi to być obszar kulturowo i j ę z y k o w o zbliżony do tego, który poznawaliśmy w roku 1984. T o , co obserwowaliśmy w Riszikeś wielość świątyń, aśramów, instytucji związanych z kultem, tysiące pielgrzymów, i to, co wiąże się z ruchem pielgrzymowym handel różnorodnymi dewocjonaliami, roz­ maitość j ę z y k ó w , ubiorów, wspólwystępowanie e l e m e n t ó w siwaickich i wisznuickich, nastawienie się niektórych a ś r a m ó w na obsługę przybyszów spoza Indii, głównie z Ameryki Północnej i Europy, stanowiło niezwykle złożoną całość i na tyle s k o m p l i k o w a n ą , że w y m a g a ł o długotrwałych studiów. Jednakże dzięki swojemu charakterowi, pobyt w Riszikeś i później w himalajskich ośrodkach pielgrzymkowych (Badrinath, Kedarnath, Gangotri), dały znaczną s u m ę doświadczeń, bezpośrednie odczucie i u ś w i a d o m i e n i e złożoności kulturowej Indii, oswojenie się z jej wieloelementowością i zasadami funkcjonowania tych rozmaitych elementów. M o ż e m y powiedzieć — wybierając nieco w czas późniejszy — że gdyby właśnie nie pobyt w trudnym i skomplikowanym obrazie Riszikeś, nie byłoby w takim stopniu zadowalających rezultatów kolejnego wyjazdu. Znaczna część pielgrzymów przybywających do Riszikeś p o c h o d z i ł a z różnych rejonów Radżastanu. Wyróżniali się na tle innych i zwracali uwagę ubiorami i bogactwem o z d ó b . Z Radżastanu przybywały do Riszikeś nie pojedyncze osoby czy rodziny, nie grupy zorganizo­ wane przez rozmaite agencje, ale całe społeczności, lokalne wspólnoty z ludźmi starymi, kobietami, dziećmi, z własnym dobytkiem i żywnością, z naczyniami, posłaniami, a nawet o p a ł e m . Lecz także wśród nich m o ż n a było dostrzec znaczne różnice wskazujące na po­ chodzenie z różnych r e g i o n ó w i na przynależność do różnych wspólnot. Rodziły się wtedy pytania o kontekst kulturowy tych społeczności, a chęć znalezienia odpowiedzi kierowała w stronę Radżastanu. W s p o s ó b więc niemal oczywisty Radżastan stał się rejonem, na który zwróciliśmy szczególną uwagę wybierając teren przyszłych badań. Po zapoznaniu się z literaturą etnograficzną dotyczącą Radżastanu zdecydowaliśmy, że właśnie ten rejon będzie przyszłym miejscem naszego pobytu i prowadzonych obserwacji. Czas wyjazdu p o c z ą t k o w o przewidywany był na przełom grudnia 1985 i stycznia 1986, a okres pobytu na dwa i pół do trzech miesięcy. Jeśli chodzi o tematy, jakie mieliśmy zamiar realizować, to w części były one bezpośrednią kontynuacją zagadnień, nad którymi prowadziliśmy prace w Riszikeś, w części uległy przeformułowaniu i uściśleniu; podjęto też tematy zupełnie nowe. Rok 1985 poświęciliśmy na indywidualne prace nad wybranymi tematami, poszukiwanie i studiowanie literatury oraz na uciążliwe prace organizacyjne. Jednym z istotnych e l e m e n t ó w p r z y g o t o w a ń była nauka podstaw hindi prowadzona przez w c h o d z ą c ą w skład grupy D a n u t ę Stasik. Powszechne dosyć trudności finansowe, zdobywanie pieniędzy od różnych instytucji �255 KRONIKA (a szczodrobliwość s p o n s o r ó w była tym razem znacznie skromniejsza) i kolejne bariery administracyjne przesunęły planowany wyjazd na dalsze miesiące roku 1986. Pierwotnie planowany termin wyjazdu podyktowany był między innymi klimatem Radżastanu chcieliśmy nasze prace z a k o ń c z y ć przed upałami i przed porą deszczową. Trudności finansowe zmusiły nas do przesunięcia wyjazdu na czas po monsunie, czyli na początek września. Pierwsza p o ł o w a roku 1986 wypełniona była prócz p r z y g o t o w a ń organizacyjnych cotygodniowymi spotkaniami seminaryjnymi; uczestnicy ich kolejno przedstawiali swoją wiedzę o zagadnieniach, nad którymi pracują, projekty pracy w Indii oraz przygotowywane kwestionariusze. Rozmowy, dyskusje i dostrzegane w ich efekcie braki p o w o d o w a ł y , że do poszczególnych t e m a t ó w powracano niekiedy kilkakrotnie. Krokiem kolejnym były prace nad tłumaczeniem kwestionariuszy na hindi. M i a ł o to ułatwić pracę tłumaczom, a zarazem wprowadzić ich pełniej w sferę podejmowanych zagadnień. Przygotowaniem tłumaczeń zajęła się Danuta Stasik oraz pan Anwar, doktorant U J od wielu lat zamieszkały w Polsce. Dwoje spośród uczestników grupy, najbardziej w pracy zaawansowanych, p r z y g o t o w y w a ł o jednocześnie swoje prace magisterskie wyjazd miał im dostarczyć dodatkowego materiału porównawczego. Przygotowywane i realizowane później w Radżastanie tematy tworzyły kilka grup: I. Zagadnienia związane z sytemem religijnym: a. Kult domowy i świątynny pudża (M. Złocka); b. Ascetyzm indyjski jako alternatywna forma ludzkiej egzystencji (D. Demski); c. Drzewa kultowe w Indiach P ó ł n o c n y c h (M. Wierciński). I I . Tematy związane ze sztuką l u d o w ą : a. Mehendi sztuka zdobienia dłoni i stóp jej symbolika i znaczenie w tradycyjnej rodzinie hinduskiej (J. A d a m i a k - K u ś m i e r z ) ; b. Sańdżia świąteczne zdobienie d o m ó w (A. Demska); c. Techniki tkackie i metody ozdabiania tkanin i w y r o b ó w tkanych w Indiach Północnych (M. Kander); d. Wieś Molela jako miejsce produkcji wyobrażeń b ó s t w lokalnych mediacja między Wielką i Małą Tradycją (I. Kuśmierz). I I I . Zagadnienia dotyczące genezy C y g a n ó w : a. Badania nad grupami Bandżara i Gadulja Lohar (Lech Mróz). Pobyt w terenie nie wprowadził wane tak, jak je planowano, liśmy się. Jedynie były realizo­ i z mniejszymi nawet trudnościami, niż p o c z ą t k o w o obawia­ dodatkowo w zasadzie (na marginesie istotnych własnych zmian. Tematy prac podstawowych) kilka osób zainteresowało się plemienną społecznością Bhilów. Dwukrotnie uczestniczyliśmy w ich tanecz­ nych uroczystościach dokumentacja (w r ó ż n y c h miejscach) i przy okazji wykonana została d o s y ć bogata fotograficzna. W kilka dni po przylocie grupy do Delhi nastąpił wyjazd do Radżastanu. na bliskość ważnych c e n t r ó w religijnych oraz ze względu na tematy dotyczące Z uwagi społeczności koczowniczych (Bandżara i Gadulja Lohar) na podstawie miejsc pobytu wybraliśmy Udaipur, leżący w południowej części R a d ż a s t a n u , w okręgu Mewar. Wprawdzie już w Dehli odradzano nam ten teren przekonując choćby, że Bandżarowie i Gadulja Lohar nie zamieszkują w okolicach Udaipuru, jednakże zawierzyliśmy informacjom p o c h o d z ą c y m z literatury, decydu­ jąc się r o z p o c z ą ć badania właśnie od Udaipuru. Wkrótce przekonaliśmy się, że trudno było o lepszy wybór. Jednak początek pobytu nie był zbyt zachęcający. Wiele czasu zajęły poszukiwania instytucji i o s ó b , które m o g ł y b y służyć nam pierwszymi w i a d o m o ś c i a m i i p o m o c ą w nawiązaniu potrzebnych kontaktów, Lecz j u ż po kilku a także dniach udało badań terenowych. się nam uzyskać bardzo istotną pomoc od radą w wyborze miejsc pierwszych miejscowych instytucji. Przede wszystkim znaleźliśmy r o z m ó w c ó w i zasobne biblioteki w Tribal Research Institute i uzyskaliśmy w od Anthropological Survey Maharana Mewar of Institute India. Najbardziej i osobiście od wydatną dyrektora pomoc tej i opiekę instytucji, dr. �256 KRONIKA P. L . Menarii — p r ó c z pomocy w postaci literatury, w uzyskaniu potrzebnych informacji, znalezieniu odpowiednich r o z m ó w c ó w , w s k a z ó w e k co do miejsca badań. Instytut ten ofiarował nam bezpłatnie, na cały czas pobytu w Udaipurze, zakwaterowanie w swoim hotelu — aśramie, czyli ogromnie d u ż o , zważywszy s k r o m n o ś ć naszych z a s o b ó w finansowych. W bibliotekach tych instytucji znaleźliśmy znacznie więcej literatury i to bardzo wartościo­ wej, niż podczas p o s z u k i w a ń w kraju i poza P o l s k ą (nawet więcej niż w Delhi). Dzięki kierownikowi działu etnograficznego w L o k K a l a Mandal, panu Asha, m o g l i ś m y też o g l ą d a ć tańce Gauri w wioskach Bhilów, kończące cykl o b r z ę d o w y c h uroczystości. W czasie pierwszych trzech tygodni praca w bilbliotekach i rozmowy z pracownikami różnych instytucji przeplatały się z wyjazdami w teren i wywiadami prowadzonymi w Udaipurze. N a s t ę p n e tygodnie przeznaczone były na wywiady i wyjazdy w teren. Takie tematy, jak zdobienie d o m ó w , malowanie dłoni i stóp czy tkactwo, znacznie więcej szans dawały na uzyskanie odpowiedniego materiału w samym, bardzo z r ó ż n i c o w a n y m Udaipurze i jego najbliższych okolicach. Natomiast zbieranie w i a d o m o ś c i na temat Bandżara i Gadulja Lohar musiało o d b y w a ć się głównie poza Udaipurem. W pierwszych tygodniach pobytu cała grupa dwukrotnie wyjeżdżała na kilka Eklingdżi i do Nathdwary. Obie miejscowości sławne są ze znajdujących się tam stanowiących cel licznych pielgrzymek zwłaszcza Nathdwara daje się p o r ó w n a ć z pod względem liczby pielgrzymów. Badania prowadziliśmy w samych miasteczkach bliskich miejscowościach. dni do świątyń, Riszikeś i w po­ Mimo pomocy wymienionych wyżej instytucji, wiele trudu k o s z t o w a ł o ustalenie miejscowości, w których znajdują się większe skupiska grup koczowniczych. Lecz pobyt w Nathdwarze przyniósł efekty także w poszukiwaniu Bandżarów. Nie tylko udało się z l o k a l i z o w a ć ich skupiska, ale także wyjechać do kilku zamieszkałych przez nich wiosek i przeprowadzić tam wywiady. Czasami były to wyjazdy w odległe okolice, leżące w promieniu 40, 60 kilomterów Haldikhati, Rupakhera, Piawli, Samumfara i Bamania. Zwłaszcza ta ostatnia pełni ważną rolę dla Bandżarów, znajduje się tam świątynia i miejsce corocznych pielgrzymek Bandżarów Bamania (jednej z podgrup bandżarskich). W poszukiwaniu materiałów dotyczących sandżi, mehendi, tkactwa, poszczególne osoby odwiedzały też inne wioski okolic Nathdwary. W późniejszym czasie realizowanie t e m a t ó w p r o w a d z i ł o do jedno- lub kilkudniowych w y j a z d ó w do różnych miasteczek i wsi (Gokunda, Barwara, Molela). Większość z tych miejscowości leży w okręgu Mewar. Bardzo dobry okazał się p o m y s ł przygotowania (prócz kwestionariuszy) krótkich ankiet na temat tkactwa, mehendi i zdobienia d o m ó w . Rozdawane w Udaipurze i najbliższej okolicy przyniosły sporo odpowiedzi i potrzebnych informacji. Znaczną pomoc w badaniach nad kultem domowym i świątynnym okazali zaprzyjaźnieni mieszkańcy Udaipuru — Sudhir K u m a r i A . S. Chauhan. Pomagali w nawiązywaniu k o n t a k t ó w z kapłanami, pośredniczyli w rozmowach, pełniąc czasami rolę tłumaczy za co należą im się serdeczne p o d z i ę k o ­ wania. W drugiej p o ł o w i e naszego pobytu w Indiach jeden z u c z e s t n i k ó w grupy (D. Demski) przeniósł się z Udaipuru do Puszkaru na czas d w ó c h tygodni. W y n i k a ł o to z potrzeby poszukiwania r o z m ó w c ó w sadhu. Puszkar z wielością świątyń (i j e d n ą w Indiach świątynią Brahmy), sannjasinami, tłumami p i e l g r z y m ó w dawał znaczną gwarancję znalezienia odpowiednich informatorów, tym bardziej że zbliżało się Święto Światła (Diwali) — Nowy Rok, przypadające na 1 listopada, a później wielkie, doroczne targi wielbłądów. W tym czasie reszta grupy pracowała nadal w stolicy okręgu Mewar i w pobliskich miejscowościach. Celem kolejnych dwu- lub trzyosobowych wyjazdów było A b u Road i Mount A b u (sławny ośrodek pielgrzymkowy) oraz Chittogarh — dawna stolica okręgu Mewar (ważne miejsce w historii B a n d ż a r ó w i Gadulja Lohar) oraz wioska Bandżarakhera w całości zamieszkana przez B a n d ż a r ó w . Przedostatniego października z a k o ń c z o n o prace badawcze. W tym dniu grupa została zaproszona na r o z m o w ę przez maharadżę Udaipuru do Pałacu Śiwniwas, a wieczorem opuściła Udaipur. Dwie osoby pojechały do A d ź m e r u i Puszkaru, a reszta na Wyspę D i u , która do niedawna była enklawą — k o l o n i ą portugalską. Mimo wypoczynkowego i turystycznego �257 KRONIKA charakteru tego wyjazdu, miejsce nie było przypadkowe. Chcieliśmy zobaczyć kolonialno- -europejskie, a zarazem chrześcijańskie pozostałości i wpływ, j a k i wywarły na subkontynencie indyjskim, widoczny w architekturze, sposobie życia, zajęciach, cechach antropologicznych. Z Diu udaliśmy się do Adźmeru dni później wyruszyliśmy do książek i innych publikacji i Puszkaru — z b l i ż a ł y się bowiem targi wielbłądów. Delhi. Większość czasu zajęły nam oraz kontakty z zaprzyjaźnionymi Trzy tu jeszcze poszukiwania wykładowcami Uniwersytetu Delhijskiego — prof. J . P. S. Uberoiem i prof. Veena Das oraz innymi badaczami prowadzą­ cymi prace w zakresie interesujących nas tematów. Wynikiem pobytu grupy w Radżastanie są przede wszystkim wywiady i inne materiały terenowe (ankiety i dokumentacja fotograficzna) oraz d o s y ć bogata literatura. Widocznym efektem jest napisanie d w ó c h prac magisterskich d o t y c z ą c y c h Indii — zdanie egzaminu i uzyskanie tytułu magistra (D. Demski. M . Złocka). W trakcie p r z y g o t o w a ń magisterskie. Poza tym obie tłumaczki grupy p o d s t a w ą syoich p są kolejne cztery prace magisterskich uczyniły r a c materiały przywiezione z Radżastanu. G . Grabowska przygotowała pracę opartą na teksach mewarskich opowieści ludowych, a A . Tarnowska na legendarnych opowieściach Bandżarów. Mamy także zamiar przygotować artykuł do ..Etnografii Polskiej" oraz kilka innych publikacji. N a wiosnę 1987 przewidujemy zorganizowanie wystawy fotograficznej na Uniwersytecie oraz kilka spotkań seminaryjnych w Katedrze Etnografii i Antropologii Kulturowej U W i w Sekcji Indologii U W . W czasie pobytu Muzeum Azji w Radżastanie i Pacyfiku zakupiony został niewielki sztuk, mewarski, m a ł o m i a s t e c z k o w y ubiór zbiór przedmiotów dla malowanych na jedwabiu — 1 0 w Warszawie (kolekcja o b r a z ó w kobiecy wraz z ozdobami oraz zestaw stempli do druku tkanin — 11 sztuk). Wykonana została także dokumentacja fotograficzna poszczegól­ nych etapów i Pacyfiku powstawania obrazów zaowocuje dalszą K o ń c z ą c informację na współpracą jedwabiu. Być może i przygotowaniem o kolejnym wyjeździe s t u d e n t ó w serdecznie p o d z i ę k o w a ć tym. Przede wszystkim w ł a d z o m którzy przyczynili się do kontakt wystawy etnografii realizacji w UW z Muzeum galerii do Indii, naszych prac Azji Muzeum. chcemy badawczych. Uniwersytetu Warszawskiego i wielu osobom różnych instancji uniwersyteckich, które nam p o m a g a ł y . T a k ż e kierownikowi Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Orientalistyki prof, dr Zofii UW doc. dr. Sokolewicz, kierownikowi Sekcji M. Krzysztofowi Indologii. którzy pomagali nam, służyli dobrą W zupełnie szczególny s p o s ó b w Indiach — bez dziękujemy dr. dr. ich pomocy Kumarowi Byrskiemyi wdzięczną nie i jego udałoby radą Indologii przy i tolerowali stałe zajmowanie nam uzyskać współpracownikom kierownikowi działu Sekcji czasu. pamięć zachowamy o osobach i instytucjach się z tych efektów. Antropological Survey Misra — dyrektorowi Tribal Research Institute, jego w s p ó ł p r a c o w n i k o m , panu Kachava. Instytucie oraz innym pracownikom etnograficznego 1 w Lok Kala Mandal a Serdecznie of India, szczególnie i panu Asha. Nade wszystko zaś z serdeczną wdzięcznością myślimy o dr. P. L . Menarii, dyrektorze Maharana Mewar Research Institute, którego serdecznej opiece, pomocy, pośredniczeniu w nawiązaniu k o n t a k t ó w , zdobywaniu literatury zawdzięczamy p o ł o w ę rezultatów naszej pracy. Wszystkim im najserdeczniej dziękujemy. ' ZAGŁĘBIE DĄBROWSKIE I J E G O NA STAREJ F O T O G R A F I I Lech Mróz, Magdalena Zlocka MIESZKAŃCY ( D O 1939 R . ) KONKURS I WYSTAWA Ikonografia, w tym fotografia, stanowi od dawna znaczące źródło w różnych dziedzinach badań humanistycznych, również w etnografii. Traktowana jest wielorako — najczęściej jednak jako pomocnicze narzędzie warsztatu badawczego lub jako wizualne uzupełnienie 17— Etnografia Polska. I . 33. z. I opracowań �258 KRONIKA naukowych, jako ilustracja opisywanych zjawisk. W niewystarczającym stopniu wykorzysty­ wano dotychczas fotografie jako rzeczywiste, masowe źródło zwłaszcza do badań historycznych i etnograficznych. Tymczasem wyniki d w ó c h o g ó l n o p o l s k i c h k o n k u r s ó w , próbujących odtworzyć fotograficzny wizerunek c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w polskich, dały nowy pogląd na znaczenie tego typu źródeł. Próbą kontynuacji tych k o n k u r s ó w (tym razem w wymiarze regionalnym) był konkurs o g ł o s z o n y 3 października 1986 r. w Muzeum Zagłębia w Będzinie przy współ­ pracy regionalnego tygodnika „ W i a d o m o ś c i Zagłębia". Celem jego było zgromadzenie materiałów do wystawy, która miałaby o d t w o r z y ć realia życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego i s p o ł e c z n e g o regionu od czasu pierwszych rejestracji obrazu za p o m o c ą fotografii aż po rok 1939. W regulaminie konkursu zaznaczono, że organizatorów interesują fotografie obrazujące pracę w fabrykach, kopalniach i warsztatach rzemieślniczych, dokumentujące działalność w organizacjach i instytucjach politycznych, społecznych i kulturalnych, fotografie i stare w i d o k ó w k i rejestrujące zagłębiowskie ulice miast, osad i wiosek, zabytki, architekturę miejską i zabudowania wiejskie. Prosiliśmy o zdjęcia z życia prywatnego: szkolne, narzeczeńskie, ślubne i żałobne, oraz o d o k ł a d n e opisanie nadesłanych fotografii, zaznaczając, że ich wartość dokumentalna będzie tym większa, im dokładniej zostaną opisane. Konkurs z a m k n i ę t o 30 kwietnia 1987 r. N a p ł y n ę ł o 1457 fotografii, p o c z t ó w e k i szklanych klisz od 51 o s ó b i instytucji. Jury pod przewodnictwem doc. dr hab. Barbary Bazielich i prof. dr. hab. Jerzego Jarosa nagromadziło 18 i wyróżniło dalszych 14 o s ó b . Wystawę c z a s o w ą „Zagłębie D ą b r o w s k i e i jego mieszkańcy na starej fotografii (do 1939 г.)" otwarto 28 października 1987 r. O p r ó c z materiałów uzyskanych drogą konkursu do wystawy przeznaczono najciekawsze fotografie ze z b i o r ó w własnych (m. in. z zespołu 900 n e g a t y w ó w szklanych z atelier Arciszewskich w Będzinie), Muzeum Ruchu Robotniczego im. A . Zawadzkiego w D ą b r o w i e Górniczej, z b i o r ó w prywatnych Stanisława Bocianowskiego w D ą b r o w i e Górniczej oraz o ś r o d k a muzealno-dydaktycznego przy dąbrowskiej „Sztygarce". W ten s p o s ó b sporządzając scenariusz wystawy dysponowano prawie 1800 fotografiami, z których wybrano na wystawę 1/3 zbioru, tj. 600 fotografii i w i d o k ó w e k . Fotografie zgrupowano Rodzina. w 4 działach: Krajobraz, Praca, Życie kulturalne i społeczne. Zgromadzony materiał fotograficzny nie był jednolity pod względem dokumentacji; niektóre fotografie czy kolekcje fotografii posiadały wnikliwie sporządzone opisy, z niezwykle cennymi danymi (wzorcowe pod tym względem było opracowanie 59 fotografii Andrzeja Krakowskiego z Warszawy pt. „ W s p o m n i e n i a o Gzichowie i Zagłębiu D ą b r o w s k i m z okresu 1913-1939 г."), część jednak materiału była takich o p i s ó w pozbawiona. W sytuacji tej zrezygnowano z bogatej dokumentacji uznając, że ten „ ż y w i o ł o w y " charakter wystawy bez dokładniejszych badań nie deprecjonuje jej, pozwala natomiast ogólnie zorientować się w bogac­ twie materiału i jego wartości źródłowej. Rozpisując konkurs zakres przestrzenny celowo „ograniczyliśmy" jedynie pojęciem „Zagłębie Dąbrowskie", bliżej jego nie precyzując. W rezultacie otrzymaliśmy najliczniejsze fotografie z miast Sosnowca, D ą b r o w y Górniczej, Będzina i Czeladzi, sporadycznie zaś z Zawiercia, Siewierza, Myszkowa i S ł a w k o w a oraz okolicznych gmin. T a k zostało Zagłębie D ą b r o w s k i e zaprezentowane r ó w n i e ż na wystawie. Najstarszym eksponatem jest pamiątka związana z powstaniem styczniowym płasko­ rzeźba drewniana przedstawiająca zamek będziński z ukrytym napisem w otoku. O J C Z Y Z N Ę W O L N O Ś Ć R A C Z N A M W R Ó C I Ć P A N I E , z 4 fotografiami rodziny będzińskiej Żyburskich z roku 1886. C a ł o ś ć ekspozycji wzbogacają przykłady stosowanych w ó w c z a s aparatów fotograficznych, p o c z ą w s z y od kamery zakładowej ze statywem firmy F r . Wilde und Sohn z ok. 1890 г., a skończywszy na amatorskim aparacie typu B O X , firmy Eastman K O D A K C o . , Rochester, rok ok. 1923. O g ó ł e m na wystawie pokazano 8 aparatów z wyposażeniem. Wystawa zamyka ponad roczny okres pracy nad materiałami uzyskanymi w drodze konkursu, z własnych z b i o r ó w oraz obserwacji niektórych innych zaglębiowskich placówek kultury. Aby nie zaprzepaścić ogromnej wartości tego zbioru należy podjąć długoletnie �259 KRONIKA nad nim badania, tym bardziej że narzucają one o g r o m n ą liczbę t e m a t ó w do obserwacji: np. rozwoju miast zagłębiowskich, osadnictwa; rozwoju przemysłu, rzemiosła; dziejów instytucji i organizacji społecznych, oświaty, sportu i wypoczynku, teatru i amatorskich grup scenicznych, c h ó r ó w , regionalnych wydarzeń i uroczystości, a wreszcie obyczaju i mody. Andrzej Szymczyk POWSTAŁ OŚRODEK B A D A N I A K U L T U R Y MIASTA I M . P. H U L K I - L A S K O W S K I E G O W Ż Y R A R D O W I E W dniu 19 marca 1987 r. uchwałą Walnego Zgromadzenia c z ł o n k ó w Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa p o w o ł a n o do życia Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki- Laskowskiego. Fakt utworzenia O ś r o d k a jest konsekwencją rozwoju prac badawczych (głównie etnograficznych) p o ś w i ę c o n y c h kulturze miasta, w szczególności zaś środowiska robotniczego Nowo powstały Ośrodek jest p l a c ó w k ą społeczną opierającą się na ścisłej współpracy Towarzystwa Przyjaciół m. Żyrardowa i Mazowieckiego O ś r o d k a B a d a ń Naukowych (Stacja Naukowa w Żyrardowie), a przede wszystkim badaczy reprezentujących różne placówki naukowe czy wyższe uczelnie Warszawy oraz Łodzi. W praktyce Ośrodek jest zespołem badawczym w s p o s ó b m a ł o sformalizowany organizujący się w związku z badaniami nad kulturą miasta p r z e m y s ł o w e g o . Ośrodek uzyskał w krótkim czasie własną siedzibę, otrzymując do dyspozycji (wspólnie ze Stacją N a u k o w ą M O B N ) dawne mieszkanie Pawła Hulki-Laskow­ skiego-. W tej sytuacji Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa z d e c y d o w a ł o się również na podjecie p r ó b y utworzenia Muzeum Biograficznego P. Hulki-Laskowskiego z możliwością rekonstrukcji gabinetu pisarza. Będzie to miało również istotne znaczenie dla określenia struktury organizacji pracy merytorycznej Ośrodka. Przewiduje się bowiem utworzenie d w ó c h podstawowych d z i a ł ó w naukowych: 1) badań kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o , 2) badań i dokumentacji twórczości oraz działalności P. Hulki-Laskowskiego. N i e w ą t p l i w i e celem działalności O ś r o d k a będzie kontynuacja dotychczasowych kierunków badań (także prac dokumentacyjnych) oraz upowszechnianie w y n i k ó w prowadzonych prac. Na okres do 1990 r. przyjęto następujące g ł ó w n e kierunki prac badawczych: organizacja badań humanistycznych nad przeszłością i teraźniejszością kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o (Żyrardowa) na tle p o r ó w n a w c z y m (Mazowsze: tzw. linia przemysłowa, inne miasta i osady fabryczne regionu, wybrane ośrodki p r z e m y s ł o w e w innych regionach kraju); wszechstronna popularyzacja wiedzy o kulturze i społeczeństwie miasta p r z e m y s ł o w e g o (sesje naukowe i popularnonaukowe, odczyty, wydawnictwa własne, udział w wydawnictwach obcych itd.); gromadzenie i opracowywanie relacji, w s p o m n i e ń , u t w o r ó w literackich wiążących się z proble­ matyką kultury miasta (kultury środowisk robotniczych); 1 Zob. A. Stawarz, 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego, „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2, s. 177-182 (tamże bibliografia). - Paweł Hulka-Laskowski (1881-1946), znany żyrardowski literacki, religioznawca. Autor m. in. książki Mój Żyrardów przyczyniła się do zainteresowania etnografów kulturą pisarz i publicysta, krytyk (1934), która w znacznym stopniu środowiska robotniczego Żyrardowa. Pisarz ten wniósł także znaczny wkład pracy w rozwój kultury Żyrardowa. W przygotowaniu do druku znajduje się książka Paweł Hulka-Laskowski pisarz z robotniczym rodowodem (pod red. R . Leszczyńskiego), będąca p o k ł o s i e m sesji naukowej zorganizowanej w 40 rocznicę śmierci pisarza. Imię tego pisarza nosi również Miejska Biblioteka Publiczna w Żyrardowie. �260 KRONIKA popularyzacja dorobku t w ó r c z e g o oraz osiągnięć w działalności oświatowej i kulturalnej P. Hulki-Laskowskiego, patrona Ośrodka. Organizatorzy O ś r o d k a przewidują następujące formy prowadzenia prac badawczych: w ramach ścisłej współpracy O ś r o d k a z instytutami naukowymi i wyższymi uczelniami, w ramach małych z e s p o ł ó w tworzonych przez T P Ż i M O B N , w ramach przygotowywanych rozpraw doktorskich, a także poprzez organizację m ł o d z i e ż o w e g o koła naukowego. D o współpracy z Ośrodkiem zaproszeni zostali specjaliści zajmujący się od lat proble­ matyką kultury miasta przemysłowego. D o Rady Naukowej Ośrodka mającej p r o g r a m o w a ć działalność placówki w c h o d z ą m. in.: prof, dr hab. Anna Żarnowska ( I H U W ) , prof, dr hab. Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a (Katedra Etnografii U Ł ) , prof, dr hab. Maria Ciechocińska (Instytut Geografii P A N ) , prof, dr hab. Rafał Leszczyński, doc. dr hab. Benon Dymek ( A N S ) , dr Andrzej Woźniak ( I H K M P A N ) , dr Marian Gerlich (Śląski Instytut Naukowy), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek ( K E i A K U W ) i inni. W skład zespołu badawczego wchodzi obecnie blisko 20 o s ó b reprezentujących takie dyscypliny nauki, j a k : etnografia, historia, socjologia, geografia, kulturoznawstwo. Trzon zespołu stanowi grupa o s ó b , która uczestniczy w badaniach żyrardowskich od 8 do 10 lat. W roku 1987 badacze skupieni w O ś r o d k u wzięli udział w sesji naukowej „Kultura miasta p r z e m y s ł o w e g o X I X — I p o ł o w a X X w." (Żyrardów, 30 I V ) ' . a także uczestniczyli w badaniach realizowanych przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej U W oraz Instytut Geografii P A N . W badaniach etnograficznych (prowadzonych przez studentów) uzyskano ciekawe materiały uzupełniające do tematu „ R o b o t n i c z y savoir-vivre w latach 1918-1939 (Żyrardów)", natomiast badania I G P A N dotyczyły roli Warszawy w życiu kulturalnym młodzieży żyrardowskiej. Raport z tych ostatnich badań prezentowany był w Żyrardowie w styczniu 1988 r. podczas sesji naukowej poświęconej nowemu etapowi badań nad tym o ś r o d k i e m . Ponadto o d b y ł o się kilka s p o t k a ń i seminariów, podczas których c z ł o n k o w i e zespołu omawiali sprawy metodyki badań, gromadzenia bibliografii tematycznej, a także prezentowane były osiągnięcia nauki zachodniej w zakresie etnografii miasta (np. referat dr A . Kuczyńskiej-Skrzypek o badaniach H . Bausingera w R F N ) . Przewiduje się, że w latach 1988-1989 Ośrodek zorganizuje 2-3 sesje naukowe we współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem B a d a ń Naukowych, Katedrą Etnografii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o oraz Śląskim Instytutem Naukowym. W ramach badań własnych realizowany będzie tylko jeden zasadniczy temat: „ D o m rodzina — sąsiedztwo w środowisku robotniczym Żyrardowa w X X w." Ponadto niektórzy badacze wycinkowo będą się zajmowali poszczegól­ nymi dziedzinami kultury miasta (zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie, religijność, etos pracy, życie kulturalne). Zasadniczo j e d n a k ż e Ośrodek dążyć będzie do zainteresowania różnych instytutów naukowych i uczelni problematyką kultury miasta p r z e m y s ł o w e g o w celu prowadze­ nia konkretnych badań przede wszystkim w Żyrardowie lub też prac p o r ó w n a w c z y c h w kilku miastach. N a j w i ę k s z y m problemem w pracy O ś r o d k a jest sprawa uruchomienia własnych wydawnictw. Prawdopodobnie p o c z ą t k o w o uda się zainicjować wydawanie zeszytów naukowych o nie­ wielkiej objętości. Pierwsze zeszyty będą zawierały materiały bibliograficzne oraz metodyczne, także o g ó l n e informacje o badaniach prowadzonych w Żyrardowie i innych ośrodkach. Natomiast prezentacja w y n i k ó w nowych b a d a ń nastąpi p o c z ą w s z y od 1989 r. Ponadto nie wyklucza się możliwości wydawania większych o p r a c o w a ń wspólnie z innymi p l a c ó w k a m i krajowymi. Ośrodek zaprasza do współpracy naukowej oraz wymiany wydawnictw placówki, a także indywidualne osoby, bezpośrednio zainteresowane problematyką kultury miasta, szczególnie miasta przemysłowego. Adres O ś r o d k a : 96-300 Żyrardów, ul. Dzierżyńskiego 34. Andrzej ' Szersze oraz „ R o c z n i k u omówienie przebiegu tej sesji Mazowieckim". Natomiast będzie publikowane materiały z sesji będą „Łódzkich Studiów Etnograficznych" (t. 29: 1989). w Stawarz „Zaraniu drukowane Śląskim" na łamach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f284ddfdc747ce4e9ce0d2713ae1799.pdf b5e01f499541786b72c32738bd677e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1251 Title A name given to the resource Polemiki i dyskusje / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.261-266 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 UWAGI O MENNONITACH W ZWIĄZKU Z ARTYKUŁEM WOJCIECHA M A R C H L E W S K I E G O O MENNONITACH W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO), „ E T N O G R A F I A P O L S K A " , T . 30; 1986, Z . 2, S. 129-145 W ostatnich latach ożywiły się nieco zainteresowania badawcze p o ś w i ę c o n e problematyce kształtowania się oraz życia społeczności mennonickiej w Polsce (por. Kizik 1988 i w druku). Tematyka mennonicka podejmowana jest przez badaczy polskich, zwykle w szerszych kon­ tekstach b a d a ń nad kierunkiem kształtowania -gospodarczymi zastanowić Prus Królewskich nad rozwojem się myśli reformacyjnej, dziejami i sporadycznie tej małej innych społeczności społeczno- ziem polskich.. Warto się bliżej wyznaniowej, tym bardziej że wokół dziejów wyznania nagromadziło się j u ż sporo n i e p o r o z u m i e ń o charakterze z a r ó w n o terminolo­ gicznym, j a k i ściśle historycznym. z lekturą artykułu Przyczynek do tego zagadnienia mennonickiej we wsi W y m y ś l e Nowe (d. Olędry Czermińskie, w obecnym rozważań woj. płockim. szkicem powstał Wojciecha Marchlewskiego, p o ś w i ę c o n e g o kształtowaniu Autor poprzedził zarysowany genezy wyznania oraz kształtowania w związku się społeczności W y m y ś l e Niemieckie) w podtytule przedmiot się społeczności leżącej swoich mennonickiej na terenach polskich do k o ń c a wieku X V I I I (s. 129-134). W. Marchlewski wykorzystał we wstępie nader chaotycznie i bezkrytycznie dobraną literaturę, często noszącą charakter d o ś ć podręcznikowej wiedzy, nie uwzględniając przy tym wielu podstawowych dla z n a j o m o ś c i problematyki publikacji (również w języku polskim), np. Ciesielska (1958), Penner (1978), Wiebe (1952). Braki te wpłynęły na szereg nieścisłości poczynającego swoje zainteresowania mogących poświęcone w p r o w a d z i ć w błąd czytelnika roz­ mennonitom od lektury tego artykułu. Kreśląc nawet krótką charakterystykę anabaptystycżnej myśli religijnej, nie s p o s ó b nie wspomnieć spójną. o tym, że s t a n o w i ł a ona system Powstanie (Marchlewskiego, mennonityzmu s. 129-131), będący j u ż u podstaw nie s t a n o w i ł o skutku kolejnego wyznania. Analizując początki tego systemu również, co przekształcenia wyznaniowego strukturą wynika z liniowo w Niemczech (1524-1525) wiąże właściwie, z kręgiem T h . Münzera oraz A . Karlstadta; rozwijającego się radykalizacji się tradycyjnie, lecz drugi zaś umiarkowany się w reakcji na ograniczność zwinglizmu reprezentowany nie­ Autora niewątpliwie wskazać należy na dwa g ł ó w n e ośrodki tworzenia się myśli anabaptystycżnej. Pierwszy ulegający w trakcie wojny chłopskiej dalece ustaleń byl w Szwajcarii, niezbyt rozwijający między innymi przez W. Reublina, C . Grebela, A . Castelbergera. N i e w ą t p l i w i e pierwsza gmina anabaptystyczna, w której przeprowadzono chrzest dorosłych, powstała w 1525 roku w Zóllikon nieopodal Zurychu. Anabaptyści chrzcąc dorosłych odrzucili tradycyjną interpretację s ł ó w chrystusowych (por. M K 10.14), co przeciwstawiało ich myśl nie tylko tradycji katolickiej (por. Marchlewski, s. 129), ale przede wszystkim wymierzone było w ograniczność idei luterańskiej. Plastyczna redakcja wersetu ( M K 10.14), znana w licznych replikach prac obok walki egzegetycznej stała się — p r z e k r a c z a j ą c ramy wyznaniowe Lucasa Cranacha st., g ł ó w n y m elementem propagandy luterańskiej prowadzonej w X V I wieku, przeciwko praktykom n o w o c h r z e c z e ń c z y m . Na wskutek prześladowania, głównie ze strony wielkich reformatorów, nie tolerujących apostazji i r ó w n o l e g ł e g o rozwoju innego, bardziej radykalnego wyznania, ruch rozproszył się po całych Niemczech i Niderlandach. R ó w n i e ż w Austrii oraz na Morawach d o s z ł o do wykształcenia się na bazie anabaptyzmu dobrowolnych z w i ą z k ó w religijnych, prezentujących różne soteriolo- �262 POLEMIKI I DYSKUSJE giczne wizje roli wyznania (B. Hubmeier, I. Wiedemann, J . Hutter; o d ł a m e m byli znani z działalności również w Polsce bracia morawscy). hutterowców R ó w n o c z e ś n i e w Westfalii i Niderlandach w latach trzydziestych X V I stulecia pod wpływem nauki charyzmatycznego w ę d r o w n e g o kaznodziei Melchiora Hofmanna, anabaptyzm przybrał p o s t a ć analogiczną do radykalizmu Miinzera i p r o r o k ó w ze Zwickau. Skrajni melchioryści, łącząc tradycję chiliastyczne i mistykę odrodzenia z antynomizmem, opanowali w roku 1533 (Marchlewski błędnie podaje r. 1535. por. s, 130) na kilkanaście miesięcy Munster, tworząc tam K r ó l e s t w o Nowego Syjonu pod p r z y w ó d z t w e m Johanna von Leiden. K r w a w a pacyfikacja Münsteru, osłabiając dotkliwe radykalny anabaptyzm, z a k t y w i z o w a ł a p r o p a g a t o r ó w umiarkowanego skrzydła ruchu, prezentującego p o g l ą d y zbieżne z pacyfistyczną myślą M . Sattlera i I. Wiedemanna. Ze względu jednak na to, że anabaptyzm umiarkowany reprezentowany był przez wiele grup, wobec których nazwa mennonici nie znajduje zastosowania (nie wszystkie sekty się r ó w n i e ż do niej przyznawały), przyjmuję dla niderlandzkich umiarkowa­ nych n o w o c h r z e ń c ó w nazwę Dooper lub za Leszkiem K o ł a k o w s k i m (19(55, s. 53-54)~ Doopsgezinde (Taufgesinnten). C z o ł o w y m organizatorem wyznania, które przyjęło nazwę od imienia swojego organizatora (twórcy Fondamentboek), był Menno Simons (Marchlewski mylnie nazywa go Simon Menno, por. s. 129, 130, 132). Samorealizację religijną powinno się wypełniać w zakładanej przez Menno Simonsa niehierarchicznej w s p ó l n o c i e gminnej, wolnej od wpływu świeckiego. K o ś c i ó ł - w tym rozu­ mieniu gmina wyznaniowa — staje się pozorną negacją życia świeckiego (poprzez nieuczestniczenie w nim), b ę d ą c formą kolektywnej emancypacji wartości religijnych od struktur zewnętrznych — „ p a ń s t w o w y c h " ( K o ł a k o w s k i 1965, s. 11-118; por. t e ż : K i z i k , w druku). Pokora wobec władzy jest u m e n n o n i t ó w rozwiązaniem pozornym, polegającym jedynie na uzyskaniu prawnej sankcji na wyznawanie swojej religii, płaceniu p o d a t k ó w lub pra stolae dlá kościoła katolickiego etc. U w a ż a j ą c świat świecki w zasadzie za niereformowalny mennonici pozostawiają go w ręku szatana, usiłując wpłynąć nań czynnie w duchu ewangelicznym, pozbawiając go przy tym wszelkich pretensji charyzmatycznych. C z ł o n k o w i e wyznania zacho­ wują dla siebie w tym dychotomicznym podziale czynne miejsce po stronie „antyświata", nie składając przysięgi (por. Mat. 5.34-5.37) lub deklarując r ó w n i e ż negatywny stosunek do broni (Mat. 5.38-39). Pomimo dogmatycznych założeń, że pewna z b i o r o w o ś ć ludzka m o ż e posiadać wartości charyzmatyczne (mimo że nie są one związane z kastą kapłańską), idee kościoła bezhierarchicznego okazały się d o ś ć beznadziejne w praktyce życiowej społecz­ ności mennonickich w X V I I , X V I I I czy X I X w. Twierdzenie Autora o n i e m o ż n o ś c i wskazania w społeczności mennonickiej jednostek lub grupy, która s p r a w o w a ł a b y funkcję kierowniczą (por. Marchlewski, s. 131), jest dalece nieścisłe, gdyż przejęcie nawet części zadań państwa przez gminę (klątwa jako przykład sankcji karnej) przy stałym nacisku obcego środowiska, p o w o d o w a ł o s t o p n i o w ą petryfikację p o c h o d z ą c e g o z wyboru trójstop­ niowego zarządu gminnego: senior (Áltester) — nauczyciel — diakon. Zarząd ten stopniowo zaczynał d e c y d o w a ć o redystrybucji wartości o charakterze soteriologicznym, co bylo da­ lekie od specyfiki, jaką nadał wyznaniu Menno Simons. R ó w n i e ż p o d k r e ś l o n a przez Marchlewskiego (s. 131) idealistyczna r ó w n o ś ć materialna leżąca u podstaw tworzenia się modelowych, religijnych społeczeństw „równych", nawet w autarkicznych społecznościach m e n n o n i t ó w wiejskich nie znajduje odbicia w strukturze jego c z ł o n k ó w . Reprezentujący tendencje irenistyczne bracia morawscy zarzucali mennonitom oprócz zepsucia moralnego również lichwę (Kot 1923, s. 101-104), a p o b i e ż n a nawet analiza Speziai Consignation aller in West Preussen befindlichen Mennonisten Familłien z 1776 r. (Ludwig 1961, s. 159-269) wskazuje stopień polaryzacji majątkowej, jakiej ulegało to społeczeństwo. Znane są przypadki apostazji z ł o n a mennonityzmu (Lengnich 1900, s. 121-122), a więc niekiedy nawet wyklęcie z gminy (szczególnie miejskiej) nie m u s i a ł o (wbrew Marchlewskiemu, s. 131) o z n a c z a ć katastrofy dla wyklętego. Sądzę, że u podłoża popełnionych przez. Marchlewskiego nieścisłości leży tendencja do statycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennickiej, idei o wielu antynomiach, �POLEMIKI I DYSKUSJE 263 na dzieje gmin i jej c z ł o n k ó w bez próby uwzględnienia cech środowiska, w których przyszło żyć wyznawcom. Trudno się również zgodzić ze stwierdzeniem Autora, że jedyną formą własności u z n a w a n ą przez m e n n o n i t ó w byla dzierżawa (s. 131). Takiej tezie przeczą np. ustalenia M . Boguckiej (1972. 1973) przedstawione w artykułach opartych na materiale p o c h o d z ą c y m m. in. z akt wiceprezydującego burmistrza (z lat 1614-1650), służących do notowania r u c h o m o ś c i po zmarłych mieszkańcach przedmieści Gdańska, gdzie osiedlała się często ludność pochodzenia holenderskiego, w tym wielu m e n n o n i t ó w . Mennonici czynnie zaangażowani w gdańskiej wytwórczości oraz handlu często wchodzili w posiadanie nieruchomości na terenie miasta (Cieślak 1972, s. 112 п., 262, przyp. 64). Szkoda, że W. Marchlewski omawiając rozwój osadnictwa olenderskiego (olęderskiego) nie p o d d a ł analizie treści artykułu K . Ciesielskiej, jednej z podstawowych polskich prac na ten temat. Wykorzystanie tej pracy p o z w o l i ł o b y Marchlewskiemu sprecyzować przytoczoną za I . Bara­ nowskim (1915. s. 70) charakterystykę terminu olender (olęder) oraz osadnictwo olenderskie. Osadnictwo olenderskie nie s t a n o w i ł o jedynie ..kolonizacji terenów bagiennych na Ż u ł a w a c h " (Marchlewski, s. 133, przyp. 4), będąc zjawiskiem szerszym, występującym z a r ó w n o w Prusach Królewskich, Wielkopolsce, jak i rzadziej w dolinie środkowej Wisły. Emfiteutyczne osadnictwo olenderskie było w X V I I i X V I I I w. formą intensyfikacji gospodarki wiejskiej na p ó ł n o c n o -zachodnich obszarach Rzeczypospolitej. Istnienie grupy emfiteutów związane było p o c z ą t k o w o g ł ó w n i e z n a p ł y w e m o s a d n i k ó w holenderskich. Osadnicy występowali wobec właściciela g r u n t ó w jako zwarta i r ó w n o u p r a w i o n a grupa (nieolendrzy zawierali układy jednostkowe), np. mennonicka gmina wyznaniowa reprezentująca wolnych osobiście ludzi. Emfiteuci użytkowali ziemię na podstawie k o n t r a k t ó w określających okres dzierżawy (zwykle 30-40 lat, nieolendrzy o k o ł o 15 lat), w y s o k o ś ć wkupnego (tzw. gotsfenig), charakter s t o s u n k ó w wyznaniowych etc. Olendrzy zbiorowo odpowiadali przed właścicielem za terminowe uiszczanie czynszów, co było dodatkowym obok wyznania elementem pobudzającym solidarność gminy. Termin ..olender" po o k o ł o 1650 r. wraz z zahamowaniem napływu nowych e m i g r a n t ó w holenderskich traci swój etniczny charakter, pozostając jedynie określeniem prawno-ekonomicznym. R ó w n i e ż w drugiej połowie X V I I w. na Ż u ł a w a c h zaczynamy mieć do czynienia z inną formą mennonickiego osadnictwa polegającego na odkupywaniu rJrzez p o s z c z e g ó l n y c h m e n n o n i t ó w g r u n t ó w we wsiach p o ł o ż o n y c h na prawie c h e ł m i ń s k i m , co wpłynęło w znacznym stopniu na rozproszenie społeczeństwa, a nie było bez wpływu na osłabienie więzi religijnych łączących c z ł o n k ó w tej diaspory wyznaniowej. N a l e ż y podkreślić niektóre stwierdzenia Autora, gdyż niejsaność sformułowań zdecydowanie utrudnia zrozumienie artykułu. M o w ę o mszy mennonickiej należy p o t r a k t o w a ć chyba jako przypadkowy lapsus (Marchlewski, s. 131), ale czy zdanie o emigracji ruchu mennonickiego z p ó ł n o c n y c h Niemiec na teren Fryzji (por. s. 131-132) jest jednoznaczne ze wskazaniem Niemiec jako miejsca, z którym należy wiązać powstanie wyznania? D o ś ć problematycznie brzmi zdanie, że „pierwszą osadą mennicką była wieś Tujce (Trigenhof) [właściwa niemiecka nazwa Tiegenhagen—przyp. E . K . ] z a ł o ż o n a o k o ł o 1530 roku przez burmistrza G d a ń s k a Fabera" (Ferbera). Przecież organizator wyznania Menno Simons porzucił K o ś c i ó ł katolicki dopiero w 1536 r. R ó w n i e ż w artykule znajduję sporo b ł ę d ó w w cytowanej literaturze, co każe nieco p o w ą t p i e w a ć w warsztatową rzetelność Autora. D l a przykładu: na p r ó ż n o usiłowałem w posiadanym przez siebie egzemplarzu artykułu K . M ę ż y ń s k i e g o (1961) o d s z u k a ć źródła o d n o ś n i e do cytowanych przez Marchlewskiego danych (por. s. 131-133, 145). R ó w n i e ż w zamieszczonym w zakończeniu artykułu wykazie literatury błędnie podano tytuł prac Baranowskiego, Fotha, Ludkiewicza, Ratzlaifa, Schmidta... N a zakończenie wypada wyrazić żal, że autor dysponując prezentowanym przez siebie nowym i ciekawym materiałem ź r ó d ł o w y m nie skoncentrował swoich rozważań na temacie o k r e ś l o n y m w tytule publikacji. Wspomniane przeze mnie w artykule W. Marchlewskiego nieścisłości raz jeszcze wskazują na k o n i e c z n o ś ć prowadzenia interdyscyplinarnych, krytycznych s t u d i ó w nad dziejami społeczności mennonickiej w Polsce. �264 POLEMIKI I DYSKUSJE LITERATURA B a r a n o w s k i I. 1915 Wsie holenderskie B o g u c k a M. na ziemiach polskich, Gdańska „Przegląd Historyczny", t. 19. 1972 O odzieży mieszkańców t. 32. z. 2. s. 175-188. w I polowie XVII wieku, 1973 Z problematyki życia form „marginesu mieszczańskiego" XVII wieku, „Zapiski Historyczne", t. 38, z. 4, s. 55-77. „Rocznik w Gdańsku Gdański", w polowie Ciesielska K. 1958 Osadnictwo „olęderskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świetle kontraktów osadniczych, Studia i Materiały do D z i e j ó w Wielkopolski i Pomorza, t. 4, z. 2, s. 219-256. Cieślak E. 1972 Konflikty Kizik E. polityczne i społeczne w Gdańsku w polowie XVIII wieku, Wrocław. 1988 Die Mennoniten Westpreussens unter Friedrich dem Grossen, Friedericianische Miniaturen 1, s. 20-36, J . Ziechmann (wyd.). Bremen, [w dru ku] Polonische Forsclumgen zur Geschichte der Mennoniten, Deutsch-polnische Jahrbuch, Bremen, t. 4. Kołakowski L. 1965 Świadomość religijna i więź kościelna, Warszawa. K o t S. 1923 Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa. Lengnich G. 1900 Jus publicum Ludwig 1961 civitatis Gedanensis, O. Gunter (wyd.), Danzig. К. H. Zur Besiedlung Mennoniten des im Weichseldeltas Territorium der durch Stadt die Elhing Mennoniten. und in der bis zur Vbernahme der Gebiete durch Preussen 1772, Die Siedlungen Okonomie der Marienhurg Marburg/Lahn. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce, „ R o c z n i k Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Penner H. 1978 Die ost- und westpreussischen in ihren kulturellen Mennoniten und wirtschafllichen in ihren religiósen Leistungen, und sozialen Leben Weierhof. Wiebe H. 1952 Das Siedlungswerk niderldndischer Mennoniten im Weichseltal Weissenherg bis zum Ausgang des 18 Jahrhunderts, zwischen Fordon und Marburg/Lahn. Edmund O D P O W I E D Ź N A U W A G I P. E D M U N D A K I Z I K A W Z W I Ą Z K U Z M O I M A R T Y K U Ł E M O MENNONITACH W (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA Kizik POLSCE NOWEGO) Z radością przyjąłem w i a d o m o ś ć , że m ó j artykuł wywołał zainteresowanie i odzew w środowisku badaczy zajmujących się problematyką m e n n o n i c k ą w Polsce. Niewiele o s ó b interesuje się tą tematyką, a ostatni poważniejszy artykuł o mennonitach polskich (po polsku) ukazał się na początku lat sześćdziesiątych (Mężyński 1961). D o chwili obecnej brak większego opracowania ujmującego c a ł o ś c i o w o problem m e n n o n i t ó w w Polsce. Wszelkie prace, jakie powstały do tej pory, mają charakter prżyczynkarski. Renesans b a d a ń nad mennonitami m o ż n a , jak myślę, wiązać z powstaniem współczes- �POLEMIKI I DYSKUSJE 265 nych r u c h ó w ekologicznych i pacyfistycznych w Polsce. Tradycja mennonicka dostarcza wielu cennych informacji na temat gospodarki ekologicznej (o czym pisałem w „ M e n n o n i t e Life", 1987) oraz stosunku tej społeczności do wojny i służby wojskowej. Przechodzę obecnie do wyjaśnienia kolejnych uwag p. E . K i z i k a . U w a ż a m , że stawiany mi zarzut nader chaotycznego wykorzystania literatury jest niesłuszny. C h o d z i ł o mi bowiem jedynie o zarysowanie podstawowych informacji d o t y c z ą c y c h mennonityzmu. Nie uwzględniłem całej literatury, gdyż sądziłem, ż e nie wymaga tego zakres artykułu (przypomnę, że c h o d z i ł o mi g ł ó w n i e o przedstawienie historii społeczności mennonickiej W y m y ś l a Nowego). Moje zainteresowania mennonityzmem dotyczą przede wszystkim historii tego ruchu w Polsce, a szczególnie na Mazowszu. Ze względu na to p o m i n ą ł e m np. historię mennonityzmu w Szwajcarii i Bawarii. Omawiając założenia religii mennonickiej przedstawiłem kolejne dogmaty w s p o s ó b modelowy. Pan Kizik twierdzi zaś, że w wypowiedzi tej m o ż n a znaleźć „tendencję do statystycznego odwzorowania e l e m e n t ó w dogmatyki mennonickiej". Obawiam się, że p. K i z i k nie do k o ń c a pojął moje intencje. Prezentując zasady wiary m e n n o n i t ó w chciałem o m ó w i ć kolejne dogmaty, a nie ich realizację. Wiadomo bowiem, że w wielu społecznościach ludzkich istnieje znaczna dysproporcja p o m i ę d z y wartościami, wzorami, ideami wyznawanymi a realizowanymi. Przedstawione w artykule zasady należy traktować modelowo, gdyż wielość o d ł a m ó w kościoła mennickiego świadczy o różnych sposobach realizacji tych d o g m a t ó w . W s p o m n ę jedynie, że we Fryzji pod koniec X V I w. (a więc w okresie istnienia bardzo silnych więzi z mennonitami w G d a ń s k u i na Żuławach) działało wiele grup m e n n o n i t ó w w y w o d z ą c y c h się z o d ł a m u Waterlanders. Byli to Staroflamandowie, Delikatni Flamandowie, M ł o d z i Flamandowie, M ł o d z i Fryzyjczycy, Starzy Fryzyjczycy i in. Próby pogodzenia tych grup przez przybyłego z G d a ń s k a Dirk Philipa z a k o ń c z y ł y się fiaskiem. O historii kościoła mennonickiego w tym czasie świadczy tragiczny, a zarazem komiczny fakt, kiedy to minister Jan van Ophoorn obłożył klątwą wszystkich c z ł o n k ó w kongregacji oprócz siebie i swojej ż o n y (Dyck 1967, s. 97). N a l e ż y sądzić, że pod koniec X V I i na początku X V I I w. ruch mennonicki w G d a ń s k u i na Ż u ł a w a c h był rozbity, o czym świadczą m. in. przytoczone przez p. K i z i k a realizacje niektórych d o g m a t ó w wiary. Moje przedstawienie zasad wiary mennonickiej s p o w o d o w a ł o wiele innych uwag p. K i z i k a , który p r ó b o w a ł weryfikować p o s z c z e g ó l n e dogmaty i ich realizację w życiu codziennym. M ó w i ą c o sprawowaniu władzy w grupie wyznaniowej m e n n o n i t ó w miałem na myśli jej charakter prawny. Wszelkie funkcje religijne i gminne obsadzone były na zasadzie wyboru spośród wszystkich jej c z ł o n k ó w . Władza w gminie wyznaniowej nie miała charakteru autokratycznego, jak próbuje sugerować p. Kizik, lecz demokratyczny. Władze, o których wspomina p. Kizik, miały głos decydujący w sprawach wiary, a nie w sprawach życia doczesnego społeczności wyznaniowej. Starszy zboru zajmował się prowadzeniem spotkań religijnych, diakon dbał o zabezpieczenie materialne zboru, nauczyciel zaś prowadził lekcje katechizmu i religii. Tego podziału nie m o ż n a nazwać „trójstopniowym", jak to sugeruje p. Kizik, gdyż kazałoby to oczekiwać, iż władza religijna była hierarchiczna. Nie m o g ę również zgodzić się ze stwierdzeniem, że władze kościelne przejmowały funkcje władz świeckich. Jeśli p. Kizik przeczytałby m ó j artykuł do k o ń c a , to na s. 139 znalazłby informację, że władze kościoła ewangelickiego nie zgodziły się na prowadzenie przez przed­ stawicieli zarządu gminy ksiąg kościelnych. Dokumenty gminy wykazują, że c z ł o n k o w i e zarządu zboru nie znajdowali się we władzach świeckich (sołtys, ławnicy). Nie zgadzam się r ó w n i e ż ze stwierdzeniem p. K i z i k a , że „idee kościoła bezhierarchicznego okazały się beznadziejne w praktyce", gdyż znane są takie kościoły. Wystarczy tu wymienić Amish (Amish 1963) i H u t t e r s ó w (Hostetler, Huntington, 1980). Stawiany mi zarzut, że dzierżawa nie była j e d y n ą , powszechną formą własności u m e n n o n i t ó w , m o ż n a u z n a ć za słuszny, jednak z niewielkim zastrzeżeniem. W badanej przeze mnie społeczności Wymyśla Nowego dzierżawa byla p o d s t a w o w ą formą własności na całym obszarze zajmowanym przez o s a d n i k ó w olenderskich (do 1794 г.). Po włączeniu tego terenu w granice państwa pruskiego dzierżawę zamieniono na wykup ziemi na własność. W tym �266 POLEMIKI I DYSKUSJE przypadku zmiana formy własności związana była raczej z regulacją prawną, a nie wyrzeczeniem się zasad wiary. Pragnę również wyjaśnić nieścisłość, jaka wkradła się do wywodu p. Kizika. Moim zdaniem gotsfenig to nie wykupne, ale p o d w ó j n y , określany w dokumentach jako „dubeltowy" czynsz, płacony przy podpisywaniu kontraktu i potwierdzający moc umowy. Gotsfenig się dla właściciela ziemi gwarancją, że kontraktujący stawał nie opuści jej przed „wyjściem wolność". Opłata ta zależała również od wielkości przyznawanego areału, który na obejmowała rodzina kolonistów. W tym miejscu pragnę p o d z i ę k o w a ć p. Edmundowi Kizikowi za wszelkie uwagi krytyczne i za to. że sprowadził m ó j „gorący umysł" na drogę spokoju i rozważnego myślenia. LITERATURA Amish... 1963 Amish Society, Baltimore. Dyck C. 1967 An introduction Encyklopedia... to mennoniten history, Scottdale. 1982 Encyklopedia popularna PWN, Warszawa. H o s t e t l e r J . A . , Huntington G . E . 1980 The Huttertes in North America. M a r c h l e w s k i W. 1987 The „hollander" settlements in Mazovia. „ M e n n o n i t e Life", nr 41, s. 5-10. Mężyński K. 1961 O mennonitach w Polsce. „Rocznik Gdański", t. 19/20, s. 185-255. Wojciech Marchlewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bf31a12bb6906a464645347066b9d7.pdf 74e9a7436c26bbb20142aa125c254d02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1259 Title A name given to the resource Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.115-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Godula, Róża Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 RÓŻA GODULA (Katedra Etnografii Słowian UJ) ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT* Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił — ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe. Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno­ naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej­ mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy­ mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich zainteresowań. 1 Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein * Zakres Uznaliśmy Śląsku. terytorialny działu bowiem za Charakteryzuje słuszne poświęconego twierdzenie go pewna Karpatom Profesora, odrębność, nie obejmuje że region powstała wskutek ten Beskidu Śląskiego. k u l t u r o w o ciąży izolacji od reszty ku Karpat Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi na tym dotyczące obszarze — M i e c z y s ł a w historii kultury Gładysz wsi karpackiej, (dalej M. maszynopis polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie G.), referatu Polskie międzynarodowe wygłoszonego (19-20 I I 1968). Dlatego też na prace I I Ogólno­ zainteresowanie M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione w szerszym k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u . 1 tomie. Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym �116 RÓŻA G O D U L A 1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71). Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa, typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu, penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy. N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń . Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między­ wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po­ dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za­ r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35). W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach, zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi­ ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K ) (Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji, postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję 2 3 2 prof, Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą — dr J . Horák (Instytut Etnografii i Folklorystyki Č S A V ) i dr B. Filova (Instytut Etnografii S A V ) . 3 Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji. po­ �117 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 4 do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B ) (Frolec 1981). Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium, k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza, potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji. Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania, zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a, 1963a, 1964, 1965b, 1981b,d). Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak­ t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy 0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło­ wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech 1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach, propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach „Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach nauk, muzeach- . Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie 5 4 Dokonało się to na posiedzeniu Prezydium MKKK w Smolenicach w Czechosło­ wacji. 5 W latach 1959-1980 Profesor uczestniczył (25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964 w r. - Kraków Katedrze konf. M K K K ; 1962 r. - (16-19 V) - Etnografii między konf. M K K K ; Uniwersytetu w innymi (23-24 V I I ) 1965 Brnie, w w: 1959 Smokovec (17-20 X ) r. - Martin-Brno Instytucie konf. M K K K ; - Praga (19-25 I X ) - 1960 r. - konf. M K K K ; (10-18 V I ) - wizyta Etnografii ČSAV oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967 (11-18 I X ) - r. — K r a k ó w konferencje M K K K ; w Brnie r. — Smolenice pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum Czech; 1971 r. sta - Smolenice-Bratysława (15-17X1) - konf. M K K K ; 1974 r. - Moravany - konf. M K K K ; 1973 r. - konf. M K K K ; 1976 r. - R o ž n o v k/Radho- Smolenice (1-5 I X ) - konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 - Kraków - Mogilany (8-12 konf. M K K K B ; 1982 r. - X) - V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) - konf. M K K K B ; Szentendre (31 V - 4 V I ) - 1980 konf. r. - konf. MKKKB: Smolenice (27-31 X ) MKKKB. - �118 RÓŻA G O D U L A referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy­ stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki. Kilkanaście lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do 1984 roku. Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic­ kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze­ niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego, kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji. Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji. Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej, k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji w Warszawie w 1959 roku. W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y ­ walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz­ nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ­ ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6 h Przewodniczącą zespołu d/s pasterstwa została prof, dr B. Kopczyńska-Jaworska. zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides, karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali — doc. dr J. Stęszewski. informacji komisji muzealnej — dr F. o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod­ Midura. �119 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J -fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ­ nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu­ blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz 196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez Komisję. W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza . Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962, s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez Mieczysława G ł a d y s z a . Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy­ sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ] (red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959 roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim 7 8 : Pierwszą wersję kwestionariusza opracowała B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a w 1960 roku. Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym stopniu nastawiona podstawa kwestionariusz i wierzenia na badania p o r ó w n a w c z e , poszukiwań terenowych poszerzono m. in. o (Jaworska dział (J. Klimaszewska), ponadto która została 1981. s. budownictwa wprowadzono t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y prowadzili Zespól pracował w składzie: W przez MKKK następnych M. uzupełnienia (J. O l ę d z k i ) - 8 przyjęta (oprać. (A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 85). Gładyszowa), w zakresie (Gładysz badania t a k ż e latach jako ten magię pożywienia 1962a, s. 30). Jednak Słowacy, posługując 1981, s. 85-86). M . Gładyszowa. Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz. A. Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a . �120 RÓŻA G O D U L A wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) . M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat „ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie to jest ciągle aktualne. Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów. Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco­ wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się Materiały do bibliografii węgierskiej (Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej (Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora, przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z 1974c). Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon­ ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega­ j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso­ wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e, s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem — uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia [ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac iją się we właściwej skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e " itury (1961, s. 18). Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie­ dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów 9 4 D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast A. K o w a l s k a - L e w i c k a . w t y m etapie prac nie uczestniczyła �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 121 kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo­ logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych. Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu­ rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek­ tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto­ rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim (Gładysz 1972e, s. 66). D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza Moszyńskiego przy K E S U J . Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na­ t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy­ niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i . P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere­ sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły i n Ogółem w kompleksowych badaniach naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a . na Spiszu wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin �122 RÓŻA G O D U L A omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco­ wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972; Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki 1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987). Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie­ czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67). W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto­ wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz­ kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in­ stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury, między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45). Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich, powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora oraz dwie rozprawy doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz­ nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę 11 12 ' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148. 169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979). 150, 165, E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX wieku <un przykładzie wybranych wsi karpackich I. masz., 1975; Cz. R o b o t y c k i . Tradycja, moralność i obyczaj w środowiska wiejskim wsi Jurgów na Spiszu. Studium elologiczne, masz.. 1977. Ta ostatnia praca została później o p u b l i k o w a n a ( R o b o t y c k i 1980). �123 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 1 3 w 1973 r o k u . Podsumowaniem, w pewnym sensie, b a d a ń na Spiszu jest pierwszy tom Studiów spiskich, k t ó r y obejmuje zagadnienia ś r o d o w i s k a naturalnego i w a r u n k ó w gospodarowania, problemy antropologiczne i dialektologiczne oraz historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu (Polski Spisz 1987). „ R o z w i ą z a n i e splotu zagadnień występujących w kulturze m i e s z k a ń c ó w większych terytoriów nie należy do z a d a ń łatwych — twierdził Mieczysław G ł a d y s z — jeśli nie będzie poprzedzone opracowaniami niewielkich skupisk ludzkich, u k s z t a ł t o w a n y c h w jednolitych warunkach historyczno-geograficznych" (1966c, s. 8). Dlatego też uparcie zmierzał do tego, by powstały etnograficzne monografie pozostałych r e g i o n ó w Karpat. W 1967 r o k u Z a k ł a d Etnografii Polski I H K M P A N w Krakowie przy udziale Katedry Etnografii Słowian UJ rozpoczął tego typu badania w Beskidzie Śląskim pod naukowym kierunkiem Profesora . Jeśli chodzi o Z a k ł a d krakowski, to niemałą rolę w podjęciu prac monograficznych o d e g r a ł o pragnienie Mieczysława Gładysza, by kierowana przez Niego p l a c ó w k a specjalizowała się w problematyce karpackiej. Wyrazem tego są późniejsze prace Z a k ł a d u na terenie Beskidu Sądeckiego i Żywieckiego. Badania w Sądeckiem r o z p o c z ę t o jeszcze w 1961 roku w ramach o g ó l n o k a r p a c k i e j akcji M K K K na temat kultury pasterskiej (Tylkowa 1962). Systematycznie prowadzono je w drugiej polowie lat siedemdziesiątych pod kierunkiem naukowym A n n y Kowalskiej-Lewickiej, a z a k o ń c z o n o opublikowanymi opracowaniami monograficznymi (Kowalska-Lewicka 1980; Studia 1985). Natomiast planowa eksploracja Żywiecczyzny, r o z p o c z ę t a w 1981 roku, trwa n a d a l . G ł ó w n e założenia i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a był podobny we wszystkich badaniach monograficznych odbywających się w Karpatach. D ą ż o n o do całościowego ujęcia zjawisk i w y t w o r ó w kulturowych, ulegających p r z e o b r a ż e ­ niom w procesie historycznego rozwoju. Badania prowadzono w wytypo­ wanych miejscowościach, reprezentujących niewielkie regiony określone od­ miennością struktury gospodarczej i społecznej, ukształtowanej historycznie (Gładysz 1972e, s. 69). Tak więc Beskid Śląski pozostający w pewnej izolacji od reszty Karpat Polskich, jeszcze w latach dwudziestych naszego stulecia c h a r a k t e r y z o w a ł się d u ż ą zachowawczością k u l t u r o w ą , z wciąż żywymi elementami wołoskimi. W regionie tym szczególnie jaskrawo uwi­ daczniają się z a c h o d z ą c e współcześnie procesy niwelacji tradycyjnej kultury 14 1? B P o w s t a ł o też kilkanaście prac magisterskich, które znajdują się w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . 1 4 W latach sześćdziesiątych badania monograficzne prowadzono również w Bieszczadach. Realizował je Zaklad Etnografii Polski I H K M w Warszawie, kierowany przez A. Kutrzebę-Pojnarową. Od 1963 roku podjęto problematykę związaną z kształtowaniem się nowej społeczności wioskowej w regionie zaludnianym przez o s a d n i k ó w różnego pochodzenia — zob. artykuł M . Biernackiej w niniejszym tomie. 1 5 W przyszłości planowane jest monograficzne opracowanie kultury ludowej regionu. W druku dzieci znajduje w Żabnicy się obszerny artykuł w Beskidzie Żywieckim, K. Kwaśniewicz, „Karta Groni", t. 14: „Godnie 1988. święta" w relacjach �124 RÓŻA G O D U L A wsi. Z kolei Żywiecczyzna, k t ó r a wprawdzie sąsiaduje ze Śląskiem, jednak kultura ludowa tego obszaru kształtowała się w odmiennych warunkach historyczno-gospodarczych. Różnicę tę pogłębia niższy niż na Śląsku stopień rozwoju gospodarczego na nizinach, k t ó r e s t a n o w i ą swoiste zaplecze dla przeludnionych wsi Beskidu Żywieckiego (Gładysz 1972e, s. 66-67). Wreszcie Sądeckie, część Karpat Polskich stosunkowo najsłabiej penetrowana przez etnografów. Region zróżnicowany pod względem stopnia zaawansowania w p ł y w ó w kultury masowej, o wsiach zachowawczych oraz będących ich przeciwieństwem — j u ż zurbanizowanych. Badania pokazały różnice we współ­ cześnie zachodzących przeobrażeniach kulturowych na t y m terenie (Kowal­ ska-Lewicka 1980; Studia 1985). Pragnieniem Profesora było monograficzne opracowanie Podhala, k t ó r e Go fascynowało swoją specyfiką k u l t u r o w ą , a „ . . . k t ó r e g o habitus od wielu dziesiątek lat budzi szerokie zainteresowanie". Wieś p o d h a l a ń s k a — pisał — stanowi dla badaczy „ n a t u r a l n e laboratorium, w k t ó r y m m o ż n a o b s e r w o w a ć rolę tradycji w obecnie z a c h o d z ą c y m procesie w z m o ż o n y c h p r z e o b r a ż e ń z a r ó w n o w miejscowej kulturze, j a k też w świadomości jej t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w " . K u l t u r ę l u d o w ą na Podhalu m o ż n a zatem r o z p a t r y w a ć z wielorakich p u n k t ó w widzenia. „ P o pierwsze — j a k o produkt pogranicza etnicznego, na k t ó r y m w szczególny s p o s ó b przebiegają procesy kulturowe, p r o w a d z ą c e do wzbogacania z a s o b ó w kultury miejscowej i bliskich p o w i ą z a ń nie t y l k o z k u l t u r ą polskiego zaplecza, ale także z kulturami sąsiednich n a r o d ó w . Po drugie — j a k o e n k l a w ę wśród o b s z a r ó w o tradycyjnych u k ł a d a c h , w której z a c h o w a ł a się najdłużej, a nawet do obecnych czasów, największa ilość w y t w o r ó w archaicznych, spełniających określone funkcje we współczesnym życiu wsi. Po trzecie — j a k o czynnik regenerujący i nadal wiążący społeczność l o k a l n ą i część jej pozostającą w diasporze oraz j a k o bodziec wywołujący nieustanne natężenie aktywności produkcyjnej, a zwłaszcza artystycznej. Po czwarte — j a k o region, k t ó r e g o wytwórczość, a szczególnie sztuka, odegrała i nadal odgrywa swoistą rolę we wzbogacaniu kultury o g ó l n o n a r o d o w e j " (Gładysz 1979, s. 59). C h ę ć poznawania kultury górali p o d h a l a ń s k i c h starał się rozwijać wśród swoich w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w . Pod Jego kierunkiem p o w s t a ł a dysertacja d o k t o r s k a , później opublikowana (Zambrzycka-Kunachowicz 1974), oraz dziewięć prac magisterskich . O p r ó c z zagadnień podstawowych — 16 1 7 1 6 skiego A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z . Uwarunkowanie (na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), pozycji społecznej rzemieślnika wiej­ masz.. 1972. Badania na Podhalu autorka rozpoczęła na początku lat pięćdziesiątych w kilkuosobowym zespole, który zamierzał opracować kulturę l u d o w ą Ludoznawcze, prof. К. regionu. Patronat nad badaniami objęło Moszyński podjął się ogólnej kierownictwo powierzono dr A . Kowalskiej-Lewickiej. Zakładu Etnografii Polski I H K M opieki Polskie Towarzystwo naukowej, a bezpośrednie W 1954 r. w związku z utworzeniem P A N i zatrudnieniem w nim trzech uczestniczek badań, prace nad monografią Podhala weszły w plan Zakładu ( K o w a l s k a - L e w i c k a 1958). n 1979). Zob. pozycje: 95, 103, 119, 166, 171, 180, 189, 205, 207 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 125 dotyczących stanu b a d a ń etnograficznych na Podhalu, wkładu badaczy indywidualnych i placówek muzealnych w poznanie kultury regionu — opraco­ wano też tematy szczegółowe z dziedziny kultury społecznej i duchowej ze szczególnym uwzględnieniem problemu przeobrażeń. Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , karpacki program M K K K B częściowo realizowała, w m i a r ę swoich możliwości. Katedra Etnografii Słowian UJ głównie poprzez powiązanie go z planami naukowo-dydaktycznymi. W rezultacie p o w s t a ł o kilkadziesiąt prac magisterskich kierowanych przez Profesora. Zakresem za­ interesowań objęto — o p r ó c z Spiszą, Podhala i Śląska Cieszyńskiego — także inne obszary Karpat, a t o : Żywiecczyznę, O r a w ę , rejon Suchej Beskidzkiej. Gorce, Limanowskie, Sądeckie, Rzeszowskie, Sanockie. Rozrzut tematyczny prac jest szeroki, obok bowiem podstaw bytowania opracowano szereg zagadnień społecznych, także z dziedziny sztuki ludowej, folkloru i muzeal­ n i c t w a . Warto zwrócić uwagę na d b a ł o ś ć Promotora, by dla k a ż d e g o z penetrowanych o b s z a r ó w Karpat Polskich p o w s t a ł o opracowanie stanu i potrzeb b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Eksploracja Karpat nie została przez K E S U J z a k o ń c z o n a . Nadal prowadzone są badania, najczęściej w formie ćwiczeń metodycznych i praktyk wakacyjnych s t u d e n t ó w , powsta­ j ą też magisteria z poszczególnych r e g i o n ó w poruszające szeroki wachlarz t e m a t ó w . T w o r z ą one p o w a ż n ą p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą dla przyszłych, syntetycz­ nych ujęć kultury ludowej obszaru karpackiego. N i e u s t a n n ą troskę Profesora wzbudzał powiększający się z roku na rok zasób źródeł dotyczących Karpat i ich rozproszenie po archiwach wielu instytucji, nie tylko etnograficznych. C h c ą c rozeznać się w sytuacji, Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie (w latach 1968, 1977 i 1978) wysyłał odpowiednio zredagowane ankiety do kilkudziesięciu placówek i o s ó b indywidualnych, p r o w a d z ą c y c h badania etnograficzne w Karpatach. Zawierały one szczegółowe pytania o rodzaj i liczbę z b i o r ó w (materiały piśmienne, fotografie, rysunki, taśmy magnetofonowe, filmy), ich zakres tematyczny, terytorialny i czasowy, s p o s ó b wykorzystania. N a d e s ł a n e odpowiedzi potwierdziły przypuszczenia, że w wielu miejscach znajdują się p o k a ź n e i interesujące, nieraz unikalne materiały, a informacja o nich niewielka, często ż a d n a . Oczywiście jest to bardzo niekorzystna sytuacja. Nie uwzględnia się bowiem j u ż istniejących danych źródłowych, nierzadko też m n o ż ą się badania na podobne te­ maty. Dlatego też Profesor wielokrotnie p o d e j m o w a ł starania, by u s p r a w n i ć przebieg informacji. W s p ó ł p r a c u j ą c z muzeami często p o d k r e ś l a ł naglącą p o t r z e b ę opracowania i opublikowania k a t a l o g ó w etnograficznych z b i o r ó w muzealnych i archiwaliów. Jego zdaniem, poszerzanie i u d o s t ę p n i a n i e pod18 l 9 i» Por. pozycje 93, 1979). | g 100, 112, 118, 123. 172, 179, 203. 211 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a Pozycje: 104, 124, 154. 161, 164 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979) oraz praca o sygn. 151 w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . �126 RÓŻA G O D U L A stawowych źródeł naukowych poprzez „przedstawienie w możliwie pełnej dokumentacji naukowej systematycznie u p o r z ą d k o w a n y c h obiektów, zgroma­ dzonych w określonej kolekcji, należało zawsze do najbardziej istotnych osiągnięć placówek muzealnych" (Gładysz 1977, s. 7). P o m y s ł opracowania e k s p o n a t ó w etnograficznych podjęło niewielkie muzeum regionalne w Rabce, gdzie p o w s t a ł rozumowany katalog z b i o r ó w sztuki (Jabłońska 1977). Akcentu­ j ą c niecodzienność tego przedsięwzięcia w dziejach polskiego muzealnictwa etnograficznego Mieczysław G ł a d y s z postulował, by pełną d o k u m e n t a c j ą objąć całość z b i o r ó w muzealnych. „ A przecież tego rodzaju katalogi są w rezultacie osiągnięciem badawczo-naukowym o podstawowym znaczeniu dla dalszych losów muzealnictwa, j a k też rozwoju etnografii historycznej" (Gładysz 1977, s. 6). I n n ą ciekawą inicjatywą Profesora był projekt „Etnograficznego Infor­ matora Karpackiego", k t ó r y powstał w 1974 roku. Miał to być biuletyn uwzględniający całokształt informacji o działalności naukowo-badawczej, wydawniczej, muzealnej, oświatowej i innej, prowadzonej przez różne instytucje i osoby indywidualne w zakresie kultury ludowej o b s z a r ó w karpackich. W związku z t y m do wielu p l a c ó w e k i badaczy rozesłane zostały pytania dotyczące prac naukowo-badawczych indywidualnych i zespołowych, pozycji opublikowanych, innych form działalności związanej z Karpatami lub realizo­ wanej na terenie Karpat. Informator przygotowywany w Katedrze Etnografii Słowian UJ miał się u k a z y w a ć dwa razy w roku. Niestety, głównie z przyczyn finansowych i technicznych pomysł ten nie został zrealizowany. Natomiast od 1983 roku w K E S U J trwają prace, kierowane przez A n n ę Zambrzycka-Kunachowicz, nad utworzeniem banku danych o materiałach ź r ó d ł o w y c h dotyczących kultury ludowej Karpat. Inicjatorem przedsięwzięcia był Mieczysław Gładysz. Jego staraniem zespół zajmujący się t y m zagadnieniem został włączony do Polskiej Komisji M K K K B . Zadaniem banku danych jest gromadzenie, opracowywanie i u d o s t ę p n i a n i e informacji o źródłach archi­ walnych z zakresu kultury ludowej w Karpatach. Organizatorzy założyli, iż przede wszystkim zostaną zgromadzone dane o zasobach archiwaliów etnograficznych z terenu Karpat Polskich. W przyszłości tą działalnością mają być objęte pozostałe kraje posiadające ź r ó d ł a dotyczące Karpat. J u ż od paru lat bank informacji systematycznie rejestruje materiały na podstawie specjalnie opracowanych kart informacyjnych, uwzględniających wszystkie te dane, k t ó r e wydają się niezbędne dla s p o r z ą d z e n i a pełnej informacji o źródle. Zamierzeniem t w ó r c ó w banku jest stworzenie optymal­ nych w a r u n k ó w do korzystania ze zgromadzonych danych. P o n i e w a ż zadanie takie m o ż e być spełnione tylko dzięki zastosowaniu elektronicznej techniki przetwarzania informacji, opracowano program komputerowy „ P R O K E S " przeznaczony do obsługi bazy danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat ( D u s z e ń k o - K r ó l 1986; D u s z e ń k o - K r ó l , Heller 1988). G ł ę b o k i e zainteresowanie Mieczysława Gładysza etnografią Karpat przeja­ wia się nie tylko w działalności naukowo-organizacyjnej związanej z Komisją. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 127 Widać je w opracowaniach poświęconych góralszczyźnie. P r z y p o m n i e ć m o ż e warto rozprawy nakreślające sylwetki ludzi mocno związanych z Podtatrzem (Gładysz 1967а, 1970а, 1972а, c, d). Artystyczną działalność Stanisława Witkiewicza, związaną z k u l t u r ą ludową, ujmuje historycznie, w kontekście d o k o n a ń jego p o p r z e d n i k ó w oraz na tle p r ą d ó w naukowych i artystycznych epoki, w której przyszło temu artyście tworzyć. P o d k r e ś l a więc inspirujące znaczenie ruchu, k t ó r y dążył do odrodzenia sztuki o g ó l n o n a r o d o w e j , a ludowej twórczości artystycznej przypisywał podsta­ w o w ą rolę w realizacji tej idei (Gładysz 1970a). Przypomina pierwszych, jeszcze „nielicznych a r t y s t ó w z wolna rozwijających n a r o d o w ą sztukę, m . in. poprzez sięganie do tematyki ludowej" (1970a, s. V I I ) . Uwypukla rolę Józefa Ignacego Kraszewskiego, k t ó r e g o „działalność publicystyczna i naukowa niewątpliwie wpłynęła na ugruntowanie się ambicji posiadania sztuki własnej, o d r ę b n e j " . Kraszewski „wskazuje — pisze Profesor — na walory artystyczne i znaczenie historyczne sztuki ludowej", a we współczesnej m u ludowej twórczości artystycznej „ d o p a t r u j e się kontynuacji form prapolskich" (1970a, s. I X ) . Problemy postawione przez Kraszewskiego — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą wielokrotnie dyskutowane i kontynuowane przez wielu badaczy i a r t y s t ó w (m. in. przez Józefa Ł e p k o w s k i e g o , Jana Karłowicza, Wojciecha Gersona. Władysława Matlakowskiego. Walerego Eliasza-Radzikowskiego). Podejmuje je również Witkiewicz, włączając się w 1886 roku do „akcji badawczej nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą " , a w dwa lata później „ogłaszając w pierwszej, obszernej notatce u k s z t a ł t o w a n y już właściwie pogląd na w a r t o ś ć budownictwa i ornamentyki góralskiej" (1970a, s. X ) . K s z t a ł t o w a n i e się p o g l ą d ó w Witkiewicza na twórczość artystyczną górali Podtatrza Profesor omawia na tle rozwoju naukowych zainteresowań kulturą ludową Podhala i rozkwitu fascynacji tym regionem Karpat. Podhale w epoce Witkiewicza — przypomina Mieczysław G ł a d y s z — urzeka swoją specyfiką i przyciąga k u l t u r ą o d m i e n n ą aniżeli na nizinach, w szczególności zaś niepowtarzalnym artyzmem rodzimych w y t w o r ó w . A l e równocześnie jest ono „w p o c z ą t k a c h okresu zasadniczych p r z e o b r a ż e ń społecznych i kulturo­ wych, ogarniających ten niedawno odkryty dla szerszego społeczeństwa i rozsławiony n a o k ó ł z a k ą t e k g ó r s k i " (1970a, s. X V I I ) . Fala turystów i kuracjuszy wywołuje zmiany w postawach miejscowej ludności, dostoso­ wującej się do potrzeb przybyszy. Proces zanikania kultury tradycyjnej najszybciej dostrzegalny jest w wyposażeniu wnętrza mieszkalnego, stylu budownictwa, stroju i języku. W tym kontekście prezentuje Witkiewicza ulegającego koncepcji powszechnej sztuki narodowej, artystę tworzącego nowe formy, a jednocześnie oparte na elementach rodzimych, „wskazującego na ory­ ginalne walory artystyczne kultury Podhala i możliwości ich wykorzystania w ce­ lu wzbogacenia stylu narodowego" (1970a, s. X X X V I I ) . Witkiewicz dostrzega zacieranie się cech tradycyjnej kultury miejscowej i aktywnie przeciw­ stawia się szerzącej się tyrolsko-szwajcarskięj manierze w górskich uzdrowiskach Galicji. I wreszcie — co warto zaznaczyć — Profesor uwypukla nie znane �128 RÓŻA G O D U L A bliżej oblicze twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Pokazuje bowiem uważnego obserwatora, systematycznie poznającego k u l t u r ę górali, rejestrującego jej wytwory. Świadczą o tym publikacje Witkiewicza o góralszczyźnie, k t ó r e posiadają charakter zdecydowanie empiryczny, także notatki z r o z m ó w z góralami, rysunki, fotografie (Gładysz I970a). P o d s u m o w u j ą c dokonania twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Mieczysław G ł a d y s z stwierdza, że „akcja Witkiewicza stała się wydarzeniem doniosłym w dziejach rozwoju kultury ludowej Podhala, przywracając jej właściwe oblicze, utrwalając przekonanie wśród górali o wartości ich artystycznego dziedzictwa, tak bardzo z a g r o ż o n e g o w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego stulecia przez wpływy obce, nie związane z p o d t a t r z a ń s k i m ś r o d o w i s k i e m " (Gładysz 1970a. s. X L I ) . Przedstawiając ekspansję stylu zakopiańskiego w różne dziedziny sztuki, jak i w inne regiony (1970a, s. X X V I I I - X L ) , A u t o r konkluduje, iż „styl ten wrócił również do ludu, c h o ć w zmienionej formie (I970a, s. X X X V I I ) . M o ż n a w t y m względzie p o l e m i z o w a ć z Pro­ fesorem. Rodzi się bowiem pytanie, czy rzeczywiście styl z a k o p i a ń s k i „wyszedł z ludu", w jakiej mierze Witkiewicz wprowadził inne jeszcze motywy — ludowe, spoza Podhala, j a k i zaczerpnięte ze stylistyki historycz­ nej. Natomiast fenomen akceptacji przez górali p o d h a l a ń s k i c h form opartych wybiórczo na zdobnictwie ludowym, w istocie zaś mocno przestylizowanych w duchu historyzmu i secesji, niemalże stworzonych na nowo przez przy­ bysza ze Ż m u d z i jest przecież zjawiskiem wyjątkowym i wymaga jeszcze dalszych, pogłębionych b a d a ń (Godula, Węcławowicz 1986). Prezentacja sylwetki naukowej Juliusza Zborowskiego jest bardziej wyczer­ pująca (Gładysz 1967а, 1972а, c, d). P o s t a ć tę widzi Profesor w szero­ kim kontekście czasów, w k t ó r y c h Zborowski „wyrósł i p r a c o w a ł " . Przed­ stawia zatem rozwój naukowy badacza, k t ó r y dzięki studiom języko­ znawczym na Uniwersytecie Jagiellońskim, później lipskim, zyskał gruntow­ ne podstawy teoretyczne do ujmowania zjawisk językoznawczych w pers­ pektywie historycznej. Natomiast pod wpływem ruchu umysłowego, zro­ dzonego „ w młodopolskiej atmosferze ideowo-społecznej i narodowej", zainteresował się k u l t u r ą l u d o w ą , dostrzegając „rozległe horyzonty poznaw­ cze w badaniach etnograficznych" (1972c, s. 19-20). A u t o r p o d k r e ś l a fakt, że Zborowski bardzo wcześnie spostrzegł istnienie ścisłych p o w i ą z a ń między g w a r ą a k u l t u r ą społeczności lokalnej. W ten s p o s ó b stal się jednym z nielicznych — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — którzy dostrzegli złożoność tego problemu wówczas jeszcze, gdy „ścisłe związki j ę z y k a z miejscową k u l t u r ą j a k o wynik narastających p r o c e s ó w historycznych nie były [...] w pełni rozpatrywane" (1972c, s. 17-18). Zborowski najchętniej p r a c o w a ł na pograniczu j ę z y k o z n a w s t w a i etnografii. Tutaj też — stwierdza Profesor — osiągnął interesujące wyniki. Idzie tu o „jego wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych p o s z u k i w a ń terenowych i archiwalnych o p r a c o w a ł szereg a r t y k u ł ó w , cennych dla historii osadnictwa Podhala" (1972c, s. 51). �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 129 W a ż n y m nurtem w naukowej działalności Zborowskiego były studia nad przeszłością i współczesnym życiem wsi góralskiej. Ś w i a d o m i e realizował nowoczesne wówczas założenia badawcze Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa T a t r z a ń s k i e g o , której był członkiem. Program zakładał, by nie p o p r z e s t a w a ć na gromadzeniu zanikających w y t w o r ó w tradycyjnej kultury Podhala, lecz u j m o w a ć zjawiska kulturowe w ich „geograficznym rozpowszechnieniu i ewolu­ cyjnym rozwoju, nie wyłączając nawet najświeższych zmian" (Gładysz 1972c, s. 25). „ W swych opracowaniach — komentuje Mieczysław G ł a d y s z — Zborowski niejednokrotnie wnika w r ó ż n o r a k i e procesy przeszłości, aby wyjaśniać z a c h o d z ą c e p r z e o b r a ż e n i a kulturowe. [ . . . ] Chce bowiem widzieć k u l t u r ę l u d o w ą Podhala we właściwej perspektywie historycznej" (1972d, s. 286). Profesor p o d k r e ś l a „wielostronny wysiłek poznawczy", charakteryzujący tego badacza, który zdąża „ d o przekazania przyszłym pokoleniom ginącego » b a ś n i o w e g o ś w i a t a « Podtatrza" (1972c, s. 22). N a tym też polu Zborowski osiągnie ciekawe rezultaty, nie tyle j a k o oryginalny uczony, lecz przede wszystkim j a k o rzetelny badacz, systematycznie g r o m a d z ą c y materiał dzięki głęboko przemyślanym, naukowym zasadom. „ Z tych bogatych z b i o r ó w — stwierdza dalej Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą w ciągu wielu lat czerpać z a r ó w n o językoznawcy, j a k też etnografowie i wszyscy niemal badacze Podhala" (1972c, s. 49). Prezentując niezmiernie liczny dorobek piśmienniczy Zborowskiego zwraca uwagę, że unikał on „[...] nęcących uogólnień, pozbawionych należycie ugruntowanego oparcia, wolał p u b l i k o w a ć wzorowo zebrany i u p o r z ą d k o w a n y materiał terenowy, wiedząc że będzie on służył przyszłym pokoleniom badaczy" (1972c, s. 53). Większość jego prac posiada nieprzemijającą w a r t o ś ć rzetelnego źródła, przekazującego w s p o s ó b mistrzowski atmosferę rozmowy i psychiczne walory n a r r a t o r ó w góralskich. D l a pełniejszej oceny jego d o k o n a ń trzeba d o d a ć za Profesorem, że Zborowski nie potrafił całkowicie wykorzystać bogactwa informacji z zebra­ nych przez siebie m a t e r i a ł ó w i właściwie w opracowaniach „nie wyszedł z fazy przyczynkarstwa nie tylko językoznawczego, ale również etnograficz­ nego" (1972c, s. 49). M i a ł d u ż ą wiedzę o góralszczyźnie, a „jednak nigdy nie p r ó b o w a ł nakreślić bodaj zarysu kultury ludowej Podhala, chociaż w swych planach badawczych, wypowiedziach czy polemikach nieustannie podkreślał potrzebę takiego opracowania. Nie zdołał nawet wykończyć od wielu lat przygotowywanej i zapowiadanej monografii o zasłyszanych zdarzeniach historycznych, tak swoiście odbitych w świadomości m i e s z k a ń c ó w Podhala [ — ] . Niestety Zborowski nie rozwinął na większą skalę systema­ tycznych p o s z u k i w a ń . Przeszkadzał m u nie tylko chroniczny brak czasu, r ó ż n o r o d n o ś ć zainteresowań i o b o w i ą z k ó w , ale także niechęć do jednorodnego przydługiego wysiłku" (1972d, s. 286-287). Kierując się przekonaniem, że ostatecznej oceny uczonego m o ż n a d o k o n a ć , gdy zanalizuje się wszystkie aspekty działalności, Mieczysław G ł a d y s z przedstawia obu t w ó r c ó w w szerszym uwarunkowaniu społecznym. Pokazuje więc Witkiewicza borykającego się z t r u d n o ś c i a m i materialnymi i r ó w n o 9 - Etnografia Polska I . X X X I I I 2 �130 RÓŻA G O D U L A cześnie walczącego o ideową treść własnego życia: człowieka w chwilach z a ł a m a ń , rozczarowanego brakiem zrozumienia i zainteresowania dla własnej twórczości. T a k ż e u w a ż n e g o obserwatora życia społecznego, k t ó r y reagował gwałtownie na niezdrowe stosunki społeczne (1970a). Docenia rolę Zborow­ skiego w popularyzacji wiedzy o życiu ludności Podtatrza, p o d k r e ś l a jego aktywne uczestnictwo w różnych akcjach społecznych, podejmowanych w celu zachowania ginącej kultury miejscowej. Przede wszystkim zaś omawia jego niepośledni wkład w rozwój z a k o p i a ń s k i e g o muzeum, z k t ó r e g o uczyni ośrodek inspirujący i w dużej mierze koordynujący naukowe i kulturalne poczynania dotyczące regionu (Gładysz 1967а. 1972а, c, d). Niezaprzeczalnym walorem prezentacji obu t w ó r c ó w jest żywy język relacji, barwna, p i ę k n a polszczyzna, k t ó r a pomaga w y d o b y ć o s o b o w o ś ć artysty i uczonego. Przedstawiając rolę Mieczysława G ł a d y s z a w badaniu Karpat należy w s p o m n i e ć o ciekawie z a p o w i a d a j ą c y m się opracowaniu dziejów etnograficz­ nego poznawania kultury ludowej góralszczyzny k a r p a c k i e j . Niestety, Profesor nie zdołał go u k o ń c z y ć , d o p r o w a d z i ł r o z w a ż a n i a do czasów neoromantyzmu. Interesujące chyba będzie, gdy nieco szerzej o m ó w i ę treść Jego ostatniej pracy poświęconej K a r p a t o m . A u t o r przypomina p o c z ą t k i poznawania tego regionu w epoce stanisławow­ skiej; rozwijało się ono ze wzrastającym zainteresowaniem zasobami mineral­ nymi o b s z a r ó w górskich. „ R ó w n o c z e ś n i e wywierały wpływ hasła oświecenia, traktujące masy ludowe j a k o »trzon n a r o d u « , a zwłaszcza naukowy encyklope­ dyzm tej epoki inicjujący obiektywne spojrzenie na rzeczywistość k u l t u r o w ą wsi. P o m a g a ł y także hasła rousseau'wskie z ich t ę s k n o t ą do » ż y c i a w stanie n a t u r y « i tendencjami do zajmowania się k u l t u r ą l u d ó w pierwotnych, do których częściowo zaliczano m i e s z k a ń c ó w g ó r " . Ponadto „ [ . . . ] w okresie przedromantycznym, kiedy to pod wpływem rozpowszechniającego się w Polsce osjanizmu następuje rozwój zainteresowań folklorem, również góralskim, s ą d z o n o , że w obyczajach i twórczości ludowej zachowała się » p i e r w o t n a historia i oblicze c z a s ó w zapadłych«, do czego tak skwapliwie powraca ideologia m ł o d o p o l s k a pod koniec X I X wieku" (s. 4-5). N a tym tle eksponuje rolę Stanisława Staszica i Hugona Kołłątaja j a k o tych, k t ó r z y z a p o c z ą t k o w a l i „ n o w e , realistyczne podejście do zbyt jednostronnie d o t ą d interpretowanej rzeczywistości karpackiej", nazbyt często opartej na nie­ kontrolowanych wieściach, k t ó r e wchodząc w obieg społeczny zniekształcały ją (s. 3-6). W okresie pierwszych penetracji terenowych p o d k r e ś l a szczególną pozycję Seweryna Goszczyńskiego j a k o „twórcy projektu systematycznych b a d a ń ludoznawczych, zmierzających poprzez stopniowe opisywanie r e g i o n ó w do całościowego ujęcia kultury ludowej w Polsce. Projekt ten będący pierwszym p o m y s ł e m długofalowej pracy zbiorowej, wywarł znaczny wpływ na przyszłe dzieje b a d a ń etnograficznych w Karpatach Polskich" (s. 8). Etnograficzne opisy góralszczyzny dokonane przez Goszczyńskiego, j a k też innych pisarzy 20 2 , 1 M . G . . Zarys dziejów poznawania kultury ludowej Karpat Polskich, masz., ss. 24. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 131 związanych z nurtem romantyzmu, w szczególności zaś W a c ł a w a Zalewskiego, Ż e g o t y Paulego, Lucjana Siemieńskiego i Ludwika Delaveaux'a, m i m o pewnych uproszczeń i skłonności niektórych a u t o r ó w do idealizacji życia ludności chłopskiej posiadają „ w a r t o ś ć ź r ó d ł o w ą dla poznania wielu faktów kulturowych, k t ó r e zanikły zupełnie b ą d ź zostały przekształcone j u ż do k o ń c a X I X wieku" (s. 7). Nadto, wśród „zespołu badaczy ubiegłego stulecia, kładących podwaliny pod naukowe poznanie kultury ludowej Karpat Pół­ nocnych" (s. 11) Mieczysław G ł a d y s z wyróżnia L u d w i k a Zejsznera, Wincentego Pola i Oskara Kolberga. Ich niewątpliwą zasługą są rzetelne p r ó b y ujęcia całości kultury ludowej poszczególnych r e g i o n ó w karpackich, prezentujące systematycznie u p o r z ą d k o w a n y własny materiał terenowy oraz p o c h o d z ą c y z o p r a c o w a ń wcześniejszych. Wydatnie wzrastające od połowy X I X wieku zainteresowanie m i e s z k a ń c a m i wsi różnych r e g i o n ó w Karpat i Podkarpacia, k t ó r e powstaje „przeważnie w związku z rozwojem o ś r o d k ó w kuracyjnych, a. później t a k ż e akcji krajoznawczo-turystycznych" przynosi „charakterystyczne dla tego okresu opisy p o d r ó ż y , r e p o r t a ż e , przyczynkarskie wiadomości, a następnie pełne opracowa­ nia atrakcyjnych dziedzin kultury góralskiej. I . . . ] M i m o znacznego nieraz uczuciowego z a a n g a ż o w a n i a , [ . . . ] popadania w skrajność n a c e c h o w a n ą nieraz egzaltacją, p r z y n o s z ą c ą opisy rozmijające się z rzeczywistością [ . . . ] " , wiele z tych relacji — ocenia Mieczysław G ł a d y s z — opartych „ n a bliskiej, bezpo­ średniej obserwacji życia i kultury górali karpackich d o s t a r c z a ł o sporo rzetelnych informacji" (s. 11—12). „ M o m e n t e m p r z e ł o m o w y m w dziejach poznania kultury ludowej Karpat — pisze dalej — jest zorganizowanie w 1873 r o k u [ . . . ] Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, k t ó r a ma p o d j ą ć » b a d a n i a ludności ziem polskich, a zwłaszcza p ó ł n o c n y c h i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h s t o k ó w K a r p a t « zgodnie z wymogami metodologicznymi nowoczesnej etnologii, a więc b a d a ń prowadzonych planowo, według właściwie opracowanych kwestionariuszy, tak by „dawały [...] p o d s t a w ę do przyszłych, należycie udokumentowanych u o g ó l n i e ń czy syntetyzujących ujęć" (s. 13-14). Badania w Karpatach organizuje Sekcja Etnologiczna Komisji, k t ó r ą do 1890 roku kierował Oskar Kolberg, bardzo zainteresowany zbieraniem m a t e r i a ł ó w w t y m rejonie. „ J e d n a k ż e głównym motorem aktywności Sekcji — co mocno p o d k r e ś l a Mieczysław G ł a d y s z — był Izydor Kopernicki [ . . . ] . Metody jego p o s z u k i w a ń terenowych stosowane na obszarze Karpat okazały się na -wskroś nowoczesne, przybierając charakter b a d a ń stacjonarnych. W nich też stosował b e z p o ś r e d n i ą , o b i e k t y w n ą obserwację oraz sposoby indagowania aktywizujące procesy myślowe i n f o r m a t o r ó w . W p r o w a d z a ł r ó w n o ­ cześnie konfrontowanie na miejscu zebranych m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza że posługiwał się notacjami gwarowymi. [•..] Założenia metodologiczne Kopernickiego [ . . . ] miały służyć aż do pierwszej wojny światowej wielu badaczom, podejmującym poszukiwania etnograficzne na obszarze Karpat, wpływając na p o s t ę p prac warsztatowych i teoretycznych" (s. 14-15). �132 RÓŻA G O D U L A Omawiając podejmowane wówczas etnograficzne studia nad góralszczyzną k a r p a c k ą , Mieczysław Gładysz stwierdza, że „zaznacza się wtedy zdecydowane dążenie do ujęcia konkretu kulturowego j a k o osadzonego nie tylko w — postulowanej głównie przez r o m a n t y k ó w — przeszłości obyczaj owo-historycznej, ale nade wszystko w realiach społeczno-gospodarczych, uzależnionych od lokalnych s t o s u n k ó w ustrojowych oraz od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k a naturalnego, na k t ó r e g o znaczenie wskazywano nieraz od czasów Staszica. Poczęto też coraz częściej z w r a c a ć uwagę na p o w i ą z a n i a kulturowe pomiędzy sąsiednimi obszarami karpackimi i p o d g ó r s k i m i , a nawet odległymi regionami tego masywu, b ą d ź innymi terenami górskimi [ . . . ] . Dostrzegano przy tym o g ó l n o k a r p a c k ą j e d n o ś ć elementów niektórych dziedzin kultury, a szczególnie pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r y m interesowano się najwcześniej, bo j u ż w k o ń c u X V I I I wieku w relacjach p o d r ó ż n i k ó w , widząc w nim »jądro« kultury karpackiej" (s. 16). Na rozwój wielorakich zainteresowań oraz s t u d i ó w nad góralszczyzną k a r p a c k ą zdecydowany wpływ wywarły „lata w z m o ż o n e g o ruchu umysłowego, przynoszącego p r z e m i a n ę postaw świadomościowych i rozkwitu na tym podłożu neoromantyzmu polskiego, zwanego w swej wczesnej fazie ruchem m ł o d o ­ polskim" (s. 19). A u t o r przedstawia rolę Stanisława Witkiewicza w nobilitacji sztuki podhalańskiej — wytworu kultury ludowej, który „nie jest j u ż prze­ mijającym obiektem historycznym, ale staje się podmiotem, liczącym się w rozwoju kultury narodowej [ . . . ] . Głębsze zainteresowanie szeroko pojmo­ waną sztuką — komentuje — zaczyna się w tym czasie rozwijać nie tylko przez doszukiwanie się w niej ciągłości tradycji, lecz także oryginalności w rozwiązywaniu r ó ż n y c h założeń artystycznych. P o c z ę t o też w y d o b y w a ć s p o ś r ó d rzeszy t w ó r c ó w ludowych jednostki utalentowane, charakteryzując bliżej ich o s o b o w o ś ć " (s. 17-18). Wzrost fascynacji miejscową k u l t u r ą sprzyja podejmowaniu r ó ż n o r o d n y c h akcji kolekcjonerskich oraz badawczych. Te ostatnie, prowadzone z a r ó w n o przez b a d a c z y - a m a t o r ó w (Władysława Matlakowskiego i Jana Kleczyńskiego), wywodzących się z kręgu m i ł o ś n i k ó w Tatr przybyłych tu z zewnątrz, jak też przez twórczych przedstawicieli młodej inteligencji góralskiej (Andrzeja Stopkę, Józefa Kantora, Wojciecha Brzegę, Władysława Orkana), posiadają­ cych „bezpośrednią znajomość życia i kultury wsi", z a o w o c o w a ł y pracami o dużej wartości poznawczej, przyczyniając się „ d o poszerzenia zakresu informacji pozwalających na uzyskanie coraz pełniejszego obrazu kultury r e g i o n ó w karpackich [ . . . ] " (s. 17-19). Od k o ń c a X I X wieku „ u m a c n i a się coraz bardziej ś w i a d o m o ś ć zanikania kultury tradycyjnej aż do jej całkowitego »rozmycia« pod wpływem szybkich zmian w a r u n k ó w bytowych. Potrzeba jej rejestrowania, sygnalizowana j u ż w połowie zeszłego stulecia chociażby w pismach Zejsznera, Siemińskiego, a szczególnie Janoty, krystalizuje się teraz zdecydowanie w wypowiedziach wielu badaczy", między innymi W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego, także Bronisława Malewskiego, by nie w s p o m n i e ć o Witkiewiczu (s. 20). �133 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J Na tym urywają się r o z w a ż a n i a Profesora. Nie zdążył j u ż zaanałizować wkładu innych badaczy w rozwój s t u d i ó w nad k u l t u r ą ludową regionu, a w planach miał całościowe ujęcie dziejów i podstaw teoretycznych poznawania kultury ludowej Karpat Polskich. Szkoda, że nie zdołał tego zamysłu d o p r o w a d z i ć do k o ń c a , spodziewać by się bowiem m o ż n a wartościo­ wego kompendium wiedzy o rozwoju etnologii karpackiej. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość człowieka o tak bogatej osobowości, pełnego inspirujących p o m y s ł ó w , nie s p o s ó b p o k a z a ć wszystkich jej aspektów. W y b r a ł a m najbardziej — moim zdaniem — znaczące z punktu widzenia rozwo­ j u b a d a ń karpackich. Nie potrafiłabym określić skali ważności trzech n u r t ó w działalności Mieczysława G ł a d y s z a : naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej. Przenikały się przecież wzajemnie i w każdej z nich są watki na tyle istotne, że do dziś kontynuowane. LITERATURA Biały Z. 1972 Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką ..Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , „Prace wsi górskich, Etnograficzne", z. 6, s. 43-52. 1987 Polski jej Spisz. Historyczne badania po i jej II historyczne Antropologia, uwarunkowania wojnie światowej, uwarunkowania. Gwary, Ibidem, B i a ł y Z., K o b y ł e c k i A., W ę g r z y n 1972 Z zagadnień ilościowej nad gospodarką Dobrowolski 1961 ku/tury ludowej [ w : ] Polski Środowisko z. 22, s. Spisz. naturalne tego regionu Jedność i sposoby kultury — warunki ludowej gospodarowaniu. 7-57. Z. analizy chłopską w badaniach na Polskim etnograficznych Spiszu/, Ibidem, (w oparciu o studia z. 6. s. 54-103. K. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych, „Etno­ grafia Polska", l . 5. s. 15-25. D o m a c i n o v i c V.. G a v a z z i M . 1967 Materiały do bibliografii Karpat, Duszeńko-Król 1986 Arbeiten der Karpaten der Jagiellonischen an — baza Polskich, F ó l d e s L.. G y ó r g y i historii kultury ludowej Organisation Queden Universita!. der Informalionshank im Lehrsthul j'iir „Carpatobalcanica". die der die Volkskultur Ethnographic der X V - 1 . s. 25-41. Slaven Bratislava. K. danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej historii kultury ludowej do Badań Kultury „ E t n o g r a f i a Polska", t. 32. z. 2. s. 95-119. E. Materiały Karpat, der Betrffenden E.. H e l l e r „Prokes" Karpat 1967 [w:] Bibliografia E. Die Duszeńko-Król 1988 jugosłowiańskiej, cz. I I I . W r o c ł a w . do bibliografii węgierskiej, [ w : ] Bibliografia cz. I I , W r o c ł a w . F r o l e c V. 1981 Dwadzieścia w Karpatach lat działalności i na G o d u l a R., W ę c l a w o w i c z 1986 Regionalizm Międzynarodowej Bałkanach, „Etnografia Komisji Polska", t. 25, z. 2. Ludowej s. 35-45. T. a styl narodowy t u r y " , t. 20, s. 79-83. — kilka uwag, „ T e k a K o m i s j i Urbanistyki i Architek­ �134 RÓZA G O D U L A G ó r k a Z., B i a ł y Z. 1987 Zarys problematyki geograficzno-ekonomicznej Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz s. 145-210. J a b ł o ń s k a T. 1977 Katalog zbiorów sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, Rabka. J a w o r s k i J„ K o b y ł e c k i A . 1977 Próba kompleksowego fragmentu Polskiego ukształtowania Spiszą), krajobrazu wsi górskich (na przykładzie „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej", nr 133, s. 189-205, K r a k ó w . Kaczanowski K. 1987 Antropologiczne badania na Polskim Spiszu, [w:] Polski Spisz..., s. 211-231. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. 1962 Szalaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w roku I960, „Etnografia Polska", t. 6, s. 321-329. 1981 Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim. Ibidem, t. 25, z. 2, s. 85-96. Kowalska-Lewicka A. 1958 Badania etnograficzne na Podhalu. Ibidem, t. 1, s. 240-255. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Činnost sekce Komise slovanské Sądeckim, Wrocław. Král J. 1961 československé a na Ballkáně za léta 1924-1948, pro výzkum „Slovenský salašnictvi Národopis", v Karpatech t. 9, s. 637-652. i habilitacyjnych wykona­ K u l e s z a - Z a k r z e w s k a T. 1979 Bibliografia etnograficzna prac magisterskich, nych na uniwersytetach polskich Pankówna Warszawa. M.. J. 1987 Polski doktorskich w latach ¡945-1979, Warunki naturalne Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz.... s. 67-136. Spisz 1987 Polski Spisz. Jedność kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania. naturalne — warunki gospodarowania. nr 1, „Zeszyty Antropologia. Gwary, Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Środowisko [w:] Studia Prace Spiskie Etnograficzne", z. 22. red. Z . Biały. P o r i ć k i j A. 1961 Miżnarodna komisija po vyvčeniu kultury narodiv Karpat. „Narodna tvorčist ta etnografija", R . 5, s. 155-156, Kijew. R e i n f u s s R. 1959 Problem Karpat w badaniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . ¡ 3 , nr 1-2, s. 3-11. R o b o t y c k i Cz. 1980 Tradycja i obyczaj na Spiszu, w środowisku wiejskim. Studium etnologiczne wsi Jurgów Wrocław. S t a s z c z a k ó w n a Z. 1957 Protokół z XXXI i Konferencji Walnego Zgromadzenia Podhalańskiej Polskiego w Zakopanem, Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", t. 44, s. 512-522. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, A . Kowalska-Lewicka (red.). Szyfelbein Z. 1958 Konferencja sprawozdawczo-planująca Kultury Materialnej PAN Działu i Centralnego „Etnografia Polska", t. 1, s. 404-410. IV Zarządu (Etnografii) Muzeów Instytutu i Ochrony Historii Zabytków, �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y 135 LUDOWEJ T y l k o w a D. 1962 Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyznie, Ibidem. t. 6, s. 338-347. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974 Rzemieślnik w społeczności rolników. Wroclaw. Róża Godula D I E R O L L E VON MIECZYSŁAW GŁADYSZ IN D E R F O R S C H U N G D E R V O L K S K U L T U R DER KARPATEN Zusammenfassung Das Interesse bezeichnet von Professor hatte — aber jugendliche sehr Faszinationen Gładysz komplexe für das für das Kulturbild ..auBerst der Bergbewohnertum. reiche — wie Karpaten" die war auf dem er kein Boden es selbst Zufall. des Die damaligen Kulturklimas der Epoche gewachsen waren, prazisierten sich alimahlich. Von den landeskundigen Ausflügen in das Tatra-Gebirge und kurze popularwissenschaftliche Skizzen an, kam es zur Aufnahme planmaBiger Forschungsarbeit. 1954 hat sich M . G ł a d y s z mit dem Zentrum in K r a k ó w festgebunden. Eben in K r a k ó w , schon seit dem 19. Jh. durch verschiedene Wissenschaftszweige Karpatenforschungen, fand er günstige Bedingungen Interesse. Ungefahr um die Mitte der 50er wissenschaftlichen mit seiner lebendigen Tradition der systhematisch unternommenen für die Entwicklung dieses Teils seiner .lahre unseres Jahrhunderts Idee, mit den Karpaten- und Balkanlándern Zusammenarbeit aufzunehmen. die Volkskultur der Bergregione zu forschern. In der Folge wurde entstand um 1959 die die gemeinsam Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur in den Karpaten gegründet. die mit der Zeit ihr Forschungsfeld auf das Gebiet des Balkans erweitert hatte. Von Anfang an nahm M . G ł a d y s z aktiv an der Wissenschafts- und Organisationsarbeit der Kommission der Kommission, jahrelang war er vielen teil, Konferenzen hatte viele Funktionen über Karpaten inne Vorsitzende (u.a. ihrer im Inn- uns war er Mitglied Polnischen des Sektion). Ausland teil, wo Vorstands E s nahm er oft Vortráge an hielt. E r veroffentlichte auch einige Artikel über Entstehung. Organisationsregeln, Tátigkeitsprogramm der Kommission. Gładysz war ein des polonischen Projekts betont: 1. Notwendigkeit, aus 1959. der Mitautoren des In diesem Forschungsplans Vorschlag wurden für Karpaten — u.a. folgende Punkte den Themenkreis, Methoden und Forschungsapparat zu unifizieren, 2. ethnographische Bibliographie und den Forschungsstandbericht zur Kultur der Karpaten zu Verzeichnis Für bearbeiten, 3. das Wichtigste etnographischer wurde die Aufnahme Archiv- dieser und Themen Mussenbestande gehalten. die die aufzustellen. Herkunfi der Volkskultur und dje Ethnogenese in den Karpaten belichten sollten. Wohrend der náchsten einigen Jahrzehnte sollte Professor Gladysz konsequent nach Ausführung dieses Programms streben. Endziel der internationalen Zusammenarbeit soil eine synthetische Auffassung der Volkskultur der Berggebiete sein, es war also von Bedeutung, die entsprechende Das Forschungsweise zu wahlen. E s wurden 2 Konzeptionen in Betracht gezogen: 1. thematische Forschungen, die auf synchronischer Sammlung von Angaben zu bestimmlen Thema in gewahiten Punkten und unter Anwendung derselben Forschungswerkzeuge beruhen, 2. rnonographische Forschungen, die nach der vollstándigen Auffassung des Kulturstandes einer Region strebten und Zusammenarbeit mehrerer Disziplinen erfordern. Den oder eines Wert beider Dorfs Methoden �136 RÓŻA G O D U L A anerkannt zu haben. die Aufnahme 1962 optierte Professor G ł a d y s z für die letztere. dessen eindeutiger monographiseher Forschungen in der Region von Spisz Beweis und 1967 in Beskid Śląski war. Das K a r p a t e n p r o g r a m m der K o m m i s s i o n wurde u.a. durch die A b t e i l u n g des Instituts der Geschichte der Materiellen K u l t u r Ethnographie der Slawen der Jagielloner der P A d W und Ethnographie den Lehrstuhl der U n i v e r s i t á t a u s g e f ü h r t beide Einrichtungen waren von M . G ł a d y s z geleitet. Ais Ergebnis sind einige Ď o k t o r s c h r i f t e n und einige zehn Magisterarbeiten entstanden. deren P r o m o t o r Professor Gtadysz war. sowie Forschungsberichte veroffentlicht worden. Der Themenbereich decken. auBer der Bearbeitungen Spisz und Beskid Śląski, auch die ist weit Regione und die von Forschungsinteresse Żywiec. Orawa. Podhale, das Gebiet von Sucha Beskidzka, Gorce, die Regione von L i m a n o w a , Sącz. R z e s z ó w und Sanok. D i e Notwendigkeit sehend, die Fundamentalarbeit zu machen, berief G ł a d y s z schon 1958 ein K o l l e k t i v . das w á h r e n d 2 Jahre die ..Bibliographie der Geschichte .der Volkskunst der K a r p a t e n " zusammengestellt Forscher in anderen Landern hat. die erste derartige angeregt — in den VerófFentlichung war. Sie hat náchsten Jahren sollten die bibliographische Arbeiten in der Tschechoslowakei, in Rumanien. U n g a r n . Jugoslawien und Bulgarien fortgesetzt werden. 1974 hat das Kollektiv in Kraków unter L e i t u n g von 2. Teil der polnischen Bibliographie vorbereitet. Ursache war der immer zuwachsende Quellenbestand Mangel an Jahren an Information dem über die Lehrstuhl der Professor zur Karpatenforschung, Materialienbasis. Ethnographie die Zerstreuung A u f seine Initiative der Gładysz den s t á n d i g e r Sorge von M . Giadysz Slawen an der wird seit Jagielloner und einigen Universitát ein Informationsbank ü b e r Quellen zur V o l k s k u l t u r der Karpaten gebildet. Tiefgreifendes Interesse von Professor drückt die sich eng auch in hervorragenden m i t dem Tatra-Vorland G ł a d y s z für die Themen aus dem Schilderungen verbunden der waren. Silhouetten Das Werk J. Z b o r o w s k i wurde vor dem H m l e r g r u n d wissenschaftlicher von Karpatenkreis von Menschen aus, S. Witkiewicz und und k ü n s t l e r i s c h e r S t r ó m u n g e n der Zeit dargestellt, in der es ihnen bestimmt war, zu wirken. Sich nach der richtend. daB eine entscheidende aller Aspekte seiner Tátigkeit Beurteilung eines móglich in einem breiten K o n t e x t sozialer, Ein unbestrittener bunter Wert polonischen hervorheben dieser Sprache. ist. betrachtete ókonomischer, Bearbeitungen die die Schopfers nur Gładysz beruht Personlichkeit ihren s c h ó p f e r i s c h e n a u f ihrer des lebendiger Künstlers und der V o l k s k u l t u r N a r r a t i o n und Wissenschaftlers zur Professor N e u r o m a n t i k geführt wurde. kultury ludowej K a r p a t Polnischer Karpaten), der bis Gładysz hatte unter seinen eine v o l l s t á n d i g e Schilderung der Geschichte und theoretischer ethnographischer der Weg Bedingtheiten. hilft. Polskich" (AbriB der Erforschungsgeschichte der Überzeugung Berücksichtigung sogar charakterologischer Die letzte A r b e i t von G ł a d y s z ist „ Z a r y s d z i e j ó w poznawania Zeit mit Erforschung dieser Region. Aber auch dieser AbriB. obwohl nicht Plañen Grundlagen abgeschlossen, ist ein wertvolles K o m p e n d i u m des Wissens ü b e r die A n f á n g e der Ethnologie von Karpaten. In einer Charakteristik der Errungenschaften eines Menschen von so reicher Personlichkeit. voliér die inspirierender bedeutendsten, gezeigt. Es ist auch Ideen, von ist es dem nicht Standpunkt schwierig. die móglich, der alie Aspekte Entwicklung Hierarchie der darzustellen. der Wichtigkeit Es wurden Karpatenforschung dreier Strómungen in aus, der A k t i v i t á t von M . G ł a d y s z zu bestimmen: der wissenschaftlichen. didaktischen und organisatorischen. Sie drangen wohl ineinander durch und jede von ihnen . n t h a l t Faden. die so wichtig sind, daB sie bis heute fortgesetzt werden. Ubersetzt von Barbara Kotowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7674852851a76ad8ad3fc26cb7099aef.pdf a3dca7f0123ce9c0a8082f019ad2e979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1302 Title A name given to the resource Wychowanie dziecka robotniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-J 861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o ) WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO Pomimo, ż e okres wczesnego d z i e c i ń s t w a jest okresem, w k t ó r y m wc wszy­ stkich ś r o d o w i s k a c h s p o ł e c z n y c h w dalszym ciągu dominuje intensywny prze­ kaz tradycyjnych norm i z a c h o w a ń obyczajowych (Tomicki 1974, s. 67) sto­ sunkowo m a ł o - na co zwraca u w a g ę A . Kutrzeba-Pojnarowa (1964, 1987) - p o ś w i ę c o n o mu uwagi w dorobku etnografii polskiej . Jej r o z w a ż a n i a i wnio­ ski d o t y c z ą c e miejsca i roli dziecka w dawnej i w s p ó ł c z e s n e j rodzinie wiejskiej p r o w o k u j ą do postawienia pytania, do jakiego stopnia odmienne było p o ł o ż e n i e dziecka i jego wychowanie w miejskiej rodzinie robotniczej . Czy i jak różniło się ono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m od życia i wychowania dziecka w warun­ kach wiejskich. 1 - Na proces edukacji czyli wychowania jednostki, jak powszechnie wiadomo, składa się o d d z i a ł y w n i e ś r o d o w i s k a przyrodniczego, tj. c z y n n i k ó w ekologicz­ nych oraz ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o . Na wychowanie dziecka robotniczego w Ł o d z i w p ł y w m i a ł o w i ę c przede wszystkim ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w zatru­ dnionych w w i ę k s z o ś c i w fabrykach w ł ó k i e n n i c z y c h oraz swoiste warunki tego wielkiego miasta p r z e m y s ł o w e g o . Na krajobraz wielkomiejski Ł o d z i składała się niezwykle gęsta zabudowa. W centrum miasta i w o k ó ł z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h d o m i n o w a ł y w i e l o p i ę t r o ­ we kamienice czynszowe, często z oficynami okalającymi długie p o d w ó r k a , wznoszone w zwartym szyku w z d ł u ż w ą s k i c h ulic. Na bocznych ulicach i dalej p o ł o ż o n y c h p r z e d m i e ś c i a c h coraz więcej było d o m ó w parterowych, c z ę s t o drewnianych, pozbawionych u r z ą d z e ń sanitarnych. Charakterystyczny obraz miasta u z u p e ł n i a ł y liczne, w i e l o p i ę t r o w e gmachy fabryczne, rozrzucone na całym obszarze miasta oraz widoczny z dala las k o m i n ó w fabrycznych, nad k t ó r y m i unosiła się chmura dymu. Ż y w i o ł o w a zabudowa przestrzeni miejskiej, nastawiona przede wszystkim na rozwój p r z e m y s ł u i o s i ą g n i ę c i e jak największych zysków, s p o w o d o w a ł a r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę dobrami przyrody. R o z b u d o w u j ą c y się p r z e m y s ł w y ­ c z e r p a ł zasoby wodne, dzika penetracja terenów podmiejskich pod z a b u d o w ę oraz masowy w y r ą b w czasie 1 wojny d o p r o w a d z i ł y do przetrzebienia rozle­ głych lasów o k a l a j ą c y c h w przeszłości miasto. W tych warunkach dziecko miejskie jedyny kontakt z p r z y r o d ą m o g ł o mieć podczas odwiedzin k t ó r e g o ś z rachitycznych s k w e r ó w czy niewielkich p a r k ó w ś r ó d m i e j s k i c h . Dotarcie do w i ę k s z y c h o b s z a r ó w zieleni w y m a g a ł o specjalnej wyprawy, wydostania się na obrzeża miasta. Na ulicach miasta od świtu do zmroku p a n o w a ł o ż y w i o n y ruch w o z ó w t r a n s p o r t u j ą c y c h z h a ł a s e m , po wyboistym bruku, surowce i produkty fabrycz- �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA nc. Ruch pieszy r e g u l o w a ł r y t m syren fabrycznych o b w i e s z c z a j ą c y c h godziny r o z p o c z ę c i a i z a k o ń c z e n i a pracy. W takim otoczeniu p r z e b i e g a ł o ż y c i e rodziny i dziecka robotniczego. Ro­ dzina była leż jego pierwszym ś r o d o w i s k i e m w y c h o w a w c z y m . Ś r o d o w i s k o to, w m i a r ę wzrostu dziecka, ulegało poszerzeniu z a r ó w n o w sensie fizycznym, j a k i organizacyjnym, t w o r z ą c o k r e ś l o n e przestrzenie s p o ł e c z n e p o d p o r z ą d k o w a ­ ne o d r ę b n y m k r ę g o m i instytucjom. Poza kręgiem rodzinnym s z c z e g ó l n ą rolę w kształceniu o s o b o w o ś c i dziecka robotniczego o d g r y w a ł krąg k o l e ż e ń s k o - s ą siedzki jednego domu i p o d w ó r k a (wraz ze wzrostem dziecka) takie instytucje, j a k przedszkole, szkoła a w wieku m ł o d z i e ń c z y m z a k ł a d pracy i r ó ż n e g o rodza­ j u organizacje s p o ł e c z n e , kulturalne czy polityczne. Nasuwa się pytanie, j a k ą rolę w procesie tych o d d z i a ł y w a ń o d g r y w a ł a tra­ dycja rozumiana j a k o część dziedzictwa kulturowego, k t ó r e m u towarzyszy emocjonalne p r z y w i ą z a n i e . Jakie miejsce wśród cenionych, z a j m o w a ł y warto­ ści przyniesione wraz z p r z y b y w a j ą c ą do miasta l u d n o ś c i ą wiejską. Do jakiego stopnia ś r o d o w i s k o robotnicze p r z y g o t o w y w a ł o dzieci do życia w swoistych, miejskich warunkach bytu a przyjmowane nowe wzory n a r u s z a ł y s p ó j n o ś ć kultury tradycyjnej przybyszy. Jak wynika ze w s p o m n i e ń badanych, ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e o s o b o w o ś c i dziecka nie było przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania rodziny robotni­ czej. Rzadko t o w a r z y s z y ł a mu szersza refleksja i w y r a ź n i e sprecyzowane cele d z i a ł a ń wychowawczych. W s p o m i n a j ą c lala dzieciństwa p r z y p a d a j ą c e na okres m i ę d z y w o j e n n y lub nawet czasy przed I wojną ś w i a t o w ą wielu i n f o r m a t o r ó w dostrzega inny niż obecnie stosunek r o d z i c ó w do dzieci, przy czym t ł u m a c z y go przede wszystkim zaabsorbowaniem p r a c ą oraz trudnymi warunkami byto­ w y m i licznej zazwyczaj rodziny. Zdaniem badanych, w przeszłości mniej się dzieckiem interesowano niż dzisiaj. Jedna z i n f o r m á t o r e k wyraziła nawet opi­ nię, ż e n i e z a l e ż n i e od obiektywnych okoliczności dzieci w o g ó l e zaniedbywa­ no! Z nieporadnych wypowiedzi badanych m o ż n a się d o m y ś l a ć , ż e w tym „ b r a k u z a i n t e r e s o w a ń " poza rzeczywistymi niedostatkami opieki, informatorzy dostrzegają dziś, że w przeszłości nie interesowano się p r z e ż y c i a m i dziecka. Nic było to jednak, jak nam się wydaje, s w o i s t ą cechą badanego ś r o d o w i s k a , lecz c z ę ś c i ą o g ó l n e g o obyczaju epoki (por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k 1982), c e c h ą c z a s ó w , w k t ó r y c h nic zastanawiano się nad „ p r a w a m i dziecka", nie przewidy­ wano wypowiadania się dzieci i młodzieży, demonstrowania przez nich w ł a s ­ nych p r a g n i e ń i domagania się ich realizacji. W ś r o d o w i s k u robotniczym te „ s t a r o m o d n e " obyczaje przetrwały jedynie dłużej w w y n i k u ciężkich warun­ k ó w bytowych, robotniczego trybu życia, w k t ó r y m m a ł o b y ł o czasu na konta­ kty z d z i e ć m i , w z w i ą z k u z czym dodatkowo utrudniony był przekaz informacji o d n o ś n i e p r z e ż y ć dziecka. Wreszcie niewielkie kompetencje r o d z i c ó w nie sprzyjały rozwijaniu wiedzy pedagogicznej i refleksji nad p r z e ż y c i a m i psychi­ cznymi dziecka. Pierwsze działania wychowawcze rodziny wykonywane były na o g ó ł w spo­ s ó b bezrefleksyjny, zgodny z d o m i n u j ą c y m i w ś r o d o w i s k u wzorami z a c h o w a ń i co za tym idzie, zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. P o l e g a ł y one w pier­ wszym r z ę d z i e na k s z t a ł t o w a n i u podstawowych n a w y k ó w dziecka (higienie/,- �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 95 nych, z a c h o w a ń przy jedzeniu, spaniu, ubieraniu się ilp.). Dzieci od wczesnego d z i e c i ń s t w a były w d r a ż a n e do utrzymywania czystości i p o r z ą d k u w z a t ł o c z o ­ nej izbie mieszkalnej, do szanowania odzieży, do niezakłócania spokoju sąsia­ d ó w . W roli b e z p o ś r e d n i e j opiekunki w y s t ę p o w a ł a w rodzinie zazwyczaj mat­ ka, przy czym informatorzy nasi m ó w i ą c o „ w y c h o w y w a n i u " dzieci, mają na myśli raczej s p r a w o w a n ą przez nią o g ó l n ą o p i e k ę nad dzieckiem, niż j a k i e ś s z c z e g ó l n e działania wychowawcze. Pomimo, ż e badani rzadko precyzowali swe poglądy na proces wychowania, to jednak z ich w s p o m n i e ń m o ż n a w n i o s k o w a ć , jakie ideały pedagogiczne przyświecały i m samym lub ich rodzicom i jakie zabiegi wychowawcze w z g l ę d ­ nie ś w i a d o m i e stosowali. W p r z e s z ł o ś c i , w w i ę k s z o ś c i rodzin robotniczych proces wychowania opie­ rał s i ę na żądaniu uznania autorytetu ludzi starszych, w tym z w ł a s z c z a rodzi­ ców. Wśród szerokich rzesz r o b o t n i k ó w d o m i n o w a ł o przeświadczenie, że pod­ stawowymi cechami „ d o b r e g o dziecka" powinny być szacunek dla starszych i p o s ł u s z e ń s t w o . Przejawem tego szacunku był zwyczaj c a ł o w a n i a starszych o s ó b w rękę czy o b o w i ą z e k pierwszego pozdrawiania przez dzieci wszystkich znajomych r o d z i c ó w oraz s ą s i a d ó w . Hierarchia wieku o d g r y w a ł a r ó w n i e ż d u ż ą rolę w rodzinach, z w ł a s z c z a wielodzietnych, w których niejednokrotnie w y s t ę ­ p o w a ł y znaczne r ó ż n i c e lal m i ę d z y d z i e ć m i . D o m i n u j ą c a pozycja dzieci star­ szych w z r a s t a ł a dodatkowo w momencie podjęcia przez nie pracy zarobkowej i w s p ó ł u c z e s t n i c z e n i a w utrzymaniu rodziny. Obok d ą ż n o ś c i do uznania autorytetu ludzi starszych, w a ż n e miejsce w ś r ó d ś w i a d o m y c h z a b i e g ó w wychowawczych, z a j m o w a ł nakaz rzetelnego wykony­ wania o b o w i ą z k ó w . Obarczanie dziecka r ó ż n y m i o b o w i ą z k a m i , wychowanie przez p r a c ę , było istotnym elementem edukacji wymuszonym zresztą przez warunki bytu rodziny. Dziecko od wczesnego d z i e c i ń s t w a m u s i a ł o w s p ó ł d z i a ­ łać z rodzicami w pokonywaniu trudności życia codziennego. Zakres o b o w i ą z k ó w powierzanych dzieciom uzależniony b y l od rodzaju zatrudnienia r o d z i c ó w , liczebności rodziny, wieku i płci dzieci, stosunku rodzi­ c ó w do o b o w i ą z k u szkolnego. O p r ó c z pilnowania m ł o d s z e g o r o d z e ń s t w a , dzieci p r z y n o s i ł y w o d ę , opał, robiły drobne zakupy w pobliskim sklepie, po­ m a g a ł y w utrzymaniu p o r z ą d k u w domu a niekiedy r ó w n i e ż uczestniczyły w p r z y r z ą d z a n i u posiłków. G o t o w a ł a i p r z y g o t o w y w a ł a obiad pracująca matka, lecz z d a r z a ł o się, że łatwiejsze potrawy dziecko u m i a ł o p r z y g o t o w a ć samo. Z reguły w w i ę k s z y m stopniu musiały p o m a g a ć w domu dziewczynki, c h ł o p c y jeżeli pomagali, to w y k o n y w a l i zazwyczaj c i ę ż s z e prace w y r ę c z a j ą c ojca. Gdy rodzina była liczna najmłodsze dziecko miało p o c z ą t k o w o mniej o b o w i ą z k ó w , g d y ż b y ł o w y r ę c z a n e przez starsze. M ł o d s z e dzieci później r o z p o c z y n a ł y p r a c ę z a r o b k o w ą , jednak i i m z wiekiem, gdy starsze r o d z e ń s t w o o p u s z c z a ł o dom rodzinny, p r z y b y w a ł o prac domowych. W mieście (w p r z e c i w i e ń s t w i e do sy­ tuacji d o m i n u j ą c e j na wsi) dzieci g ł ó w n i e p o m a g a ł y w pracach domowych w y r ę c z a j ą c starszych. W y j ą t k o w o z d a r z a ł o się, że brały udział w pracach produkcyjnych i to tylko w rodzinach trudniących się pracą c h a ł u p n i c z ą . W w i e l u domach istotne miejsce wśród wymaganych cech dziecka zajmo­ w a ł a p o b o ż n o ś ć . Wpajaniem dziecku n a w y k ó w religijnych z a j m o w a ł y się �96 BRONISŁAWA K O l ' C Z Y N S K A - J A W O R S K A g ł ó w n i e kobiety, matki czy babki. Rzadko się z d a r z a ł o , ż e b y nawet n i e w i e r z ą c y m ą ż zdecydowanie s p r z e c i w i ł się w y k o n y w a n y m w domu praktykom religij­ nym, g d y ż n i e z a l e ż n i e od p r z e k o n a ń czy wiary religijnej rozpowszechnione b y ł o w ś r o d o w i s k u przekonanie, ż e normy moralne szerzone przez k o ś c i ó ł m o g ą tylko pozytywnie o d d z i a ł y w a ć na j e d n o s t k ę , w ż a d n y m razie nic m o g ą z a s z k o d z i ć . W badanym okresie, g ł ó w n ą rolę w w y c h o w a n i u religijnym dzieci o d g r y w a ł a , jednak, j a k się wydaje, s z k o ł a . Ś r o d k i e m do pozyskania cenionych rezultatów wychowawczych było ż ą d a ­ nie od dziecka karności i bezdyskusyjnego p o s ł u s z e ń s t w a egzekwowanego przy pomocy nagan i kar, w tym przede wszystkim fizycznych. W razie konie­ czności ukarania dziecka o s t a t e c z n ą instancją b y ł ojciec. Jego autorytet w dużej mierze był w i ę c z w i ą z a n y ze stosowaniem kar fizycznych, dlatego też dzieci c z ę s t o s i ę go bały. Od jego charakteru i temperamentu z a l e ż a ł o czy kara fizy­ czna była karą s y m b o l i c z n ą , czy d o t k l i w y m nieraz pobiciem. M a ł e dzieci, gdy były n i e p o s ł u s z n e lub gdy chciano j e w d r o ż y ć do o k r e ś l o ­ nego zachowania karano klapsem lub straszono. Starsze, za lżejsze przewinie­ nia, stawiano „ d o kąta", c i ę ż s z e przewinienia, takie jak n i e p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a m s t w o , pobicie innego dziecka, kradzież, zle w y n i k i w nauce, karano „la­ niem". Jakkolwiek zdarzali s i ę i w przeszłości rodzice, z w ł a s z c z a matki, którzy kierowali dziećmi w s p o s ó b łagodny, przy pomocy perswazji, to jednak znacz­ nie częściej stosowano sankcje n i e w s p ó ł m i e r n e do p r z e w i n i e ń dziecka. Zapra­ cowani rodzice uważali bowiem, ż e przy pomocy hojnie stosowanych kar w y p e ł n i a j ą swoje o b o w i ą z k i wychowawcze. Pomimo powszechnie uznawanych zalet dyscypliny i roli kar, na o g ó ł nie w i e d z ą c o pedagogicznych zaletach sankcji pozytywnych, nie znając roli, j a k ą pełni zabawa w rozwoju dziecka, i w tym ś r o d o w i s k u rodzice chcieli czasem, na miarę swoich skromnych m o ż l i w o ś c i , s p r a w i ć dziecku p r z y j e m n o ś ć czy n a g r o d z i ć jego dobre zachowanie. S z c z e g ó l n i e d y d a k t y c z n ą o t o c z k ę m i a ł o w r ę c z a n i e p r e z e n t ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h . Przy tej okazji pytano c z ę s t o dzieci czy były grzeczne w minionym roku oraz upominano je, by dobrze s i ę sprawo­ w a ł y i słuchały starszych. Prezenty byly na o g ó ł bardzo skromne, często w y ­ konane przez rodziców. Kupowanych zabawek dziecko robotnicze miało nie­ wiele, stąd o g r o m n ą rolę w zabawach dzieci o d g r y w a ł a w y o b r a ź n i a i „ z a b a w k a naturalna", czyli po prostu j a k i k o l w i e k przedmiot, który dziecko n a p o t y k a ł o w otoczeniu i który s p o ż y t k o w a ł o w zabawie (Por. Bujak 1988, s. 17). B a w i ć m o g ł o się jednak dziecko robotnicze dopiero wtedy, gdy nie było potrzebne w domu. Obok silnego o d d z i a ł y w a n i a rodziny obserwujemy w procesie wychowania dziecka robotniczego z n a c z n ą rolę szerszego ś r o d o w i s k a r ó w i e ś n i c z e g o , co spowodowane było zaabsorbowaniem r o d z i c ó w pracą poza domem i d u ż ą ilością czasu, który dzieci spędzały we w ł a s n y m gronie bez opieki starszych. Tak j a k w rozwoju dziecka wiejskiego s w o i s t ą a k a d e m i ą życia informującą o naturalnym i s p o ł e c z n y m ś r o d o w i s k u wiejskim było pastwisko (Por. Chałasiński 1938, t. 1, s. 213-229), tak w życiu proletariackiego dziecka miejskiego rolę taką pełniło p o d w ó r k o i ulica. Tu w kręgu r ó w i e ś n i k ó w nie tylko organi­ zowano zabawy, ale t a k ż e wymieniano obserwacje i dzielono s i ę w i e d z ą �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 97 o wszystkich aspektach życia miejskiego, r ó w n i e ż tych, przed k t ó r y m i niejed­ nokrotnie m o ż e chcieliby j e u c h o w a ć rodzice czy inni wychowawcy. Na p o d w ó r k u b a w i ł y się przede wszystkim dzieci od 5 do 12 lat i w ich życiu o d g r y w a ł o ono n a j w i ę k s z ą rolę. Dzieci b a w i ą c się razem k s z t a ł t o w a ł y s w o i s t ą w s p ó l n o t ę z a b a w o w ą , u t w o r z o n ą na bazie w s p ó l n i e u ż y t k o w a n e g o terytorium (Nowacki 1939, s. 26). Badania nad repertuarem zabaw w y k a z a ł y też ścisły z w i ą z e k ich form i organizacji z topografią typowych p o d w ó r e k i w ł a ś c i w o ­ ściami zamieszkiwanych d o m ó w (Muras 1989, s. 55-132). Zabawy starszych dzieci p r z e n o s i ł y się r ó w n i e ż przed dom, na ulicę. Ulica d a w a ł a inne m o ż l i w o ­ ści, np. w i ę k s z a przestrzeń sprzyjała biegom czy grze w piłkę. Sama obserwacja ulicy d o s t a r c z a ł a też wielu atrakcji, takich jak widok awantury ulicznej, handlu, w y s t ę p ó w kapel, a k r o b a t ó w czy kataryniarzy, nie m ó w i ą c o s z c z e g ó l n e j roz­ rywce, j a k ą była interwencja straży pożarnej lub policji. W miarę dorastania dzieci o d d a l a ł y się coraz bardziej od domu, w y k o r z y s t u j ą c do zabawy niezabu­ dowane place czy podmiejskie pola lub wyruszając na w ę d r ó w k ę po ulicach miasta. Grupy zabawowe miały w ł a s n ą strukturę i organizację z a l e ż n ą od w i e k u dzieci, ich z m i e n i a j ą c y c h się wraz z dorastaniem z a i n t e r e s o w a ń , panującej mody na o k r e ś l o n e zabawy oraz w y s t ę p o w a n i a lub braku w grupie stałych p r z y w ó d c ó w . Poza m o ż l i w o ś c i ą w y ł a d o w a n i a energii i wyrobienia s p r a w n o ś c i fizycznej, w s p ó l n a zabawa rozwijała w dzieciach u m i e j ę t n o ś ć życia w grupie, s o l i d a r n o ś ć , a także z d o l n o ś ć p o d p o r z ą d k o w a n i a się obranemu p r z y w ó d c y . Wreszcie sprzyjała powstaniu przekonania o korzyściach p ł y n ą c y c h z działal­ ności zbiorowej. Świat zabaw dziecięcych był na o g ó ł n i e d o s t ę p n y dla doro­ słych, dzieci strzegły swych tajemnic, zapracowani dorośli zaś nie zdradzali na o g ó ł w i ę k s z e g o zainteresowania ich sprawami. Niekiedy tylko interweniowali gdy zabawy p r z e s z k a d z a ł y im w wypoczynku, gdy rozbawione dzieci w y r z ą ­ dziły j a k ą ś s z k o d ę lub gdy d o s z ł o m i ę d z y nimi do konfliktu z a k o ń c z o n e g o bójką. Wtedy z d a r z a ł o się, ż e konflikt r o z s z e r z a ł się na całe rodziny w y s t ę p u ­ j ą c e solidarnie w obronie w ł a s n y c h dzieci. Wraz z o s i ą g n i ę c i e m przez dziecko wieku szkolnego w z r a s t a ł o znaczenie specjalnych instytucji wychowawczych. Co prawda, już w c z e ś n i e j c z ę ś ć dzieci (przede wszystkim z rodzin pracujących w d u ż y c h fabrykach) m o g ł o u c z ę s z ­ c z a ć do przedszkoli, lecz było ich na terenie miasta niewiele i nastawione były przede wszystkim na objęcie o p i e k ą dzieci z rodzin n i e p e ł n y c h czy bezrobot­ n y c h ' . Znacznie w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a , z w ł a s z c z a w Polsce N i e p o d l e g ł e j , o b o w i ą z k o w a szkolą podstawowa, zwana s z k o ł ą p o w s z e c h n ą . Jakkolwiek dzie­ ci robotnicze w c z e ś n i e p o d e j m o w a ł y p r a c ę z a w o d o w ą i niejednokrotnie prze­ r y w a ł y n a u k ę nie k o ń c z ą c s z k o ł y ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1988, s. 30) to jednak w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w p o r ó w n a n i u do lat przed 1 wojną, kiedy nie b y ł o przymusu szkolnego i stan szkolnictwa elementarnego w Łodzi był wysoce n i e z a d o w a l a j ą c y a obca j ę z y k o w o szkoła nic zachęcała do nauki, o d d z i a ł y w a ­ nie s z k o ł y bardzo w z r o s ł o . Historiografia polskiej myśli pedagogicznej stwierdza, ż e o ile w okresie z a b o r ó w i walk o s z k o ł ę polską d o m i n o w a ł y w niej ideały pozytywistyczne (wersja narodu opartego o ideałach integracji i solidaryzmu narodowego, hasło �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y ż s z o ś c i dobra s p o ł e c z n e g o nad indywidualnym), to po odzyskaniu niepod­ ległości w szkolnym procesie w y c h o w a w c z y m na pierwszym miejscu stawiano dobro narodu. Wychowanie szkolne, j a k deklarowano, miało na celu kształto­ wanie w dzieciach i m ł o d z i e ż y g ł ę b o k i c h u c z u ć narodowych i moralnych, m i ­ łości ojczyzny, poczucia o d p o w i e d z i a l n o ś c i i karności. Od p r z e ł o m u lat dwu­ dziestych i trzydziestych na c z o ł o realizowanych wartości wysuwa się wycho­ wanie p a ń s t w o w e . Towarzyszy mu kult p a ń s t w a , p o d k r e ś l a n i e jego racji stanu, p o ł ą c z o n y z kultem p r z y w ó d c y i solidaryzmem s p o ł e c z n y m . Z tymi postawami łączy się negatywny stosunek do rozpolitykowania młodzieży i jej i n d y w i d u ­ alizmu. D o s z k ó ł dopuszczano tylko niektóre organizacje d z i e c i ę c e i m ł o d z i e ­ ż o w e (np. harcerstwo). W p ł y w y oficjalnej ideologii, s z c z e g ó l n i e silnie oddzia­ ł y w a ł y na szkolnictwo podstawowe, prawie w y ł ą c z n i e publiczne (Araszkiewicz 1978). Pomimo oporu lewicy s p o ł e c z n e j opowiadającej się za s z k o ł ą ś w i e c k ą i od­ dzieleniem kościoła od p a ń s t w a , w Polsce m i ę d z y w o j e n n e j z w y c i ę ż y ł a koncep­ cja szkoły m i ę d z y w y z n a n i o w e j , z u p r z y w i l e j o w a n ą pozycją kościoła katolic­ kiego i o b o w i ą z k o w ą n a u k ą religii oraz o b o w i ą z k o w y m w d r a ż a n i e m w szkole do praktyk religijnych ( w s p ó l n e modlitwy, zbiorowe u c z ę s z c z a n i e do kościoła, szkolne rekolekcje i l p . ) . Na terenie szkoły działały leż organizacje r e l i g i j n e . 4 Jak w y k a z a ł y prowadzone badania, w rodzinie robotniczej p r z e w a ż a ł o n i e ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e postaw i n a w y k ó w dziecka. Przekaz - j a k to o k r e ś l a A . K ł o s k o w s k a (1982) - m a ł e j tradycji kulturowej, d o ś w i a d c z e ń c z ł o n k ó w r o d z i n y czy r o d z i n n y w a r i a n t powszechnie o b o w i ą z u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m o b y c z a j ó w . Te postawy, wiedza, ocena i normy ugruntowane w rodzinie o d d z i a ł y w a ł y n a s t ę p n i e na zachowania w szerszej grupie s p o ł e c z n e j . Wśród postulowanych w a r t o ś c i d o m i n o w a ł o poszanowanie a u t o r y t e t ó w , samodyscypliny, na którą s k ł a d a ł o się poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i i o b o w i ą z ­ k o w o ś c i , k a r n o ś c i i rzetelności w stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h . Z e s p ó ł tych wartości nic sprzyjał rozwojowi postaw indywidualistycznych. Egzekwowane w rodzinie zachowania w przeważającej mierze u t r w a l a ł y poslawy tradycyjne, dostosowane tylko w niewielkim stopniu do zmienionych w a r u n k ó w życia miejskiego (zatrudnienia poza domem, odmiennych w a r u n k ó w mieszkanio­ wych, struktury przestrzennej miasta). W stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h w hete­ rogenicznej s p o ł e c z n o ś c i miejskiej wysoko w a r t o ś c i o w a n o dobre stosunki s ą ­ siedzkie, przede wszystkim w o b r ę b i e zamieszkiwanej kamienicy oraz w kręgu w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a klasowego. Wprawdzie w okresie wielkiego kryzysu ś w i a t o w e g o lat 1929-J934 nie wszystkie dzieci robotnicze w Ł o d z i kończyły s z k o ł ę p o d s t a w o w ą (rodzice zabierali za s z k o ł y z w ł a s z c z a dzieci, które p r z e k r o c z y ł y wiek o b o w i ą z k o w e g o u c z ę s z c z a n i a do szkoły, a ż e b y podjęły pracę i p o m o g ł y w utrzymaniu rodziny), to jednak generalnie w z r o s ł o w rodzinie robotniczej zrozumienie dla wartości w y k s z t a ł c e n i a , z w ł a s z c z a podstawowego . Szkoła, podobnie j a k rodzina, ż ą d a ­ ła p o s ł u s z e ń s t w a , karności i poszanowania autorytetów, w z b o g a c a j ą c tradycje domowe o w a r t o ś c i narodowe i p a ń s t w o w o t w ó r c z e . J e d n o c z e ś n i e szerzony przez s z k o ł ę p a ń s t w o w ą solidaryzm s p o ł e c z n y p r z e c i w d z i a ł a ł d ą ż e n i o m klaso5 �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 99 w y m , z k t ó r y m i dziecko m o g ł o się s p o t k a ć w ś r o d o w i s k u proletariackim. Wy­ chowanie szkolne sprzyjało też utrwalaniu postaw religijnych. T y m d w ó m d o m i n u j ą c y m ś r o d o w i s k o m w y c h o w a w c z y m w p e w n y m sto­ pniu p r z e c i w s t a w i a ł o s i ę o d d z i a ł y w a n i e k r ę g u r ó w i e ś n i c z e g o . W k r ę g u tym o d b y w a ł s i ę nie t y l k o przekaz k u l t u r o w y d o t y c z ą c y b e z p o ś r e d n i o zabawy, ale r ó w n i e ż przekaz w i e d z y o o t a c z a j ą c y m ś w i e c i e miejskim i j e g o proble­ mach. Pozbawienie dzieci stałej opieki w y r a b i a ł o w nich s a m o d z i e l n o ś ć i z a r a d n o ś ć . S a m o d z i e l n o ś ć ż y c i o w a s p r z y j a ł a u n i e z a l e ż n i a n i u się od auto­ r y t e t ó w r o d z i c ó w . Obserwacja otoczenia miejskiego o t w i e r a ł a m o ż l i w o ś ć kreowania n o w y c h a u t o r y t e t ó w , niejednokrotnie s p r z y j a j ą c y c h zachowa­ niom d e w o c y j n y m . M i a s t o d o s t a r c z a ł o też dziecku o k a z j ę do n a w i ą z y w a n i a n o w y c h k o n t a k t ó w i obserwacji n o w y c h sytuacji, co s p r a w i a ł o , ż e p o m i m o c i ę ż k i c h w a r u n k ó w bytu dziecko miejskie m i a ł o w i ę c e j okazji do poszerze­ nia s w y c h w i a d o m o ś c i i o d z n a c z a ł o się w i ę k s z ą ś m i a ł o ś c i ą i o t w a r t o ś c i ą na zmiany, n i ż dziecko wiejskie. J e d n a k ż e m o ż l i w o ś ć c a ł k o w i t e g o zerwania z autorytetami i t r a d y c y j n y m systemem w a r t o ś c i m i a ł a przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż u n i e z a l e ż n i o n a od domu rodzicielskiego, a i wtedy zerwaniu z tra­ d y c j ą p r z e c i w d z i a ł a ł autorytet r e l i g i i oraz c z ę s t o w y s t ę p u j ą c a w miejscu pracy - na co z w r a c a ł u w a g ę F. Gross (1986, s. 330) - hierarchiczna z a l e ż ­ n o ś ć od starszych w i e k i e m p r z e ł o ż o n y c h i p r a c o d a w c ó w . Przypisy 1 D o w y j ą t k ó w można zaliczyć obszerną pracęS. M a l c z a k o w e j (1963). art) k u ł y i.. Dubiela (1969). M . .lastrzębskiej i 1965). с/л К. K w a ś n i e w s k i e g o ( 1 9 7 1 ) . - I n f o r m a c j e nasze p o c h o d z ą z zespołów y ch badań ś r o d o w i s k a robotniczego L o d z i lal m i ędzy w o j e n n y eh p r o w a d z o n y c h p r z e / Katedrę E t n o g r a f i i U Ł w ramach Centralnego P r o g r a m u Badań С Р В 08.05 „Polska kultura narodowa j e j tendencje r o z w o j o w e i percepcje". Nie darmo przedszkola nazywano p o c z ą t k o w o „ o c h r o n k a m i " . W f.odzi szczególnie prężnie działała krucjata eucharystyczna grupująca młodsze dzieci (Plucińska 1987). ~* P o m i m o że o w i e l e ł a t w i e j b y ł o posłać dziecko do szkoły średniej r o b o t n i k o w i mieszkającemu w mieście, niż c h ł o p u , .lest rzec/ą zastanawiającą, że w y k s z t a ł c e n i e średnie lub wyższe rzadko b y ł o przedmiotem dążeń r o b o t n i c z y c h . LITERATURA A r a s z k i e w i c z F. W. 1978 Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa. B u j a k J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. 1, Warszawa. D u b i e l L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., „ Z e s z y t y G l i w i c k i e " , t. 7, s. 103-127. G r o s s F. 1986 Proletariat i kultura. Warunki społeczne i gospodarcze kultury prole­ tariatu, Warszawa. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia w Łaznowie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „ P r a c e i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i " , Seria Etnograficzna, nr 9, s. 37-168. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k A. 1982 Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa w początku XX w. [ w : ] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, Warszawa, s. 46-67. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1964 Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 2, s. 136-144. 1987 L'enfant de la familie pay sannę entre la tradition et le progres - exemple polonais, SIEF'S T h i r d Congress, A p r i l 8-12, Zurich (ref. powielo­ ny). K w a ś n i e w s k i К. 1973 Społeczne i wychowawcze sytuacje dziecka wsi opolskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 11, s. 55-66. M u r a s В. 1989 Gry i zabawy dzieci łódzkich. Zmiany wzorów kulturowych, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). N o w a c k i T. 1939 Rozwój świadomości społecznej u dzieci i młodzieży warstwy robotni­ czej Łodzi, Łódź. P l u c i ń s k a A. 1987 Próba ukazania katolickich norm moralnych w świadomości i prakty­ ce robotników łódzkich, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). T o m i c k i R. 1974 Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 57-63. UPBRINGING OF C H I L D R E N I N W O R K I N G CLASS F A M I L I E S Summary The work describes the terms and rules of bringing up children in workers'families in Ł ó d ź in the years 1918-1939. Assuming that the process of education and enculturation is stronglyinfluenced both by the ecological and social environment the author starts with the presentation of Ł ó d ź - an industrial town. Next she describes the social groups in which the working class children grew up and were educated: family, peer groups and school. The workers'families brought up their children without any reflective consideration, accor­ ding to traditional value orientations, some of them being of rural character since many of the workers were of peasant background. The most important values were obedience and discipline, respect for authority and reluctance to the development of too great individualism of the young ones. School supported the same traditional values adding those of patriotism and national solidarity. T h e latter one one was o p p o s i t i o n a l i o the ideology of class solidarity which have transmitted to children in some families. �WYCHOWANIE D Z I E C K A ROBOTNICZEGO 101 The primary groups which slimulaled changing patterns were, according to the author, peer groups which shaped attitudes independent from those instilled by family life and school. T h e other patterns of behaviour were strongly affected by the conditions of town life. It was the factor which determined the basic differences in the behavioural patterns of peasant and working class children. Translated by Anna Kuczyñska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df84094e7e59a0bad2adacca88e5f3d2.pdf 5b2c2ccf6bf29220158453c182afd4dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:948 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 1 WROCŁAW ' WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1981 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ ZESZYT WITOLD REDAKCJI: PRZYGOTOWAŁA DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA КABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJiNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward © Copyright by Zaklad Narodowy Im. Printed Ossolińskich in Kostka — Wydawnictwo, Wroclaw Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1981. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 19,10, a r k . d r u k , 15,25, a r k . A - 20. P a p i e r d r u k . sat. k i . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 19 I X 1980. P o d p i s a n o d o d r u k u 6 I I 1981. D r u k u k o ń c z o n o w iutym 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2419/80. B-16. C e n a z ł 55.— t Ш1 �SPIS TREŚCI Profesor dr Maria Frankowska. Jubileusz 50-iecia pracy naukowej — Maria Paradowska Z okazji jubileuszu prof, dr Marii Znamierowskiej-Prüfferowej — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ÍGerhard KonradjKloska7l943-1979| — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . H 19 . 25 ARTYKUŁY [Gerhard K I o s k a ) — Falsyfikacjonizm K . R. Poppera a twierdzenia etnoTogii" . ."~ Maria P a r a d o w s k a — Obraz Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j w Polsce X I X wieku. Część I Streszczenie w j . angielskim Jan W. S u l i g a — Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) Streszczenie w j . angielskim Siergiej A. A r u t i u n o w — Tradycyjne i nowe składniki kultury życia co­ dziennego oraz ich wzajemne oddziaływanie na przykładzie współczesnej Japonii Roberte H a m a y o n — Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn . . 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I A I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Budownictwo wiejskie współczesnego Kurdystanu irac­ kiego — spostrzeżenia i w s t ę p n e wnioski 191 KRONIKA Wkład badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. * Konferencja we Wrocławiu, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . Rozwój społeczności lokalnych. X seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska „Medycyna biologiczna — medycyna humanistyczna". Szczecin, 13-18 marca 1960 r. — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �6 RECENZJE Demos . ' Roman. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki PAN, Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 il. kol. — Iwona Jaglarska-Janik . Etnografija v stranách socializma. Očerki razvitija nauki. Izdatelstvo „ N a u ­ ka", Moskva 1975, s. 340. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáuti. Editura Sport-Turism, Bucurecti 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa — Jadwiga Knbiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozłów, Fulbe Futa Dżałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socialnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214 — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор доктор Мария Франкоаска. Юбилей 50-летия научной работы — Мария Парадовска По случаю юбилея проф. д-р Марии Знамеровской-Прюффер — Анна Кутжеба-Пойнарова ' |Герхард Конрад Клёска. 1943 —1979| — Крыстына Мажовска, Лех Мруз 11 19 25 СТАТЬИ |Герхард К л ё с к а I — Фальсификационизм К. Р. Поппера и положения этнологии . . . 29 Мария П а р а д о в с к а — Представление об индейцах Южной Америки в Польше X I X в. Часть I Резюме на английском языке Ян В. Сулига — Обряд строительства дома в древней Индии в свете религиозных предписаний (книг домашнего ритуала) Резюме на английском языке Сергей А. А р у т ю н о в —Традиционные и новые элементы культуры повседневной жизни и их взаимное воздействие на примере современной Японии Роберте Х а м а ион — Как язык женщин передает доминирование мужчин 47 118 121 141 143 173 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Д з е н г е л ь — Сельское строительство современного иракского Курдистана — наблюдения и предварительные выводы 191 ХРОНИКА Вклад польских исследователей в познание народных и первобытных культур мира. Конференция во Вроцлаве, 25 — 26 X I 1978 — Эдвард Петрашек 219 Развитие мастных общественностей. X семинар Центра по научным исследованиям им. В. Кентжиньского в Ольштыне. Оструда, 10—13 VI 1978 — Халина Муравска-Копровска ' 221 „Медицина биологическая —медицина гуманитарная". Щецин, 13 — 18 марта 1980 г. — Данута Тылъкова, Анна Ковальска-Левицка 224 # �8 РЕЦЕНЗИИ Демос 227 Роман Рейнфусс, Народное мебельное производство в Польше, Оссолинеум, Институт Искусства ПАН, Вроцлав 1977, 300 стр. текста, 181 иллюстрация вне текста, 5 цвет­ ных иллюстраций —Ивона Яглярска-Яник 228 Этнография в странах социализма. Очерки развития науки. Издательство „Наука", Москва 1975, стр. 340. — Анджей Ставаж • 231 Мария Циоара. „Зона этнографика Радаути". Издательство Спорт-туризм, Бухарест 1979, 156 стр., иллюстр. карта — Эдвард Петрашек 234 Ромулус Вулканеску. Колонна небес. Варшава 1979. „Людова Спулдзельня Выдавнича", стр. 179, иллюстрации, библиография, карта — Ядвига Кубяк 236 Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Эдвард Петрашек 237 С. Я. Козлов, Фулбэ Фута Джалона. Очерки этнической, политической и социальной истории, Издательство „Наука", Москва 1976, стр. 214. — Анджей Ставаж . . . 240 �T A B L E OF CONTENTS Professor Dr. Maria Frankowska. Jubilee of the 50 Years of Scientific Work — Maria Paradowska On the Occasion of the Jubilee of Prof. Dr. Maria Znamierowska-Prüfferowa — Anna Kutrzeba-Pojnarowa ¡GerharTKx)rrrao^^ 1943-1979J — Krystyna Małkowska, Lech Mróz . . 11 19 25 PAPERS l^erhard К 1 o s i c a ] — Falsificationisim К. R. Popper and Ethnological Findings Maria P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as Seen by Poles in X I X Century, Part I Summary in English Jan W. S u l i g a — House Construction Ritual in Ancient India in the Light of Religious Orders (Books on Home Ritual) Summary in English Siergiej A . A r u t i u n o w — Traditional and New Factors of Everyday Life and their Mutual Influence on the Example of Contemporary Japan . Roberte H a m a y o n — How Women's Language Expresses Men's Domina­ tion 29 47 118 121 141 143 173 S T U D I E S AND M A T E R I A L S Leszek D z i ę g i e l — Contemporary Rural Construction in Iraqi stan — Reflections and Initial Conclusions Kurdi­ 191 CHRONICLE Contribution of Polish Scholars in the Research on Folk and Origin Cultures of the World. Wrocław, 25-26 X I 1978 — Edward Pietraszek . . . . Development of Regional Communities. X Seminary of te Scientific Research Centre Named after W. Kętrzyński in Olsztyn. Ostróda, 10-13 V I 1978 — Halina Murawska-Koprowska • „Biological Medicine — Humanistic Medicine". Szczecin, 13-18 March, 1980 — Danuta Tylkowa, Anna Kowalska-Lewicka 219 221 224 �10 REVIEWS Demos Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Ossolineum, Instytut Sztuki P A N , W r o c ł a w 1977, 300 pp., 181 illustr. in text, 5 illustr. in colour — Iwona Jaglarska-Janik Étnografija v stranah socializma. Očerki razwitija nauki. Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1975, 340 pp. — Andrzej Stawarz Maria Cioará. Zona etnográfica Rádáutt. Editura Spórt-Turism, Bucuresfi 1979, 156 illustr., map. — Edward Pietraszek Romulus Vulcanescu. Kolumna niebios. Warszawa 1979, L S W , 179 pp., map, bibliography — Jadwiga Kubiakowa Yogendra Singh, Modernization of Indian Tradition. A Systematic Study of Social Change, Thompson Press (India) Ltd, Faridabad 1977 — Edward Pietraszek S. J . Kozlov, Fulbe Futa Dzałona. Očerki étničeskoj, političeskoj i socíalnoj istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, 214 pp. — Andrzej Stawarz . 227 228 231 234 236 237 240 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f172a35d96189813e9ba6bddc59893d3.pdf 77940172db2cc2f060e0b500243b6c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1008 Title A name given to the resource Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K. Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.321-338 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANTONI I KUCZYŃSKI SPOTKANIE POLSKIEGO ETNOLOGA STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Z B A D A C Z E M D A L E K I E G O W S C H O D U W. K. A R S E N I E W E M NA TLE ZWIĄZKÓW POLSKO-ROSYJSKICH W BADANIACH SYBERII W dziejach badań rozległych obszarów azjatyckiej części Rosji p r z y ­ padających na w i e k X V I I - X X , raz po raz splatają się losy naszych pod­ różników i badaczy z r o s y j s k i m i e k s p l o r a t o r a m i t y c h ziem. Przykładów t a k i c h m a m y wiele. Dotyczą one zarówno pierwszych eksploracyjnych w y p r a w r o s y j s k i c h za U r a l , w skład których w c h o d z i l i także P o l a c y , jak również późniejszych kontaktów n a u k o w y c h naszych badaczy, w y ­ mieniając chociażby badania Bajkału prowadzone przez Benedykta D y ­ bowskiego, w i e l o k i e r u n k o w e prace badawcze K a r o l a Bohdanowicza, czy wreszcie bardzo specjalistyczne badania A l e k s a n d r a Czekanowskiego, Jana Czerskiego, Leona Barszczewskiego, Leonarda Jaczewskiego i i n ­ nych. Na t e n temat istnieje już interesująca l i t e r a t u r a , a ostatnie prace organizacyjne w t y m przedmiocie — t j . polsko-radzieckie sympozja — zainicjowane przez prof. dr. Józefa Babicza z Zakładu H i s t o r i i N a u k i , T e c h n i k i i Oświaty Polskiej A k a d e m i i N a u k oraz przez M u z e u m Z i e m i , posunęły znacznie stan naszej wiedzy współczesnej, odkrywając w i e ­ le nie znanych dotąd f a k t ó w . Podobne przykłady m a m y również n a obszarze e t n o g r a f i i k r a j o w e j , w o s t a t n i m b o w i e m okresie pojawiły się 1 2 3 ' A . K u c z y ń s k i , Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII wieku na tle staropolskich wiadomości o ludach Rosji, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t 23: 1979 z 1, s. 119-152. 2 W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy c z y ń s k i , Syberyjskie Jakutów, szlaki, podróżnicy Wrocław " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i Ludność polska w Rosji 1973; A . K u - badacze kultury Łukawski, 1863-1914, W r o c ł a w 1978. dziedzinie geologii i geografii, pod r e d . A . Łaszkiewicza, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i t. 82: 1972; Russko-polskie swjazi w obłasti nauk o ziemie, N. A . W o s k r i e s i e n s k o j i W. W. T i c h o m i r o w a , M o s k w a 1975. 21 - Warszawa i T e c h n i k i " , t. 112: 1977; Z. • H i s t o r i a kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w ca zbiorowa i odkrywcy, 1972; A . A r m o n , Polscy Etnografia Polska X X V I I / ! pra­ i Techniki", praca zbiorowa pod r e d . �322 ANTONI KUCZYŃSKI interesujące opracowania dotyczące tego t e m a t u , zarówno o c h a r a k t e ­ rze szerszych syntez, j a k też monotematycznych ujęć «. Prace te, oprócz dokumentowania wkładu Polaków w badania etnograficzne i p r z y r o d ­ nicze na rozległych terenach Syberii, zaświadczają nieraz o dużej pomo­ cy, jaką o t r z y m y w a l i Polacy ze s t r o n y rosyjskich i n s t y t u c j i n a u k o ­ w y c h , j a k również poszczególnych osób. Znana jest n p . w h i s t o r i i b a ­ dania S y b e r i i pomoc Rosyjskiego T o w a r z y s t w a Geograficznego , świad­ czona na rzecz polskich zesłańców, którzy przebywając za U r a l e m po­ d e j m o w a l i różnorodne prace badawcze. Ponadto badacze ci współpra­ c o w a l i z i n n y m i placówkami n a u k o w y m i , n p . muzea, u n i w e r s y t e t y , któ­ re prowadziły własne prace eksploracyjne w terenie. Włączano też Po­ laków do ekspedycji n a u k o w y c h i n s p i r o w a n y c h przez Rosyjską A k a d e ­ mię N a u k oraz różne u n i w e r s y t e t y rosyjskie ». W i n s t y t u c j a c h t y c h za­ t r u d n i a n i b y l i również Polacy w charakterze pracowników n a u k o w y c h , którym pozwalano w ten sposób rozwijać swe zainteresowania. T a k więc w i r k u c k i m m u z e u m pracowali: Aleksander Czekanowski i Mikołaj W i t ­ k o w s k i , w e Władywostoku natomiast kustoszem miejscowego m u z e u m był Bronisław Piłsudski, który na zesłaniu podjął się badań n a d k u l t u ­ rą i językiem Ajnów, stając się po latach j e d n y m ze znakomitszych w Europie autorytetów w t e j dziedzinie. Z podobnych kontaktów n a u ­ k o w y c h korzystał Wacław Sieroszewski, prowadzący swe pionierskie prace nad kulturą Jakutów, oraz E d w a r d P i e k a r s k i , autor m o n u m e n t a l ­ nego słownika języka jakuckiego, który przebywał n a zesłaniu w J a ­ k u c j i , później natomiast mieszkał w Petersburgu pracując w Rosyjskim M u z e u m N a r o d o w y m , M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , piastując j e d ­ nocześnie ważne funkcje w t o w a r z y s t w a c h n a u k o w y c h . W r o k u 1927 w y b r a n o go członkiem korespondentem A k a d e m i i N a u k ZSRR, a w czte­ r y lata później został j e j członkiem h o n o r o w y m . 5 ii Osobnym zupełnie rozdziałem w dziejach n a u k i polskiej są studia Polaków na uczelniach cesarstwa rosyjskiego — u n i w e r s y t e t a c h , aka­ demiach medycznych, i n s t y t u t a c h w e t e r y n a r i i , i n s t y t u t a c h politechniczHistoria 4 | kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, praca zbioro- w a pod r e d . J . B a b i c z a i A . Kuczyńskiego, " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i i T e c h n i - j- k i " , t. 103: 1976; K u c z y ń s k i , j; również p r z e d m i o t e m ] i 1' etnograficzny. i kultur pierwotnych świata", Dokładniej ludowych Syberyjskie...; A r m a n , sesji naukowej zorganizowanej świata, ;]: s. 117-124; t e n ż e , Udział Polaków ¡1: świata, " K u l t u r a jj. B i; rzystwem 'j! etnografii..., w o tej k o n f e r e n c j i i pierwotnych op. cit. T e m a t y k a ta była p o d nazwą: " P o l s c y badacze roku 1978 p r z e z kultur zob. A . K u c z y ń s k i , "Przegląd w poznawaniu Polonijny", kultur ludowych wrocławski Polscy ośrodek badacze R . V I : 1980, z. 1, ludowych i pierwotnych i Społeczeństwo", n r 3: 1979, s. 311-316. T . Słabczyński, Geograficznym, Związki [w:] polskich Historia badaczy kontaktów Syberii z Rosyjskim polsko-rosyjskich w Towadziedzinie s. 151-162. « Wiadomości z tego o k r e s u znajdują się w A. Kuczyńskiego, W. A r m o n a i Z. Łukawskiego. cytowanych już powyżej pracach �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 323 n y c h i i n n y c h . Z grona t y c h studentów wyłonili się następnie z n a k o m i ­ ci badacze i o d k r y w c y w w i e l u dziedzinach n a u k i rosyjskiej, profesoro­ wie różnych uczelni i eksploratorzy t e r e n o w i — geografowie, geologo­ wie, kartografowie, botanicy i i n n i . Cieszyli się o n i dużym uznaniem i autorytetem n a u k o w y m na terenie Rosji, a po odzyskaniu niepodleg­ łości przez Polskę (1918) s t a n o w i l i poważną część k a d r y n a u k o w e j p o l ­ skich uczelni \ Tak więc raz po raz w h i s t o r i i badań S y b e r i i s p o t y k a m y się ze współ­ pracą Rosjan i Polaków, która oprócz oczywistych korzyści dla n a u k i złożyła się n a pewne zbliżenia będące nośnikiem przyjaźni i osobistych kontaktów nacechowanych chęcią niesienia pomocy n a u k o w e j i m a ­ terialnej p o l s k i m badaczom. O sprawach t y c h spotkać można szereg różnych i n f o r m a c j i w pracach polskich autorów, wspominających z wdzięcznością tę pomoc. Jest to więc jeszcze jeden temat mało znany w historii polskich badań poza U r a l e m , mieszczący się w rozdziale " n a u ­ ka i przyjaźń", o l b r z y m i e j m o n o g r a f i i tułaczej n a u k i polskiej, czekają­ cej na swego autora. Wspomniana powyżej i n s t y t u c j o n a l n a pomoc, j a ­ ką niosły P o l a k o m poszczególne uczelnie, muzea czy i n s t y t u t y na t e r e ­ nie Rosji, nacechowana była osobistą serdecznością ze s t r o n y niektórych przedstawicieli ówczesnych sfer n a u k o w y c h Rosji i stanowiła ważny czynnik łagodzący stresy zrodzone zesłaniem, życiem w odosobnieniu, świadomością powikłanych życiorysów nie spełnionych nadziei i u t r a c o ­ n y c h szans. L u d z i e c i , którzy j a k o zesłańcy włączyli się w n u r t badań n a u k o w y c h i o d k r y w c z y c h na S y b e r i i i , b y l i zaledwie małą cząstką p o l ­ skiej diaspory za U r a l e m , a m i m o to niektórzy z n i c h zasłynęli po l a ­ tach jako a u t o r y t e t y na p o l u geografii i geologii, językoznawstwa i et­ nografii. Dodać należy, że tzw. zesłańcy p o l i t y c z n i w y w o d z i l i się z krę­ gu l u d z i o dużym s t o p n i u świadomości społecznej, w y n i e s i o n y m z m u ­ rów uczelni bądź z d o b y t y m w r a m a c h pracy samokształceniowej. T u t a j na zesłaniu pozostawali więc w nieustającej bezczynności społecznej, a t o ciążyło i m jeszcze bardziej. " J a k i e życie t u ciężkie i p r z y k r e ! . . . W y t a m o t y m wyobrażenia n i e m a c i e — Pisał W. S i e r o s z e w s k i — i sądzić n i e możecie, bo i opisać tego n i e można w liście, nawet w całym s z e r e g u listów..., bo to t r z e b a odmalować w całym s z e r e g u obra­ zów... Tęsknota do k r a j u , «żal za życiem u t r a c o n y m marnie», u c z u c i e n i e m o c y w o ­ bec siły, która cię dusi, p r a g n i e n i e i niemożebność jakiejś c e l o w e j , r o z u m n e j dzia­ łalności 1 to w i e c z n e u c z u c i e n i e p o k o j u , podobne z a p e w n e t y l k o do u c z u c i a w ę d r o w ­ nego p t a k a , n i e posiadającego własnego gniazda..., w i e l e , w i e l e i n n y c h T z e c z y , które obiegły cię zewsząd... Szczęśliwi, godni zazdrości c i , co pracować mogą i którym pracować dozwalają" . 8 Zesłańcy szukając na w y g n a n i u nowej f o r m y czynnego życia zajmo| Łukawski, u -c pDyTdiLZCZCL op. ci*., s. 122 i i n n e . JŁi Ji. I A. -A. IV., W rOCIćiW i y o 4 , S. 4U4-4Uł>. �ANTONI KUCZYŃSKI J 324 |j; I' ¡1 ||j w a l i się nierzadko rzemiosłem, h a n d l e m , r o l n i c t w e m , pracą pedagogiczną. Część z t y c h Sybiraków z p r z y m u s u , która powędrowała za U r a l prosto z murów wyższych uczelni, a często gimnazjów, zamieszana w r ó ż r ne f o r m y w a l k i narodowowyzwoleńczej, szukała na zesłaniu możliwości k o n t y n u o w a n i a s w y c h pasji n a u k o w y c h i nierzadko zastępowała j e p r a ­ ca w uprzednio n i e znanych i m dziedzinach. T a k n p . student I n s t y t u t u Weterynaryjnego w Charkowie, P i e k a r s k i , pod wpływem obserwacji ży­ cia Jakutów podjął się pionierskiego zadania stworzenia m o n u m e n t a l n e ­ go po dzień dzisiejszy słownika języka jakuckiego. Niedoszły absolwent U n i w e r s y t e t u Dorpackiego, Czekanowski, zasłynął j a k o badacz geologii Syberii, a słuchacz Carskiego I n s t y t u t u Szlacheckiego w W i l n i e , młody Czerski, poprzez udział w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m zasłużył sobie na ze­ słanie, które okazało się zbawienne dla pomnożenia w i e d z y o budowie geologicznej S y b e r i i i j e j geografii. Z grona "Proletariatczyków", które wydało t a k wiele znaczących postaci w naszym r u c h u r e w o l u c y j n y m , w y w o d z i l i się badacze t e j m i a r y , co Wacław Sieroszewski i Feliks K o n , chociaż pierwszy z n i c h znany jest u nas przede w s z y s t k i m jako pisarz, d r u g i natomiast jako w y b i t n y działacz r e w o l u c y j n y . 1 I Ta n a u k o w a działalność wygnańców p o l i t y c z n y c h dobrze się S y b i r o w i : "dziś, k i e d y staje się wspominam dla mnie wówczas jasne, te d a w n e że w i e l u n a d a l e k i północny wschód, się zaczepić o życie, znaleźć otaczających go l u d z i i w minione spośród bodaj ocalało surogat okazywaniu przysłużyła czasy — pisał po l a t a c h K o n — wygnańców politycznych, rzuconych jedynie jego dzięki sensu w i m choćby drobnej t e m u , że udało badaniu, pomocy im studiowaniu w i c h twardej w a l c e o byt. Przyszły historyk zesłania rozstrzygnąć problem, c z y m się tłumaczy fakt, że ze środowiska litycznych wyszło tylu będzie uczonych musiał badaczy, poświęcić c z a s u , jeśli publicystów zechce wygnańców po­ itd., itp. Wszak większość zesłańców j e s z c z e w l a t a c h sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubieg­ łego s t u l e c i a , k i e d y r u c h r e w o l u c y j n y pisarzy, dużo zaczynał przybierać c h a r a k t e r m a s o w y s t u d e n c i , którzy n i e ukończyli studiów, seminarzyści, a n a w e t gimnazjaliści. A n a k m i m o to n a całym o l b r z y m i m to nowe nazwiska zesłańców, obszarze którzy Sybiru rokrocznie wnosili określony wkład wybijały — to jed­ się coraz do n a u k i " . 0 Dążąc do określenia w miarę realistycznych motywów podejmowania badań n a u k o w y c h na zesłaniu l u b działalności p u b l i c y s t y c z n e j czy pisar­ skiej, w a r t o w t y m miejscu zacytować f r a g m e n t wspomnień Sieroszew­ skiego, który t u w J a k u c j i , powodowany dążnością pozostawienia po so­ bie trwałego śladu, podjął decyzję stania się pisarzem. "Pamiętam r a z , już dobrze po południu — w s p o m i n a w s w y c h pamiętnikach — zabłądziłem n a odległe jezioro i w w y s o k i c h s z u w a r a c h ukryłem się tuż n a d w o ­ dą w oczekiwaniu wszystko jednocześnie k y 8 F. przelotu inne, t a k i e po otaczających Kon, Narodziny dzikich kaczek swojemu mnie wieku. piękne na wieczorne i n i e zwykłe!... ludzi, i c h dusze Wspomnienia, proste, żerowiska ... t a k i e tu Przypomniałem sobie ich uczucie ziemne, ich Warszawa 1»69, s. 446-447. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 325 ' l 1 d r a m a t y ciche, a j e d n a k n i e m n i e j wstrząsające niż namiętność t y c h i n n y c h m i e s z - § kańców d a l e k i c h m i a s t ... C a l a nieskończona r o z m a i t a nieskończoność świata w s t a - I ła p r z e d e mną i wstrząsnęła m n i e swą głębią i mocą ... D r e s z c z d z i w n y , bolesny, i r o z k o s z n y przejął m n i e , j a k gdyby nadejście D u c h a ... Poczułem, że staję się nagle I i n n y m człowiekiem i ze z d u m i e n i e m śledziłem za dokonującą nętrzną robotą... N a g l e błysnęło j a k p i o r u n p o s t a n o w i e n i e : ko to, c o m t u widział, c o m przeżył, i w t e n sposób się w e m n i e w e w - I Będę opisywał w s z y s t - I przekażę bliźnim również cząstkę siebie ... Choć umrę, n i e zginę bez śladu. Powiększę ogrom | świata p r z e z ! | a t o m mojej w i e d z y i mego współczucia" . f 10 \f. Tak więc na S y b e r i i kształtowały się nowe zainteresowania wśród w i e l u zesłańców. C i , których przygotowanie i n t e l e k t u a l n e było większe, s t w o r z y l i interesującą literaturę poświęconą t y m obszarom, a praca badawcza stała się i s t o t n y m składnikiem i c h zesłańczej b i o g r a f i i . " P r a c a t a była normalną ucieczką od wyniszczającej cia i n i e «zamiłowanie zbierać siatki Pustka materiały zesłańców zajmowało życia, niemożność się jakuckiego, badaniem prowadzenia n i e usiłujmy kraju zmuszały do c h w y t a n i a się za c o k o l w i e k , a później dziesiątki też tłumaczyć, Jakutów tej roboty, : i" | J. monotonii zesłańczego ży- do l i n g w i s t y k i * kazało P i e k a r s k i e m u p r z e z do słownika ' z pobudek do której człowieka że i lat !i dzie- i i ideowych. \ ciągnęło, ;j dopiero dobierało się do tego |f ideologiczną p o d b u d o w ę " « . jj Istotnie, t a k było naprawdę i jest to t y m bardziej zdumiewające zjawisko ze względu na fakt, że właśnie ci uwięzieni przez cara, skazani na życie w odosobnieniu p a t r i o c i , którym nierzadko zmieniono karę śmierci na p r z y m u s o w y dozgonny pobyt n a S y b e r i i , t a k bardzo p r z y służyli się ziemi, która wyznaczona dla n i c h została jako miejsce k a r y , jako więzienie bez k r a t . Od tego czasu upłynęło wiele l a t , a wydarzenia dobre i złe przesypał stopniowo popiół zapomnienia, nie t y l k o ze względu n a trudną do­ stępność do źródeł znajdujących się w a r c h i w a c h ZSRR, lecz często też wręcz z p o w o d u urzędowego nieistnienia tego t e m a t u . W t e j przebogatej, nie napisanej po dzień dzisiejszy monografii, pt. Polskie dzieło kulturalne i gospodarcze za Uralem, obejmującej wiele interesujących p r o b lemów, s p o t y k a m y często — m n i e j może znaczące od m o n u m e n t a l n y c h dokonań badawczych — dowody bezintersownej pomocy ze s t r o n y Rosjan, świadczonej na rzecz Polaków podejmujących trudną pracę b a dawczą na rozległych obszarach rozciągających się na wschód od U r a l u . J e d n y m z t a k i c h problemów, spinających klamrą współczesność z przeszłością, jest mało znany dotąd epizod z w y p r a w y polskiego etnologa Stanisława Poniatowskiego do Głodów i Oroczonów, których osady rozciągały się w K r a j u N a d a m u r s k i m . D o t y c z y o n spotkania ze z n a k o m i t y m znawcą t y c h terenów, Władimirem A r s e n i e w e m , a u t o r e m f u n d a m e n t a l n y c h prac o K r a j u U s s u r y j s k i m , obejmujących problematykę geo­ graficzną oraz historyczno-etnograficzną. Ponadto badacz t e n dokonał i i ! | | \ 10 W. S i e r o s z e w s k i, Dzieła, t. 16, K r a k ó w 1958, s. 616-618. 11 K o n , op. c i t , s. 380-381. j . | : I \ :I 1: i i j j \ ! ; ! 1 1 �fii 326 [ ANTONI KUCZYŃSKI szeregu ustaleń k a r t o g r a f i c z n y c h dotyczących t y c h obszarów, od 1900 r. prowadził b o w i e m Arseniew liczne eksploracje terenowe, początkowo na własny koszt, potem natomiast z subsydiów rządowych. Podać t u t a j należy, że właśnie Arseniew, który t a k wiele udzielił P o n i a t o w s k i e m u ważnych i n f o r m a c j i o w a r u n k a c h p r a c y w terenie n a d a m u r s k i m , po skoń­ czeniu szkoły w o j s k o w e j w Rosji s k i e r o w a n y został do P o l s k i i stacjo­ nował początkowo w Ostrołęce, później natomiast na Powązkach pod Warszawą. T a k więc po czternastu latach od w y j a z d u z P o l s k i s p o t y k a się A rsen i e w z naszym badaczem P o n i a t o w s k i m , który przybył na D a l e k i Wschód z odległej Warszawy. Celem w y p r a w y Poniatowskiego było ustalenie, czy pośród p o p u l a c j i tubylczej K r a j u Nadamurskiego z n a j d u ­ ją się t y p y antropologiczne p o k r e w n e I n d i a n o m amerykańskim. Rezulta­ t y wcześniej prowadzonych badań etnograficznych na terenie północ­ no-wschodniej A z j i (W. Bogoraz, W. Jochelson) wykazywały b o w i e m istnienie w k a t a l o g u k u l t u r o w y m mieszkających t a m ludów daleko idących podobieństw z kulturą I n d i a n . N a gruncie t y c h ustaleń powsta­ ła wręcz fascynująca j a k na owe czasy teoria pochodzenia I n d i a n ame­ rykańskich z obszarów A z j i , którzy poprzez Cieśninę Beringa, A l e u t y i Alaskę m i e l i przybyć na k o n t y n e n t amerykański i z czasem szeroko rozprzestrzenić się daleko na południe, aż po Ziemię Ognistą. Sądzono więc, że "czerwonoskórzy" Indianie A m e r y k i to odłam p o k r e w n y bądź nawet identyczny, z żółtolicymi t u b y l c a m i rubieżnych obszarów pół­ nocno-wschodniej A z j i — Czukcze, K o r i a c y , J u k a g i r z y , I t e l m e n i . Dążąc do wyjaśninia tego p r o b l e m u przedsięwzięto szereg różnorodnych badań porównawczych. Analizowano i n w e n t a r z k u l t u r o w y I n d i a n oraz t z w . o k r a j n y c h ludów A z j i . W s u k u r s etnografom p r z y c h o d z i l i antropologowie przeprowadzający specjalistyczne badania t y c h ludów, zestawiając ca­ łe ciągi pomiarów ciała luzkiego, j a k wzrost, obwód głowy, wskaźniki t w a r z y , nosa i inne g r u p y wskaźników skalicznych. J e d n y m z t y c h bada­ czy był Aleś Hrdlićka, czeski antropolog, przebywający w Stanach Z j e d ­ noczonych, entuzjasta t e o r i i o a z j a t y c k i m pochodzeniu I n d i a n a m e r y ­ kańskich. Jadąc w swą podróż badawczą na Syberię, przebywał on krót­ ko w Warszawie, gdzie zaproponował K a z i m i e r z o w i Stołyhwie w y p r a ­ wę do jaskiń n a d Jenisejem, a za jego pośrednictwem P o n i a t o w s k i e m u badania w e Wschodniej S y b e r i i . Na tę wyprawę antropologiczno-etnograficzną do K r a j u Nadmurskiego wyjechał P o n i a t o w s k i z Warszawy z początkiem maja 1914 r. z r a m i e n i a Smithsonian I n s t i t u t i o n oraz U n i Pnl^w L T T ^ L ™ n™ y " g t o m e , z zadaniem badan w s r o d Goldow n a d A m u r e m i Oroczonow n a d C h u n g a n . Ze wstępu do dzien­ n i k a w y p r a w y d o w i a d u j e m y się, ze m i m o u s t a l o n y c h wcześniej związ­ ków k u l t u r o w y c h między l u d a m i A z j i północno-wschodniej a I n d i a n a m i amerykańskimi f a k t t e n nie mógł być wystarczającym dowodem na po­ parcie tezy o azjatyckiej kolebce "czerwonoskórych", ze względu na f a k t zapożyczeń. W a s z �SPOTKANIE "Również siebie S. P O N I A T O W S K I E G O i stwierdzenie zamieszkałymi pokrewieństwa Czukczami i Z W. A R S E N I E W E M fizycznego Kanakami 327 między s t o s u n k o w o z jednej strony a n o c n y c h wybrzeży P a c y f i k u n i e mogło być dość s i l n y m i a r g u m e n t a m i liwości { p r z y j m o w a n y c h mi hipotezy byłoby amerykańskimi kałymi". a pół­ w o b e c moż­ p r z e z niektórych autorów) p r z y b y c i a t y c h ludów do A z j i z A m e r y k i Północnej. N a t o m i a s t wyższej blisko Indianami bez porównania ważniejsze d l a p o t w i e r d z e n i a stwierdzenie ludami pokrewieństwa syberyjskimi, fizycznego możliwie daleko po­ między Indiana­ siebie zamiesz­ od 12 Tak określony cel w y p r a w y wymagał więc w y j a z d u na D a l e k i Wschód. Po drodze zatrzymał się P o n i a t o w s k i w Petersburgu, gdzie za­ warł szereg interesujących znajomości z ówczesnymi przedstawicielami etnografii rosyjskiej, którzy wcześniej p r o w a d z i l i badania na rozległych obszarach S y b e r i i . Oprócz cennych r a d i wskazówek odnośnie do w y ­ prawy, jakie otrzymał od t y c h l u d z i , wszyscy z n i c h s t a r a l i się przyjść m u z pomocą. Ówczesny wiceprezes T o w a r z y s t w a Geograficznego w Pe­ tersburgu, Szokalski, dopomógł m u w załatwieniu p r z e p u s t k i na p o r u ­ szanie się po terenie objętym wyprawą. Od L . Sternberga — p r a c o w n i ­ ka M u z e u m Etnograficznego Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k , który j a k o ze­ słaniec p o l i t y c z n y spędził k i l k a l a t na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Niwchów — otrzymał P o n i a t o w s k i list polecający do Arseniewa, d y r e k t o r a m u z e u m w Chabarowsku, który udzielił m u dużo cen­ n y c h r a d i wskazówek odnośnie do w y p r a w y . Z okresu p o b y t u w Pe­ tersburgu datuje się także spotkanie Poniatowskiego z P i e k a r s k i m , któ­ r y opowiedział m u swoją historię, z a n i m stał się z n a n y m badaczem ję­ zyka jakuckiego. Odnotowując m n i e j znane f a k t y z b i o g r a f i i Piekarskie­ go podać należy, że wśród Jakutów spędził on 18 l a t i dopiero w r o k u 1905, głównie przez w s t a w i e n n i c t w o Sternberga i Radłowa, udało m u się wrócić do Rosji i zamieszkać w Petersburgu, gdzie pracował w M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n y m , przygotowując w y d a w a n i e ogromnego słownika języka jakuckiego, z materiałów zgromadzonych podczas zesłania. Prze­ bywając w J a k u c j i mieszkał początkowo P i e k a r s k i w r a z z i n n y m i ze­ słańcami, co relacjonuje P o n i a t o w s k i e m u : "urażony docinkami Jakutów, że żyje u n i c h n a łasce — zażądał dla siebie ziemi i p o m i m o p r z e p r o s i n i próśb Jakutów n i e odstąpił o d s w e g o z a d a n i a . Z w i e l ­ kimi trudnościami spośród których prowadził zwłaszcza względu n a b r a n i e w pierwszych bogacze latach uciskający przez Piekarskiego gospodarkę biednych byli wśród mu Jakutów, niechętni w obronę t y c h o s t a t n i c h . W r e s z c i e sobie wielką p o w a g ę wśród Jakutów, zaprowadził u n i c h sądy p o l u b o w n e , ze wyrobił poma­ gał im w s t o s u n k a c h z władzami a d m i n i s t r a c y j n y m i itd. Żegnano go z żalem i b a r ­ dzo o w a c y j n i e . Pobytu w I Z Jakutką miał s y n a , o typie m o n g o l s k i m , który był podczas m e g o kursie Następnie P i e k a r s k i W oddziału języków wschodnich ożenił isię z Rosjanką Uniwersytetu z Jakucka, Petersburskiego. a l e d z i e c i z nią n i e m a . 1913 r o k u jeździł w s w e r o d z i n n e strony, zaś w 1914 wybierał się do 14 S. P o n i a t o w s k i , w 1914 roku, Dziennik " L u d " , t. 50: 1966, s. 16. wyprawy do Kraju Goldów i Warsza- Oroczonów �ANTONI 328 KUCZYŃSKI w y , ale bodajże w niej n i e był. P o p o l s k u mówi b a r d z o Czekanowskiemu, k i e p s k o , a i to zawdzięcza który zaczął go douczać i pod którego w p ł y w e m zaprenumero­ w a ł sobie «Dziennik P e t e r s b u r s k i * . Mówiłem z n i m o S i e r o s z e w s k i m , «12 lat w k r a ­ j u Jakutów». P i e k a r s k i w i d z i t a m liczne błędy, wynikające z niedostatecznego nowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego w y d a n i a tej książki pod opa­ redakcją i z d o d a t k a m i P i e k a r s k i e g o , o ile zgodzi się n a to S i e r o s z e w s k i " . 18 i i; ij, li jj Później, już po opuszczeniu Petersburga w d n i u 18 maja 1914 r., podczas dalszej podróży na miejsce badań spotyka również P o n i a t o w ­ s k i polskie ślady n a S y b e r i i . I t a k np., w k a n c e l a r i i generała-gubernator a w Chabarowsku poznaje zarządzającego kancelarią sekretarza o naz­ w i s k u W i t a l i Aleksandrowicz Z a k r e w s k i , którego określa "perikińczyk i e m " , ten b o w i e m oświadcza m u , że "chodził do szkoły, a następnie na p r a w o w Warszawie". I n n y m z n o w u z r u s y f i k o w a n y m P o l a k i e m pocho­ dzącym z U k r a i n y był W i n c e n t y D o b r o w s k i , z zawodu agronom, p r a c u ­ jący wówczas j a k o kustosz w m u z e u m w Chabarowsku. W tymże s a m y m m u z e u m spotyka woźnego, który dobrze znał Piłsudskiego z okresu j e go p o b y t u na D a l e k i m Wschodzie, gdzie wsławił się p i o n i e r s k i m i bada­ n i a m i n a d życiem i kulturą Ajnów. P o t e m spotyka jeszcze kolejnego zruszczonego Polaka o n a z w i s k u Strzyżewski, piekarza i c u k i e r n i k a w Chabarowsku oraz brata wspomnianego poprzednio polskiego antropo­ loga Stołyhwy, o n a z w i s k u Bradłyński, który "pojechał przed r o k i e m ze Stołyhwą n a d Jenisej, a następnie został na S y b e r i i " . S p o t k a n i przez Poniatowskiego o w i " d a w n i P o l a c y " to t y l k o n i e l i c z n i z t y c h przedsta­ w i c i e l i naszego n a r o d u , którzy zamieszkiwali na D a l e k i m Wschodzie. Z l i t e r a t u r y wspomnieniowej o tematyce syberyjskiej w y n i k a , że m i e ­ szkała t u t a j duża ilość Polaków. W Chabarowsku n p . b y l i to kolejarze, p r a c o w n i c y Zarządu K o m u n i k a c j i Wodnej, rzemieślnicy i k u p c y . Część z n i c h rekrutowała się z zesłańców, którzy uwikłani w r u c h p a t r i o t y c z ­ n y na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego m u s i e l i w oddaleniu od s t r o n r o d z i n n y c h wyzbyć się marzeń o w o l n e j Polsce. Poważną grupę s t a n o w i l i na D a l e k i m Wschodzie Polacy, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach rosyjskich nie m o g l i znaleźć pracy w P r z y w i ślańskim K r a j u . "Wszystkie posady rządowe były wówczas w Polsce t r u d n o dostępne dla Polaków. M o g l i o n i natomiast emigrować w głąb rosyjskiego i m p e r i u m na dalekowschodnie rubieże, na «oswojenie» P r i moria obszarów n a d A m u r e m do K r a i u Ussurviskiego n a Kamczatkę obszary wówczas n i e m a l pustynne, jeśli chodzi o inteligencję" j a k pisał S. M . Saliński w książce Ptaki powracają do snów. A w d o d a t k u w y ­ jazd na D a l e k i Wschód dawał niemałe p r z y w i l e j e , przykład roczny u r l o o no dziesięciu latach oracv d o d a t k i do Doborów możność bezpłat­ nego o t r z y m a n i a działki na władne gospodarstwo różne u l g i podatkowe i t a k dalej 1 8 P o n i a t o w s k i, op. cit., s. 78-79. �SPOTKANIE "Chętnych do w y j a z d u pracę tę h o j n i e S. P O N I A T O W S K I E G O posyłano n a wielką płacono, co się w efekcie bardzo obszernej Polacy monografiii: Z W. 329 ARSENIEWEM pracę, l e c z z a w s z e za i m p e r i u m grubo opłacało. T o temat do na Dalekim p o l s k i c h n a d P a c y f i k i e m . Dość powiedzieć w pionierską Wschodzie, wielkiej skrócie, że p o d w a l i n y sagi dziejów pod g o s p o d a r ­ cze i k u l t u r a l n e z a g o s p o d a r o w a n i e t a m t y c h o l b r z y m i c h odłogów i wciągnięcie t y c h azjatyckich polskiej kresów myśli w zasięg cywilizacji t e c h n i c z n e j , polskiej — to dzieło przedsiębiorczości polskich przede pionierskich rąk, wszystkim" . 1 4 Cały niemalże ówczesny przemysł na D a l e k i m Wschodzie — stocz­ nie, gorzelnie, f a b r y k i przetworów r y b n y c h , c u k r o w n i e , garbarnie i t p . — to także spory wkład polskich rąk i myśli polskich inżynierów. O n i b u ­ dowali również mosty, tunele, w i a d u k t y i dworce kolejowe na o l b r z y m n i e j trasie kolejowej Irkuck-Charbin-Władywostok 1 . W latach 1895¬ 1905 w i e l u Polaków osiedliło się na D a l e k i m Wschodzie. To o n i w r a z z r o s y j s k i m i osadnikami b u d o w a l i o l b r z y m i , j a k na owe czasy, p o r t w e Włodywostoku, będący r o s y j s k i m kluczem do P a c y f i k u . W i e l u polskich specjalistów pracowało wówczas w t y m mieście. W i c h rękach znajdowa­ ły się szpitale i apteki. O n i pracowali w sądownictwie i a d m i n i s t r a c j i , zjednując sobie uznanie władz carskich. Na D a l e k i m Wschodzie p r o ­ w a d z i l i badania przyrodnicze trzej uczestnicy Powstania Styczniowego: D y b o w s k i , W i k t o r Godlewski i Michał J a n k o w s k i oraz w s p o m n i a n y już B. Piłsudski, przyczyniając się do poznania t y c h ziem. Badacze ci w z b o ­ gacili n a u k i przyrodnicze, etnografię i archeologię o szereg i n t e r e s u ­ jących realiów dotyczących Dalekiego Wschodu. P e w n y m nawiązaniem do i c h prac były badania etnograficzne, prowadzone t u t a j tuż przed I wojną światową przez znakomitego etnologa polskiego Poniatowskiego nad kulturą Goldów i Oroczonów. Badania te, które przerwane zostały na s k u t e k w y b u c h u I w o j n y światowej, stanowią cenne dopełnienie do materiałów gromadzonych współcześnie przez etnografów i archeologów radzieckich. Ostatnio n p . pisał o t y m B. P. Polewoj na łamach miesięcz­ nika " D a l n y j Wostok", stwierdzając między i n n y m i : 5 "rezultaty etnograficznych i antropologicznych badań P o n i a t o w s k i e g o powinny być szczegółowo p r z e a n a l i z o w a n e przez u c z o n y c h r a d z i e c k i c h . Materiały te. są także cennym badaczu Z relacji źródłem o znakomitym Poniatowskiego wynika, z wdzięcznością z a t e m w s p o m i n a m y że był Dalekiego Wschodu o n człowiekiem K. Arseniewie. o bogatej W. osobowości, p o l s k i c h patriotów, którzy udostępnili n a m te d o k u m e n t y publikując j e w 1966 r o k u " 16 . Odnośnie do spotkania Poniatowskiego z Arseniewem, to z zapisów dziennika, który prowadził nasz badacz, w y n i k a , że po raz pierwszy spot­ kał się on z n i m w d n i u 3 czerwca 1914 r o k u , k i e d y to złożył wizytę 14 S . M . S a 1 i ń s k i , Ptaki 1 5 J. J a n k o w s k i , niejszych powracają do snów, W a r s z a w a w i mostowcy Mosty do końca 1 wojny Polsce światowej, polscy 1974, s. 104-105. (od czasów " M o n o g r a f i e z Dziejów N a u k i najdaw­ i Techniki", t. 83: 1973, s. 267-276. 1 8 B . P. P o l e w o j , Etnograf W o s t o k " , n r 9: 1976, s. 135. S. Poniatowskij o W. K. Arseniewie, "Dalnyj �; ANTONI 330 i' I 111 w c h a b a r o w s k i m m u z e u m posiadając list polecający od Sternberga, któr y otrzymał podczas p o b y t u w Petersburgu. Zwięzłe zapisy poczynione przez Poniatowskiego informują: | j "Środa 3/VI... W j | niego * bardzo 1 KUCZYŃSKI wzrostu m u z e u m zastaję A r s e n i e w a . Szczupły, trochę wyżej niż śred- lat 40 (jak s a m później powiedział) t w a r z s y m p a t y c z n y m wyglądzie. Rozgadaliśmy j a k między dobrymi o trochę s u r o w y m , ale się, p r z y c z y m od r a z u \ ! ła się a t m o s f e r a , znajomymi. Arseniew [ j m u z e u m , objaśnia, mówi trochę o własnych b a d a n i a c h . M u z e u m >•' n y przez s c o w y c h r z e c z y bardzo bogate. Z a j m u j e \ I imię. jednego Zawiera z byłych niewielką mnie obrazów w sali Grodekowa, posiedzeń, po odnośnie -do m i e j ­ o d d z i e l n y dwupiętrowy b u d y n e k , generał-gubernatorów, galerię wytworzy- oprowadza postawio- którego też przyrodę, nosi etnografię ¡i' i archeologię. O s t a t n i a głównie z badań własnych A r s e n i e w a ' . P r z e d m u z e u m li' s t a r e p o m n i k i grobowce dzińskie, j e d e n z n i c h w kształcie ogromnego żółwia ( s y m - stoją ¡1 b o i nieśmiertelności) pochodzi z N i k o l s k a U s s u r y j s k i e g o , gdzie z n a l e z i o n o go w z i e - \'r mi. l\ i: ich dziale n a d z w y c z a j n e j wartości posąg s z a m a n a z w s z e l k i m i a k c e s o r j a m i , o f i a r o w a n y W zakresie Arse- niewowi etnografii najbogaciej reprezentowani naję tamże p a n a W i n c e n t e g o D o m b r o w s k i e g o . j n y , n i e rozumiejący już p r a w i e ¡1 Z i, jakoby ji umawiamy zawodu o 12 w w numerze. ¡'j obecnie zaś k u s t o s z m u z e u m . D o m b r o w s k i pewnym miejscu w się z A r s e n i e w e m \\-. J e s t to z r u s y f i k o w a n y P o l a k z U k r a i - po p o l s k u , więc muszę z n i m mówić po r o s y j s k u . agronom, w ii ji w z g r o b u s z a m a n a p r z e z jegoż s y n a . Oglądam z b i o r y od 4 do 4 i 1/2, p o z - I i: Oroczowie, mieście i Dombrowskim południe, po c z y m w r a c a m Czwartek znajdują się kości mówi, przy że słyszał, kopaniu do h o t e l u n a herbatę, którą 4/VI. I d z i e m y o 12 z A r s e n i e w e m i Dombrowskim pijałem kopać z a c z e p i a i c h , i d z i e m y do z a j a z d u , właściwie szopy, w której zwykle rzekome kości, n i c podobnego n i e m a i n i e było, wracając s p o t y k a m y Oroczorów. niew zamawia ziemi, pójść w to m i e j s c e następnego d n i a Arseniew się z a t r z y m a l i , A r s e - i c h , ażeby p r z y s z l i następnego d n i a r a n o do m u z e u m . Z a c z y n a p a - jj dać deszcz. Idę z A r s e n i e w e m li j e d z i e m y do Łopatinów, którzy mieszkają n i e d a l e k o za pocztą. Z a j m o w a l i : t a m coś n a obiad, potem s i e d z i u m n i e do 5 pp., w r e s z c i e ji 3 bardzo s k r o m n i e urządzone pokoje... Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów j|. i Goldów n a I m a n , a l e t a m n i e bardzo ;'' i b y l i w k i l k u czy n a w e t \\[ i m poszło, więc u d a l i się potem n a A m u r k i l k u n a s t u w s i a c h między C h a b a r o w s k i e m a Dogoszem. Zapomogę dostał n a to I w a n A l e k s a n d r o w i c z z Władywostoku, więc t a m też oddał I: do M u z e u m ii 2 godzin, burchany, dają o których mówiłem wyżej. Bawimy m i trochę pożądanych wiadomości. O k a z u j e i] wybierają i; dwóch uczniów ze szkoły r e a l n e j m i e j s c o w e j , się do Goldów zaczynając u Łopatinych się, że i w od S a k a c z i a l a n u , p r z y w około tym roku c z y m biorą ze sobą której Łopatin j e s t n a u c z y c i e l e m f: p r z y r o d y . Łopatin, s a m z pochodzenia S y b i r a k , uczył się w s z k o l e r e a l n e j w C h a - j barowsku, •. grafią i; j e j i m n i e kino., gdzie też spędzamy wieczór n a nędznym p r o g r a m i e . .,!: a następnie skończył przyrodę w K a z a n i u , gdzie też zajmował się e t n o - u Adlera. Piątek Łopatinowi 5/VI. S z u k a m r a n o idę do M u z e u m zeum Ponieważ oprócz gipsu wypadła zdatnego lekcja, więc A r s e n i e w proponuje do odlewów, a l e n a próżno. Potem z i n s t r u m e n t a m i , które n i e s i e « B a j k a » t r a g a r z Chińczyk ... W m u ­ Arseniewa i Dombrowskiego z a w i e d l i n a s , robię więc d l a p o k a z u są Łopatinowie, natomiast Oroczoni o d l e w u c z n i a , a następnie demonstruję moje i n s t r u m e n t y i martinowską technikę pomiarów. P o obiedzie pakuję, j e s t e m trochę l' przeziębiony j; się maścią B o r g e t a , 'i S t e r n b e r g , i n a d r u g i dzień wstaję z d r o w y . i' II ¡i' (cały dzień deszcz), a l e o p i j a m którą w r a z się herbatą z cytryną z i n n y m i l e k a m i wynotował wysmarowuję m i przed wyjazdem Sobota 6/VI ... P r z y c h o d z i A r s e n i e w , r a d z i kupić kołdrę chińską z a r u b l a jako �SPOTKANIE S . P O N I A T O W S K I E G O Z W. A R S E N I E W E M 331 podkładkę do s p a n i a i u m a w i a m y się n a popołudnie do Łopatinów. Idę n a obiad, potem s z u k a m kołdry po chińskich s k l e p i k a c h , ale n i e mają. O 6 popołudniu z A r s e n i e w e m do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, idę a p o t e m z n i m do A r s e n ł e - w a . A n s e n i e w mieszkał ... z a m o s t e m w w i l i i swego p r z y j a c i e l a topografa, p u ł k o w ­ n i k a A c h m a n i e t o w a . Własne m i e s z k a n i e p r z e d n i e d a w n y m c z a s e m zwinął i wysłał żonę do swego majątku w tombowskiej c z y s a r a t o w s k i e j g u b e r n i i , ponieważ jechać n a w y p r a w ę do Oroczonów i Goldów, czekał n a decyzję ostateczną ttiego,. który obiecywał dać m u środki już w i w końcu, j a k się wkrótce m a r c u , a t y m c z a s e m wciąż okazało, to n i e dał, odkładając miał Gondazwodził tę sprawę do 1916 roku. Arseniew, syn obywatela z i e m s k i e g o , skończył szkołę realną, p o t e m dał go do szkoły w o j s k o w e j , ojciec o d ­ choć s a m n i e miał do tego o c h o t y i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu p a ­ r u miesięcy n a Powązkach pod W a r s z a w ą . Już j a k o oficer zabrał się do uczenia i się przyrody ... hodował Służąc z książek zwierzęta, robił np. n a Powązkach zakładał zaledwie 2 razy się za t o wówczas w Warszawie, gorliwie bardzo pociągała Wschodnia której naturalnie interesowała S y b e r i a , p r z e n o s i się więc t a m bodaj i z początku n a własny k o s z t r o b i ekspedycję, a p o t e m od rządu ... W akwaria pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w d o m u . Mówił, że ciągle go wówczas i solidnego sobie zbiory i t d . I n n e r z e c z y w c a l e go n i e interesowały. był w c a l e n i e poznał. Z a j m o w a ł k u r s u uniwersyteckiego, dostaje w 1900 r o k u n a n i e zapomogi c z a s i e s w y c h w y p r a w p o z n a j e j a k n i k t dotąd cały k r a j U s s u r y j s k i , robi mnóstwo zdjęć t o p o g r a f i c z n y c h , z b i e r a k o l e k c j e geologiczne, zoologiczne, e t n o ­ graficzne, archeologiczne. R o b i puszczalnie słownik z czasów języka Oroczonów-udihe ( p r z y myśla własną transkrypcję materiału spis i p l a n y w i e l k i c h r u i n , robót t z w . średniowiecznego r o s y j s k i c h przeszedł tów swych czeskie badań oczerki dla mu książka się pierwszorzędnego to z p o w o d z e n i e m , bo Krają, jak mi kursu nauk przyrodniczych uniwersy­ gruntownie coś 28 c z y 29 i niewątpliwie od przeciętnego s t u d e n t a ... J a k o j e d e n Arseniew ogromny książkę: Wojennoje istoriczeskie gdzie obok geologii, geografii, z rezulta­ i geografi- b o t a n i k i , zoo­ i t d . n i e p o t r z e b n i e wsadził u w a g i o c h a r a k t e r z e s t r a t e g i c z n o - t o p o - wskutek publiczności tekstu wydaje Ussuryjskowo logii i etnografii gra&cznym, s a m bardzo gruntowniej ziemnych, przy­ spisuje fonetyczną), w ogóle z b i e r a mnóstwo ze w s z y s t k i c h d z i e d z i n . U d a j e przeszedł o w i e l e «Bochaj», c z y m n i e znając i n n y c h t r a n s k r y p c j i , o b ­ n a i w n i e mówił z 33 w i e l k i c h podręczników tetów państwa czego książka niedostępna. m a atlas Zaś została autor z mnóstwem wydana dostał jako zaledwie własnych «sekretnaja>., jeden naturalnie egzemplarz. map Arseniewa Obok pierwszorzędnej wartości. K a p i t a l n i e j s z e są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w C h a b a r o w s k i c h d z i e n n i k a c h , a które p r z y g o t o w u j e kowej. Siedzimy u Arseniewa obecnie do d r u k u w do 11 wieczór, oglądając formie jego m a p y , mapę książ­ Amuru i omawiając e w e n t u a l n y wspólny w y j a z d i p o b y t w S a k a c z i a l a n i e . Poniedziałek 8 V I . N a 11 idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi p o d m o i m k i e ­ runkiem odlew Arseniewa, daną m i przez A r s e n i e w a Koło później 5 przychodzi Arseniew, ze s w y c h w y p r a w , omawiamy broszurę Matieriały gadamy wyprawę. Obiad, po ustorii Ussuryjskowo sobie, opowiada po c z y m c z y t a m m i niektóre krają. przygody pochłaniam j e z o g r o m n y m z a i n t e r e s o w a n i e m . O p o w i a d a o sta­ r y m G o l d z i e D e r s u Uzała, który kiedyś w n o c y przyszedł zgłodniały do j e g o obo­ zowiska w wspólne przygody szeniem: tajdze i odtąd p r z e z k i l k a i n i e r a z ratując «nie mogąc nigdy przestać lat towarzyszył m u w w y p r a w a c h , życie. O p o w i a d a opowiadać o nim z prawdziwym ze względu dzieląc wzru­ n a jego k r y s t a l i c z n i e czystą naturę... Obozowali r a z późną jesienią n i e d a l e k o ujścia r z e c z k i L i f u do j e z i o r a C h a n k a . �I i' ł ii ANTONI 332 Arseniew zaproponował było dość w i e t r z n o , i ¡1 KUCZYŃSKI s t a r e m u , by poszli i wskazywał razem na kaczki. n a jakieś d a l e k i e Dersu n i e w powiedział, że s a m pójdzie, poszedł z n i m r a z e m . P o l o w a n i e godzin, małe przy c z y m dość się oddalili s t r u m y k i wpadające wieczór, k i e d y trzeba bliżej przeciągając w lekko śniegową i rozumieli Arse­ potrwało kilka niejednokrotnie przeskakując d r o b n e rozgałęzienia. T y m c z a s e m pod w i a t r się zaczął wzmagać, coraz ale już było p r z e s k a k i w a l i , zamieniły się t e r a z wiatr zimno, c i e m n o bo mu chmurę. Wzięli ,się do o d w r o t u , dmący od j e z i o r a zaczęło się robić ubrani lub jej s t r u m y k i , które poprzednio s z e r o k i e r z e k i , bo Wkrótce od obozowiska, było pomyśleć o p o w r o c i e , czarną za późno. M a l u t k i e do L i f u odradzał, c h m u r k i , a l e skoro coraz i padać bardziej coraz dobrze, że s t r a s z n a p u r g a , rozlewał ich wody. gęstszy śnieg. O b a j która się właśnie byli rozpoczęła i mogła potrwać ze t r z y d n i , może i c h stąd już n i e wypuścić żywych. D e r s u zwró­ cił się: «jeżeli n i e będziesz m n i e teraz słuchać, zginiemy» i zabrał się żywo do ści­ n a n i a pęków s i t o w i a i t r z c i n y , każąc A r s e n i e w o w i częli ścinać i zgarniać n a kupę p r z y c o r a z mroku. Arseniew przemoczony wkrótce zgubił robić toż s a m o . P o s p i e s z n i e z a ­ większym śniegu i zwiększającym nóż, D e r s u kazał m u r w a ć i zziębnięty A r s e n i e w sitowie się rękami, a l e n i e długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, b y się to n a co zdało i wkrótce upadł n a ziemię n a pół zmarznię­ ty. T e r a z d o p i e r o zrozumiał n a co była p o t r z e b n a trzcina. Dersu zaczął go mia­ n o w i c i e zarzucać tą trzciną i s i t o w i e m , a k i e d y nawalił już wielką kupę, s a m się wczołgał pod nią i położył obok niego, koło siebie pod kupą t r z c i n y i s i t o w i a śnieg zawalił i c h coraz b a r d z i e j , a l e leżąc ocaleni b y l i od z a s v o a n i a śniegiem i zaczęli się p o w o l i rozgrzewać. Przeleżeli t a k p o d śniegiem całą dobę i dopiero n a drugi dzień popołudniu stru¬ purga ustała, chwycił m i e n i a c h i j e z i o r k a c h wrócili do s i l n y mróz i już po zamarzniętych obozowiska. T o znów opowiadał A r s e n i e w -o różnych s p o t k a n i a c h w tajdze. R a z np. odszedł s a m daleko w i e c z o r e m n a p o l o w a n i e i spostrzegł w tajdze samotną nędzną kę. Wszedł do n i e j i zastał starego lepian­ Chińczyka p o s z u k i w a c z a «żeńszenia». S t a r y już 46 l a t mieszkał s a m o t n i e w p u s z c z y , zupełnie n i e widząc l u d z i z wyjątkiem dzającego go 2 razy do r o k u Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, odwie­ nabojów i żywności w z a m i a n za n a z b i e r a n i e p r z e z s a m o t n i k a k o r z e n i a «żeńszenia». L e p i a n ­ k a i j e j urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, s t a r y był c h o r y , leżał zgorączkowan y n a tapczanie, n i e mając s t a n gospodarza A r s e n i e w sił zapalić ognia i przygotować sobie s t r a w y . Widząc został p r z y n i m n a noc, rozpalił w piecu, zrobił s t a r e ­ m u kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał j a k s t a r y z n a c z n i e się uspokoił i w r e s z c i e całkiem uciszył. Z r a n a n i e chcąc budzić Chińczyk, cicho wstał i poszedł z l e p i a n k i , n i e żegnając się z gospodarzem. ku d n i a c h zdarzyło się A r s e n i e w o w i lepianki. wszedł Zapragnął więc wszystko zobaczyć, do niej t a k samo, budzić gospodarza, jak i z wielkim jak w przechodzić ze s w y m i się ma przypadkowo zdziwieniem chwili, kiedy który teraz leżał w zobaczył, z niej po tym samym Po k i l ­ ludźmi koło tej poznany że cichu jej wewnątrz wychodził, samej gospodarz, pozostało n i e chcąc m i e j s c u i t a k , j a k go otulił A r s e n i e w , a l e już umarły. I mówił A r s e n i e w dużo j e s z c z e o w y s o k i e j liczkach na umieszczonych przez Chińczyków, żeńszenia i myśliwych, s a m o t n y c h dróżkach l u b przełęczach z n a p i s a m i j a k np.: «przechodniu, w t a ­ k i e j to a t a k i e j odległości stąd z n a j d u j e i etyce mieszkańców p u s z c z y , o t a b ­ poszukiwaczy weź czego Opowiadał C i potrzeba* o polowaniu się m o j a l e p i a n k a . Jesteś głodny, idź t a m i j a k podobno gościność nigdy na tygrysa lub n a jelenia, kiedy nie bywa poszli nadużywana. z Dersu czato­ wać w nocy koło p o l a n y , n a którą miało wyjść stado. J e l e n i e zawiodły, n a t o m i a s t rozległ się n i e d a l e k o n e m przejmuje. potężny Arseniew się r y k coraz wścieklej r y k t y g r y s a , co i n a j d z i e l n i e j s z e g o oczekując napaści, skierował lufę w powtarzać, ale D e r s u myśliwego zim­ stronę, skąd zaczął położył strzelbę n a z i e m i , upadł na. �SPOTKANIE kolana i zwrócił wiedzieli S. P O N I A T O W S K I E G O się do t y g r y s a bowiem, Z W. A R S E N I E W E M z przemową. Przepraszał że to m i e j s c e , n a którym t y g r y s 333 go, że t u p r z y s z l i , n i e poluje, tłumaczył tygrysowi, że p u s z c z a j e s t w i e l k a , m i e j c a dość d l a w s z y s t k i c h , więc i oni z a r a z pójdą poszu­ kać sobie innego. A r s e n i e w miał wielką o chotę zmierzyć się z t y g r y s e m (zabił p o ­ t e m d w a jeszcze), ale p r z e z wzgląd n a D e r s u zaniechał z a m i a r u i odeszli stamtąd nie n a p a s t o w a n i bowiem przez tygrysa. temem, a l e już m o c n o Po (Goldowie nigdy n a t y g r y s a n i e polują, wspólnego z n i m i pochodzenia, v i d e dalej A k t a n k a od A m b a , j e s t on jest ich to­ bodaj w y k l u c z o n y m ) . — I j e s z c z e j e d n a opowieść o D e r s u . p a r u l a t a c h włóczęgi z Arseniewem zdarzyło się D e r s u , że spudłował kiedyś do z w i e r z a , zmarkotniał s t a r y i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on s a m n a świecie i wkrótce n i e będzie miał kto polować d l a niego rzyny l u b złapać ryby. Arseniew wzruszył się i przypominając zwie­ staremu, ile to r a z y ocalił m u on życie, powiedział, że z a to on już go od siebie n i e puści. D e r s u nic n i e odpowiedział, a l e k i e d y zdarzyło i m się być po p e w n y m cach ujścia L i f u , kę powiedział: zaprowadził A r s e n i e w a «w to m i e j s c e od w i e l u do tajgi i wskazując czasie w okoli­ n a maleńką polan­ lat znosiłem znalezione przeze m n i e żeń- szenie, weź j e sobie w s z y s t k i e z a to, coś m i wówczas mówił» i przypomniał swój c h y b i o n y strzał. D e r s u przyszedł w p r a w d z i e z Arseniewem do m i a s t a , ale n i e mógł w n i m długo wytrzymać, już po p a r u t y g o d n i a c h w y b r a ł się n a p o l o w a n i e dalekiego od C h a b r a n o w s k a przez jakiegoś podmiejskiego obłowić z a l e d w i e paroma do n i e ­ p a s m a C h i c h c y r . N i e s t e t y s a m padł t a m ofiarą, z a b i t y włóczęgę a l b o i kolonistę Moskala, r u b l a m i i dubeltówką. Zabójstwa który mógł się Chińczyków l u b G o l - dów czy Oroczonów w t a j d z e p r z e z M o s k a l i zdarzają się, j a k mówił A r s e n i e w , coraz częściej. P o wyjściu A r s e n i e w a skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek 9/VI ... W r a c a m do d o m u , telefonuje Arseniew, że do m u z e u m przy­ szedł Orocz, idę więc t a m o 3. O r o c z o m Sulendża B a t a n i z n a d O n i u j a albo T r o i c koj r z e c z k i (vide nież, za to w choty, «Oroczoni — ubraniu przyszedł Przyprowadził zasięgnąć brata udihe» N . 1.). T w a r z b a r d z o i n d y j s k a , całość rów­ i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. M a s u ­ porady starszego l e k a r s k i e j , gorączkuje, od siebie, któremu sił n i e m a , płuca niedźwiedź, strasznie bolą. pokie­ reszował t w a r z i rozerwał oko. Z całego d o m u (2 rodzin) zostało i c h t y l k o dwóch, r o d z i n y obu w y m a r ł y w zeszłym r o k u n a ospę. E p i d e m i a ta grasowała z ogromną siłą, o p o w i a d a l i i m później G o l d o w i e w S a k a c z i a l a n i e , j a k k i l k u M o s k a l i z T r o i c k o - w o w y b r a ł o się p o t e m niew pokazuje n a O n i u j , ograbiać wymarłe O r o c z o n o m m u z e u m , obstalowuje «stoibizna» Oroczonów. i c h n a j u t r o r a n o , potem Arse­ wracam do d o m u i układam r u l o n i k i z bilonem. Środa Dżen 10/VI. R a n o (Dzian) mierzę O r o c z o n a , robię zdjęcia z Torgonu, który przyszedł razem z niego i ze starego z Oroczonami. Dzian Golda przyjechał również do l e k a r z a , ale n i e wziął ze sobą pieniędzy. N i on, n i s t a r s z y O r o c z o n n i e rozumieją po r o s y j s k u , j e d e n zakupują p r o w i a n t w puszkach, konserwy 75 r b . Kupuję tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. P o obiedzie z K u n s t a i A l b e r t s a ; m l e k o zgęszczone i c u k i e r k i , k a k a o , masło mięsne, j a r z y n y , kompoty, s u c h a r k i itd. ogółem b l i s k o za też trochę naczyń k u c h e n n y c h i narzędzi o b o z o w y c h (łopata, czaj­ nik, kociołek, kubeł, k u b k i ) . P r z y c h o d z i Strzyżewski, uczeń 6 k l a s y m i e j s c o w e j szkoły r e a l n e j , który został się umyślnie n a d r u g i r o k , ażeby towarzyszyć A r s e n i e w o w i że A r s e n i e w dostał Strzyżewskiego już ze sobą. odmowną Idziemy odpowiedź od na wyprawę. Mówi mi, Gondattiego. do C z u r y n a , gdzie kupuję Wobec tego m u płaszcz i długie buty, po c z y m wstępujemy n a chwilę do M u z e u m . G r y s z a dostaje biorę gumowy stamtąd dubeltówkę z' w a r u n k i e m , ażeby strzelał p t a k i d o zbiorów m u z e a l n y c h . Z o s t a w i a m Dombrowskiemu pieniądze n a k o s z t a wysyłania do W a r s z a w y z funduszów W. B r u n a . M i a n o w i c i e przed wyjazdem zbiorów z a k u p i o n y c h wręczył m i D r W a c ł a w Brun I �ANTONI 334 KUCZYŃSKI 275 Tb. n a k u p n o zbiorów, które przeznaczył d l a Z b i o r ó w E t n o g r a f i c z n y c h Przemysłu i R o l n i c t w a . A r s e n i e w go, dzięki c z e m u , przesyłka Chabarowska wy. Z dał m i n a k l e j k i z firmą m u z e u m m o i c h zbiorów do C h a b a r o w s k a była bezpłatna, a z znów z n a k l e j k a m i m u z e a l n y m i z b i o r y miały w ę d r o w a ć muzeum wracamy z Gryszą do d o m u Muzeum Chabarowskie- n a herbatę, przynoszą do Warsza­ nam w tym c z a s i e 3 duże d r e w n i a n e p a k i z p r o w i a n t a m i od K u n s t a i A l b e r t s a . Czwartek u 11/VI. R a n o w M u z e u m K u n s t a trochę p r o w i a n t u o d l e w O r o c z o n a , po c z y m dokupuję oraz biorę 140 (funtów) gipsu w jeszcze dużych b l a s z a n k a c h . Kupuję też l a t a r n i e do n a m i o t u . P a k u j e m y się, G r y s z a p o m a g a . Wieczorem oraz wizytę wieczorem czas składam kartę wizytową pożegnalną u Łopatinów, s t a t k i e m do T r o i c k o w o g d y Łopatiny ze s w o i m i u Gornów, których n i e zastaję mamy bowiem i stamtąd w jechać z Gryszą w domu, w piątek górę łodzią do S a k a c z i a l a n u , u c z n i a m i mają jechać motorówką w pod­ poniedziałek wprost do Sakaczialanu. ... Sobota Potem 13/VI. R a n o kończymy p a k o w a n i e , później piszę 9 listów i k a r t , strzygę krótko włosy. N a n a chwilkę do Muzeum. wieczór jadę do Arsenie- w a , który m i c z y t a wyjątki ze s w y c h n a d z w y c z a j n i e c i e k a w y c h dzienników. P o t e m idę z n i m do Łopatinów, z którymi u m a w i a m y się jechać wspólnie w poniedzia­ łek. ... N i e d z i e l a 14/VI. R a n o piszę listy, potem kościół 11-12 1/2, p o t e m o b i a d i l i s t y . O 5.00 idę do Strzyżewskich. O j c i e c koło 40, całkiem zruszczały P o l a k , p i e k a r z - c u kiernik, m a t k a R o s j a n k a , prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem p r z y c h o d z i G r y s z a p i j e m y r a z e m herbatę i r o z m a w i a m y ży, s i l n y , bardzo piszę l i s t y , o jego n a u c e . Chłopak d u ­ l u b i n a u k i p r z y r o d n i c z e , u c z y się dość dobrze, k o l e k c j o n u j e owa­ d y itp. B r a k m u dobrego w y c h o w a n i a i dlatego musiałem m u później n i e r a z ostro wsiąść n a k a r k , c o za każdym r a z e m dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać n a deszcz, wróżąc kiepską pogodę n a d n i następne. Poniedziałek 15/VI. D e s z c z e od r a n a . P r z y c h o d z i G r y s z a , n i e w i e m y , czy Ł o ­ p a t i n y jadą dziś, ale koło 11 przychodzą i c h realiści, mówiąc, że o 2.00 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się n a wóz, regulując hotel i j e d z i e m y n a wybrzeże, gdzie stoi d a n a do naszej d y s p o z y c j i motorówka p r z e z o j c a jednego z jadących z Ł o patinami wymi: uczniów, p. P i o t r a Priamurskoj Iwanowa Obłasti, bardzo Delie, zarządzającego majątkami ły s p o k o j n y chłopak, przeszedł właśnie do 5 k l a s y , zaś jego k o l e g a j e w , s y n leśniczego, bardzo perypetiach i siedzeniach w państwo­ wysoką figurą. S y n jego, K o l a , dość nieśmia­ Żenią W o r o p a - wesoły, s i l n y chłopak, przeszedł bodaj do 4 po długich niższych k l a s a c h . Przyjeżdżam n a przystań, Łopatiny już czekają, n i e m a t y l k o chłopców. Ładujemy r z e c z y n a motorówkę, przyjeżdżają mówi do m n i e j a k n a j l e p i e j chłopcy i państwo Delie. po p o l s k u , ale j a k później słyszałem, n i e uważa Ona się już za Polkę, choć podobno miało to m i e j s c e d a w n i e j . O n Łotysz, a dzieci n a t u r a l ­ nie w y c h o w a n e Delie po r o s y j s k u i w prawosławiu. Motorówka rządowa d a n a n a m p r z e z jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo miła. A m u r o l b r z y m i a , wspaniała r z e k a . . . " szybko ... J a z d a bardzo 1 7 Jeszcze w t y m s a m y m d n i u dotarł S. P o n i a t o w s k i do osady Sakaczialan, gdzie 16 czerwca 1914 r. rozpoczął badania. I t a k przez następne d n i aż do 8 sierpnia 1914 r. zmieniał k o l e j n o miejsce p o b y t u przenosząc się ze w s i do w s i , prowadząc badania antropologiczne i etnograficzne. Na skutek w y b u c h u I w o j n y światowej badania zostały przerwane. Już 12 sierpnia 1914 r. uczestnicy b y l i w Chabarowsku. T u t a j P o n i a t o w s k i " P o n i a t o w s k i , op. cit, s. &2-90. �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O Z W. ARSENIEWEM 33* zajęty p r z y g o t o w a n i a m i do odjazdu znajduje czas na d w u k r o t n e s p o t k a ­ nie się z A r s e n i e w e m . Obaj planują wspólne badania w latach 1915¬ 1916. W d n i u 24 sierpnia 1914 r. opuszcza P o n i a t o w s k i Chabarowsk. D o planowanej wspólnie z A r s e n i e w e m ekspedycji nie dochodzi, natomiast materiały z odbytej w 1914 r. w y p r a w y po w i e l u b u r z l i w y c h k o l e j a c h zostały dopiero w y d a n e w r o k u 1966, i to w bardzo s k r o m n e j f o r m i e , z całą pewnością nie w t a k i e j , na jaką zasługiwały ze względu na i c h wartość merytoryczną i osobę badacza. Ze spotkań o d b y t y c h z A r s e n i e w e m wyniósł P o n i a t o w s k i przekona­ nie, że w p o l u w i d z e n i a tego badacza mocno tkwiły s p r a w y c y w i l i z a ­ cyjnych wpływów n a postawy tubylców, co ukazane zostało przez niego poprzez losy p r y m i t y w n e g o D e r s u Uzały, człowieka tajgi, dzikiego w t y m rozumieniu, jakie t e m u słowu nadałby J a n J a k u b Rousseau, t z n . czło­ wieka nieskażonego cywilizacją, o którym sam A rs e nie w " n i e może prze­ stać opowiadać ze względu na jego krystalicznie czystą naturę", wspo­ mina w d z i e n n i k u P o n i a t o w s k i . Los p r y m i t y w n e g o Dersu jest w p e w ­ n y m sensie odbiciem stosunków panujących w dzikiej tajdze długo przed jej kolonizacją, w której zgodnie ze sobą współżyli ludzie i przyroda. A n i m i z m D e r s u Uzały to echo odległych wierzeń, które pod wpływem c y w i l i z a c j i zaczęły zanikać, podobnie j a k znikło szereg i n n y c h elemen­ tów k u l t u r o w y c h właściwych tutejszych l u d o m . Mieliśmy t u t a j rów­ nież do czynienia ze znaczną depopulacją, w w y n i k u której spadła liczeb­ ność t u b y l c z y c h rodów, a nierzadko też niektóre z n i c h starte zostały z powierzchni ziemi. Sądzić należy, że wskazanie przez Arseniewa cech charakteru tkwiących w osobowości " d z i k i e g o " D e r s u Uzały jest jego osobistą refleksją n a d t y m , co w gruncie rzeczy s t a n o w i pierwotną w a r ­ stwę w w y c h o w a n i u człowieka, zło czy dobro, i n s t y n k t współżycia czy i n s t y n k t agresji i niszczenia. Jest to więc n i e z w y k l e interesujący d l a etnografa obraz z o p t y m i s t y c z n y m kluczem, chociaż pokazany on zo­ stał w f o r m i e zwięzłego s t u d i u m etnologicznego, lecz zbeletryzowanej opowieści, której w a l o r y literackie spotkały się z wysoką oceną M a k s y ­ ma Gorkiego. P r z y j a z n y stosunek Dersu Uzały do p r z y r o d y nakazuje m u t a k samo traktować ludzi. Jest on osobą, która w swej istocie rów­ nie przyjaźnie t r a k t u j e przyrodę oraz t y c h , których coraz więcej spo­ t y k a w d z i k i c h ostępach t a j g i penetrowanej przez białego człowieka, ba, stara się i m pomagać i nieraz r a t u j e z rozlicznych opresji. Jest t o więc często występujący m o t y w w e wszelkich opowieściach, obrazujących proces kolonizacji, w których, j a k na ironię, p r y m i t y w n i e j s i od białych eksploratorów żółtolicy czy czerwonoskórzy t u b y l c y charakteryzujący się otwartością, szczerością czy chęcią ofiarowania swojej przyjaźni, g i ­ ną z r e k i bardziei cvwilizowaneso orzvbvsza Dersu żviacv w taidze iest człowiekiem p r a w n y m , p o d o b n y m do równie p r a w y c h I n d i a n a m e r y k a n skich którzy jeśli walczą z białym człowiekiem, t o t y l k o w obronie i f �ANTONI 336 jj! jj!-- KUCZYŃSKI własnej ziemi, a posiadających również swojego bohatera cechującego się mądrością i prawością, j a k i m jest s t w o r z o n y przez białego człowieka W i n n e t o u . Odbywając swe wędrówki po dzikiej tajdze patrzył A r s e n i e w na wszystko, co go otaczało, o k i e m etnografa. Dostrzegał odległy i n i e ­ zwykły świat wierzeń i zwyczajów, chwytał n a gorąco u l o t n e wrażenia, póki nie znikły m u z pola widzenia przesłonięte przez nowe doznania. A ponadto teren jego eksploracji, m i m o n o m i n a l n e j w o w y m czasie przynależności do i m p e r i u m rosyjskiego, stanowił przysłowiową "ziemię niczyją", będącą terenem i n f i l i t r a c j i różnych wpływów, posiadających swoją historię pełną d r a m a t y c z n y c h wątków. Klucząc po niezbadanym terenie raz po raz napotykał Arseniew świadectwa t y c h dramatów, j a k chociażby wspomniana w d z i e n n i k u Poniatowskiego śmierć Chińczyka w zgubionej w głębi t a j g i lepiance. Dostrzegał też odmienność różnoję­ zycznych ludów, których liczebność stanowiła już wówczas na s e t k i , był znawcą umiejącym t r a f n i e scharakteryzować najważniejsze oblicze ich k u l t u r y , o czym świadczy chociażby mapa z objaśnieniami etnogra­ f i c z n y m i , sporządzona dla Poniatowskiego. T a k więc ciągłe przebywanie w terenie złożyło się na to, że A rs e nie w n i e p r z e r w a n i e chłonął zew­ sząd to niewyczerpane bogactwo etnograficznego żywiołu. Bez wątpie­ nia posiadał też duży talent l i t e r a c k i , każde b o w i e m z jego dzieł cha­ r a k t e r y z u j e się wartkością opisów a u t e n t y c z n y c h zdarzeń i faktów. Świadczą o t y m również jego r o z m o w y z P o n i a t o w s k i m , który wspo­ m i n a w d z i e n n i k u , że g d y "przechodzi Arseniew, gadamy sobie, opowia­ da m i niektóre przygody ze s w y c h w y p r a w , pochłaniam je z o g r o m n y m zainteresowaniem". K i e d y indziej z n o w u odnotowuje, że czytał m u on wyjątki ze s w y c h nadzwyczajnie c i e k a w y c h dzienników, podkreślając z uznaniem, że w dużym d o r o b k u tego badacza "kapitalniejsze są jego d z i e n n i k i z podróży, częściowo d r u k o w a n e w chabarowskich d z i e n n i ­ kach, a które p r z y g o t o w u j e obecnie do d r u k u w f o r m i e książkowej". Ta fascynacja t e k s t a m i Arseniewa znalazła swoje odbicie w d z i e n n i k u Poniatowskiego, który wiele miejsca poświęcił w n i m opisowi losów Dersu Uzałv Nadmienić t u t a i należv że wedłue n a i n o w s z v c h badań n a co zwrócił uwagę w s p o m n i a n y już Polewoj, do spotkania Arseniewa z Dersu doszło 3 sierpnia 1906 r., natomiast wszystkie zdarzenia z t y m związane cofnął autor w swoich książkach do r o k u 1902, k i e d y to f a k ­ tycznie miała miejsce w y p r a w a w dolinę r z e k i L i f u , niedaleko j e j ujścia do Jeziora Chanka. P o n i a t o w s k i natomiast, zdaniem Polewoja, miał czytać najwcześniejszą wersję losów Dersu Uzały, opowiadania które w p i e r w o t n e j w e r s j i opublikował J . A. Sem w czasopiśmie " D a l n y j Wo¬ s t o k " , n r 9: 1972. Ponadto z losami tego dzikiego człowieka t a j g i zapoz¬ nał się P o n i a t o w s k i przed ukazaniem się książki Arseniewa zatytuło­ wanej W debrjach Ussurijskogo krają. Był więc nasz badacz c e n i o n y m przez Arseniewa słuchaczem, któremu czytał swe d z i e n n i k i . 1 Chabarowskie spotkanie z A r s e n i e w e m , w i e l k i m znawcą k u l t u r y l u - �SPOTKANIE S. P O N I A T O W S K I E G O 337 Z W. A R S E N I E W E M nadamurskich, z n a k o m i t y m k a r t o g r a f e m , a także w y b i t n y m p o d ­ różnikiem, pomogły P o n i a t o w s k i e m u w sformułowaniu bardziej o p t y ­ malnych założeń badawczych. Dzięki n i e m u uzyskał też z n a k o m i t y c h przewodników terenowych, a znajomość z małżeństwem Łopatinów w znaczący sposób wpłynęła na pewność naszego badacza, że przyjęte plany badawcze możliwe są do zrealizowania. Zaznaczyć t u t a j należy, że organizatorzy w y p r a w y , t j . wspomniane powyżej amerykańskie i n ­ stytucje naukowe, określiły w głównych zarysach r e j o n badań, który obejmował Goldów n a d A m u r e m i Oroczonów n a d C h u n g a r i . Natomiast dalszej szczegółowej lokalizacji terenów eksploracji miał dokonać sam Poniatowski po zasięgnięciu o p i n i i czynników miejscowych. D l a orga­ nizatorów w y p r a w y miał on dostarczyć określony materiał antropolo­ giczny, t j . p o m i a r y wskaźników ciała dokonywane metodą G. M a r t i n a , gipsowe o d l e w y t w a r z y oraz materiał zdjęciowy. Będąc j e d n a k etnolo­ giem zamierzał P o n i a t o w s k i zgromadzić p r z y okazji materiał etnogra­ ficzny, stąd też niezmiernie ważna dla tego przedsięwzięcia okazała się znajomość z A r s e n i e w e m , który znając teren badań, a także l u d z i , w istotny sposób przyczynił się do zgromadzenia materiału naukowego, dotyczącego życia i k u l t u r y miejscowych ludów. Jeśli m o w a o s t o s u n k u Arseniewa do naszego badacza i jego r o l i , jaką wniósł w końcowe p r z y ­ gotowanie w y p r a w y , w a r t o może t u t a j wspomnieć o t y m , j a k on sam ocenił spotkanie z P o n i a t o w s k i m . Tuż po przyjeździe Poniatowskiego do Chabarowska, który — j a k w i e m y — przyjechał t u z l i s t e m polecają­ cym od Sternberga, doszło do spotkania o b u badaczy. W j e d n y m z listów, który wysłał A r s e n i e w tuż po t y m s p o t k a n i u , pisał o n S t e r n b e r g o w i : "Złożył m i wizytę polecony przez Pana S. P o n i a t o w s k i . Poznaliśmy się dobrze i dokonaliśmy pomiarów antropologicznych tubylców oraz zdję­ liśmy gipsowe o d l e w y i c h t w a r z y . Okazałem j e m u pełną życzliwość". Natomiast już po wyjeździe Poniatowskiego na badania w k o l e j n y m liście Arseni ew pisał, że badacz nasz d ó w "przebywał w Chabarowsku stosunkowo długo. Poznaliśmy się wzajemnie i poświęciliśmy sobie s t o s u n k o w o dużo c z a s u . O n nauczył m n i e robić g i p s o w e o d l e ­ w y l u d z k i c h t w a r z y . Dziękuję P a n u s e r d e c z n i e , z a to, że przesyła P a n do m n i e l u ­ dzi, t a k b a r d z o rozmiłowanych w antropologii się w i e l u n o w y c h swoją wiedzę" 18 r z e c z y mających i etnografii. O d niego odbicie w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j dowiedziałem i wzbogaciłem . Dzisiaj, g d y po latach c z y t a m y relacje z w y p r a w y na te dalekie prze­ strzenie n a d a m u r s k i e , m i m o w o l i stają n a m przed oczami losy p o l ­ skich badaczy S y b e r i i , którzy w i n n y c h zgoła w a r u n k a c h — b o w i e m j a k o zesłańcy — p o d e j m o w a l i pionierskie nieraz eksploracje terenowe. W p r a ­ cy t e j s p o t y k a l i się o n i j e d n a k z dużą życzliwością władz miejscowych oraz z pomocą, jaką nieśli i m niektórzy przedstawiciele ówczesnej n a u - 18 22 - Polewoj, op. cit., s. 134. Etnografia Polska X X V I I / ! �338 ANTONI KUCZYŃSKI k i rosyjskiej. T a k j a k Arseniew okazał w i e l e życzliwości Poniatowskie­ m u , t a k i n n i Rosjanie pomagali p o l s k i m badaczom, czyniąc historię kontaktów polsko-rosyjskich w badaniach na S y b e r i i bardziej żywą i spersonifikowaną. I oczywiście, niezależnie od tego, j a k kręte nieraz były d r o g i t e j pomocy, widać, że n i e na próżno p o d e j m o w a l i o n i ten t r u d . Poprzez pracę j e d n y c h , a pomoc d r u g i c h Syberia stawała się bar­ dziej bliska c y w i l i z a c j i , potem zaś cywilizację tę wzbogacała poprzez z y s k i czerpane z bogactw u k r y t y c h w zmarzlinie. I jeśli dzisiaj jesteśmy świadkami intensywnego r o z w o j u gospodarczego s y b e r y j s k i c h przestrze­ n i , nie p o w i n n a schodzić n a m z pola widzenia świadomość, że jest w t y m również mała cząstka zesłańczego losu w i e l u pokoleń Polaków. f i i \ i f i t i i i j 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50ae3ff38a12accee392a556a37c4368.pdf 63be749e6cd0f81b812875a6e008a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1002 Title A name given to the resource Peruwiańska ceramika ludowa / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.173-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Romana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1881 XXVII, z. 1 ROMANA K R Z A N O W S K A PERUWIAŃSKA CERAMIKA LUDOWA "The more information we have making techniques in Peru, the interpret ancient ceramics." on the modern pottery better will be able to J . H . Rowe 1 "aunque la agropecuaria sea la principal actividad econó­ mica, las artesanías de carácter utilitario y artístico de­ sempeñan un papel notable en la economía rural." L . Zeballos M . 1 W obrębie Republiki Peru wyróżnić można trzy zdecydowanie od­ mienne krainy geograficzne: pustynny pas nadpacyficznego wybrzeża (costa), szerokie pasmo andyjskich łańcuchów górskich wraz z rozgałę­ zionym systemem dolin rzecznych i kotlin (sierra) oraz należące do do­ rzecza Amazonki nizinne tereny pokryte tropikalną dżunglą (selva). Od najdawniejszych okresów historii człowieka na obszarze dzisiejszego Pe­ ru, costę i sierrę cechował inny przebieg rozwoju kulturowego niż selvę i zaliczane są one do odmiennych tradycji kulturowych . Dlatego też zajmując się peruwiańską ceramiką ludową, której tradycja sięga tak daleko wstecz dziejów tego kraju, nie sposób łączyć mechanicznie w jed­ ną całość wyrobów garncarskich z costy i sierry oraz selvy. Poniższe rozważania dotyczą więc ceramiki z wybrzeża i gór jako najbardziej dla Peru charakterystycznej. Tak rozumiane współczesne garncarstwo peruwiańskie nie doczekało się jak dotąd żadnego kompleksowego opracowania i artykuł ten stano­ w i właściwie pierwszą próbę przeanalizowania oraz podsumowania da3 1 Z przedmowy J . H . Rowe'a jako edytora czasopisma „Nawpa Pacha", do zamieszczonego tam a r t y k u ł u L . O ' N e a l e (Notes on Pottery Making in Highland Peru, "Ñawpa Pacha", No. 14: 1976, s. 41-60). L. Z e b a l l o s M i r a n d a , Protección y desarrollo de las artesanías nativas, [w:] Anales. Primera Reunión de Antropología de lis Países del Grupo Andino, L a Paz 1976.' * G. R. W i 11 e y, An Introduction to American Archeology. Vol. 2. South America, New Jersey 1971, s. 17-24. 2 �174 R O M A N A K R Z A N O W S K A nych opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, a także ze­ branych bezpośrednio przez autorkę podczas badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1973 i 1978 *. Niestety podstawowy materiał informa­ cyjny jest bardzo zróżnicowany, tak pod względem czasu zebrania da­ nych, ich zakresu, jak i ilości. Ponieważ jednak generalnie literatura przedmiotu jest nader szczupła , nie pominięto żadnej, nawet wzmiankowo ujętej informacji, o ile tylko zasługiwała na wiarygodność . Po­ nadto, na podstawie tezy Fostera i mając konkretne dowody na jej potwierdzenie w przypadku peruwiańskiego garncarstwa ludowego , przy analizie wzięto pod uwagę dane odnoszące się do znacznego okresu: praktycznie od początku naszego wieku do 1978 r. Oczywiście starsze informacje dotyczące poszczególnych ośrodków garncarskich mogły się już obecnie w pewnej mierze zdezaktualizować, lecz nie na tyle, jak s ą ­ dzę, by zmienić zasadniczo ogólną charakterystykę peruwiańskiej cera­ m i k i ludowej: pod względem technik stosowanych przy jej produkcji, zdobnictwa, rodzaju wyrobów. Zgeneralizowanie zaś tych danych było właśnie celem niniejszego artykułu. Najpełniejszego materiału źródłowego dostarczyły w y n i k i indywidu5 6 7 8 4 Dodatkowe uzupełnienie stanowiły informacje ustne uzyskane dzięki uprzej­ mości mgr M. Zachorowskiej (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie), •która prowadziła badania w Peru w latach 1973-1974, oraz dr. A. Krzanowskiego, który prowadził badania w latach 1972-1974 i 1977, 1978. Poza tutaj cytowanymi inne publikacje zawierające istotną informację na temat peruwiańskiej ceramiki ludowej nie są znane autorce, co oczywiście nie wyklucza ich istnienia. Często- są one trudne do wyśledzenia, ponieważ cenne ba­ dania w y k o n u j ą nierzadko specjaliści innych dziedzin i publikują rezultaty na mar­ ginesie odległych tematycznie opracowań. Np. archeolog peruwiański R. Ravines opublikował dane o ośrodku Huancas w Noticias. Investigaciones Arqueológicas en el Perú: 1965-1966, "Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1965-1966, s. 247-254. « Na przykład B. M i s h k i n (The Contemporary Quechua, [w:] Handbook of South American Indians, vol. 2, Bureau of American Ethnology, Smithsonian I n ­ stitution, bull. 143, Washington 1946, s. 433) i H. C a s t r o P o z o (Nuestra comu­ nidad indígena, L i m a 1924) wymieniają tylko ośrodki garncarskie, przy niektórych podając bardzo ogólnikowo lokalizację. W związku z tym nie wszystkie można odnaleźć na mapie. G. F o s t e r (The sociology of pottery, [w:] Ceramics and men. Viking Fund Publications in Anthropology, vol. 41: 1965, s. 43-61) wykazał, iż garncarstwo l u ­ dowe to rzemiosło bardzo konserwatywne, opierające się innowacjom. W efekcie technologia produkcji ceramiki może bez wielkich zmian przetrwać długie okresy. « Np. H. H. B r ü n i n g (Moderne Töpferei der Indianer Perus, "Globus", No. 35: 1898, s. 259-160) i J . S a b o g a l W i e s s e (Siete sitios cerámicos en la re­ gión Piura, L i m a 1978) w odstępie prawie stu lat stwierdzili niemal identyczną tech­ nologię i profil produkcji ceramiki w Olmos. Także R. Krzanowska uzyskała w 1978 r. informację, że jeszcze kilkanaście lat temu wyrabiane były naczynia identyczne (są przechowywane i u ż y w a n e przez wieśniaków) z tymi, których pro­ dukcję udokumentował w 1915 r. E . G o d e t (Monographie de la Région de Huancavelica (Département de Junin). Pérou., "Bulletin de la Société Neuchateloise de Géographie", t. X X V I I : 1918, s. 121-182). 5 7 �PERUWIAÑSKA C E R A M I K A 175 L U D O W A 10 1 2 alnych badań J. C. Telia », R. Ravinesa , L . O'Neale D. Lavallée F. Engela , D. C o l l i e r a J . C. S p a h n i e g o « oraz autorki *, a także prace M . Luny B . ' , J. Sabogala W . i A. Inafuku Y. , wykonane w ostatnich latach na zlecenie peruwiańskiego Ministerstwa Pracy ( M i ­ nisterio de Trabajo) . Poza tym wykorzystano szereg innych publikacji, nie poświęconych specjalnie garncarstwu ludowemu . Na podstawie zebranego materiału sporządzono zestawienie (tab. 1) obejmujące 63 ośrodki wyrobu ceramiki wraz z ich charakterystyką. Nie jest to na pewno pełna lista i widoczne na mapie (ryc. 1 ) zgrupowania r 13 1 17 1 8 19 20 21 2 2 2 3 » J . C. T e l l o , Tecnología y morfología alfarera y la cerámica Máchica, [w:J Tecnología Andina, L i m a 1978, s. 415-432. " R a v i n e s , op. cit.; t e n ż e , Cerámica actual de Ccaccasiri, Huancavelica, [w:] Tecnología Andina, Lima 1978, s. 447-466. O'N e a 1 e, op. cit. D. L a v e l l e e , La poterie de Acó (Andes centrales du Pérou), "Objects et Mondes", t. V I I , fase. 2: 1967, s. 103-120. i» F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chuca, Pérou, "Bulletin de Société Suisse des Américanistes", No. 35: 1971, s. 21-26. D. C o l l i e r , Pottery stamping and molding on the North Coast of Peru, Actas del X X X I I I Congreso Internacional de Americanistas, San José, 20-27 julio 1958, t. I I , San José 1959, s. 421-431. J . C . S p a h n i , Lo cerámica popular del Perú, Lima 1966. R. K r z a n o w s k a , A. K r z a n o w s k i , Garncarstwo ludowe w, dolinie Alto Chicama w północnym Peru, "Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1, s. 185-214. M. L u n a B a l l o n , Algunos apuntes acerca de la cerámica en el distrito de Pucará, L i m a 1976; t e n ż e , Algunos apuntes acerca de las principales artesa­ nías de la ciudad de Ayacucho, L i m a 1977. S a b o g a l W i e s se, op. cit. A. I n a f u k u Y a g u i , La población artesanal de valle del Mantaro, aspec­ tos cuantitativos y cualitativos, necesidades, posibilidades y metodología adecuada para su capacitación, t. I I I : La cerámica en distrito de Acó., L i m a 1975. ° Prace na temat regionu ¡Piura i Ayacucho wykonane zostały według ujedno­ liconego systemu zbierania i opracowywania informacji, zgodnie z postanowienia­ mi I V Konferencji Ministerstw Pracy P a ń s t w Andyjskich (IV Conferencia de M i ­ nisterios de Trabajo del Grupo Andino), która odbyła się w Medellin (Kolumbia) w 1976 r. Poza uprzednio cytowanymi także: C. B. D o n n a n , Antiguos marcas de alfarero y su interpretación a través de analogía etnográfica, [w:] Tecnología An­ dina, L i m a 1978, s. 439-446; R. P. E b e r s o l e , La artesanía der Sur del Peru, México 1968; J . F e r n á n d e z B a c a , Motivos de ornamentación de la cerámica Inca-Cuzco, t. I , L i m a .1973; S. L i n n é , The Technique of South American Ceramies, Göteborgs Kungl. V e t e n s k a p s = o c h = V i t t e r h e t s = S a m h ä l l e s Handlingar, F j ä r de Följden, Band 29, No. 5: 1925; J . S a b o g a l , El toro en las artes populares del Perú, Lima 1949. W rubryce 11 tabeli obok nazwiska autora podano w nawiasie rok, w k t ó ­ rym prowadzone były badania terenowe lub zaznaczono znakiem zapytania brak tego typu danych; data poza nawiasem to rok publikacji, a jej brak oznacza infor­ mację ustną. Wszystkie prace, na które powołuje się tabela, są cytowane w tekście. « Numer ośrodka na mapie odpowiada kolejnej pozycji w tab. 1, gdzie poda­ na jest jego nazwa. Ze względu na lokalne skupienia kilku ośrodków garncarskich 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 �176 R O M A N A K R Z A N O W S K A ośrodków w poszczególnych regionach Peru są efektem raczej przypad­ kowego skoncentrowania badań, niż szczególnej preferencji garncarstwa w tychże regionach. Przypuszczalnie w każdej niemal prowincji istnie­ je lub istniał do niedawna jakiś ośrodek garncarski, lecz brak systema­ tycznego przebadania pod tym kątem ogromnego obszaru sierry i costy peruwiańskiej. Według aktualnie posiadanych informacji technologia produkcji ce­ ramiki ludowej przedstawia się następująco (w podziale na charaktery­ styczne etapy): SUROWCE I PRZYGOTOWANIE MASY G A R N C A R S K I E J Podstawowym surowcem do wyrobu ceramiki jest oczywiście glina. Jednakże tylko w wyjątkowych przypadkach jej własności fizyczne i skład chemiczny są takie, że wystarczy wydobytą glinę zmieszać z wo­ dą i powstaje masa dająca się łatwo formować oraz nie pękająca przy wypalaniu. W takiej wygodnej sytuacji są garncarze z górskich dystryk­ tów w departamencie Piura — z Olleros, Sondorillo, Soącha, Shayango i Sondor oraz z Checca Pupuja (dept. Puno) i Santo Domingo de los Olleros w prowincji Huarochiri (dept. Lima). Eksploatują oni przypusz­ czalnie jedne z tych nielicznych w Peru złóż glinek ceramicznych. W większości jednak przypadków garncarze korzystają z glin wietrzelinowych o znacznie gorszych parametrach, wymagających korekcji przy pomocy tzw. schudzacza. Na ogół schudzaczem jest piasek (na wybrzeżu lub w dolinach wielkich rzek górskich, jak np. Mantaro) lub tłuczeń skał magmowych czy osadowych . Może to być zwietrzały andezyt (Caulimalca), margiel (Caaccasiri), łupek tabliczkowy (Yauya, Llumpa, Piscobamba i Chacas) i inne. Kiedy indziej masę garncarską stanowi mieszanina dwóch lub nawet trzech rodzajów gliny. I tak na przykład w regionie Pucara eksploatuje się złoże zlokalizowane na prawym brze­ gu rzeki, zbudowane z dwóch warstw: górnej, barwy szarej, o większym udziale materiału ilastego, i dolnej, barwy czerwonej, z dużą domieszką piasku. Owe dwa rodzaje glin nazywane są odpowiednio "plastyczna" 2 4 25 i konieczność posłużenia się podkładem o stosunkowo małej skali, zaniechano wpi­ sywania nazw na mapę. Z uwagi na konieczność częstego p o w o ł y w a n i a się na to samo źródło, przy podawaniu informacji dotyczących konkretnych ośrodków garncarskich nie będzie dalej cytowana literatura — poza kilkoma wyjątkami. Referencje można znaleźć w rubryce 11 tab. 1, gdzie ośrodki zestawiono w kolejności alfabetycznej, a dane bibliograficzne we wcześniejszych przypisach. * L i , n n e (op. cit.) podaje za E . N o r d e n s k i 6 I d e m (Comparative Ethnografical Studies, vol. 3, Góteborg 1924), że w ośrodku garncarskim Tirapata u ż y w a ­ no jako materiału schudzającego sproszkowanych skorup ceramicznych. Ponieważ jednak jest to przypadek odosobniony, a informacja pochodzi z początku wieku, nie uwzględniono go w ogólnej charakterystyce schudzaczy. M 5 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 177 L U D O W A Ryc. 1. Rozmieszczenie ośrodków produkcji ceramiki na terenie Peru: 1 — granice Peru, 2 — granice garncarskie 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a departamentów, (numer XXVII/1 odpowiada 3 — stolice kolejnej departamentów, pozycji w tab. 1) 4 — ośrodki �178 R O M A N A K R Z A N O W S K A i "antyplastyczna", a miesza się je w stosunku 3 : 1. Można by więc po­ wiedzieć, że glina czerwona pełni rolę schudzacza. Podobną metodę sto­ suje się w dolinie Marcapata, przy czym podstawowym surowcem jest glina wietrzelinowa ze złóż łupkowych (chuda), którą miesza się ze sproszkowaną czerwoną glinką (o własnościach uplastyczniających). Na­ tomiast w Quinua miesza się naprzód w równych proporcjach dwa ro­ dzaje gliny tłuściejszej (z różnych miejsc), a następnie dodaje trzecią część gliny zapiaszczonej, wydobywanej w Tantaniyocc. Złoża gliny, jak i różnego rodzaju schudzaczy, znajdują się na ogół w bliskim sąsiedztwie ośrodków garncarskich. Odległości do eksploato­ wanych kopanek wynoszą najwyżej kilkanaście kilometrów i tylko na wybrzeżu bywają większe — np. garncarze z Mórrope korzystają ze złóż oddalonych o 30 k m od swej wsi. Podkreślić jednak należy, że w danym ośrodku stosuje się zawsze surowce pochodzące z tych samych źródeł, polegając na wypróbowanej ich jakości i wierząc, że są najlepsze w oko­ licy. Na ogół tereny, na których znajdują się kopanki, nie są własnością poszczególnych rzemieślników czy też wspólnot wiejskich, w których zamieszkują. Tak więc zmuszeni są płacić albo za prawo do eksploata­ cji (np. wspólnota L l i k i Llaka wspólnocie Matara), albo za konkretny urobek (np. w Caulimalca za każdy worek gliny), albo też "od osoby", jak to ma miejsce w Sondorillo, gdzie złoże należy do cofradii « przy lo­ kalnym kościele. Wydobywaniem gliny (a także schudzaczy) zajmują się sami garncarze, używając przy t y m łomów i kilofów. Urobek ładuje się do płacht lub worków i transportuje bądź na własnych plecach, bądź na grzbietach osłów. Jednorazowo wydobywa się na ogół większą ilość su­ rowca, wystarczającą na dłuższy czas codziennej produkcji i od razu od­ powiednio przerabia na masę garncarską, która właściwie zabezpieczona stanowi podręczny zapas. Przygotowanie masy garncarskiej we wszystkich udokumentowanych ośrodkach przebiega podobnie, choć ilość wykonanych czynności i czas ich trwania są różne i zależą istotnie od rodzajów stosowanych surow­ ców. Na ogół bryły gliny są rozdrabniane za pomocą kamiennego tłuka lub drewnianego młota na płycie kamiennej, skórze rozpostartej na zie­ mi lub w wyłożonym kamieniami dole. Zanieczyszczenia, czyli większe okruchy, usuwa się ręcznie lub przesiewając przez sito czy tkaninę. Tam, gdzie stosowany jest schudzacz, poddaje się go podobnej procedurze. Następnie glinę miesza się ze schudzaczem i wodą, co odbywa się na 2 28 Cofradía (z hiszp.) — stowarzyszenie ludzi świeckich w celu ćwiczenia się w praktykach religijnych, służby na rzecz kościoła, sprawowania pieczy nad ma­ jątkiem kościelnym. W Peru kongregacje takie przetrwały jeszcze gdzieniegdzie w formie niezmienionej od czasów wczesnokolonialnych. Cofradía (a ściślej patron kościoła, przy którym została utworzona) posiadać może ziemię, bydło i inne dobra, pochodzące niegdyś z "dziesięcin" i ofiar. Dochód z gospodarowania tym majątkiem przeznaczony jest na potrzeby kościoła. �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 179 L U D O W A ogół w dole wyłożonym kamieniami, cebrzyku lub też na skórze. W za­ leżności od własności lokalnych surowców proporcje gliny i schudzacza wahają się od 3 : 1 (Simbila) do 1 : 2 (Huancas). Nie zawsze są one ściśle przestrzegane, a czasem nawet, jak to stwierdziła 0'Neale w Mito Alto, garncarze nie orientują się, ile właściwie dodają materiału schudzającego. Jakość masy sprawdzają na bieżąco, rozcierając ją w palcach lub na języku i w zależności od wyniku badania zaprzestają lub kontynuują do­ sypywanie piasku. Czasem glina nie wymaga uprzedniego rozdrabnia­ nia i od razu zalewa się ją wodą (Mito Alto, Santo Domingo de los Olle¬ ros, Simbila), ręcznie usuwając zanieczyszczenia i pozostawiając na pe­ wien czas dla odpowiedniego nawilgocenia. Plastyczną konsystencję uzys­ kuje się wyrabiając rękoma i często nogami, a następnie formuje stożek lub kopiec, czy to w dołku, w którym odbywało się mieszanie, czy też na ziemi, w pobliżu właściwego warsztatu pracy. Jest to w każdym ra­ zie miejsce ocienione, zapobiegające wysychaniu masy. Depozyt zabez­ piecza się dodatkowo okrywając go wilgotnymi tkaninami. Tak przygotowanej masy garncarskiej na ogół nie używa się natych­ miast do produkcji. "Dojrzewa" ona co najmniej kilkanaście godzin, a zwykle kilka dni (w Caulimalca nawet 15-30 dni). T E C H N I K I FORMOWANIA Przed przybyciem Hiszpanów koło garncarskie nie było znane na te­ renie obecnego Peru — zresztą nie znano tam żadnego technicznego za­ stosowania koła. Co ciekawe, po konwiście również wynalazek ten nie upowszechnił się na ziemiach dawnego państwa Inków i ceramikę w y ­ konywano według dawnych metod. Dopiero w ostatnich latach — i to zaledwie k i l k u garncarzy w takich wyspecjalizowanych ośrodkach, jak Pucara i Quinua — zaczęto stosować koło garncarskie. Produkują oni zresztą głównie wyroby typu pamiątkarskiego: popielniczki, wazony, itp. Ryc. 2. Plato-molde u ż y w a n e w Huayhuas. Górny dysk ceramiczny służący formowania spoczywa na mniejszym, ułatwiającym obrót Wg L . O'Neale, do 1976 �r Tab. 1. Zestawienie ośrodków gancarskich w Peru Cd O Lokalizacja I Nazwa ip. departa - ośrodka prowincja tuent i-; 4 3 Technika Surowce formowania podstawowe dystrykt Technika Sposób zdobienia wypalania Rodzaje I 5 wyrobów Ż r ó d i o informacji 10 I I J un in Aco Concepción : Mito «lina ¡ plato-molde f p.aiek łcezkuwanicm {1 :2) formy pełne 2 Acopia Cuzco 3 Andaiaj Aretiuipa Ammayn ¡ Cor.de- 7. w a - i a n g o b a , Acopia ? Andaray i ? I wzór, drewniane malowany w piecu d u ż e dzbany (tinajas, po- zamkniętym aplikacja rongos), m a ł e A , Inafuku Y . (1975), miniaturki i zabawki plastyczna; po­ (wewnętrzne) D . L a v a l l é e ( 1 9 6 5 ) , 1967; figurki, Í975; L . 0'Ncale (1931), lewa (plato-molde) malowany wzór, 1976 M . Znhorowska(1974) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 suyos 4 A yac ucho AyacLicho lluamanga Ayacuclio glina 1 formowanie piasek glina - ręcme angoba w piecu ( + p l a t o - m o l d e ?> formowanie zamkniętym ręczne malowanie w piecu krze­ ; naczynia kuchenne, j L . O'Neale (1931), 1976 miniaturki i z a b a w k i , ? figurki-gwizdki M . L u n a B . ( 1 9 7 7 ) , 1977 zamkniętym S ï % mionka 5 Caulimalca La ; Otuzco Liber- Usquil e'ina tad (2:1) i Ccaccasiri 1 Huanca- Hnaneu­ vélica ve l i c a Acorio glina 8 J mii ren 1 C.U7CO ; Cuzco CLI/I'Ù pukły wy­ w piecu odciskany otwartym z formy plato-mulde i w a - angoba, łeczkowaniem (ognisko) malowany w piecu wzór otwartym naczynia kuchenne, figuralne, R. figurki o 1976 i zabawki naczynia Krzanowska, A . K r z a n o w s k i (1973), kuchenne, R . Ravines (1966), 1978 inne wyroby (piecyk) * m (ognisko) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 i H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 P? ma rca Concep ' 9 C o l q ne­ vilcas ; Junin C7onii.LS Chumbi- w z ó r reliefowy dwuczęściowe (1 : 2 ) i J Coique- formy ceramiczne (zewnętrzne) + maigiel 1 7 + tłuczeń •> Comas eiôn Cuzco Cuíco formowanie ręczne figurki, A . Krzanowski rzeźby ceramicz­ (1977) ne Chacas Ancash 1 H na ri Chacas glina r plato-molde bez przedhiszpanskich nacinanie, w z ó r re­ lupek waleczkowania liefowy ! tabli:z- (paletkowanie) żłobiony 1 kowy J . F e r n a n d e z P>. ( ? ) , 1973 kopie i imitacje n a c z y ń ! i 1 0 w piecu wypukły naczynia kuchenne, J . C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , 197S 7 otwartym (ognisko) (2:1) 1 1 Chccca : Puno '] L a m p a Pupiija Pucará glina • plato-mulde z wa­ nacinanie, aplikacja w piecu naczynia kuchenne, J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 ł e c z k o w a u ieni plastyczna, ango- otwartym figuralne, figurki, J . S a b o g a l ( ? ) , 1949 za- IO I ba, wzór malowa­ (ognisko) M.Luna bawk B.Ü977), 1977 ny, c z ę ś c i o w a p o iewa iï ChulLieu- Piara Morropon nas | Chuluca- formowanie glina nas ręczne w polewa piecu z paletkowaniem, otwartym formy (dołowy) ceramicz­ naczynia kuchenne J . Sabogal W . (1975), 1978 ne ( ? ) 13 tncantada Pura Morropon glina j Cfuduca- formowanie w ręczne 14 Huaillay J u n it. Pasco piecu zamkniętym nas Blina łfuayllay Ł + formowanie ręczne aplikacja plastyczna, piasek wzór w piecu miniaturki, figurki, J . Sabogal W . (1974, I popielniczki naczynia kuchenne 1978 R . Krzanowska otwartym malowany 1977), E . G o d e t (1915), 1918 (1978) (ognisko) 15 ! Huancas Amazonas Chacha­ g l i n a -i- Huancas poyas tluczcń p l a t o - m o l d e bez w a - ! n a c i n a n i e , a p l i k a c j a ieczkowania (1:2) 16 17 , Huariaca Huarmaca | w piecu plastyczna, m a l o ­ otwartym wanie (ognisko) malowanie, ? Junin Pasco Huariaca Piura Huanca- Huarmaca naczynia R . R a v i n e s ( ? ) , 1 9 6 5 - 66 kuchenne, M. figuralne naczynia kuchenne, 1 E . Godet (1915), Huarón Junin Paseo 1978 Huayllay glina + formowanie ręczne piasek aplikacja plasiyczna, wzór w Huayhuas Ayacucho Huant» Huanta glina + piasek (ognisko) w plato-molde z w a - ! Huaylacucho II Llapo Lliki Llaka Huancave- Huancave- piecu kuchenne, figuralne, s p e c j a l n e Ancash Palasca Llapo Lima Huarochiri Santo D o . 1918 R . K r z a n o w s k a (197S) (lampki) naczynia kuchenne L . O'Neale (1931), 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 R . Ravines (1966), garnki, ? lica £ . Godet(1915), (ognisko) Acoria liea 1978 H . Castro Pozo ( ? ) , (924 mingo los naczynia otwartym łeczkowanicm I 20 piecu (otwartym malo­ wany 19 1918 I . Sabogal W . (1977), bambu 13 Z a h o r o w s k a (1974) H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 plalo-molde glina bez w piecu walcczkowania de otwartym g a r n k i do duże gotowania, dzbany F . Engel (1969), A . Krzanowski 1971 2 a * I > 0 fi V > 1 r c u o > (1977) (ognisko) Olle¬ ros 23 Llumpa Ancasl Luzuriaga Llumpa glina ~ plato-molde bez łupek walcczkowania tablicz­ (palelkowanic) n a c i n a n i e , w z ó r re¬ ' liefowy w piecu wypukły naczynia kuchenne J . C . Tello ((919), 1978 otwartym żłobiony ręcznie (ognisko) kowy (2:1) 24 . Mallas Ancash Huari Huari 25 i Marcapata Cuzco Quispi- Marcapata canchis 7 2 rodzaje gliny H . Castro Pozo 0 1 , 1 9 2 4 plato-moldc bez walcczkowania malowanie w piecu otwartym naczynia kuchenne, ? I. C . Tello (1931), 1978 1 iCo i-i �3 2 4 6 5 7 I (drewniane GO 10 8 (ognisko) kształtowniki) 26 Milo Alio Junín Concep- Mio Alio glina ción plato-molde + piasek z wa- w z ó r ryty lub m a l o ­ łeczkowaniem w piecu wany, aplikacja plastyczna 27 ; Mollepata i La S a n t i a g o dVi M o l l e p a t a Libe- Chuco rtad glina ! - Hueven pukły dwuczęściowe wy­ w odciskany . L . 0 ' N e a l c (1931), zabawki piecu naczynia kuchenne, ? R . Krzanowska, otwartym I z formy, c z ę ś c i o ­ (zewnęlrzne) wa 28 Tvfórrope Lambaye- Lambayc- Mórrope I wyklepywanie palet­ ką que que na 29 i Muya ] Huamanga . Quiniia Ayacucho I Muquí Junín Jauja 31 ' Olmos Lambaye- Lambaye- que ' Muqui ? Olmos que z • D . Collier (1956). ? • naczynia •y 7 7 ręczne kuchenne, specjalne w piecu paletkowaniem i J . C . S p a h n i {'.•), 1966 (miednice) i I naczynia otwartym (wyklepywaniepa- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 kuchenne, J . S a b o g a l W . (1976), 1978 miniaturki (dołowy) H . H . Brüning (1889), lelka na kamieniu + 32 , Olleros Piura Ayabaca Ayabaca w 7 piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1976), 1978 (ognisko) Pampa 34 Ancash Huaraz Pampas ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Lima Chancay Pacelio 7 naczynia kuchenne R , K r z a n o w s k a (1978) j Pari Junín Pasco Huayllay 7 naczynia kuchenne E . G o d e ł (1915), 36 ! Paria- Ancash Carhuaz Paría- 7 | ? Huánuco Maranon Piura 7 j ? Cuzco Cal ja Pisac ? | miniaturki - < huanca 37 i Piura 38 Pisnc angoba, malowane i pańskiej, Luzuriaga Ancash Pisco- glina bamba bamba + , plato-moldc lupek tablicz- bez w nacinanie, wzór piecu walcczkowania reliefowy w y p u k ł y otwartym (paletkowanie) żłobiony (ognisko) ręcznie ' H . C a s t r o P o z o ( ? ) . 1924 imitacje ceramiki przedhisz- I ¡ Pisto- 1918 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 huanca wzory 39 5> H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 35 Paran » wałeczkowanie otwartym 33 > 3 1898 p l a l o - m o l d e , 'J glina 1958 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (dołowy) 1 formowanie naczynia kuchenne, ? otwartym nego I 30 w piecu stempla ceramicz­ ¡ •> 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 n i ^ w z o r u ze kowanie A , K r z a n o w s k i (1973), (ognisko) polewa nacinanie, odciska - formie- - g a r n k u -f- w a l e c z - 1976 figuralne, m i n i a t u r k i , ! H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (ognisko) w z ó r reliefowy formy ceramiczne naczynia kuchenne, otwartym ' A . K r z a n o w s k i (1977) i popielniczki naczynia kuchenne, ? i. C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , figurki, J . C . Spahni ( ? ) , [966 1978 kowy 1 (2:1) 40 ; Pucará Puno Lampa Pircara 2 rodzaje I ! formy gipsowe d w a - 1 i aplikacja plastyczna, w piecu rzeźby ceramiez-, 10 gliny + piasek c z ę ś c i o w e (zew­ malowanie, pole­ nętrzne), wa kolo M . L u n a B . ( 1 9 7 6 ) , 1976 ne, popielniczki, w a ­ zamkniętym zony garncarskie 41 : 42 Puyalli Ancash Quiniia Ayacucho Pallasca I Huamanga Quinua H . C a s t r o P o z o < ? ) , 1924 7 Pampas 3 rodzaje Bliny (1 :1 : 1 ) plato-molde, formo - • a p l i k a c j a plastyczna wanie ręczne, kolo . garncarskie malowanie, lowane naczynia w piecu : figurki, zamkniętym ma- J. figuralne, Sabogal (?), 1949; A.Krzanowski{1977); miczne, popielniczki, wzory C . S p a h n i ( ? ) , 1966; J. rzeźby cera­ wazony R . K r z a n o w s k a (1978) Urcos H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 Carhuaz Paria- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Victor Sacsa- 43 Kaechi Cuzco Quispican- 44 Recuay Ancash 45 Sacss- Ayacucho chis huanca 46 San Jeró. 47 San Marcos Apurimac Andahti- Caja marca Cajamarca nimo n a c z y n i a figuralne, ? malowanie, aplika­ San Marcos cja plastyczna, ? San Miguel 48 I San Miguel de P a l l a - ques I ques Lima lluarochiri Domingo I de I los 50 Santo 51 Shayango C'UÏCO Tomas plato-molde z wa- łeczkowaniem los odciskanie patykiem piecu otwartym goba, (ognisko) malowane ' [ J . C . T e l l o ( 1 9 2 2 ) , 1978 1 j F . Engel (1969), dzbany, ? Simbilá Piura Piura ? Sondor piasek I 53 Socha- Piura bamba 54 g l i n o -I Sonche Amazonas Huanca- Huanca - bamba bamba Chacha- formowanie ręczne nacinanie, odciska- w piecu I z palelkowanicm, n i e w z o r u ze formy stempla ceramicz-j ceramiczne dwuczęściowe nego, malowanie, (zewnętrzne) malowane otwartym (dotowy) i J . Sabogal W . (1977), naczynia kuchenne, imitacja ceramiki przedhiszpańskiej 1978 Sondor i Piura Huanca- > J . Sabogal W. (1977), 1978 D . Collier (1956), 1959 wzory H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Sonche Sondor r tí ö o • J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 poyas 55 > 1971 j H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I Catocaos » s ? bamba 52 O I garnki do gotowania, I Tomas > M , Z a h o r o w s k a (1974) M . Z a h o r o w s k a (1974) , I i C h u m b . v i l - : Santo Huanca- w paznokciem, an- j wzory Olleros cas Pirna glina Domingo de 1 Olleros Santo ! A . K r z a n o w s k i (1973) naczynia kuchenne, ? nacinanie, 7 San Miguel I Santo 49 Cajamarca de P a l i ­ > H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 San Jeró­ aylas nimo H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I marca Fajardo marca 11 M W C i glina filiżanki, lalerze, dzban- . J . Sabogal W . (1977) M Co Os �3 > I 4 i l 56 '' S o n d o r i l l a Píura bamba Huanca- ! Sondor glina formy c z ę ś c i o w e ( ? ) I bamba 57 Soqcha Pjiira Hnanea- St?ndor ibrmy glina bamha 5S Talayera I Apurimac i 59 60 i Taricá ! Anda- ceramiczne d w u c z ę ś c i o w e (7) Talayera huaylas Ancash T L ra pata Huaraz Taricá A z a n g a tro Tírapata fiíina + malowany wzór nacinanie, wzor p l a î u - m û l d e bez w a - sproszko- leczkowania wane {drewniane skorupy kształtowniki) ceramiczne Concep- Vicsos glina ción 62 Yacyu Ancash 63 Y a u ya Ancash Huari ¡ Luzuriaga 4- piasek Huari ; Yauy¡. glina -f reliefowy tablicz­ (palctlcowanie) biony (2:0 przypisy 22-24. bei wałec?kowania kowy Patrz plato-molde łupek żło­ �Go 10 zamkniętym ki, cukierniczki, imi­ tacje c e r a m i k i p r z e d hiszpanskiej w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwartym (dołowy) w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwa rtym (dołowy) H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 naczynia kuchenne, miniaturki, zabawki R. K r z a n o w s k a ( 1 9 7 8 ) C , B , D o n n a n (1966), 1971 frj 0 H . C a s t r a P o z o ( ? ) , 1924 naczynia kuchenne, ? S. L i n n e ( ? ) . 1925 > 2 E. Nordenskiold (?), > 1924 » > w pte^i naczynia kuchenne, ? L . C N c a l c ( ( 9 3 1 ) ) , 1976 naczynia kuchenne, ? J . C , Tello (1919), zamkniętym H . C a s t r o P o z o (?>, [ 9 2 4 w piecu otwartym (ognisko) (978 O w SU > �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 185 Najczęściej natomiast stosowanym przy produkcji ceramiki urządze­ niem jest tzw. plato-molde które można by nazwać "fałszywym ko­ łem garncarskim". Plato-molde to lekko wklęsły dysk (talerz) ceramicz­ ny, czasem zaopatrzony u spodu w dodatkową wypukłość (krótką nóżkę-podstawkę), która pasuje do wgłębienia na płaskim kamieniu leżą­ cym na ziemi i służącym za "stół modelarski". Niekiedy nóżkę-podstawkę zastępuje drugi talerz o mniejszej średnicy (ryc. 2). Na dysku układa garncarz bryłkę gliny, kciukami wyrabia zagłębienie i obracając powoli dysk formuje palcami dno oraz dolną część ścianek (do ok. 1/3 wyso­ kości naczynia). Jest to pierwsza faza formowania przy zastosowaniu plato-molde, identyczna we wszystkich udokumentowanych ośrodkach, w których stwierdzono użycie tego urządzenia (por. tab. 1). Faza druga, w której nadaje się naczyniu pożądany kształt i wielkość, różni się w za­ leżności od znajomości techniki lepienia z wałeczków. W takich ośrod­ kach, jak Aco, Ccaccasiri, Checca Pupuja, Huayhuas, Mito Alto i Santo Domingo de los Olleros, do uformowanej uprzednio dolnej części naczy­ nia dokleja się kolejno kilka utoczonych w dłoniach wałeczków (ryc. 3), wygładzając spoiny wilgotną dłonią i jakimś pomocniczym narzędziem — kawałkiem tykwy, płaskim kawałkiem drewna, otoczakiem, wilgotną szmatką, itp. Garncarz pracuje w ten sposób, że lewą dłonią obraca dysk i kształtuje zewnętrzną powierzchnię naczynia, a p r a w ą wygładza w n ę t ­ rze i ewentualnie wypycha ścianki na zewnątrz, gdy naczynie ma być bardziej pękate. Dalsze czynności zależą od ostatecznie pożądanego kształtu naczynia. Przy garnkach lub misach wykańcza się brzeg mokrym paskiem tkaniny, patykiem (odginanie kołnierza) lub metalowym noży­ kiem. Przy zamkniętych dzbanach dokleja się dodatkowe wałeczki zmniejszające średnicę i na koniec szyjkę-kołnierz. Szyjka powstaje albo ze spłaszczenia jeszcze jednego, grubszego wałeczka (np. Aco, Mito A l ­ to), albo przez doklejenie osobno uklepanego paska gliny (Santo Domin­ go de los Olleros), albo poprzez nałożenie bryłki, w której wyciska się otwór (np. Huayhuas). Osobno formowane są też ucha. Gotowe naczynie pozostawia się na dysku do przesuszenia co najmniej na kilka godzin (do kilku dni), a następnie ostatecznie wykańcza i wygładza powierzch­ nię. Dlatego też garncarz posiada na ogół cały szereg dysków, dostoso­ wanych średnicą do wielkości różnych naczyń. Czasem dla ułatwienia obrotu dysk smarnie się u spodu tłuszczem (Ccaccasiri) posypuje sprosz¬ kowaną suchą gliną (Santo Domingo de los Olleros) lub piaskiem (Quinua). Lepienie ścianek z wałeczków nie wszędzie jest jednak stosowane. W Huancas i L l i k i Llaka do uformowanej z podstawowej bryłki dolnej części naczynia dokleja się sukcesywnie dalsze kawałki i dłońmi nadaje i m pożądaną grubość oraz kąt nachylenia. Wałeczkowanie nie jest zna" Z hiszp. plato — talerz, dysk; molde — forma. �186 R O M A N A K R Z A N O W S K A Ryc. 3. Nadbudowywanie ścianek naczynia przez doklejanie w a ł e c z k ó w gliny (Aco) Wg D. Lavallee, 1967 ne również w regionie Huari-Pomabamba (ośrodki Chacas, Llumpa, P i scobamba, Yauya). Jak zanotował J. C. Tello przy nadbudowywaniu ścia­ nek naczynia używa się drewnianej paletki, którą wyklepuje się spoiny, ścienia doklejony placek do pożądanej grubości i wyrównuje go. Najbardziej natomiast oryginalną odmianę techniki plato-molde stwierdzono na początku naszego wieku na wschodnich stokach Andów, w południowej części Peru. Otóż w Marcapata i Tirapata przy nadbudo­ wywaniu ścianek posługiwano się drewnianymi kształtownikami wkła­ danymi do wewnątrz naczynia. Te swoiste formy przeciwdziałały zapa­ daniu się doklejanych kawałków gliny, ułatwiały ich łączenie i nadawa- �187 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A ły odpowiedni kształt ściankom. Naczynia wykonywano etapami, przesu­ szając po doklejeniu każdej części za pomocą odpowiedniego kształtow­ nika. Zupełnie odmienną techniką formowania jest stosowanie dwuczęścio­ wych form zewnętrznych. Jak dotąd udokumentowano ich użycie tylko w dwóch ośrodkach: Caulimalca i Mollepata. Są to formy ceramiczne, sy­ metryczne, a płaszczyzna łączenia przebiega pionowo przez oś symetrii naczynia. Wyrób polega na wylepieniu wnętrza osobno każdej połówki formy (ryc. 4), następnie połączenia ich i po kilkugodzinnym przesusze­ niu oddzieleniu od formy. Wykończenie sprowadza się do wygładzenia spoiny i wypolerowania powierzchni wolnej od zdobień. Ryc. 4. Rozprowadzanie gliny w e w n ą t r z połówki formy ceramicznej. Przed carką l e ż y druga połówka, już wypełniona i wygładzona (Caulimalca) Fot. A. garn- Krzanowski Formy zewnętrzne gipsowe dwu- i wieloczęściowe stosuje się w Pucara do wyrobu niektórych figurek i rzeźb ceramicznych (np. słynnych kościółków). Postępowanie jest podobne, jak w przypadku form cera­ micznych. Wydaje się jednak, że zastosowanie tych form to sprawa ostatnich kilkunastu lat. Przy masowej produkcji na użytek turystów usprawniły one i przyspieszyły wyrób figurek i rzeźb modelowanych dawniej ręcznie. Podobnego typu usprawnienie wprowadzono też w Aco. Do produkcji miniaturek i zabawek używa się tam bądź form drewnia­ nych wewnętrznych (pełnych), na których wyklepuje się np. miseczki i talerzyki, bądź też zewnętrznych, połówkowych, w których wylepia się �188 R O M A N A K R Z A N O W S K A figurki. Formy d w u - i wieloczęściowe stosowane są też powszechnie przez kopistów i imitatorów ceramiki przedhiszpańskiej (np. w Simbilá). Garncarze specjalizujący się w produkcji naczyń figuralnych, figu­ rek, rzeźb ceramicznych lub miniaturek (np. w Quinua) nierzadko kształ­ tują je ręcznie, bez użycia form czy plato-molde. Taka najbardziej "pier­ wotna" technika produkcji nie jest już chyba jednak nigdzie stosowana w odniesieniu do naczyń użytkowych. E. Godet zanotował ją w okoli­ cach Jez. Huarón w początkach naszego wieku, lecz — jak już wspom­ niano — ośrodki tam istniejące przypuszczalnie zaprzestały produkcji w latach 1950-1960. Ryc. 5. Wyklepywanie ścianek naczynia drewnianą paletką (Simbilá) Wg J . C. Spahni, 1966 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 189 L U D O W A Osobnego omówienia wymaga technika stosowana przez garncarzy na północnym wybrzeżu Peru. O ceramice stamtąd pochodzącej mówi się •paleteada (paletkowana), gdyż głównym narzędziem używanym przy wyrobie naczyń jest drewniana paletka. W Simbila, Olmos i Chulucanas formuje się naprzód w dłoniach dno i zaczątek ścianek, następnie dokle­ ja wałeczki i rozklepuje je paletką (od zewnątrz), podkładając od wew­ nątrz otoczak (ryc. 5). W Mórrope natomiast paletkowanie stosuje się również w fazie początkowej, rozklepując bryłkę gliny na odwróconym dnem do góry garnku, służącym za f o r m ę . Dalsze postępowanie jest identyczne jak w Simbila. Jak wynika z powyższego opisu wszystkie narzędzia stosowane przy różnych technikach formowania są stosunkowo proste. Garncarze wyko­ nują je sami w miarę swoich potrzeb. W fazie wykańczania i wygładza­ nia używa się dodatkowo całego szeregu nie opisanych tu, drobnych przedmiotów, takich jak skorupy, kawałki tykw, blaszki, nożyki, patyki, kołki, szmatki, kawałki skóry, otoczaki, wyłuskane kaczany kukurydzy, itp. Ich ilość i rodzaj zależy często od indywidualnego wyposażenia da­ nego warsztatu. Podobnie zmienna jest ilość i czas trwania kolejnych przerw w pra28 Ryc. 6. Wypalanie ceramiki metodą ogniskową (Caulimalca) Fot. A. Krzanowski 2 8 Jak zanotował B r ü n i n g (op. cit.) podobnie postępowano z końcem ubieg­ łego wieku w Olmos, z tym że formą-podstawą do rozklepywania był obły k a ­ mień. �190 ROMANA K R Z A N O W S K A cy związanych z koniecznością przesuszenia naczynia. Zależą one od tech­ niki kształtowania, właściwości masy garncarskiej, aktualnych warun­ ków atmosferycznych lub nawet terminu sprzedaży (gdy istnieje możli­ wość szybkiej sprzedaży skraca się znacznie proces produkcji, nawet kosztem większych strat przy wypalaniu). Suszenie pośrednie i końco­ we (przed wypalaniem) odbywa się na ogół w miejscu ocienionym lub na zmianę, raz w słońcu, raz w cieniu. TECHNIKI ZDOBIENIA W udokumentowanych ośrodkach garncarskich zanotowano nastę­ pujące techniki zdobienia: nacinanie i żłobienie (ryc. 8b), odciskanie wy­ pukłego wzoru reliefowego z formy (ryc. 8c, 9d) lub przy użyciu drew­ nianego stempla, aplikację plastyczną (doklejanie większych elemen­ tów — ryc. l l b ) , angobowanie, malowanie (ryc. 8a, 9e) i nakładanie szklistej polewy (ryc. 8c, 12d-f). Stosunkowo niewiele jest takich ośrodków, w których stosuje się tylko jedną technikę zdobienia. Należą do nich te z prowincji Huari i Pomabamba, gdzie ozdabia się naczynia nacięciami i żłobionymi wzo­ rami wykonywanymi małym kamiennym nożykiem. Także w Caulimalca występuje wyłącznie jedna technika zdobienia: wzór jest wyżłobiony w formie, z której wykonuje się naczynie, i zostaje odciśnięty już w trak­ cie jego wyrobu. Na gotowym egzemplarzu jest to lekko w y p u k ł y relief. W Mórrope i Simbila podobny wzór uzyskuje się odciskając na gotowym naczyniu drewniany, wgłębnie żłobiony stempel. Jednakże, jak zanoto­ wali Collier i Spahni, stemple takie wychodzą już z użycia i stosują je tylko wyjątkowo niektórzy garncarze. Inni pozostawiają swe wyroby bez jakiejkolwiek dekoracji. Na ogół jednak stosuje się dwie lub kilka technik zdobniczych, przy czym zaobserwować można prawidłowość, że im bogatszy jest asorty­ ment wyrobów produkowanych w danym ośrodku, tym bardziej zróżni­ cowane są sposoby ich zdobienia. I tak na przykład w Checca Pupuja stosuje się nacinanie, żłobienie, aplikację plastyczną, malowanie i częś­ ciową polewę, a wszystkie techniki spotkać można na jednym naczyniu. W Aco zaś duże dzbany są najpierw angobowane, a następnie ozdabiane malowanym wzorem (ryc. 7). Czasem dodatkowo dekoruje się je przy szyjce doklejanymi wałeczkami wygniatanymi w łańcuszek. Natomiast miniaturki i zabawki pokrywa się polewą (tzw. mleczkiem hutniczym), ale nie tworzy ona na ogół jednolitej, wysoko szlistej, błyszczącej po­ wierzchni. Często są to tylko maźnięcia, z zaciekami i nieregularnymi powierzchniami raz o grubszej, a kiedy indziej o cieńszej warstwie po­ lewy, dość chropowate. Wynika to po pierwsze z oszczędnego stosowa­ nia roztworu, do którego składniki kupuje się po stosunkowo wysokich cenach, po drugie z braku doświadczenia w stosowaniu tego typu tech- �191 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A Ryc. 7. Wyjmowanie wypalonych naczyń z pieca garncarskiego w Aco Wg D. Lavallće, 1967 n i k i zdobienia. W innych ośrodkach (Checca Pupuja, Pucara i Mollepata) polewę stosuje się w podobny sposób: tylko na określonych elemen­ tach naczynia lub figurki (ryc. 12a-f) albo nieregularnymi maźnięciami na całej powierzchni (ryc. 8c). W żadnym zresztą z udokumentowanych peruwiańskich ośrodków garncarskich nie produkuje się naczyń polewanych całkowicie (na błysz­ cząco), jakie wyrabia się choćby w regionie Cochabamba w Boliwii. Na­ leży jednak podkreślić, że stosowanie polewy wprowadzone zostało do­ piero po przybyciu Hiszpanów, a — jak to wynika z wielu uprzednio podanych faktów — peruwiańskie garncarstwo ludowe wyjątkowo po- �192 ROMANA K R Z A N O W S K A woli i opornie poddawało się przemianom, pozostając przy odwiecznych technikach i metodach produkcji. Dlatego też tradycyjnie stosuje się do angobowania i malowania naturalne barwniki mineralne (np. ochrę i kao­ l i n w Aco), choć obecnie są one już często kupowane na targu w goto­ wej, sproszkowanej formie. Wzory i motywy dekoracyjne są charakterystyczne dla danego regio­ nu, ośrodka garncarskiego, a nawet określonego typu naczynia. Wśród nacinanych, żłobionych, odciskanych i malowanych przeważają proste elementy geometryczne i ich kompozycje oraz motywy roślinne, na ogół mocno stylizowane lub wręcz schematycznie uproszczone. Techniką aplikacji wykonuje się proste dekoracje w rodzaju wałeczka czy łań­ cuszka albo też bardziej skomplikowane, przekształcające np. prosty dzban w naczynie figuralne (ryc. l l b ) czy wręcz naczynie rzeźbę (ryc. 12b). SPOSOBY W Y P A L A N I A Zdecydowana większość wśród udokumentowanych ośrodków garn­ carskich stosuje ogniskową (tzw. w piecu otwartym) metodę wypalania naczyń. Garnki układa się w kopiec tak, by otwór jednego przytykał do brzuśca innego i zachowując kolejność od największych do najmniej­ szych egzemplarzy. Całość otacza się wieńcem starych, potłuczonych i wypalonych naczyń, a na nich układa się opał (czasem jego warstwę kładzie się też na spód). Mogą to być drewniane szczapy, chrust, wysu­ szone odchody bydlęce i trawa. Tak przygotowany stos podpala się rów­ nocześnie z kilku stron i utrzymuje ogień przez kilkanaście godzin (ryc. 6). Pokrewną metodą jest ogniskowo-dołowy sposób wypału, stosowany wyłącznie na północy Peru (np. w Simbilá, Sondorillo, Soqcha). Głębo­ kość dołów nie przekracza na ogół kilkudziesięciu centymetrów, a spo­ sób przygotowania i prowadzenia wypału jest podobny, jak przy meto­ dzie ogniskowej. Piece garncarskie zamknięte stwierdzono natomiast tylko w k i l k u ośrodkach. Reprezentatywnym przykładem może tu być Aco, gdzie bu­ duje się pionowe, kominowe piece z cegieł adobe (ryc. 7). Składają się one z dwóch komór: dolnej na opał i górnej, w której umieszcza się gotowe do wypalania naczynia — początkowo wkłada się je otworem bocznym, a następnie szczytowym. Ogień utrzymuje się przez ok. 2 godz., a zakończenie wypału sygnalizuje ukazanie się płomieni w górnym otwo­ rze. Naczynia wyjmuje się po kilkugodzinnym przestygnięciu. Poza Aco i niedalekim Vicsos podobne piece stosowane są właściwie tylko w tych ośrodkach, gdzie masowo produkuje się ceramikę ozdobną (np. Pucará, Quinua) lub naczynia w stylu fabrycznej zastawy stołowej (np. Encan­ tada). �i 1 Ryc. 8. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w Peru: ; a — malowany garnek do picia z Tarica, wys. 10 cm; b — zdobiony żłobieniami garnek do gotowania z San Miguel de Pallaąues, wys. 14,5 cm; c — dzban z Mollepata, wys. 24 cm — na reliefowy, odciśnięty z formy wzór nałożono maźnięciami cienką warstwą ciemnozielonej polewy; d — butla z Huarón ozdobiona pętlowym, czerwono malowanym wzorem, wys. 19 cm; e — dzbanek z Huarón, wys. 19 cm; f — garnek do gotowania z L l i k i L l a k a , wys. ok. 24 cm; g — duże ; naczynie zasobowe z pokrywką z L l i k i Llaka, wys. ok. 76 cm. Fot. J . Kubiena (a, b), M. Doktor (c—e), wg F . Engel, 1971 (f, g) i 13 — Etnografia Polska X X V I I / 1 i ' i • ) �194 ROMANA K R Z A N O W S K A R O D Z A J E WYROBÓW G A R N C A R S K I C H Wprawdzie wytwarzana obecnie w Peru ceramika ludowa nie pre­ zentuje tak bogatego wachlarza form i odmian, jak to miało miejsce w czasach przedhiszpańskich, ale i tak różnorodność wyrobów jest znacz- e Ryc. 9. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w P e r u : a — praźnica, wys. 14 cm; b — dzbanek, wys. 16 cm; c — dzban u ż y w a n y przy produkcji chichy (piwa z kukurydzy), wys. 47 cm; d — garnek do gotowania, wys. 22 cm (a-d — Caulimalca); e - malowana na biało i brązowo misa z Acopia, średnica 31 cm. Fot. M. Dok­ tor (a, b), A. Krzanowski (c, d), J . Kubiena (e) �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 195 L U D O W A na. Przede wszystkim są to wszelakiego rodzaju i wielkości naczynia k u ­ chenne (ryc. 8-10): garnki, dzbany, misy, prażnice, kubki, butle, duże naczynia zasobowe (tzw. tinajas, porongos) oraz specjalnego, aczkolwiek również gospodarczego przeznaczenia, takie jak miednice czy gliniane piecyki-podstawki osłaniające ogień i służące do gotowania w polu (Ccaccasiri). Produkcją tego typu wyrobów zajmują się liczne górskie ośrod­ ki garncarskie, od Olleros na północy począwszy, poprzez Caulimalkę i Mollepatę, Tarikę, L l i k i Llakę, Mito Alto, Ccaccasiri, a na Checca Pupuja na południu, nieopodal jez. Titicaca skończywszy (szczegółowe dane tab. 1). Niektóre z nich ograniczyły "w ostatnich latach produkcję do określonego typu naczyń cieszących sie naiwiekszym Dooytem Na nrzvkład w Aco iak zanotowała Layallee jeszcze ok 50 lat temu wytwa­ rzano różne odmiany sarnków i dzbanów a obecnie orodukuie sie w y ­ łącznie duże tinaias i voronaos Równocześnie rozwinięto i wzbosacono nowvmi formami wvrób miniaturek i zabawek dawniei stanowiących margines produkcji Podobne ukierunkowanie produkcji na duże naczynia zasobowe oraz drobne wyroby pamiątkarskie lub kopie czy imitacje ceramiki przedhiszpańskiej cechuje ośrodki z północnego wybrzeża Peru, takie jak np. Simbila, Mórrope, Olmos. Specyficzną grupę stanowią naczynia figuralne, figurki i rzeźby (ryc. 11, 12), które można by określić mianem ceramiki artystycznej, Ryc. 10. Zestaw naczyń kuchennych wyrabianych w Caulimalca. Świeżo wykona­ ne naczynia suszą się przed wypalaniem na specjalnych krążkach Fot. A. Krzanowski �196 ROMANA K R Z A N O W S K A z tym że zachowała ona liczne cechy tradycyjne, ludowe. Wyroby tego rodzaju spotyka się praktycznie niemal w każdym, a zwłaszcza górskim ośrodku garncarskim. W zasadzie przestały już one spełniać dawną rolę kultowo-obrzędową, a funkcjonują jako przedmioty ozdobne lub pamiąt­ k i dla turystów. W produkcji tego typu wyrobów wyspecjalizowały się takie ośrodki, jak Quinua, Pucara i Checca Pupuja. Inwencja poszcze­ gólnych garncarzy na podstawie starych form i motywów tworzy co­ raz to nowe odmiany naczyń figuralnych i figurek, z których najsłyn­ niejsze to byczki i kościółki (ryc. 12d, e), dwu- i wielogłowe naczynia-lamy (ryc. 12c) lub naczynia-świeczniki (ryc. 12b), karykaturalne posta­ cie muzykantów oraz wiele innych. W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniej produkowane dla t u ­ rystów kopie i imitacje ceramiki przedhiszpańskiej. Ich jakość i walory artystyczne są na ogół mierne, aczkolwiek zdarzają się kopiści wyjątko­ wo sumienni i obdarzeni talentem, jak np. Ignacio Bustamante z Cuzco ». Na osobną uwagę zasługuje indywidualna, współczesna, choć głę­ boko osadzona w ludowej tradycji rzeźba ceramiczna w rodzaju grotesko­ wych postaci i scenek autorstwa Edilberta Meridy Rodrigueza (ryc. 12g) z Cuzco i licznych jego naśladowców. Niestety szczupłe ramy tego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie poszczególnych ośrodków garncarskich, ani też na należyte rozwinięcie wniosków płynących z analizy zebranych informacji. Reasumując więc pokrótce stwierdzić należy, iż peruwiańską cera­ mikę ludową cechuje głęboka tradycyjność, tak pod względem metod produkcji, organizacji pracy, jak i rodzajów produkowanych wyrobów. Choć z niezwykłą ostrożnością podchodzić należy do analogii etnograficzno-archeologicznych to w rozważanej dziedzinie peruwiańskiego garn­ carstwa ludowego są one w szeregu przypadkach bezdyskusyjne. I tak na przykład badany przez autorkę ośrodek w Caulimalca niewątpliwie kontynuuje właściwą dla kultury Chimu ( X - X V I w. n.e.) technikę pro­ dukcji z form oraz stosuje nadal wzory i motywy zdobnicze charakte­ rystyczne dla ceramiki inkaskiej . Potwierdzeniem odległego, przedhiszpańskiego rodowodu plato-molde są znaleziska archeologiczne (np. na stanowisku Ayapata kultury Huari — V I I - X w. n.e.) . Stosowanie w czasach przedhiszpańskich wypalania ogniskowo-dołowego oraz w pie­ cach zamkniętych potwierdzają natomiast znaleziska na stanowisku To2 3 0 32 3S »Fernández B a c a , op. cit., s. 33. *> K r z a n o w s k i , op. cit. Por. A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s k i, J . O s t o j a - Z a g ó r s k i , Etnologiczna in­ terpretacja i analogie etnograficzne w postępowaniu badawczym archeologii i pra­ historii, "Slavia Antiqua", No. X X I V : l!977, s. 31-71, "2 K r z a n o w s k a , K r z a n o w s k i , op. cit., s. 208-209. R. R a v i n e s , Excavaciones en Ayapata, Huancavelica, Perú, "Ñawpa P a cha", No. 15: 1977, s. 71, lam. X X V I I I , figs. 61a-c. 8 1 8 8 �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 197 L U D O W A Ryc. 11. Przykłady naczyń ozdobnych wyrabianych w niewielkich ilościach w ośrod­ kach garncarskich specjalizujących się w produkcji naczyń kuchennych: a — naczynie z jaguarem (wylew dzban w postaci ludzkiej sylwetki piórki z Caulimalki, wys. 11 cm; 14 cm. Fot. na grzbiecie zwierzęcia) z San Marcos, wys. 12 cm; b — z Huancas, wys. 17 cm; c — naczynie w kształcie prze­ d — naczynie w kształcie byczka z Caulimalki, wys. M. Doktor (a, c, d), J . Kubiena (b) M ma Luz (na południe od Ica) . Przykłady mniej lub bardziej szczegóło­ wo udokumentowanych analogii można by mnożyć, a w wielu przy­ padkach brak jedynie należytego porównania materiałów archeologicz­ nych ze współczesnymi. Jednakże szereg badaczy* sygnalizuje daleko idącą zbieżność przedhiszpańskich rodzajów wyrobów i zdobnictwa z ak­ tualnie stosowanymi przez garncarzy w t y m samym regionie peruwiań­ skiej sierry. Ponadto długie istnienie wielu ośrodków garncarskich i niezmienny charakter ich produkcji dokumentują liczne źródła historyczne, od cza5 " G. P e t e r s e n G., Minería y metalurgia en el Antiguo Perú, No. 12: 1970, s. 38-39. Np. L a v e l l é e , op. cit., . 120; R a v i n e s , op. cit, s. 466. M s "Arquelógicas", �198 ] ROMANA K R Z A N O W S K A Ryc. 12. P r z y k ł a d y ceramiki dekoracyjnej o charakterze p a m i ą t k a r s k i m : ] j' j j ; ] t i a — okaryna w kształcie grającego zespołu muzycznego, dł. 25 cm; b — naczynie-świecznik, wys. 26 cm; c — naczynie w kształcie figurki d w u g ł o w e j lamy, wys. 15 cm; d — figurka byczka, wys. 12 cm; e — model kościółka, wys. 22 cm; / — dzbanek z szyjką w kształcie ludzkiej postaci, wys. 18 cm; g — groteskowa figurka flecisty, wys. 16 cm (a-c — Quinua; d, e — Pucara; f — Checca Pupuja; g — Edilberto Merida z Cuzco). Fot. M. Doktor �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A L U D O W A 199 sów wczesnokolonialnych począwszy. Za przykład niech posłużą t u uwa­ gi poczynione w X V I I I w. przez Cosmę Bueno w Geografía del Perú virreinal »• na temat ośrodka w Huaylacucho (prowincja Huancavelica), który po dziś dzień istnieje i produkuje naczynia kuchenne. Stwierdzenie odległego rodowodu, kontynuacji dawnych metod pro­ dukcji i generalnie tradycyjnego charakteru peruwiańskiej ceramiki l u ­ dowej nie wyklucza oczywiście ciągłego procesu stopniowych przemian. Zasadnicza zmiana w profilu produkcji przedhiszpańskich ośrodków garn­ carskich nastąpiła w okresie kolonialnym « , kiedy to wraz z postępują­ cą chrystianizacją ustawało zapotrzebowanie na wykwintną ceramikę dla celów kultowych. Jednakże dzięki wykształceniu się specyficznej, o synkretycznym charakterze obrzędowości religijno-magicznej i zacho­ waniu wielu tradycyjnych elementów w obrzędach świeckich, przetrwa­ ła w niektórych ośrodkach produkcja ceramiki ozdobnej, w rodzaju na­ czyń figuralnych, figurek, miniaturek i zabawek. Obecnie tylko wyjąt­ kowo spotkać się można z magiczno-obrzędowym użyciem wyrobów garn­ carskich — w zasadzie pełnią one funkcję ceramiki dekoracyjnej lub pamiątek dla turystów. Niektóre ośrodki garncarskie wyspecjalizowały się w tego typu produkcji, a skrajny przykład stanowi Quinua, gdzie po­ za zaspokajaniem w niewielkim zakresie własnych potrzeb gospodar-_ skich garncarze w ogóle zaprzestali wyrobu naczyń kuchennych. Przemiany tego rodzaju mają wyraźnie podłoże społeczno-ekonomicz¬ ne ». Otóż z punktu widzenia roli, jaką garncarstwo pełni w strukturze gospodarczej regionu, można je obecnie podzielić na "wiejskie" i "miej­ skie". Garncarstwo wiejskie cechuje się tym, iż rzemieślnik dzieli swój czas pomiędzy pracę na roli i wytwórczość dodatkową, a dochód płynący z tej ostatniej nie stanowi podstawy utrzymania, a jedynie jego uzupeł­ nienie. Takie garncarstwo reprezentuje większość górskich ośrodków w rodzaju Ccaccasiri, L l i k i Llaka czy Caulimalca. Z garncarstwem typu miejskiego mamy natomiast do czynienia w przypadku Quinua lub Pu­ cará, gdzie rzemieślnik w zasadzie cały swój czas poświęca na produkcję 3 8 3 s « C. B u e n o , Geografía del Perú virreinal (siglo XVIII), Lima 1951, s. 73. »' Według podziału chronologicznego zaproponowanego przez R. L a r c o H o yl e ' á (Cronología Arqueológica del Norte del Perú, Buenos Aires 1948) dla stylów ceramicznych od czasów przedhiszpańskich do obecnych, ograniczenie produkcji do form u ż y t k o w y c h i obniżenie jakości wyrabianej ceramiki wyznacza okres pośredni (zwany ollería) pomiędzy wczesnokolonialnym, kiedy to z niewielkimi zmianami kontynuuje się bezpośrednio tradycja przedhiszpańska, a współczesnym okresem garncarstwa ludowego. Na przykład autorka zanotowała w 1978 r. we wsi Huacho Sin Pescado (prowincja Cajatambo, dept. Lima) tradycję umieszczania małego dwojaczka pod dachówkami przygotowanymi dla wypalania. Naczynie napełniane dwoma rodzajami alkoholu chronić miało dachówki przed pękaniem. » Por. R. K r z a n o w s k a , Spoleczno-ekonomiczna pozycja garncarstwa lu­ dowego w Peru, Materiały z Sesji Naukowej "Mieszkańcy A n d ó w i ich. środowi­ sko", Kraków 1981, s. 25-37. ! S s �200 R O M A N A K R Z A N O W S K A ceramiki i utrzymuje się z niej. Postępujący rozwój gospodarczy Peru sprawia, iż maleje coraz bardziej popyt na gliniane naczynia. Z użycia wypierają je sukcesywnie wprawdzie droższe, ale trwalsze wyroby me­ talowe i plastikowe. Poza tym dla ludności wiejskiej otwierają się coraz to nowe możliwości pracy, znacznie bardziej dochodowej i mniej uciążli­ wej niż wyrób ceramiki. Tak więc garncarstwo wiejskie, produkujące głównie naczynia gospodarskie, przeżywa swój upadek. Redukuje się asortyment wyrobów, czego dobitnym przykładem jest Aco, lub wręcz zmniejsza się drastycznie ilość garncarzy, jak np. do jednego w Sondor (1977 r.), niegdyś słynnym i licznym ośrodku. W pełni natomiast rozwija się garncarstwo typu miejskiego jako drobny przemysł pamiątkarski, doskonale prosperujący w kraju czerpiącym przecież znaczne zyski z t u ­ rystyki. Ubolewać jedynie należy, że nieuchronnemu procesowi zaniku naj­ bardziej tradycyjnych metod produkcji, dawnych kształtów naczyń i wzo­ rów zdobniczych, nie towarzyszy szeroko zakrojona dokumentacja etno­ graficzna, która utrwaliłaby i zabezpieczyła często unikalne już egzem­ plarze peruwiańskiej ceramiki ludowej. Romana Krzanowska L A CERÁMICA P O P U L A R P E R U A N A Resumen E l articulo presentado es la primera prueba de análisis y recopilación de los datos sobre la cerámica popular del P e r ú publicados en los últimos decenios y reu­ nidos por la autora durante las investigaciones de campo realizadas en los años 1973 y 1978. E l material recogido permitió la preparación de la comparación sintética (tab. 1) que abarca 63 centros de producción de cerámica en la zona de la costa y la sierra peruana (dib. 1),. A base de los datos concernientes a respectivos centros se elaboró una descripción generalizada del transcurso y las condiciones de producción de la cerámica, comenzando desde la extracción y preparación de materias primas pasando por la característica de las técnicas de modelado y decoración, modos de la cocción hasta la revista de las clases de productos alfareros. E l análisis de las informaciones reunidas permite sacar unas cuantas conclusiones generales. Sobre todo, se debe afirmar la profunda tradicionalidad de la alfarería popular, tanto en la esfera de los métodos de producción y organización del trabajo, como también en la esfera de clases de productos cerámicos. L o más llamativo ejemplo es la inadmisión del tomo alfarero (desconocido antes de Ita conquista) y la duración hasta hoy — en excepción de algunos — de las técnicas prehispánicas como plato-molde o moldes cerámicos bipartidos. L a s diferencias tecnológicas, que surgen entre respectivas regiones del P e r ú se continúan desde el antiguo pasado y muchas formas de vasijas o elementos decorativos anotados en la actualidad tienen sus correspondientes en la cerámica arqueológica. L a larga existencia de algunos centros alfareros y el invariable ca- �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 201 rácter de su producción adicionalmente documentan las fuentes históricas del coloniaje. Los cambios graduales, que pueden ser observados a través últimos decenios, tienen una definida base socioeconómica. E l desarrollo económico del Perú causa la disminución y estrechez de la producción de vasijas domésticas, como poco calculable y perdiendo los mercados de venta. A l mismo tiempo se desarrolla la producción de objetos menudos de carácter recordable, con las nuevas tecnologías y modelos. A l observado proceso de desaparición de los métodos de producción más tradicionales, de los antiguos modelos de valijas y adornos, debe acompañar una amplia documentación etnográfica, que permitiera adecuadamente guiar el desarrollo de la alfarería popular moderna en E l Perú: para conservar los valores culturales más valiosas incluidos en esta esfera de obra manual, garantizando a los artesanos un mínimo de efectos económicos. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06ed27dbe7a8dfebd276679ae478f90e.pdf 262d70a6d29f89edbb86d52ec7ad0137 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1001 Title A name given to the resource Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i interpretacje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 Część ALEKSANDER II POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R A L U D O W A PERU. J E J TREŚĆ, F O R M Y I I N T E R P R E T A C J E W programie n a u k o w y m Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , która działała w P e r u w 1978 r., obok studiów archeologicznych i etnohistor y c z n y c h ważne miejsce zajmowały badania etnograficzne n a d kulturą ludową, którą analizowano przez p r y z m a t k i l k u a n d y j s k i c h społecznoś­ ci l o k a l n y c h . Ze względu na odmienność etniczno-historycznego k o n t e k s t u k u l t u r a l u d o w a w Peru, w t y m j e j miejsce w k u l t u r z e ogólnonarodowej, różni się w sposób i s t o t n y od t y c h f o r m , z którymi najczęściej stykają się europejscy etnografowie. Dlatego też w t o k u studiów p r z y g o t o w a w ­ czych do badań w P e r u , w trakcie badań terenowych, j a k i w fazie póź­ niejszych prac a n a l i t y c z n y c h , rodziło się szereg problemów i k w e s t i i ogólniejszej n a t u r y , głównie związanych z charakterem peruwiańskiej k u l t u r y l u d o w e j , z j e j pochodzeniem i zróżnicowaniem, miejscem tej k u l ­ t u r y w panoramie c y w i l i z a c y j n e j k r a j u , j a k i z a l t e r n a t y w n y m i sposo­ b a m i j e j e t i o l o g i c z n e j i n t e r p r e t a c j i . Na niektóre z t y c h pytań próbuje odpowiedzieć n i n i e j s z y artykuł. Jego autor jest jednak w pełni świa­ domy, iż zawarte w n i m propozycje posiadają charakter d y s k u s y j n y , są b o w i e m w y r a z e m oglądu peruwiańskiej rzeczywistości z europejskiej p e r s p e k t y w y , wzbogaconej osobistymi doświadczeniami b a d a w c z y m i na terenie P e r u , znajomością d o r o b k u peruwiańskiej etnologii oraz d y s k u s j a ­ m i z u c z o n y m i peruwiańskimi. Współczesne społeczeństwo peruwiańskie j a k o twór złożonej h i s t o r i i andyjskiej części A m e r y k i Południowej charakteryzuje się k u l t u r o w y m p l u r a l i z m e m odzwierciedlającym podział k r a j u i jego mieszkańców na odrębne strefy geograficzne, środowiska etniczno-językowe oraz k l a s y i w a r s t w y społeczne. Podziały te — analizując sytuację na sposób ideal i z a c y j n y — pokrywają się często ze sobą, uzupełniają i wzajemnie wzmacniają, tworząc t r z y wyraźnie różniące się od siebie obszary h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e , każdy o odmiennej specyfice, t r a f n i e określanej przez współczesnego t e o r e t y k a peruwiańskiej k u l t u r y — A. Salazar B o n d y — j a k o " p o m o r s k i o k c y d e n t a l i z m " (occidentalidad costeña), "góralska i n diańskość" (indianidad serrana) i " r e g i o n a l i z m puszczański" (regionalismo �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI selvático) i . T e r m i n y te odwołują się z jednej s t r o n y do naturalnego po­ działu k r a j u na wąski pas pustynnego wybrzeża, czyli t z w . costę, na sze­ roką strefę andyjskiej K o r d y l i e r y , czyli sierrę, wreszcie na ogromne obszary t r o p i k a l n e j dżungli porastającej peruwiańską Amazonię — czy­ l i selvę. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y akcentują one europejski, głównie ibe­ r y j s k i charakter wybrzeża, indiański p r o f i l etniczny terenów górskich oraz kolonizacyjną specyfikę terenów dżungli p r z y zanikającej t a m r o l i elementu autochtonicznego. P r o b l e m odrębności k u l t u r o w e j obszarów selvy p o m i n i e m y w naszych dalszych rozważaniach d l a p r o s t o t y obrazu oraz ze względu na drugorzędne znaczenie zachodzących t a m procesów dla kształtowania się głównego n u r t u współczesnej k u l t u r y P e r u . Costa, którą zamieszkuje ok. 2/5 w s z y s t k i c h mieszkańców P e r u , to świat dużych miast, portów, r y b a c k i c h miasteczek, osiedli rzemieślniczych, sadów i w i e l k i c h p l a n t a c j i oraz dobrej k o m u n i k a c j i . Dominującym ży­ wiołem e t n i c z n y m są t a m hiszpanojęzyczni Peruwiańczycy r e k r u t u ­ jący się z różnorodnych g r u p i w a r s t w . Wśród n i c h znajdują się Kreole, M u r z y n i , M e t y s i , p o t o m k o w i e I n d i a n oraz p r z y b y l i z gór indiańscy wieś­ niacy poszukujący lepszych warunków egzystencji, a także i m i g r a n c i azjatyckiego i europejskiego pochodzenia. S p o i w e m łączącym tę ludzką zbiorowość regionalną jest obok języka wspólnota podobnych wartości i wzorów k u l t u r y , wywodzących się w przeważającej mierze z obszaru Półwyspu Iberyjskiego. Dziś mają one wyraźny kształt narodowy, p e r u ­ wiański i choć znaleźć w n i c h można pewne elementy indiańskiego po­ chodzenia, to j e d n a k w stosunku do poddanych procesowi l a t y n o a m e r y k a n i z a c j i treści europejskich posiadają one drugorzędne znaczenie. Podobnie j a k w w i e l u k r a j a c h Starego Świata, o d p o w i e d n i k i e m k l a ­ sowej s t r a t y f i k a c j i i środowiskowego zróżnicowania stał się na w y b r z e ­ żu P e r u podział n a — wielką narodową tradycję o charakterze bardziej e l i t a r n y m i małą tradycję kultywowaną wśród uboższych w a r s t w m i e j ­ s k i c h i ludności w i e j s k i e j . Tę właśnie małą tradycję, w r e d f i e l d o w s k i m sen­ sie tego słowa, określa się m i a n e m " k u l t u r y l u d o w e j wybrzeża" (cultu­ ra popular costeña), przeciwstawiając ją " l u d o w e j k u l t u r z e a n d y j s k i e j " ( c u l t u r a popular andina). W t e n sposób zaakcentowany d u a l i z m k u l t u r l u d o w y c h jest j e d n y m z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h rysów współ­ czesnej rzeczywistości k u l t u r o w e j P e r u . Głównym terenem występowania andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest oczywiście obszar sierry, choć współczesne fale m i g r a c y j n e przenoszące nadwyżki ludności w i e j s k i e j z górskich p r o w i n c j i k u m i a s t o m wybrzeża i śródleśnym osadom M o n t a n i i , rozpowszechniają niektóre elementy t e j t r a d y c j i na cały k r a j . Górskie obszary P e r u zamieszkuje ok. połowa w s z y s t k i c h mieszkańców tego k r a j u , p r z y czym zdecydowana większość A. S a l a z a r B o n o , y, La cultura y otros, Perú problema, L i m a 1968, s. 61-62. 1 de la dominación, [w:] J. Matos Mar �KULTURA LUDOWA PERU 155 tej ludności to keczuańsko- czy aj marsko języczna (jak na południu k r a ­ ju) populacja w i e j s k a indiańskiego pochodzenia, posługująca się równo­ legle językiem hiszpańskim j a k o niezbędnym środkiem k o n t a k t u ze społeczeństwem n a r o d o w y m . O s t o p n i u indiańskości tego obszaru świad­ czyć mogą następujące dane. Jeśli w s k a l i całego k r a j u ludność indiań­ ska obliczana jest na ok. 50°/o, to w t a k i c h departamentach górskich, j a k Cuzco, Puno czy Ancash populacja tubylcza sięga 8 0 - 9 0 % w s z y s t k i c h mieszkańców . D o d a j m y do tego, iż poważny procent pozostałej p o p u ­ l a c j i s i e r r y tworzą M e t y s i , którzy jednak pod względem k u l t u r o w y m są często bardziej zindianizowani, aniżeli poddani a k u l t u r a c j i . Zastanówmy się teraz n a d składem andyjskiej k u l t u r y ludowej i et­ n i c z n y m c h a r a k t e r e m treści wchodzących w j e j obręb. Jest to p r o b l e m o t y l e ważny, iż j e d n i widzą w niej n i e m a l czystą indiańską tradycję kulturową zachowaną w r e l i k t o w e j postaci od czasów p r e k o l o n i a l n y c h , drudzy uważają ją za s y n k r e t y c z n y wytwór będący syntezą indiańskiej oraz i b e r y j s k i e j t r a d y c j i , jeszcze i n n i zaś skłonni są interpretować tę kulturę wyłącznie w kategoriach k l a s o w y c h wskazując, iż m a m y do czy­ n i e n i a po p r o s t u z kulturą peruwiańskiego chłopstwa. Rodzi się zatem w t e j s y t u a c j i pytanie, która z t y c h o p i n i i jest najbliższa p r a w d y , jeśli pierwsza w sposób e w i d e n t n y n i e docenia w i e l o w i e k o w e g o procesu a k u l t u r a c j i , d r u g a lekceważy widoczną trwałość treści indiańskiego po­ chodzenia, a trzecia słusznie podkreślając związek t e j k u l t u r y z w i e j ­ s k i m sposobem życia i sytuacją ekonomiczną chłopstwa i g n o r u j e j e j róż­ norodne historyczne korzenie. Rozstrzygnięcie t y c h k w e s t i i nie należy b y n a j m n i e j do łatwych, dlatego też nie doczekały się one, j a k dotąd satysfakcjonującego wyjaśnienia. Jedną z możliwych do przyjęcia i n t e r ­ p r e t a c j i może być zawarta w t y m a r t y k u l e propozycja łącząca w p e w n y m sensie elementy w s z y s t k i c h trzech przedstawionych wyżej podejść. 2 Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, iż na obszarach peruwiańskiej s i e r r y nie m a m y dziś do czynienia z czystą kulturą indiańską. O d m o m e n t u pierwszego k o n t a k t u z hiszpańskimi zdobywcami i k a t o l i c k i m i misjona­ r z a m i podlegała ona znacznym zmianom, które posiadają charakter ciąg­ ły, dawne b o w i e m kolonialne naciski na kulturę tubylczej ludności za­ stąpione zostały w e współczesnych czasach oddziaływaniem poddanych p e r u w i a n i z a c j i wzorów europejskich i północnoamerykańskich współtwo­ rzących m i e j s k i s t y l życia i kulturę dnia codziennego. Stąd też wiele elementów, które n a pozór wydają się być t y p o w y m i dla indiańskiej k u l t u r y , po bliższym rozeznaniu okazują się pochodzenia obcego ». Inne posiadają charakter n o w a t o r s k i , a u t o i n n o w a c y j n y , a zarazem hybrydałny, łączą b o w i e m w z o r y p r e k o l u m b i j s k i e z hiszpańskimi tworząc nową j a ­ kość. 2 E. G. P a w i o w a , [w:] Kultura Peru, Tierritorialnyj Moskwa aspekt razwitija nacjonalnoj 1975, s. 118. * L . I b é r i c o M a s , Desarrollo de la comunidad, b.r. i m.w., s. 34. kultury Peru, �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI M i m o t y c h w s z y s t k i c h procesów poważne miejsce w t e j k u l t u r z e zaj­ m u j e indiańskie, andyjskie dziedzictwo k u l t u r o w e , które — dzięki względnej izolacji w i e l u regionów górskich od reszty k r a j u i m a t e r i a l no-ekologicznym w a r u n k o m życia ludności w i e j s k i e j n i e odbiegającym w i e l e od t y c h z d a w n y c h stuleci — przetrwało w niewiele zmienionej postaci. Treści tego dziedzictwa szczególnie wyraźnie widoczne są w f i ­ lozofii życia indiańskich chłopów, w i c h wierzeniach, gospodarce w i e j ­ skiej i f o r m a c h społecznej organizacji n a szczeblu l o k a l n y m . Obecność tego dziedzictwa dała asumpt do powstania t e o r i i o d u a l i s t y c z n y m cha­ rakterze a n d v i s k i e i k u l t u r v l u d o w e i w którei w zgodnei symbiozie współegzystuia dwie odrębne sfery k u l t u r o w e j rzeczywistości Z iednei strony sfera genetycznie indiańskiej t r a d y c i i z d r u g i e j zaś sfera f a k ­ tycznej indiańskiej t r a d y c j i złożone z wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. D u a l i z m t e n dostrzeżono szczególnie wyraźnie w wierzeniach i r y t u a ­ łach, w których koegzystują treści i f o r m y chrześcijańskie z elementami r e l i g i i andyjskiej. To współwystępowanie różnych sfer k u l t u r o w e j rze­ czywistości (tubylczej, synkretycznej i europejskiej) wskazuje n a m w y ­ raźnie, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a n i e jest zwykłą indiańską kulturą poddaną procesowi a k u l t u r a c j i , ale t w o r e m znacznie bardziej złożonym — bo w i e l o w a r s t w o w y m . Ta wielowarstwowość i pewna utrzymująca się nadal autonomiczność sfery indiańskiej t r a d y c j i genetycznej s t a n o w i cechę specyficzną t e j m u t a c j i andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą nazwać można kulturą ludową andyjskich I n d i a n , czy bardziej precyzyjnie l u ­ dową kulturą indiańskiego chłopstwa andyjskiego. Drugą mutacją andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest l u d o w a k u l t u r a m e tyska (cultura mestiza), której w y b i t n y m badaczem był słynny, n i e ­ żyjący już dziś f o l k l o r y s t a , etnolog i pisarz, znany także p o l s k i e m u czy­ t e l n i k o w i — Jose M a r i a Arguedas. Kulturę tę określił o n jako metyską nie t y l k o dlatego, iż spotkać ją można głównie w środowiskach indiańsko-europejskich mieszańców, ale przede w s z y s t k i m dlatego, że s t a n o w i ona twórczą syntezę indiańskiej i hiszpańskiej t r a d y c j i . Stąd też dużym uproszczeniem byłoby t r a k t o w a n i e tej s u b k u l t u r y andyjskiej jako rze­ czywistości ograniczonei czy typowe i wyłącznie dla biologicznych M e t y sów. W istocie j e j nosicielami i twórcami są również niektóre bardziej r u c h l i w e sDołeczności indiańskie szczególnie t a m gdzie oroces t z w "czol i f i k a c i i " (cholificación)* czyli a k u l t u r a c j i zbliżającej k u k u l t u r z e M e t y sów ludność tubylczą , bez rasowego krzyżowania się, jest najbardziej zaawansowany . 5 T e r m i n u t w o r z o n y od słowa cholo, którym określa się I n d i a n i n a go się w kręgu wartości k u l t u r y n a r o d o w e j . 4 P. L . V a n d e l B e r g h e , El uso de términos étnicos ciencias sociales del Perú, " A l l p a n c h i s " , t. 5: 1973, s. 11. 6 en obracające­ la literatura de �KULTURA LUDOWA PERU 157 Jest kwestią niezaprzeczalną, iż obie te mutacje andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j są bardzo bliskie siebie i że w w i e l u k o n k r e t n y c h przypadkach ścisła decyzja k l a s y f i k a c y j n a byłaby niemożliwa. Jest również f a k t e m niewątpliwym, iż w i n n y c h w y p a d k a c h z całą precyzją można określić kulturową proweniencję poszczególnych środowisk andyjskich. W y n i k a to po p r o s t u z pośredniego c h a r a k t e r u k u l t u r y m e t y s k i e j mieszczącej się gdzieś w środku c o n t i n u u m zawartego między ludową kulturą indiań­ skiego chłopstwa a współczesną peruwiańską kulturą ośrodków p r z e m y ­ słowych i miast wybrzeża. Cechami wspólnymi dla o b u t y c h m u t a c j i są bez wątpienia po p i e r w ­ sze — tożsamość indiańskiego podłoża k u l t u r o w e g o , z którego oba te n u r t y wyrastają, i po drugie — s y n k r e t y c z n y , choć w n i e j e d n a k o w y m s t o p n i u , charakter obu t y c h t r a d y c j i . Bardziej istotne są jednak dla nas różnice. Po pierwsze — jest to odmienność środowiska społeczno-ekono¬ micznego o b u t y c h f o r m ludowej k u l t u r y andyjskiej. Jedna z n i c h (ta chłopska) i n t e g r a l n i e związana jest z wiejską ludnością pracującą na r o l i , przede w s z y s t k i m ze społecznościami t y p u wspólnotowego, d r u g a natomiast upowszechnia się głównie w strefie pośredniej między rolniczą wsią a a n d y j s k i m miastem, obejmując ludność nierolniczą l u b społecz­ ności w i e j s k i e utrzymujące się głównie z pozarolniczej działalności p r o ­ d u k c y j n e j . Wymienić t u można mieszkańców małych osad górskich, przedmieść i s a t e l i t a r n y c h osiedli wokół większych ośrodków m i e j s k i c h (np. Huancayo, Huaras, Ayacucho, Cuzco, Puno), a także górników, d r o b ­ n y c h kupców i h a n d l a r z y czy wreszcie członków rzemieślniczych w i e j ­ s k i c h k o o p e r a t y w wyspecjalizowanych w p r o d u k c j i wyrobów rękodzieła użytkowego (przeznaczonych na wewnętrzny r y n e k andyjski) oraz s z t u ­ k i l u d o w e j (arte popular) i wyrastającej z niej tzw. "artesanía", c z y l i pseudosztuki l u d o w e j o walorach pamiątkarsko-turystycznych ( k i e r o w a ­ nej na r y n e k n a r o d o w y i dla odbiorców zagranicznych) «. Drugą ważną różnicą jest wewnętrzna s t r u k t u r a o b u t y c h andyjskich s u b k u l t u r . W k u l t u r z e metyskiej ze względu na w y s o k i stopień j e j a k u l t u r a c j i nie o d n a j d u j e m y charakterystycznego dla k u l t u r y indiańskich chłopów a n d y j s k i c h — d u a l i z m u rozgraniczającego sferę genetycznie t u ­ b y l c z y c h t r a d y c j i od treści s y n k r e t y c z n y c h i zapożyczonych. Jest ona w całości kulturową hybrydą i nie m a w n i e j miejsca n a autonomiczne obszary, utrzymujące m i m o a k u l t u r a c y j n y c h nacisków duży stopień w i e r ­ ności p r e k o l u m b i j s k i m t r a d y c j o m . Trzecią cechą t e j k u l t u r y jest j e j ela­ styczność w w y k o r z y s t y w a n i u różnorodnych impulsów i t r a d y c j i oraz j e j zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków życia i s y t u a ­ cji rynkowej Dzięki t y m właśnie zdolnościom k u l t u r a metyska w y k o 7 6 A. C a s trillen, Arte popular o artesanía?, "Historia y Cultura", t. 10: 1976-1977, s . 15-21. 7 J . M. A r g u e d a s , l I El arte popular d e l M u s e o N a c i o n a l " , t. 27: 1958, s . 160-161. religioso y la cultura mestiza, "Revista ¡ I i �158 : s ; | j i I is Ii : 1 II ! i I I | |] ! ! i ]. ; I i li ¡1 : II F- i! ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI rzystuje w a l o r y indiańskiej t r a d y c j i , przetwarza te treści i wprowadza je do ogólnonarodowej k u l t u r y . Jest rzeczą niewątpliwą, iż andyjska k u l ­ t u r a metyska poddawana jest silnej f o l k l o r y z a c j i i komercjalizacji, na s k u t e k której niezorientowany głębiej obserwator może dojść do m y l n e ¬ go w n i o s k u , iż k u l t u r a ta posiada w większym s t o p n i u autentycznie i n ­ diański charakter, aniżeli rzeczywista ludowa k u l t u r a a n d y j s k i c h wieśniaków. L u d o w a k u l t u r a andyjska zarówno w swej chłopsko-indiańskiej, j a k i m e t y s k i e j m u t a c j i występuje w P e r u w l i c z n y c h r e g i o n a l n y c h o d m i a ­ nach. Na pierwszy r z u t oka zróżnicowanie to widoczne jest w f o r m a c h b u d o w n i c t w a wiejskiego, strojach l u d o w y c h , f o r m a c h wytwórczości rze­ mieślniczej. Bliższa analiza wskazuje n a podobne różnice w wyobraże­ n i a c h magiczno-religijnych, folklorze, upodobaniach estetycznych, m u ­ zyce, w organizacji społecznej oraz w w i e l u dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P r z y c z y n y t y c h zróżnicowań są dosyć złożone, a składają się n a nie: po pierwsze — w a r u n k i wysokogórskiego środowiska geograficzne­ go, stwarzające n a t u r a l n e b a r i e r y kontaktów między poszczególnymi d o ­ l i n a m i będącymi w istocie m i k r o r e g i o n a m i e t n o g r a f i c z n y m i , po drugie — trwałość ciążącego na współczesności zróżnicowanego regionalnie p r e k o l u m b i j s k i e g o podłoża k u l t u r o w e g o , po trzecie — odmienność l o k a l n e j s p e c y f i k i historycznej kolonialnego okresu (nowe podziały a d m i n i s t r a ­ cyjne, wymuszone z m i a n y ekonomiczne, oddziaływanie zakonów etc.) i wreszcie po czwarte — różnicujący kulturę ludową wpływ ośrodków m i e j s k i c h i przemysłowych. Charakterystyczną cechą współczesnej l u d o w e j wytwórczości rze­ mieślniczej w P e r u jest również daleko posunięta specjalizacja m i k r o r e gionalna prowadząca w konsekwencji do zacierania się d a w n y c h różnic między poszczególnymi obszarami etnograficznymi, w i d o c z n y c h w k u l t u ¬ rze m a t e r i a l n e j . Proces t e n pogłębiają migracje ludności w i e j s k i e j do ośrodków miejsko-przemysłowych i upowszechnianie się wzorów współczesnej k u l t u r y i n d u s t r i a l n e j . P r z e j a w e m t e j specjalizacji m i k r o r e g i o n a l nej popieranej współcześnie przez agendy rządowe i organizacje społeczne, widzące w niej ważny c z y n n i k gospodarczego ożywienia zacofa¬ n y c h r o l n i c z y c h obszarów, są wsie skupiające l u d o w y c h wytwórców pro¬ dukujących rękodzieła ściśle określonego rodzaju. Przykładem wcale nie odosobnionym może być dolina r z e k i Mantaro, gdzie spotkać można osa¬ d y producentów srebrnej f i l i g r a n o w e j biżuterii, butów, kapeluszy, sa¬ modziałowych materiałów, strojów l u d o w y c h , poncho, naczyń, wyrobów z d r e w n a zdobionych t y k w instrumentów m u z y c z n y c h i t p W y t w o r y te sprzedawane są następnie za pośrednictwem wędrownych h a n d l a r z y i cześciei na t z w ferias c z v l i i a r m a r k a c h obslusuiacvch nieraz mieszkańców odległych nawet okolic ub też na t z w . mercados indios, c z v l i tarsach indiańskich nastawionych na kraioweeo i zaeraniczneeo t u ¬ rystę. Tą drogą następuje znaczna uniformizacja k u l t u r y [udowej coraz U D �KULTURA LUDOWA PERU 159 częściej b o w i e m upowszechniają się w z o r y t k a n i n czy ozdób p r o p o n o w a ­ ne przez najbardziej prężne ośrodki wytwórcze. Działalność t y c h ośrodków wywołuje trojakiego rodzaju s k u t k i w i ­ doczne we współczesnej k u l t u r z e Peru. Po pierwsze jest to wspomniana wyżej u n i f i k a c j a andyjskiej k u l l t u r y l u d o w e j likwidująca zróżnicowania regionalne, po drugie — j e j s e l e k t y w n a n o b i l i t a c j a polegająca na w p r o ­ wadzaniu w y b r a n y c h i przetworzonych elementów do obiegu ogólnonaro­ dowego, po trzecie — j e j komercjalizacja powodująca powstawanie w y ­ tworów pseudoludowych, pseudoindiańskich i pseudoartystycznych. Wszystko to razem wziąwszy, a więc nobilitacja narodowa k u l t u r y l u d o ­ w e j , nadanie wytwórczości rękodzielniczej bardziej zorganizowanych f o r m (np. powstanie spółdzielni artystów ludowych) oraz atrakcyjność r y n k o w o - t u r y s t y c z n a t y c h wyrobów sprawiły, że podlega ona coraz większej standaryzacji, zatraca stopniowo swe i n d y w i d u a l n e piętno i przekształca się często w k i c z o w a t y przemysł pamiątkarski. Te p r z e m i a n y sprawiły, iż w Peru, podobnie j a k i w Polsce, toczą się spory n a d definicją s z t u k i l u d o w e j , która coraz to bardziej zmienia swe oblicze. Obecnie pokusić się można o wyróżnienie co n a j m n i e j pię­ ciu podstawowych rodzajów wytwórczości artystycznej (ludowej), jeśli weźmiemy pod uwagę j e j związek ze środowiskiem a n d y j s k i m i j e j t r a ­ d y c j a m i oraz przeznaczenie. P i e r w s z y m z nich jest p r o d u k c j a wytworów t y p o w o użytkowych przeznaczonych przede w s z y s t k i m na zaspokojenie potrzeb gospodarczych, społecznych, r e l i g i j n y c h i estetycznych mieszkań­ ców a n d y j s k i c h w s i i osad. Są to więc stroje ludowe, t k a n i n y , krzyże, akcesoria niezbędne w czasie fiesty, m a s k i karnawałowe, narzędzia p r a ­ cy, sprzęty gospodarstwa domowego. D r u g i n u r t t w o r z y p r o d u k c j a w y ­ tworów znajdujących nabywców zarówno wśród ludności miejscowej, j a k i u turystów. D o t y c z y to n p . niektórych rodzajów c e r a m i k i , t k a ­ n i n , instrumentów muzycznych, ozdób. Do n u r t u trzeciego zaliczyć moż­ na artystyczną wytwórczość lokalną, która choć zatraca p o w o l i swe f u n k ­ cjonalne związki z miejscową kulturą, to zachowuje j e d n a k w y s o k i p o ­ ziom i przestrzega w ogólnym zarysie ciągłości t r a d y c y j n y c h f o r m , choć straciła ona co n a j m n i e j od pół w i e k u swą funkcję użytkową czy m a giczno-religijną. Przykładem służyć mogą przenośne k a p l i c z k i o f o r m a c h tryptyków, c z y l i t z w . retablos, zdobione t y k w y maté, ozdobna ceramika zoomorficzna, czy też n i e w i e l k i e f i g u r k i rzeźbione w miękkim k a m i e ­ n i u . N u r t c z w a r t y t w o r z y p r o d u k c j a przeznaczona wyłącznie dla n i e ­ z o r i e n t o w a n y c h turystów, którzy w przekonaniu, iż n a b y l i t y p o w e w y ­ t w o r y indiańskiego rękodzieła opuszczają P e r u z k i c z o w a t y m i pamiątka­ m i w r o d z a i u f u t r z a n y c h m a k a t e k z w i z e r u n k a m i l a m y cziy też nie¬ starannie w y k o n a n y c h t k a n i n p o k r y t y c h p s e u d o l u d o w y m i w z o r a m i Wreszcie należy wspomnieć o odrębnej specjalizacji w przemyśle pseud o l u d o w y m która iest wytwórczość k o p i i p r e k o l u m b i j s k i c h naczyń i rzeźb (huacos), oraz o p r o d u k c j i najrozmaitszych przedmiotów od cygarniczek �ALEKSANDER 160 POSERN-ZIELIÑSKI do m e b l i , zdobionych m o t y w a m i zapożyczonymi ze znanych archeolo­ gicznych zabytków s z t u k i starożytnego Peru. Do szczególnie często sto­ sowanych należą w i z e r u n k i rytualnego noża turni, reliefy ze s t e l l i R a i mondiego, czy też płaskorzeźby z B r a m y Słońca w Tiahuanaco. Reasumując, pod pojęciem s z t u k i l u d o w e j (arte popular) odnajduje­ m y w Peru t r z y zasadnicze n u r t y , a mianowicie: po pierwsze — a u t e n ­ tyczną ludową wytwórczość o a r t y s t y c z n y c h znamionach, zaspokajającą potrzeby ludności andyjskiej, po drugie — wyrastającą z t e j wytwórczo­ ści artesanía, czyli coraz bardziej seryjną produkcję artystyczno-rzemieślniczą przeznaczoną na r y n e k pozaandyjski, w którym walczą jesz­ cze ze sobą przywiązanie do d a w n y c h wzorów oraz i n d y w i d u a l i z m a r t y ­ stycznego w y r a z u ze schlebianiem n i e w y b r e d n y m gustom mieszczań­ s k i c h odbiorców i masowością p r o d u k c j i i d e n t y c z n y c h f o r m . Po t r z e ­ cie — pod sztukę ludową podszywa się całkowicie skomercjalizowana p r o d u k c j a i m i t a c j i , falsyfikatów i pamiątek pozbawionych j a k i c h k o l w i e k walorów estetycznych . 8 Podobnie j a k i w Polsce dość często stosowanym w P e r u t e r m i n e m jest — t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a (cultura popular tradicional), przy c z y m do określenia tego podchodzi się w sposób czysto i n t u i c y j n y . Do najpowszechniejszych należy opinia, iż tradycyjną kulturę ludową t w o ­ r z y sztuka i m u z y k a ludowa, tańce, obrzędy, zwyczaje i l i t e r a t u r a ustna, a więc szeroko pojęty f o l k l o r . Tematyczne zawężenie t e j i n t e r p r e t a c j i , p r z y b r a k u r e f l e k s j i co do i s t o t y tradycyjności czy też nietradycyjności poszczególnych f o r m f o l k l o r u andyjskiego, jest t a k oczywiste, iż nie ma potrzeby r o z w i j a n i a t u k r y t y k i tego rodzaju poglądów. Z poprzednich rozważań w i e m y już, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a j a ­ k o p r o d u k t k o n k r e t n y c h historycznych warunków składa się z różnorod­ n y c h treści pochodzących z k i l k u epok. Najstarszą warstwę tworzą treści prekolumbijskiego pochodzenia, niewątpliwie indiańskie. Młodszym n a ­ w a r s t w i e n i e m są pozostałości okresu hiszpańskiej kolonizacji. Z k o l e i n a t r a f i a m y na elementy ukształtowane w republikańskim X I X s t u ­ leciu. Wreszcie wszystkie te w a r s t w y z przeszłości p o k r y w a nalot współ­ czesnych wpływów c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej. G d y uświadamia­ m y sobie t a k i sedymentacyjny wewnętrzny układ andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , narodzić się m u s i nieodparcie pytanie — treści pochodzące z j a ­ k i c h w a r s t w uznać należy za tradycyjne? Czy prawo do tego t e r m i n u ma t y l k o najstarsze, ale stale mocno zaznaczające swą obecność genetycznie indiańskie podłoże? Czy też może wszystkie razem wzięte w a r s t w y w y ­ jąwszy s k u t k i najnowszych zmian? Trzeba przyznać, iż wśród peruwiań­ s k i c h badaczy t y c h zagadnień dominuje dość pragmatyczne, co nie ozna- p 8 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , i: i zbiorów ' 1980, s. 27-34 I! lii etnograficznych, [w:] Kultura Kultura ludowa ludowa Peru w Peru. Katalog świetle polskich wystawy, badań Poznań �j! • I \ 1 l' <| * | f f . ! \ E \ I I | S l 1 j KULTURA LUDOWA PERU 161 cza, iż j e d y n i e słuszne stanowisko, w g którego za tradycyjną kulturę l u dową uznać można te f o r m y , które zbliżone są do wzorców panujących w fazie przedindustrialnego r o z w o j u P e r u , a więc pochodzących z prze­ łomu X I X i X X w . N i e t r u d n o dostrzec, iż r o z u m o w a n i u t e m u można zarzucić p e w i e n specyficzny cemtryzm współczesnej epoki, skłaniający do oceny przeszłości w kategoriach " k l a s y k i " . Łatwo wyobrazić sobie j e d ­ n a k można, iż w b l i s k i m już X X I stuleciu na nasz w i e k będzie się za­ pewne patrzało podobnie, j a k c z y n i m y to spoglądając na dziedzictwo poprzedniego stulecia. Osobiście sądzę, iż jeśli w ogóle można utrzymać pojęcie " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " w analizie peruwiańskiej rzeczywistości, to można t o uczynić nie poprzez zrelatywizowanie tej koncepcji do określonej epoki historycznej, ale poprzez powiązanie tego t e r m i n u z ideą k o n t y n u a c j i specyficznie andyjskiego etosu. I n n y m i słowy k r y t e r i u m oceny tradycyjności danego s y s t e m u k u l t u r o w e g o n i e będą wówczas ge­ netyczne p a r a m e t r y poszczególnych elementów tego układu, ale p e w i e n sposób, s t y l czy c y k l życia określający stosunek człowieka do n a t u r y , do i n n y c h l u d z i i do spraw egzystencjalnych. W a n d y j s k i m środowisku w i e j s k i m etos t a k i jest dość łatwo jeszcze dostrzegalny i to niezależnie od tego, czy wieśniacy udają się n a t a r g w b a r w n y c h ponchos czy też w podniszczonych m a r y n a r k a c h . Związany jest o n przede w s z y s t k i m z trwałością i żywotnością lokalnej t r a d y c j i indiańskiej przebijającymi się poprzez wszystkie późniejsze n a w a r s t w i e n i a . Sądzę, iż etos t e n wyznaczają — andyjska specyfika p r a c y n a r o l i i na wysokogórskich pastwiskach, charakterystyczne dla tego obszaru w z o r y współrządzenia i wzajemnej w y m i a n y świadczeń, f o r m y świętow a n i a cementujące społeczność i potwierdzające j e j grupową identycz­ ność oraz odrębna filozofia życia odzwierciedlająca się m . i n . w w i e r z e ­ niach i folklorze. T a m zatem, gdzie n a p o t y k a m y społeczności k o n t y ­ nuujące t e n wzorzec życia, t a m najprawdopodobniej n a t k n i e m y się na ludową kulturę andyjską w j e j " t r a d y c y j n y m " kształcie. Zasygnalizowany t u wzorzec " t r a d y c y j n e j " k u l t u r y l u d o w e j spotkać zatem można przede w s z y s t k i m w indiańskich wspólnotach rolników i pasterzy, będących kontynuacją prehiszpańskich r o d o w o - t e r y t o r i a l n y c h społeczności l o k a l n y c h t y p u ayllu i k o l o n i a l n y c h osad d l a ludności t u b y l ­ czej — t z w . " r e d u k c j i " . Występowanie tych'wzorców w e wspólnotach a n d y j s k i c h chłopów indiańskich t r a k t o w a n e jest dziś j a k o jedna z trzech - p o d s t a w o w y c h cech k o n s t y t u t y w n y c h tzw. comunidad campesina czy comunidad indigená i odróżniających taką gminę od i n n y c h f o r m społecz¬ no-ekonomicznych organizacji l o k a l n y c h . Cechami t y m i są: po pierwsze — wspólna własność i k o n t r o l a obsza­ r u wspólnoty w r a z ze w s z y s t k i m i jego zasobami, po d r u g i e — u t r z y m a ­ nie f o r m y demokratycznej samorządności, będącej podstawą organizacji wspólnoty, sprzęgniętej mocno z systemem w y m i a n y w z a j e m n y c h świad9 " A r g u e d a s, L a s comunidades 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X V I I / 1 de España y del Perú, L i n i a 1968 s 337. �ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 162 czeń, kooperacji międzykrewniaczej i pełnej p a r t y c y p a c j i w s z y s t k i c h mieszkańców w e wspólnym p o d e j m o w a n i u decyzji, realizacji prac k o ­ m u n a l n y c h i świętowaniu. Wreszcie n a t r z e c i m miejscu w y m i e n i a się zachowanie specyficznych d l a andyjskiego środowiska cech k u l t u r o w y c h w sferze m a t e r i a l n e j i duchowej. Nic dziwnego, iż na wspólnoty te p a t r z y się często j a k n a swego r o ­ dzaju ośrodki, w których spotkać można kulturę ludową w j e j r e l i k t o ­ w e j już dziś postaci, charakteryzującej się szczególnie s i l n y m i wpływa­ m i indiańskiej t r a d y c j i . Widoczne są one rzeczywiście w gospodarce w i e j s k i e j począwszy od narzędzi i niektórych u p r a w a n d y j s k i c h , a skoń­ czywszy n a technologii nawadniania pól czy organizacji pracy. To samo dotyczy w i e l u dziedzin wytwórczości (np. t k a c t w a i c e r a m i k i ) oraz s t y l u życia w t y m oczywiście pracy (np t z w faena c z y l i szarwark) i święto­ w a n i a (fiesta k u czci wioskowego patrona) a także s f e r y m a g i c z n o - r e l i g i i n y c h wyobrażeń i p r a k t y k i * Potwierdziły to w pełni badania etno­ graficzne przeprowadzone przez Polską Wyprawę Naukową w A n d y której uczestnikiem był piszący te słowa U t r z y m a n i e t y c h w s z y s t k i c h wartości odziedziczonych po przodkach m i m o niewątpliwych zmian w sferze ekonomicznej, społecznej czy r e l i ­ gijnej możliwe było najłatwiej i najpełniej w indiańskich wspólnotach ze względu n a i c h dużą autonomiczność ekonomiczną, relatywną izolację przestrzenną i wewnętrzną zwartość psychospołeczną. Natońiiast w t y c h andyjskich społecznościach l o k a l n y c h , gdzie w a r u n k i te zostały złama­ ne dochodziło do dekompozycji systemu d a w n y c h wzorów czego k o n ­ sekwencją było zwiększenie się podatności n a oddziaływania zewnętrzne i przyspieszenie procesu t z w m e t y s a c i i k u l t u r o w e i (mestizaje cultural). Na sytuacje taką n a t r a f i a m y w społecznościach byłych f o l w a r c z n y c h r o ­ botników r o l n y c h w osadach górniczych czy też w e w s i a c h znajdują¬ cych się w strefie oddziaływania l o k a l n y c h a n d y j s k i c h ośrodków m i e j ¬ skich 11 Trwałość andyjskiej t r a d y c j i l u d o w e j , t a k charakterystyczna dla i n ­ diańskich wspólnot chłopskich, t r a k t o w a n a jes często j a k o przejaw w y ­ jątkowego k o n s e r w a t y z m u t e j k u l t u r y , niejako i m m a n e n t m e p r z e c i w ­ stawiającemu się w s z e l k i m z m i a n o m w imię p r a w d z i w e j wierności d l a czystego dziedzictwa przodków. Pogląd t a k i jest nie t y l k o fałszywy, ze względu na jego idealistyczne przesłanki, ale także krzywdzący dla andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą rozpatruje się wówczas j a k o pogrążo­ ną w i n e r c j i mizerną spadkobierczynię wspaniale rozwijających się niegdyś c y w i l i z a c j i p r e k o l u m b i j s k i c h . Obserwacja współczesnych z m i a n tej k u l t u r y , zaskakujących często u d a n y c h wysiłków m o d e r n i z a c y j n y c h li; j', !>¡ 1 0 J. Matos comunidad 1 1 A. Mar, y campesinado Comunidades Posern-Zieliński, jj. i formy, [w:] Mieszkańcy |jj K r a k ó w 1981, s. 13-25. indígenas del área andina, [w:] Hacienda, en el Perú, L i m a 1976, s. 186-203. Andów Ludowa i ich kultura środowiska. andyjska Materiały w Peru: z sesji jej treść naukowej, �KULTURA LUDOWA PERU 163 dążących do symbiotycznego połączenia n o w y c h rozwiązań technologicz­ n y c h i o rg a ni za cy j n y c h ze s t a r y m i wartościami wspólnotowego życia, przeczy wyraźnie tego rodzaju t e o r i o m , wskazując na sporą elastyczność k u l t u r y l u d o w e j . Stwierdzenie to n i e m a na celu negowanie f a k t u i s t o t ­ nie dużej niezmienności czy stabilności andyjskiej k u l t u r y w ciągu ostat­ nich stuleci, ale j e d y n i e zwrócenie u w a g i na to, że źródła k o n s e r w a t y z m u nie tkwią wewnątrz t e j k u l t u r y , szukać i c h należy b o w i e m w u w a r u n k o ­ waniach ekologicznych, historycznych, ekonomicznych i etnopsychologicznych* . Wysokogórskie środowisko, w j a k i m zachowała się większość wspól­ not indiańskich, określiło k i e r u n k i gospodarczego r o z w o j u t y c h stref ( t a ­ rasowe r o l n i c t w o i r y g a c y j n e i pasterstwo na halach) oraz, sposób życia mieszkańców a n d y j s k i c h w s i . Zasada e k o n o m i i wysiłku dyktowała k o ­ nieczność podejmowania wspólnych przedsięwzięć dla wspólnego dobra (np. budowa i konserwacja kanałów nawadniających l u b dróg), a doświad­ czenia p r a k t y k i społecznej i gospodarczej m i n i o n y c h pokplęń uczyły w i a ­ r y w skuteczność i efektywność t y c h rozwiązań organizacyjno-technologicznych, które sprawdziły się w t y m środowisku i były w zasięgu n i s k i c h ekonomicznych możliwości mieszkańców. Morfologia andyjskiej s i e r r y (brak dogodnych szlaków k o m u n i k a c y j n y c h i spławnych rzek) u t r u d n i a ­ ła łączność między wybrzeżem a wnętrzem k r a j u oraz między poszcze­ gólnymi d o l i n a m i śródgórskimi, co w y d a t n i e hamowało wymianę idei i procesy zmia n k u l t u r o w y c h . I s t o t n y m elementem utrwalającym andyjską tradycję ludową był rozwój h i s t o r y c z n y c h stosunków między ludnością tubylczą a władzami i osadnikami okresu wicekrólestwa i r e p u b l i k i i to m i m o e w i d e n t n y c h postępów a k u l t u r a c y j n y c h . D l a naszych rozważań najistotniejsze znacze­ nie miały d w a procesy, a m i a n o w i c i e t e r y t o r i a l n a marginalizacja oraz izolacja e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w a . Jeśli chodzi o to pierwsze zjawisko, to polegało ono na systematycznym w y p i e r a n i u i l i k w i d a c j i wspólnot i n ­ diańskich n a t y c h obszarach (jak costa, płaskowyże andyjskie, szerokie .śródgórskie d o l i n y rzeczne), które pod względem r o l n i c z y m były n a j b a r ­ dziej a t r a k c y j n e ekonomicznie i nadawały się do u p r a w y i h o d o w l i w sys­ temie l a t y f u n d i a l n y m . Zabór t y c h terytoriów doprowadził więc do tego, iż wspólnoty indiańskie przetrwały przede w s z y s t k i m n a najbardziej izolowanych, n a j m n i e j n a w a d n i a n y c h i najbardziej górzystych obszarach, a więc n a terenach, które w antropologicznej t e r m i n o l o g i i l a t y n o a m e r y kanistycznej określane są m i a n e m regionów r e f u g i a l n y c h (regiones de rejugio), z tego względu, że znajduje na n i c h schronienie ludność tubylcza uzyskująca t a m relatywną autonomię społeczno-kulturową . 2 13 A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Indiańska jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich (w druku). 12 1 1 G . A . B e l t r a n , Regiones de refugio, społeczność andyjska i główne nurty badaniach etnograficznych, Warszawa M e x i c o 1967. �164 ' ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI I \ i Y i 1 i 1 |j li: | 1)1 li || | 1 U t r z y m a n i u a u t o n o m i i sprzyjała także izolacja t y c h obszarów. W aspekcie ekonomicznym polegała ona n a t a k i m w k o m p o n o w a n i u wspólnot w system pośrednich zależności feudalnych, który umożliwiał bez j a k i c h k o l w i e k nakładów wysysanie nadwyżek produktów i siły robo¬ czej p r z y jednoczesnej m i n i m a l n e j ingerencji w wewnętrzne życie wspólnot. Jednocześnie starano się o to, aby utrzymać izolację kulturową i n diańskiego chłopstwa, m . i n . celem zwiększenia jego zależności i p o d rzędności względem k u l t u r y dominującej. Osiągnięciu t y c h zamierzeń sprzyjały u s t a w y o t z w . "republicas de los i n d i o s " , zakazujące n i e i n ¬ diańskiej ludności osiedlanie się w t u b y l c z y c h " p u e b l o s " (ley de la separación residencial) « , p r a w i e zupełny b r a k edukacji, a więc i słaba znajomość języka hiszpańskiego, a także niskie efekty c h r y s t i a n i z a c j i p r o w a dzące do powierzchownego przyjęcia narzuconej r e l i g i i p r z y zachowaniu najważniejszych elementów autochtonicznej w i z j i świata. Kolejną, n i e m n i e j ważną przyczyną u t r z y m y w a n i a się t r a d y c y j n y c h f o r m k u l t u r o w y c h były w A n d a c h c z y n n i k i ekonomiczne. Niska w y d a j ność p r o d u k c j i r o l n e j i różnorodne f o r m y w y z y s k u I n d i a n sprawiały, iż w i e j s k i system ekonomiczny utrwalał swój samowystarczalny charakter, co powodowało stabilizację sposobu p r o d u k c j i i sił wytwórczych stale na t y m s a m y m poziomie. A u t o k o n s u m p c j a była również naturalną r e a k cją na s t o s u n k i d o m i n a c j i i podporządkowania, w j a k i c h znaleźli się indiańscy chłopi. W t y m systemie j a k i k o l w i e k k o n t a k t z r y n k i e m i próba w p r o - I L' II I i I I I i || Ifip I ' |l jl II lii i | ' li i! I I I; wadzenia nań własnych nadwyżek kończyła sę zawsze stratą d l a bezpośredniego producenta, dlatego też nie był on zainteresowany zwiększan i e m p r o d u k c j i , poza poziom własnych podstawowych potrzeb. Sytuacja ta ograniczała zasób pieniędzy n a w s i , zmuszała do w y t w a r z a n i a większóści narzędzi, sprzętów, odzieży etc. w środowisku w i e j s k i m , a więc z reguły według s t a r y c h wzorów, oraz czyniła z pozarynkowego h a n d l u w y m i e n n e g o główny i n s t r u m e n t zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h . W t y m znaczeniu t r a d y c j o n a l i z m andyjskich f o r m k u l t u r o w y c h jest n i e t y l k o kwestią wierności dziedzictwu, lecz przede w s z y s t k i m s k u t k i e m ubóstwa, w y z y s k u i społecznej m a r g i n a l i z a c j i indiańskiego chłopstwa, d l a którego życie według dotychczasowych wzorców jest często ,po p r o s t u koniecznością. Ostatnią, choć wcale nie m n i e j ważną niż pozostałe, grupą u w a r u n k o wań rzekomego endogennego k o n s e r w a t y z m u andyjskiej k u l t u r y ludo¬ w e j są c z y n n i k i etnopsychologiczne. Wierność t r a d y c y j n e m u s t y l o w i ży­ cia t r a k t o w a n a jest często, obok eech fizycznych i znajomości języka keczua czy ajmara j a k o jedno z kryteriów i d e n t y f i k a c j i etnicznej, a więc jako wartość istotna dla jednostek i g r u p n i e aspirujących do osiągnięcia wyższego hierarchicznie statusu społeczno-kulturalnego w układzie ogóln o n a r o d o w y m . Przywiązanie do własnej k u l t u r y w systemie k o n f r o n t a - I !; ! 1 |Jii n M. Morner, de America, La corona espańola E s t o c o l m o 1970, 141-188. y los joraneos en los pueblos de indios �165 KULTURA LUDOWA PERU cji o d m i e n n y c h wzorów i ekonomicznego ucisku jest także sposobem zachowania części niezależności, t a k niezbędnej dla równowagi psy­ chicznej narażonej na stresy i deprawacje. Wreszcie nie bez znaczenia jest n a t u r a l n a strategia obronna przedkładająca własne, sprawdzone w z o ­ r y n a d innowacje pochodzące z obcego świata, z którym bliższy k o n t a k t był zawsze dla I n d i a n n i e k o r z y s t n y , opierał się b o w i e m n a nierównoprawn y c h podstawach. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a począwszy od X V I w . była i jest nadal rze­ czywistością współtworzoną przez d w i e przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, p o t y k u l t u r a ta zachowuje swój t u b y l c z y charak­ ter. Z jednej s t r o n y jest to t r w a n i e t r a d y c y j n y c h wzorów, z d r u g i e j n a ­ tomiast i c h e l i m i n a c j a i z m i a n y pod wpływem procesów a k u l t u r a c j i (metysacji k u l t u r o w e j ) . Świadomość tego procesu towarzyszącego często r e ­ f l e k s j i teoretycznej peruwiańskich badaczy odzwierciedliła się w koncep­ cji p l u r a l i s t y c z n e g o c h a r a k t e r u peruwiańskiego społeczeństwa i k u l t u r y oraz w idei nieustannego f o r m o w a n i a się narodowej k u l t u r y w procesie przezwyciężania barier dzielących poszczególne tradycje k u l t u r o w e . Do najistotniejszych należy odziedziczony po okresie k o l o n i a l n y m — j a k określił to J . C. M a r i a t e g u i — " d u a l i z m rasy, języka i sentymentów" dzie­ lący początkowo zwycięzców i zwyciężonych (dziś zaś indiańskich chło­ pów) od reszty peruwiańskiego n a r o d u . Jest więc to dziś d u a l i z m n i e t y l k o etniczny, językowy i k u l t u r o w y , ale i klasowy. P r z y j r z y j m y się t e m u z j a w i s k u pod kątem jego historycznej zmienności. Otóż w okresie k o l o n i a l n y m , choć zniszczone zostały dyspozycyjne ośrodki władzy I n ­ ków, t o j e d n a k nadal dużą rolę społeczną, ekonomiczną i kulturalną o d ­ grywała t u b y l c z a elita indiańska, która była n a t u r a l n y m k o n t y n u a t o r e m " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u . Obok t e j t r a d y c j i rozszerza­ ła swe w p ł y w y k u l t u r a hiszpańska obecna w działaniach wicekrólewskiego d w o r u , duchowieństwa, wojska, mieszczaństwa i a r y s t o k r a c j i . Jeśli­ b y sytuację tę chcieć przedstawić graficznie, to można b y posłużyć się trójkątem' wierzchołkiem zwróconym k u dołowi (schemat I ) . 1S Symbolizowałby on dominację dwóch " w i e l k i c h t r a d y c j i " (inkaskiej i hiszpańskiej) n a d jedną "małą tradycją" indiańskich chłopów. Sytuacja taka trwała aż do końca X V I I I w., t j . do czasów w i e l k i e j r e b e l i i Tupać A m a r u I I , której klęska przyniosła również eliminację indiańskiej e l i t y z życia k r a j u , uznanej wonczas za najbardziej niebezpieczne środowisko dla k o l o n i a l n e j b i u r o k r a c j i hiszpańskiej. W r a z z likwidacją t e j e l i t y z n i k ­ nęły społeczne podstawy dalszej egzystencji " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u , podobnie j a k i upadek wicekrólestwa osłabił więzy łączą­ ce kulturę m e t r o p o l i i i b e r y j s k i e j z zamorską prowincją. Orpóżnione przez n i c h miejsce zajmować zaczęła kształtująca się w t o k u wysiłków n i e - 1 5 J . C. M a r i a t e g u i , L i m a 1952. Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Schemat I Wielka tradycja Tawantinsuyu Wielka tradycja Iberyjska Mata tradycja indiańskich chroptíw i rzemieślników podległościowych narodowa k u l t u r a peruwiańska, będąca w y r a z e m h i ­ storycznej s p e c y f i k i nowego n a r o d u . Inkasko-hiszpański d u a l i z m " w i e l k i c h t r a d y c j i " okresu kolonialnego w dobie republikańskiej zastąpiony został d u a l i z m e m "małych t r a d y c j i " w którym s t r o n a m i stały się indiańsko-metyska l u d o w a k u l t u r a andyjska oraz l u d o w a k u l t u r a m e t y s k o - k r e o l s k i c h mieszkańców wybrzeża. W t e n sposób nastąpiło niejako odwrócenie poprzedniego schematu i obecnie sytuację tę można b y przedstawić graficznie w postaci trójkąta zwróco­ nego wierzchołkiem k u górze, który symbolizowałby nadrzędność s y n kretycznej " w i e l k i e j t r a d y c j i " peruwiańskiej, czerpiącej inspirację ze źródeł hiszpańskich i indiańskich, n a d d w o m a p o d s t a w o w y m i n u r t a m i l u ­ dowej t r a d y c j i mieszkańców w s i i miasteczek ™ (schemat I I ) . Schemat I I Wielka tradycja peruwiańska Indiańsko-metyska ludowa kultura an­ dyjska 18 C . I. D e g r e g o r i , Indigenismo, indígena" clases sociales en el Perú, dla przedstawienia Indigenismo, y problema Lima Ludowa kultura metysko-kreolskich mieszkańców wy­ brzeża clases nacional. sociales y problema La discusión T978, s. 20-22. T a m też autor s y t u a c j i społecznej w P e r u , który j e d n a k pozycją zamieszczoną w t y m a r t y k u l e . sobre stosuje nacional, el [w:] "problema i n n y .schemat koresponduje z pro­ �167 KULTURA LUDOWA PERU Trzeba w t y m miejscu nadmienić, iż w o s t a t n i m ćwierćwieczu poja­ wiły się próby r e k o n s t r u k c j i i ożywienia " w i e l k i e j t r a d y c j i " indiańskiej, a więc n o b i l i t a c j i t e j t r a d y c j i , która sprowadzona została do w y m i a r u ludowo-chłopskiego. W t y m n u r c i e mieszczą się reedycje k l a s y c z n y c h utworów keczuańskich, p ub l i k a c j e zbiorów indiańskiej t r a d y c j i ustnej i pieśni, a także o r y g i n a l n a twórczość młodej generacji i n t e l i g e n c j i w y ­ wodzącej się z andyjskiego środowiska indiańskiego, która swe a r t y s t y c z ­ ne przeżycia wyraża p r z y pomocy keczuańskich f o r m , treści i języ­ k a . Działalność tego rodzaju posiada jednak charakter marginesowy i w y d a j e m i się, że bardziej jest ona ideologiczną próbą n o b i l i t a c j i i n ­ diańskiego dziedzictwa k u l t u r o w e g o , zmierzającą do takiego wzbogacenia n i m peruwiańskiej k u l t u r y narodowej, aby pełniej odzwierciedlała ona etniczną dwoistość źródeł, z których w y r a s t a , aniżeli jest faktyczną próbą r e k o n s t r u k c j i d u a l i z m u " w i e l k i c h t r a d y c j i " , d u a l i z m u wyrażonego opozy­ cją między narodową kulturą keczuańską i narodową kulturą peruwiań­ ską. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a jest w Peru, począwszy od początków nasze­ go w i e k u , p r z e d m i o t e m w i e l u studiów t e r e n o w y c h i gabinetowych, o c z y m świadczyć może b i b l i o g r a f i a za lata 1900-1968 zawierająca przeszło 1700 p o z y c j i i . N i e jest to dużo w porównaniu z r e z u l t a t a m i prac p r o w a ­ dzonych w M e k s y k u w t y m s a m y m okresie S t a n o w i jednak dowód zna­ czącego zainteresowania peruwiańskich badaczy rzeczywistością k u l t u r o ­ wą Andów, a w r a z z n o w a t o r s k i m i p u b l i k a c j a m i ostatniego dziesięciole­ cia dorobek t e n wyjaśnia wiele niejasnych dotąd s p r a w będąc j e d n o ­ cześnie dogodnym p u n k t e m s t a r t o w y m dla dalszych badań. Wskazuje on b o w i e m na kwestie sporne, unaocznia rozległość białych p l a m , p r o w o k u ­ je do n o w y c h ujęć i poszukiwania n o w y c h źródeł. W t y m dziele dużą rolę odegrać mogą i już odgrywają badacze spoza P e r u (z U S A , F r a n c j i , R F N , H o l a n d i i ) , którzy wychodząc z o d m i e n n y c h t r a d y c j i w a r s z t a t o w y c h i posiadając świeżość spojrzenia widzą tą rzeczywistość pod nieco i n n y m kątem. P r z y j r z y j m y się pokrótce j a k na tę rzeczywistość spoglądają badacze peruwiańscy. Otóż jeśli weźmiemy pod uwagę same m o t y w a c j e badaw­ czych dociekań, to łatwo dostrzeżemy w tej twórczości t r z y podstawowe n u r t y . Pierwszy z n i c h obejmuje badania, których celem jest poszukiwa­ nie i r a t o w a n i e przed z a n i k i e m reliktów oraz wzbogacenie n i m i ogólno­ narodowego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Drugą tendencję reprezentują s t u d i a 1 7 8 1 7 J . A . Z u b r i c k i j , Inki — Keczua. Osnownyje etapy istorii naroda, Moskwa 1975, s. 154-163. 1 8 H. M a r t i n e z , peruana (1900-1968), >» A . w świetle s. 115-133. M . C a m e o, J . R a m i r e z , Bibliografia indigena andina L i m a 1968, 2 v o l . Posern-Zieliński, opracowań Dorobek bibliograficznych, meksykańskiej "Etnografia archeologii Polska", t. i etnografii 14: 1970, z. 2, �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI mające w efekcie dawać użyteczny materiał diagnostyczny i terapeutycz­ n y umożliwiający dokonanie zmian n i e s p r a w i e d l i w y c h stosunków spo­ łecznych i modernizację życia zacofanych c y w i l i z a c y j n i e regionów k r a j u . Wreszcie ostatnią orientację tworzą r o z p r a w y n a k i e r o w a n e przede wszy­ s t k i m na to, aby rozpoznać i zrozumieć mechanizmy andyjskiej k u l t u r y i sposoby a r t y k u l a c j i świata j e j twórców. Każdy z t y c h nurtów w y r a s t a z o d m i e n n y c h t r a d y c j i , oczekiwań i potrzeb, i choć i c h oddziaływanie w i ­ doczne jest w pracach o różnorakim p r o f i l u , t o j e d n a k dostrzec można wyraźną współzależność między t y m i o r i e n t a c j a m i a specjalistycznymi dziedzinami zajmującymi się andyjską kulturą ludową. I t a k n u r t pierwszy wywodzący się z romantycznego i n d i g e n i z m u (indianizmu) łączy się dziś przede w s z y s t k i m ze s t u d i a m i f o l k l o r y s t y c z ­ n y m i . T e n u f o r m o w a n y jeszcze w X I X w . przez literatów i i n t e l e k t u a l i ­ stów r u c h indigenistyczny dążył do r e w a l o r y z a c j i indiańskiej k u l t u r y uważanej dotąd za prymitywną i bezwartościową. Poglądy wskazujące na autentyczne wartości t e j k u l t u r y łączono z hasłami społecznego w y z w o ­ lenia I n d i a n i n a z feudalnej zależności. O d k r y w a n o kulturę indiańskiej w s i — szukając w n i e j t y c h elementów, którymi można b y było wzboga­ cić narodową kulturę peruwiańską. Te nieco u t o p i j n e zainteresowania przysłaniały często faktyczną wymowę t z w . p r o b l e m u indiańskiego, któ­ rego rozwiązania szukać należało — j a k wskazywał J . C. M a r i a t e g u i nie w folklorze, ale w sprawach agrarnych, nierozerwalnie związanych z l o ­ sem i dolą I n d i a n i n a . N i c więc dziwnego, iż zwolenników t e j o r i e n t a c j i określano często ironicznie jako "indolatrów", c z y l i miłośników I n ­ dian . Ta fascynacja indiańską tradycją przyczyniła się do r o z w o j u ba­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h mocno splecionych ze s t u d i a m i językoznawczymi. W i c h r a m a c h zajęto się więc począwszy od l a t 2 0 - t y c h tańcami i fiestą, obrzędami i pieśniami, m i t a m i i legendami, sztuką ludową i t u b y l c z y m s t r o j e m . W k u l t u r z e I n d i a n poszukiwano przede w s z y s t k i m przeżytków niewiele interesując się bieżącym n u r t e m zmian, który t r a k t o w a n y był jedynie j a k o proces przyczyniający się do z a n i k u t r a d y c y j n y c h f o r m . M 21 D r u g a bardziej pragmatyczna orientacja w badaniach andyjskiej k u l ­ t u r y powstała w latach 4 0 - t y c h pod t e o r e t y c z n y m wpływem anglo-amerykańskiej antropologii, dziś zaś odwołuje się coraz częściej do t r a d y c j i klasycznego marksowskiego m a t e r i a l i z m u historycznego i jego o r t o d o k s y j ­ nej i n t e r p r e t a c j i . Powstała ona niejako na zamówienie społeczne, aby d r o ­ gą analiz s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej andyjskiej w s i móc w y p r a c o ­ wać strategię zmian prowadzącą do modernizacji życia mieszkańców s i e r r y . Celowi t e m u służyły metody antropologii stosowanej oraz studia 2 0 A. G u i l l e n Tamayo, Lo mestizo y el indigenismo, "Revista Universi­ t a r i a " , t. 38; 1948, n r 95, s. 214-223. 2 1 J. C e r u a g u e z ! , Informe B a z a n, I . C h o n a t i , sobre t. 4: 1977, s. 17-19. el desarollo S. L ó p e z de los estudios Maguiña, del folklore M. A. Rodrí- en el Perú, "Runa", �KULTURA LUDOWA V. 169 PERU m i k r o r e g i o n a m e n a d w y b r a n y m i społecznościami l o k a l n y m i mające do­ starczyć n a u k o w y c h prognoz dalszego r o z w o j u . T e n n u r t badań b l i s k i był więc bardzo e k o n o m i i agrarnej i socjologii w s i , choć w P e r u określa­ n y jest m i a n e m a n t r o p o l o g i i społecznej . W porównaniu z orientacją folklorystyczną — na p l a n pierwszy wyniesione zostały p r o b l e m y spo­ łecznej organizacji i ekonomicznej s y t u a c j i a n d y j s k i c h chłopów. T r a d y ­ cyjna k u l t u r a zeszła więc w t y c h badaniach na d r u g i p l a n i t r a k t o w a n a była często jako f u n k c j a zacofania i ekonomicznej zależności oraz e w i ­ dentna przeszkoda w procesie i n t e g r a c j i środowisk w i e j s k i c h z całym n a ­ rodem. Koncepcja indiańskości andyjskiej k u l t u r y zastąpiona została t u ideą wskazującą na j e j l u d o w y , chłopski charakter, określony n i e t y l e j e j e t n i c z n y m rodowodem, co przede w s z y s t k i m miejscem andyjskiego chłopstwa w s t r u k t u r z e peruwiańskiego społeczeństwa. Wreszcie t r z e c i n u r t badań — t o orientacja scientystyczna powstała w części pod wpływem europejskiej etnologii k o n t y n e n t a l n e j ( s t r u k t u r a l i z m u ) , językoznawstwa (semantyki) i h i s t o r i i (społecznej). Wykorzystując n o w e i n s t r u m e n t y analizy i nowe kategorie źródeł zaczęto z jednej s t r o ­ n y rekonstruować a n d y j s k i sposób widzenia świata, z d r u g i e j zaś p r e k o lonialne i kolonialne dzieje tego obszaru, p r z y czym w o b u w y p a d k a c h silnie wiązano ze sobą przeszłość z teraźniejszością, co wymagało dobrej współpracy z archeologami i h i s t o r y k a m i . Największymi osiągnięciami wykazać się może etnohistoria andyjska (etnohistoria andina) wskazują­ ca na regionalną specyfikę zmian społecznych i ekonomicznych i na ciąg­ łość t r a d y c j i . W y k o r z y s t u j e ona szeroko metody antropologicznej i n t e r ­ p r e t a c j i do źródeł historycznych, na podstawie i c h analizy r e k o n s t r u u j e dawne fazy andyjskiej k u l t u r y , umożliwia w y k o r z y s t a n i e d a n y c h z przesz­ łości do badań współczesności, wreszcie sięgając do ustnej t r a d y c j i l u d o ­ w e j uzupełnia istotne l u k i i b r a k i źródłowe w studiach historycznych. Dzięki t y m badaniom andyjska k u l t u r a l u d o w a odzyskuje historyczną głębię, co szczególnie widoczne jest w studiach n a d religią, f o r m a m i o r ­ ganizacji społecznej i sposobami p r o d u k c j i . 22 2 3 Patrząc z pewnej p e r s p e k t y w y na wszystkie te zarysowane wyżej orientacje peruwiańskich studiów a n d y n i s t y c z n y c h dostrzec w n i c h moż­ na cały szereg i n t e r p r e t a c y j n y c h przeciwieństw. D l a dalszej i l u s t r a c j i tego zagadnienia można je zebrać w d w a równoległe szeregi. I wówczas w j e d n y m z n i c h znajdą się takie cechy j a k : rola c z y n n i k a etnicznego (Indianina), znaczenie uwarunkowań historycznych, skupienie u w a g i na trwałości i k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h f o r m i analiza dokonywających się przeobrażeń k u l t u r o w y c h . Natomiast w d r u g i m szeregu będziemy « C . E . A r a m b u r u, Aspectos [w:] B . P o d e s t a [ed.] Ciencias del desarrollo sociales de la antropologia en el Perú. Un balance critico, en el Perú, L i m a 1978, s. 9-27. ** F . P e a s e , Etnohistoria andina. t u r a " , t. 10: 1976-1977, s. 207-228. Un estado de la cuestión. "Historia y C u l ­ �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI m i e l i analogicznie: rolę czynnika klasowego (chłopa), znaczenie m i k r o i makro-uwarunkowań s t r u k t u r a l n y c h , skupienie u w a g i na dezorgani­ zacji k u l t u r o w y c h systemów i i c h modernizacji, wreszcie n a analizie za­ chodzących przeobrażeń społecznych. Ta opozycyjność ujęć n i e jest — j a k widać z tego zestawienia — sprzeczna, ale względem siebie k o m p l e ­ m e n t a r n a , ukazuje b o w i e m tę samą rzeczywistość z dwóch o d m i e n n y c h , lecz możliwych do obserwacji punktów. Wysnuć stąd można wniosek, iż przyszłe badania n a d ludową k u l ­ turą andyjską, kierując się słusznymi p o s t u l a t a m i nawołującymi do roz­ szerzenia i n t e r d y s c y p l i n a r n e j współpracy, mogłyby z powodzeniem rea­ lizować bardziej i n t e g r a l n y model i n t e r p r e t a c j i peruwiańskiej rzeczywi­ stości. Sprzyjają również t e m u tradycje środkowoeuropejskich badań etnologicznych, w t y m przede w s z y s t k i m polskich, które zawsze próbo­ wały ukazywać wieś i kulturę j e j mieszkańców w sposób możliwie ca­ łościowy, rozkładając równomierne akcenty na tradycję i współczesność, t r w a n i e i zmienność, kulturę symboliczną i techniczno-użytkową. Taką właśnie strategię badawczą w y b r a l i uczestnicy Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , którzy p r o w a d z i l i studia terenowe n a d kulturą ludową andyjskich chłopów indiańskich w i n t e r d y s c y p l i n a r n y m zespole składają­ c y m się z etnologów, archeologów, geografów i historyków. Dzięki t e m u , już przed przystąpieniem do szczegółowych penetracji etnograficznych po­ siadano ogólne rozeznanie w s y t u a c j i ekologicznej, k u l t u r o w e j i h i s t o ­ rycznej regionu Cayash, który był obszarem w y b r a n y m w celu dokona­ nia monograficznej r e k o n s t r u k c j i głównych aspektów życia codziennego indiańskich w s p ó l n o t . Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że dotychcza­ sowe badania n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i indiańskich (chłopskich) wspólnot w niedostatecznym s t o p n i u uwzględniały rolę " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " , studia zaś nad kontynuacją d a w n y c h wzorów z b y t mocno ab­ strahowały od bieżących przeobrażeń. Dlatego też badania polskie na terenie Cayash starały się pogodzić oba te stanowiska poddając obserwa­ cji zarówno r e l i k t y przeszłości, j a k i najświeższe znamiona zmian. B y ­ liśmy również świadomi tego, iż w świecie a n d y j s k i c h społeczności l o ­ k a l n y c h nie występują czyste treści t r a d y c y j n e obok f o r m całkowicie n o w y c h , ale i tego, że w rzeczywistości s p o t y k a m y się z e l e m e n t a m i r e ­ prezentującymi różnorodne stopnie nawiązań do t r a d y c j i i różnorodne stopnie rozwiązań i n n o w a c y j n y c h . Podejście takie było absolutnie koniecz­ ne, zdawaliśmy sobie b o w i e m sprawę, że dla zrozumienia współczesnego n u r t u życia andyjskich w s i i jego właściwej i n t e r p r e t a c j i niezbędna jest dobra znajomość przeszłości i t y c h j e j refleksów, które do dziś ważą n a ­ dal w egzystencji peruwiańskich wspólnot. 2i 2 4 Andes, A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnographic " E t h n o l o g i a P o l o n a " , t. 7: 1981, s. 186. fieldwork in the Peruvian �KULTURA LUDOWA PERU Aleksander 171 Posern-Zieliński LA CULTURA POPULAR SU CONTENIDO, D E L PERÜ. FORMAS E INTERPRETACIONES R e s u m e n L o s reflejos del a u t o r sobre el t e m a de l a c u l t u r a p o p u l a r de l a s i n v e s t i g a c i o n e s de campo P o l a c a a los A n d e s turas populares d e l Perú se d e r i v a n d i r i g i d a s e n E l Perú p o r l a Expedición Científica e n el año 1978. E l a u t o r prestó atención a l a d u a l i d a d de c u l - e n E l Perú, que se m a n i f e s t a a través de l a c u l t u r a p o p u l a r l a costa e n l a q u e p r e d o m i n a n rasgos criollos y l a c u l t u r a p o p u l a r de andina en la que p r e d o m i n a n rasgos indígenas. E n esta última c o n j u n t a m e n t e a p a r e c e n pues e l e mentos de d i v e r s o s bién contenidos orígenes, j u n t o d i n a se p u e d e n o b s e r v a r nos andinos a los puros sincréticos y europeos. indígenas indígenas nos e n c o n t r a m o s tam- P o r ese m o t i v o , e n l a c u l t u r a p o p u l a r sus dos m u t a c i o n e s : 1) l a c u l t u r a p o p u l a r y 2) l a c u l t u r a p o p u l a r an- de los c a m p e s i - m e s t i z a . E n esta última no p e r c i - b i m o s u n — característico p a r a l a c u l t u r a de los c a m p e s i n o s indígenas — d u a l i s m o , que m a r c a los límites esfera c o m p u e s t a una híbrida entre cultural, otros, gradual la de sometida actividad de que de elementos ocasiona tres corrientes: 2) l a artesanía 1) de contenidos genéticamente a fuertes los centros transformaciones. artesanales Seguidamente, andina, su selecta noblesidad escogidos a d e l grado l a producción destinada ello es, unificación que estriba en el i n Como resultado de artes y producción p o p u l a r de descubri- popular estandarización. auténtica a l mercado fuera de estigmas de los A n d e s artísticos, otras p e r s o n a s pro- y 3) l a pro- de v a l o r e s estéticos. la c u l t u r a l p u e d e s e r e l modo, e l estilo relación y a asuntos del hombre de e n el c a m p o y en l a s pastos bernación comunal intercambio la vida observada los Andes a y el ciclo la de s e r v i c i o s , de naturaleza, s e r r a n o s , los p a t r o n e s modelos de en las creencias y el folklore. fiestas Al no e n el i n t e r i o r y de g o la filo- problema tradición se a t a l a cuestión del c o n s e r v a t i s m o d e l a c u l t u r a p o p u l a r t i e n e s u s orígenes cul- (indíge- e x i s t e n c i a l e s . E s a etopeya s o c i a l es señalada por l a del t r a b a j o e de d i v e r s a s c a p a se debe a d m i t i r , que e l único c r i t e r i o p a r a e v a l u a r la del sistema de que esta se compone específica de de la el objeto de interés fue l a función de la tradición e n l a andina. Supeniendo, determinante sofía de hacia la cultura nacional y su comerciali- p o r concepto nas, coloniales y m o d e r n a s ) vida Síntoma causante ducción de i m i t a c i o n e s , f a l s i f i c a c i o n e s y recuerdos, p r i v a d o s tradicionalidad y la d e s c e n d i e n t e de esta producción, o s e a c a d a v e z m a y o r l a ducción s e r i a l a r t e s a n a tura popular nativos sincréticos y ajenos. P u e s b i e n , e l l a es e n t o t a l el aumento estas t r a n s f o r m a c i o n e s , mos l a esfera de l a c u l t u r a p o p u l a r troducimiento zación entre p o r contenidos de l a andina, que de ella, pero sobretodo e n los a c o n d i c i o n a - mientos ecológicos, históricos, económicos y e tnopsicológieos. Después se discutió el problema d e los c a m b i o s estructurales de l a c u l t u r a n a c i o n a l d e l P e r ú . S e afirmó, que ésta, e n el período colonial, s e c a r a c t e r i z a b a p o r la aparición conjunta de dos " g r a n d e s tradiciones" — y u n a "tradición pequeña" de los c a m p e s i n o s la incaica indígenas. E s t a y dualidad des t r a d i c i o n e s " d e l t i e m p o c o l o n i a l , e n los años de l a república quedó do por l a d u a l i d a d mestizo-indígena d e "pequeñas t r a d i c i o n e s " , compuesto andina y la cultura popular la española de "gran- reemplaza- por l a c u l t u r a popular m e s t i z o - c r i o l l a de los h a b i t a n t e s de l a costa. " L a g r a n tradicióon" r e p r e s e n t a a c t u a l m e n t e l a c u l t u r a n a c i o n a l i n s p i r a d a tanto e n l a s fuentes ibéricas como e n l a s indígenas o m e s t i z a s . El artículo es f i n a l i z a d o por las r e f l e x i o n e s a c e r c a de las f u n d a m e n t a l e s cor- r i e n t e s de l a interpretación de l a r e a l i d a d c u l t u r a l e n E l Perú, d e c l a r a d a s por los �172 KULTURA LUDOWA PERU investigadores p e r u a n o s . E l p r i m e r o de ellos a b a r c a l a s i n v e s t i g a c i o n e s , c u y o íin es l a búsqueda y s a l v a m e n t o ante l a pérdida de l a s r e l i q u i a s d e l p a s a d o y e n r i q u e c e r c o n e l l a s los bienes c u l t u r a l e s n a c i o n a l e s . L a segunda por de los estudios, que ofrecen t e n d e n c i a esta representada el útil m a t e r i a l diagnóstico, p o s i b i l i t a n d o el cambio i n j u s t a s y l a modernización d e l a v i d a e n el c a m p o . P o r f i n , l a t e r c e r a orientación e s t a c r e a d a por los e s t u d i o s d i r i g i d o s hacia la l a s r e l a c i o n e s socio-económicas distinción comprensión de articulación d e l m u n d o del indigenismo de los m e c a n i s m o s por los creadores romántico, l a segunda americana y cambio típico científica, surgió bajo — hoy, s e r e f i e r e y los m o d o s de e l l a . L a p r i m e r a c o r r i e n t e e m e r g e se d e r i v a al materialismo la lingüística y la h i s t o r i a social. de l a c u l t u r a a n d i n a de l a antropología s o c i a l a n g l o - histórico marxista; la t e r c e r a , en l a i n f l u e n c i a d e l e s t r u c t u r a l i s m o europeo, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1dcc0450667fc9b853384d9ebb130f3.pdf 3920889e59d57640c252842288d0eec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1007 Title A name given to the resource Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.297-320 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH D O P O C Z Ą T K Ó W X X W. POLSKICH Początki zainteresowań ludoznawczych w Polsce przypadają na okres politycznego u p a d k u k r a j u i u t r a t y niepodległości, co znajduje wyraź­ ne odzwierciedlenie w i c h u k i e r u n k o w a n i u w początkowym okresie. S y ­ tuacja polityczna P o l s k i nie t y l k o określa na długi okres k i e r u n e k b a ­ dań nad rodzimą kulturą ludową, lecz w znacznej mierze u k i e r u n k o w u ­ je również geograficznie cały n u r t "egzotyczny", pozapolski, przez sam fakt znalezienia się znacznej części ziem polskich w granicach w i e l o n a ­ rodowościowego, zajmującego ogromne obszary E u r o p y i A z j i , i m p e r i u m rosyjskiego. W w i e k u X I X ponad połowa w y b i t n i e j s z y c h znanych nie t y l k o nauce polskiej, lecz i obcej polskich badaczy k u l t u r egzotycznych, prowadziła badania na terenie należącej do Rosji części A z j i i obszarach z nią graniczących. Wśród Polaków zbierających w X I X w . materiały dotyczące ludów azjatyckiej części Cesarstwa Rosyjskiego większość s t a n o w i l i zesłańcy polityczni, choć zarówno w początkach j a k i w 2 połowie X I X w . nie brak było l u d z i , którzy znaleźli się w miejscach odległych od rodzinne­ go k r a j u o tysiące kilometrów z własnej w o l i i p o w o d o w a n i różnymi pobudkami, n i e k i e d y niewiele mającymi wspólnego z i c h etnograficz­ n y m i obserwacjami. Stosunkowo najlepiej znane są polskie badania etnograficzne na S y ­ berii, pisano trochę o p o l s k i c h badaczach A z j i Centralnej i Środkowej. Niewiele natomiast poświęca się miejsca badaniom K a u k a z u , choć pod względem ilości X I X - w i e c z n e materiały polskie z tego t e r e n u ustępują chyba t y l k o materiałom z S y b e r i i . Większość materiałów k a u k a s k i c h drukowały t a k znane i poczytne czasopisma warszawskie, j a k " T y g o d ­ n i k I l u s t r o w a n y " i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je " B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " i wieleńskie " A t h e n a e u m " . Można j e także znaleźć w w i e l u i n n y c h czasopismach i almanachach w y d a w a n y c h w W a r ­ szawie i W i l n i e : " D z i e n n i k u W a r s z a w s k i m " , "Gazecie Codziennej", " K r o ­ nice Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , "Niezapominajkach", " N o w o r o c z n i k u L i t e w s k i m " , "Przeglądzie N a u k o w y m " , " R o c z n i k u L i - �298 ANDRZEJ WOŻNIAK t e r a c k i m " , " R u b o n i e " , w wychodzącej w K i j o w i e "Gwieździe" oraz pe­ t e r s b u r s k i m "Przeglądzie L i t e r a c k i m " (dodatek do " K r a j u " ) . Znaczenie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim " D z i e n n i k u D o m o w y m " czy l w o w s k i c h " N o w i n a c h " ) , n i e k i e d y zresztą jako p r z e d r u k i z czasopism p o l s k i c h wychodzących w zaborze r o s y j s k i m . Sporo z t y c h k a u k a s k i c h r e l a c j i ukazało się jako osobne pozycje książkowe d r u k o w a n e przeważnie w Warszawie. Sądząc po ilości o p u b l i k o w a n y c h w ciągu X I X w . w języku p o l s k i m pozycji, l i t e r a t u r a o Kaukazie — bardzo zresztą różnorodna (oprócż o p i ­ sów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zary­ sów geograficzno-historycznych, r e l a c j i z podróży, wspomnień i pamięt­ ników, również proza i poezja o tematyce kaukaskiej) cieszyła się znacz­ n y m zainteresowaniem. W sumie jest to kilkadziesiąt pozycji b i b l i o g r a ­ f i c z n y c h p a r u dziesiątków autorów. N i e ulega wątpliwości, że w stosun­ k u do ówczesnych możlwości w y d a w n i c z y c h pisano w t e d y o K a u k a z i e znacznie częściej niż w bieżącym stuleciu. • Wśród polskich relacji o Kaukazie z X I X w., na j e d n y m z. p i e r w ­ szych miejsc, zarówno pod względem ilości, j a k i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące G r u z j i . N i e jest to sprawa p r z y p a d k u . Złożyła się na t o . zarówno d a w n a t r a d y c j a kontaktów p o l sko-gruzińskich, j a k i pewne podobieństwa losów h i s t o r y c z n y c h oraz niektórych cech o b u narodów. U d o k u m e n t o w a n a źródłowo t r a d y c j a w z a j e m n y c h kontaktów sięga końca X V w. i , w w i e k u X V I I zaś Gruzja staje się d l a królów polskich z d y n a s t i i Wazów, a w większym jeszcze s t o p n i u d l a Jana I I I Sobieskiego, dosyć ważnym o g n i w e m w planach sojuszu wojskowego z Persją, skie­ rowanego przeciwko T u r c j i . P i e r w s z y m , n i e o f i c j a l n y m zresztą, przedsta­ w i c i e l e m P o l s k i na dworze szacha Abbasa I był mieszczanin warszaw­ ski, sekretarz królewski — Sefer M u r a t o w i c z , O r m i a n i n z pochodzenia. W r o k u 1601 przez Wołoszczyznę, Morze Czarne, Turcję, Gruzję i Armenię odbył podróż do Persji, którą opisał w swojej Relacji... ogłoszonej d r u ­ k i e m dopiero w połowie następnego stulecia . W y d a w c a Relacji..., J . E. Minasowicz (również O r m i a n i n ) , pisze j e d n a k w e wstępie, że dysponował t y l k o " e x t r a k t e m " z rękopisu M u r a t o w i c z a . Stąd też, być może, sam opis podróży, m . i n . przez Gruzję, jest bardzo lakoniczny i niewiele zawie: 2 1 J. Cincadze, XV-XVII Masalebi saukuneebi. ków dyplomatycznych ' la Relacya polskiego szawie... z polskich XV-XVII Sefera 1777 (Relacye... da sakartwelosa historyczne dotyczące urtiertobis istoriisatwis polsko-gruzińskich stosun­ ww., T b i l i s i 1966, s. 12. Muratowicza dla sprawowania podróży polonetisa Materiały obywatela rzeczy wydał warszawskiego wysłanego ostatnio na wschód muzułmański A. do Persyi Walaszek w pierwszej od Zygmunta w roku w tomie: połowie ków 1980, n a p o d s t a w i e w y d a n i a J . Niesiołowskiego z 1752 r.). XVII III 1602.... w Trzy wieku, kró­ War­ relacje Kra­ �299 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH ra i n f o r m a c j i o k r a j a c h , przez które M u r a t o w i c z przejeżdżał; większość tekstu odnosi się do samego jego p o b y t u na dworze szacha. Zapoczątkowane przez M u r a t o w i c z a podróże polskich dyplomatów do Persji stały się w późniejszych latach coraz częstsze, a w d r u g i e j połowie X V I I w . m i e l i już królowie polscy przy dworze szacha stałych rezydentów . Nawiązane zostały również dosyć ożywione s t o s u n k i d y ­ plomatyczne z władcami G r u z j i , a w r o k u 1691, n a prośbę jednego z królów gruzińskich jadą do G r u z j i d w a j polscy misjonarze — j e z u i ­ ci, O.O.Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i A Gostkowski w G r u z j i pozo­ stał i zmarł t a m w czasie epidemii w 1738 r. Cieszył się podobno d u ­ żym szacunkiem wśród miejscowej ludności, której język i obyczaje dobrze poznał. Był (podobnie j a k Zapolski) a u t o r e m listów — raportów zawierających m . i n . wiadomości o położeniu p o l i t y c z n y m G r u z j i , oby­ czajach j e j mieszkańców i t p . Ignacy Zapolski i J a n G o s t k o w s k i nie b y l i w t y m czasie j e d y n y m i polskimi m i s j o n a r z a m i na terenie Zakaukazia. Stałe polskie placówki misyjne istniały w 2 połowie X V I I i w początkach X V I I I w. w m i a ­ stach Gandża, Erywań i Szemacha. Misjonarzy popierał i finansował przede w s z y s t k i m J a n I I I Sobieski, w którego planach p o l i t y c z n y c h o d ­ g r y w a l i o n i poważną rolę. Oprócz prowadzenia prac m i s y j n y c h , speł­ niali często f u n k c j e dyplomatyczne. Znając miejscowe stosunki, m i e l i też m. i n . za zadanie informować przejeżdżających posłów królewskich o panujących w P e r s j i i zależnych o d n i e j k r a j a c h (m. i n . G r u z j i ) , sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h , obyczajach, najnowszych wydarzeniach. I c h r a ­ p o r t y były prawdopodobnie j e d n y m z ważniejszych źródeł w i e d z y o P e r ­ sji i Z a k a u k a z i u d l a Jana I I I . Najwybitniejszą niewątpliwie postacią wśród polskich misjonarzy działających na przełomie X V I I i X V I I I w . w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u był jezuita o. Tadeusz Krusiński (1675-1757). Był człowiekiem wszech­ stronnie wykształconym, studiował teologię, filozofię scholastyczną, p r a ­ wo zakonne, posiadał dużą wiedzę medyczną. Przed w y j a z d e m do P e r ­ sji wykładał przez k i l k a l a t w szkołach jezuickich, m . i n . retorykę, m a ­ tematykę, logikę i fizykę. Miał duże zdolności lingwistyczne, oprócz polskiego i łaciny znał języki: t u r e c k i , perski, ormiański i włoski, r o 3 5 6 ' S. Z a ł ę s k i, k s . T . J . , Jezuici w Polsce, t. 3: Prace misyjne nad ludem 1648-1773, cz. I, 1648-1700, L w ó w 1902, s. 251, 866-867. 4 M. T a m a r a s z w i 1 i, s. 220; oraz (Avril Istoria P h ) , Podróż rzów S. J. w r. 1690 odprawiona końcem czona z francuskiego... w W a r s z a w i e 5 J . Poplatek graficzny katolikobisa do różnych krajów odkrycia kartwelta Europy nowej szoris, i Azji drogi T b i l i s i 1902, przez Misjona- do Chin... tłuma­ 1791, s. 257. k s . , B r . Natoński k s , J a n G o s t k o w s k i [w:] Polski słownik bio­ (dalej P S B ) , t. 7, W r o c ł a w 1958-1960, s. 359-360. «Tamaraszwili, lisi, p i s a r z o w i Istoria katolikobisa..., i historykowi, przyjacielowi materiały o J . Z a p o l s k i m i J . G o s t k o w s k i m . s. 663. T a m a z o w i N a t r o s z w i l i z T b i ­ Polaków s e r d e c z n i e dziękuję za cenne �300 ANDRZEJ WOŻNIAK zumiał r o s y j s k i i f r a n c u s k i . Ceniono go za zdolności a d m i n i s t r a c y j n e , pracowitość, przedsiębiorczość, odwagę. W latach 1706-1726, z krótką przerwą między r o k i e m 1712 a 1714, przebywał w P e r s j i i n a Z a k a u ­ k a z i u (m. i n . w Gandży i E r y w a n i u ) , gdzie p r o w a d z i ożywioną dzia­ łalność misyjną i dyplomatyczną 7. Gromadził również materiały, które wykorzystał w s w o i c h późniejszych pracach. Były to zarówno obser­ wacje dotyczące k u l t u r P e r s j i i Zakaukazia, j a k i materiały źródłowe zaczerpnięte z l i c z n y c h archiwów Isfahanu, do których miał dostęp dzię­ k i swej-pozycji n a dworze szacha. Dzieła Krusińskiego — Prodromus ad tragicam vertentis belli Per­ sici historiam... w r a z z d o d a t k i e m o dziejach kontaktów d y p l o m a t y c z ­ n y c h p o l s k o - p e r s k i c h oraz Tragica vertentis belli Persici historia...*, powstały już po jego wyjeździe z Persji. Z n i c h przede w s z y s t k i m przez cały w i e k X V I I I i początek X I X czerpała cała E u r o p a wiadomości o sto­ sunkach p o l i t y c z n y c h w P e r s j i w początkach tego stulecia, przewrocie d y n a s t y c z n y m i w o j n i e persko-afgańskiej. Tłumaczono j e na wszystkie n i e m a l języki europejskie: angielski, f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , włoski, ho¬ lenderski, hiszpański, a n a w e t t u r e c k i . Z t a k i m oddźwiękiem w nauce obcej spotkały się nieliczne t y l k o dzieła autorów polskich. Dodać zresz­ tą należy, że w k r a j u prace Krusińskiego, choć miały w I połowie X V I I I w . parę wydań łacińskich, n i e zostały n i g d y w y d a n e w języku polskim. Krusińskiego interesowały przede w s z y s t k i m zachodzące w P e r s j i w pierwszej ćwierci X V I I I w . wydarzenia polityczne i powstanie A f g a ­ nów, upadek d y n a s t i i Sefewidów i załamanie się mocarstwowej pozy­ cji Persji. Dążąc j e d n a k do przedstawienia w dziele Tragica vertentis belli... możliwie pełnego obrazu t y c h wydarzeń, stara się pokazać s y tuację wewnętrzną Persji, wiele miejsca poświęca p o d b i t y m przez Persję k r a j o m k a u k a s k i m : Dagestanowi, A r m e n i i czy Wschodniej G r u z j i , pozostającej od X V I I w. w wasalnej od niej zależności. W d w u obszern y c h rozdziałach pisze szczegółowo o O r m i a n a c h i G r u z i n a c h , w trze¬ c i m dość pobieżnie o i n n y c h ludach (np. plemionach Dagestanu). Podrozdział " O G r u z i n a c h " jest p i e r w s z y m p o l s k i m opisem h i s t o ryczno-etnograficznym G r u z j i O m a w i a w n i m Krusiński położenie geograficzne k r a j u , najważniejsze wydarzenia historyczne poczynając o d starożytności, chrystianizację i dzieje kościoła gruzińskiego, następnie zaś niektóre wierzenia, p r a k t y k i wróżbiarskie, obrzędy doroczne i rodzinne mieszkańców, w y c h o w a n i e dzieci i młodzieży, zwyczaje praw¬ 8 i ! I i | ; ! ! | | j j i ; i Br. Natoński, I | ] • Tadeusz Jan Krusiński, [w:] P S B , t. 15/1, W r o c ł a w 1970, s. 426- 428. T. K r u s i ń s k i , 8 j riam..., J • od annum 9 S . J . , Prodromus ad tragicam vertentis T. K r u s i ń s k i , S . J . , Tragica vertentis belli Persici historia... 1728..., L e o p o l i 1740. " K r u s i ń s k i , op. cit., sectio I I de G e o r g i a n i s , s. 120-151. 3 belli Persici histo- L e o p o l i 1740. ab anno 1711 �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 301 ne, stosunek do r e l i g i i oraz sytuację polityczną G r u z j i i f o r m y zależności od T u r c j i (Gruzja Zachodnia) i Persji (Gruzja Wschodnia). W i e le wiadomości o wydarzeniach p o l i t y c z n y c h w G r u z j i w początkach X V I I I w . zawierają również dalsze rozdziały Tragica vertentis belli... " Za panowania Sasów k o n t a k t y dyplomatyczne z Persją, a co za t y m idzie również z Gruzją, wyraźnie osłabły, co wiązało się zarówno z s y tuacją wewnętrzną Polski, j a k i z n o w y m układem sił n a B l i s k i m Wschodzie. N i e sprzyjał t y m k o n t a k t o m również b r a k stabilizacji wewnętrznej w Persji. N a przełomie X V I I i X V I I I w . wysłano jeszcze z P o l s k i p a rę poselstw do Persji, ale miały one już t y l k o charakter prestiżowy. Posłami b y l i J a k u b N u r k i e w i c z , O r m i a n i n p o l s k i (1699), sekretarz królewski P i o t r K c z e w s k i (1700), generał Rybiński, wojewoda chełmiński j ] I I I I I I I I I I (1712)i . I 2 W początkach X V I I I w . następuje też osłabienie działalności m i s j i polskich w P e r s j i i na Z a k a u k a z i u , a w końcu l a t 20-tych, zupełna i c h likwidacja. T r u d n o określić, w j a k i m stopniu w w i e k u X I X korzystano z t y c h wcześniejszych r e l a c j i o G r u z j i . Wiadomo jednak, że nie zostały one zupełnie zapomniane. Relację M u r a t o w i c z a w y d a n o d w u k r o t n i e w w i e k u X V I I I i po raz trzeci n a początku w i e k u X I X , przekład p o l s k i opisu podróży P h . A v r i l a z obszernymi f r a g m e n t a m i mówiącymi o k o n t a k t a c h polskich z Persją i Zakaukaziem, w r o k u 1791 . O Krusińskim pisał w r o k u 1841 w "Bibliotece W a r s z a w s k i e j " F. Zieliński, podając dość obszerną bibliografię jego dzieł i i c h przekładów na języki obce oraz streszczając niektóre f r a g m e n t y , m . i n . dotyczące G r u z j i . O d y p l o m a ­ tach polskich i o misjach n a B l i s k i m Wschodzie pisali w d r u g i e j poło­ wie X I X w . A. Muchliński i S. Załęski * . Z a n i m przejdę do X I X - w i e c z n y c h opisów k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i , wymienię jeszcze parę najważniejszych opracowań współczesnych, za­ wierających historię podróży polskich po t y m k r a j u i bibliografię przed­ miotu. 13 1 1 I ' l I j \ \ ! * 1 4 5 Najwcześniejszy okres kontaktów polsko-kaukaskich omawia w s w y c h pracach 11 B. B a r a n o w s k i . 16 O wkładzie p o l s k i m do badań etnograficz- P o r . n p . s. 140-151, 241-263. " S . B r z e z i ń s k i , Misjonarze i dyplomaci polscy w Persji w XVII i XVIII w., P o t u l i c e 1935 (nadb. z " A n n a l e s M i s s i o l o g i c a e " , R . 1935), s. 46-51. P o r . p r z y p . 4. F . Z i e l i ń s k i , Xiądz Krusiński. Wiadomość historyczna przez..., "Bibliote­ k a W a r s z a w s k a " , R . 1841, t. 3, s. 375-397. A . M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów kościoła polskiego w językach wschodnich pobrane, "Pamiętnik r e l i g i j n o - m o r a l n y " , t. 7: 1861, s. 531-553; S . Z a ­ l e s k i , Misje w Persji w XVII i XVIII wieku pod protektoratem Polski, "Misje k a t o l i c k i e " R . I : 1882; t e n ż e , Jezuici w Polsce. B . B a r a n o w s k i , Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Łódź 1950; t e n ż e , Kawkaz i Polsza w XVII w., [w:] Rossija, Polsza i Priczernomorje w XV-XVII ww., r e d . B . R y b a k ó w , M o s k w a 1979, s. 248-262. 18 14 15 14 \ ! �302 ANDRZEJ WOŻNIAK n y c h . w A z j i Zachodniej pisała przed k i l k u n a s t u l a t y S. K u b i a k , oma­ wiając też krótko badania na K a u k a z i e « . W r o k u 1972 w y d a n a została praca znanego o r i e n t a l i s t y J . R e y c h mana? Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX wieku, z a w i e r a ­ jąca także obszerną bibliografię opracowań dotyczących Polaków na K a u k a z i e (w t y m l i c z n y c h wcześniejszych prac autora). Przegląd p o l ­ skiej l i t e r a t u r y o Kaukazie znaleźć można też w p i e r w s z y c h rozdziałach książki Wacława Kubackiego Malwy na Kaukazie « . N i e w y m i e n i a m t u osobno, poza przypisami, opracowań szczegółowych, odnotowanych w b i b l i o g r a f i i do pracy J . Reychmana l u b w książce W. Kubackiego. Ograniczam również do najbardziej niezbędnych wiadomości biograficz­ ne, dotyczące t y c h podróżników polskich, o których szerzej piszą R e y chman i K u b a c k i . Nieco więcej miejsca poświęcam j e d y n i e postaciom mniej znanym. Do t a k i c h należy o. Józef S u r y n , misjonarz j e z u i c k i , chronologicznie biorąc pierwszy z Polaków piszących w X I X w . o G r u z j i (1773-1832). Wstąpił do zakonu jezuitów w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach j e z u i c k i c h w Połocku i W i t e b s k u . W latach 1808-1820 był s u p e r i o r e m m i s j i jezuickiej w A s t r a c h a n i u , ucząc jednocześnie w tamtejszych szko­ łach m i s y j n y c h 19. W t y m właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach m i s y j n y c h w Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę T e r e k u , Przełęcz Krzyżową do T y f l i s u , którą opisał w liście d r u k o w a n y m "Miesięczniku P o t o c k i m " . Jadąc drogą zwaną dzisiaj wojennogruzińską, widział S u r y n wsie górali gruzińskich i Osetynów. Zwraca uwagę n a n i e d o s t a t k i z i e m i u p r a w n e j , b r a k d r e w n a opałowego, rasę tutejszego bydła i owiec, które jego zdaniem n i e mogą się równać z białoruskim. Spostrzega zupełny b r a k kołowych środków t r a n s p o r t u , używanie zamiast n i c h sań n a w e t latem. Parę zdań poświęca m i e j s c o w y m p r z e w o d n i k o m — g ó r a l o m . I to właściwie wszystko, jeśli nie liczyć dość pobieżnego opisu c e r k w i w Kazbegi, którą zwiedzał w towarzystwie gruzińskiego duchownego. Nie był więc S u r y n zbyt w n i k l i w y m obserwatorem, szczególnie w zestawieniu z niektórymi s w o i m i k o n f r a t r a m i z a k o n n y m i działający­ m i przed stuleciem na terenie Zakaukazia. Chociaż żył na przełomie X V I I I i X I X w., duchem należał do epoki znacznie wcześniejszej, a j e ­ go pogląd na góry kształtowały średniowieczne wyobrażenia, wedle któ­ r y c h były one siedliskiem złych mocy, miejscem s t r a s z n y m i p o n u r y m , 20 " S. K u b i a k , dentale, L'apport polonais aux études ethnographiques sur l'Asie Occi­ zależnych zebrał " F o l i a O r i e n t a l i a " , t. 5: 1963, z. 1-2, s. 193-226. 1 8 W a r s z a w a 1969. 1 9 Materiały do dziejów Akademii połockiej i szkół od niej J . G . ( M a r e k J a n Giżycki), K r a k ó w 1905, s. 33, 218. *° L i s t kaskie X . Józefa ku miastu Tifflis, Suryna T.J. opisujący podróż z Mozdoku "Miesięcznik P o t o c k i " , 1818, t. 2, s. 154-163. przez góry kau­ �KULTURA LUDOWA 303 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH zgoła n i e nadającym się do zamieszkania. " N i e mogłem pojąć — pisał S u r y n mijając w i o s k i góralskie w okolicach K a z b e k u — co b y t y c h mieszkańców sprowadziło w te strony, kędy opał i wyżywienie jest n a ­ der t r u d n e " « . Swojego rodzaju mistyfikacją l u b , co bardziej prawdopodobne, p r z e ­ j a w e m b r a k u o r i e n t a c j i w geografii K a u k a z u jest tytuł w y d a n e j w r o ­ k u 1933 w Poznaniu książeczki Stanisława Nowackiego Podróże do Geo­ rgii w czasie mojej niewoli w Rossyi odbyte w roku 1813, 1814 i 1815. N o w a c k i — podoficer p o l s k i z czasów Księstwa Warszawskiego, pod­ czas k a m p a n i i rosyjskiej Napoleona dostał się do n i e w o l i . Zesłany, prze­ bywał parę l a t m . i n . w okolicach t w i e r d z y A l e k s a n d r o w s k i e j i Mozdok u , w G r u z j i natomiast n i g d y n i e był, znał — j a k się w y d a j e — t y l k o przedgórza Północnego K a u k a z u . Duża ilość Polaków znalazła się na Kaukazie w latach 30-40-tych X I X w . Władze carskie zsyłały w t e d y na K a u k a z , n a z y w a n y n i e k i e d y "ciepłą Syberią", uczestników powstania listopadowego i ruchów s p i ­ s k o w y c h z l a t 30-40-tych ( m . i n . "konarszczyków", członków Związku N a ­ r o d u Polskiego, spisku ks. Ściegiennego). Obciążone po u p a d k u p o w s t a ­ nia obowiązkiem dostarczania r e k r u t a Królestwo Polskie zasiliło K o r ­ pus K a u k a s k i dziesiątkami tysięcy żołnierzy. W t e n sposób znalazła się na Kaukazie większość autorów piszących o G r u z j i w d r u g i m i t r z e c i m ćwierćwieczu X I X w., do których należeli: Michał B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z , "konarszczyk", ze Żmudzi, w c i e l o n y w latach 4 0 - t y c h do w o j s k na Kaukazie. Przez d w a lata stacjonował w Tyflisie. Zbierał pracowicie wszelkie materiały o Kaukazie, które wykorzystał później w w y d a n y c h w 1859 r. Szkicach Kaukazu . W i n c e n t y D a w i d (1816-1897), pochodził ze Szczebrzeszyna, był n a u ­ czycielem g i m n a z j u m lubelskiego. Zesłany na Kaukaz, służył od 1844 r. w j e d n y m z tamtejszych pułków, m . i n . w e Wschodniej G r u z j i . Miał aspiracje literackie, interesował się geologią. Do P o l s k i powrócił w 1853 r. Był a u t o r e m wspomnień z K a u k a z u i utworów l i t e r a c k i c h o tematyce kaukaskiej *». H e n r y k a Dzierżka w y m i e n i a w p r a w d z i e J . Reychman wśród zesła­ n y c h i przymusowo w c i e l o n y c h do w o j s k k a u k a s k i c h , ale w i e l e wydaje się na to wskazywać, że sytuacja jego była zupełnie inna niż pozo­ stałych zesłańców. Przybył na K a u k a z wiosną 1840 r. przez Morze Czar­ ne i Zachodnią Gruzję, z p l a n a m i zrobienia w w o j s k u szybkiej k a r i e r y . Początkowo zamierzał jechać do T y f l i s u , ale korzystając ze znajomości w sztabie a r m i i , o czym pisze w e Wspomnieniach, zdecydował się na 22 21 List 2 2 Warszawa X. Józefa Suryna..., 2 8 W. Dawid, Warszawska", s. 160. 1859, t. 1, 2. Wspomnienia z podróży i wycieczek po Kaukazie, t. 53-60: 1854-1855; w s p o m n i e n i a te były d r u k o w a n e n y c h c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h Królestwa i G a l i c j i . "Biblioteka również w i n ­ �304 ANDRZEJ WOŻNIAK Abchazję. Później j a k o ochotnik zgłosił się do oddziałów walczących w Dagestanie *«. Mateusz G r a l e w s k i (Grala, Gralak, pseudonim l i t e r a c k i : Mateusz z Mazewa, 1826-1891). S y n chłopa Wojciecha G r a l i z Mazewa w Łęczyck i e m . Ukończył miejscową szkołę elementarną z t a k d o b r y m i w y n i k a ­ m i , że prof. W. A. Maciejowski, dzierżawca w s i , ułatwił m u naukę w g i m n a z j u m w Łęczycy ( w t e d y zmienił nazwisko na G r a l e w s k i ) . W Łęczycy związał się G r a l e w s k i z tajną organizacją demokratyczno-niepodległościową (komórka Związku N a r o d u Polskiego, a w g i n n y c h źródeł Stowarzyszenie L u d u Polskiego). Po w y k r y c i u organizacji i dłu­ g i m śledztwie, w 1844 r. G r a l e w s k i skazany został na karną służbę wojskową n a Kaukazie. Przebywał t a m (w t y m dłuższy czas we Wschod­ niej G r u z j i ) , 12 l a t , dosługując się w końcu stopnia oficerskiego. Boga­ te materiały historyczne i etnograficzne zebrane w czasie p o b y t u G r a lewskiego na Kaukazie uległy częściowemu zniszczeniu jeszcze przed jego p o w r o t e m do k r a j u w r o k u 1856. Po powrocie kontynuował swoje zainteresowania historyczne i etnograficzne, pracując jednocześnie na polu oświaty l u d o w e j i działając nadal w r u c h u s p i s k o w y m . W czasie powstania styczniowego brał udział w pracach władz powstańczych, a po jego u p a d k u wydawał na emigracji pismo patriotyczne d l a l u d u . O d l a t 70-tych mieszkał w G a l i c j i , gdzie prowadził poszukiwania etnograficzne, publikując i c h w y n i k i w "Zbiorze Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " . Umarł w 1891 r. w e L w o w i e . Zachowane materiały kaukaskie, m . i n . 0 G r u z j i , opublikował w w y d a n y c h w r o k u 1877 w s p o m n i e n i a c h . Leon Janiszewski (1810-1861), konarszczyk, nauczyciel m u z y k i i l i t e ­ rat, zesłany na K a u k a z , odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f lisu. O swoich wrażeniach z G r u z j i pisał w " B i b l i o t e c e W a r s z a w s k i e j " 1 "Rubonie" . H i p o l i t J a w o r s k i (1812-1877), pisał także pod pseudonimem Mieczy­ sława T e r l i c y . Służył na Kaukazie, głównie w Dagestanie ( T e m i r Chan Szura). Choć w G r u z j i niewątpliwie był, znał ją chyba lepiej z l i t e r a t u ­ r y niż z własnych podróży l Po powrocie do k r a j u brał udział w p o w ­ staniu s t y c z n i o w y m . Zmarł na emigracji. K a z i m i e r z Łapczyński (1828-1892). Studiował w Warszawie, p r a w d o ­ podobnie w I n s t y t u c i e A g r o n o m i c z n y m . Za udział w r u c h u s p i s k o w y m skazany i w 1846 r. zesłany na Kaukaz, gdzie później pełnił funkcję 25 26 2 M H. D z i e r ż e k , 25 M . nie kraju. 8 6 wida Ludność. Kaukaz. Zwyczaje Kaukazu, z podróży i obyczaje, do Tyflisu t. 6; 1848, s. 77-215. z dwunastoletniej niewoli. Opisa­ L w ó w 1877. do mogiły "Biblioteka Warszawa", w 1841 r. odbytej, H . J a w o r s k i , Wspomnienia "Athenaeum", Wspomnienia L . J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka w TyfUsie " Wspomnienia Gralewski, A. Gribojedowa na górę Sw. t. 3: 1843, s. 1-6; t e n ż e , Obrazy Da­ i myśli " R u b o n " , t. 9-10: 1849, s. 102-117. Kaukazu, Poznań 1877, cz. 1-3, o r a z a r t y k u ­ ły o K a u k a z i e w c z a s o p i s m a c h i g a z e t a c h . i �KULTURA LUDOWA 305 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH oficera w o j s k inżynieryjnych. Wiele l a t spędził w G r u z j i (głównie Wschodniej), choć podróżował też po i n n y c h k r a j a c h Zakaukazia i K a u ­ kazu Północnego. Interesował się historią G r u z j i , zebrał w i e l e cennych materiałów etnograficznych. Po powrocie do k r a j u w 1875 r. p r o w a ­ dził nadal badania ludoznawcze w T a t r a c h i Pieninach. Zebrane w P o l ­ sce i podczas p o b y t u na Kaukazie materiały publikował w czasopismach warszawskich. Jego zasługą jest też pierwszy przekład poematu Szoty Rustaweli Rycerz w tygrysiej skórze . Był też a u t o r e m k i l k u pochleb­ nie wówczas ocenionych prac z dziedziny b o t a n i k i . 28 K s a w e r y Pietraszkiewicz (ok. 1820-1842), student u n i w e r s y t e t u k i ­ jowskiego. Za udział w spisku w r o k u 1839 w c i e l o n y do K o r p u s u K a u ­ kaskiego. Znał Gruzję, przemierzył też trasę z T y f l i s u do Władykaukazu, a później do Piatrogorska. Był a u t o r e m sonetów o tematyce k a u ­ kaskiej, które w r a z z f r a g m e n t a m i listów zawierającymi trochę m a t e r i a ­ łów etnograficznych z G r u z j i d r u k o w a n e były w poznańskim " D z i e n n i ­ k u D o m o w y m " . Zaginęły natomiast jego n i g d y w całości nie p u b l i k o w a ­ ne wspomnienia z K a u k a z u . 29 A l b e r t Wojciech P o t o c k i (1801-1847), po p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m ze­ słany na K a u k a z . Początkowo przebywał w G r u z j i — w M e g r e l i i i A b ­ chazji, później znalazł się na Północnym Kaukazie. Po r o k u 1840 w r ó ­ cił do k r a j u , gdzie opublikował k i l k a opowieści o tematyce k a u k a s k i e j oraz zawierający wrażenia z podróży po M e g r e l i i szkic Troił nad Ingurem so. Jan Załęski (1807 - 1877), w c i e l o n y do w o j s k rosyjskich na Kaukazie, przebywał przez dłuższy czas w r a z z pułkiem w K a r a Agacz w d o l i ­ nie Alazani (Kachetia, Wschodnia Gruzja), a później, w 1847 r., n a pół­ nocnym Kaukazie. Po 1 0 - l e t n i m pobycie na Kaukazie wrócił około r o k u 1856 do Polski. Jego artykuły zawierające w i e l e wiadomości historycz­ nych i ciekawych obserwacji etnograficznych dotyczących zachodniej i wschodniej G r u z j i publikowały w latach 50-tych czasopisma w a r ­ szawskie 31. Niewiele w i e m y o autorce Wspomnień Gruzji d r u k o w a n y c h w 1839 r. K . Ł a p c z y ń s k i , Z TyfUsu pod Ararat, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , t. 14-15: 1866-1867; t e n ż e , Przejazd przez szczyty Kaukazu " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " t 15: 1868. 1 8 " K . P i e t r a s z k i e w i c z ] , Wyjątki z niedrukowanych dotąd pamiętników Ksawerego Pi..., byłego akademika wileńskiego, teraz żołnierza w artylerii korpusu kau­ kaskiego, " D z i e n n i k D o m o w y " , 1841 n r 23-24 tamże, w n r 26 s o n e t y k a u k a s k i e objaśnione f r a g m e n t a m i l i s t u a u t o r a z T y f l i s u . W. P o t o c k i , s. 586-593. 8 0 Wyjątki J- Załęski, 81 Troił nad Ingurem, z pamiętników "Biblioteka Warszawska", t. J. Z. (udzielił J . B . D. J . , K o r e s p o n ­ d e n c j a z K a r a g a c z u i T y f l i s u ) , " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , 1853, 1854; t e n ż e , 1856*° 2 0 ~ E t 2 P ° d r Ó ź y p o <™kazie, K nografia Polska XXVII/1 1: 1841, Wspom- " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , t. I �306 ;! ANDRZEJ WOZNIAK w warszawskich " N i e z a p o m i n a j k a c h " , P a u l i n i e K . K i m była? Czy r z e czywiście Wspomnienia... są t y l k o , j a k głosi podtytuł, zapisanymi przez nią opowiadaniami "osoby, która t a m podróż w r o k u 1830 odbyła", czy też są to własne wrażenia autorki? N i e w i e m y też, w j a k i m celu o d b y ­ ła długą podróż do T y f l i s u owa dama — j a k w y n i k a z t e k s t u — z z i e ­ miańskiego środowiska, z d a w n y c h wschodnich kresów R z e c z y p o s p o l i t e j . Nic n i e wiadomo o autorze anonimowej korespondencji z T y f l i s u d r u k o w a n e j w "Przeglądzie N a u k o w y m " z l a t 1842-1843. W bliżej n i e znanych celach podróżował on w początkach lata 4 0 - t y c h po wschódn i e j G r u z j i , Azerbejdżanie i Dagestanie (Tyflis, d o l i n a A l a z a n i , N u c h a Szemacha, okolice B a k u , K u b a , Derbent, T e m i r Chan Szura i z p o w r o t e m do T y f l i s u oraz później po Kaukazie Północnym z J e k a t e r y n o d a r u przez Władykaukaz, Lars, drogę wojenno-gruzińską również do Ty¬ flisu). W listach daje się zauważyć pewna nieporadność s t y l u , ale j e d n o cześnie sporo w n i c h szczegółowych opisów z t y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j , na które i n n i autorzy p r a w i e n i e z w r a c a l i u w a g i (np. opis o r k i , w y p i e k u chleba). Charakterystyczne jest zainteresowanie autora sytuacją gospodarczą G r u z j i , cenami robocizny i różnych towarów oraz znajomość gruzińskich m i a r i tradycyjnego systemu monetarnego . N i e był zesłańcem, choć podobnie j a k większość w y m i e n i o n y c h wcześniej autorów odbywał w latach 4 0 - t y c h X I X w. służbę wojskową na Kaukazie, h r . Juliusz Berlicz-Sas Strutyński (1810-1878), oficer cars k i , bywalec salonów, poeta i geolog amator w jednej osobie. Był t a k że w G r u z j i , m . i n . w Tyflisie, znał d o m y gruzińskiej a r y s t o k r a c j i , Swoje wrażenia z K a u k a z u opublikował w tomie zatytułowanym Miscellanea, materiały zaś z badań geologicznych w w y d a n e j w B e r l i n i e b r o 32 : ! i } | ! I | l (• j | i | I 1 | i j 33 34 , |: j |: , ; ; j i ! j I I ; Z a w a r t e w książkach, artykułach, pamiętnikach i listach w y m i e n i o n y c h autorów relacje o G r u z u są bardzo n i e j e d n o l i t e zarówno pod względem ilości materiałów etnograficznych, j a k i i c h wartości poznawczej. Najpełniejszy obraz k u l t u r y l u d o w e j ówczesnej G r u z j i , głownie Wschodniej, dają d w a obszerne artykuły K. Łapczynskiego d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " . C e n n y m i c h dopełnieniem są w s p o m m e n i a i l i s t y J . Zaleskiego, który oprócz wschodniej, znał również niezłe Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geo­ graficznego, klimatycznego i k u l t u r o w e g o K a u k a z u , odnoszące się r o w nież do G r u z j i , można znaleźć w Szkicach Kaukazu, A. Butowda-Andrzejkowicza. " P a u l i n a w roku » K„ 1830 odbyła, Korespondencja Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż " N i e z a p o m i n a j k i " , R . 1839, s. 61-79. z Kaukazu, ' R . 2: 1843, s. 129-136, 214-215. i " J . B e r l i c z - S a s "Przegląd Naukowy", S t r u t y ń s k i , Miscellanea, R. 1: 1842, s. 434-444, W i l n o 1855. �KULTURA LUDOWA 307 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH Wiadomości zawarte w pracach pozostałych autorów, choć cenne j a k o materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej f r a g ­ mentaryczny charakter. W relacjach z G r u z j i z 1 połowy X I X w . sporo miejsca zajmują opisy gór i kaukaskiej p r z y r o d y . Są to jednak często l i t e r a c k i e i m ­ presje, nie zaś k o n k r e t n e wiadomości o w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h k r a j u . Do wyjątkowych należy w s p o m n i a n y już f r a g m e n t Szkiców Kaukazu Butowda-Andrzejkowicza, który poprzedza opis podróży z Władykaukazu do Tyfłisu: " K a u k a z to c z t e r y p o r y r o k u w j e d n y m d a n y m m o m e n c i e . Ł a t w o t a m można widzieć • d o l i n y złocące się. b u j n y m i kłosy, n a których rozpoczęły się już żniwa, a tuż z a n i m i n a wyższych s z c z y t a c h zziębnąć od śniegu i z a m i e c i ; k i e d y w tymże m o m e n c i e n a spadzistościach gór r o l n i k doczekał się s w e j wiosny i zasiewa nie­ w i e l k i e łany jęczmieniem i kukuruzą... F l o r a k a u k a s k a n i e m n i e j cudowności siada: rośliny z n a j o m e S y b e r i i rosną t a m obok roślin właściwych A m e r y c e niowej. wa Słowem j e s t to s k u p i e n i e się kontrastów przyroda często równikowej mujący. D a w n i dotyka. A geografowie arabscy f i z y c z n y c h , w których s a m i mieszkańcy po­ Połud­ bieguno­ j a k muszą być l i c z y l i t a m t r z y s t a z górą języków zaj­ i , dlatego K a u k a z n a z y w a l i Dshebeł e l i s a n i (górą języków). Ta l i n g w i s t y c z n a rozmaitość n i c n i e musiała osłabnąć, k i e d y i dziś często się n i e zdarza, że d w a auły p r a w i e tuż obok siebie leżące, a oddzielone ko lub n i e w i e l k i m wąwozem, najmniejiszego nie mniej wcale powinowactwa. Różnobarwna mieszanina może zainteresować, a rozmaitość f o r m stowarzyszenia, chaństwa i klany, potokiem tyl­ się n i e rozumieją, bo różne języki n i e mają n i e mające zwyczajów rządu i obyczajów (jeśli t a k można żadnych ustaw nazwać pisanych, a rzą­ dzące się t y l k o z w y c z a j e m ) , p r z e c h o d z i w s z e l k i e wyobrażenia" » . O podporządkowaniu k l i m a t u i k r a j o b r a z u prawidłowościom t z w . strefowości pionowej w s p o m i n a w s w o i m opisie zachodniej G r u z j i także J. Załęski Na zróżnicowanie geograficzne G r u z j i jako jedno z głównych źró­ deł różnic k u l t u r o w y c h między zamieszkującymi t e n k r a j g r u p a m i etno­ g r a f i c z n y m i zwraca uwagę H . J a w o r s k i pisząc: "...Gruzini [tj. mieszkańcy czycy, Mingrelcy s k i m , mają i Swanety. jedne strzegać się daje stwem zwyczaje w rozmaitości wschodniej Gruzji — A. W s z y s t k i e te l u d y m ó w i ą W.] Imeretińcy, jednym językiem Guryjgruzyj- i są chrześcijanami. Jeżeli c z a s e m jakaś różnica ich fizjonomiach położenia l u b o b y c z a j a c h , j e s t to n a t u r a l n y m jeograficznego i wpływu, jaki wywierały spo­ następ­ na nich s t o s u n k i z k r a j a m i sąsiednimi, bardzo w o j o w n i c z y m i " » . 7 Większość prac ludoznawczych z pierwszej połowy X I X w., a n i e ­ kiedy i późniejszych, zawiera w e wstępie ogólną charakterystykę o p i ­ sywanego l u d u czy g r u p y etnograficznej. Takie właśnie c h a r a k t e r y s t y k i "U. s. 10-11. B u t o w d - A n d r z e ** J . Z a ł ę s k i , Wspomnienia jkowicz, Szkice z podróży po K r a j o w y c h i Z a g r a n i c z n y c h " , n r 81". 1856, s. 5-6. " J a w o r s k i , op. cit., cz. I , s. 24. K a u k a z u , t. 1, W a r s z a w a Kaukazie, "Kronika 1859, Wiadomości �308 ANDRZEJ WOŻNIAK Gruzinów znaleźć można w pracach Jaworskiego, Gralewskiego i niektó­ r y c h i n n y c h autorów. Ponieważ są one w dużej mierze odzwierciedleniem stosunku autorów do tego narodu, w a r t o niektóre z n i c h przytoczyć: " L u d gruziński w ogóle j e s t najpiękniejszym ze w s z y s t k i c h ludów n a świecie — pisze Jaworski — wysmukłe, a mężczyźni doskonałych d a l e j : są " n a d z w y c z a j są wysokiego kształtów, rysów wzrostu, silnej szlachetnych i w a l e c z n i i p r a w i , n i e odznaczają budowy, kobiety z wielkimi się a t o l i zaś oczami...", pracowitością a n i zdolnościami do n a u k , dlatego też cały przemysł i h a n d e l j e s t w ręku O r m i a n . G r u z i n i trudnią się r o l n i c t w e m , c h o w e m bydła i u p r a w ą w i n n i c " . 8 8 M . G r a l e w s k i , sam chłop z pochodzenia, a po powrocie do k r a j u działacz n a p o l u oświaty l u d o w e j , zwracał uwagę n a panującą wśród l u ­ du gruzińskiego "nędzę materialną" i "biedę umysłową", pisząc dalej, że l u d t e n "godzien jest lepszej doli, bo to l u d p r a w e j duszy i uczciwego serca. Szczere usposobienie jego c h a r a k t e r u znęca k u sobie t y c h , co czują w sobie wstręt do przewrotności i m a t a c t w a " . Ch a r a k t e r y s t y c z n e dla prac ludoznawczych z 1 połowy X I X w . do­ tyczących P o l s k i jest zainteresowanie i c h autorów przede w s z y s t k i m f o l k l o r e m i p r a w i e zupełne pomijanie pozostałych dziedzin k u l t u r y l u ­ dowej. N a w e t w pierwszych t o m a c h Ludu O. Kolberga, w y d a w a n y c h już w latach 60-70-tych X I X w., materiały f o l k l o r y s t y c z n e stanowią ok. 80-90%) tekstu. Podobna przewaga f o l k l o r u n a d i n n y m i dziedzinami daje się zauwa­ żyć w artykułach Łapczyńskiego, ale jest on j e d y n y m wśród autorów opisujących kulturę ludową G r u z j i 1 połowy X I X w., co do którego m a m y pewność, że znał język gruziński, choć j a k s a m twierdził, była to znajomość daleka o d doskonałości. A u t o r z y nie znający języka m u ­ sieli ograniczyć zakres swoich zainteresowań przede w s z y s t k i m do w y ­ tworów k u l t u r y m a t e r i a l n e j i t y c h zachowań, których zrozumienie nie nastręczało i m większych trudności. M o g l i też oczywiście korzystać z l i ­ t e r a t u r y etnograficznej dotyczącej G r u z j i w języku r o s y j s k i m , niezbyt jeszcze wówczas o b f i t e j , czy z pomocy Gruzinów, głównie przedstawi­ cieli w a r s t w wyższych, znających język r o s y j s k i . 39 Jeśli zatem w obrazie gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j 1 połowy X I X w. dominacja f o l k l o r u n a d pozostałymi dziedzinami, głównie kulturą m a ­ terialną, n i e jest t a k wyraźna, j a k w pracach ludoznawczych odnoszą­ c y c h się do Polski, to jest to nie t y l e odzwierciedlenie zainteresowań Polaków.piszących o G r u z j i , co ograniczenie zakresu i c h możliwości ba­ dawczych. O gospodarce w s i gruzińskiej pisał w s w o i c h pamiętnikach J . Za­ l e s k i . L e t n i obóz jego pułku położony był w Kara-Agacz, w dolinie 4 0 «8 Tamże, s. 26-28. 8 9 G r a l e w s k i , op. cit., s. 361. 4 0 J. Załęski, 1853, s. 4. Wyjątki z pamiętników..., "Dziennik Warszawski", n r • 318: �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 309 rzeki M a z a n i (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej G r u z j i . Zaleski t a k opisuje jego okolice: "Na zachód K a r a - A g a c z u są B a r b o s z k i [prawdopodobnie wieś Arbosziki S i g n a c h i — A . W.], auł gruziński, mnóstwo t u w i n n i c , figi i g r a n a t y b r z o s k w i n i e i i n n e f r u k t a potrzebują równie s t a r a n n e g o orzechów włoskich m o c n i e z m i e r n a , których d r z e w a utrzymania jak winnice, ogromnej są wielkości, w a r o l i zupełnie z a n i e d b a n a , sieją t u t y l k o pszenicę i jęczmień, innego znają. W niektórych m i e j s c a c h j e s t ryż kolo d z i k o rosną, i bawełna, hodują upra­ zboża n i e jedwabniki, szczegól­ nie w T y f l i s i e i Nusze..." Opis o r k i w e wschodniej G r u z j i ciężkim, zaprzężonym w sześć p a r wołów pługiem można znaleźć u Łapczyńskiego i w a n o n i m o w y c h listach z T y f l i s u . Łapczyński pisze ponadto o spółkach oraekich zawiązywa­ nych przez k i l k u gospodarzy nie posiadających wystarczającej do tego rodzaju pługa ilości zwierząt pociągowych, o specjalnych, towarzyszą­ cych orce pieśniach oraz o młocce p r z y użyciu " t r i b u l u m " ; dość pobież­ nie opisuje zabudowania gospodarcze w zagrodzie wschodniogruzińskiego chłopa . O młynarstwie, które szczególnie rozwinęło się w e w s i Arbosziki ze względu n a zapotrzebowanie na mąkę i kaszę stacjonują­ cego w t e j o k o l i c y wojska, pisze Załęski. Nieco wcześniej w s p o m i n a o stanie h o d o w l i , prawdopodobnie również w dolinie A l a z a n i : 41 " O w i e c G r u z j a n i e utrzymują dużo, które kształtem różnią się od n a s z y c h i m a ­ ją mięso w y b o r n e , w s z y s t k i e i n n e zwierzęta domowe są c h u d e i nędzne, z powodu, że przez cały r o k znajdują się n a p o l u , n i e m a t u z w y c z a j u przysposabiać d l a bydląt p a s z y n a zimę, muszą one s a m e zaradzić s w o i m potrzebom". Trochę szczegółów o h o d o w l i , m . i n . o g a t u n k u h o d o w a n y c h t u owiec oraz sposobie p r z e c h o w y w a n i a przetworów mlecznych, zawierają Wspom­ nienia Gruzji P a u l i n y K. O r o l i h o d o w l i w gospodarce górali wschodniogruzińskich (Pszawów, Chewsurów i Tuszynów) pisze nieco H . J a ­ worski . N i e m a l wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjal­ nościach k u c h n i gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i t r a f n y charakteryzuje poży­ wienie mieszkańców n i z i n n e j G r u z j i Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj. j a r z y n y i rośliny p r z y p r a w o w e — A. W.) każdy k r a j o w i e c n a rów­ n i z chlebem i w i n e m liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" . W. Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej G r u z j i , gdzie chleb zastępowała t z w . gomi, t j . "gęsta kasza z g a t u n k u prosa, u nas w n i e 4 2 43 44 41 s. 21. Łapczyński, Z Tyflisu pod Ararat, 4 8 P a u l i n a K . , Wspomnienia 4 5 J a w o r s k i , op. cit, cz. I , s. 44-45. "Łapczyński, s. 167. Z Tyflisu Gruzji..., "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 15: 1867, s. 69-70. pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �310 ANDRZEJ WOŻNIAK których miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia pros­ t y l u d n i e zna w I m e r e t i i , M i n g r e l i i , G u r i i i A b c h a z j i , u Swanetów i Abazyńców. W najzamożniejszych nawet domach bez g o m i n i e m a jedzenia" . Poważną rolę w jadłospisach Gruzinów w s z y s t k i c h w a r s t w odgrywały różne g a t u n k i fasoli — lobio « oraz sery, przeważnie z o w ­ czego m l e k a . Najczęściej wymienianą z p o t r a w mięsnych jest sza­ szłyk. D o p o p u l a r n y c h p o t r a w zalicza Załęski również plow, t j . baraninę gotowaną z ryżem z d o d a t k i e m łoju baraniego l u b masła. Do najbardziej szczegółowych opisów z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej należy opis w y p i e k u chleba w e wschodniej G r u z j i , który znajduje­ m y w anonimowej korespondencji z T y f l i s u : i S 4 4 7 "Chleb nych t u osobliwy... garnków, w nazywają których c i e n k i e t r z a s k i i zapalają go człowiek czureki... z a m i a s t pieców zmieścić się je, gdy są r o z p a l o n e używają może, d l a o g r z a n i a nagłym płomieniem, p i e k a r z p l a c e k z c i a s t a , składa go j a k k a p e l u s z s t o s o w a n y , a cieńszym b r z e g i e m szy w wodzie, gatunek przylepia go w środku c h l e b a , l a w a s z a z tegoż samego dowska... t e n c h l e b służy G r u z j a n o m jedzeniu palcami" ryżu 4a z baraniną garnka, ogrom­ i c h rzucają w momencie robi umoczyw­ j e s t gotowy... Drugi c i a s t a cienko rozwałkowany j a k m a c a ży­ zamiast serwety do obcięrania u s t i rąk p r z y gotowanego z r o d z y n k a m i . . . Tę potrawę zawsze jadają . L u d o w e b u d o w n i c t w o gruzińskie charakteryzowało się ogromną róż­ norodnością zarówno f o r m architektonicznych, j a k i rozwiązań k o n s t r u k ­ c y j n y c h oraz materiałów b u d o w l a n y c h . Dość szeroki, choć jednocześnie pobieżny przegląd typów b u d o w n i c t w a z 1 połowy X I X w., zarówno wiejskiego, j a k i miejskiego, zawiera artykuł L . Janiszewskiego. W ówczesnym T y f l i s i e oprócz najnowszych budynków o a r c h i t e k ­ turze, j a k określa autor " e u r o p e j s k i e j " , dostosowanej j e d n a k do m i e j ­ scowych potrzeb i t r a d y c j i (płaskie dachy, k r y t e b a l k o n y ) , występowały d o m y miejskie starszego, " a z j a t y c k i e g o " t y p u , przeważnie o d w u k o n ­ dygnacjach, z f r o n t o n a m i od s t r o n y zamkniętych podwórek-ogródków. Uboższa ludność mieszkała w n i e w i e l k i c h , j e d n o k o n d y g n a c y j n y c h k a m i e n n o - g l i n i a n y c h b u d y n k a c h o płaskich dachach, mających swój o d ­ p o w i e d n i k również w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m wschodniej G r u z j i , " N a j ­ biedniejsi mieszkańcy m i a s t i w s i — pisał Janiszewski — żyją w k w a d r a ­ t o w y c h j a m a c h wygrzebanych, dach t y c h domów oznaczony t y l k o dziurą za k o m i n służącą, równy z poziomem". J a k można się domyślać, chodzi t u o d o m t y p u " d a r b a z i " , c h a r a k t e r y s t y c z n y dla niżej położonych t e ­ renów wschodniej G r u z j i . Następnym o p i s y w a n y m przez Janiszewskiego d o m górali wschodniogruzińskich: P o t o c k i, op. cit., s. 589. « 4 1 4 t y p e m b u d y n k u jest D z i e r ż e k, op. cit, s. 124. ' P o t o c k i , op. cit., s. 589. 48 Korespondencja z Kaukazu, "Przegląd N a u k o w y " , R . 2: 1843, s. 214. �311 KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH [sachli — gruz. d o m — A . W.] n a ustępach gór... S a k l e k a m i e n i a kładzione, p r z y l e p i o n e do siebie, l u b "Górale stawiają s a k l e te to k l a t k i nastawione W nich n a sucho z dzikiego j e d n a z a drugą; stąd jadącemu z d a l e k a w y d a j ą się r u i n a m i dwa oddziały. W dolnym pomieszczają się k o n i e , t r z o d y ; w zamków. górnym — góralska f a m i l i a " . Opis t e n , j a k się wydaje, odnieść można do łączącego w sobie f u n k ­ cje mieszkalne i gospodarcze, składającego się z d w u l u b rzadziej trzech k o n d y g n a c j i d o m u góralskiego w M t i u l e t i i , ale j a k w y n i k a ze znacznie późniejszych, z przełomu X I X i X X w . materiałów, w b u d y n k u o d w u kondygnacjach, w pierwszej znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i chlew dla bydła, d r u g a zaś spełniała funkcję stodoły. W p r z y p a d k u trzech k o n d y g n a c j i , pierwsza stanowiła chlew, druga mieszkanie, t r z e ­ cia służyła do przechowywania słomy. W zakończeniu tego, niepełnego zresztą, przeglądu b u d o w n i c t w a gruzińskiego Janiszewski pisze, iż "bywają i d r e w n i a n e sakle [ t j . d o ­ m y — A . W . ] ; użycie materiału od miejscowości z a l e ż y " . Miał t u prawdopodobnie autor n a myśli zachodniogruziński d r e w n i a n y d o m z cztero- l u b d w u s p a d o w y m dachem, o charakterze wyłącznie mieszkal­ n y m (zabudowania gospodarcze budowano osobno), t z w . sadżalabo sachli. Wiadomości o b u d o w n i c t w i e , nie wykraczając j e d n a k poza to, o c z y m pisał Janiszewski, można znaleźć w anonimowej korespondencji z T y f l i su, w e Wspomnieniach Gruzji P a u l i n y K. czy u Łapczyńskiego, który opisuje m . i n . d o m t y p u darbazi. Opis wnętrza zachodniogruzińskiego d o m u sadżalabo sachli czy też, sądząc z p e w n y c h szczegółów, f o r m y przejściowej między sadżalabo sachli a późniejszym domem t y p u oda, zawierają Wspomnienia z podró­ ży po Kaukazie, J . Zaleskiego: 49 "...wewnątrz Gruzji a — raczej A. biednych W.], uklepana i odrapanych uderzają pyszne z i e m i a , gdyż mieszkań i c h [tj. mieszkańców perskie podłóg kobierce, n i e masz którymi w tych z desek bez s u f i t u i p i e c a . W każdej t a k i e j s a k l i z n a j d u j e usłane saklach, zachodniej są podłogi, budowanych się d w o j e d r z w i , a n i e ­ k i e d y i okno bez s z y b , okiennicą t y l k o p r z y m y k a n e . W na pośrodku dużej i z b y zimą i l a t e m g o r e ognisko, kapa ściąga d y m i i s k r y do góry... Wspólna n a d którem ta izba n a z y w a wyprowadzo­ się kunacką, n a przyjęcie t y l k o gości p r z e z n a c z o n a . K o b i e t y z w y k l e mieszczą się w o s o b n y c h bocz­ n y c h i z b a c h . P o ścianach k u n a c k i e j wiszą kindżały, s z a s z k i , gwintówki i pistolety, siodła i b u r a k i . Ułożone s t o s a m i pod ścianami m a t e r a c e i p o d u s z k i oznaczają, iż gospo­ darz gotów z a w s z e sażenia, właściciel l i c z n y c h przyjąć u siebie i umieścić g o ś c i " . (Sądząc z 60 opisywanego domu był człowiekiem dosyć zamożnym, wypo­ szlachci­ c e m raczej niż chłopem). J e d n y m z najczęściej poruszanych tematów w relacjach o G r u z j i Pierwszej połowy X I X w . są u b i o r y j e j mieszkańców. Często są to " J a n i s z e w s k i , Pielgrzymka Z a ł ę s k i, Wspomnienia g r a n i c z n y c h " , n r 81; 1856, s. 6. 5 0 do mogiły..., s. 13. z podróży..., " K r o n i k a Wiadomości K r a j o w y c h i Z a ­ �312 [ I \i ,i | ¡1; I !! ; I; | ; i I !' \\ |i ! | | 1; j j j. i | ! ji II H ; 1; ANDRZEJ WOŻNIAK opisy strojów noszonych przez w a r s t w y wyższe, nasuwających niektór y m a u t o r o m nieodparte skojarzenia. M . B u t o w d - A n d r z e j k o w i c z zauważa, że ubiór Gruzinów (a właściwie gruzińskiej szlachty) podobny jest do staropolskiego: " c z u c h i i c h z rękawami na w y l o t y , odpowiadają zu¬ pełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów. G r u z i n i nie noszą t y l k o pasów, a czapki i c h szpiczaste, zawsze są z drobnego, czarnego b a r a n k a " . D a l e j następuje dość szczegółowy opis s t r o j u noszonego przez k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, po¬ przedzony uwagą autora, że u b i o r y kobiece w G r u z j i " n i e podlegają ka¬ p r y s o m m o d y " , a współczesne m u G r u z i n k i ubierają się t a k j a k i c h p r a b a b k i 5i. W s t r o j u k o b i e c y m różnice między poszczególnymi w a r s t w a ¬ m i były zresztą n i e w i e l k i e ; inne były przede w s z y s t k i m materiały, z których j e szyto, oraz ozdoby i d o d a t k i . W ubiorze męskim różnice dotyczyły głównie o k r y c i a wierzchniego; wspomniana przez w i e l u auto¬ rów czocha była u b i o r e m w a r s t w niższych, podobne zaś do kontusza okrycie "z w y l o t a m i " (tzw. kaba) noszone było przez szlachtę. Na podobieństwo między szlacheckim s t r o j e m s t a r o p o l s k i m , a u b i o ­ r e m Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił uwagę również Załęski, który wcześniej opisał u b i o r y mieszkańców wschodniej G r u z j i « . Oprócz w y m i e n i o n y c h autorów o u b i o r a c h (m. i n . chłopskich) pisal i także: a n o n i m o w y a u t o r listów z T y f l i s u , M . G r a l e w s k i , H . J a w o r s k i , P a u l i n a K . Wiele miejsca poświęcił i m K . Łapczyński, zwracając j e d n o cześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego s t r o j u pod wpływem m o d y europejskiej . Wiadomości o i n n y c h dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j znaleźć można przede w s z y s t k i m u Łapczyńskiego i Zaleskiego, rzadziej u i n n y c h a u torów. Są to opisy c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a G r u z j i środków t r a n s p o r t u : dwukołowych arb, t r a n s p o r t u jucznego i używanych w górach włóków (J. S u r y n ) , informacje dotyczące h i g i e n y (m. i n . opisy t y f l i s k i c h łaźni), niektórych naczyń i sprzętów domowych. Częstym t e m a t e m o p i sów są także t y f l i s k i e bazary, w a r s z t a t y rzemieślnicze i przydrożne du¬ chany (rodzaj zajazdu, gospody). Najobfitszym źródłem wiadomości o k u l t u r z e społecznej i duchowej są artykuły Łapczyńskiego; u pozostałych autorów z n a j d u j e m y cenne niekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Większość z a w a r t y c h w artykułach Łapczyńskiego d a n y c h pochodzi z własnych jego obserwacji i rozmów z reprezentującymi różne w a r s t w y gruziń­ skiego społeczeństwa i n f o r m a t o r a m i . O niektórych z n i c h oraz o oko­ licznościach, które r o z m o w o m t y m towarzyszyły, w s p o m i n a w a r t y k u 53 6 1 Butowd-Andrzejkowicz, op. cit., cz. I , s. 53-54. Z a ł ę s k i , Wspomnienia z podróży..., " D z i e n n i k W a r s z a w s k i " , n r 320: 1853, s. 5-6. 5 2 Łapczyński, s. 167-168, 180. M Z Tyflisu pod Ararat, s. 6; t e n ż e , "Tygodnik Wyjątki z pamiętników, I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA 313 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH le Przejazd przez szczyty Kaukazu, którego pierwsza część m a formę notatnika terenowego. Korzystał też Łapczyński z l i t e r a t u r y , szczegól­ nie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: " l u b o na wszystkie prawie opisywane t u uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi ocza­ m i — pisał w a r t y k u l e Z Tyflisu pod Ararat przecież niejeden szcze­ gół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu: O narodowych uro­ czystościach, który przed dziesięciu l a t y [ t j . około 1856 — A . W.] za­ mieszczony był w t y f l i s k i m k a l e n d a r z u " . W gruzińskim k a l e n d a r z u świąt dorocznych okres Bożego Narodze­ nia, j a k zauważa autor, nie wyróżniał się rozbudowaną obrzędowością. Znacznie bardziej uroczyście świętowano N o w y Rok. P i e r w o t n i e p r z y ­ padał on na dzień 1 września, ale w czasach Łapczyńskiego obchodzono go już według obowiązującego w Rosji kalendarza, w s t y c z n i u , t a k że zbiegał się z jedną z ważniejszych uroczystości c e r k w i gruzińskiej — świętem Bazylego Wielkiego. W d n i u t y m składano sobie nawzajem życzenia, obdarzano się słodyczami i obrzędowym pieczywem. Atmosferę Nowego R o k u , związane z n i m zwyczaje i obrzędy o p i ­ sywał dokładnie Łapczyński , wcześniej zaś o niektórych z n i c h wspo­ minał w s w y c h listach K . Pietraszkiewicz «• Z okresem z a p u s t n y m i o s t a t k a m i wiązały się liczne g r y i zabawy, szczególnie w T y f l i s i e , gdzie je Łapczyński oglądał: S4 55 " P r z e z cały tydzień r u c h i g w a r w T y f l i s i e większy j a k z w y k l e , k o b i e t y świet­ niej j a k codzień p o u b i e r a n e , sze, z u r n y na n i e milkną, odwiedziny wystrojone gości częstsze, tłumy po p l a c a c h l i c z n i e j ­ dziewczęta n a każdym s z n u r a c h p r z y c z e p i o n y c h do p i e r w s z e j zandary i mestwire (minstrele) jeszcze lepszej więcej podpory, miewają podwórzu huśtają się improwizatorowie, sa- słuchaczy jak zwykle: słowem znać, że to z a p u s t y i h u c z n e o k r z y k i : k w e l i a r i a ! k w e l i a r i a ! często r o z l e g a ­ ją się po ożywionych u l i c a c h , k w e l i a r i a zaś z n a c z y po kartalińsku [tj. gruzińsku — A. W.] o s t a t k i " « . Po u l i c a c h krążyli chłopcy p r z e b r a n i za niedźwiedzia (dato) l u b żebra­ ka (berika), na placach odbywały się w a l k i na pięści, gra w piłkę i inne zabawy, które w o s t a t n i poniedziałek nie t y l k o w Tyflisie, lecz również we wsiach i miasteczkach całej G r u z j i ustępowały miejsca wesołemu w i d o w i s k u z w a n e m u keenoba. Pod koniec okresu zapustnego obchodzono święto zwane bosloba; obrzędy i zabiegi magiczne w y k o n y w a n e w t y m d n i u miały zapewnić zdrowie i płodność w s z y s t k i m rodzajom bydła znajdującym się w gos­ podarstwie chłopskim. Najważniejszym świętem w gruzińskim k a l e n d a r z u c e r k i e w n y m b y ­ ła Wielkanoc. Z l i c z n y c h obrzędów i zabiegów magicznych okresu w i e l 84 Tamże, s. 203. 65 Tamże, s. 203. 6 6 P o r . p r z y p i s 29. "Łapczyński, S. 191. Z Tyflisu pod Ararat, "Tygodnik I l u s t r o w a n y " , t. 14: 1866, �-ii ANDRZEJ 314 WOŻNIAK kanocnego szczegółowo przez Łapczyńskiego o p i s y w a n y c h , przytoczę f r a g m e n t jednego t y l k o , związanego z p r a s t a r y m gruzińskim m i t e m o p r z y k u t y m do skały herosie A m i r a n i e , o d p o w i e d n i k u greckiego P r o ­ meteusza (Łapczyński podaje oba imiona): "W Wielki Czwartek rano we w s z y s t k i c h kuźniach o d b y w a się a k t m i s t y c z n y , n a d z w y c z a j w a g ą do pustego Tyflisu c i e k a w y . Każdy k o w a l i całej Georgii przystąpiwszy z p o ­ kowadła, t r z y r a z y młotkiem w n i e u d e r z a i n i c więcej. A nak te trzy uderzenia rozstrzygają losy świata. H e r k u l e s n i e oswobodził jed­ Prome­ teusza [tj. A m i r a n a — A . W.]. Nieszczęsny więzień i dziś j e s z c z e jęczy o k u t y łańcu­ c h a m i . Dlaczego c i e r p i ? K t o go w więzieniu z a t r z y m u j e ? K i e d y wolność o d z y s k a ? W s z y s t k o n a m to georgiańskie podanie opowiada". Dalej Łapczyński przytacza skróconą wersję m i t u wyjaśniając, d l a ­ czego gruzińscy kowale t y m i w i e l k a n o c n y m i u d e r z e n i a m i młota dopro­ wadzają łańcuchy A m i r a n a do p i e r w o t n e j grubości, zatrzymując go " w strasznem więzieniu, aż do c h w i l i przebudowania dzisiejszego świata" s . W w e r s j i nieco szerszej i różniącej się szczegółami od podawanej przez Łapczyńskiego zanotował t e n s a m m i t W . D a w i d . Dość szczegółowo opisuje także Łapczyński zwyczaje i obrzędy zwią­ zane z niektórymi i n n y m i świętami gruzińskiego r o k u obrzędowego: tzw. dżodżooba ("święto jaszczurek" przypadające n a w t o r e k po W i e l kiejnocy), kwira cchowloba (tydzień po Wielkanocy), święta W n i e b o ­ wstąpienia, Wniebowzięcia N M P , S u k n i Chrystusa Pana (1 października). Począwszy od wiosny, aż do wczesnej jesieni, święta i uroczystości koś­ cielne wiązały się w G r u z j i z tłumnymi p i e l g r z y m k a m i do miejsc szcze­ gólnie czczonych. We wschodniej G r u z j i do miejsc t a k i c h należały m . i n . kościółek na górze Sw. D a w i d a w s a m y m T y f l i s i e , T e l e t i , M a r t k o p i oraz Mccheta, którą Łapczyński nazywa "kartalińską Częstochową". P i e l g r z y m k i stanowiły okazję do biesiad i zabaw na w o l n y m p o w i e t r z u , a opisy i c h można znaleźć u w i e l u autorów — m . i n . u B u t o w d a - A n d r z e j kowicza, Janiszewskiego, P a u l i n y K.; pisał o n i c h obszernie także Łap­ czyński 8°. Szczególnie b a r w n y jest jego opis p i e l g r z y m k i do k l a s z t o r u w M a r t k o p i , którego n i e w i e l k i f r a g m e n t przytaczam: 8 59 "Kompanie na brzeg pielgrzymów wychodząc z m i a s t a j e d n a z a drugą idą po K u r u wiodących. Każda z n i c h z t r z e c h oddziałów się składa. idą k o b i e t y wystrojone, ale przez pobożność boso, często k r w a w i ą c mieniach nieprzyzwyczajone stopy, p o t e m w pewnej odległości mostach Najprzód sobie mężczyźni, po k a ­ furgo­ n y n a r e s z c i e zamykają orszak. Są to osiołki u j u c z o n e p o d u s z k a m i , zieleniną i b u r d i u k a m i z w i n e m . Z w y k l e n a s z c z y c i e bagażu s i e d z i przywiązany ż y w y b a r a n . dzie on... u p i e c z o n y n a małych rożenkach i p r z e i s t o c z o n y w N i e c o wcześniej opisuje Łapczyński z a b a w y kwira M 6 9 cchowloba: ulubiony Bę­ szaszłyk..." odbywające się po nabożeństwie w d n i u " D o późnej nocy m r o w i s k a l u d u zalegają o k o l i c z n e pagórki, pod Tamże. Dawid, Wspomnienia "Łapczyński, s. 190-191. z podróży..., s. 24. Z T y f l i s u pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, �KULTURA LUDOWA GRUZJI W RELACJACH POLSKICH 316 n a m i o t a m i siedzą p r z e k u p n i e różnych specjałów, kurzą się z a i m p r o w i z o w a n e p o d gołym n i e b e m , g a r k u c h n i e , piszczą z u r n y , grzmią dajry (bębenki) mnóstwo rąk do t a k t u klaszcze, t u i ówdzie tłum lezginkę tańcuje". Biesiady na świeżym p o w i e t r z u były w G r u z j i j e d n y m z n a j p o p u l a r ­ niejszych sposobów spędzania wolnego czasu. Urządzano j e z okazji świąt, uroczystości l u b częściej jeszcze bez żadnej okazji. Odbywały się według ustalonego rytuału, obowiązywały podczas n i c h określone zasa­ dy zachowania, których przestrzegania strzegł w y b i e r a n y przez całą kompanię starosta biesiadny (u Łapczyńskiego jus-basza). Miały swój repertuar pieśni i m e l o d i i . W czasach Łapczyńskiego była to r o z r y w k a wyłącznie męska, k o b i e t y nie brały w niej udziału , podobnie zresztą jak w większości zabaw i gier o p i s y w a n y c h przez autorów z 1 połowy X I X w . Wymienić t u można różne rodzaje gier k o n n y c h , w s p o m i n a n y c h przez Pietraszkiewicza i Łapczyńskiego czy też g r y i zabawy o c h a r a k ­ terze obrzędowym, związane n p . z okresem w i e l k a n o c n y m , o których była mowa wcześniej. 61 Był to zresztą t y l k o jeden z przykładów p e w n y c h ograniczeń w s y ­ tuacji społecznej kobiet w ówczesnej G r u z j i , n a które zwrócili uwagę Łapczyński i G r a l e w s k i . Wśród tłumów na t y f l i s k i c h u l i c a c h mało s p o t y ­ kało się wówczas kobiet. Przekupnie, roznosiciele słodyczy, obsługa t y f l i s k i c h sklepów i jadłodajni, b y l i to wyłącznie mężczyźni. " K o b i e t y — pisze Łapczyński — zajmują się gospodarstwem p r z y d o m o w y m ognis­ k u . " Jeśli musiały wyjść na ulicę, okrywały się od stóp do głów białą czadrą, t w a r z j e d n a k zostawiając odkrytą. Bez t y c h okryć można je było zobaczyć n a balkonach l u b płaskich dachach domów, gdzie spędza­ ły większość d n i a "pracą l u b zabawą zajęte". Udział w życiu t o w a r z y s k i m , "wieczorach i balach urzędowych" brały niekiedy k o b i e t y z wyższych w a r s t w społecznych, ale i t a m obowiązy­ wała zasada, że "mężczyźni są p a n a m i swoich żon", m i m o iż, j a k p o d ­ kreślał G r a l e w s k i , " p r a w i e n i g d y nie nadużywają tego p r a w a " «*. O obrzędowości rodzinnej, weselnej i pogrzebowej pisał jedynie Łap­ czyński. W opisie wesela, miejskiego zresztą, w s p o m i n a o sposobie k o ­ jarzenia małżeństw, r o l i starosty weselnego, nieco więcej miejsca po­ święca p o d a n y m na weselach specjalnościom k u c h n i gruzińskiej i z w y ­ czajowi o b d a r o w y w a n i a p a n n y młodej. Opisując obrządek pogrzebowy zwraca uwagę na powszechne wśród w s z y s t k i c h w a r s t w w y p r a w i a n i e w y s t a w n y c h s t y p , "wymagane... przez zwyczaj nieustanne głośne l a ­ mentacje najbliższych k r e w n y c h , wychwalające p r z y m i o t y osoby zmar­ łej", dziewięciodniową żałobę po pogrzebie, w czasie której najbliżsi k r e w n i zmarłego nie w y c h o d z i l i z d o m u . 63 11 Tamże, s. 180; opisy b i e s i a d gruzińskich znaleźć można także u i n n y c h a u ­ torów. 82 G r a l e w s k i , Kaukaz...., "Łapczyński, s. 202. Z Ty flisu s. 364-365. pod Ararat, "Tygodnik Ilustrowany", t. 14: 1866, i I I �<• f f¡ 316 I ¡i U y [\i : •. | !Í P r z e d m i o t e m szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była g r u zińska l i t e r a t u r a ludowa, przede w s z y s t k i m zaś przysłowia.-' Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych (około s t u przysłów) opublikował w a r t y k u l e Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, chociaż w m n i e j s z y m zakresie, podania, m i t y i pieśni, których przykłady znaleźć można w o b u jego artykułach. Pisał także Łapczyński o muzyce, a właściwie t y l k o o gruzińskich i n ­ strumentach l u d o w y c h , gdyż sam n i e mając wykształcenia muzyczne­ go, mógł powtórzyć j e d y n i e to, co m u o muzyce gruzińskiej mówił j e ­ go wcześniej zmarły przyjaciel m u z y k L . Janiszewski. Nieco w i a d o mości na t e n temat znaleźć można u Butowda-Andrzejkowicza i Pietraszkiewicza, autora sonetu Lekuri, który w j e d n y m ze s w y c h listów opisał też prozą taniec gruziński noszący tę właśnie nazwę. J a k zatem widać z tego pobieżnego i niepełnego przeglądu m a t e r i a ¬ łów z 1 połowy X I X w . różnią się one od zbieranych i p u b l i k o w a n y c h w t y m s a m y m czasie w k r a j u materiałów ludoznawczych raczej t e m a tyką, niż poziomem czy szczegółowością opisu. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w 2 połowie X I X w . W po~ równaniu z okresem poprzednim m n i e j da się wymienić Polaków p i szących o G r u z j i . W latach 90-tych odbył podróż drogą wojenno-gruzińską do T y f l i s u , a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do K a r s u — W i t o l d B i e r n a c k i . Nie w i a d o m o k i m był (nie wspominają o n i m K u b a c k i ani Reychman) a n i w j a k i m celu odbył podróż. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, d r u k o w a n e w " T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " * oprócz zanotowanego podobno gdzieś po drodze podania osetyjskiego, zawierają trochę wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, j a k można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpniętych z l i t e r a t u r y oraz k i l k a ciekawszych spostrzeżeń z t y f l i s k i c h ulic. Podaje sporo wiadomośc i o h a n d l u w T y f l i s i e i Karsie, operuje d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . Sądząc z pośpiechu, z j a k i m jechał, mogła to być podróż dla załatwienia j a ­ kichś interesów. Podróżował z aparatem f o t o g r a f i c z n y m , a kilkanaście jego zdjęć, d o b r y c h technicznie i dosyć ciekawych, i l u s t r u j e artykuł w " T y g o d n i k u " . R o m u a l d K l o n o w s k i (1816-1871), po l i c z n y c h wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szura, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił w y c i e c z k i po Kaukazie. Swoją podróż z T e m i r - C h a n - S z u r y przez Władykaukaz do T y f l i s u i k i l k u d n i o w y t a m p o b y t opisał w " T y ­ godniku I l u s t r o w a n y m " « . A r t u r Leist, tłumacz l i t e r a t u r y ormiańskiej i gruzińskiej na język polski i n i e m i e c k i , przez j e d n y c h uważany za Polaka, przez i n n y c h za Niemca urodzonego w Polsce, mieszkał przez dłuższy czas i umarł p r a w - : 1 \\ i ! !' ! i j |i j: |• I I : \] j j i ¡ I' ; . j; ; I : i A N D R Z E J WOŻNIAK i 4 W. R. 1896. M Biernacki, ** R . K l o n o w s k i , n y " , R . 1875. Kartki z Wycieczki podróży po na Kaukazie Kaukaz, "Tygodnik i Gruzji, Ilustrowany", "Tygodnik Ilustrowa­ �KULTURA LUDOWA 317 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH dopodobnie w G r u z j i . B r a k o n i m j a k i c h k o l w i e k d a n y c h biograficznych. Pisał również swobodnie po polsku, j a k i po n i e m i e c k u . Jego Szkice z Gruzji są niewątpliwie jedną z najciekawszych prac o t y m k r a j u w j ę ­ zyku polskim e . W i n c e n t y P i o t r P o d l e w s k i podróżował po Kaukazie w początkach 2 połowy X I X w . Mieszkał przez pewien czas w e Władykaukazie, P i o t r o w s k u i Temir-Chan-Szurze. W 1858 r. podróżował po zachodniej G r u z j i . W e wspomnieniach z t e j podróży zawarł trochę wiadomości o kulturze materialnej Imeretii « . E d w a r d S t r u m p f (1873-1901), botanik, absolwent u n i w e r s y t e t u w Dorpacie, zesłany został,w r o k u 1891 na K a u k a z za udział w m a n i ­ festacji trzeciomajowej. Zebrane podczas p o b y t u na K a u k a z i e m a t e r i a ­ ły posłużyły m u później do napisania pracy doktorskiej o m o r f o l o g i i t e ­ go regionu. Znaczna część t o m u jego wspomnień z tego okresu, p t . Obra­ zy Kaukazu, poświęcona jest G r u z j i . Spośród t y c h k i l k u w y m i e n i o n y c h z nazwisk, nieco więcej miejsca poświęcę j e d y n i e L e i s t o w i i S t r u m p f o w i . Pozostali autorzy niewiele w n o ­ szą nowego, w porównaniu z t y m , co pisano o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i w 1 połowie stulecia. Między książkami Leista i S t r u m p f a n i e t r u d n o znaleźć w i e l e podo­ bieństw, n a w e t w układzie treści. T r u d n i e j natomiast stwierdzić, czy są to podobieństwa wynikające z m n i e j l u b bardziej świadomego naśladow­ n i c t w a — S t r u m p f znał doskonale książkę Leista, często się n a niego p o ­ woływał, czy też ze znajomości potrzeb czytelników i i c h zaintereso­ wań określoną tematyką. Obie książki, m i m o iż zawierają wiele i n t e r e ­ sujących etnografa materiałów, n i e są opracowaniami etnograficznymi, choć jednocześnie w y d a j e się, że spojrzenie na kulturę ludową G r u z j i w n i c h zawarte m a charakter bardziej s y n t e t y c z n y niż współczesne i m opracowania dotyczące polskiej k u l t u r y l u d o w e j , nie wychodzące jesz­ cze poza r a m y m o n o g r a f i i regionalnej. 6 7 68 Leist charakteryzując gruzińskiego chłopa zwraca uwagę na jego po­ czucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znale­ zienia się w każdej s y t u a c j i , łatwość wysławiania się; na b r a k zasadni­ czych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a w a r s t w a m i wyższymi. Wyjaśnienia szuka m . i n . w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w k u l t u r z e l u d o w e j i szlacheckiej (przede w s z y s t k i m zaś l i t e r a t u r a ) była wspólna: " W Gruzji... poezja nie t y l k o l i r y c z n a , lecz i epiczna jest poniekąd l u d o w a i te same poezje, któ­ re po raz p i e r w s z y deklamowano w salonie, dziś już znane są w cha­ tach w i e j s k i c h " e". A . L e i s t, Szkice z Gruzji, W a r s z a w a 1885. W. P . P o d l e w s k i , Wspomnienia z podróży t r o w a n y " , t. 9: 1872; t. 10: 1873. 66 6 7 8 8 6 9 E . S t r u m p f , Obrazy Kaukazu. L e i s t , op. cit., s. 99-100. Kartki po Kaukazie, "Tygodnik z podróży, W a r s z a w a 1900. Ilus­ �318 ANDRZEJ WOZNIAK [' ![' U! j i: i*; \ | f i \\\ {; ;I ! ił ji j| jjii ! ji| Choć L e i s t nie prowadził specjalnych studiów n a d gruzińską l i t e r a turą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a i c h wytłumaczenie, w h i s t o r i i stosunków gospodarczo-społecznych G r u z j i w X V I - X V I I I w . Całkowity n i e m a l upadek miast w t y m okresie spowodował, że p r z y n a j m n i e j przez t r z y w i e k i gruzińska k u l t u ra e l i t a r n a była n i e m a l wyłącznie kulturą feudalnego d w o r u . Napływ zatem n o w y c h treści do k u l t u r y chłopskiej, jeśli n i e liczyć stosunkowo słabego oddziaływania c e r k w i prawosławnej i wpływów obcych," był j e d n o k i e r u n k o w y . Konsekwencje tego s t a n u rzeczy były głębokie, a je¬ go ślady w k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i X I X w . bardzo wyraźne. E. S t r u m p f omawiając w swoich Obrazach Kaukazu różnice w po­ ziomie gospodarowania między poszczególnymi r e j o n a m i G r u z j i szuka p r z y c z y n w e właściwościach c h a r a k t e r u i c h mieszkańców, te zaś wyjaśn i a wpływem k l i m a t u : mieszkańcy I m e r e t i i , będący pod wpływem k l i m a t u ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też n i s k i poziom gospodarowania w t y m rejonie. Mieszkańcy Ra¬ czy (południowo-zachodnia Gruzja), gdzie k l i m a t jest suchszy i chłodniejszy, słyną z pracowitości w całej G r u z j i , i t d . 11 j j; j; i: !: j; ,|l |; ;; ]i \ i j; !; j!' ! I Pewne próby wiązania, a raczej zestawiania zróżnicowania w dziedzinie warunków n a t u r a l n y c h ze zróżnicowaniem k u l t u r o w y m , miały m i e j sce już pod koniec poprzedniego okresu, przede w s z y s t k i m u B u t o w d a -Andrzejkowicza. S t r u m p f stwierdza wyraźnie, że k l i m a t oddziaływuje na mieszkańców całych regionów, na i c h charakter, usposobienie, a co za t y m idzie na kształt i c h k u l t u r y . Jest to niewątpliwy wpływ t e o r i i zaw a r t y c h w świeżo wówczas o p u b l i k o w a n e j Anthropogeographie F. R a t z l a , szczególnie b l i s k i c h S t r u m p f o w i — p r z y r o d n i k o w i z wykształcen i a . Obecnie wiadomości faktograficzne zawarte w książce S t r u m p f a są dla nas cenniejsze, niż próba i c h i n t e r p r e t a c j i . O d c z y t u j e m y ją je d ynie j a k o świadectwo oddziaływania złożoności materiału kaukaskiego na wyobraźnię naukową badacza. W początkach naszego w i e k u podróże Polaków na Zakaukazie były znacznie częstsze niż w 2 połowie X I X stulecia, a w G r u z j i istniała już stosunkowo liczna, skupiona przede w s z y s t k i m w stolicy k r a j u ko¬ l o n i a polska. W r o k u 1901 było w T y f l i s i e ok. 5500 Polaków przeważ¬ nie lekarzy, prawników, nauczycieli, urzędników i oficerów; mniejsze g r u p k i mieszkały w p a r u i n n y c h miastach G r u z j i . Polacy o d g r y w a l i dość poważną rolę w życiu gospodarczym i k u l t u r a l n y m k r a j u . T a k i stan rzeczy nie spowodował jednak wzbogacenia polskiej l i t e r a t u r y o G r u z j i a n i pod względem ilościowym, a n i t e m a t y c z n y m . C h a r a k t e r polskich podróży na Zakaukazie przeważnie do Azerbejdżanu (Baku) i G r u ¬ z j i — uległ już pod koniec X I X w . całkowitej zmianie. Wśród tysięcy Polaków, którzy znaleźli się w t e j części I m p e r i u m Rosyjskiego, zesłań- ! j'j. ; j i• \' : 7 0 7 1 '» S t r u m p f, op. cit, s. 33-34. 71 F . R a t z e l , Anthropogeographie, t. 1-2, S t u t t g a r t 1882-1891. �KULTURA LUDOWA 319 GRUZJI W RELACJACH POLSKICH cy, głównie działacze r u c h u robotniczego, s t a n o w i l i nieznaczny procent. Niekiedy jeżdżono t a m w celach wyłącznie n a u k o w y c h czy k r a j o z n a w ­ czych, czasem n a kurację, w odwiedziny do k r e w n y c h , lecz najczęściej w p o s z u k i w a n i u dobrze płatnej pracy. Wśród t y c h k i l k u znanych n a m autorów, którzy poświęcili choćby parę s t r o n k u l t u r z e G r u z j i z początków naszego stulecia, sądząc z, f r a g ­ m e n t a r y c z n y c h wiadomości biograficznych o nich, b r a k zupełnie przed­ stawicieli z dawna w G r u z j i zadomowionej, a nierzadko związanej z nią więzami pokrewieństwa t y f l i s k i e j czy b a t u m s k i e j P o l o n i i . W G r u z j i p r z e b y w a l i od p a r u t y g o d n i do k i l k u l a t , przeważnie jednak stosunko­ wo krótko. I c h relacje dotyczą okresu od ostatnich l a t X I X w . od r o k u mniej więcej 1912. Mają przeważnie c h a r a k t e r wspomnień l u b diariuszy podróżnych, w p a r u przypadkach spisanych i w y d a n y c h już po ostatniej wojnie. Pozwala to mieć nadzieję, iż dalsze poszukiwania, szczególnie wśród pokłosia l i c z n y c h konkursów na pamiętniki, pozwolą odnaleźć związane z Gruzją wspomnienia i n n y c h jeszcze autorów. Te, którymi się teraz zajmujemy, w porównaniu z materiałami z X I X w., do naszego zasobu w i e d z y o k u l t u r z e l u d o w e j G r u z j i niewiele wnoszą nowego. Sto­ sunkowo najwięcej obserwacji dotyczących k u l t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej, G r u z j i zawarł w s w y c h Listach z podróży A d a m h r . Sierakow­ s k i (1846-1912), znany podróżnik i członek l i c z n y c h t o w a r z y s t w n a u k o ­ wych. Podróżował po G r u z j i r o k u 1902 trasą od S u c h u m kale przez P o t i , Batum, K u t a i s do T y f l i s u . Pisał m . i n . o niektórych cechach charakte­ r u Osetynów, Abchazów, Megrelów i O r m i a n , ubiorach, stanie higieny, oświacie l u d o w e j » . Obszerny rozdział swoich wspomnień poświęcił p o b y t o w i w G r u z j i , związanemu z p r o w a d z o n y m i t a m w r o k u 1912 b a d a n i a m i geologiczny­ m i , znany geolog i propagator ochrony p r z y r o d y prof. W a l e r y Goetel (1889-1973). Do najciekawszych materiałów z a w a r t y c h w t y m rozdziale należą opisy zwyczajów biesiadnych w zachodniej Gruzji»». Niewiele w i a d o m o o Wacławie Rogowiezu, który między r o k i e m 1900 a 1905 podróżował po Z a k a u k a z i u . Zafascynowany Gruzją i j e j kulturą pozostawił t o m szkiców, wrażenia z podróży, opowiadania i poe­ zje o tematyce k a u k a s k i e j oraz tekst m i t u o A m i r a n i e « Nieco materiałów zawierają wspomnienia pracującego n a Z a k a u k a ­ ziu inżyniera — nafciarza Tadeusza Wyganowskiego « doktora m e d y ­ c y n y M a r i a n a Łążyńskiego ™, który w r o k u 1903 odbył wycieczkę po A . S i e r a k o w s k i , Listy (t.) 1, W a r s z a w a (1913). 7 8 "W. Goetel, Pod znakiem z podróży. Podróż optymizmu. Wspomnienia, W. R o g o w i c z, Mozaika kaukaska. Impresje róży, opowiadania, wrażenia, W a r s z a w a 1905. 74 na Krym, — Kaukaz i do Tunisu K r a k ó w 1976. legiendy, kartki T . W y g a n o w s k i , Wspomnienia z Kaukazu, W a r s z a w a 1907. I" M . Ł ą ż y ń s k i , Sto lat bez mała. Wspomnienia lekarza z lat W a r s z a w a 1961. z pod­ 7 5 1869-1956, �320 ANDRZEJ WOŹNIAK K r y m i e i Kaukazie oraz krótki " k a u k a s k i " rozdział z ciekawego t o m u wspomnień Z o f i i K r a u z o w e j . Pierwsza w o j n a światowa i zmiany na mapie politycznej Europy spowodowały znaczne osłabienie kontaktów P o l s k i z Gruzją i całym Kaukazem, a dopływ n o w y c h materiałów został praktycznie przerwany. AHflXett B03MMK HAPOflHAff B ITOJILCKHX KyjIbTYPA flOHECEHIDIX rPY3HH flO HAHAJIA X X B. PesiOMe B H C T O P H H nojn>cKo-rpy3HHCKHX CHOiiieHHH M C O K H O BbifleiiHTb, HaiHHafl c Haiajia TeKymero C T O n e T M , T P H n e p n o f l a , HeTKo o T j i m a i o m H e c a apyr O T flpyra x a p a K T e p o M S T H X cHoineHHfi, a T a x ace K O j m i e c T B O M H poflOM CBefleHHH o HapoflHOH flOHeceiuMX (npa Kyio/rype T p y 3 H H , coflepacaiUHXca B noJibCKHX no S T O H cTpaHe. LTepBbiH, caMMft paHHHft n e p n o f l , npoflOJiacaBiinriica c H a i a n a X V I I B . (J>opManMK>M noflxofle — c K o m i a X V B . ) H no ABajiuaTbie roflbi X V I I I B . — n e p n o f l J T H - iinoMaTHHecKOH fleHTejibHOCTH H p a 6 o T , CBjnaHHbix c MHCCHOHepcTBOM B r t e p c H H H B 3axaBKa3be. K B 3TOMy nepHOfly BOCXOAHT noHeceHne Ce$epa MypaTOBHia n o SHnnoMaTHHecKOH noe3flKe IlepcHK) n o M a p m p y r y , Beflymeivty M . n p . Mepe3 r p y 3 H K ) , nHCbMa-flOKJianw MHCCHOHepQB O T I I O B M. 3anojibCKOro H Si. T o c T K O B C K o r o , Taxxce KacaK>m,Heca rpy3HH, H n e p B o e nojibCKoe H C T O P H K O - -3THorpa4>HHecKoe onncaHHe T p y 3 H H — pa3flen De Georgianis H3 npoH3Be£eHHfl nojibCKoro MHCCHOHepa H yneHoro He3yHTa c m a T . i L KpycHHbCKoro Tragica vertentis belli Persici historia (1740), nCpCBCflCHHOrO I I O H T H Ha BCC CBpOnCHCKHC $T3bIKH. B o B T O P O H nepHOfl, H a i m a a co BToporo jrecaTKa J K T X I X B . H n o 60-70-bie roflbi, a 3HaiHT, B n e p n o f l , x o r f l a riojibuia 6bina jiHineHa He3aBHCHMoro r o c y f l a p c T B e H H o r o cymecTBOBaHHa, a 3 H a •urrejibHaa H&ctb ee T C P P H T O P H H B X O f l M a , nofloSHo TOMy KaK 6biJio H B I p y 3 H H B c o c T a B p y c c K o i i HMnepjm, rjiaBHyio pojib H r p a j r a nojnrnwecKHe ccbuibHbie. cocTaBjiaBiiiHM HHTejuieKTyaJibHyio a t o n y T o r a a n i H e r o 6onbinHM IHCJIOM AOHeceHHft o HapoflHOH HjvteHHo STHM jnoflaM, 3aiacTyio n o n t C K o r o o 6 m e c T B a , M M o6a3aHH H U H m HHX KyjibType I p y 3 H H . K caMbiM HHTepecHbiM npHHa/yiexaT pa6oTbi K . JIaniHHbCKoro, Si. 3aJi3HCKoro, M . ByTOBfla-AHflKeKKOBHia, M . rpa- neBCKoro a X . ^BopcKoro, I I P H T O M n e p e i e H b aBTopoB, 3aHHMaioiirHxca 3Toit TeMaTHKoii, r o p a 3 f l o /iJiHHee. B TpeTHii nepHOA ( c KOHiia X I X B . no I MHpoBoit B O H H M ) nonaKH eme HHorAa B T p y 3 H H KaK noJiHTHiecKHe ccwjibHwe, H O no 6 o J i b m e i i n a c T H S T O 6buiH yace juma, u r a e c a T y a a B n o n c K a x p a 6 o T w H j r y n i i H x MaTepHanbHbix nonaaaimcb HanpaBjMB- ycJioBHit, a Taxace jniua, n y T e m e c T B y w - niHe c T o p r o B b i M n ijeJiaMH H J I H n p o c T O TypHCTw. n o cpaBHeHHio c npeflbiayiuHM nepnoflOM K O n H i e c T B O noJiaKOB, 3anHCbiBaK>iirHx C B O H HapoflOBeflHecKHe XOTB B Ha6jiK>neHHa, 3HaHHTejibHO MeHbine, T p y 3 H H , H npeawe B c e r o B TafynHce, c y m e c T B O B a n a yace flOBOJibHO MHoro<iHCjieHHaa CKaa KOJioHHa. KpoMe 3 . IflTpyMncfca, B i n c n e ocTaJibHbrx a r o p o B ccwjibHbtx He 6 M J I O . nonbQnm, KaK HanpHMep B . E e p H a u K H , npeSbiBajm T a M n o KaKHM-To aenaM, flpyrae, KaK HH«ceHep-He4>TaHHK T . BbiraHOBCKH, HCKanH x o p o n i o oiuiaiHBaeMyio p a 6 o T y , H J I H ace, x a x rpacj) A . C e p a x o B C K H — ^jopoacHbie ToraauiHHx n05KaJIVH Bne^aTJieHHa, a HeKOTopwe (Hanp. T o e T e j i b ) BejiH HayHHbie HccjieiioBaHHa. Cpe^iH flOHeceraH o I p y 3 H H 6 o r a T C T B o M c o f l e p a c a m n x c a B H H X M a T e p n a j i o B , a npeame B c e r o , HaiTDaBJICHHOCTfclO noCMOTDCTt C H H T C T H H 6 C K H Ha HaOOIIHVIO KyjlbTyDV X DV3HH HaiOTCH KHHrn A . JleHCTa H 3 . UlTpyMn<J)a. TpyAW Jjpyrnx aBTopoB (Hanp. B . ToeTejia, B. P o roBHHa A DCCHtlH ]VtaXCT5waJI HaimcaHo 7 7 zowa Z. CcpaKOBCKoro H Apyrax) X O T H O H H HHorAa H npeACTaBJiaioT C O 6 O H A O B O J U > H O H H T C o OIIH&1CO B H O C S T napo/molt Ky^ype K r a u z owa, ur. w Rzeki M 3 J T O H O B O r O ITO C O & B H C H U F O C XCrVl r P y 3 HH. mojego 1894 w K i j o w i e , zmarła w *IXO V^CC H O S T O r O 6 b I J I O ' życia. Wspomnienia, 1976 r.). Kraków 1979 (Z. Krau- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b5ee197c53cb3216aee572f0398d3cd.pdf 5b7e248a2641b85cfa8a903c2ab652ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1006 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.253-296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ' NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH SYMBOLIKA I ZWIĄZKI Z MAGIĄ * Część I Badacze k u l t u r y od dawna zwracali uwagę na związek zachowań l u dycznych — przede w s z y s t k i m gier — z obrzędami. C h a r a k t e r tego związku określali jako ewolucyjno-genetyczny — w grach widziano b o w i e m świadectwo odległych zwyczajów i obrzędów, które z czasem utraciły swe p i e r w o t n e znaczenie i przeszły w zachowania o charakte­ rze z a b a w o w y m (ewolucjoniści z E. B. T y l o r e m i l a d y A . B. Gomme na czele i i n n i badacze I I połowy X I X w.). Interesowano się też genezą gier w ujęciu historyczno-porównawczym (S. C u l i n , P. B. Brewster). Próbowano określić miejsce i czas i c h powstania i drogi, j a k i m i u p o w ­ szechniały się w różnych k u l t u r a c h . Właściwie każdy k i e r u n e k w etno­ l o g i i odciskał swe piętno na badaniach zachowań l u d y c z n y c h . Trzeba jednak powiedzieć, że badania te n i g d y nie należały do tzw. " w i e l k i c h tematów w nauce" i znajdowały się niejako na marginesie zaintereso- ' wań badaczy. Równolegle z p r a c a m i etnologicznymi powstawały dzieła psychologów (przede w s z y s t k i m J . Piageta, S. H a l l a , G. Batesona, a t a k ­ że S. Freuda). W i e k X I X w etnologii to przede w s z y s t k i m okres zbie­ rania materiałów, porządkowania i c h według r o z m a i t y c h zasad k l a s y ­ f i k a c j i , powstawania w i e l k i c h m o n o g r a f i i opisowych i prób wyjaśnie­ nia zachowań l u d y c z n y c h przede w s z y s t k i m z p u n k t u widzenia i c h ge­ nezy. Nową falę zainteresowań t y m i zachowaniami przynoszą lata 30-te * Artykuł ten stanowi fragment przygotowywanej obecnie przeze p r a w y n.t. zachowań l u d y c z n y c h p a s t e r z y m o n g o l s k i c h (praca p o w s t a j e Etnografii IHKM PAN w Warszawie). Został on w znacznej mnie mierze oparty w y n i k a c h badań, j a k i e przeprowadziłam l a t e m 1978 i 1980 r. w Mongolii. miejsca zrezygnowałam zagadnienia. tacji Nie jest opisywanych materiały, j a k i e z omawiania o n a zresztą zachowań literatury szczególnie dotyczącej bogata, b r a k l u d y c z n y c h , toteż w p r a c y udało m i się zebrać w r a m , znajdują się w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N . na Z braku interesującego mnie też n a ogół cytuję t e r e n i e . Materiały, roz­ w Zakładzie przede interpre­ wszystkim n a których się opie­ �254 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naszego stulecia, k i e d y to pojawiają się dzieła J . H u i z i n g i , R. Caillois, M . Eliade dotyczące t e o r i i k u l t u r y i miejsca, j a k i e zajmują w n i e j za­ chowania ludyczne. Powstają też pierwsze prace z zakresu k o m u n i k a c j i wewnątrzkulturowej nawiązujące do osiągnięć c y b e r n e t y k i (G. B a t e son, C. Geertz, S. M i l l e r , E. G o f f m a n i in.). L a t a 50-te to początek b a ­ dań s t r u k t u r a l n y c h (B. S u t t o n - S m i t h , R. E. H e r r o n i i n . ) . B r a k m i e j ­ sca nie pozwala na przedstawienie choćby najważniejszych koncepcji, i n n y jest zresztą cel tego artykułu. Skrótowy przegląd kierunków i osiągnięć poszczególnych badaczy zawiera praca H . B. S c h w a r t z m a n n , a także popularna książka S. M i l l e r . Do t y c h prac odsyłam więc z a i n ­ teresowane t y m t e m a t e m osoby. 1 2 Spośród polskich badaczy zachowań l u d y c z n y c h na czoło w y s u w a się zdecydowanie E. Piasecki, który nie t y l k o zebrał o g r o m n y materiał opisowodokumentalny z różnych s t r o n świata, lecz także podjął próbę określenia genezy niektórych zachowań i f u n k c j i , j a k i e pełnią one w kulturze . 3 Żadna z koncepcji badań zachowań l u d y c z n y c h , j a k i e powstały w e t ­ nologii od połowy X I X w., nie została ostatecznie odrzucona przez póź­ niejszych badaczy, żadna też nie doczekała się miana u n i w e r s a l n e j . Może t y l k o z m n i e j s z y m zainteresowaniem skłaniamy się dziś k u ewol u c j o n i s t y c z n y m próbom wywodzenia genezy niektórych zachowań z o b ­ rzędów, większym zaś d a r z y m y badania n a d symboliką t y c h zachowań, i c h związkami z magią (przede w s z y s t k i m płodności) i funkcją k o m u ­ nikacyjną. P r z y obecnym stanie w i e d z y próba całościowego spojrzenia na zachowania ludyczne, odtworzenia i c h genezy i e w o l u c j i , dróg w ę ­ drówek i f u n k c j i , jakie pełnią w k u l t u r a c h , p r z y p o m i n a w y k u w a n i e łańcucha w którym stale b r a k u i e iakieeoś o g n i w a abv można bvło uznać dzieło za skończone Toteż wciąż ieszcze wiecei iest orać o cha­ rakterze o o i s o w v m niż nrób i n t e r p r e t a c j i materiałów i śmiałeeo dowo¬ dzenia s t a w i a n y c h hipotez. W swoich badaniach n a d zachowaniami l u d y c z n y m i (z egzemplifikacją na materiale mongolskim) skupiłam przede w s z y s t k i m uwagę na pozaludycznych f u n k c j a c h t y c h zachowań. Szczególnie zaś interesowa­ ła m n i e i c h f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , połączona z funkcją symboliczną i magiczną. Badania n a d zachowaniami l u d y c z n y m i ( r o z p a t r y w a n y m i j a k o k o ­ m u n i k a t ) rozpoczęte w latach 4 0 - t y c h przez G. B a t e s o n a * dotyczyły 1 H . B . S c h w a r t z m a n, Transformations. Play, The Anthropology of Children's N e w Y o r k 1978. 2 The Psychology S. M i l l a r , » E . P i a s e c k i , Badania Dalsze badania i gry ruchowe 4 nad dzieci genezą [w:] Steps ćwiczeń i młodzieży, G . B a t e s o n , Naven, Fantasy, of Play, L o n d o n 1968. nad genezą ćwiczeń cielesnych, cielesnych, Warszawa Poznań 1922; t e n ż e , 1938; t e n ż e , S t a n f o r d , C a l i f . , 1936; t e n ż e , A to a'l Ecology Zabawy K i j ó w 11916. of MivA. Theory N e w Y o r k 1972, s. 177-193. of Play and �NOWOROCZNE G R Y 255 M O N G O L S K I E przede w s z y s t k i m zabaw (przy czym objęto n i m i nie t y l k o g r u p y l u d z ­ kie, ale i zwierzęta). W dużo m n i e j s z y m s t o p n i u interesowano się g r a ­ mi,' a więc t y m i f o r m a m i zachowań l u d y c z n y c h , w których działania uczestników wyznaczone są przez ściśle określone reguły i których za­ sadą naczelną jest współzawodnictwo. Traktując zabawę jako k o m u n i ­ kat, przekaz i n f o r m a c j i , próbowano przede w s z y s t k i m określić c h a r a k ­ t e r ' kontaktów i n t e g r u p o w y c h s t w a r z a n y c h przy j e j pomocy, środki słu­ żące do nawiązywania tego k o n t a k t u , i porozumiewania się niezbędne­ go do udziału w zabawie. Próbowano odpowiedzieć n a pytanie, w j a k i sposób zabawa staje się k o m u n i k a t e m , który mówi: " t o jest zabawa". <?ama 7 a b a w e t r a k t o w a n o t>rzv t v m iako k o m u n i k a t o stosunkach spor ^ n l c h iako r e i n t e r p r e t a c i e rzeczywistości Badając zachowania l u d v r 3 i a k o k o m u n i k a t więcej powiedziano dotychczas o s a m y m mechanfrmie worzenia sie teeo k o m u n i k a t u o sposobie przekazywania i n f o r ­ macji między nadawcą a odbiorcą niż 'o i n t e r p r e t a c j i samych zachowań. N i e w i e l k i e są też osiągnięcia badaczy w zakresie i n t e r p r e t a c j i za­ chowań l u d y c z n y c h i ukazania i c h jako soczewki skupiającej ważniej­ sze cechy k u l t u r y , w której zachowania te występują . A b y mówić o grach j a k o k o m u n i k a c i e o p e w n y c h rysach k u l t u r y , , trzeba przede w s z y s t k i m zrozumieć zachowania i c h uczestników, poznać reguły kierujące i c h postępowaniem. W swoich badaniach założyłam, że k o m u n i k a t z a w a r t y w grze przekazywany jest właśnie p r z y pomocy zachowań zgodnych z regułami. D l a nadania tego k o m u n i k a t u gracze posługują się językiem s y m b o l i zachowań i przedmiotów obowiązują­ c y m w i c h k u l t u r z e ( w działaniach pozaludycznych także). F u n k c j a k o ­ m u n i k a c y j n a gier współwystępuje więc najczęściej z i c h funkcją s y m ­ boliczną. 5 G r y — prawdopodobnie od początku swego istnienia — pełniły też w k u l t u r a c h f u n k c j e magiczne. Badacze są na ogół zgodni, że źródła w i e l u gier tkwią przede w s z y s t k i m w m a g i i . Na magiczne przeznacze­ nie gier wskazują zresztą często same reguły gier, j a k i i c h powiązania funkcjonalne z obrzędami. G r y związane są przede w s z y s t k i m ze z m i a ­ n a m i pór r o k u i towarzyszącymi i m obrzędami dorocznymi. Występu­ ją wówczas najczęściej w charakterze bodźca dla życiodajnych sił n a ­ t u r y toczących w t y m czasie symboliczną walkę ze śmiercią, z ł e m . 6 Dlaczego dla i l u s t r a c j i 5 Badania podejmując tego Balijczyków. W mu społecznego Interpretation 6 Takiego typu m. i n . próbę walkach tezy o k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j zapoczątkował wyjaśnienia kogutów C. Geertz zachowań X X pewnych C. w.), wśród cech s y s t e ­ Geertz, The N o w y Y o r k 197,3. z d a n i a są n p . J . A u b o y e r , Washington 40-tych popularnych społeczeństwa. Some Games a n d W e s t " , v o l . 6: 1855, s . 132-134, oraz S . C u 1 i n, Games Indians, latach dostrzegał on n p . odbicie c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a tego of Cultures, (w ludycznych funkcji 1'907 ( p r z e d m o w a of Ancient India, of the North do tej książki n a p i s a n a przez "East American. autora). �256 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ gier i i c h powiązań z magią wybrałam właśnie g r y noworoczne? N o w y Rok (mong. Cagaan Sar) to jedno z najważniejszych świąt w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Jeszcze w końcu X I X w . i na początku X X obchody Cagaan Sar trwały w M o n g o l i i 16 d n i , będąc jednocześnie świętem początku wiosny, a wcześniej dochodziły do miesiąca. D n i te przeznaczano na modły, odwiedzanie się, biesiady, składanie życzeń. I n t e n s y w n i e poświę­ cano się też g r o m i zabawom. Żadne z pozostałych świąt mongolskich (dorocznych i rodzinnych) nie było t a k nasycone g r a m i , j a k Cagaan Sar. Grano w e dnie i nocą. G r a l i mężczyźni i k o b i e t y , s t a r z y i młodzi. N a ­ w e t dzieciom zezwalano na nocne granie. Ta intensywność gier była nie t y l k o przejawem radości z powodu święta związanego z t a k ważnym przełomem w c y k l u k a l e n d a r z o w y m , odradzaniem się czasu i wszel­ k i c h podstaw życia, lecz miała także znaczenie pozaludyczne. Staje się ona zrozumiała wówczas, gdy weźmiemy pod uwagę magiczne prze­ znaczenie t y c h gier. Większość z n i c h była p r z y t y m związana wyłącz­ nie z okresem n o w o r o c z n y m . Grę w i n n y c h okresach (w g r y , które n a ­ leżały do noworocznego r e p e r t u a r u ) uważano za wykroczenie przeciw t r a d y c j i . Jeszcze w początkach naszego stulecia starcy s t r a s z y l i dzieci i młodzież nie przestrzegającą istniejących p i e r w o t n i e ścisłych związ­ ków między rodzajem gier a i c h czasowoobrzędowym k o n t e k s t e m s u ­ r o w y m i k a r a m i , które miało zesłać Niebo. Grano nie t y l k o k u uciesze ludzi. G r y — j a k większość zachowań l u d y c z n y c h — miały cieszyć gospodarzy p r z y r o d y , ją samą, dobre siły opiekujące się człowiekiem. Były też jednocześnie bronią przeciw złu i niebezpieczeństwu czyhającemu na człowieka i jego stada. Z wdzięcz­ ności za tę radość — według wierzeń Mongołów — d u c h y opiekuńcze (gospodarze p r z y r o d y ) zsyłały na człowieka wszelką pomyślność której m i e r n i k i e m dla pasterza były przede w s z y s t k i m liczne stada i r o z r a ­ stająca się, zdrowa rodzina. G r y miały ponadto wspomagać przyrodę w j e j r o z w o j u , w walce ze złem (śmiercią). Były też z n a k a m i zwycię­ s t w a n a d siłami zagrażającymi podstawom egzystencji pasterza. Z wy­ ników gier wróżono sobie ponadto o przyszłości w nadchodzącym r o k u . Zwycięstwo zwiastowało r o k szczęśliwy, bogaty w zwierzęta, pomyślny dla ludzi. G r y noworoczne — poza f u n k c j a m i m a g i c z n y m i i l u d y c z n y m i — pełniły też f u n k c j e k o m u n i k a c y j n e . Odtwarzały one b o w i e m n a j b a r ­ dziej charakterystyczne wierzenia związane z m o m e n t a m i przejścia, powtarzały i c h ideę. Przemawiały p r z y t y m właściwym sobie językiem s y m b o l i i znaczeń. G r y noworoczne były więc s w o i s t y m k o m u n i k a t e m o wydarzeniach, w których kontekście występowały. I j a k o k o m u n i k a t o k o n k r e t n y m kontekście czasowym pojawiały się t y l k o i wyłącznie w t y m kontekście. W wierzeniach noworocznych przewijają się przede w s z y s t k i m wąt­ k i dotyczące odtwarzania czasu, kosmosu i podstaw l u d z k i e j egzysten- �NOWOROCZNE 257 GRY MONGOLSKIE cji. Wyraźny jest też wątek w a l k i między życiem i śmiercią, d o b r e m i złem. Wszystkie te idee były wyrażane w grach noworocznych. W a r ­ t y k u l e t y m p r z e d s t a w i a m niektóre z nich. Oddzielnie omówione zostanie zagadnienie symbolicznej w a l k i między życiem a śmiercią, która z n a j ­ duje odbicie przede w s z y s t k i m w grach planszowych, a także g r y i n ­ formujące o r e - k r e a c j i świata ( l u b niektórych jego elementów) s k o n ­ struowane na bazie schematu zgubić/ukryć — znaleźć. G r y te znajdą się w p r z y g o t o w y w a n e j do d r u k u I I części artykułu. MAGICZNA ROLA ASTRAGALI Wierzenia noworoczne znajdowały wyraźne potwierdzenie przede w s z y s t k i m w mongolskich grach, do których używano astragali (po mong. z w a n y c h szagaj), t j . kości śródstopia t y l n y c h nóg owcy (rzadziej były to kości k r o w i e ) . W grach tego t y p u ujawniał się też zdecydowa­ nie i c h charakter magiczny, bazujący m . i n . na symbolice nadawanej s a m y m astragalom, j a k również n a symbolice niektórych zachowań w y ­ maganych przez reguły gier. G r y , w których używano astragali, znane były już w starożytności. Potwierdzają to liczne znaleziska archeologiczne m . i n . z t e r e n u E u r o ­ py, A f r y k i i A z j i . Znaleziono je m . i n . na terenach współczesnej M o n ­ golii, a także na obszarach południowej S y b e r i i ( w grobowcach pozosta­ w i o n y c h przez l u d y t u r e c k i e w k o t l i n i e Chakasko-Minusińskiej z I I i I tys. p.n.e.) . N a w i e l u kościach o d k r y t y c h na terenie M o n g o l i i i S y ­ b e r i i południowej znajdowały się tajemnicze znaczki. Większość uczo­ n y c h jest zdania, że były to tamgi — rodowe z n a k i własności. Badacze dostrzegają w n i c h także f i g u r y , które mogły lec u podłoża uproszczo­ n y c h znaków l i t e r o w y c h . Istnieją też koncepcje, że tamgi były p i e r ­ w o t n y m i wyobrażeniami bóstw i duchów opiekuńczych . Występowanie astragali w pochówkach nasuwa przypuszczenie, że miały one służyć zmarłemu „po t a m t e j s t r o n i e " j a k o przedmiot roz­ r y w k i . Wszystkie b o w i e m akcesoria wkładane do g r o b u miały umoż­ liwić zmarłemu kontynuację t r y b u życia, j a k i e wiódł „tutaj". Jednakże kości te nie spełniały wyłącznie f u n k c j i l u d y c z n y c h . Z m o i c h badań oraz badań S. Szynkiewicza przeprowadzonych n a terenie M o n g o l i i 7 8 Z. 7 Bukowski, Warszawa 1965, . 294; L . s Tichogo lew, Okeana. Driewnaja k o w, Pietroglify 8 K. Dąbrowski, Siadami 1978, s . 334; Driewniemongolskie Jewtjuchowa, Po sledam istorija jużnoj Mongolii, Jużniaja driewnich Sibiri, Sibir kultur, Moskwa " - Część [red.], [w:] Ot Wołgi 1954, s. 201; S . W . 1951, s. 461-463; A . P. I, Moskwa do Kisie­ Okladni- L e n i n g r a d 1981. P. P . C h o r o s z i c h , Znaki op. cit., s. 71. Etnografia Polska X X V I I / ! azjatyckich, S. K i s i e l e w w driewnosti, Moskwa sobstwiennosti u bur jat, " S i b i r s k a j a Z i w a j a S t a ¬ r i n a " , n r 8-9: 1922, s. 199-212; J e w t j u c h o w a , Okładnikow, kultur goroda, op. cit; Kisielew, op. cit.; �1 IWONA 258. V I KABZIŃSKA-STAWARZ w y n i k a , że astragale używane były j a k o p r z e d m i o t y magiczne, mające zapewnić kontynuację życia, płodność, mnożenie się. Wskazuje n a to zastosowanie t y c h kości w sytuacjach związanych ze zmianą, p r z e j ­ ściem, p r z y c z y m zabiegi te dotyczyły zarówno l u d z i j a k zwierząt. Najbardziej z n a n y m chyba przykładem zastosowania w m a g i i płod­ ności astragala, mającego zapewnić kontynuację r o d z i n y , było zako­ p y w a n i e t e j kości w r a z z łożyskiem nowo narodzonego dziecka pod p r o ­ giem j u r t y . Czasem kość tę malowano na czerwono (kolor k r w i , płod­ ności) • W niektórych j u r t a c h astragale z p r a w e j nogi barana wiesza­ no na złotych l u b s r e b r n y c h n i t k a c h n a d ołtarzykiem. Co r o k u do za­ wieszonych już kości dodawano nową. Czyniono t o wówczas, g d y składano o f i a r y ogniowi, najczęściej w okresie n o w o r o c z n y m , choć n i e b y ­ ło wspólnych dat dla w s z y s t k i c h pasterzy. Kości wieszano t a k , b y mię­ dzy n i m i nie było wolnego miejsca. Astragale dawano też małym dzieciom w charakterze a m u l e t u , aby zapewnić i m ochronę w okresie, gdy dziecko szczególnie było narażone na działanie złych mocy. Według niektórych informatorów, z którymi miałam okazję rozmawiać p o d ­ czas swoich badań, wieszano też astragal n a d słabym, c h o r y m zwie­ rzęciem, które przynoszono do j u r t y . Zastosowanie astragala w i d z i m y też w i n n y c h m o m e n t a c h przejścia. N p . p r z y przechodzeniu na jesienne koczowiska pasterze wkładali k i l k a astragali do o t w o r u powstałego w ziemi po wyjęciu palików od sznura, do którego przywiązywano k o ­ nie. Przykłady można b y mnożyć. W i e l e z d a w n y c h zwyczajów uległo już dziś zapomnieniu, inne budzą n a w e t zdziwienie. Współcześni n a m Mongołowie nie pozostawiają już n p . astragali w miejscu pochówku i prawdopodobnie nie c z y n i l i tego już w końcu X I X w . Dziwią się n a ­ wet, g d y słyszą p y t a n i e badacza, że można było zostawiać t a k cenny przedmiot z czymś t a k dla n i c h bezwartościowym, j a k t r u p (co n i e przeszkadza, że w X I X w . kładziono w r a z z t r u p e m kość goleniową, której częścią jest właśnie astragal). Z d z i w i e n i e b u d z i też p y t a n i e o p r z y c z y n y pozostawiania astragali na opuszczanych koczowiskach. J a k m i mówiono obowiązkiem pasterzy przechodzących n a nowe miejsca wypasów było b o w i e m zabranie w s z y s t k i c h cennych przedmiotów a do t y c h należał m . i n . astragal. Wierzono, że kość t a porzucona n a koczow i s k u będzie spoglądała za gospodarzem, dopóki t e n n i e z n i k n i e za przełęczą, że będzie t r z y razy się podnosić, b y spojrzeć na odchodzą­ cego gospodarza, wreszcie, że dostanie się w e władanie złych m o c y . 1 0 » Zwyczaj powszechnie skij, O ten znany u był nie tylko i n n y c h mieszkańców driewnosti odnogo ludom Azji mongolskim. Występował Środkowej. P a t r z n p . B . A . sriednieaziatskogo obyczaju, Kratkije o n też L i t w i n - Soobszczenija Instituía E t n o g r a f i i , n r 30, M o s k w a 1958, s. 31-34. 1 0 W bajkach mongolskich spotykamy np. motyw bohatera, który zostawia n a p a s t w i s k u złoty i s r e b r n y a s t r a g a l , a następnie s t a c z a o n i e walkę z wiedźmą. Mongolskie skazki, M o s k w a 1967, s. 167-170. �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 259 Wiedza o d a w n y c h zwyczajach zachowała się dziś w większym s t o p ­ n i u u mieszkańców zachodniej części M o n g o l i i . W części centralnej i wschodniej niejednokrotnie obserwowałam b r a k znajomości zachowań, 0 których wspominano w części zachodniej i które prawdopodobnie b y ­ ły w jakimś okresie wspólne w s z y s t k i m Mongołom. We w s z y s t k i c h przypadkach, w których występował astragal, uży­ wano go z myślą o zapewnieniu i k o n t y n u a c j i życia l u d z i i zwierząt. W i a r a w związek astragali z płodnością, j a k i udział t e j kości w m a g i i płodności, w y d a j e się powszechna, nie ogranicza się t y l k o do M o n g o l i i 1 — szerzej — A z j i Środkowej. Związki astragali z magią płodności p o ­ twierdzają badania k u l t u r starożytnej E u r o p y i A z j i Przedniej. W sta­ rożytnym R z y m i e i Grecji n p . do częstych motywów ikonograficznych należały sceny przedstawiające dzieci grające astragalami przed posąga­ m i bogiń ( m o t y w y te pojawiały się n p . na monetach). Przedstawiano też same boginie (np. Artemidę, Herę i Atenę) bawiące się astragala­ m i » . T r u d n o chyba o lepszą ilustrację idei płodności i mnogości niż i k o ­ nograficzny zapis związku między b o g i n i a m i - k o b i e t a m i i m a t k a m i ( s y m ­ bolizującymi element żeński w przyrodzie, Matkę — Ziemię) a dzieć­ m i , m o n e t a m i i astragalami. W k u l t u r z e mongolskiej b r a k przykładów t a k wyraźnego i k o n o g r a ­ ficznego wyrażenia i d e i płodności, związku astragala z magią płodności, k o n t y n u a c j i życia. Wskazują j e d n a k na jego istnienie n i e t y l k o przykła­ d y zastosowania t e j kości, lecz także niektóre w y p o w i e d z i , dzisiejszych mieszkańców M o n g o l i i , w których asocjacja astragal — dziecko jest bardzo wyraźna. N p . na p y t a n i e o p r z y c z y n y popularności gier w szagaj n i e j e d n o k r o t n i e odpowiadano m i , że g r y te są t a k popularne, gdyż grają w n i e dzieci, te z k o l e i są lubiane przez dorosłych i uczucia, jakie żywią dorośli d l a dzieci, przenoszą się n a grę. W rzeczy samej dorośli g r a l i w kości również i to z o w i e l e większym zaangażowaniem czasowym i emocjonalnym. W i e m y też, że dzieci były zachęcane przez rodziców do g r y w kości, co widać wyraźnie przede w s z y s t k i m w o k r e ­ sie noworocznym. Rodzice p a t r z y l i też z sympatią na codzienne, nieceremonialne zabawy dzieci astragalami. Przykładów występowania astra­ gala jako a t r y b u t u dziecka dostarcza też l i t e r a t u r a mongolska. W b a j ­ kach i legendach astragal występuje często j a k o u l u b i o n a zabawka dziecka — i c h bohatera. Dziecko to b a w i się przy t y m najczęściej n a d wodą l u b w y c h o d z i z wody, co wskazuje na związek opisywanej s y t u a ­ cji z życiem, narodzeniem (woda jako s y m b o l życia, dziecko j a k o w i ­ domy znak jego k o n t y n u a c j i , narodzin, wreszcie astragal j a k o s y m b o l B e c q de F o u q d z i e w i c z , Starożytni bawiące się a s t r a g a l a m i ziony n a terenie obecnej dition", v o l . 17: 1974, n r 11 u i r e s , Les jeux des anciens, P a r i s 1869, s. 65; E . R o grają w kości, " M e a n d e r " , n r 4: 1960, s . 233-242. D z i e c i p r z e d s t a w i a także r e i if pochodzący z V I I I w. p.n.e., z n a l e ­ T u r c j i P i s z e o t v m M B a r a n Children's Games, "Expe­ 1, s. 21. �IWONA 260 KABZIŃSKA-STAWARZ k o n t y n u a c j i i magiczny środek j e j zapewnienia) * . W m o n g o l s k i m obrzę­ dzie w e s e l n y m młodym małżonkom podawano natomiast w t r a k c i e uczty kość goleniową owcy. Mężczyzna chwytał za goleń, kobieta zaś trzymała w dłoniach astragal, podkreślając w t e n sposób swą zdolność do rodzenia dzieci, udział w k o n t y n u a c j i mężowskiego r o d u . Magiczne działanie p r z y p i s y w a n o n i e t y l k o p o j e d y n c z y m astragal o m . I c h moc magiczno-symboliczna była też w y k o r z y s t y w a n a d l a wzmocnienia s y m b o l i k i i n n y c h przedmiotów. Przykładem może być wspomniana t u kość goleniowa owcy, której częścią jest astragal. Kość ta występowała w w i e l u obrzędach przejścia towarzyszących c y k l o w i życia człowieka. Badania S. Szynkiewicza wykazały, że kość t a s y m b o ­ lizowała pokrewieństwo agnatyczne, a j e j pojawienie się w obrzędach miało podkreślać trwałość k o n t y n u a c j i międzypokoleniowej. A s t r a g a l zaś przez swą symbolikę k o n t y n u a c j i i płodności nadawał t e m u t r w a ­ n i u akcent bardziej w y m o w n y . Magiczne (wspomagająco-ochronne) działanie astragali u j a w n i a się też wyraźnie w zwyczaju b u d o w a n i a z n i c h f i g u r y żaby (mong. melchij) l u b żółwia (mong. jast melchij) w szczególnych sytuacjach, przede w s z y s t k i m zagrożenia (np. chorobą, stratą bydła, suszą, n a przełomie r o k u kalendarzowego). Figurę tę stawiano n a d w o d a m i , w górach, koło zagród dla bydła, w j u r c i e . Budowano ją — j a k mówili niektórzy z m o i c h informatorów — z 1000 kości szagaj d l a władcy p r z y r o d y L u s sabdaga ( l u b jego dzieci), aby patrząc na nią ( f i g u r a ta miała p r z y p o ­ minać L u s o w i jego konia) ucieszył się, a w k o n s e k w e n c j i był p r z y c h y l ­ n y pasterzom i i c h stadom. 2 1 S D l a uspokojenia złych mocy i zwalczenia choroby nękającej które­ goś z członków r o d z i n y zakopywano też figurę żaby (żółwia) głęboko pod ziemią, zasypując ją ziarnem i mąką oraz polewając t o p i o n y m m a ­ słem. N a ziemi, n a d miejscem, gdzie zakopano figurę zwierzęcia, palono ognisko. Zabieg t e n miał odstraszyć zło, zniszczyć chorobę, a także za­ pewnić spokój obecnym i przyszłym pokoleniom. Wierzono bowiem, że zakopana "żaba" ("żółw") zejdzie głęboko pod ziemię i zniszczy zło u jego korzeni. P r o f i l a k t y c z n i e , a b y ustrzec się przed s t r a t a m i , chorobą bydła, a t a ­ k i e m zła, stawiano też figurę żaby (żółwia) przed zagrodami d l a bydła w okresie n o w o r o c z n y m . Budowano ją też n a d w o d a m i w d r u g i m d n i u lata, g d y — według wierzeń pasterzy — pojawiał się na ziemi j e j go­ spodarz L u s sabdag i w 1 6 - t y m d n i u środkowego miesiąca jesieni, k i e ­ d y L u s opuszczał naszą planetę. Budowano też wspomnianą figurę p r z y zagrodach i w wodzie, g d y odchodzono n a wiosenne koczowiska (po " Patrz np. G . N. Po tanin, Oczerki Siewiero-Zapadnoj t i e r b u r g 1883, s. 609. 1 1 I n f o r m a c j a u s t n a u z y s k a n a od S . S z y n k i e w i c z a . Mongolii, S.-Pie- �261 NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE Cagaan Sar), a g d y jeden z astragali zaczynał płynąć p o d prąd (podob­ no to się zdarzało) — a więc k u źródłom — zabierano go do j u r t y i c h r o ­ niono j a k największy skarb (erdene). Stawianie f i g u r y żaby (żółwia) w celach ochronnomagicznych dziś jeszcze jest p r a k t y k o w a n e przez niektórych mieszkańców M o n g o l i i (przede w s z y s t k i m w j e j zachodniej części). Czynność ta ma ( i miała) wyraźny charakter magiczny. Mongołowie wierzą bowiem, że człowiek, który buduje tę figurę, będzie bogaty, że bydło będzie m u się mnożyć i stanie się on niejako posiadaczem części bogactw Lusa. Jeszcze w koń­ cu X I X w . budowanie f i g u r y żaby (żółwia) z astragali w określonych sytuacjach było zabiegiem powszechnym w części zachodniej i c e n t r a l ­ nej. Z badań terenowych, j a k i e przeprowadziłam w M o n g o l i i , w y n i k a natomiast, że zwyczaj t e n nie był szeroko p r a k t y k o w a n y w t y m czasie w południowo-wschodniej (gobijskiej i przygobijskiej) części k r a j u . N i e ­ którzy z m o i c h informatorów t w i e r d z i l i wręcz, że w strefie t e j n i g d y nie stawiano f i g u r y żaby (żółwia), a n i żadnej i n n e j , w celach magicznoochronnych. W i a r a w magiczną moc żaby i żółwia, przede w s z y s t k i m w i c h f u n k ­ cje ochronne, możliwość zniszczenia zła, mnożenia d o b y t k u , była pow­ szechna wśród w i e l u ludów A z j i jeszcze w starożytności « . Jeszcze w początkach X X w . pasterze mongolscy (przede w s z y s t k i m w zachodniej i centralnej części k r a j u ) b u d o w a l i też dla celów m a gicznoludycznych figurę zwaną ałag melchij. Określenie t o można prze­ tłumaczyć j a k o pstra żaba, różnorodna żaba, żaba złożona z różnych części. W i a r a , iż ałag melchij przedstawia żabę, była powszechna prze­ de w s z y s t k i m wśród mieszkańców zachodniej M o n g o l i i (Ojratów). Chałchasi natomiast widzą w niej żółwia (jast melchij). M o n g o l s k i badacz gier, N . Namdżildordż, t w i e r d z i także, że ałag melchij wyobrażała w y ­ łącznie żółwia Pisząc o b u d o w a n i u f i g u r y żaby z astragali nieprzypadkowo umiesz­ czałam w nawiasie "żółwia". Pragnęłam w t e n sposób podkreślić s y m ­ boliczną, wierzeniową i magiczną tożsamość t y c h zwierząt. I n f o r m a c j e o magiczno-symbolicznej r o l i żaby w k u l t u r z e m o n g o l ­ skiej budziły zdziwienie nawet u niektórych orientalistów, którym p r e ­ zentowałam w y n i k i swoich badań. Z kulturą mongolską przywykliśmy bowiem łączyć wyraźnie żółwia, a nie żabę. W y k o p a l i s k a archeologiczne dają n a m w i e l e dowodów obecności tego właśnie zwierzęcia w k u l t u r z e mongolskiej, a wcześniej jeszcze w k u l t u r z e ludów t u r e c k i c h , które za- P a t r z n p . N. G . B o r o z n a, Niekotorye matierialy szenijach nasilenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskie u> Sriedniej Azii, M o s k w a 1975, s. 281-297. 14 15 N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chólógt) togloom, ob amuletach wierowanija Ułan Bator — i ukraobrjady 1963, s. 4 9 - �262 IWONA KABZINSKA-STAWARZ mieszkiwały t e r e n y obecnej M o n g o l i i . K a m i e n n e f i g u r y żółwi p o j a w i a ­ ją się w t u r e c k i c h petrogligach i pochówkach. Występowały też one w charakterze podstaw pod stelle, na których w y r y t e były d e k r e t y władców. W t a k i m charakterze możemy je spotkać n p . w p o m n i k a c h wzniesionych k u czci K u l Tegina l u b . Bilge Kagana przez Turków O r chońskich i«. E. T r y j a r s k i uważa, że zwyczaj t e n został przejęty z C h i n . Chińscy rzemieślnicy pomagali też prawdopodobnie p r z y wznoszeniu t y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pomników. Dziełem chińskiego a r t y s t y jest też prawdopodobnie słynny żółw z K a r a k o r u m " , ż ó ł w podpierający pionowe stelle z h i s t o r y c z n y m i i n s k r y p c j a m i był jednocześnie w y r a ­ zem koncepcji stworzenia ziemi na grzbiecie tego zwierzęcia, które s p o t y k a m y także w wierzeniach i n n y c h ludów A z j i . W M o n g o l i i żółw związany jest wyraźnie z l a m a i z m e m . J«go k a ­ mienne f i g u r y pojawiają się na terenach świątyń. Najsłynniejszą i n a j ­ lepiej zachowaną kamienną figurą żółwia jest niewątpliwie żółw z klasz­ t o r u Erdene D z u u i . W wierzeniach mongolskich, podobnie j a k w wierzeniach ludów chiń­ skich czy i n d y j s k i c h , żółw występuje przede w s z y s t k i m j a k o podstawa ziemi, aczkolwiek w p i e r w o t n y c h koncepcjach buddystów, a także w p r z e d b u d d y j s k i c h kosmogoniaeh Hindusów, j a k o podstawa z i e m i p o ­ j a w i a się n i e t y l e żółw, co żaba w t o w a r z y s t w i e 2 wielorybów. Z w i e ­ rzęta te j a k o jedyne miały przetrwać okres chaosu i utworzyć podsta­ w y ziemi po jego zakończeniu«. Mongołowie p r z y p i s y w a l i też żółwio­ w i f u n k c j e magiczne. Żeliwne f i g u r k i tego zwierzęcia były m . i n . w y ­ korzystywane w czynnościach wyznaczania miejsca pod budowę klasz­ t o r u oraz określania miejsca pochówku zmarłego . Żółw był też s y m ­ bolem długowieczności. g 20 i« P a t r z n p . E . A . N o w g o r o d o w a , Die Alte Kunst 1980, s. 240, oraz E . T r y j a r s k i , O n the Archaeological Mongolia, Mongolei, Leipzig of Old Turks in " E a s t a n d W e s t " , v o l . 21': 197,1, s. 130, n r 1-2. op. cit, " T r y j a r s k i , rów, założonej [w:] N. S e r - O d ż a w , publikie, s. 130. O żółwiu z K a r a k o r u m , d a w n e j ok. 750 r., której g i z - c h a n a , p a t r z też S . W. Karakoruma, świetność przypada K i s i e 1 e w, Kamiennaja Mongolski] archieologiczeskij Archieologiczeskije na czeriepacha sbornik, issledowanija Narodnoj Riespublikie, stolicy czasy panowania UjguCzyn- "bieżawszaja" Moskwa iz 1962, s. 65-67; w Mongolskoj tamże, s. 5-10; K . W . W j a t k i n a, Archieologiczeskije golskoj « der Traces Narodnoj pamjatniki Riesw Mon­ " S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , v o l . 1: 1959, s. 93-106. P a t r z n p . D. M a j d a r, Architiektura 1971, s. 91, o r a z W . R a d l o f f , i gradostroitielstwo A t l a s der Alterhiimer Mongolii, der Mongolei, Moskwa S.-Pietierburg 1892, p l . 40, fig. 1, 2. P o r . także p r z y p i s 17. i» S . Godzin ski, W kręgu lamajskich żeliwnej figurki legend i mitów, Warszawa 1981, s. 125-126. *° O wykorzystywaniu żółwia miał stanąć k l a s z t o r , p i s z e n p . A . P o z d n i e e w , styriej i buddijskago posledniago k narodu, duchowieństwa S.-Pietierburg w Mongolii do Oczerki w oznaczenia miejsca- by ta buddijskich swjazi s otnoszenijami gdzie monasego 1887, ,s. 23. O o z n a c z a n i u figurką żółwia m i e j - �NOWOROCZNE 263 GRY MONGOLSKIE Żaba w wierzeniach mongolskich, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o w i e k X I X , pełniła funkcję podobne do t y c h , j a k i e p r z y p i s y w a n o żółwiowi. Występuje w n i c h przede w s z y s t k i m jako podstawa ziemi. Świadectwem j e j udziału w akcie k r e a c j i są przede w s z y s t k i m m i t y . Mongołowie łączyli też żabę symbolicznie z płodnością, re-kreacją świata, przejś­ ciem z pierwotnego chaosu do s t a n u życia. Wskazują na to chociażby wspomniane przykłady budowania f i g u r y tego zwierzęcia w sytuacjach szczególnych, będących m o m e n t a m i faktycznego l u b pożądanego przej¬ ścia. T a k szeroko pojętą symbolikę żaby s p o t y k a m y też w i n n y c h k u l ­ turach świata, n i e t y l k o w M o n g o l i i *>. S y m b o l i k a żaby w y k a z u j e w i e l e cech wspólnych z symboliką nada­ waną przez wiele ludów świata żółwiowi . Taką symboliczną tożsamość żaby i żółwia o b s e r w u j e m y także w M o n g o l i i , w m i t a c h , wierzeniach i magicznych zabiegach mieszkańców tego k r a j u . Czy żaba w w i e r z e ­ niach mongolskich zastąpiła częściowo żółwia, czy też od początku w y ­ stępowała z n i m równocześnie, a może poprzedziła go w t y c h w i e r z e ­ niach (por. chociażby kosmogoniczne koncepcje wczesnych buddystów i prebuddyjskie), t r u d n o powiedzieć. Odpowiedzi na te p y t a n i a nie z n a j ­ dziemy prawdopodobnie w l i t e r a t u r z e . D o w o d e m n a to, iż możliwe było zastąpienie w wierzeniach żółwia przez żabę, jest choćby g r a zwana ałag melchij bróch, w której n a prze­ łomie r o k u budowano, a następnie dzielono figurę melchij. Korzenie tej g r y sięgają, j a k się w y d a j e , g r u n t u chińskiego, gdzie bez wątpie­ nia budowana f i g u r a przedstawiała żółwia . A j e d n a k część Mongołów (przede w s z y s t k i m Ojratów) jest przekonana, że w grze chodzi o żabę. O symbolice t e j g r y i j e j f u n k c j a c h magicznych będzie m o w a w d a l ­ szej części artykułu. S y m b o l i k a żółwia i żaby, i c h związki z re-kreacją i kontynuacją życia, była wzmacniana przez symbolikę s a m y c h astragali, których uży­ wano do b u d o w y t y c h f i g u r . I o d w r o t n i e : występowanie astragali w p o ­ łączeniu ze zwierzętami, którym p r z y p i s y w a n o symbolikę płodności 2 1 2S 24 pocho^vku. moM^iono m i 'w OGirtTsInsj j. z&chodniGj dziłam b a d a n i a . op. cit., s. 221, 224-225; N i e k l j u d o w , " P o t a n i n , czeskoj i folklorno-epiczeskoj simwolike u mongolskich łota, " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, s. 76; t e n ż e , Oija, [w:] Mify narodów " P a t r z : Dictionary 1974, s. 204-205. » Dictionary 0 mira, M o s k w a 0 f Symbols f Symbols..., -hpai, Mongolskich 1958, s. 113. A u t o r mifołogi- narodów zomijolo- Amsterdam s. 471. do b u d o w y t j . żółwiowe t a b l i c z k i . I n f o r m a c j e te podaje Rutland gry. o simwolika A d d e Vrie.s [ed.], figury której występował żółw, z w a n o w C h i n a c h kwai w Zamietki narodów: 1982, s. 173. and Imaginery, ** Chińczycy i Koreańczycy używali Grę, czyści Mon§oliij jjdy ipxow3 n i e podaje żółwia płytek p'ai, a w K o r e i S . C u 1 i n, Games of the domino. ke-puokOrient, j e d n a k bliższych i n f o r m a c j i o regułach t e j �264 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i udział w akcie stworzenia ziemi, potwierdzało symboliczne związki samych astragali z płodnością, kontynuacją życia, mnogością. Jak już wspomniałam, zarówno żółw j a k i żaba są wyraźnie zwią­ zane z s y t u a c j a m i przejścia. I c h f i g u r y pojawiają się wówczas, g d y pożądana jest zamiana śmierci w życie (np. w czasie choroby będącej s y m b o l i c z n y m s y n o n i m e m śmierci), na przełomie r o k u . W t a k i c h prze­ łomowych sytuacjach pojawia się także astragal. I o n spełnia f u n k c j e magiczne w czasie choroby, wesela, podczas którego panna młoda t r a k ­ towana jest jako przedstawicielka "tamtego świata", pochówku, n a r o ­ dzin, zakończenia r o k u i t p . A s t r a g a l występuje również t a m , gdzie n i e ­ zbędne jest wzmocnienie życia, t j . wówczas, gdy s t a n o w i zabawkę ( a m u ­ let) niemowlęcia. D l a współczesnych n a m Mongołów szagaj to nie t y l k o s y m b o l k o n ­ t y n u a c j i życia, płodności i mnogości, lecz także s y m b o l pasterskiej go­ spodarki (przy c z y m s y m b o l i k a t a nie jest powszechnie znana miesz­ kańcom M o n g o l i i ) . Łączeniu s y m b o l i k i astragali z gospodarką pasterską towarzyszy nadawanie poszczególnym s t r o n o m kości nazw zwierząt h o d o w a n y c h przez pasterzy: strona węższa to " k o ń " (mong. m o r ' ) , a j e j przeciwstawna — "wielbłąd" (mong. temee), s t r o n y szer­ sze to " o w c a " (mong. choń) i " k o z a " (mong. jamaa). Strona zwana te­ mee nosiła czasem nazwę ucher (krowa), (ryc. 1). Podobne n a z w y n o ­ siły też poszczególne s t r o n y kości u Buriatów i Kałmuków ^. Ch. D a - R y c . 1. Kości do g r y (szagaj). " k o z a " z a : E . T a u b e, Einige O d l e w e j : kość w położeniu "koń", " w i e l b ł ą d " , Mongolische Unterhaltung spiele „Jahrbuch des M u s e u m für "owca" Völkerkunde z u L e i p z i g " , B . 24: 1967, S. 56 rambadzar i D . Tangad sądzą, że n a z w y te zostały wprowadzone w ó w ­ czas, gdy Mongołowie stali się l u d e m pasterskim. W czasach myśliw­ s k i c h używali astragali jeleni, a poszczególne s t r o n y kości n a z y w a l i odpowiednio bök, czik ta i alcz. Bök odpowiadał stronie choń, czik-jamaa, 2 5 piski Patrz: K . D. Ł o g i n o w s k i j , Czitinskogo Otdielenija U . E . E r d n e w , Kalmyki, Igry Priamurskogo E l i s t a 1970, s. 260. bur jat Otdieła wostocznogo RGO", nr Zabajkalia, 2: 1897, s. "Za­ 51; �NOWOROCZNE to — temee, alcz 265 GRY MONGOLSKIE mór'2«. N a j a k i c h źródłach o p a r l i się c y t o w a n i a u ­ torzy, n i e wiadomo. Podane przez n i c h n a z w y odpowiadają n a z w o m sto­ sowanym jeszcze w X I X w . przez Buriatów i Kałmuków, a więc t r u d n o fr]e uznać za dowód i c h przedpasterskiej przeszłości. U p a t r y w a n i e w astragalu s y m b o l i k i gospodarki, j a k czyni to część współczesnych n a m pasterzy mongolskich, jest z pewnością zawężeniem jego pierwotnej s y m b o l i k i płodności i k o n t y n u a c j i życia, potwierdzo­ nej dla w i e l u ludów świata, j e j uszczegółowieniem. G d y b y astragal był wyłącznie s y m b o l e m pasterskiej gospodarki, nie używano b y go zapew­ ne w zabiegach odnoszących się do życia i zdrowia człowieka, w obrzę­ dach i sytuacjach przejścia, wykraczających daleko poza r a m y paster­ stwa. Możemy też przypuszczać, że ludyczne znaczenie astragali, w któ­ rych istotne stają się n a z w y poszczególnych s t r o n kości i i c h wartości, zostało nadane t y m kościom później niż i c h znaczenie magiczne, dla którego, być może, n a z w y nie miały znaczenia, nie mówiąc już o zna­ czeniu s y m b o l i c z n y m . U w i e l u ludów świata oznaczenia poszczególnych stron kości używanych do g r y nie miały nic wspólnego z symboliką płodności i m a g i c z n y m znaczeniem astragali. N a z w y te odwoływały się do podziałów społecznych, profesji (np. w G r e c j i i Persji), używano też oznaczeń c y f r o w y c h (np. Indie) Zapewne i w t y c h k u l t u r a c h magicz­ ne f u n k c j e astragali wyprzedziły w czasie i c h f u n k c j e ludyczne. W nazwach poszczególnych s t r o n kości na uwagę zasługuje nie t y l ­ ko samo nazewnictwo, lecz także, a może przede w s z y s t k i m , stosunek tych nazw i odpowiadających i m s t r o n wobec siebie. Poszczególne s t r o ­ n y kości, stanowiące n a t u r a l n e opozycje jako b o k i przeciwległe, były także opozycjami z u w a g i na nazwy. U ludów mongolskich " k o ń " był przeciwstawiany "wielbłądowi" l u b " k r o w i e " , " o w c a " zaś — kozie". Potwierdzenie w s p o m n i a n y c h opozycji s p o t y k a m y także w wierzeniach t y c h ludów. Koza, wielbłąd i k r o w a , t o zwierzęta o z i m n y m oddechu (chujten choszuu mai). Koń i owca należą natomiast do zwierząt o go­ rącym oddechu (chaluun choszuu mai). Zwierzęta zimne łączą się zaw­ sze w wierzeniach z " t a m t y m światem", z k i e r u n k i e m d o l n y m , złem. Zwierzęta gorące łączone są natomiast z dobrem, górą. K o n i o m p r z y ­ pisuje się pochodzenie niebiańskie. K o n i e i owce należały też niegdyś do zwierząt składanych N i e b u w ofierze. W astragalach mongolskich zachowana została reguła, j a k i e j przestrzegano i w i n n y c h k u l t u r a c h świata, oznaczając s t r o n y kości (także sześciennych), opozycyjności s t r o n . Opozycja t a była podkreślana przez oznaczenia cyfrowe, l i t e r o w e , r y ­ s u n k i . Powtarzała ona z k o l e i symboliczną opozycyjność kierunków, s t r o n świata, pór r o k u i t p . *• C h . D a r a m b a d z a r, D. T a n g a d, Cagaan dzarim 8 7 togloom, T . A. sard naaddag mongol ardyn " S z i n d z l e e h U c h a a n A m r d a l " , n r 1: 1980, s. 75. Sebeok, P. G . B r e w s t e r , Studies in Cheremis: I n d i a n a U n i v e r s i t y P u b l i c a t i o n s , F o l k l o r e S e r i e s , n r 11, B l o o m i n g t o n Games v o l . 6, 1958, s. 43. �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W y k o r z y s t a n i e kości, których s t r o n y wyrażają element opozycji, w grach, przede w s z y s t k i m noworocznych, jest j a k najbardziej z r o z u ­ miałe. Cały okres noworoczny jest b o w i e m w w i e r z e n i a c h czasem, w którym toczy się w naturze w a l k a między opozycjami życia i śmierci i i c h p o c h o d n y m i (dobrem — złem, bielą — czernią itp.), Opozycyjność wyrażana przez poszczególne s t r o n y astragali koresponduje także z za­ biegami m a g i c z n y m i , mającymi zapewnić przejście o d s t a n u śmierci do stanu życia, wzmocnić życie i zapewnić jego ciągłość, w których uży­ w a n y był astragal. GRY NOWOROCZNE. SYMBOLICZNO-MAGICZNY PODZIAŁ SZCZĘŚCIA P r z y j r z y j m y się teraz grom, w którym używano astragali. Z a n i m jednak przejdę do i c h opisu, chciałabym dodać, że gier z użyciem t y c h kości było niegdyś znacznie więcej, niż możemy to odtworzyć dziś n a podstawie dostępnych źródeł . Po niektórych grach pozostały już t y l ­ ko nazwy, podczas g d y same reguły uległy zapomnieniu. Po w i e l u grach zaginął w s z e l k i ślad. Wśród gier n o w o r o c z n y c h bardzo rozpowszechnione były takie, któ­ re polegały n a t y m , b y zgarnąć dłonią j a k największą ilość astragali rozrzuconych na podłodze, s t o l i k u l u b na z i e m i p r z y jednoczesnym s c h w y t a n i u podrzuconej uprzednio jednej kości l u b innego p r z e d m i o t u (szagaj awach). Liczba uczestników i kości w grze była dowolna. Cza­ sem gra dzieliła się na t r z y fazy. W pierwszej gracze z b i e r a l i kości r z u ­ cone tak, b y znajdowały się b l i s k o siebie ( r z u t t a k i nazywano bandżaa szagaj albo szagaj awach). W d r u g i e j kolejce pozostałe kości rozrzucano tak, b y odległości między n i m i były większe niż w p i e r w s z y m rzucie (rzut zwany chajaa). N a koniec pozostałe kości układano w szeregu (duudżuu szagaj). Zebranie kości leżących w jednej l i n i i było n a j t r u d ­ niejsze, dlatego zezwalano graczom n a pozostawienie 1-2 sztuk. Kości pozostawione przez gracza zwano suul (ogon). 28 Podobny charakter miała też gra zwana aduu chumich, w której gracze podrzucali 3-5 kości, łapiąc j e n a j p i e r w na zewnętrzną stronę dłoni noszącą w grze nazwę uul (góry), a następnie na stronę wewnętrz­ ną, zwaną t u stepem (tal). Uczestnikami gier t y p u szagaj awach i aduu chumich b y l i przeważ­ nie młodzi mężczyźni w w i e k u 16-40 l a t . T y p o w o dziecięcą grą była natomiast dolnuur. Każde dziecko miało 5 astragali, które układano koliście na ziemi. Dzieci podrzucały do góry 1 astragal, z w a n y strzałą (sum), a łapiąc go musiały wziąć jednocześnie jedną z kości leżących w kręgu bez d o t y k a n i a pozostałych. Wygrywało to dziecko, które p i e r w ­ sze zebrało swoje astragale według określonych reguł. D . A m a r s a n a w a r t y k u l e Mongolskije nacionalnyje igry, "Mongolia", 8: 1980, s. 25 pisze np., że d a w n i e j Mongołowie z n a l i 108 gier w kości. 2 8 nr �NOWOROCZNE 267 GRY MONGOLSKIE Grą najbardziej rozpowszechnioną wśród ludów mongolskich, w y ­ stępującą także wśród i n n y c h mieszkańców A z j i Środkowej, polegają­ cą również na zebraniu rozrzuconych kości p r z y jednoczesnym c h w y t a ­ n i u podrzuconego p r z e d m i o t u , jest szagaj szüürech, z w a n y też l o k a l n i e szagaj atgach albo szagaj cochich (w zachodniej części k r a j u ) , a także szagaj andraa l u b andraa awach (w części centralnej). Podrzucany k a ­ wałek m e t a l o w e j p l e c i o n k i , przypominający f r a g m e n t kolczugi w o j o w ­ n i k a , nosił najczęściej nazwę szüür albo sum. G r a dzieliła się przeważ­ nie na t r z y fazy (identyczne j a k w szagaj awach). Jeden z m o i c h i n f o r ­ matorów przed ok. 40 l a t y obserwował grę szagaj szüürech w a j m a k u archangajskim. Grano przez 2-3 d n i (w okresie noworocznym), p r z y c z y m jeden z grających rzucił szüür t a k wysoko, że n i e m a l dotykał n i m tono ( o k i e n n o - d y m n i k o w e g o o t w o r u j u r t y ) . I n f o r m a t o r t e n uznał r z u ­ canie p l e c i o n k i t a k wysoko za niewłaściwe, gdyż z a n i m szüür upadł z tej wysokości n a ziemię, gracz zdążył zebrać w i e l e kości Grający nie reagowali j e d n a k n a te zarzuty. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono mogło, j a k sądzę, symbolicznie wyrażać ideę przejścia, charakterystyczną dla wierzeń noworocznych, a także symbolikę samego tono (jak t w i e r d z i M Eliade s y m b o l i k a górnego o t w o r u o d D r o w a d z a i a c e e o d v m w siedzi¬ bach l u d z k i c h iest bezpośrednia t r a n s f o r m a d a uwieńczonego w m i t a c h wyobrażenia osi kosmicznei mieisca łączności m i e d z y ziemia a poza­ z i e m s k i m i s f e r a m i w s z e c h ś w i a t a " Być może ów g r a c z Drasnął też za­ pewnić sobie w y g r a n a n a w i a z u i a c svmboliczno-magicznv k o n t a k t z do­ b r y m i m o c a m i " t a m t e g o świata") W k u l t u r z e ludów m o n g o l s k i c h z n a i d u i e m v wiele przykładów udziału tono w m a g i i zapewniania pomyślnoś­ ci nrzywoływania na pomoc - za iego pośrednictwem - d o b r y c h sił związanych z "górą" 30. Rzucanie szüür w k i e r u n k u tono jest również godne u w a g i ze wzglę­ d u na symboliczne znaczenie tego o t w o r u . W w i e r z e n i a c h mongolskich tono jest s y m b o l e m Nieba i zarazem miejscem, gdzie przebywają dusze nienarodzonych dzieci. Szüür lecąc k u tono i zetknąwszy się z miejscem s k u m u l o w a n e j płodności przenosił ją następnie na ziemię. Magiczne właściwości miał też s a m szüür j a k o p r z e d m i o t m e t a l o w y . P r z e d m i o t y z żelaza i ołowiu były powszechnie używane nie t y l k o p r z e z Mongołów do w a l k i ze złem, p r z y p i s y w a n o i m jednocześnie" znaczenie ochronne. Do w a l k i ze złem i ochrony przed n i m używano też strzał. W grach reprezentują je kości noszące nazwę sum. Nazwą tą określano też cza­ sem s a m szüür. Występowanie metalowej p l e c i o n k i i "strzał" w grach wskazuje na związek t y c h gier z magią zwalczania zła. Świadczą o t y m 2 8 M . E l i a d e , Sacrum, 80 Przykłady p a t r z np.: Kultura mit, historia, 1977; L . L . W i k t o r o w a , Mongoły. s k w a 1980, s. 27. W a r s z a w a 1974, s. 75-79. i byt Kalmykow, Proischożdienie A. G. Mitrow nar oda i istoki [red.], kultury, Elista Mo­ �268 IWONA KABZINSK A-STAWARZ ponadto wspomniane r z u t y kości i sziiiir 'ku tono, czy w ogóle do góry. Gest w y r z u c a n i a przedmiotów k u górze wskazywał też k i e r u n e k , z j a ­ k i m Mongołowie łączyli pomyślność. "Góra" — stąd pochodzi szczęście człowieka, t a m ważą się jego losy. T a m też przebywają dobre bóstwa opiekuńcze. W geście zbierania kości możemy natomiast widzieć s y m b o l i c z n y p o ­ dział darów, j a k i e bóstwa opiekuńcze rozdzielają między ludzi. Kości symbolizujące gospodarkę pasterską reprezentowały t u ów dar, stada stanowiące podstawę b y t u pasterzy. I m więcej kości udało się zebrać podczas g r y , t y m znaczniejsze miały być korzyści pasterza i jego r o ­ dziny, t y m większa liczba h o d o w a n y c h zwierząt. T a k wierzono i w t y m magiczno-wróżebnym celu grano podczas nowego r o k u . W grze aduu chumich gracz zbierał symbolicznie stada k o n i (aduut a b u n y ) przenosząc je z " g ó r " będących o d p o w i e d n i k i e m Nieba, osią łączącą ziemię z Niebem, na step (wewnętrzna strona dłoni), a więc do swojego środowiska, w swój świat. W grze dolnuur grający zbierał k o ­ lejno 5 kości, symbolizujących (jak można się domyślać) 5 podstawo­ w y c h rodzajów zwierząt, h o d o w a n y c h przez m o n g o l s k i c h pasterzy. Patrząc szerzej można widzieć w t y c h kościach 5 elementów, z których zbudowany jest cały świat, s y m b o l i c z n y w y r a z pewnej całości, jaką b y ­ ła piątka. Magiczny charakter przyciągania pomyślności z góry miała też g r a znana w całej M o n g o l i i i zwana iinee saach l u b gilu saach. G r a ta w y ­ stępowała na terenie M o n g o l i i jeszcze w początkach naszego w i e k u , o czym świadczą w y p o w i e d z i współczesnych mieszkańców tego k r a j u . I n f o r m a c j i o tej grze nie spotkałem natomiast w l i t e r a t u r z e . W iinee saach (gilu saach) grały przede w s z y s t k i m dzieci. Każde z dzieci p o d ­ rzucało kolejno 4 astragale (w guii saaah — 3), łapiąc j e szybko, b y żaden z n i c h nie upadł na ziemię. P r z y p o m i n a to cyrkową żonglerkę p r z e d m i o t a m i . Ten, k o m u n i e udała się sztuka, oddawał 2 astragale p r z e c i w n i k o w i . Kości zdobyte od i n n y c h zawodników gracz składał na kupkę, podrzucając zawsze t y l k o 3 l u b 4 astragale. Rodzice zachęcali dzieci do t e j g r y szczególnie w okresie n o w o r o c z n y m . Dzięki n i e j n a d ­ chodzący r o k miał być o b f i t y w zwierzęta. Wierzono b o w i e m w j e j znaczenie magiczne. Podrzucane kości były j a k b y s y m b o l e m w y m i o n dojonych zwierząt. G d y podrzucano je szybko i s p r a w n i e , obserwują­ cy miał wrażenie, że tworzą jedną białą linię, którą m o i i n f o r m a t o r z y przyrównywali do s t r u g i mleka, do białego sznura. O t y m , że czynność tę t r a k t o w a n o j a k najbardziej serio (z u w a g i n a j e j c h a r a k t e r magicz­ n y ) świadczy ogromna troska o szczegóły Dzieci przedstawiające czyn¬ ność dojenia zwierząt przybierały takie pozy, j a k i e przyjmują d o j a r k i . Pozy te są zróżnicowane zależności od rodzaju dojonego zwierzęcia. G d v dzieci naśladowały doienie krów siadały z l e w v m k o l a n e m o o d niesionym, a p r a w y m o p a r t y m na ziemi. G d y i c h czynność wyrażała do- L . �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 269 jenie kobył, t o p r a w e kolano było uniesione, a lewe oparte. P r z y doje­ n i u owiec dzieci siadały na piętach trzymając nogi szeroko rozstawione w kolanach, a g d y doiły wielbłądzice, to stały, trzymając prawą nogę opartą o k o l a n o lewej (wyprostowanej). Jednocześnie kości zdobyte o d przeciwnika i odkładane na kupkę leżały zawsze stroną noszącą nazwę "dojonego" zwierzęcia k u górze. P r z y położeniu kości brana też była pod uwagę i c h pozycja wobec gracza. Każda strona kości m a b o w i e m l e w y i p r a w y bok, różniące się wyraźnie kształtem. L e w y bok odpowiadał samcowi, p r a w y zaś samicy — l e w a strona jest b o w i e m dla Mongołów stroną męską, p r a w a zaś kobiecą. Gracz układał więc zdobyte kości b o ­ k i e m odpowiadającym samicy zwierzęcia k u górze. W t e n sposób za­ pewniał sobie mnogość stad, mnogość mlecznych produktów i k o n t y n u a ­ cję stada (symbolika astragalu i udział samicy w p r o k r e a c j i stada). Gra iinee saach (guii saach) w końcu X I X w . towarzyszyła nie t y l k o obrzę­ dom n o w o r o c z n y m , choć z t y m i była najbardziej związana i p i e r w o t n i e prawdopodobnie n i e pojawiała się w i n n y m kontekście. Jej magicznowpomagający c h a r a k t e r zaczęto wykorzystywać także m . i n . w świę­ t a c h związanych ze składaniem ofiar p r z o d k o m , N i e b u i d u c h o m p r z y ­ r o d y (tzw owoo tachich) w związku z w y k o n y w a n i e m ważniejszych prac pasterskich. M o i i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i l i jednak wytłumaczyć, j a k było t o możliwe l a t e m , a właśnie wówczas organizowano owoo tachich i większość prac związanych n p . ze strzyżą owiec i produkcją wojłoku, w okresie, g d y obowiązywał zakaz g r y w kości. W początku naszego w i e k u dzieci grywały w e wspomnianą grę także w d n i powszednie p r z y aprobacie rodziców. Z i n n y c h gier, w których możemy doszukiwać się symbolicznego p r z y ­ ciągania pomyślności oraz podziału bogactwa danego przez Niebo (przez gospodarza p r z y r o d y Lusa) i zapewniających mnożenie się stad (symbo­ l i k a astragala) należałoby wymienić n p . chumpraj. Grano 3 astragalami. Każdej stronie kości odpowiadała pewna liczba punktów. N p . za r z u t w s z y s t k i c h t r z e c h kości na stronę " k o z y " gracz otrzymywał 1 p u n k t . Podobnie, jeżeli rzucił wszystkie kości n a stronę " o w c y " albo jeśli r z u ­ cił d w i e " o w c e " i jedną "kozę" l u b d w i e " k o z y " i jednego "wielbłąda", dwa "wielbłądy" i "kozę", d w a " k o n i e " i " o w c e " . D w a p u n k t y o t r z y ­ mywał gracz za w y r z u c e n i e dwóch "wielbłądów" i jednego " k o n i a " l u b dwóch " k o n i " i jednego "wielbłąda". Wreszcie za w y r z u c e n i e trzech " k o n i " otrzymywał t r z y p u n k t y . Grano do osiągnięcia ustalonej przed gra s u m v nunktów Gre te zapisałem w a i m a k u c e n t r a l n y m i w zachod­ n i m a j m a k u k o b d o s k i m . W części wschodniej występowała podobna gra o nazwie umbraa. Grano t a m czterema astragalami do osiągnięcia ustalonei s u m v Dunktów Za wyrzucenie czterech i e d n a k o w v c h kości gracz otrzymywał 4 p u n k t y za d w i e iednakowe i d w i e iednakowe (np. d w i e " o w c e " i d w i e " k o z y " ) - 2 p u n k t y , za cztery różne kości dosta¬ wał 8 punktów. G d y wyrzucił t r z y jednakowe kości l u b t r z y różne nie �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ otrzymywał punktów w ogóle. N a podobnej zasadzie polegała g r a z w a ­ na w a j m a k u c e n t r a l n y m dôrwôn berch orchoćh, której uczestnicy r z u ­ cali także czterema astragalami. Suma punktów, jaką otrzymywał gracz za wyrzucenie poszczególnych s t r o n , odpowiadała pozycji, jaką zajmo­ wały zwierzęta domowe w k u l t u r z e mongolskiej. Największym sza­ c u n k i e m w t e j k u l t u r z e cieszył się koń, a więc za jego w y r z u c e n i e w grze gracz otrzymywał najwięcej punktów. Wartość zwierząt w grach była mierzona nie t y l k o p u n k t a m i , lecz także wyrażana u m o w n i e w pieniądzu. N p . w grze zwanej tawan lanbodoch, w którą grano we wschodniej M o n g o l i i , za w y r z u c e n i e " o w c y " gracz otrzymywał 30 l a n « , za " k o z ę " — 20, za "wielbłąda" 40 i za " k o n i a " — 50 l a n . Rzucano 5 astragalami po 5 r a z y (znów powtarza się liczba 5!). W y g r y w a ł ten, k t o uzyskał 1000 l a n (1000 też s y m b o l i z o w a ­ ło pewną całość, pełnię, dostatek). I t e j grze p r z y p i s y w a n o znaczenie magiczne. Grano w nią podczas Cagaan Sar i na j e j podstawie wróżo­ no o nadchodzącym r o k u . S y m b o l i c z n y podział bogactwa wyrażała także g r a zwana móngocech (zapisałem ją w a j m a k u c e n t r a l n y m ) . Gracze układali cztery rzę­ d y poziome, kładąc w j e d n y m z n i c h astragale stroną " k o n i a " k u górze, w d r u g i m astragale odwrócone na stronę "wielbłąda", w t r z e c i m — " o w c y " , a w c z w a r t y m " k o z y " . Uczestnicy r z u c a l i kolejno kostką. W z a ­ leżności od tego, na którą stronę upadła kostka, grający zabierał t a k i e samo "zwierzę" z jednego z rzędów. Jeżeli ktoś wyrzucił kostkę n a s t r o ­ nę, która nie miała już swego odpowiednika w żadnym rzędzie, m u ­ siał oddać takie "zwierzę", j a k i e wyrzucił. Wygrywał ten, k t o zebrał najwięcej kości. Podobną grę opisuje N . Namdżildordż . Nosi ona naz­ w ę chuszuu malyn dzajaa bodoch i została zapisana przez autora w a j ­ m a k u ôwôrchangajskim. Gracze r z u c a l i t a m czterema astragalami j e d ­ nocześnie i na podstawie uzyskanych wyników zabierali "zwierzęta" z poszczególnych rzędów. W grze zapisanej przez Namdżildordża n i e było astragali s t a w i a n y c h na stronie " k o z y " do góry. Zamiast n i e j w y ­ stępowała " k r o w a " . 32 Symboliczny podział bogactwa, którego m i e r n i k i e m były dla paste­ rza stada zwierząt, następował nie t y l k o przez symboliczne przyciąga­ nie pomyślności (gry polegające na łapaniu j a k największej liczby kości p r z y jednoczesnym podrzucaniu astragalu l u b m e t a l o w e j p l e c i o n k i k u górze) czy też dzielenia "zwierząt" w zależności o d w y r z u c o n y c h astra­ g a l i i ilości zdobytych punktów. O podziale t y m mówiły także g r y , w których uczestnicy p s t r y k a l i palcami w kości leżące j e d n a k o w y m i » L a n — jednostka wagowa srebra. W ną ok. 37 g. W W grze, tek. 82 Mongolii miała ona wartość stałą r ó w ­ C h i n a c h n a t o m i a s t każda p r o w i n c j a posługiwała się i n n y m łanem. oczywiście, l a n s t o s o w a n y Namdżildordż, jest umownie op. cit., s. 110. j a k o " c e n a " poszczególnych pły­ �NOWOROCZNE 271 GRY MONGOLSKIE stronami k u górze, b y kości te zetknęły się nie poruszając p r z y t y m i n ­ nych. G d y czynność ta udała się, gracz zabierał kości, które zetknęły się w w y n i k u pstryknięcia. Jeżeli nie — czynność p s t r y k a n i a w y k o n y ­ wał następny grający. G r y te nosiły różne nazwy. N p . w a j m a k u cen­ t r a l n y m zwano j e szagaj charwach (w odróżnieniu od i n n e j popularnej g r y noszącej w M o n g o l i i to właśnie miano, t u zwanej jesón tochoj) i grano 7-12 astragalami przypadającymi na jednego gracza. I n n a gra oparta na t y c h samych zasadach nosiła nazwę dżaran szagajny tag. G r a ­ no t u 60 astragalami (łącznie). C i e k a w y m p r z y p a d k i e m t e j g r y jest duuguj doloococh. Grano w nią również podczas Cagaan Sar i uczestni­ czyły w niej przede w s z y s t k i m dzieci. Grało na ogół 2-3 dzieci, z któ­ r y c h każde miało 7 kości. Kości rzucano na podłogę. G d y dwie z n i c h upadły na jednakową stronę, to gracz, który wykonywał r z u t , pstrykał palcami t a k , aby jedna kość uderzyła o drugą. G d y pozostała t y l k o jedna kość, to rzucano ją kolejno, aż upadła na stronę " k o n i a " . Jeżeli gracz wyrzucił " k o n i a " , to siedzący obok oddawał m u jedną ze zdoby­ t y c h uprzednio kości. P i e r w s z y gracz rzucał obie kości. Jeżeli upadły na tą samą stronę, to pstrykał znów i t d . Grających obowiązywał jeden w a r u n e k : zachowanie milczenia podczas całej g r y . Z w a r u n k i e m t y m nie spotkałam się w odniesieniu do i n n y c h gier, poza wspomnianą t u ­ taj. Dlaczego gracze m u s i e l i milczeć? M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że gra była przez to bardziej interesująca l u b że chodziło o to, b y n i k t nie o d ­ padł z g r y ; aby przez złamanie zakazu mówienia zawodnik n i e został w y e l i m i n o w a n y z w a l k i . Dlaczego jednak w walce miało m u przeszko­ dzić słowo? Nasuwa się analogia z b a j k a m i , w których bohaterowie p r a g ­ nący zdobyć jakiś przedmiot, uratować kogoś z n i e w o l i i t p . zobowią­ z y w a l i się zachować milczenie. W p r z e c i w n y m razie nie m o g l i w y k o ­ nać swego zadania, a nawet groziła i m śmierć. Milczenie miało też chronić przed a t a k i e m zła n p . podczas polowań. Zakaz mówienia n a polowaniach występował u większości ludów A z j i . Chodziło o to, a b y nie zwracać u w a g i zwierząt i gospodarzy lasów, aby ukryć przed n i m i zamiary myśliwych. Czy t e n sam zakaz występujący w grze możemy tłumaczyć w t a k i sam sposób? Czy w grze chodziło również o u k r y c i e zamiarów człowieka (dzielenie bogactwa)? Bvć może t a k właśnie bvło skoro wypowiedzenie słowa eliminowało zawodnika z gry, pozbawiająć go t v m s a m v m w a r i w i i d 7 i a h i w t v m <?vmholir7nvm nodziale h o gactwa Bvć może zakaz L w f e n i a obowiazvwał także w i m w c h grach l u b w grach onartvoh i a k T a L L ę k a n i u w kości leZce iedn kowv m i s t r o n a m i do góry * " a J Y Darambadzar i Tangad uważają, że na rozrzuceniu kości i s t r z e l a n i u palcami, b y kości te zetknęły się, polegały najstarsze g r y mongolskie. P i e r w o t n i e miano p r z y t y m strzelać do kości leżących s t r o n a m i prze­ c i w n y m i do góry, n p . próbowano zetknąć kość leżącą stroną " o w c y " k u górze z kością leżącą stroną " k o z y " (również k u górze). G r a ta nosiła �272 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nazwę bok czig niaslach l u b też bogcog niaslach. Później — dokładnie nie w i a d o m o k i e d y — zaczęto strzelać do j e d n a k o w y c h kości . Czy s t y k a n i e kości leżących na p r z e c i w s t a w n y c h s t r o n a c h miało ozna­ czać pierwotną walkę między d w o m a opozycjami, j a k a toczyła się zaw­ sze w m o m e n t a c h przejścia i która rozpoczęła się już w momencie s t w o ­ rzenia życia n a ziemi? Czy dlatego, że w a l k a ta była niebezpieczna dla życia, obowiązywał zakaz mówienia podczas g r y przedstawiającej te zmagania? N i e p r z y p a d k o w a w y d a j e się też liczba kości używanych w grach — 7, 12, 60. Suma 60 i 12 p o w t a r z a się też w i n n y c h grach noworocznych. Miało to zapewne związek z kalendarzem mierzącym czas 6 0 - l e t n i m i c y k l a m i (dużymi), z których każdy był podzielony na 5 c y k l i 12-letnich (małych)? Cyfrą "kosmiczną" była także 7, oraz — występujące w większości gier — 3 i 5 (liczba kości używanych w grach). Idea podziału szczęścia, bogactwa, znajduje najpełniejszy wyraz w noworocznej grze zwanej ałag melchij óróch. Łączy się ona p r z y t y m z ideą stworzenia ziemi (symbolika żółwia i żaby) oraz z ideą długo­ wieczności (symbolika żółwia). W przeddzień nowego r o k u w j u r t a c h zamieszkanych przez głowy rodzin budowano z astragali figurę melchij. B u d o w a n o ją w następujący sposób: z 36 kości tworzono plecy (6 rzędów po 6 kości), z 16 nogi (4 po 4 kości), z 6 szyję, z 1 serce, z 2 n e r k i (2 r a z y po 1 kości), z 3 ogon, z 5 głowę, z 20 paznokcie (4 łapy po 5 paznokci — r y c . 2). W l i t e r a t u ­ rze znalazłam informacje o możliwościach r o z b u d o w y w a n i a f i g u r y o do­ datkowe elementy. Np. p r z y głowie z astragali p o m a l o w a n y c h n a czer­ w o n o budowano ognisko domowe, zamiennik ognia — jednego z pięciu elementów, koło ogona kładziono 3 kości pomalowane na czarno (repre­ zentujące żywioł w o d n y ) , z lewej s t r o n y f i g u r y kładziono 5 kości poma­ l o w a n y c h na niebiesko (drzewo), z p r a w e j s t r o n y pleców kładziono 3 białe kości (żelazo) i na 4 łapy kładziono po 1 kości żółtej ( z i e m i a ) . Nigdzie w terenie n i e znalazłam jednak potwierdzenia t e j i n f o r m a c j i , a u t o r z y zaś nie podają źródła j e j pochodzenia. Kości kładziono najczęściej stroną " o w c y " do góry. N i e l i c z n i i n f o r ­ m a t o r z y mówili o zróżnicowaniu kości, wskazując na obecny w nazwie p r z y m i o t n i k ałag — pstry, różnorodny, złożony z różnych części. W e d ­ ług n i c h głowę melchij budowano z kości leżących stroną " o w c y " k u gó­ rze, podobnie j a k ogon. Nogi z kości leżących stroną "wielbłąda" ( " k r o ­ w y " ) k u górze, a plecy — stroną " k o n i a " . A l b o też głowę budowano z kości leżących stroną " k o n i a " k u górze, łapy — " k o z y " , plecy " o w c y " , nogi " k r o w y " , a szyję z kości leżących stroną "wielbłąda" k u górze. Całość miała przypominać o t y m , że podstawą egzystencji pasterza jest hodowla pięciu rodzajów zwierząt. Czasem stosowano kości pomalowa­ ne na biało i czarno. Głowę i łapy budowano z kości p o m a l o w a n y c h na 33 34 « Darambadzar, " D a r a m b a d z a r , T a n g a d, op. cżt., s. 76. T a n g a d, op. cit., s. 75. �NOWOROCZNE 273 GRY MONGOLSKIE usta szyja oczy uszy łapy tidcs t N J d serce 0)0» CD tułów 9C&dl tJ tfl $ nerki 0>C5 pęcherz moczowy #4? ogon R y c . 2. Ułożona melchij óróch z kości (szagaj) figura żółwia występująca m . i n . w grze alag R y s . J . Kabzińska-Stawarz biało układanych stroną " o w c y " k u górze, pozostałe części melchij b u ­ dowano natomiast z kości p o m a l o w a n y c h n a czarno, które kładziono stroną " k o z y " do góry. T a k i układ kości wyrażał najpełniej ideę p i e r ­ w o t n e j w a l k i dwóch opozycyjnych elementów życia i śmierci, z który­ m i asocjują się odpowiednio biel i czerń oraz " o w c a " i " k o z a " . O p i e r ­ wocinach życia przypominała też sama f i g u r a . F i g u r a t a zajmowała honorowe miejsce w j u r c i e . Stawiano ją w czę­ ści północnej, przeznaczonej d l a burchanów i szanowanych gości oraz 18 - Etnografia Polska XXVII/1 �•i i j 274 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ j ! | •i ! ! j I ! i { ! ! | j I I ! | j j : I i j i dla głowy r o d z i n y — gospodarza j u r t y . Większość z m o i c h informatorów twierdziła, że głowa melchij zwrócona była w k i e r u n k u burchanów, według i n n y c h miała ona spoglądać w k i e r u n k u d r z w i (na południe, t j . w k i e r u n k u Słońca). F i g u r a ta stała na wojłokowym d y w a n i k u l u b n a poduszce uszytej z owczej skóry. Podściółki te zasługują n a baczniej­ szą uwagę. Wełna (skóra owcza, wojłok) jest b o w i e m t y p o w y m dla M o n g o l i i znakiem przejścia. Czasem przejścia jest też cały okres no¬ woroczny. Podczas odchodów Cagaan Sar (według i n n y c h w wigilię tego święta) przystępowano do podziału f i g u r y . Gracze, począwszy od najstarsze¬ go — jeżeli grano w wigilię święta — l u b od najmłodszego — g r y grano w n o w y r o k , a jeszcze według i n n y c h w e r s j i od tego, k t o urodził się w r o k u noszącym nazwę tego samego zwierzęcia co r o k zapoczątkowan y przez Cagaan Sar — rzucali kostką sześcienną i w zależności od l i c z ­ b y w y r z u c o n y c h oczek b r a l i odpowiadającą j e j część f i g u r y . W y r z u c i w ­ szy jedno oczko gracz mógł n p . wziąć serce, d w a — usta, oczy, n e r k i , t r z y — głowę, ogon, cztery — szyję, jedną z nóg, pięć — paznokcie, sześć — jeden z rzędów tułowia. . G d y uczestnik wyrzucił taką ilość punktów, za którą nie mógł wziąć niczego czekał na następną kolejkę l u b _ według i n n y c h i n f o r m a c j i otrzymywał coś w zamian albo oddawał to, co wziął wcześniej, mające tę samą wartość. N a podsta­ w i e wyników g r y wróżono o przyszłości w nadchodzącym r o k u . I m więcej gracz zebrał kości, t y m większego mógł się spodziewać bogactwa, szczęścia. Liczono pojedyncze kości l u b stosowano sposób, j a k i m n a j ­ częściej posługiwali się pasterze dla określenia wielkości stad, stosu¬ jąc tzw. bodo, c z y l i ogólną miarę dużych sztuk (wielbłądów, krów i k o n i ) w stadzie. N p . w t e j grze 10 kóz odpowiadało 1 bodo, 7 baranów także, podobnie j a k 1 koń i 1 wielbłąd. K t o miał najwięcej bodo t e n wygrywał. O d ilości bodo obliczano d a w n i e j w M o n g o l i i wysokość po¬ datków. Jeden z m o i c h informatorów twierdził nawet, że gra była wcześniejsza i że przyjęty w niej sposób liczenia i określania zwycięzcy stał się p i e r w o w z o r e m dla systemu podatkowego. Sporadyczne informacje pozwalają przypuszczać, że istniała g r a będąca niejako odwróceniem ałag melchij bróch. Polegało to na budowa¬ n i u f i g u r y melchij w trakcie g r y . Taką informację uzyskałam w zachodniej części M o n g o l i i u przedstawicieli mongolskiej mniejszości etnicznej Eletów i Miangatów. U Miangatów n p . jeszcze w początku X X w . urządzano zawody, k t o szybciej zbuduje tę figurę (nie było t a m g r y polegającej na dzieleniu żółwia, lecz t y l k o zawody szybkiego budowania jego f i g u r y ) . Wierzono, że zwycięzca będzie miał powodzenie w życiu, że będzie bogaty. Grano w początkach r o k u , co było zgodne z wierzeniami^ o odradzaniu się w t y m czasie podstaw ludzkiego b y t u (astragal) i świa-" ta (żółw). Większość m o i c h rozmówców była przekonaną, że alag melchij to �NOWOROCZNE 275. GRY MONGOLSKIE jedna z najstarszych gier mongolskich. W i e r z y l i też, że gra ta została wynaleziona przez Mongołów. Badania h i s t o r i i niektórych gier nie po­ twierdzają j e d n a k t y c h przypuszczeń. Figurę podobną do t e j , jaką s t a ­ w i a l i Mongołowie, b u d o w a l i b o w i e m także Chińczycy i Koreańczycy, używając w t y m celu płytek stosowanych również w grze w d o m i n o . Stąd gra ta została zapewne przejęta przez Mongołów, podobnie j a k wiele i n n y c h gier. Możliwe jest natomiast, że Mongołowie przejęli od Chińczyków samą ideę g r y , wprowadzając istotną zmianę, polegającą na w y k o r z y s t y w a n i u astragali do budowania melchij, chyba bliższym t r a d y c j i pasterzy mongolskich niż domino. Dzieląc melchij Mongołowie w i e r z y l i , że dokonują nie t y l k o podziału bogactwa, zyskując część z n i e ­ zmierzonych zasobów L u s sabdaga, ale także, że zapewniają sobie dłu­ gowieczność. Cieszono się przede w s z y s t k i m , g d y w ałag melchij grały dzieci. G r a miała j e b o w i e m ustrzec przed chorobami i zapewnić dłu­ gie życie. Wierzenia te przemawiają również za t y m , że budowana w okresie n o w o r o c z n y m f i g u r a była figurą żółwia. J e m u b o w i e m p r z y ­ pisywano symbolikę długowieczności, trwałości życia. Większość gier z użyciem astragali była g r a m i l o s o w y m i . Wiele za­ leżało od tego, w j a k i sposób upadną rzucone kości, czy gracz zdoła je zebrać, czy też nie, czy będzie umiał schwycić rozrzucone astragale w r a z z metalową plecionką l u b kością zwaną sum. Zależność od losu nie była jednak całkowita. Gracz mógł b o w i e m wpływać na przebieg g r y i zapewnić sobie zwycięstwo dzięki zręczności swoich palców i dłoni, refleksowi. Gracz, który chwytał kości w garść p o w i n i e n zrobić to t a k , aby j e d ­ na z kości wystawała spomiędzy palców i b y na nią właśnie upadł szuiir (jeżeli grano w szagaj sziiurech). Miało to sprawiać wrażenie peł­ nej ręki, obfitości, symbolizować dostatek. 3 5 KARTY M o t y w podziału bogactwa, który powtarzał się w w i e l u grach n o ­ worocznych, wyrażany był nie t y l k o za pomocą gier w kości. O podzia­ le dóbr d a n y c h człowiekowi przez gospodarzy p r z y r o d y (czynnik losu) mówiły też n p . g r y , do których używano płytek przypominających k a r ­ ty. Stara mongolska gra, do której używano d r e w n i a n y c h l u b papiero­ w y c h płytek z w i z e r u n k a m i zwierząt i ptaków, nosiła nazwę uuczuiir. W M o n g o l i i znalazłam właściwie t y l k o fragmentaryczne informacje o t e j grze. Została ona n i e m a l całkowicie zapomniana, ocalały t y l k o f r a g m e n ­ ty, z których t r u d n o złożyć całość, odtworzyć jakąś powszechną wersję. Opis t e j gry, aczkolwiek niezbyt dokładny, znalazłam u F. K o n a oraz 36 8 5 C u l i n , Games of the Orient..., F - K o n , Z a 50 let. Sobranije s k w a 1934, s. 115-116. M s. 113 (por. p r z y p . 24). socziniejni, t. 3, Ekspiedicija w Sojotiju, Mo­ �276 IWONA KABZINSKA-ŚTAWARZ u K . Łoginowskiego « . O b y d w a opisy, choć jeden dotyczy Urianchajów, d r u g i zaś Buriatów, potwierdzają ogólne zasady g r y , j a k i e udało m i się odtworzyć na podstawie i n f o r m a c j i współczesnych mieszkańców M o n ­ golii. M o i i n f o r m a t o r z y b y l i na ogół zgodni co do tego, że w grze w y ­ stępowały płytki z w i z e r u n k a m i następujących ptaków i zwierząt: szuwuu ( d z i k i ptak, bez bliższego określenia jakiego rodzaju) — 64 płytki, tuulaj (zając) — 32, buga (jeleń) — 16, chuder (piżmowiec) — 8, irbes (pantera) — 4, bar (tygrys) — 2 i arslan (lew) — 1. Każda płytka miała swą wartość wyrażoną w łanach. Najwyższą wartość miał l e w (64 łan), następnie t y g r y s (32), pantera (16), piżmowiec (8), jeleń (4), zając (2) i p t a k (1). Wszyscy b y l i też zgodni, że do g r y używano sześciu kostek sześciennych, p r z y c z y m każdy z grających rzucał o d r a z u w s z y s t k i m i k o s t k a m i . N i e było natomiast pełnej zgodności co do s a m y c h reguł. J e d n i z informatorów t w i e r d z i l i , że gracz mógł zabrać tę płytkę spośród leżących, której wartość była równa ilości u z y s k a n y c h punktów ( w y r z u ­ conych oczek). A b y wziąć „lwa", który „kosztował" 64 l a n , trzeba b y ­ ło rzucać d w u k r o t n i e i sumować oczka. Można to było uczynić t y l k o wówczas, jeżeli n a stole znajdowały się k a r t y od „pantery" wzwyż. K o n pisze, że aby wziąć " l w a " , trzeba było wyrzucić 6 razy po 6 oczek. Według i n n y c h m o i c h rozmówców, na poszczególnych stronach kości były oznaczane k o l o r y . Lecz i t u i n f o r m a c j e nie były zgodne. J e d n i mówili, że każda z 4 s t r o n kości była m a l o w a n a na i n n y kolor, a 2 s t r o ­ n y były czerwone, p r z y czym na t y c h s t r o n a c h miały znajdować się 1 i 4 (oczka). Wśród kości znajdowała się jedna z oznaczeniami od Odo 5, p r z y c z y m jeżeli kość upadła na 0, to cały r z u t unieważniano. Jeszcze i n n i t w i e r d z i l i , że stosowano t y l k o ' 2 k o l o r y d l a oznakowania kości — czerwony i czarny, a w y n i k zależał od l i c z b y kości, które upadły na określoną stronę. G d y gracz wyrzucił jedną kość n a stronę czerwoną, a pozostałe n a czarną, mógł wziąć „ptaka", gdy d w i e kości upadły n a stronę czerwoną, a cztery na czarną — „zająca", g d y t r z y kości były czarne i t r z y czerwone — „jelenia", za cztery czerwone i d w i e czarne — „piżmowca", za pięć czerwonych i jedną czarną — „tygrysa", a za sześć kości czerwonych — " l w a " . Grano dopóty, dopóki na stole pozostawał „lew". K o m u udało się wziąć „lwa", t e n wygrywał. Mongołowie w i e ­ r z y l i , że t e n , k t o często w y g r y w a w uucziiur, będzie miał powodzenie w życiu, będzie żył w dostatku. Dobrze też było grać na Cagaan Sar w k a r t y , b y nadchodzący r o k był pomyślny. Dlaczego łączono pomyślność właśnie z t y m i zwierzętami, których w i z e r u n k i znajdowały się na płyt­ k a c h stosowanych w grze? Pasterze mówili, że zwierzęta te były szano­ wane przez l u d z i , b o w i e m miejscem i c h p o b y t u są góry. Mówiono m i też, że dopóki zwierzęta te są w górach, człowiekowi będzie się dobrze żyło. Ponadto, jeśli p r z y r o d a jest bogata, o b f i t u j e w zwierzęta i p t a k i , 3 7 Łoginowskij, op. cit., s. 48-49. �NOWOROCZNE 277 GRY MONGOLSKIE to bogatym staje się i człowiek. J a k można sądzić, w y p o w i e d z i te mają charakter bardziej ogólny, symboliczny. Góry to nie t y l k o miejsce p o ­ b y t u zwierząt i ptaków, lecz także miejsce łączące się w wierzeniach z dobrem, sacrum. Góra to k i e r u n e k , z którego pochodzi dobro, gdzie decyduje się pomyślność człowieka. L e w , t y g r y s jeleń, których w i z e r u n ­ k i występowały n a płytkach używanych w grze, były szczególnie sza­ nowane przez Mongołów, zaliczane do zwierząt solarnych. O d n i c h za­ leżała także pomyślność człowieka, dostatek, płodność p r z y r o d y . Roz­ dzielając płytki z w i z e r u n k a m i zwierząt wyrażających ideę płodności, k o n t y n u a c j i podstaw l u d z k i e j egzystencji (i egzystencji całej n a t u r y ) , człowiek brał również część tego dobra dla siebie, zapewniając po­ myślność sobie i swej rodzinie w nadchodzącym r o k u . Ułożenie płytek w grze — przed przystąpieniem do g r y układano je koliście na s t o l i k u l u b podłodze j u r t y — nawiązywało symbolicznie do koncepcji wiecznego odradzania się czasu i całej p r z y r o d y , s y m b o ­ lizowanej t u t a j przez p t a k i i zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się n a płytkach. Także gracze siadali kołem wokół rozłożonych k a r t . W b u r i a c k i m w a r i a n c i e g r y najcenniejszą kartą była płytka z w i ­ z e r u n k i e m myśliwego na k o n i u , trzymającego w ręku naciągnięty łuk. Ta płytka "kosztowała" 64 " r u b l e " . W grze rzucano 3 c z e r w o n y m i i 3 n i e b i e s k i m i kośćmi sześciennymi z oczkami. G d y na jednej z r z u ­ conych kości znalazło się 1 oczko, gracz zabierał " p t a k a " , g d y na j e d ­ nej z kości były 2 oczka — brał "zająca", g d y na jednej z kości były 3 oczka — brał " p a w i a " i t p . A b y wziąć " t y g r y s a " , gracz musiał rzucić 5 j e d n a k o w y c h kości, a " l w a " — wszystkie różne. A b y wziąć "jeźdźca" rzucał n a j p i e r w jedną kostką, p o t e m sześcioma, następnie d w a razy ciskał 6 kości. Jeżeli w t y c h czterech r z u t a c h sześciokrotnie została p o ­ wtórzona cyfra, jaką wyrzucił p r z y p i e r w s z y m rzucie jedną kostką, t o gracz mógł wziąć "jeźdźca". Na zakończenie g r y liczono sumę " r u b l i " , jaką u z y s k a l i poszczególni gracze ponad ustaloną dolną granicę . 38 Według S. W . I w a n o w a gra t a wyrażała epizody z p r a k t y k i myśliw­ skiej Buriatów i była swego rodzaju wróżbą o pomyślności polowania » . Niewykluczone, że gra ta, mająca związki z magią i wróżbami, mogła być stosowana przez myśliwych, j a k również w zabiegach noworocz­ nych zmierzających do określenia najbliższej przyszłości (adz iidzech — zobaczenia swego losu). 3 R E - K R E A C J A ŚWIATA I C Z A S U W okresie n o w o r o c z n y m wszystko zaczynało się od początku, odra­ dzał się czas i podstawowe elementy życia. D o idei stworzenia nawiązy­ wała gra alag melchij óróch, informująca jednocześnie o s y m b o l i c z n y m « " XIX Ł^gmowskij, op. cit, s. 49. S . W . I w a n o w , Matierialy po izobrazitielnomu — naczala XX ww., M o s k w a 1954, s. 692. iskusstwu narodów Sibiri �IWONA 278 KABZINSKA-STAWARZ podziale dóbr między l u d z i . O akcie r e - k r e a c j i świata i czasu k o m u n i ­ kowała też g r a zwana najczęściej chorlo (w zachodniej i centralnej czę­ ści Mongolii), dzendmene l u b arwan chojer dżil (u Chałchasów w części centralnej) i norow l u b bajasgalan (na wschodzie). Grano w nią p o w ­ szechnie podczas Cagaan Sar całymi r o d z i n a m i , łącznie z dziećmi. Cza­ sem zaczynano grać już w wigilię święta. Grano w dzień i w nocy, zezwalając na nocną grę również dzieciom. Grający d y s p o n o w a l i 60 płytkami, okrągłymi l u b k w a d r a t o w y m i , w y k o n a n y m i z drzewa. N a 48 płytkach znajdowały się w i z e r u n k i zwierząt, których n a z w y noszą kolejne lata dwunastoletniego c y k l u k a ­ lendarzowego (12 zwierząt X 4 płytki). Płytki te nosiły nazwę gadzryn mod. W grze kładziono je na podłodze j u r t y . Gadzryn mod były w całej M o n g o l i i jednakowe. Natomiast w i z e r u n k i , j a k i e znajdowały się n a p o ­ zostałych 12 płytkach, z w a n y c h garyn mod, były różne. Płytki te t r z y ­ mano w ręku na znak i c h wyższości n a d gadzryn mod. W grze miały one większą wartość niż gadzryn mod. W centralnej części M o n g o l i i jako garyn mod występowały najczęściej: chorlo (koło), dzendmene (tybetań­ s k i znak 7 drogocenności), chas (swastyka), arslan (lew) albo m i t y c z n y ptak Chan Gard. W zachodniej M o n g o l i i występowały: chorlo, dldzij (znak szczęścia i długowieczności), Chan G a r d i lew, w e wschodniej zaś — chorlo, dzendmene, zwany t u z tybet, norow, dldzij i Chan G a r d . Czasem zamiast dzendmene pojawiał się bajasgalan (wieczny ogień), a zamiast Chan G a r d swastyka. Z 60 płytek, które przed przystąpie­ n i e m do g r y układano koliście w 12 k u p k a c h (po 5 płytek w każdej), budowano t z w . " j u r t y " (ger barich). Budowanie " j u r t " polegało na t y m , że na spodzie każdej k u p k i kła­ dziono płytki o najniższej wartości (z w i z e r u n k a m i zwierząt o t w i e r a ­ jących c y k l kalendarzowy), k o l e j n i gracze dokładali zaś płytki o w a r ­ tościach wyższych. Najwyższą wartość miała płytka ze z n a k i e m chorlo. K i e d y kładziono płytkę z w i z e r u n k i e m jakiegoś zwierzęcia, mówiono przy t y m słowa określające to zwierzę i jego związki z kalendarzem. Mówiono n p . t a k : " J e d e n r o k , to r o k m y s z y , która c z a m i . J e d e n r o k , to r o k k r o w y — z białego b r z u c h a dużej, rogatej, którą pluje lubi drogocennymi rze­ j e j gospodarz. Je­ d e n rok, to r o k t y g r y s a , który t r o s z c z y się t y l k o o s w e w y g o d y i cały c z a s m i e s z ­ ka w l a s a c h z a górami. J e d e n r o k , to r o k szybkiego ludziom deszcz. J e d e n r o k , to r o k zająca z długimi pstrego s m o k a , który u s z a m i , który biega daje po n a ­ szej p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k brązowej p s t r e j żmii, która c h o d z i t a m , g d z i e n i e m a ludzi. J e d e n r o k , to r o k k o n i a z okrągłymi k o p y t a m i , którego bardzo gospodarz i który j e s t b a r d z o który nierówne miejsca która cały czas naśladuje która bardzo lubi swe potrzebny wypełnia swym pomiotem. człowieka n a n a s z e j dzieci i rano l u b i jego człowiekowi. J e d e n r o k , t o r o k Jeden r o k , to rok barana, małpy, p l a n e c i e . J e d e n r o k , to r o k k u r y , wszystkich budzi. J e d e n r o k , to r o k p s a , który s z c z e k a c h o n , c h o n n a z n a k , że ktoś p r z y j e d z i e . J e d e n r o k , to r o k świni, któr a pięknymi kłami w z r u s z a z i e m i e . " " �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 279 Przytoczyłam wypowiedź jednego z mieszkańców somonu Erdenebiiren w a j m a k u kobdoskim, w zachodniej części k r a j u . I n n e określe­ nia były bardzo podobne, t a k że przytoczony t u tekst można uznać za pewien wzór, od którego odstępstwa były d o p r a w d y nieznaczne. Czasem nie notowałam żadnych zmian t e k s t u , czasem były one n i e w i e l k i e . W i n ­ n y m tekście, z a n o t o w a n y m przeze m n i e także w a j m a k u kobdoskim, znajdujemy n p . takie określenia: " J e d e n r o k , to r o k m y s z y z białymi u s t a m i . J e d e n r o k , to r o k dobrego k o n i a , który p o m a g a gospodarzowi, szybkiego, pstrego k i e d y c h c e o n wyruszyć w drogę. J e d e n r o k , to r o k s m o k a , który b y w a zawsze w niebie. J e d e n r o k , to r o k k u r y , która z w i a s t u j e świt. J e d e n r o k , to r o k świni, która n i s z c z y c z o r t a " . Pozostałe określenia były niezmienione w stosunku do najczęściej powtarzającego się t e k s t u , który przytoczyłam na początku. Prawdopodobnie jeszcze w końcu X I X w . grze towarzyszyła, m e ­ lodia. Słowa w y m a w i a n e p r z y poszczególnych płytkach były śpiewane przez graczy na odpowiednią nutę. Informacje o śpiewaniu słów n i e są jednak powszechne. Mówiono m i np., że pieśń o 12 zwierzętach śpie­ wano na pastwiskach (bez gry), pragnąc przypomnieć o i c h i s t n i e n i u i wyrazić i m szacunek. Wśród Ełetów z somonu Erdeneburen spotka­ łam też informację, że melodia towarzyszyła słowom, w y m a w i a n y m p o d ­ czas g r y t y l k o u Urianchajów. M o i rozmówcy d o d a w a l i p r z y t y m , że Urianchajowie .różnicowali charakter m e l o d i i dostosowując go do cha­ r a k t e r u zwierzęcia, o którym śpiewano. Niestety, n i e udało m i się s p r a w ­ dzić tej i n f o r m a c j i wśród Urianchajów. Niektórzy z m o i c h informatorów określali chorlo j a k o zapis h i s t o r i i Mongołów. H i s t o r i i rozumianej oczywiście nie j a k o zbiór faktów, m a ­ jących miejsce w przeszłości, lecz jako ciąg czasu odmierzającego dzie­ je, a więc jako swoisty kalendarz. A oto legenda, jaką zapisałam w somonie Erdenebiiren: "Burchan-baksz ności następują dziny. Stworzył pragnął, by l u d z i e po sobie zwierzęta więc zwaną grę dobrze zapamiętali dwunastoletniego chorlo. sobie, w jakiej c y k l u , miesiące, Występowanie każdego kolej­ dni i go­ zwierzęcia n a 4 płytkach miało oznaczać 4 s e z o n y w każdym r o k u . C e l e m tej g r y j e s t przypomnieć nie l u d z i o m o i s t n i e n i u dwunastoletniego c y k l u " . Związek g r y z czasem, a także — szerzej — z kosmosem jest bardzo wyraźny. Znamienne są choćby c y f r y : 60 płytek to 60 l a t dużego c y k ­ l u , 12 k u p e k — to lata c y k l u małego i 5 płytek tworzących jedną jurtę, to jeden c y k l mały — obowiązkiem graczy było ponadto rozegranie 12 Partii w każdym chotonie. Jeżeli w chotonie było wiele j u r t , to starano się, by cały choton grał 60 razy (np. w 15 j u r t a c h po 4 razy). Znamienna jest też s y m b o l i k a poszczególnych zwierząt, których w i ­ zerunki znajdowały się n a płytkach i s y m b o l i k a garyn mod. Najwyższą wartość w grze miał chorlo, będący symbolem wiecznego Nieba, kosmo- �280 IWONA KABZINSKA-STAWARZ su, czasu, odpowiadający jednocześnie tono w j u r c i e . Zauważmy, że płytki używane w grze były również okrągłe, a jeśli używano płytek k w a d r a t o w y c h , t o znajdujące się na n i c h w i z e r u n k i były ujęte w k o ­ listą otoczkę. Rozkładano je ponadto koliście przed przystąpieniem do gry. L e w należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jednocześnie p r z y p i s y w a n o m u s y m b o l i c z n y związek ze Słońcem. Jego skóra miała symbolizować ściany j u r t y . Ze Słońcem był też związany Chan Gard, posiadający p r z y t y m właściwość leczenia chorób, zwalczania zła. Jego skrzydła miały symbolizować dach j u r t y . Wieczny ogień — bajasgalan — to także zam i e n n i k Słońca na ziemi. W j u r c i e odpowiadało m u palenisko. Pojawiający się n a niektórych terenach s y m b o l s w a s t y k i to p r a d a w n y s y m boi kosmicznego c e n t r u m , prapoczątku. O r n a m e n t óldzij oznaczał wieczną nić szczęścia, długowieczność, a w j u r c i e odpowiadały m u symbolicz­ nie d r z w i i sznury. Z n a k dzendmene zaczerpnięty z i k o n o g r a f i i l a m a j skiej, przedstawiał 7 drogocenności. S y m b o l i k a garyn mod jest wyraź­ nie związana z t y m , co dzieje sję niejako poza człowiekiem, co wpływa na jego życie, stąd też wysoka wartość płytek w grze. Budowanie " j u r t " miało w grze charakter symboliczny. Nawiązy­ wało do i d e i r e - k r e a c j i świata, kosmosu, którego s y m b o l e m jest właśnie dla Mongołów j u r t a « . Budując " j u r t y " w okresie Cagaan Sar gracze uczestniczyli niejako i n d y w i d u a l n i e w o g r o m n y m dziele odtwarzania kosmosu, odradzania się podstaw l u d z k i e j egzystencji. Według wierzeń pasterzy, na egzystencję człowieka mogły wpływać m . i n . zwierzęta, których w i z e r u n k i znajdowały się na płytkach chorlo. Mysz, otwierająca c y k l , miała dbać o-spokój na ziemi. Była jednocześnie s y m b o l e m gospodarności i skrzętności. K r o w a dawała l u d z i o m mięso i mleko, a b y k był m i t y c z n y m przodkiem ludów mongolskich i s y m b o ­ l e m siły. T y g r y s należał do tzw. s i l n y c h zwierząt, a jego w i z e r u n e k r y ­ sowany na s k r z y n i a c h miał chronić d o b y t e k pasterza. Zając t o dobra dusza, chroniąca dzieci przed złem. Smok to władca deszczu i b u r z y . Żmija — pomocnik władcy podziemi, ale jednocześnie zwierzę p r z y ­ jazne człowiekowi, mogące uratować go od śmierci, a kobietę obdarzyć płodnością. Koń to pomocnik i przyjaciel człowieka. B a r a n — żywiciel i podstawa gospodarki pasterza. Małpa to l u d z k i przodek. K u r a to także żywiciel człowieka, k o g u t zaś to z w i a s t u n d n i a . Pies — p r z y j a c i e l i p o m o c n i k człowieka, obrońca jego d o b y t k u . Obrońcą człowieka miała też być świnia, kończąca c y k l . Zwierzęta należące do dwunastoletniego c y k l u były także związa­ ne z kosmosem i jurtą j a k o jego symbolem. Każdemu z t y c h zwierząt p r z y p i s y w a n o stałe miejsce w j u r c i e , ściśle określoną część o w a l u za­ kreślonego przez j e j ściany. Wewnętrzne rozplanowanie j u r t y dzieliło 4 0 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne " E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116. uniwersum jurty mongolskiej, 1 f" 5 ; * '] ' �NOWOROCZNE 281 GRY MONGOLSKIE ę na 12 części, które nosiły n a z w y poszczególnych zwierząt c y k l u . Sa¬ ta j u r t a jest okrągła j a k Słońce — a j e j 60 żerdzi jest podporządkowaych " r u c h o w i " Słońca. I c h wewnętrzne rozplanowanie odpowiadało d u ­ rniu c y k l o w i . Według n i c h pasterze o r i e n t o w a l i się też d a w n i e j w czae dobowym. Miarą tego czasu był promień słońca prześlizgujący się 3 tono i końcach żerdzi « . T a k więc zwierzęta c y k l u przedstawione n a gadzryn mod i z n a k i rzedstawione n a garyn mod łączyły się w e wspólnej symbolice u n i v e r i m , którego o d p o w i e d n i k i e m jest j u r t a . Mongołowie darzą chorlo ogromną sympatią. S y m b o l i k a t e j g r y jest rzecież t a k bliska i c h wierzeniom, t a k dobitnie j e wyraża. Sądzą też, 5 są sami twórcami t e j g r y . Jaka jest geneza chorlo, t r u d n o m i p o w i e zieć. Nie prowadziłam b o w i e m t a k dokładnych badań porównawczych, y móc stwierdzić bezsprzecznie, j a k i m i d r o g a m i przenikały poszczeJlne g r y do M o n g o l i i i j a k i m uległy przekształceniom. Nie spotkałam ;dnak danych o grze podobnej do chorlo w l i t e r a t u r z e dotyczącej i n ych ludów A z j i . Wiadomo natomiast, że grę tę przejęli od Mongołów uwińczycy Niektórzy z m o i c h informatorów p r z y p i s y w a l i grze moc magiczną. Kała ona, j a k większość gier noworocznych, wspomagać przyrodę w akcie - k r e a c j i . Ponadto, zwycięzca, który zbudował najwięcej " j u r t " , mógł czyć n a pomyślność w nadchodzącym r o k u . C i , którym przypadły • udziale płytki o najwyższej wartości, m o g l i spodziewać się bogactwa szczęścia. Jeżeli grano w chorlo podczas Cagaan Sar, to zaczynały dzieci, n a ;ępnie młodzież i starcy. Reguła ta jest zgodna z c h a r a k t e r e m w i e r z e iowego k o n t e k s t u . W n o w y r o k rozpoczyna się b o w i e m liczenie czasu i początku, jego stopniowe starzenie się, toteż grę kończą starcy. Jeżezaczynano grać w przeddzień święta, to grę i n i c j o w a l i starcy, a koń:yły dzieci, zwiastując nadchodzące odrodzenie czasu, zmianę. Nazwę ger barich (budowanie j u r t ) nosiła też jedna z gier w d o m i o. Jednakże zdania co do tego, czy domino było grą noworoczną, są Ddzielone. G r a ger barich oparta n a zasadach podobnych do chorlo skazywałaby jednak na możliwość istnienia takiego związku. B u d o w a ie " j u r t " odbywało się w t e j grze przez dokładanie płytek o w a r t o :iach wyższych (o największej liczbie oczek) n a płytki o wartościach iższych. G r a n o 60 płytkami, które układano koliście w 12 k u p e k po płytek w każdej. Zwyciężał ten, k t o zbudował więcej " j u r t " . W końcu X I X w , i w początkach naszego stulecia jeśli grano w do­ lino podczas Cagaan Sar, to raczej nie czyniono tego powszechnie. Z a 4 2 4 1 D . P j u r w i e j e w, Dizajn i79, s. 27-30. I . S a m b u u, Tuwinskije 4 2 jurty, narodnyje "Diekoratiwnoje igry, iskusstwo S S S R " , Kyzył 1978, s. 59. n r 5: �282 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ decydował o t y m obserwowany wówczas n e g a t y w n y stosunek Mongołów do t e j g r y (co nie przeszkadzało w i e l u osobom grać hazardowo. N i e czy­ niono jednak tego na ogół w okresie noworocznym). Kształtowanie się do domina negatywnego stosunku, który był wyraźnie obecny przede wszy­ s t k i m w postawach starszego pokolenia pasterzy, miało złożone podło­ że. Decydowała o t y m prawdopodobnie świadomość, że gra ta wyrosła z obcego — chińskiego — g r u n t u , skąd została przeniesieniona do M o n ­ golii. N e g a t y w n e odczucia kształtowały się także pod wpływem legend 0 genezie g r y . L e g e n d y te opowiadały najczęściej o t y m , że płytki d o ­ m i n a powstały w okolicznościach związanych ze śmiercią, że zostały w y k o n a n e przez starego Chińczyka z kości jego zmarłego syna, który zginął tragicznie (utonął, został zabity przez ojca, który n i e mógł p a ­ trzeć, j a k s y n ginie w nędzy itp.). Trzymając w dłoniach owe płytki Chińczyk miał wrażenie, że jego s y n jest blisko, że są razem. Czasem w legendzie człowieka zastępuje w i e r n y p r z y j a c i e l pies. W i n n e j w e r ­ s j i jest m o w a o Chińczyku, który straciwszy wszystko zabił swego syna 1 zrobiwszy z jego kości domino, zaczął grać hazardowo, b y się w z b o ­ gacić. Grze w domino przypisywano też nierzadko związki ze złem, przede w s z y s t k i m z chorobami, co było k o l e j n y m m o t y w e m n e g a t y w n e j oceny samej g r y , a co za t y m idzie u n i k a n i a j e j w okresie n o w o r o c z n y m . M o i i n f o r m a t o r z y mówili, że starcy zabraniali g r y w domino twierdząc, że ten k t o gra, stanie się b i e d n y m , że n i e będzie miał szczęścia w życiu. Czy chodziło t u wyłącznie o przestrogę przed s k u t k a m i hazardu? Łą­ czono też d o m i n o z ospą (ceceg ówgón), chorobą, która nieraz dziesiątko­ wała l u d z i i stada zwierząt. Białe i czerwone k r o p k i rysowane na płyt­ kach miały być p r z y p o m n i e n i e m w y s y p k i , występującej podczas cho­ roby. Wierzono, że gra sprowadza tę chorobę. Według niektórych i n f o r ­ matorów w okresie epidemii obowiązywał ścisły zakaz grania (dotyczy­ ło to zarówno zachorowań bydła, j a k ludzi). W legendzie o genezie do­ m i n a pojawia się zresztą m o t y w śmierci chłopca o i m i e n i u D a a l u u (stąd nazwa g r y daaluu) właśnie w w y n i k u ospy. Umierający chłopiec miał 12 l a t , stąd najwyższa wartość w grze w y n o s i 12. M o w a jest też o ojcu, który zrobił płytki z kości syna i naznaczył j e z n a k a m i choroby. Wierzono w n e g a t y w n y wpływ g r y na człowieka i zwierzęta. M ó - , wiono, że przeszkadza w mnożeniu się bydła. Zakaz g r y w domino pod­ czas ospy, j a k i w Cagaan Sar, obowiązywał w zachodniej części M o n ­ golii. W części wschodniej natomiast, choć nie grano podczas nowego r o k u , t o w p r z y p a d k u epidemii używano g r y jako środka magicznego służącego do w a l k i z chorobą. Wierzono, że choroba, której nadawano postać starego człowieka (stąd nazwa ceceg ówgón — k w i e c i s t y sta­ rzec), k i e d y zobaczy grających w domino, pomyśli, iż ludzie się j e j nie boją, że z niej szydzą i wyśmiana odejdzie. Podczas Cagaan Sar g r a l i natomiast w domino Chałchasi w c e n t r a l - �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 283 nej części k r a j u . Wróżyli o n i nawet z wyników g r y o nadchodzącym r o ­ k u . K t o zbudował najwięcej " j u r t " — tego los miał być pomyślny. I n ­ formacje te uzyskałam jednak nie od Chałchasów, a od mieszkańców zachodnich rejonów k r a j u . Chałchasi p y t a n i przeze m n i e o domino t w i e r ­ dzili, że w ogóle nie g r a l i w tę grę, albo też nie p r z y z n a w a l i się do g r y podczas Cagaan Sar. Czyżby z obawy przed p r z y z n a n i e m się do h a ­ zardu zabronionego przez władze t a k obecnie, j a k i w przeszłości? Wydaje m i się, że negatywne skojarzenia związane z domino, j a k i e obserwujemy dla przełomu X I X i X X w., są wywołane konkretną s y ­ tuacją historyczną ( u t r a t a niepodległości i w i e l o w i e k o w a niewola w r a ­ mach państwa chińskiego) i nie mogły towarzyszyć grze od początku, t j . od m o m e n t u , w którym Mongołowie przejęli tę grę od Chińczyków. K i e d y to się stało, t r u d n o powiedzieć. Współcześni n a m Mongołowie twierdzą, że w końcu X I X w., ale możliwe są d a t y wcześniejsze. W C h i ­ nach i K o r e i domino należało do najstarszych gier, związanych w y ­ raźnie z magią i wróżbiarstwem . W t y c h k r a j a c h grano w domino podczas obchodów nowego r o k u bez żadnych n e g a t y w n y c h skojarzeń, zachowując zapewne wierność p i e r w o t n e j t r a d y c j i . Magiczno-wróżebne przeznaczenie domina, jego związki z ciągnięciem losów i p r z e p o w i e d ­ n i a m i tłumaczyłoby j a k najbardziej grę w t y m właśnie czasie. D o o k r e ­ su przejścia nawiązywała też s y m b o l i k a domina, na opisywanie której nie ma t u , niestety, miejsca. Podobnie j a k w grze chorlo, mongolski gracz kładący płytkę na stół opisywał ją o d p o w i e d n i m i słowami. O ile w chorlo słowa te były w y ­ raźnie adresowane do zwierząt i przedmiotów mających symboliczny charakter, to w d o m i n o związek t e n jest m n i e j wyraźny, m n i e j j a w n y . Na płytkach znajdowały się przecież " t y l k o " k r o p k i (białe i czerwone, , lub — i n n y c h k o m p l e t a c h — czerwone i czarne). A j e d n a k wyobraź­ nia Mongołów nadała t y m k r o p k o m ułożonym symetrycznie l u b asy­ metrycznie n a poszczególnych płytkach charakter obrazów, ilustrują­ cych jakąś sytuację. N p . płytkę, n a której znajdowało się 5 czerwonych kropek (ułożonych t a k j a k n a kościach sześciennych) i jedna duża biała kropka, zwaną townag, określano słowami taban buluu neg joluu (5 g u ­ zów i jeden pucołowaty, grubas). Figurę złożoną z 4 k r o p e k czerwo­ nych i 3 białych określano guja doloo, szanag doloo i kładąc ją mó­ wiono: gujayn chuii doloo, gurilny chuii szalsaj, gutlyn chiiu szaachaj (siódemka s y n zadniej nogi, s z a l s a j s y n mąki, podeszwa s y n obuwia) i t d . Każda z 60 płytek miała swoją nazwę i była odpowiednio określa­ na. W opisach płytek występowały często poetyckie porównania. Dziś sami Mongołowie nie zawsze rozumieją i c h sens. Czasem były t o tłu43 w 44 nia. 48 C u 1 i n, Games 44 Szalsaj — figura of the Orient..., s. 114-116. z c i a s t a używana przez łamów podczas obrzędu o c z y s z c z a ­ �284 IWONA KABZINSKĄ-STAWARZ maczenia chińskich oryginałów, czasem rodzima twórczość pasterzy. Roz­ szyfrowanie nazw i opisów odnoszących się do poszczególnych płytek, s y m b o l i k i poszczególnych oznaczeń w y m a g a jeszcze badań, których n i e byłam w stanie podjąć z b r a k u odpowiednich źródeł. Pasterze n i e w i e l e mogą t u t a j pomóc. M i m o że Mongołowie zapożyczyli domino od Chińczyków, n i e zaak­ ceptowali t e j g r y "żywcem", lecz odcisnęli na n i e j własne piętno. Po­ większyli przede w s z y s t k i m ilość płytek z 32 do 60, co wskazuje być może n a związek g r y z czasem i kosmosem, wyraźniej w i d o c z n y w p o ­ dobnej do domino grze chorlo. Być może chorlo stała się w z o r e m d l a jednej z gier w domino zwanej ger barich? Oznaczenia stosowane przez Mongołów różnią się także od oznaczeń chińskich. Wreszcie określe­ nia poszczególnych płytek wskazują raczej na kulturę pasterską niż n a filozoficzno-magiczny pierwowzór, j a k i m było chińskie domino. Chiń­ skie płytki dzieliły się na 2 g r u p y : cywilów (mon) i w o j s k o w y c h (mo). Płytki w grupie m o n nosiły n a z w y wskazujące na związki z kosmo­ sem. N p . płytkę z 12 oczkami n a z y w a n o fin (niebo). " N i e b o " p o w t a r z a ­ ło się ponadto w nazwach samych gier. Płytka z 2 oczkami była nazy­ w a n a ti (ziemia). I n n e płytki nosiły nazwę yang (element męski), wo (ład, harmonia) i t d . W grupie m o znajdowały się płytki o nazwach: c h i tsiin (supremacja) albo tsap kau (heterogeniczna dziewiątka) i t p . Różni­ ce między domino chińskim i m o n g o l s k i m wyrażały się też w niektórych grach . 4S Oprócz g r y zwanej ger barich popularną w M o n g o l i i grą w d o m i n o była także dcm dża i dawchar dża (prosta i złożona odmiana g r y zwanej ogólnie diałach). W dan dża układano domino szeregiem (12 " j u r t " po 5 płytek w każdej). Każdy gracz brał 5 płytek. Jedną z płytek, j a k i e p o ­ zostały na stole, wykładano stroną z oznaczeniem do góry. Gracz mógł wziąć tę płytkę l u b zostawić i n n y m , którym mogła się ona przydać do skompletowania pary. W grze t e j chodziło b o w i e m o skompletowanie dwóch d o w o l n y c h par i jednej p a r y z liczb "bijących", t j . 10, 11 i 12. G r a ­ no i n d y w i d u a l n i e l u b p a r a m i , t a k j a k w większość gier w kości i chorlo. W grze dawchar dża brały natomiast udział t y l k o 3 osoby. Grający b r a l i po 10 płytek (po 2 " j u r t y " ) . 5 płytek t r z y m a l i w ręku, 5 pozosta­ w i a l i na stole. T y c h płytek nie w o l n o było mieszać. W t r a k c i e g r y każ­ d y zachowywał się tak, j a k b y grał za d w i e osoby — oddzielnie płytka- ' m i z ręki, oddzielnie ze stołu. Wygrywał t e n , k t o pierwszy s k o m p l e t o ­ wał 3 p a r y , p r z y c z y m liczono p a r y łącznie — z ręki i ze stołu. Grano też w tawan chodżgor, ale reguły t e j g r y nie były dokładnie znane m o i m i n f o r m a t o r o m (w a j m a k u k o b d o s k i m i c e n t r a l n y m ) . Miała to być gra podobna do ger barich. Wiadomo t y l k o , że c i , którzy przegrali, b y l i 4 5 C u 1 i n, Games s k i c h gier w domino. of the Orient..., s. 116-122 podaje kilka przykładów chiń­ �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 285 poddawani k a r o m , n p . m u s i e l i biegać wokół j u r t y albo nosić na gło­ wie jakieś ciężkie przedmioty. W pozostałych grach w domino nie s t o ­ sowano k a r . W końcu X I X w . i początkach naszego stulecia stosowanie kar w grze nie było zresztą częstym zjawiskiem. ODSTRASZANIE ZŁA O odstraszaniu zła za pomocą gier wspominałam już omawiając sza­ gaj szuurech i inne g r y , w których podrzucano astragal zwany strzałą (sum), b y następnie złapać r z u c o n y przedmiot i zebrać kości rozrzuco­ ne na podłodze j u r t y , na ziemi l u b s t o l i k u . Ponieważ g r y te miały jesz­ cze inne znaczenie magiczno-symboliczne, nie t y l k o odstraszające, w y ­ odrębniłam je i omówiłam w rozdziale o symboliczno-magicznym p o ­ dziale szczęścia. Podział zastosowany przeze m n i e w t y m a r t y k u l e jest oczywiście rzeczą umowną, gdyż większość gier nie mieści się po p r o ­ stu w jakimś j e d n y m schemacie, k o m u n i k u j e o więcej niż j e d n y m zja­ w i s k u , w i e r z e n i u i t p . Ważne w y d a j e się natomiast to, która z i n f o r ­ macji p r z e k a z y w a n y c h przez grę jest najważniejsza, do czego możemy sprowadzić grę mówiąc o j e j symbolice i powiązaniach z magią. W grach omówionych na początku podział szczęścia wydawał się najważniejszą sprawą, co zresztą podkreślały nie t y l k o reguły gier, ale i w y p o w i e d z i pasterzy łączących określone g r y właśnie z bogactwem, szczęśliwą przyszłością, której m i e r n i k i e m są stada i t p . Odstraszanie zła było też jedną z f u n k c j i f i g u r y melchij, budowanej w j u r t a c h na przełomie r o k u , a jednak f u n k c j a ta nie w y d a j e się najważniejsza n a w e t dla samych p a ­ sterzy. Dlatego też gra ta została omówiona w i n n y m miejscu. Istniały jednak gry, którym pasterze p r z y p i s y w a l i zupełnie jedno­ znacznie funkcję odstraszania złych mocy, magicznego środka stosowa­ nego do w a l k i ze złem zagrażającym człowiekowi i podstawom jego egzy­ stencji właśnie w okresach przełomowych, do których przede w s z y s t k i m należy n o w y r o k . Grą, w którą n i e m a l obowiązkowo grano w Cagaan Sar, była t z w . szagaj charwach, przez Chałchasów zwana też jesón tochoj. Gra ta przyciągała przede w s z y s t k i m młodych mężczyzn w w i e k u 20-40 lat, wymagała b o w i e m zręczności i siły. Uczestniczyli w n i e j mieszkańcy k i l k u j u r t , brygady, a w niektórych rejonach M o n g o l i i o r ­ ganizowano zawody na większą skalę, gromadzące mieszkańców z całe­ go choszunu. Jak pisze mongolski badacz R. D z o r i g — było w zwycza­ j u tworzenie zespołów złożonych z w y b r a n y c h mieszkańców choszunu, które współzawodniczyły z mieszkańcami innego choszunu. W okresie autonomii M o n g o l i i były wyznaczone miejscowości, w których odbywały się zawody w szagaj charwach. Były to m . i n . " N a r a n Chógetij" ( t e r y ­ t o r i u m dzisiejszego a j m a k u środkowogobijskiego), " B a d y n Boór" (ajmak oworchangajski), " T u u l y n cagaan chochlij szagaj" (w Ułan Bator n a d brzegiem Toły), " B a j a n b u l g i j n szagaj", " J a m a a t y n szagaj", " C h a n g i - �286 IWONA KABZINSKA-STAWARZ n a c h y n szagaj" (ajmak bułgański), " C h o n c h o r n u u r y n szagaj" " D u r a a a l y n szagaj" (między dwoma Czojrami) — zawody odbywały się co r o k u w jednej z t y c h miejscowości. Były one znane n a terenie całej Chałchy, skąd m i e l i pochodzić najlepsi gracze. Z a w o d y miały c h a r a k ­ ter ogólnokrajowy, przyciągały nie t y l k o najlepszych strzelców, ale również tłumy kibiców. Był t a k i zwyczaj, że dla zawodników p r z y g o t o ­ w y w a n o specjalne p o t r a w y i napoje n a okres dwóch miesięcy. Każdy bag przybywający na zawody miał swego achłagcza (kapitana). W skład jednego bagu wchodziło 4, 6 l u b 8 osób. W t y m okresie nie było i n s t y ­ t u c j i , która centralnie zajmowałaby się organizacją zawodów. Z a w o d y przebiegały w o p a r c i u o ustalenia dokonane między achłagczami, prze­ ważnie odbywały się między l u t y m a m a j e m ( t j . w okresie w i o s n y licząc od Cagaan Sar — I K S ) . Z a w o d n i c y i kibice z b i e r a l i się w t e d y , k i e d y chcieli doraźnie n i e było ustalonego t e r m i n u . Jedynie w miejscowości " B a d y n boór" t e r m i n zawodów był stały ( b r a l i w n i c h udział sławni za­ w o d n i c y z całego k r a j u ) . W 1918 r. w zawodach o r g a n i z o w a n y c h w m a ­ j u w choszunie D z o r i g t wanga w miejscowości " N a r a n c h d g c t i j " wzięło udział 101 bagów (drużyn). Jeden bag liczył przeciętnie 6-8 osób. W s u ­ m i e w zawodach brało więc udział 606-808 osób. Liczba ta obejmowała t y l k o zawodników. Oprócz n i c h uczestniczyło w zawodach w i e l e osób towarzyszących, sędziowie, organizatorzy oraz kibice. Miejscowością, która w okresie a u t o n o m i i przyciągała w i e l u zawodników, była " B a d y n szaa". Znajdowała się ona na terenie dzisiejszego a j m a k u centralnego. Wiele bagów walczących w t e j miejscowości słynęło n a całą Chałchę. Były to m . i n . bagi Gonczigdżawa z somonu Erdene-sant, choszunu Dzo­ r i g t wanga, bagi S a m b u u i szar L c h a g w y z somonu Delerchangaj, cho­ szunu Tuszetu wanga (dzisiejszy ajmak środkowogobijski), bag solgoi Dżamiangina z choszunu Dajczin-bejsa (obecnie ajmak środkowogobijski), bag Sunduja z choszunu B a r u u n - g u n g a (obecnie ajmak bułgański), bag chdeh duganczina Dordżpalama z B a r u u n - c h u r e e . Wielką sławę cieszył się bag szar L c h a g w y , z w a n y "kapryśna szóstka". Sława jego przetrwała do dziś. Ba§ t e n przed 1921 r. 12 razy uczestniczył w zawodach w " B a d y n szaa" i 10 razy odniósł t a m zwycięstwo, a t y l k o 2 razy został pokonany. W latach r e w o l u c j i odbywały się zawody głównie w Ułan B a t o r i a j ­ m a k u bułgańskim, wschodniogobijskim i selengijskim . 46 O organizowaniu zawodów, w których b r a l i udział mieszkańcy cho­ szunu, słyszałam też od współczesnych n a m mieszkańców M o n g o l i i . Nie p o t r a f i l i o n i jednak powiedzieć niczego konkretnego, n a w e t zlokalizować dokładnie miejsca, w którym zawody t a k i e były organizowane. Po r e ­ w o l u c j i 1921 r. t r a d y c j a t a k i c h zawodów została przerwana. Zadaniem grających w szagaj charwach było zestrzelenie kości l e ­ żących na podłodze j u r t y , na deseczce l u b s k r z y n i , czasem n a progu « R . D z o r i g, Mongoł ardyn sport, U ł a n B a t o r 1960, s. 93, 97-98. �NOWOROCZNE 287 GRY MONGOLSKIE w pewnej odległości od zawodników. Odległość ta była najczęściej w y ­ znaczana przestrzenią j u r t y (jej średnicą), czasem odmierzano ją d o ­ kładniej, b y wynosiła n p . 9 łokci (stąd inna nazwa g r y jesôn tochoj). Liczba kości stanowiących cel nie była jednakowa dla całej M o n g o l i i . Mogła wynosić n p . 12 (centralna część k r a j u ) l u b 4-6 (zachodnia), a zda­ rzały się też pewnie różnice lokalne. W j a t k i n a pisze (dla części wschod­ niej), że cel stanowiło 8 k w a d r a t o w y c h płytek « . Podczas swoich badań nie zetknęłam się j e d n a k z informacją, b y strzelano do przedmiotów i n ­ n y c h niż astragale. Kości, w które celowali zawodnicy, układano p a r a m i (jedna na drugą); w t e n sposób kładziono też płytki, o których pisała W j a t k i n a . Połowa kości należała do jednej drużyny, połowa do d r u ­ giej. Zadaniem grających było zestrzelenie w s z y s t k i c h kości p r z e c i w ­ nika (w grze i n d y w i d u a l n e j zwycięstwo przypadało t e m u , k t o zestrze­ lił największą liczbę kości). Na terenie M o n g o l i i zachodniej grano też używając d w u deseczek. N a jednej z n i c h znajdowały się kości należą­ ce do jednej drużyny, na d r u g i e j — znajdującej się naprzeciwko — kości należące do drużyny przeciwnej. Według m o i c h informatorów, w a r i a n t g r y z dwoma deseczkami był późniejszy w s t o s u n k u do w e r s j i z jedną deseczką (na której połowę stanowiły kości należące do jednej drużyny, połowę zaś kości należące do przeciwników) spotykanej w części centralnej i wschodniej. G r a z dwoma deseczkami występo­ wała w części zachodniej jeszcze przed 50-60 l a t y , czasem n a t y c h sa­ m y c h terenach równolegle do w a r i a n t u g r y z jedną deseczką. W grze z dwoma deseczkami każda drużyna miała 5 astragali. Trzeba było wce­ lować w astragal leżący dokładnie naprzeciw astragala nale­ żącego do własnej drużyny; strzały na skos były niedozwolone. Strzelano przeważnie astragalami o w c z y m i . Zdarzało się jednak, że używano astragali j e l e n i c h l u b przedmiotów w y k o n a n y c h z jeleniego rogu na podobieństwo astragali, z w a n y c h chasaa. Za cel służyły w ó w ­ czas także astragale jelenia l u b w y k o n a n e z j e l e n i c h rogów. Grający o d d a w a l i strzały w p r o s t z dłoni, m o g l i też kłaść kość, któ­ rą strzelali, na podłodze. Najczęściej j e d n a k posługiwali się deseczką (chaszlaga) wykonaną z cennych gatunków drzewa l u b też p r z y p o m i n a ­ jącą taką deseczkę środkową częścią kości goleniowej wielbłąda. Kość ta nosi nazwę szilbe, ale wykonaną z niej "deseczkę" zwano również chaszlaga. Taką kością posługiwano się przede w s z y s t k i m w rejonach gobijskich, gdzie było t r u d n o o drzewo. Pośrodku deseczki (drewnianej i kościanej), równolegle do j e j dłuższych brzegów, biegł r o w e k , czasem żłobiono też l i n i e ukośne, t a k że w całości r y s u n e k przypominał strza­ łę. Nosił on zresztą nazwę s u m . Nazwę tę nosiła też kość w y s t r z e l i w a ­ na z deseczki ( l u b z dłoni albo z podłogi). Deseczka mogła być też w y K . W. I960, s. 266. 4 7 Wjatkina, Mongoły Mongolskoj Narodnoi Riespubliki, Moskwa �288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ posażona w cięciwę l u b patyczek, którym w y p y c h a n o kość p r z y strze­ l a n i u . Długość deseczki wynosiła ok. 16-17 cm, t a k że mieściła się ona w dłoni. Szagaj charwach p r z y p o m i n a zawody łuczników, organizowane jesz­ cze w X I X w . w e w s z y s t k i c h rejonach M o n g o l i i i zaliczane do t z w . erijn gurwaan naadam, t j . trzech gier mężnych. G r y te organizowano w czasie najważniejszych świąt, przede w s z y s t k i m dorocznych. W m i a ­ rę rozpowszechniania się b r o n i palnej łuk wyszedł z użycia j a k o broń myśliwska i coraz rzadziej pojawiał się na l o k a l n y c h zawodach naadam o w y c h . W X X w . t y l k o w Urdze (dzisiejsze Ułan B a t o r ) i c e n t r a c h ajmacznych można było spotkać łuczników, którzy s t a w a l i do zawo­ dów. Łucznicy, podobnie j a k uczestnicy szagaj charwach, walczyli indy­ w i d u a l n i e l u b drużynowo. S t r z e l a l i o n i do leżących na ziemi zwinię­ t y c h w kłębuszki skórzanych rzemieni. Rzadziej strzelano do owczej skóry l u b piłki. Wspomniane kłębuszki (sur) układano p a r a m i jeden na d r u g i m , j a k astragale w szagaj charwach. Szagaj charwach i sur char­ wach (zawody łucznicze) rozpoczynał zawsze najlepszy strzelec z każ­ dej drużyny ( l u b i n d y w i d u a l n i e ) . I jeszcze jedno wyraźne podobieństwo między szagaj charwach i s u r charwach — po każdym u d a n y m strzale obserwatorzy głośno wołali u — cha!, przeciągając samogłoskę u i moc­ no akcentując końcowe — cha! Podczas zawodów łuczniczych kibice z r y w a l i się z miejsc podnosząc ręce do góry. T e n s w o i s t y h y m n miał być pochwałą dla dobrego strzelca i jednocześnie zachętą do dalszej w a l k i . Miał p r z y t y m — j a k m i mówiono — zatrwożyć słabych prze­ ciwników, zazdrosnych o w y n i k i . I m bliżej końca, t y m głośniej śpie­ wano u — cha! H y m n t e n miał daleko szerszy zasięg. Docierał on — j a k wierzono nie t y l k o do l u d z i , ale także do złych mocy czyhają­ cych na życie człowieka Był s w o i s t y m orężem w a l k i przeciw n i m . Jednakże n i e t y l k o głośne słowa były bronią stosowaną w walce ze złem (hałas był n a t u r a l n y m składnikiem w s z y s t k i c h gier r u c h o w y c h , d y - * namicznych, nie t y l k o szagaj charwach i sur charwach i jako t a k i był uważany za magiczny środek do w a l k i ze złem). Taką bronią była też sama gra. Magiczny sens strzelania polega b o w i e m n a odstraszaniu zła, " p r z e b i i a n i u " go Człowiek prezentował iednocześnie celność ręki siłę której p o w i n n o bać się zło. Sens g r y polegający na zniszczeniu zła potwierdzają też reguły i t o ­ warzyszące i m wyjaśnienia samych Mongołów. Na moje pytanie do­ tyczące układania astragali ( i sur w zawodach łuczniczych) w p r o s t na ziemi l u b na n i e w i e l k i m podwyższeniu, a nie n p . n a wysokości piersi człowieka, mówiono, że chodziło o to, b y nie strzelać do góry, lecz na ziemię, w k i e r u n k u k u dołowi, b y zniszczyć zło związane symbolicznie z k i e r u n k i e m d o l n y m , niższą częścią, ziemią. Uważając szagaj charwach za magiczny środek stosowany w walce �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 289 ze złem organizowano zawody najczęściej podczas Cagaan Sar, t j . w m o ­ mencie przełomowym, g d y toczyła się w a l k a między życiem a śmier­ cią w całej naturze. Do Cagaan Sar ograniczano się w i n d y w i d u l a n y c h przypadkach, w rodzinach, ale zawody, w których uczestniczyło więcej osób, organizowano w całym t y m przełomowym okresie (wiosennym) przeciągając je do k i l k u t y g o d n i , j a k w y n i k a n p . z materiałów zebra­ nych przez Dzoriga (por. przypis 46). W i n d y w i d u a l n y c h p r z y p a d k a c h grano też n i e k i e d y wówczas, g d y rodzina była dotknięta chorobą l u b g d y choroba zagrażała stadom. Grano wówczas n a w e t całymi d n i a m i w j u r ­ tach i w pobliżu zagród dla bydła wierząc, że demonstrując siłę i cel­ ność odstraszy się zło (chorobę). Starano się p r z y t y m czynić j a k n a j ­ więcej w r z a w y , co również miało cel magiczny. N i e grano jednak l a ­ tem, n a w e t w p r z y p a d k u choroby, zważając na obowiązujący w t y m czasie zakaz g r y w kości. Zakaz t e n był przestrzegany przez pasterzy dość konsekwentnie jeszcze w początkach naszego stulecia, nie w i e m więc, czy rację m a D z o r i g pisząc, że grano przez cały r o k , a zaintere­ sowanie grą nasilało się l a t e m . Być może były to jakieś i n d y w i d u a l ­ ne odstępstwa o d ogólnie akceptowanej reguły. Zastanawiać może jedno: dlaczego strzelano do astragali, które w ża­ den sposób n i e mogą być utożsamiane ze złem w grze, która miała słu­ żyć zniszczeniu tego zła? Dlaczego używano przedmiotów t a k cennych, jak rogi jelenia? W grze chodziło o to, b y p r z e d m i o t y te wybić poza granicę, jaką tworzyła deseczka l u b niewidoczna l i n i a tworzona przez same astragale ustawione na podłodze, l u b próg, który tę granicę s y m ­ bolizuje najpełniej będąc w i d o m y m znakiem przejścia, s y m b o l e m o t w a r ­ cia i właśnie — granicy. W sur charwach rysowano linię na ziemi, b y wybijać poza nią rzemienie. Jeśli astragal l u b rzemień nie wypadł po­ za linię, strzał uważano za niecelny. Chodziło b o w i e m o przerzucenie astragalu (i rzemienia) poza tę granicę, otwarcie j e j , umożliwienie p r z e j ­ ścia na drugą stronę elementom wyrażającym życie, jego kontynuację (astragal) i podkreślającym samą ideę przejścia. D o b r z y strzelcy b y l i nagradzani o k r z y k i e m u — cha! n i e t y l k o za celność, lecz za to, że dzię­ k i niej zapewniali g r u p i e zwycięstwo nad złem, śmiercią. Każdy strze­ lec walczył w interesie g r u p y . Nie t y l k o własnej drużyny, lecz r o d z i n y , którą rep»ezentował, r o d u l u b choszunu. Zawody, w których uczestniczyli mieszkańcy różnych choszunów, b y ­ ły organizowane nie t y l k o dla zmierzenia się w szagaj charwach czy eńjn gurwan naadam, ale także w i n n y c h grach. Ta prawidłowość n a Przełomie X I X i X X w . przedstawia się jednak w M o n g o l i i dość n i e ­ jasno. Możemy o n i e j wnioskować t y l k o z n i e l i c z n y c h w y p o w i e d z i i p r z y ­ kładów wskazujących n a to, że przed t y m okresem istniała jednak czę­ ściej przestrzegana zasada mierzenia się mieszkańców dwóch choszu4 8 18 " - Dzorig, 0 p . cii, s. 97. Etnografia Polska X X V I I / ! �290 IWONA KABZINSKA-STAWARZ nów przede w s z y s t k i m właśnie w okresie n o w o r o c z n y m . Możemy też domyślać się istnienia t a k i e j prawidłowości przez analogię do i n n y c h ludów A z j i Środkowej, które właśnie w t y m przełomowym okresie sta­ czały p r a w d z i w e w a l k i z udziałem mieszkańców p r z e c i w n y c h dzielnic miast, wiosek, członków p r z e c i w n y c h rodów i t p . W a l k i te miały po­ twierdzać istniejące opozycje — nie t y l k o między ludźmi, lecz także w naturze, kosmosie. Bardzo podobna do szagaj charwach była gra zwana môsôn szagaj charwach. Grano w nią zimą m . i n . także podczas obchodów noworocz­ n y c h . G r a ta była znana jeszcze w początkach X X w . przede w s z y s t k i m w zachodniej części k r a j u , choć — być może — "nie znały j e j wszy­ stkie zamieszkujące tę część k r a j u mniejszości etniczne (prawdopodob­ nie z n a l i j e j n p . Derbeci). O grze t e j w s p o m i n a się już w Tajnej hi­ storii Mongołów* . W l i t e r a t u r z e j e d n a k na ogół m i l c z y się na j e j te­ mat. J e d y n y m wyjątkiem jest n i e w i e l k i artykuł M , T a t a r . W grze t e j brały udział d w i e drużyny. Za c e l służyły astragale albo też kawałki rogów bydła domowego, kawałki drzewa l u b lodu. Układano je w jednej l i n i i wspólnej dla o b y d w u drużyn albo też w d w u l i n i a c h znajdujących się naprzeciwko siebie. Grający s t r z e l a l i puszczając po lodzie kawałki lodu l u b drzewa. Kawałki te nazywano sum. Grają­ c y kładł sum na dłoni i wypychał ją środkowym palcem, j a k b y w y p u s z ­ czał strzałę, dokładnie t a k samo, j a k c z y n i l i to uczestnicy szagaj char­ wach. Wygrywała ta drużyna, która wykonała więcej t r a f n y c h strza­ łów, Czasem strzały były p u n k t o w a n e , n p . za t r a f i e n i e w przedmiot znajdujący się w c e n t r u m l i n i i gracz otrzymywał 2 p u n k t y , za t r a f i e ­ nie w p r z e d m i o t y boczne — 1. I w tej grze uczestnicy w y s t r z e l i w a l i poza granicę, którą stanowiła l i n i a u s t a w i o n y c h obok siebie przedmio­ tów, e l e m e n t y życia, p r z e d m i o t y związane z n i m przez swą symbolikę i przypisywane i m znaczenie. A więc przede w s z y s t k i m astragale, na­ stępne drzewo, będące s y m b o l e m żywej p r z y r o d y i życia w ogóle, k a ­ wałki byczego r o g u ( b y k uważany jest za jednego z przodków przez niektóre l u d y mongolskie i dawcę życia) i wreszcie k o s t k i lodu, będące nie t y l k o zamrożoną wodą, której przypisuje się s y m b o l i c z n y związek z życiem, z prapoczątkiem, lecz mające same zdolności przekazywania życia. W wierzeniach mongolskich b o w i e m śnieg i lód mogą mieć udział w p r o k r e a c j i , zapłodnieniu kobiety. 9 5 0 Duże podobieństwo g r y do szagaj charwach, wyrażone zarówno w sa­ mej nazwie j a k i regułach, każe przypuszczać, że podobne były też j e j « W Tajnej historii Mongołów nie wymienia się co prawda nazwy gry, pisząc ogólnie, że Temudżyn i D z a m u k a g r a l i w kości n a l o d z i e O n o n u , a l e chodzi tu z a p e w n e właśnie o môsôn szagaj charwach. Tajna historia Mongołów, Warsza­ w a 1970. 5 0 M . T a t a r , Le moson sagaj charvach, H u n g a r i c a , v o l . 25: 1972, n r 1-3, s. 221-226. jeu d'osselets Mongol, Acta O r i e n t a i �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 291 magiczno-symboliczne funkcje, że i ta gra informowała o walce ze złem i miała służyć odstraszeniu mocy nieprzyjaznych człowiekowi. Współ­ cześni Mongołowie, o ile jeszcze pamiętają tę grę, widzą w n i e j już t y l ­ ko walkę między d w o m a drużynami, nie łącząc j e j t a k wyraźnie, j a k szagaj charwach czy sur charwach z walką o życie, z niszczeniem zła. Nie znajdziemy więc potwierdzenia t y c h przypuszczeń w w y w i a d a c h z pasterzami m o n g o l s k i m i . KOŃ I A S T R A G A L . CZAS PRZEJŚCIA Dla Mongołów astragal jest n i e t y l k o s y m b o l e m i c h pasterskiej go­ spodarki, nie t y l k o m a g i c z n y m środkiem stosowanym w m a g i i płodności i zabiegach związanych z kontynuacją życia. W i e l u Mongołów utożsa­ mia go metaforycznie i symbolicznie z k o n i e m . J a k i może istnieć zwią­ zek między astragalem a t y m zwierzęciem? Sami Mongołowie nie po­ t r a f i l i m i wskazać żadnego t r o p u . Asocjowanie astragala z k o n i e m n i e w y n i k a z i c h symbolicznej tożsamości, jaką mogłaby być s y m b o l i k a go­ spodarcza. A s t r a g a l w p r a w d z i e symbolizuje gospodarkę pasterską, nie czyni tego jednak koń. Wyjaśnienia związku należy więc szukać na i n ­ nej płaszczyźnie, przede w s z y s t k i m zaś w podobieństwie f u n k c j i peł­ nionych przez astragal i k o n i a w obrzędach. Jak już wspomniałam, astragal pojawiał się zawsze w sytuacjach przejścia, g d y pożądana była zamiana śmierci w życie, wzmocnienie życia i zapewnienie jego k o n ­ tynuacji. W obrzędach przejścia pojawiał się także koń. Towarzyszył on zmarłemu w wędrówce na miejsce pochówku. Jego głowę w r a z ze skórą wbitą na p a l pozostawiano jeszcze w średniowieczu p r z y grobie zmarłego 5i. Pamiętamy, że w pochówkach pozostawiano także astra¬ gale. U przodków Mongołów koń (a także pies) przechodził też przez miejsce, gdzie zazwyczaj siadywał zmarły za ż y c i a . Koń pełnił też ważną rolę w obrzędzie w e s e l n y m przewożąc pannę młodą, traktowaną jako reprezentantkę "tamtego świata" do d o m u teściów, co było równo­ znaczne z przekroczeniem g r a n i c y między strefą niebezpieczną, obcą (obszary należące do r o d z i n y p a n n y młodej) i bezpieczną (przestrzeń będąca w posiadaniu r o d z i n y młodego). T a k i c h przykładów symbolicz­ nego przekraczania g r a n i c y za pomocą konia z n a j d u j e m y wiele w l i 52 L i t e r a t u r a dotycząca r o l i k o n i a w pochówkach jest bardzo o b s z e r n a . P r z y ­ kłady udziału k o n i a w obrządzie p o g r z e b o w y m ludów m o n g o l s k i c h i i c h przodków obficie podaje W i k t o r o w a, op. c i t , s. 29, 125, 135, 149 i n . P a t r z też E . E . K u z m i n a , Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien snedniej Azii i drugich narodów starogo sWieta, [w:] S r t e d n j a j a Azija w driewnosti i sriedniewiekowie, M o s k w a 1977, s. 28-52. T a m też z n a j d u j e się o b s z e r n a bibliografia dotycząca k u l t u k o n i a i jego m i e j s c a w k u l t u r z e narodów A z j i Ś r o d ­ kowej. 5 1 M W i k t o r o w a, op. cit., s. 125. �292 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ teraturze mongolskiej, przede w s z y s t k i m w baśniach i b o h a t e r s k i c h epo­ sach. Wyścigi k o n i towarzyszyły też w s z y s t k i m ważniejszym świętom d o r o c z n y m i r o d z i n n y m związanym ze z m i a n a m i w c y k l u kalendarzo­ w y m i życiu j e d n o s t k i w rodzinie. Koń poprzez swój udział w obrzę­ dach przejścia staje się niejako s y m b o l e m dokonującej się zmiany, k o ­ m u n i k u j e o zachodzących przeobrażeniach. Jego pojawienie się jest już samo w sobie świadectwem r a n g i obrzędu, z n a k i e m przejścia. W o b ­ rzędach i sytuacjach przejścia występuje także astragal. I on pełni r o ­ lę źródła i n f o r m a c j i o zmianie, dokonanej l u b pożądanej. Rzadki dowód potwierdzający symboliczną tożsamość konia i astra¬ galu z n a j d u j e m y u Sandżejewa . Opisując szamański bęben D a r c h a tów podaje o n następujące informacje: "Między skórą jelenia a d r e w ­ nianą ścianą bębna znajdują się 2 końskie i 2 jelenie astragale, a także 21 astragali owiec i baranów. Te ostatnie mają wyobrażać s t a w y k o n i a " . Magiczno-symboliczne związki istniejące między astragalem i k o n i e m wyrażały też niektóre g r y . Były one związane z n o w y m r o k i e m , a więc czasem zmiany, przejścia. Najbardziej znaną grą, której astragal " w y ­ stępuje w r o l i k o n i a " , są wyścigi k o n i zwane mor'uralduulach, mor'uraldaan albo churdaan mor', będące niejako o d p o w i e d n i k i e m wyścigów k o n n y c h organizowanych w momentach przejścia z udziałem p r a w d z i ­ w y c h k o n i . N a piasku, kawałku materiału l u b p a p i e r u rysowano p r o ­ stokąt, który dzielono wewnątrz l i n i a m i p o z i o m y m i n a 9 części. Pola zwano gadzar (ziemia) albo urt (długość), a wyznaczające je l i n i e — dawaa (przełęcz). Czasem w górnej części prostokąta dodawano trójkąt, którym oznaczano miejsce, gdzie przybywały konie (mor barich gazar). Każdy z graczy stawiał swój astragal (będący jego " k o n i e m " ) u dołu prostokąta. Miejsce to zwano mor' tawich gazar. W mor'uralduulach, mor'uraldaan, grało 4 uczestników, w churdann mor' — do 9-11 włącznie. Gracze r z u c a l i najczęściej 4 astragalam i . W zależności od tego, ile z n i c h upadło stroną " k o n i a " do góry, gracz posuwał się po planszy. 'Jeżeli n p . na stronę " k o n i a " upadły 2 kości, posuwał się o 2 pola i t p . Gracz rozpoczynający grę mówił erged jawnal (jazda!), j a k b y rzucał komendę p r a w d z i w e m u k o n i o w i . Jak pisze E. Taube, przed w y k o n a n i e m r z u t u gracz podnosił do ust astragale i cicho ( l u b głośno) mówił: mor'buu, mor'buu, albo: minij mor'dôon unaaraj (mój k o n i u , u p a d n i j w j a k największej l i c z b i e ) . W ten sposób próbował wpłynąć na los, aby zwyciężyć. N i e w i e m n a i l e przykład podany przez Taube można uznać za powszechny. Podczas swoich badań bezskutecznie szukałam i n f o r m a c j i o t a k i c h próbach m a ­ gicznego wpływania n a los przez graczy. N a w e t jeśli jest to zabieg sto-53 54 5 8 goliju 6 4 1! G . D. S a n d z e j e w , w 1927 godu, Darchaty. Etnograficzeskij otczet o poiezdkie w Mon- L e n i n g r a d 1930, s. 62. E . T a u b e, Einige Mongolische Unterhaltungspiele, für Völkerkunde z u L e i p z i g " , v o l . 24: 1967, s. 60. " J a h r b u c h des Museum �NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE 293 sunkowo rzadko stosowany, zasługuje z pewnością na uwagę jako p r z y ­ kład sposobu oddziaływania na los. Wyścigi, w których występowały astragale — konie, były organizo­ wane nie t y l k o na planszy. W a j m a k u c e n t r a l n y m zapisałam n p . grę charajlt, polegającą na podobnych zasadach, j a k gra opisna poprzednio. Gracze układali 9 astragali w jednej l i n i i (zawsze stroną " k o n i a " d o gó­ ry), a następnie r z u c a l i j e d n y m astragalem. G d y wypadł "koń", gracz przesuwał swój astragal wzdłuż l i n i i astragali. K t o p i e r w s z y minął 9 astragali, t e n wygrywał. Z k o n i e m i astragalem związane też były g r y ruchowe. Uczestniczy­ ły w nich dzieci, które biegały trzymając astragal w ręku i przekazując go po drodze i n n y m dzieciom. Była to swoista sztafeta (mann buuchia). Informacje o n i e j zapisałam w a j m a k u wschodniogobijskim. Zwyciężał w t e j sztafecie t e n , k t o p i e r w s z y dobiegł do m e t y n i e zgubiwszy astragala. I znów p o w t a r z a się m o t y w wyścigu, z m i a n y w przestrzeni i cza­ sie. W p r z e k a z y w a n i u kości k o l e j n y m uczestnikom sztafety można w i ­ dzieć o d p o w i e d n i k p o k o n y w a n i a przeszkód. Jest to zawsze m o m e n t r y ­ zyka, można b o w i e m upuścić astragal, eliminując siebie ( i drużynę) z dalszej w a l k i . Patrząc p o d kątem s y m b o l i k i możemy powiedzieć, że gracz, który zgubi astragal, e l i m i n u j e się z w a l k i o życie, n i e p r z e k r a ­ cza symbolicznych granic, dzielących go od świata żywych. K o n s e k w e n ­ cje magiczno-symboliczne łączą się przede w s z y s t k i m z upuszczeniem astragala, nośnika życia, gwarantującego jego ciągłość. Astragal p o w i ­ nien znaleźć się za linią m e t y — granicą, jako znak trwałości życia, magiczny bodziec wspomagający jego rozwój'. W y m i e n i o n e t u g r y miały aspekt magiczny. Zachęcano do n i c h prze­ de w s z y s t k i m dzieci. Mówiono, że dobrze jest grać w mor' uralduulach czy churdaan mor', aby było dużo wyścigów, dużo świąt. Organizowa­ nie wyścigów było pożądane n i e t y l k o z u w a g i n a i c h aspekt l u d y c z n y . Wypowiedzi tego t y p u możemy potraktować j a k o przenośnię. Wyścigi, stanowiące element świąt, to oznaki zmiany, zwycięstwa n a d złem, śmiercią. I m więcej t a k i c h oznak, t y m zwycięstwo staje się bardziej w i ­ doczne. Użycie astragali w grze każe n a m łączyć ją z magią płodności, za­ pewnianiem k o n t y n u a c j i życia. Użycie astragali asocjowanych z k o n i e m podkreśla ponadto związek g r y z czasem przejścia, ze z m i a n a m i , co tłu­ maczy się także umieszczeniem g r y w kontekście now oroc z nym . Z m i a ­ nę symbolizują też r u c h y " k o n i a " na planszy (mor' uralduulach, mor' uroldoon, churdaan mor') wzdłuż l i n i i astragali (charajlt) l u b uczestni­ cy sztafety (morin buuchia). Na planszy służącej do w s p o m n i a n y c h gier na uwagę zasługują m . i n . poziome l i n i e zwane dawaa. Przełęcz w k u l ­ turze mongolskiej symbolizuje granicę, przejście, miejsce, w którym stykają się d w a światy. A b y dotrzeć do mor' barich gazar, gracz m u s i pokonać 9 t a k i c h przełęczy. 9 jest cyfrą magiczną, szczęśliwą, 9-krotne �^7 IWONA KABZINSKA-STAWARZ 294 powtarzanie "jakiegoś zabiegu g w a r a n t u j e jego' skuteczność. Przełęcz miała też d l a Mongołów znaczenie magiczne. J a k pisze D z o r i g w sta­ rej mongolskiej t r a d y c j i było przyjęte, że jeśli u l u b i o n y s z y b k i koń padł ze starości albo został zabity n a w o j n i e , to aby zachować n a w i e ­ k i pamięć o n i m , jego głowę umieszczono n a Szczycie góry, n a p r z e ­ łęczy (pódkr. — I K S ) , bądź po prostu w stepie w pobliżu rodzinnej miejscowości. U s y p y w a n o owoo i składano ofiary. Kobyłę, która miała się oźrebić, przyprowadzano n a to miejsce, co miało zapewnić n a r o ­ dziny równie dobrego, szybkiego konia. Miejsce takie nosiło nazwę m o rin tolgoj (głowa konia), morin dawaa (przełęcz konia) i t p . Tak więc m a m y w grze jeszcze jeden element mogący wskazywać na j e j symboliczno-magiczne związki z płodnością, z magią życia. Jest n i m obecność "przełęczy", przez które przechodzą astragale — " k o n i e " . Przytoczyłam t u t y l k o niektóre przykłady gier noworocznych, ogra­ niczając się do gier najbardziej p o p u l a r n y c h bądź też z jakiegoś wzglę­ du wyjątkowo interesujących. Gier t y c h było dużo więcej. Stanowiły one jednak najczęściej w a r i a n t y gier o p a r t y c h n a zasadach, j a k i e t u t a j podałam. K o l e j n e przykłady n i e wniosłyby więc niczego nowego (poza s a m y m materiałem) do i l u s t r a c j i tezy o pozaludycznych f u n k c j a c h gier, ich symbolice i związkach z magią, wreszcie do tezy o k o m u n i k a c y j ­ nej f u n k c j i gier, o t y m , że gra występuje j a k o k o m u n i k a t o kontekście czasowoobrzędowym, przekazujące idee w i e r z e n i o w e związane z t y m kontekstem. Msona Ka63HHbCKa-C aBaac T HOBOrOAHHE HX MOHrOJIBCKHE CHMBOJ1HKA H CB.H3H C HrPŁI. MAFHEfł PesKwe H a H36paHHbix n p a M e p a x MOHroJiBCKjix n i p a B T o p noKa3WBaeT HeKOToptie H3 He-pa3BJieKaTeJTMbK <ł>yHKUHH 3THX H i p . OflHOH H3 H H X HBJWeTCfl KOMMyHHKaTHBH3H <ł>yHKUJW. Hrpbl TOB o p j i T HaM o i e M - T c c n o M o m s K ) npaBHJi. Coo6memie, coflepacaiiieeca B STHX flaerea aaHHOH jcyjibType. c ynoTpe6jieHHeM Jmnca MyHHicaraBHaa CHMBOJIOB H 3Ha«reHHH, o6a3M aioiHHx B B npaBHnax, n e p e K O M - <j>yHKUHa H r p coneTaeTca n o s T O M y Hame Bcero c H X CHMBOJimecKolt (JryHKUHeH. H r p w nOHBJMIOTCH 0 6 b I 1 H 0 B TOHHO OnpeflejieHHOM BpeMeHHÓM H OÓpHflOBOM KOHTeKCTe. B 3TOM KOHTeKCTe OHH u cocTaBjisiioT cooómeHKe. O H H noflTBepKAawT OUHOBPCMCHHO coieTaiomHeca c H H M H B e p o B a i m a H Hflen. C B J B H Mesmry poflOM H r p H BpeMeHHÓ-o6paflOBMM K O H T C K C T O M , B K O TOPOM OHH noaBJiaioTca, noKa3aHw 3#ecb H a n p n M e p e MOHronbCKHX HOBoro,ziHHX H r p . ABTOP paccMaTpHBaeT npaBHJia H r p H M e w m H x MCCTO B HOBOrO/JHCC BpCMJI IlOBCIOJUy H3. TCppHTOpHH MoHrojiHH X I X - X X B B coo6me a HH noKa3breaer cBoeo6pa3Hyio TOKflecTBeHHOCTb nepeaaBaeMoró n r p a M H H BepoaaHHH, CBJI33.HHbIX C HOBblM TOAOM 55 D z o r i g , op. cit., s. 34. �NOWOROCZNE BpeMH nepexoaa, 6opb6w HoBwit rofl - 295 GRY MONGOLSKIE JKHSHH CO CMepTbio, 6 : i a r a c o no6eflbi SJIOM, JKHSHH, B03po*fleHHH BpeMCHH H K o c M O c a , a Taiojce B C A K H X O C H O B l e j i o B e i e c i c o r o c y m e c T B O B a r a a . 3 T O T a K K e nepnofl npopHuaHHfi H npaeMOB n o o6ecneieimio 6jiaronoJiyiH« H a Becb rofl. Taicyio rHHecKyio 4>yHKUHio ncnoJiHflJiH T a x x e H MOHroJitcKHe n r p w . MaraiecKaa $yHKHHa r p c o T e r a n a c b c H X KOMMyHHKaraBHOH H cHMBOjnnecKOH (J>yHKUHeH, B b i r e K a a Tarace H caMnx 3 M a - HBHO H npa- BHU 3THX BHflOB IIOBefleHHa. B npeoÓJiaflaiomeM 6oJibmHHCTBe H O B O T O O T H X aciparajiaMH H r p MOHronbcrae ( 6 a 6 a M H ) . AcrparaJiw B MOHroJibCKOił x y j i b r y p e CKOTOBOAM o6jiaflaK>T K nojibsoBajmcb ABHOH CHMBOJIHKOH MHOrOHHCJICHHOCTH H HJIOflOBHTOCTH. BMeCTe C T e M OHH CHMBOJlH3Hpywi CKOTOBOflHeCKOe X03HHC T B O . O H H ynoTpe6jiHJiHCb n p n M a r m e c r a x n p n e M a x no oGecneHeHHw n p o f l J i e m i a J K H S H H (mofleił H acHBOTHbix) H J I H y K p e m i e m i i o ee, o 6 j i e n e H H i o n e p e x o f l a H3 C O C T O A H H A C M e p r a (6ojie HH) B coc- 3 TOHHHe 3KH3HH (3flOpOBbfl). neiMMH, 3 T a CHMBOJIHKa a C T p a r a J I , IlpHMCHHCMblX yicpenjiaeT cHMBOJiHKy caMHX H r p , c j i e f l y w u r y i o C He-pa3BJieKaTCJTbHbIMH H3 H X npaBHJi. CHMBonHKe a c T p a r a J i , a T a i c * e H X He-pa3BJieKaTejibHwM <J>yHKu.HaM n o c B a m e H a oxnenbHaa nacTb cTaTbH. Aajree B c r a T b e o 6 c y K « a i o T c a HecKonwco H r p , npaBHJia K O T o p w x cooSmaioT o n p o HCxoflameM B HOBoroflHHH nepnofl npHBjieKaK>Tca n p H M e p w w p C H M B O J T H H C C K O M pacnpeflejieHHH 6 o r a T C T B Meatfly JHOABMH. B K O C T H H K a p T O i H w x H r p . B C B O K J onepeflb noKa3aHM n r p w , c«a- 3anHbie c Hfleett c o T B o p e r a a MHpa, B0cco3flaHHa BpeMeHH H K o c M o c a , H n r p w c o o 6 m a w m H e o n p e oflojieHHH r p a H H Mexqry »CH3Hbio H CMepTbio, o no6efle XOH3HH, cjiyacamne BMecTe c T C M H rHBaHHio 3jia, y r p o x c a w m e r o lejiOBeicy O C O 6 C H H O CHJibHO B MOMCHTH omy- n e p e x o f l a . LTocJieflHaa n a c T b CTaTbH n o c B a m e H a n r p a M , B K O T O P H X a c T p a r a n n o a B J i a e T c a A K O S M B p o j i H KOHa. K o m , H a c T p a raji o c y m e c T B J i a r o r B MOHroJibCKOH Kyjn.Type cxoflHBie KOMMyHHicaTHBHbie (fryHKiiHH. O H H n o a B ^ a i o T c a name B c e r o B coo6maa o MOMCHTM B O 3 H H K H I C H HJTH nepexofla ( n o x o p o H M , CBaflb6a, CMeHa BpeMeH rofla H T . n . ) , py6eaca Meatfly acejiaTenbHofl npeMeHe, npeoflojieHHw CBeTOM". O H H oflHOBpeMeHHO flOJixoibi ManwecwiM o6pa30M noflflepacHBaTb "STHM" H „TeM HenoBeica B ero 6 o p b 6 e 3 a n e p e x o a r p a H H Meatfly 6 j i a r o M H 3 A O M , a o B H b i o H CMepTbio, " S T H M " H " T e M C B C T O M " . ABTOP B He p a c c M O T p e j i a Bcex BasKHeHinnx HOBoroflHHx noflroTaBjiHBaeMoii HfleH, noflTBepsKflaioiflHxca B . n e i a r b B T O P O H n a c T H CTaTbH 6 y f l y T pacMOTpeHbi Ha npHHiinne yrpaHeHHoe-HaHfleHHoe, nrpw, nrpaMH. ocHOBaHHbie cBa3aHHbie c Hfleen c o T B o p e H H a , posKfle-HHa 3KH3HH, a Taiotce Ta6jiHHHbie n r p b i H3o6pa»caiomHe 6opb6y Meatfly 5KH3HŁIO H CJVtCpTBK) MC^CflV flBYMJT OCHOBHUPvtH npOTMBOITOJTOJKHOCTflMH BŁI^CJlHCMŁrMH BCCMH H3.pOpHa.MH MHpa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6efb4431da4571326b9c9bc6ca60fef.pdf c9b1bca8780c7b856a5b40db16a0c2e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1005 Title A name given to the resource Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.235-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI Eskimosi zamieszkiwali północne t e r e n y (wraz z w y s p a m i ) A m e r y ­ k i Północnej, Grenlandię i Półwysep Czukocki K Eskimosi amerykańscy z a j m o w a l i k r a i n y rozciągające się tuż za północną granicą lasów na t y m kontynencie, obejmujące ziemie n a zachód i północ od Z a t o k i H u d sona, północną Alaskę oraz wybrzeża G r e n l a n d i i . G r u p o m koczującym po Alasce, B a r r e n L a n d i G r e n l a n d i i poświęcono w i e l e u w a g i , badań i opracowań w l i t e r a t u r z e etnologicznej Natomiast Eskimosi z B a r r e n Plains okazali się enklawą p r a w i e n i k o m u nie znaną. K o n t a k t z n i m i b o w i e m utrudniały wyjątkowo, n a w e t j a k n a Arktykę, o k r u t n e w a r u n ­ k i k l i m a t y c z n e . I n n e g r u p y miały więc więcej szczęścia ( l u b nieszczę­ ścia) do kontaktów z Białymi. Dlatego wiedza o n i c h jest dziś niepo­ równanie większa. Dlatego też, jeżeli chodzi o k o n t y n e n t amerykań­ ski, p r o b l e m Eskimosów najczęściej sprowadzany zostawał do zasta­ nowień n a d s t o p n i e m i c h wyniszczenia biologicznego i nieprzystosowa­ nia do c y w i l i z a c j i . G r e n l a n d i a zaś i Półwysep Czukocki, gdzie historia potoczyła się inaczej, prezentują d w a różne sposoby rozwiązań współ­ istnienia i kontaktów odmiennych g r u p l u d z k i c h i k u l t u r . 2 3 4 1 W t y m a r t y k u l e n i e korzystałam z materiałów odnoszących się do E s k i m o - mosów a z j a t y c k i c h . 2 Opracowań i e d y c j i materiałów dostępnych w P o l s c e jest k i l k a s e t . D l a p r z y ­ kładu przytoczę k i l k a : of a North Eskimo. Six Annual t e n ż e , The Museum gical of of Results American 1936; Eskimo National of Land Barrow I. M . K a m i ń s k i , Kaladlit-Greenlanders, of and Hudson York Expedition, 1887-1888; The 1959; N. Ginące of a Second the B u r e a u X V , .1, N e w North K. voyage American Bay, Central 1884-1885; B u l l e t t i n of t h e A m e r i c a n Ethnolo­ 1901; J . M u r d o c h , Eskimo. of the Eskimos, discovery The Ethnology, Report B i r k e t - S m i t h, The The of 1824; F . B o a s , I X Annual Alaskan A. C h a n c e , 1966; P . F r e u c h e n , Book 'F.Mowat, 4 History, Ethnology, Journal 1821, 1822, 1823, L o n d o n of Baffin of the Point Washington E. iParry, Report R. F . S p e n c e r , Society, York W. West Passage, A Eskimo Study of the B u r e a u Eskimo, in of North London Ecology and Alaska, New C l e v e l a n d a n d N e w Y o r k 1957. plemię, W a r s z a w a 1972. Minority as Majority: Changes " E t h n o l o g i a P o l o n a " , v o l . 6: 1980. in Status. The Case of �ANNA 236 ZADROŻYŃSKA Eskimosi, j a k podkreślają to wszyscy n i e m a l badacze« i autorzy wykorzystujący wiedzę o i c h k u l t u r z e do teoretycznych r o z p r a w , na całym z a m i e s z k i w a n y m przez siebie obszarze s t a n o w i l i zasadniczo mało zróżnicowaną grupę antropologiczną, językową, kulturową. N i e w i e l k i e a drugorzędne różnice w i c h k u l t u r z e w zależności od szlaków wędrówek (wybrzeża l u b t e r e n y w głębi lądu) były w a r i a n t a m i , p r z e t w o r z e n i a m i zasadniczego podstawowego sposobu życia i przystosowania do środo­ w i s k a naturalnego. Środowisko to zaś należało i należy do n a j s u r o w ­ szych na świecie n i e t y l k o dla człowieka. Jednocześnie j e d n a k otacza­ ło l u d z i s w y m n i e p o w t a r z a l n y m pięknem, można b y rzec, s t r u k t u r a l n e j czystości l i n i i i b a r w y , mąconych t y l k o przez k i l k a d n i w r o k u w y b u ­ chem rozkwitającej roślinności. Czystość t a zawiera się w n a t u r a l n y m powiązaniu b i e l i i czerni, śniegu i nieba, kontraście jałowej z i e m i i n i e ­ p r z e b r a n y c h stad k a r i b u przewalających się przez j e j martwotę, dnia i nocy, lata i z i m y , życia i śmierci . 6 7 A r k t y k a j e d n a k nie była p u s t k o w i e m . Żyły t a m zwierzęta i rośli­ n y . Żyli t a m I n u i t , ludzie z w a n i przez i n n y c h Eskimosami». Z i m a t r w a t u przez przeważającą część r o k u , a w t e d y przez k i l k a miesięcy słońce nie pojawia się na niebie. L a t o arktyczne w y b u c h a nagle i nagle odcho­ dzi. Niskie porosty kwitną jeden dzień. P o t e m p r z y r o d a cichnie. P r z e ­ miana t a wyznaczała życie zwierząt i l u d z i . Wraz z l a t e m pojawiały się zwierzęta, szansa życia d l a l u d z i . Nastawał dzień. W r a z z zimą jeszcze raz przychodziły w i e l k i e stada k a r i b u , a na wybrzeżach pojawiały się w i e l o r y b y . Lecz dzień odchodził i człowiek szukał miejsca n a zimowe przetrwanie. R y t m p r z y r o d y wyznaczał r y t m życia I n u i t . Było to p r z y ­ stosowanie się do warunków, n i g d y zaś nie była to w a l k a z n i m i . Czło­ w i e k nie miał t u szans na walkę. 9 D l a człowieka istniał wyraźny podział na s p r a w y l a t a i s p r a w y z i ­ m y . Z i m o w e życie skupiało się w osadach, gdzie okresowo zamieszki­ wało k i l k a (rzadziej kilkanaście) r o d z i n " , w solidnie w y b u d o w a n y c h , nierzadko k a m i e n n y c h domach, mogących pomieścić k i l k a rodzin. Po­ wszechność z i m o w y c h domów w y d a j e się być wystarczająco p o t w i e r d z o ­ na na całym t e r y t o r i u m z a j m o w a n y m niegdyś przez Eskimosów. Rów5 P a t r z p r z y p i s 2. •Np. studium Eskimosów. Studium M. M a u s s, z morfołogii Szkic o j s z a w a 1973, s. 567-704; R . C a i l l o i s , Teoria !' 1973, s. 73-120; t e n ż e , Teoria | ' R . B u l i a r d , Misje i op. cit, sezonowych społecznej, [w:] przemianach Socjologia zakazów, społeczeństw i antropołogia, [w:] Żywioł i ład, War- Warszawa święta, tamże, s. 121-159. na krańcu świata, W a r s z a w a 1974, s. 33-37; F r e u c h e n , s. 17 n.; M o w a t , op. cit, s. 5-6. 8 Miano Eskimosów nadali I n u i t podobno sąsiadujący z n i m i Indianie. Eski- m e o w z n a c z y t y l e , co " Z j a d a c z s u r o w e g o mięsa", i 8 i 1 0 j|. i: iii II! M a u s s, op. cit., S p e n c e r , op. cit, s. 13-23. M a u s s, op. cit; Land... B o a s, The Central Eskimo ... oraz The Eskimo of Baffin �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 237 nocześnie też budowano podczas wędrówek po śnieżystej p u s t y n i i g l u . Jako zimowe d o m y rozpowszechniły się one dopiero w t e d y , gdy za­ brakło bardziej trwałego budulca. M a r t w o t a z i m y stawała się porą za­ cieśnienia więzi pomiędzy ludźmi. Konieczność czasowego sąsiedztwa wprowadzała wspólnotę jedzenia, spania, obrzędów, m a g i i . W t e d y też opowiadano baśnie, legendy, m i t y . Z d r u g i e j jednak s t r o n y ta bliskość l u d z i , i c h skupienie w obrębie osady czy nawet jednego d o m u , można traktować j a k o konieczność przełamywania l u d z k i e j samotności i o t a ­ czającego m r o k u prowadzące do odczuwania i n n y c h wokół siebie. G d y świat stawał się coraz bardziej nieprzyjazny, poczucie wspólnego i s t n i e ­ n i a przynosiły obrzędy, opowiadane m i t y i życie i n n y c h I n u i t . Również z tej bliskości wynikać mogły n a t u r a l n e w t y c h w a r u n k a c h agresywne rekacje mieszkańców osady, d o m u , i g l u . G d y więc pojawiały się pierwsze s y m p t o m y w i o s n y - l a t a , Eskimosi rozpoczynali n a t y c h m i a s t p r z y g o t o w a n i a do wędrówki, polowań i bardziej p r y w a t n e g o niż zimą życia. L a t e m każda rodzina mogła wędrować osobno. Jednak g d y n a ­ p o t y k a n o n a s z l a k u n a m i o t y i n n y c h I n u i t , w i c h pobliżu rozbijano własne n a m i o t y . 1 1 Eskimosi j a d a l i przede w s z y s t k i m mięso. Rośliny i g l o n y m o r s k i e (znajdowane przede w s z y s t k i m w żołądkach u p o l o w a n y c h zwierząt) spo­ żywali rzadko i okazjonalnie. Podstawą wyżywienia były więc zwie­ rzęta: i c h mięso i tłuszcz. One też dostarczały p o d s t a w o w y c h surowców do w y k o n a n i a wszystkiego, co człowiekowi było potrzebne do życia: n a ­ miotów, sprzętów, b r o n i , sań, łodzi, ubrań, okryć, zabawek i t p . Oprócz wielorybów na wybrzeżach i k a r i b u na lądzie polowano na f o k i , w i l ­ k i , rosomaki, polarne niedźwiedzie i g r i z z l i , lisy polarne, białe w i e l o r y ­ by (bieługi), o r k i , a r k t y c z n e p t a k i ( p a r d w y , k a c z k i itp.) i r y b y . Te os­ t a t n i e j e d n a k były t y l k o d o d a t k i e m do mięsa, n i g d y nie stanowiły pod­ s t a w y pożywienia Eskimosów. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h ludzie przystosowali się do p r z y r o d y b a r ­ dziej niż n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h . I c h życie w ciągu r o k u dzieliło się na d w a podstawowe sposoby egzystencji: z i m o w y i l e t n i , odmienne o d siebie t a k , j a k różne były w t e d y w a r u n k i otaczające I n u i t . D w i e części r o k u , d w a sposoby życia w r a m a c h jego jedności, stanowiły części sobie przeciwstawne, lecz uzupełniające. Człowiek jednak dalej kategoryzo­ wał dostrzegalny i r e a l n y świat. Był o n znany l u b nieznany. L u d z i e natomiast t w o r z y l i grono b l i s k i c h l u b odległych, zaprzyjaźnionych l u b w r o g i c h . O c z y w i s t y również był podział w zależności od płci. Cztery więc zasadnicze cechy: znane i nieznane, żeńskie i męskie wyznaczały 1 2 1 1 F r e u c h e n, op. cit., s. 161-182; C h a n c e , op. cit., s. 77-78. 1 8 L u d z i e , których b y l i nuunamiut kie ssaki (ludem morskie, a życie koncentrowało się wokół polowań n a k a r i b u , zwani ziemi). C i zaś, którzy p r z e d e w s z y s t k i m p o l o w a l i n a w i e l ­ głównie S p e n c e r , op. cit, s. 14. wieloryby, zwani byli tareumiut (ludem morza), �ANNA 238 ZADROZYŃSKA podstawy eskimoskiej k l a s y f i k a c j i l u d z i . W i c h obrębie przebiegało ży­ cie człowieka. Cechy te, j a k k o l w i e k w y k o r z y s t y w a n e w kategoryzacjach człowieka i świata w n i e m a l w s z y s t k i c h k u l t u r a c h , t u w szczególny sposób zostały zrealizowane. Życie b o w i e m Eskimosów zależało przede w s z y s t k i m od współdziałania z i n n y m i . Było ono w a r u n k i e m sine quo, non zarówno w okresie z i m y , j a k lata (choć w każdej z t y c h pór o d ­ miennie). W y d a j e się, że działania I n u i t i reguły i c h k u l t u r y najwyraź­ n i e j przejawiały się w trzech głównych k i e r u n k a c h i c h aktywności: zdobywania pożywienia, posiadania i w y c h o w y w a n i a dzieci oraz rozsze­ rzania kręgu l u d z i bliskich. W t e d y zasady k l a s y f i k a c j i świata i l u d z i przybierały szczególne znaczenie dając szanse przeżycia, niespotykania śmierci. K O B I E T A I MĘŻCZYZNA W społeczności Eskimosów przysługiwały i m zgoła odmienne s t a t u ­ sy. Podróżnicy, misjonarze i badacze podkreślali rzucającą się w oczy nierówność p r a w mężczyzn i kobiet. Była to j e d n a k nierówność pozorna zrozumiała wyłącznie d l a t y c h , którzy c o k o l w i e k pojęli z zasad k u l t u r y I n u i t i " . W istocie nie może być nierówności t a m , gdzie życie człowieka zależy przede w s z y s t k i m od współpracy, a w a r u n k i k l i m a t y c z n e w y ­ magają stałego p a r t n e r s t w a , poświęcenia, szacunku d l a w i e d z y d r u g i e ­ go człowieka, umiejętności korzystania z n i e j , wzajemnej dbałości. W A r k t y c e samotny mężczyzna, nawet p o m i m o doskonałego opano­ w a n i a s z t u k i polowań, potrzebował kobiety. Bez n i e j nie miał go­ towanego mięsa, w y p r a w i o n y c h skór, uszytego ubrania, wysuszo­ n y c h butów, odzieży, rękawic. N i e miał zapasów suszonego mięsa n a podróże. N i e miał potomstwa, które na starość zabezpieczałoby m u pożywienie, mięso i tłuszcz. N i e miał więc przyszłości. Samotna zaś kobieta skazana była na mieszkanie i podróżowanie ze s w y m i k r e w n y ­ m i , a w okresach głodu n a niechybną śmierć. Mężczyzna był t y m , któ­ r y dostarczał pożywienia, skór i tłuszczu; kobieta tą, która p r z e t w a r z a ­ ła przywiezione z polowania dobra, przygotowywała zapasy. Każde z n i c h miało w d o m o w y m gospodarstwie swe własne rzeczy zwązane z w y k o ­ n y w a n y m i pracami. Wszystkie narzędzia łowieckie, szczególnie zaś ło­ dzie do połowu wielorybów (umiaki), osobiste ubrania, b u t y , rękawice i t p . należały do mężczyzny. Kobieta, poza odzieżą, miała sprzęty do go­ towania, narzędzia do obróbki skór, lampę tłuszczową do oświetlania do­ m u czy i g l u . Pozostałe rzeczy, j a k k a j a k i , sanie czy psy z zaprzęgu, n a ­ leżały do n i c h wspólnie, choć przede w s z y s t k i m troszczył się o nie mężczyzna. Nie łamano zasad rozdzielności osobistych rzeczy i wyłącz­ ności i c h używania przez właściciela. Byłoby to niegodne, j a k niegodne |; j\\ i, li­ ii 1 1 Np. Y o r k 1927. M o w a t, op. cit; K. R a s s m u s s e n, Across Arctic America, New �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 239 na przykład mężczyzny byłoby wspominanie swojej żony podczas wspól­ nego z i n n y m i polowania czy dopuszczanie do głosu swej k o b i e t y w m i e j s ­ cu p u b l i c z n y m . F o r m y te pokrywały często zwykłą ludzką czułość i ser­ deczność, a n a w e t szacunek dla kobiety, której zdanie zawsze brał p o d uwagę mężczyzna, g d y musiano rozstrzygać o ważnych problemach. F o r m y te również wprowadzały ład i w miarę b e z k o n f l i k t o w e działania w e wspólnym gospodarowaniu. Dlatego też bezwzględnie zabronione było w y k o n y w a n i e przez k o b i e t y prac mężczyzn. Szczególne zaś t a b u nałożone było na polowania na w i e l o r y b y i sprzęt do tego służący. R ó w ­ nież t o w a r z y s k i e spotkania stawały się głównie domeną mężczyzn. W niektórych rejonach k o b i e t y nie uczestniczyły na przykład w p r a w i e r y t u a l n y m jedzeniu przez mężczyzn gotowanego mięsa. Gdzie indziej natomiast n i e obowiązywał i c h t e n z a k a z . Jeżeli brały udział w e wspólnych posiedzeniach, to tworzyły raczej tło t o w a r z y s k i e j k o n w e r ­ sacji mężczyzn. 14 Wśród Eskimosów daje się wyróżnić d w a rodzaje kontaktów między k o b i e t a m i i mężczyznami. P i e r w s z y m z n i c h i najwyraźniejszym było małżeństwo. D r u g i m — różnorakiego rodzaju więzi oparte na stosunkach seksualnych. T a k i e rozróżnienie może wydać się paradoksalne. Należy jednak pamiętać, że codzienne życie r o d z i n y , więc p a r y małżeńskiej, opierało się przede w s z y s t k i m n a wspólnym działaniu o charakterze e k o n o m i c z n y m . Związek zaś seksualny n i e bywał t r a k t o w a n y j a k o z a ­ czątek r o d z i n y , jeżeli kobieta i mężczyzna nie m i e s z k a l i razem, n i e p o d ­ kreślali wspólnych p r a w do upolowanej z w i e r z y n y , do wzajemnej o sie­ bie dbałości, podziału p r a c y w e wspólnym gospodarstwie. Wszystkie te gesty demonstrowane były publicznie zgodnie ze z n a n y m i n n y m sce­ nariuszem. G d y starający się o dziewczynę chłopak uzyskał już zgodę na zawarcie małżeństwa od j e j ojca (po uprzedniej, najczęściej szczegó­ łowej naradzie dwóch zainteresowanych matek, p o t e m rodziców d z i e w ­ czyny), darowywał j e j skórę k a r i b u , rosomaka czy lisa, b y ją w y p r a w i ­ ła. G d y dziewczyna siadała na p r o g u swego d o m u czy u wejścia do n a m i o t u , b y wykonać tę pracę d l a t y c h , którzy ją w i d z i e l i (a w i d z i e l i ją wszyscy sąsiedzi), stawało się oczywiste, że w przyszłości c i dwoje staną się małżeństwem . Z chwilą przeniesienia się dziewczyny do n a m i o t u rodziców chłopca (najczęściej) l u b ustawienia przez młodych wspólnego n a m i o t u w pobliżu siedziby którejś z rodzin, uznawano m a ł ­ żeństwo za zawarte. Zdarzało się, że jeszcze przez długi n a w e t czas p r o ­ w a d z i l i młodzi wspólne gospodarstwo z rodzicami. Uzbieranie skór n a urządzenie własnego schronienia, zdobycie potrzebnego sprzętu myśliw­ skiego i domowego wymagały pracy, szczęścia i czasu. 15 G d y n i e następowały k a t a k l i z m y w przyrodzie, stada zwierząt w ę - op. cit, 1 4 F r e u c h e n , 15 Tamże, s. 79-121. s. 135-186. i . �5 ANNA 240 ZADROŻYŃSKA i S \ | li | | | j l j ! i i I f i 1 f j f | I 'j i \ j drowały w p r z e w i d z i a n y c h porach, małżeństwo mogło zagwarantować wyżywienie sobie i n a r o d z o n y m dzieciom. Często j e d n a k zdarzało się, że zwierzęta, których coroczne wędrówki zapewniały pożywienie L u ­ dziom K a r i b u czy Morza, nie przychodziły na czas. W t e d y następował głód. Zaczynał się już od wczesnej z i m y . Żadna współpraca n i e była w stanie przełamać śmierci. W t y c h sytuacjach Eskimosi p o d d a w a l i się w y r o c z n i losu regulując jedynie kolejność odchodzenia do k r a i n y p r z o d ków poszczególnych członków rodziny. K i e d y głód wymagał śmierci, którejś nocy w m r o k odchodził najstarszy człowiek z d o m u czy i g l u . Chociaż wyjście w śniegową pustkę nie odbierało całkowicie nadziei na życie, s t a r y człowiek n i g d y n i e wracał. Odejście jego p r z y j m o w a n o m i l ¬ czeniem, n i e k i e d y pożegnalnym gestem należnym zmarłym. G d y zwierzęta nadal się n i e pojawiały, z n a m i o t u odchodziło najmłodsze dziecko, potem kolejno starsze, p o t e m i c h m a t k a . Mężczyzna odchodził na końcu . O k r u t n e p r a w o p r z y r o d y wymagało, b y przede w s z y s t k i m odchod z i l i ci, którzy porzuceni przez i n n y c h m u s i e l i b y i t a k umrzeć: starzec, dzieci bez rodziców, kobieta bez mężczyzny... Zdarzało się, że któreś z małżonków umierało przedwcześnie. W t e d y pozostałe p r z y życiu m u ¬ siało znaleźć wsparcie w powtórnym małżeństwie, b y zapewnić życie dzieciom. Można też było oddać je i n n e j rodzinie, chociaż w t y m w y p a d k u adopcja nie była wcale prosta « . Eskimosi znali zwyczaj (rzeczywiście było to zupełnie zwyczajne) zabijania niemowląt w p e w n y c h szczególnych okolicznościach. P r a k t y ­ k i te oburzały Europejczyków. W t y m j e d n a k w y p a d k u trzeba przede w s z y s t k i m brać pod uwagę to, że zabijano t y l k o te dzieci, które miały niewielką szansę na przeżycie l u b n i e miały j e j wcale. Zabijano przede wszystkim dziewczynki " z a n i m rodzice zdołali się do n i c h przywiązać", więc tuż po urodzeniu. Obawiano się, że n a d m i a r dziewcząt spowoduje i c h samotność przez całe życie, że nie znajdą mężczyzny, który będzie dla n i c h polował. Oznaczało to śmierć albo d o d a t k o w y wysiłek rodziców, b y żywić ją do końca swego życia. Jeśli j e d n a k n a w e t zna¬ lazłaby męża, to i t a k odejdzie od rodziców, pozostawiając i c h na łasce synów. W przyszłości więc byłaby mało przydatna. Ponadto nowo n a rodzona "blokowała" następną ciążę swej m a t k i (Eskmoski karmiły przez k i l k a l a t dzieci piersią, co uniemożliwiało i m w t y m czasie zajście w ciążę), która może pozwoliłaby urodzić j e j syna. Najdogodniejszym rozwiązaniem w p r z y p a d k u narodzenia się d z i e w c z y n k i byłaby u m o w a z przyjacielem rodziców, że w przyszłości zostanie żoną i c h syna. Można 16 1 8 ; ; ' ! ) | i | 'i J ł I | Il l i :l 18 S p e n c e r , op. cit., s. 152-153. 17 Piszę o t y m w dalszej części artykułu. 18 Freuchen, op. cit., s. 97-98. Zdarzało się też, że t a k i niemowlę-chłopca podczas głodu, tamże, s. 102. s a m los spotykał �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 241 | i też było oddać ją i n n e j rodzinie, jeżeli znaleźliby się chętni do j e j adoptowania. W p r z e c i w n y m razie czekała ją t y l k o śmierć. W społecznościach eskimoskich najczęściej istniał n a d m i a r mężczyzn. K o b i e t y więc p r a w i e zawsze po śmierci jednego męża miały szansę na powtórne wyjście za mąż. Natomiast samotny mężczyzna był w stanie dać sobie radę, choć wymagało to ogromnego wysiłku. Zawsze j e d n a k mógł liczyć na to, że któryś z przyjaciół pożyczy m u swą żonę n a okres wędrówki albo, że w y p r a w a odbędzie się wspólnie. Ta f o r m a współ­ działania i współpracy w y m a g a jednak szerszego omówienia. Wykluczając małżeństwo w k u l t u r z e Eskimosów można odnaleźć pięć rodzajów kontaktów seksualnych. 1. Zwyczajne współżycie (poza zwązkiem małżeńskim) seksualne k o ­ biet i mężczyzn, którym społecznie takie prawo przysługiwało. E s k i m o ­ si sprawy płci t r a k t o w a l i w sposób n a t u r a l n y . Młodzież przed małżeń­ stwem nie zachowywała żadnych ograniczeń w t e j dziedzinie. Lecz nic bardziej mylącego j a k przypuszczenie, że dozwolony bywał każdy k o n ­ t a k t fizyczny. Krąg r o d z i n y czuwał, by nie zostały przekroczone zasa­ dy egzogamii, ściśle obowiązujące p r z y z a w i e r a n i u małżeństw, a n a j ­ częściej eliminujące z grona potencjalnych współmałżonków mieszkań­ ców t y c h samych osad (najprawdopodobniej, j a k się sądzi, osady za­ mieszkiwały g r u p y k r e w n y c h ) . Krąg r o d z i n n y również czuwał, b y n a przykład w razie waśni między r o d z i n a m i koniecznie nastąpił seksual­ ny k o n t a k t między i c h przedstawicielami. F a k t t e n pozwalał zażegnać kłótnię, nie prowadził jednak do t r w a l s z y c h związków czy zobowiązań ekonomicznych. W dalszym dorosłym życiu kobieta miewała k o n t a k t y seksualne ze s w o i m mężem albo z i n n y m i mężczyznami, lecz zawsze wynikało to z i n i ­ c j a t y w y j e j męża. K o n t a k t bez takiego przyzwolenia l u b chociażby t y l ­ ko wejście obcego mężczyzny do n a m i o t u k o b i e t y podczas nieobecności jej męża mogły być uznane za naruszenie p r a w małżeńskich i bywało surowo karane: mężczyzna bił publicznie kobietę (nawet jeżeli nie było w t y m j e j w i n y ) , a niedoszły kochanek mógł nawet zostać zabity przez obrażonego męża « . 2. Pożyczanie żon między zaprzyjaźnionymi mężczyznami, k i e d y j e ­ den z n i c h wybierał się " n a szlak", a nie miał własnej żony *>. Kobieta, żona przyjaciela l u b któregoś z partnerów ^ (nigdy zaś k r e w n y c h ) , z i n i ­ c j a t y w y swego męża towarzyszyć mogła podczas d r o g i mężczyźnie, p r o ­ wadząc jego sanie, dbając o jedzenie i odzież, dostarczając ciepła w m r o c z n y m chłodzie nocy. Po powrocie wszystko powracało do dawne- 16 1 19 F r e u c h e n , op. cit., s. 95 n. 80 Tamże, s. 79-100; S p e n c e r, op. cit., s. 83-84. 2 1 Wyjaśniam to w dalszej części artykułu. Etnografia Polska XXVII/! P f | j j �'i ANNA 242 I] I j j 1 | I 1 ] j | I j 1 'l i ZADROŻYNSKA go s t a n u . Z tą formą przyjaźni spotykało się na Alasce czy G r e n l a n d i i w i e l u Białych przyjaźniących się z I n u i t . 3. Zwyczaj zwany wymianą żon wymagał już ściślejszych związków i współpracy między mężczyznami. Powodował o n specyficzne konseksekwencje. Obejmował t y l k o mężczyzn żonatych, których przyjaźń l u b p a r t n e r s t w o zostały wcześniej potwierdzone wymianą darów, wspóln y m podróżowaniem i p o l o w a n i a m i . W y m i a n a żon między n i m i mogła być długoterminowa l u b jednonocna. Zawsze j e d n a k d o k o n y w a n o j e j z i n i c j a t y w y mężczyzn. Żony wymieniać m o g l i mężczyźni nie spokrewnien i a n i nie spowinowaceni ze sobą. O s w o i m planie dokonania zamiany kobiet nie zawsze i n f o r m o w a n o żony. Zdarzało się, że któraś z n i c h n i e zechciała przyjąć w s w o i m namiocie przyjaciela m ę ż a . Następnego r a n k a p r a w o w i t y mąż karał ją publicznie. G d y następnej nocy również n i e chciała wykonać polecenia męża, groziło to dyshonorem d l a mężczyzny, jego przyjaciela, a nawet waśnią między r o d z i n a m i . W konsekwencji w y m i a n y żon zacieśniała się współpraca między mężczyznami. Powstawała również f o r m a półpokrewieństwa pomiędzy i c h p o t o m s t w e m * zobowiązująca wszystkie i c h dzieci do współpracy i pomocy w przyszłości. 4. R y t u a l n a w y m i a n a k o b i e t " , którą odprawiano podczas obrzędów wiosennych, gdy niespokojnie oczekiwane zwierzęta n i e przychodziły na swoje doroczne szlaki. Przywódca polowań (często bywał o n jednocześnie szamanem) zwoływał w s z y s t k i c h dorosłych mieszkańców osady. W niektórych eskimoskich osadach zebranie to obejmowało t y l k o zamężne k o b i e t y i żonatych mężczyzn, gdzie indziej uczestniczyli w n i m wszyscy dorośli i w pełni sił ludzie. Szaman w s k u p i e n i u oddawał się k o n t e m p l a c j i i wreszcie ogłaszał i m i o n a t y c h , którzy czasowo m i e l i ze sobą współżyć seksualnie. Konieczna jest t u uwaga odnosząca się do znaczenia i m i o n w społecznościach eskimoskich. Imię nadawano dziecku po ostatnio zmarłym w osadzie członku r o d z i n y wierząc, że jego życie t r w a nadal, g d y żyje człowiek o t y m s a m y m i m i e n i u . Każda zaś r o d z i ­ na, a być może osada, miała swe własne pule i m i o n cyklicznie p o w t a ­ rzanych i nieprzerwanie k o n t y n u o w a n y c h poprzez pokolenia. Jeżeli więc szaman dobierał podczas obrzędu p a r y i m i o n , prawdopodobnie odwoły­ wał się do przeszłości. Określał znaną sobie, domniemaną l u b r y t u a l n i e najkorzystniejszą i c h konfigurację, b y powtórzyć dawniejszą początko­ wą sytuację, która pozwoliła zaistnieć l u d z i o m . K o n f i g u r a c j a t a m u ­ siała niegdyś być dobra, bo I n u i t trwają. W t e d y też na pewno szlaki obfitowały w k a r i b u , a Ocean pełen był w i e l k i c h m o r s k i c h ssaków. W s y 2 2 23 2 5 i j | | i | F r e u c h e n , op. cit., s. 82-90. *» Tamże. n M 8 5 Piszę o t y m d a l e j . F r e u c h e n , op. cit., s. 90 n . ; M u r d o c h, op. cit, s. 413. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 243 t u a c j i zagrożenia t y l k o właściwa a odzwierciedlająca m i t y c z n y t e n p o ­ czątek sytuacja człowieka dawały gwarancję p r z y b y c i a zwierząt i za­ żegnania głodu. G d y pierwsza k o n f i g u r a c j a i m i o n a nie przyniosła s k u t ­ k u szaman zarządzał następną zamianę seksualnych partnerów. Teore­ tycznie mogłoby dojść do wyczerpania w s z y s t k i c h możliwych zestawów par P r a k t y c z n i e jednak bardziej prawdopodobne było nadejście oczeki­ w a n y c h zwierząt ( l u b odnalezienie i c h w bardziej odległych zakątkach eskimoskiej k r a i n y ) . 5. Zabawa "gaszenie płomyka" 26 opisywana czasami jako przykład zadziwiającej amoralności l u d z i A r k t y k i . Praktykowało się ją wyłącz­ nie zimą, podczas ciągnącej się w nieskończoność ciemności, zawiei, a często głodu. L u d z i e w t e d y z pewnością pragnęli nawzajem swego towarzystwa, b y poczuć się bezpieczniej. Jednocześnie j e d n a k s k a z y w a ­ l i się n a ciągłe przebywanie w c i a s n y m d o m u czy i g l u , oczekując n a zmianę pogody, na wyjście na świat. Stawać się m u s i e l i coraz bardziej agresywni, ponurzy, złośliwi l u b , b y wszystko to ukryć, coraz bardziej milczący. W t e d y ktoś z obecnych w i g l u gasił lampę. Trzeba pamiętać, że szczelnie o t u l e n i w swe p a r k i , p o r t k i , rękawice i buty, z a k u t a n i w f u t r a Eskimosi b y w a l i t y l k o na śniegowej przestrze­ n i . W i g l u czy d o m u przychodził czas n a oddech, suszenie ubrań, ręka­ wic i butów, w ogóle całej odzieży, t a k że p r a k t y c z n i e w j a k i m k o l w i e k wnętrzu m i e s z k a l n y m ludzie p r z e b y w a l i całkiem nadzy, przyzwyczaje­ n i do swojej i cudzej nagości. G d y więc gaszono płomyk tłuszczowej l a m p y , nadzy ludzie wycią­ gali ręce i s t a r a l i się d o t y k i e m rozpoznać kogoś, kogo zdołali objąć. Po c h w i l i zapalano płomyk l a m p y , a rozprężeni ludzie ze śmiechem opo­ w i a d a l i kogo rozpoznali. W opisach tej zabawy wspominano o następują­ c y m po zgaszeniu l a m p y rozpasaniu seksualnym. P r z y p i s y w a n o też j e j ustalony t e r m i n przypadający na okres przesilenia słonecznego w zimie. Można b y z tego wnioskować, że zabawa ta była niegdyś elementem obrzędu zaklinającego życie, będącego p o w r o t e m do niego. Taka i n t e r ­ pretacja n i e w y k l u c z a przecież wtórnych j e j f u n k c j i , które można b y określić jako psychoterapeutyczne. W y m i e n i o n e rodzaje kontaktów seksualnych grupują się w t r z y cykle. Pierwszy o charakterze wyraźnie ekonomiczno-społecznym (1-3), d r u g i o charakterze magiczno-świątecznym (4, 5) i trzeci noszący zna­ miona psychologiczno-wypoczynkowe ( 5 ) . Podstawą w s z y s t k i c h jest ciało człowieka j a k o t w o r z y w o s y m b o l i k i gestów właściwych l u d z i o m z r a c j i i c h istnienia biologicznego ™. Zasadniczym gestem oswajania l u ­ dzi, zrozumiałym dla w s z y s t k i c h I n u i t , był bez wątpienia a k t seksual27 " F r e u c h e n , op. cit., s. 92. N i e d o s t a t e k materiałów n i e p o z w a l a n a inną interpretację. 88 W. W i e k i e r , Czy jesteśmy grzesznikami?, W a r s z a w a 1974, s. 274, 322. 1 7 �244 ANNA ZADROŻYŃSKA ny, który zawsze informował o gotowości do przyjaźni. Jednocześnie też nawiązywał do życia, stanowił jego s y m b o l . Dlatego też wszędzie t a m , gdzie zależało człowiekowi na u t r z y m a n i u serdecznych więzi z i n ­ n y m i , w z m o c n i e n i u i c h czy rozładowaniu uczuć n i e p r z y j a z n y c h , w y ­ k o r z y s t y w a n o gesty i zachowania seksualne. Również t a m , gdzie magia miała wpłynąć na płodność p r z y r o d y , w y k o r z y s t y w a n o symbole seksual­ ne jednocześnie nawiązujące do życia. LUDZIE BLISCY I ODLEGLI Świat Eskimosów wyraźnie dzielił się na przestrzenie znane (szlaki wędrówek, miejsca zimowania, łowiska, t e r e n y polowań) i nieznane (inne szlaki, inne zwierzęta, jeziora, wzgórza, morza). L u d z i e również b y w a l i znani l u b nieznani. C i nieznani nie b y l i to po p r o s t u " o b c y " w stosunku do " s w o i c h " , więc znanych. Sprawa byłaby zbyt prosta. T a k j a k nieznani d z i e l i l i się na różne kategorie na s k a l i rozciągającej się od inności do wrogości, t a k też z n a n y m p r z y p i s y w a n o zróżnicowanie zaczynające się najściślejszą bliskością, a zakończone nikłym t y l k o stop­ n i e m poznania b l i s k i m uczuciu obojętności. Skale te wynikały z do­ świadczeń rzeczywistych kontaktów, t r a d y c j i , wyobrażeń. Ludzie n i e ­ znani zawsze s t a n o w i l i potencjalne zagrożenie. Z n a n i , bez względu na umiejscowienie na skali poznania, s t a w a l i się szansą dalszego zbliżenia. Krąg najbliższych stanowiła rodzina w ścisłym tego słowa znaczeniu (zwana ketuuneraareic). B y l i to ludzie połączeni r e a l n y m i więzami p o ­ krewieństwa, wspólnie mieszkający i polujący, wymieniający d a r y i n a ­ zywający siebie t e r m i n a m i pokrewieństwa . W z i m o w y c h osadach mieszkali zazwyczaj razem w dużym d o m u czy i g l u . L a t e m , podczas w ę ­ drówek i koczowania, r o z b i j a l i obok siebie n a m i o t y . D o r o d z i n y m o g l i należeć rodzice i i c h dzieci (wraz z dziećmi a d o p t o w a n y m i ) . M o g l i to być też k r e w n i (na przykład bracia) ze s w y m p o t o m s t w e m i t p . P o ­ wszechną zasadą określającą miejsce zamieszkiwania była u E s k i m o ­ sów patrylokalność. Nie znaczy to jednak, że w szczególnych p r z y p a d ­ kach przeniesienie się mężczyzny do d o m u rodziców żony czy wspólne z n i m i koczowanie było wykluczone, niewskazane czy zabronione. To mężczyzna wybierał miejsce zamieszkania i ściślejsze więzi rodzinne dla swej zakładanej rodziny. Zdarzało się, że kobieta pochodziła z b i e d ­ nej rodziny, to znaczy t a k i e j , gdzie były t y l k o córki, a b r a k silnego mężczyzny-myśliwego n i e zapewniał dostatecznej ilości pożywienia. W t e d y mężczyzna, mąż jednej z córek, mógł zdecydować się na współ­ działanie z rodziną swej żony. Natomiast gdy chłopak był j e d y n y m opiekunem s w y c h s t a r y c h rodziców, zawsze kobieta przeprowadzała się do i c h i g l u , n a m i o t u czy domu. Te rozwiązania wskazują na b i l a t e r a l 29 « S p e n c e r , op. cit, s. 63, 64. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 245, ność możliwości. W istocie, ta dwoistość odnosiła się do w s z y s t k i c h spo­ sobów określania się człowieka w otoczeniu l u d z i sobie znanych. E s k i ­ mosi w y w o d z i l i swe pochodzenie zarówno w l i n i i m a t k i j a k ojca, swo­ bodnie posługując się genealogiami w obrębie trzech pokoleń . Zasady te i znajomość lineaży miały t u szczególne znaczenie, wykraczające zna­ cznie poza teoretyczną znajomość swego rodu. Krąg k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y ojca i m a t k i tworzył dla człowieka grupę rodzinną (zwaną iilyagiic). Składali się na nią wszyscy k r e w n i a k t u a l n i e żyjący. W przeciwieństwie do podobnych organizacji tego rodzaju znanych z i n n y c h społeczności, u Eskimosów g r u p a r o ­ dzinna nie stanowiła sformalizowanej i n s t y t u c j i o przynależnej j e j h i e ­ r a r c h i i wewnętrznej, której przywodziłby specjalny wódz. N i e m n i e j każda z osad miała swego przywódcę. Osada jednak składać się mogła z k i l k u n a w e t g r u p k r e w n i a c z o - p o w i n o w a t y c h , a j e j przywódcą stawał się mężczyzna najsilniejszy, najsprawniejszy w polowaniach i połowach, który miał najwięcej łowieckiego szczęścia, właściciel łodzi, t e n , "który jeden myśli dla każdego, decyduje, gdzie i k i e d y osada ma wyruszyć w drogę, na jaką zapolować z w i e r z y n ę " . Często przywódca (umealią l u b umialią) miał zdolności czarownika i szamana. W t y m w y p a d k u j e ­ go dyspozycje czy r a d y wspierały się na nadprzyrodzonych mocach, były cenniejsze i t y m bardziej i c h słuchano. Rzadko zdarzyć się mogło, b y dwóch l u d z i o t y c h szczególnych cechach c h a r a k t e r u , które p r e d y s t y nowałyby i c h do wodzostwa, znalazło się w tej samej osadzie czy wspól­ nie polowało. G d y b y jednak przydarzyła się taka sytuacja, jeden % n i c h wraz ze swoją rodziną p o w i n i e n odejść. W p r z e c i w n y m razie prowadzić to musiało do j a w n e j r y w a l i z a c j i i k o n f l i k t u , często kończącego się m o r ­ derstwem . Przywództwo było więc organizacją nie w obrębie r o d z i ­ n y , lecz przede w s z y s t k i m w społeczności zimowej osady, załogi w i e l o rybniczej łodzi czy g r u p y wspólnie polujących na k a r i b u czy inne zwie­ rzęta mężczyzn. 30 31 32 K r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h w l i n i i k o b i e t y i mężczyzny, j a k rów­ nież współuczestników polowania obowiązywała wzajemna współpraca i odpowiedzialność za życie i n n y c h j e j członków . W p r a k t y c e więc każda upolowana zwierzyna bywała dzielona na w s z y s t k i c h członków aktualnie współpracującej społeczności. Ta zaś, czego nie można w y k l u ­ czyć, składała się być może w przeważającej liczbie z członków najsze­ rzej pojmowanej rodziny. M o g l i też w j e j skład wchodzić i n n i bliscy ludzie, w s t o s u n k u do których obowiązywały również zasady współ­ odpowiedzialności. Stwarzało to wrażenie swoistego rodzaju wspólnoty ekonomicznej. W rzeczywistości zaś było w y n i k i e m s k r u p u l a t n i e prze33 30 Tamże, 81 Tamże, s. 65; oraz F r e u c h e n , op. c i t , s. 152. 82 F r e u c h e n , op. cit, s. 153. 8 3 S p e n c e r , op. cit., s. 71-75. s . 62, 66-68. L �ANNA 246 ! * | I j | . I 1 ! ! | | I I ZADROŻYŃSKA strzeganych zasad wzajemności i odpowiedzialności (realizowanych w podziałach u p o l o w a n y c h zwierząt, darach i wspólnych ucztach). Zła¬ manie t y c h reguł było niedopuszczalne. Powodowało sankcje najwyższej r a n g i , do j a k i c h należało w y k l u c z e n i e ze społeczności, skazanie człowiek a na samotność. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h było to równoważne w y ­ r o k o w i śmierci. O d najmłodszych więc l a t uczono małego Eskimosa i m i o n jego k r e w ­ n y c h i p o w i n o w a t y c h , różnic między i c h obowiązkami, miejsc i c h pobytów i szlaków wędrówek. Tworzyło to bezpieczny świat l u d z i bliskich. Wszyscy o n i , k r e w n i i p o w i n o w a c i , szerokie g r u p y rodzinne zobowiązan e były w s t o s u n k u do siebie do wzajemnej pomocy. B y ł y też odpo­ wiedzialne za postępowanie każdego ze s w y c h członków. Chociaż I n u i t n i e m i e l i w o j e n n y c h t r a d y c j i , zdarzały się przecież waśnie, długo¬ trwałe n a w e t k o n f l i k t y wywołane rywalizacją czy zabójstwem p r z y p o minające reguły włoskiej y e n d e t t y o ściśle przestrzeganych zasadach k r w a w e j zemsty. Działania t y l k o całej r o d z i n y mogły położyć i m kres przez odnalezienie j a k i e j k o l w i e k s y t u a c j i mediacyjnej. Taką stwarzał na przykład człowiek należący, na zasadzie s k o m p l i k o w a n y c h powiązań społecznych, do o b y d w u zwaśnionych g r u p r o d z i n n y c h , który podejmował się j e pogodzić. Taką też sytuacją stawał się czasami p r z y p a d k o w y związek seksualny k o b i e t y i mężczyzny należących d o d w u skłóconych r o dzin. Każde zakończenie groźnego k o n f l i k t u bywało p r z y j m o w a n e z ulgą. Umożliwiało to powrót do n o r m a l n e j współpracy i odsuwało w i d m o śmierci zbytecznie zadawanej. Rzeczywisty system pokrewieństwa n i e był j e d n a k wystarczającym dla I n u i t zabezpieczeniem życia. Kręgi znanych a b l i s k i c h l u d z i m u s i a ­ ły być rozszerzone. Z n a l i więc Eskimosi co n a j m n i e j t r z y sposoby oswa­ jania innych ludzi. A. Adopcja d z i e c i * wśród społeczności eskimoskich była powszech­ nie znana. Dzieci t a k i e miały identyczne p r a w a w rodzinie, j a k p o t o m ­ stwo n a t u r a l n e . Czasami też zdarzało się, że były bardziej przez adopcyj­ n y c h rodziców kochane. W zasadzie każde małżeństwo posiadające już dzieci l u b bezdzietne mogło podjąć się adopcji. Uważano jednak, że rodzice mający swoje dzieci m i e l i do tego większe prawa, gdyż z p u n k t u w i d z e n i a społeczne­ go, ekonomicznego i uczuciowego zostali sprawdzeni. Ponadto i c h własne dzieci, stając się rodzeństwem adoptowanego przybysza, stawały się dlań kręgiem najbliższych k r e w n y c h , najcenniejszą zdobyczą dla każdego I n u i t . Równie dobrze m o g l i podjąć się adopcji ludzie, którym dzieci zmarły, lecz nie było w t y m i c h w i n y . Natomiast t y m , którym zmarły dzieci, gdyż nie dopełnili w s z y s t k i c h możliwych warunków o p i e k i nad n i m i , odmawiano p r a w a do adoptowania. Było to z b y t w i e l k i e r y z y k o . 3 8 4 Tamże, s. 87-92. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 247 Rzadko adoptowano sieroty. W y d a j e się, że miało to głębszy sens. P r z y p i s y w a n i e Eskimosom w t y m w y p a d k u bezduszności niczego nie w y ­ jaśnia. Oczywiste jest, że w a r k t y c z n y c h w a r u n k a c h małe dziecko pozba­ wione rodziców skazane było na niechybną śmierć. Mogło przeżyć t y l k o p r z y p a d k i e m l u b dzięki własnym staraniom, jeżeli śmierć rodziców osie­ rociła je w wystarczająco dorosłym w i e k u . W t e d y j e d n a k było za duże, by k t o k o l w i e k podjął się adopcji. Sierota była człowiekiem n i c z y i m : bez rodziców, k r e w n y c h , których nie znała i m i o n , bez przyjaciół ojca, bez przodków, bez duchów opiekuńczych. Była n i k i m i n i k t zań nie g w a ­ rantował. Mogła się tułać po n a m i o t a c h najbliższych k r e w n y c h , którzy m o g l i j e j pomagać w zamian za pracę. Dziecko bez rodziców nie sta­ wało się j e d n a k b l i s k i m dla i n n y c h , dopóki j a k o dorosłe nie nawiązało więzów p a r t n e r s t w a i przyjaźni l u b , jeżeli był to chłopak, n i e ożeniło się i zostało przyjęte do r o d z i n y żony. Prawdopodobnie t a k i e t r a k t o w a ­ nie sierot nie jest możliwe do wyjaśnienia wyłącznie w pojęciach syste­ m u społecznego. Dużo istotniejsze znaczenie mogą t u mieć tłumacze­ nia wynikające ze światopoglądu. Adopcja bardzo często obejmowała dzieci w obrębie g r u p y k r e w n i a czej. Oddawano dziecko, g d y w rodzinie było już k i l k o r o dzieci l u b gdy następne rodziło się „nie w porę" i skazywane było na śmierć. W t e ­ d y któreś ze s p o k r e w n i o n y c h małżeństw zabierało dziecko do siebie. Można było zaadoptować również dziecko r o d z i n y zaprzyjaźnionej l u b nawet obcej. Czasami też omawiano tę sprawę wcześniej, przed n a r o ­ dzeniem się dziecka. Zdarzało się też, że zupełnie podrośnięte dziecko sa­ mo zmieniało sobie rodzinę. P r z y j m o w a n o to jako f a k t zwyczajny, rów­ noważny adopcji. Adopcja była nieodwracalna. N a w e t zgoda n a powrót dziecka do rodziców n a t u r a l n y c h wyraźnie d e k l a r o w a n a zarówno przez rodziców adopcyjnych j a k r z e c z y w i s t y c h n i e wystarczała, b y społecznie zostało to uznane za możliwe i słuszne. Wskazuje to na f a k t , że zadzieżgnięte więzy przez przejęcie pod wspólny dach, oddanie do dyspozycji dziecka i n f o r m a c j i o rodzinie, k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , przyjaciołach i p a r t n e ­ rach były nierozerwalne. One to ustalały nowe zależności między ludź­ m i pozwalające realizować reguły między i n n y m i egzogamii, d o k o n y ­ wać obrzędów. Były t o więc zależności głębsze niż t y l k o u t r z y m y w a n i e dziecka p r z y b i o l o g i c z n y m i s t n i e n i u , bo odwołujące się do reguł n i e t y l k o świata człowieka. W w y m i a r z e społeczno-ekonomicznym adopcja zapewniała bezpieczeństwo przysposobionemu dziecku przez oddanie do przyszłej jego dyspozycji grona l u d z i b l i s k i c h i znanych przestrzeni łowisk. Jednocześnie też wymagała o d niego dopełnienia zabowiązań przynależnych m u z r a c j i wejścia do nowej rodziny, a szczególnie obo­ wiązków w s t o s u n k u do adopcyjnych rodziców i rodzeństwa. Rodzice n a ­ t u r a l n i t r a c i l i na ogół k o n t a k t z o d d a n y m dzieckiem, chociaż zdarzyć się mogło, że w razie potrzeby n o w i rodzice m o g l i zwrócić się do n i c h L �ANNA 248 ZADROŻYŃSKA 0 pomoc. Odmówienie j e j było surowo potępiane przez społeczność. Adopcja tworzyła więzi równoważne n a t u r a l n e m u pokrewieństwu. Małżeństwa więc między a d o p c y j n y m rodzeństwem były w y k l u c z o n e . Stając się członkami nowej g r u p y rodzinnej nie traciły jednak p r a w w swojej dawnej rodzinie. Miały też nadal w stosunku do n i e j zobowią­ zania. Zdarzało się, że dwie r o d z i n y człowieka adoptowanego, n a t u r a l n a 1 adopcyjna, popadały w k o n f l i k t . W t e d y ważniejsza społecznie p o w i n n a stać się rodzina n a t u r a l n a i człowiek musiał stanąć po stronie s w y c h n a ­ t u r a l n y c h k r e w n y c h . Najczęściej jednak właśnie t a k i człowiek miał p r a ­ w o stać się m e d i a t o r e m s t r o n w zaistniałym k o n f l i k c i e . B. W y m i a n a żon, opisywana poprzednio, tworzyła specyficzne więzi swojskości pomiędzy uczestniczącymi w niej ludźmi i i c h p o t o m s t w e m . Sama w y m i a n a wynikała z istniejącego już wcześniej p a r t n e r s t w a czy przyjaźni między mężczyznami, a tworzyła ąuasi-pokrewieństwo między i c h dziećmi. D l a Europejczyków byłoby to oczywiste, g d y b y t e n rodzaj pokrewieństwa powstawał t y l k o między dziećmi n a r o d z o n y m i bezpo­ średnio z nowo u t w o r z o n y c h związków. Eskimoskie ąuasi-pokrewieństwo obejmowało jednak wszystkie dzieci o b y d w u małżeństw, t a k urodzone przed, j a k i po w y m i a n i e żon. Okazuje się więc, że każdy sposób prowadzący do rozszerzenia gro­ na l u d z i bliskich, potwierdzenia zażyłości, podjęcia zobowiązań pomocy i wzajemności został w y k o r z y s t a n y przez I n u i t . Więź między ludźmi n i e s p o k r e w n i o n y m i powstająca z f a k t u w y m i a n y żon przez mężczyzn dawała początek ąatanuutugiit, pojęciu oznaczającym o w i e l e bardziej ścisłą współpracę niż europejski jego odpowiednik "rodzeństwa p r z y r o d ­ niego" 35. T y m też t e r m i n e m określało się wszystkie dzieci k o b i e t y i ' męż­ czyzny z poprzednich i c h związków, jeżeli z a w a r l i ze sobą kolejne mał­ żeństwo. W y n i k a z tego, że dla eskimoskiego dziecka wszystkie osoby, z którymi ojciec i m a t k a m i e l i , mają l u b będą m i e l i stosunki seksualne, stawały się p r a w i e k r e w n y m i zobowiązanymi do przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy. Między ąatanuutigiit nie w y k l u c z a n o możliwości małżeństwa. Nie w o l n o było go t y l k o zawierać w p r z y p a d k u , g d y rodzice ąatanuutigiit się p o b r a l i . Miano ąatanun, którym z w a l i siebie q u a s i - k r e w n i , nie należy do eskimoskiej t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. Niemalże od urodzenia człowiek musiał poznawać i m i o n a ąatanuutigiit s w y c h r o d z i ­ ców, swoich własnych i swoich k r e w n y c h . To zabezpieczyć go miało pod­ czas dalszego życia, w czasie wędrówek po szlaku i polowań. Pozorna więc swoboda seksualna prowadziła do coraz bardziej rozszerzającej się sieci zapewniającej człowiekowi bezpieczeństwo wśród oswojonych l u d z i . C. P a r t n e r s t w o nie należy a n i do systemu pokrewieństwa, a n i p o w i ­ nowactwa. Były to więzi p o d t r z y m y w a n e i konieczne w e współpracy ekonomicznej. U t r z y m y w a l i je przede w s z y s t k i m Eskimosi z różnych eko85 ł Tamże, s. 81-87. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 249 logicznie rejonów k r a j u , choć wiązały również l u d z i polujących w t y m s a m y m regionie. P a r t n e r s t w o handlowe « (związane z wymianą p r z e d ­ miotów w stacji handlowej czy w j a k i m k o l w i e k i n n y m miejscu handlu) często z a w i e r a l i między sobą n u u a a m i u t o w i e i t a r e u m i u t o w i e w celu wzajemnego uzupełniania swoich zasobów i pewności stałego p a r t n e r a . P a r t n e r s t w o mogło wiązać t a k mężczyzn, j a k kobiety, chociaż wśród t y c h ostatnich było one rzadziej spotykane. N i g d y zaś p a r t n e r s t w o n i e mogło związać mężczyzny i kobiety- Zawierano j e przez coroczne przychodzenie do t e j samej stacji h a n d l o w e j i wymianę przedmiotów z t y m s a m y m czło­ w i e k i e m . Po k i l k u latach (trzech l u b czterech) ludzie tacy p r o p o n o w a l i sobie p a r t n e r s t w o . W y m i e n i a n o w t e d y dary. Były t o p r z e d m i o t y posia­ dające szczególną wartość i specjalnie piękne z u w a g i na i c h niezwykłe przeznaczenie. Mogła t o być znakomicie w y p r a w i o n a skóra k a r i b u , lisa czy rosomaka. P a r t n e r s t w o bywało u t r w a l a n e przez wymianę żon i ozna­ czało, że dwaj mężczyźni polujący na różnych szlakach rozpoczęli współ­ pracę, wzajemnie g w a r a n t o w a l i sobie bezpieczeństwo ze s t r o n y swoich rodzin, k r e w n y c h , ąuatanuutigiit i i n n y c h partnerów. Przesyłano sobie wiadomości o swoich miejscach p o b y t u , dary, p l o t k i i t p . Odwiedzano się wzajemnie, ucztowano wspólnie, a czasem wspólnie głodowano. I n n y m rodzajem p a r t n e r s t w a było p a r t n e r s t w o zabawy czy p i e ś n i " . Różne rodzaje t y c h więzi nie wykluczały się nawzajem, lecz przede w s z y s t k i m uzupełniały. Była t o f o r m a przyjaźni, która określała p r a w a i obowiązki w różnych dziedzinach życia spotykających się ludzi. Wszystko t o , co do t e j p o r y zostało powiedziane, t w o r z y obraz spo­ łeczności o wielowątkowych powiązaniach międzyludzkich. Ustabilizowana na okres z i m y g r u p a Eskimosów składała się z różnego rodzaju k r e w n y c h , ich przyjaciół, partnerów, ąatanuutigiit i t p . N i c też dziwnego, że stwa­ rzało t o pozory ścisłych powiązań, które dla Europejczyków prezentować m o g l i t y l k o k r e w n i . Wszystkie te powiązania musiały być brane p o d uwagę w p r z y p a d k u zawierania małżeństwa, a t y m s a m y m wybór t o ­ warzysza czy t o w a r z y s z k i życia bywał dość znacznie ograniczony. Z d r u ­ giej jednak s t r o n y ograniczenie t o oraz swoiste podejście do problemów płci pozwoliły Eskimosom dość łatwo dobierać sobie życiowych p a r t n e ­ rów spośród grona zdecydowanie obcych l u d z i (na przykład I n d i a n czy Europejczyków. To rozszerzało jeszcze bardziej grona bliskich. U Eskimosów ekspansja więzi międzyludzkich, zabezpieczenie siebie na wszelkie możliwe sposoby, b y nie zabrakło t y c h , którzy kiedyś mogą pomóc, odbywało się w sposób n i e z w y k l e prosty p r z y użyciu znaków podstawowego k o d u zawartego w możliwościach ciała człowieka oraz uniwersalnego s y m b o l u przyjaźni, j a k i m jest dar. I n u i t r e a l i z o w a l i po p r o s t u o d k r y w a n y przez w i e k i system wartoś3 8 8 Tamże, s. 167-172. 8 7 Tamże, s. 172-177. �'250 ANNA ZADROZYŃSKA ciowania nakazujący cenić ponad wszystko życie. Wartość ta nie ozna­ czała t y l k o życia jednego człowieka. Rozciągała się na życie r o d z i n y już istniejącej i mających narodzić się kiedyś dzieci. Ze względu na t a k ie rozumienie życia ustalono kolejność śmierci w p r z y p a d k a c h n a j t r u d n i e j ­ szych. Było to samotne odchodzenie w śniegową pustynię, oddawanie j e j najmłodszych, potem starszych, a czasem w s z y s t k i c h dzieci, b y wreszcie p o d przemożnym naporem głodu ulec całkowicie l u b zachować chociażby tego, który może na nowo dać życie i n n y m . B y móc się n i e poddać Eskimosi m u s i e l i utrzymywać k o n t a k t y z i n n y m i sobie p o d o b n y m i . M u ­ s i e l i wspólnie ocalać gasnące płomyki poszczególnych istnień. Dlatego najważniejsza stawała się więź między ludźmi przezwyciężająca waśnie, ambicje i chęć posiadania. B y istniało życie, potrzebna była współpraca. Ona t o dawała możliwość zdobycia umiejętności łowieckich, t r o p i c i e l s k i c h i w y k o r z y s t a n i a wszystkiego, co dawała przyroda. T y l k o t e n rozgałę­ ziony na w i e l k i e połacie śnieżnych pustyń system w z a j e m n y c h powiązań i zabezpieczeń pozwalał człowiekowi mieć nadzieję. T y l k o dzieci, z t r u ­ dem u t r z y m y w a n e p r z y życiu (a zabijane, g d y o t y m życiu nie mogło być m o w y , po to, b y mogły narodzić się inne w lepszej d l a człowieka sy­ tuacji) pozwalały dorosłym mieć szansę p r z e t r w a n i a do późnej starości. Skupiano więc wszystkie siły, b y utworzyć t e n niezbędny krąg b l i s k i c h , zaprzyjaźnionych, spowinowaconych s p o k r e w n i o n y c h l u d z i Przedstawiłam t u j e d y n i e pierwsze, najbardziej podstawowe zasady rzeczywistej k l a s y f i k a c j i l u d z i wśród I n u i t . Miały one ścisły związek z i c h systemem wartościowania odnoszącym się do dostrzegalnego świa­ ta. T e n jednak system był nierozerwalną częścią w całości światopoglądu ujmującego wyobrażalny i przeczuwany w y m i a r wszechświata. Trzeba sądzić, że świat r e a l n y został podporządkowany regułom wynikającym z k o n s t r u k c j i wyobrażeń o domniemanej całości istnienia. Jeżeli docie­ r a m y czasem do znaków tajemnego języka m a g i i czy mitów, zobowiązuje to nas do poszukiwań reguł łączących zapewne k i l k a wymiarów myśli człowieka. Przyroda stworzyła m u t y l k o realną siatkę możliwości i ogra­ niczeń, w której musiał utworzyć s u b i e k t y w n y układ k l a s y f i k a c j i otocze­ nia, ale również i wszechświata, którego się domyślał. W p r z y p a d k u Eskimosów można domniemywać, że dwuczłonowy podział r o k u w p r o w a ­ dzający d w a sposoby współistnienia l u d z i znajdzie swój o d p o w i e d n i k w k l a s y f i k a c j i bytów świata ponadzmysłowego. I n n e podstawowe kategorie podziałów (subiektywne i obiektywne) p o w i n n y również mieć odzwier­ ciedlenie w k l a s y f i k a c j i poszczególnych systemów światopoglądu l u d z i z arktycznej k r a i n y . Ta jednak sfera k u l t u r y w y m a g a szczególnie p r e ­ c y z y j n y c h studiów, choć nie zawsze synteza zachwyca wyobraźnię b a ­ dacza. �ZASADY Anna ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI 251 LUDZI Zadrozynska I • PRINCIPLES OF THE SYSTEM OF CLASSIFYING PEOPLE AMONG THE ESKIMOS S u m m a r y D e s p i t e some differences the c u l t u r e of v a r i o u s E s k i m o groups c a n be treated as one. O n the basis of a v a i l a b l e m a t e r i a l , it is possible to i l l u s t r a t e r o u g h l y .their c u l t u r e reflects along the ways of binary a isystem at categorization: "winning people" and classyfing friendly bringing reasons of m u t u a l s e c u r i t y a n d better This between is d o n e b y properly people a c c o r d i n g — alien. them The c l o s e r to to t h e i r Eskimos know oneself — several a l l this operating the m a i n d i v i s i o n i n a society, i. e. t h a t the s o c i e t y b u t at t h e s a m e time it makes it a w h o l e as both groups c o m p l e m e n t e a c h other. I t b r i n g s a b o u t m a r r i a g e tracts non-marital particularly important sexual relations in the A r c t i c people w h o r e m a i n i n c o n t a c t a n d Sex — based principle of maining under the forming control of special sience t h e y help bonds. to The enlarge con- latter the are circle of cooperation. c r e a t i n g closeness n o n - m a r i t a l s e x u a l relations( for work. the s e x e s . I t differentiates and how closeness is r e a l i z e d i n t h e following especially between families of the those e n t i t l e d by couple concerned forms: custom, and re- mediating conflicts b e t w e e n t h e f a m i l i e s ; — a practice between befriended men to share wives, expecially when it friendship fostered is a m a t t e r of s u r v i v a l d u r i n g difficult or long j o u r n e y s ; — exchange of wives between men of a long established by partnership; — ritual exchange — games of of "putting women out of during the shaman-led the l i g h t " , rites of r e - c r e a t i o n of psychotherapeutic i n character and life; sup- posedly o r i g i n a t i n g f r o m c o m m o n rites m e a n t to r e - c r e a t e life. A second s y s t e m of c r e a t i n g f r i e n d l i n e s s m a k e s use of a broadly understood kinship: — p r o p e r k i n s h i p a n d a f f i n i t y ties; — adoption of c h i l d r e n ; — a quasi-kindship resulting from the e x c h a n g e of wives and bringing children of both f a m i l i e s i n t o a s p e c i a l r e l a t i o n s h i p . Another system is b a s e d on the e x c h a n g e of gifts and includes partnership in w o r k , v a r i o u s e x c h a n g e s , festivities a n d r i t e s . I t is c o n s i d e r e d to be a s p e c i f i c E s k i m o sign of friendship and cooperation a n d meetings o v e r a p e r i o d of y e a r s . w h i c h is b u i l t up through exchanges � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56405e3ede78e59a35a6e0b7b9e582b3.pdf 58e17d457878a5fb013750c420165601 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:799 Title A name given to the resource Słowiański mit kosmogoniczny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.47-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 RYSZARD TOMICKI SŁOWIAŃSKI M I T KOSMOGONICZNY * „Wystarczy poznać mit, aby zrozu­ mieć życie" G. van der Leeuw, L'homme primitif et la religion Z wielu możliwych form świadomości ludowej wybraliśmy do analizy mit kosmogoniczny wychodząc z założenia, że skoro każdy mit zawiera pewną strukturę odnoszącą się jednocześnie do przeszłości, teraźniejszo­ ści i przyszłości , to m i t mówiący o początku wszechrzeczy — kosmosu powinien zawierać rodzaj superstruktury, a t y m samym być niejako fun­ damentem, na którym wspiera się światopogląd ludowy. Zadaniem tedy poniższego studium będzie rekonstrukcja struktury mitu kosmogonicznego i wskazanie niektórych przynajmniej z jego- funkcji modelujących w i n ­ nych dziedzinach tradycyjnej kultury chłopskiej. Istnienie wśród wielu społeczności chłopskich aż do początków X X wie­ ku koncepcji kosmogonicznej przypisującej stworzenie świata Bogu i Dia­ błu było swego rodzaju ewenementem kulturowym. Gdy w połowie X I X wieku u Słowian wschodnich i południowych zanotowano' pierwsze wersje mitu okazało się, że w schrystianizowanej od stuleci Europie, k t ó ­ ra przeżyła najpierw kampanię antyheretycką, a nieco- później kontrrefor­ mację, w środowiskach ludowych krążą nadal mity odbiegające znacznie od oficjalnie przyjętej i upowszechnianej kosmogonii judeochrześcijańskiej. Szybko wzbudziły one zainteresowanie badaczy starożytności oraz kultury ludowej i przez kilkadziesiąt lat owa „dualistyczna legenda 0 stwo­ rzeniu ziemi" wracała co jakiś czas na karty publikacji etnograficznych. Dociekania uczonych, skoncentrowane niemal wyłącznie wokół genezy m i 1 1 * Zainteresowania mitologią mają w krajach słowiańskich długą, choć nieciągłą — zarówno w sensie historycznym, jak i metodologicznym — tradycję. Badania mitoznawcze kontynuowane są obecnie przede wszystkim przez niektórych uczonych w ZSRR. Niestety, nie było m o ż l i w e w ramach tego, i tak obszernego, artykułu omówienie ich dorobku, budzącego duże zainteresowanie na Zachodzie. Mamy na­ dzieję, iż zdołamy podjąć ten temat w jednym z najbliższych t o m ó w „Etnografii Polskiej". í Por. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Antropologia strukturalna, War­ szawa. 1970, s. 288-289. �48 R Y S Z A R D TOMICKI tu, skierowały się zrazu k u najbliższym możliwym jego źródłom — doktry­ nom średniowiecznych sekt i ruchów społeczno-religijnych. Jak się w y ­ daje, z racji przede wszystkim geograficznych za animatora koncepcji ludowej uznano początkowo kosmogonię bogomiłów . W miarę przyby­ wania materiałów źródłowych okazało się jednak, że zasięg występowania mitu kosmogonicznego przekracza znacznie możliwości jej oddziaływania. Pojawiły się więc nowe hipotezy upatrujące w micie pozostałości religii przedchrześcijańskiej i zagadkowych bóstw Czernoboga i Biełboga, bądź też — szczególnie w ostatniej fazie badań — uznające go za archaiczny składnik kultury indoeuropejskiej . Później jeszcze, kiedy stwierdzono istnienie dualistycznych koncepcji kosmogonicznych wśród ludów Dale­ kiego Wschodu oraz Indian północnoamerykańskich sformułowanie jakiej­ kolwiek ogólnej teorii genetycznej okazało się niezwykle trudne . 2 3 4 W końcu X I X wieku zainteresowanie mitem wyraźnie słabnie, a w pierwszej dekadzie naszego stulecia znika on z warsztatów badaczy, chociaż tu i ówdzie publikowano jeszcze nowe teksty. Co ciekawe, ten oryginalny wytwór kulturowy, jeden z najbardziej chyba intrygujących elementów tradycyjnego światopoglądu, został zupełnie niemal zapomnia­ ny przez etnografów . O ile sytuację tę trudno jest zrozumieć, o tyle dość s 2 W p ł y w tej sekty, rozpowszechnionej m. in. w Bułgarii nie jest zupełnie wy­ kluczony. Por. M. L o o s, Dualist Heresy in the Middle Ages, Praha 1974, roz­ dział V I I ; M. E 1 i a d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 205; O. D a h n h a r d t , Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutender Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden, Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin 1907, s. 38-41. Hipotezy A. N. Weselowskiego i W. Radczenki w y w o d z ą c e słowiańską ko­ smogonię dualistyczną z herezji bogomilskiej zakwestionowane zostały już na po­ czątku X X wieku, por. A. M. Z o ł o t a r i e w , Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifologija, Moskwa 1964, s. 274-276; tamże poglądy autora pracy, wydanej 23 lata po jej napisaniu. 3 Por. próby rekonstrukcji mitu kosmogonicznego przedchrześcijańskich Słowian na tle indoeuropejskim, W. W. I w a n o w , W. N. T o p o r ó w , Issledowanija w oblasti sławjanskich driewnostiej. Leksiczeskije i frazeologiczeskije woprosy riekonstrukcji tiekstow, Moskwa 1974. Przegląd hipotez w M. D r a g o m a n ó w , Dualističeskoto mirotvorenie, „Sbornik za narodnia umotvorenija, nauka i kniźnina", t. V I I I : 1892, s. 257-314; t. X : 1894, s, 1-68; por. też recenzję B. G r a b o w s k i e g o , „Wisła", t. X : 1896, s. 406-419; M. P. D r a g o m a n ó w , Notes on the Slavic Religio-Ethical Legends: The Dualistic Creation of the World, transí, by E a r l W. Count, Indiana University Publications, Russian and East European Series, VOL 23, The Hague 1961; na temat amerindiańskich odmian mitu oraz hipotez genetycznych por. F . L . U 1 1 e y, The Migration of Folktales: Four Channels to the America, „Current Anthropology", vol. 15: 1974, No 1, March s. 7-8, tamże dyskusja, szczególnie głos Earla W. Count. 4 s Przynajmniej jeśli mowa o etnografach polskich, a także — o ile nam wiado­ mo — słowiańskich (z wyjątkiem Z o ł o t a r i e w a, op. cit.); К. Moszyński nie wspomina nawet mitu w Kulturze ludowej Słowian. Jedynie J . Krzyżanowski klasy­ fikuje go pod numerem 2450 jako bajkę (!) o powstaniu ziemi, J . K r z y ż a n o w ­ s k i , Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa 1963, t. 2, s, 172- �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 49 oczywiste wydają się być powody zaniechania badań nad mitem w po­ czątkach X X wieku. Intensywnie prowadzone, przynajmniej przez k i l k u uczonych, prace utknęły bowiem w martwym punkcie. Zdecydował o t y m profil badań wyznaczony wyłącznie przez dwa czynniki — dualistyczny charakter kosmogonii oraz genetyczno-dyfuzjonistyczne nastawienie ubiegłowiecznej etnografii. Rychło okazało się, iż przybierający różne formy dualizm kosmogoniczny jest cechą nader szeroko rozpowszechnioną. Ba­ danie zaś źródeł i zasięgu poszczególnych epizodów — mających wiele analogii w różnych koncepcjach starożytnych i średniowiecznych — także nie przyniosło zadowalających rezultatów. Pojawiały się one w rozmaitych układach nie wykazujących żadnej logicznej prawidłowości. Sytuację ba­ daczy w końcowym etapie zainteresowań mitem wyraża doskonale opinia M . Dragomanowa i pochodzeniu najwcześniejszej wersji mitu, znanej z XVI-wiecznych manuskryptów ruskich. Otóż według ówczesnego roze­ znania mit mógł przywędrować do Rosji „albo z południa od Bułgarów, albo z Azji Mniejszej przez Morze Czarne, albo z Kaukazu lub też ze wschodu od ludów turskich" . 6 7 Brak zainteresowania miejscem i rolą mitu kosmogonicznego w k u l ­ turze ludowej był w owych czasach zjawiskiem typowym, mającym źródło w panujących naonczas poglądach na kulturę. Fakt istnienia wśród ludności wiejskiej, od szeregu wieków wyznającej religię chrześcijańską, koncepcji sprzecznej z jej charakterem i nawiązującej do tradycji przed­ chrześcijańskich lub w najlepszym razie .heretyckich nie wymagał tłuma­ czenia. Zaskakuje jednak pominięcie religii chrześcijańskiej w zestawie hipotetycznych źródeł kosmogonii ludowej, skoro wzięto pod uwagę nawet irański zerwanizm i teorie gnostyków. Tymczasem wiele epizodów mitu nawiązuje wyraźnie do niektórych części Biblii lub jej apokryfów. Powo­ dem wykluczenia tego źródła był zapewne jeden ze wspomnianych już czynników określających charakter XIX-wiecznych badań — badaczy i n - -173. Więcej uwagi poświęcił mitowi M. E l i a d e , Méphistophéles et l'Androgyne, Gallimard 1962 (por. fragment tej pracy w: M. E l i a d e , Sacrum..., s. 199-246), ale interesował go przede wszystkim motyw pokrewieństwa, braterstwa, sympatii i współpracy między Bogiem i Diabłem jako wyraz coincidentia oppositorum. Eliade powołuje się tam na dwie swoje prace szerzej traktujące o micie kosmogoniczmym. Są to: Preistoria unui motiv folkloric románese, „Buletinul Bibliotecii Romane din Freiburg", t. I I I : 1955-1956, s. 41-54, oraz Mythologies asiatiąues et folklore sud-est europeen. I. Le plongeon cosmogoniąue, „Revue de 1'Histoire des Religions", 160: 1961, s. 157-212. Do obu nie udało się nam dotrzeć. Na uwagę zasługują przede wszystkim D r a g o m a n ó w , op. cit., oraz A . W e s e l o w s k i j , Dualisticzeskija powierija o mirozdanii, „Razyskanija w oblasti russkogo duchownogo sticha" t. X I - X V I I : 1889, (XI) s. 1-116; t e n ż e , К woprosu o dualisticzeskich kosmogonijach, „Etnograficzeskoje Obozrienie", 1890 nr 2, s. 32-48; t e n ż e , Jeszczo po woprosu o dualisticzeskich kosmogonijach, „Razyskanija...", t. X V r i I - X X I V : 1891, ( X X ) s. 105-136. Cyt. za: D á h n h a r d t , op. cit., s, 51. 6 7 4 — Etnografia Polska, Х Х Д �50 R Y S Z A R D TOMICKI teresowała jedynie idea dualizmu, a takiej w kosmogonii judeochrześcijańskiej nie ma (przynajmniej w formie ujawnionej). Dualistyczne mity kosmogoniczne znane były nie tylko przez słowiań­ skie społeczności chłopskie; identyczne lub bardzo podobne do nich noto­ wano w X I X i X X wieku wśród Rumunów, Węgrów, Litwinów, Estoń­ czyków i Finów, a z, drugiej strony u wielu ludów azjatyckich (Wogułów, Czeremisów, Mordwinów, Wotiaków, Buriatów, Jakutów, Armeńczyków, niektórych plemion kurdyjskich i t d . ) . Rozległość geograficzna występo­ wania tego samego schematu kosmogonicznego jest faktem niezmiernie interesującym, ponieważ przynajmniej część z wymienionych społeczności nie była poddana tak silnej infiltracji jakiejkolwiek doktryny religijnej, jak społeczności europejskie. Zresztą i na terenach słowiańskich zauważa się różną częstotliwość występowania mitu, wykazującą zbieżność z grani­ cami zasięgu Kościołów wschodniego i zachodniego. Znaczna część zna­ nych nam tekstów pochodzi z terenów zamieszkanych przez ludność w y ­ znającą prawosławie lub religię greckokatolicką. Z obszarów objętych od­ działywaniem kościoła rzymskokatolickiego i kościołów reformowanych znamy stosunkowo niewiele mitów (co nie musi świadczyć, że ich nie by­ ło ) lub są to wersje stanowiące jakby stadium przejściowe między m i ­ tem dualistycznym a oficjalną wersją biblijną. Są one, jak się wydaje, świadectwem transformacji interesującego nas mitu prowadzących do peł­ nego uzgodnienia jego treści z ideą chrześcijańską, a tym samym do auto­ matycznego zaniku wersji dualistycznej. Niemniej jednak w krajach o przewadze wyznania katolickiego lub jego zreformowanych odmian, a więc w Polsce, na Litwie, na Węgrzech i w Rumunii znana była typo­ wa dualistyczna postać mitu . 8 1 B 1 10 Jak wynika z powyższych uwag, tytuł artykułu nie ma bynajmniej na celu przywiązania rozpatrywanej wersji kosmogonii do terenów etnicz­ nie słowiańskich. Wskazuje on tylko, że przedmiotem analizy będą mity wyłącznie słowiańskie, tzn. zanotowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich. Nie wnikając w prawdopodobieństwo wniosków wynikłych 8 Najobszerniejszy zbiór materiałów w D a h n h a r d t , op. cit.; patrz też: A. A f a n a s j e w , Poeticzeskija wozzrienija Slawjan na prircdu, Moskwa 1868, t. I I ; J . S. G u r i e w i c z , Kosmogoniczeskije priedstawlenija u nasielenija Olenskogo rajona, „Sowietskaja Etnografia", 1948 nr 3; N. O. S u m co w, Otgoloski christianskich priedanij w mongolskich skazkach, „Etnograficzeskoje Obozrienie", 1890 nr 3. Być może również w zachodniej Europie rozpowszechnione były podobne mity. D á h n h a r d t (op. cit., s. 164-165) podaje za: „Revue des Traditions Populaires", red. P. Sébillot, I, s. 202-203 interesujące zestawienie t w o r ó w Boga i Diabła, w e d ł u g wierzeń ludności Górnej i Dolnej Bretanii. Oto kilka z nich — Bóg stworzył ziemię, Diabeł wodę, Bóg słońce, Diabeł księżyc, Bóg dzień, Diabeł noc, Bóg życie, Diabeł śmierć. Podział roślin, ryb, ptaków, zwierząt i rzeczy odpowiada w wielu wypad­ kach poglądom słowiańskim. " D á h n h a r d t , op. cit. 9 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 51 z badań XIX-wiecznych (a zaznaczyć trzeba, że podobne studia porów­ nawcze przy wykorzystaniu współczesnej aparatury pojęciowej przynio­ słyby zapewne interesujące rezultaty) przyjmujemy, iż mit jest wytworem synkretycznym uformowanym przynajmniej w części z elementów stano­ wiących pierwotnie składniki religii chrześcijańskiej lub będących ich przetworzeniem. Celem analizy będzie poznanie jego struktury oraz miej­ sca i roli w systemie wierzeń religijno-magicznych w społecznościach chłopskich X I X i początku X X wieku. Mówiąc o składnikach pochodzenia chrześcijańskiego stwierdziliśmy pośrednio, że m i t kosmogoniczny skonstruowany jest z szeregu obrazów i epizodów, pojawiających się także jako całości autonomiczne lub jako składniki innych wierzeń, bajek, legend, a nawet opowieści humorystycz­ nych. Zgromadzone w micie mają jednak specjalne znaczenie; są określa­ ne przez m i t jako całość. Posłużmy się bardzo sugestywnym i naszym zda­ niem trafnym przykładem zaczerpniętym z dzieł Claude Lévi-Straussa. Charakteryzując wiedzę pierwotną przyrównał on ją do swoistej dziedziny twórczości, zwanej bricolage. Twórca — konstruktor wykorzystuje tam w charakterze tworzywa różne „środki zastępcze", których zbiór jest niejednorodny i przypadkowy, nie związany z realizowanym zamysłem. Nie określa go projekt dzieła, lecz instrumentalność owych środków. Za­ mysł twórczy decyduje natomiast o tym, które z nich zostaną użyte do jego realizacji. Bricoleur — „Indaguje wszystkie te niejednorodne przed­ mioty stanowiące jego skarbiec, aby zrozumieć, co każdy z nich mógłby »znaczyć«, co w sumie pozwoli określić zespół, o stworzenie którego' cho­ dzi, lecz który ostatecznie różnić się będzie od istniejącego zasobu przed­ miotów tylko wewnętrznym układem treści" . 11 Mit, podobnie jak ów rezultat pracy bricoleura, nie jest zbiorem przy­ padkowych obrazów, lecz całością o określonej strukturze, stanowiącej tę wewnętrzną wartość mitu, która decyduje o jego jednoczesnej aktualności w trzech zakresach skali chronologicznej: w przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. W przypadku m i t u kosmogonicznego odpowiednikami środków zastęp­ czych są obrazy mające status znaków. Pytanie o ich znaczenie musi za­ tem kierować się z jednej strony k u układowi kulturowemu, określające­ mu ich skalę semantyczną, z drugiej zaś ku tekstowi, w którym funkcjo­ nują jako elementy uwikłane w sieć związków z innymi elementami. Zanim podążymy śladem owego hipotetycznego twórcy — konstruk­ tora, by analizując „środki", elementy i ich układ dowiedzieć się, co „mó­ wił" m u każdy z nich i jakiej strukturze został podporządkowany, po­ święćmy nieco uwagi technicznym problemom analizy mitu. Istotne znaczenie dla kompleksowych badań, nawet tylko.w granicach Słowiańszczyzny, ma zebranie wszystkich wersji zanotowanych kiedykol1 1 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 33. �52 R Y S Z A R D TOMICKI wiek wśród społeczności chłopskich. Możliwe staje się wówczas wyodręb­ nienie wariantów typowo lokalnych oraz historycznie uwarunkowanych zmian treści. To samo odnosi się do wierzeń łączących się z mitem bezpo­ średnio, a ponadto do całej niemal dziedziny wierzeń i obrzędów ludo­ wych. One bowiem decydują w poważnym stopniu o możliwości dotarcia do wszystkich poziomów znaczeniowych mitu. Udało się nam zgromadzić około 50 tekstów, co stanowi tylko część z tych, które rozproszone po daw­ nych czasopismach i publikacjach są bardzo często praktycznie niedostęp­ ne. Z dużej ich jednorodności sądzić jednak można, że próba jest wystar­ czająca dla przyjętego przez nas celu. Niemal wszystkie teksty pochodzą z X I X i początku X X wieku; jedyny wyjątek stanowi tzw. legenda o Mo­ rzu Tyberiadzkim, mit pochodzący z XVI-wiecznych rękopisów z, terenu Wielkorusi, będący najwcześniejszą ze znanych obecnie wersją dualistycz­ nej kosmogonii ludowej. Dzięki niemu w interesującym świetle ukazują się niektóre przynajmniej historyczne aspekty genezy i struktury anali­ zowanego tekstu. Zawartość treściową zebranych mitów ukazuje tabela, do której ko­ mentarz, zawierający dane o pochodzeniu tekstu, źródle, skąd został za­ czerpnięty, oraz —• w miarę możliwości — jego pierwsze publikacje, poda­ jemy w przypisie . Geograficzne rozmieszczenie materiału źródłowego 12 1 2 Podane niżej oznaczenia mitów zgodne są z tabelą: M l — wersja apokryficzna z rękopisu Switok bozestwiennych knig, znana w kilku odpisach w X V i XVT w. na terenie północnej i wschodniej Rosji. Mit cytowany za D a h n h a r d t , op. cit., s. 45-46. Został on zaczerpnięty z publikacji V . J a g i ć, Slavische Beitrüge zu den biblischen Apokryphen. I. Die altkirchenslavische Texte des Adambuches, Denkschriften der Keiserl. Akad. d. Wissensch. Phil.-hist. kl. 42, Wien 1893, s. 44. Nieco odmienną wersję tego mitu podaje A f a n a s j e w , op. cit., s. 462-463. M 2 — Sieradzkie, cyt. za: I . P i ą t k o w s k ą , Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. r v : 1898, s. 414-415. Wersja ta wykazuje zaskakujące podobieństwo z M 10, różne są tylko zakończenia. Nie wykluczone, że I . Piątkowska przetłumaczyła mit opublikowany np. przez Afanasjewa i przypisała go bezpodstawnie ludności sieradzkiej. Nierzetelność, a nawet fałszo­ wanie materiałów zarzucał tej pisarce i miłośniczce folkloru K . Moszyński, ale w tym wy­ padku brak podstaw do definitywnego przesądzenia kwestii pochodzenia wersji. Por. Słownik folkloru polskiego, red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965, s. 300-301; K . M o s z y ń s k i , Kul­ tura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I cz. 1, s. 47, 488, 531, 685. M 3 — Olszanka Turobińska, woj. lubelskie; cyt. za: M. M a c i ą g , Podania i legendy, „Wi­ sła", t. X V I : 1902, s. 329-330. M 4 — Granastów nad Popradem; wersja zanotowana w końcu 90-tych lat X I X wieku; cyt. za: J . G r z e g o r z e w s k i , Na Spiszu. Studya i teksty folklorystyczne, L w ó w 1919, s. 65. M 5 — Ziemia Dobrzyńska; cyt. za: A. P e t r o w, Lud ziemi dobrzyńskiej, „Zbiór Wiado­ mości do Antropologii Krajowej", t. I I : 1878. M 6 — mit Filiponów z dawnych Prus Wschodnich; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 54-55. M 7 — Dźwinogród i Dziewiętniki; cyt. za: W. G u s t a w i с z, Kilka szczegółów ludoznaw­ czych z powiatu bobreckiego, „Lud", t. VTII: 1902, s. 267-269. M S — Rakowa pod Tomaszpolem, Podole; cyt. za: J . B o i , Skąd powstał ląd, „Wisła", t. X V I : 1902, s. 797. M 9 — Żytomirskie, Wołyń; cyt. za: J . K i b o r t , Szlachcic łapciowy na Wołyniu, „Wisła", t. I X : 1897, s. 271. M 10 — Galicja; cyt. za: A f a n a s j e w , op. cit., s. 460-461. M 11 — wsie Ispas, Myszyn, Kluczew w ok. Kołomyi, Pokucie; cyt. za: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 31, Pokucie cz. Ш , s. 81-83. M 12 — jw., s. 83-86. �Zestawienie epizodów — wąik Epizod — wątek Warianty 1 1 2 3 4 5 Bóg i diabeł istnieją od po­ czątku Istnieje także: a Bóg nad wodą b Obok Boga Piotr lub Eliasz С Diabeł istnieje obok Boga d Diabeł przebywa w wodzie a woda stworzona przez Boga b woda istniejąca od początku с woda i niebo a inicjatywa i sposób stworzenia od Boga; Diabeł nurkuje, wynosi garść piasku, Bóg rzuca na wodę i po­ wstaje ląd b inicjatywa od Diabła, sposób od Boga, reszta jak (a) с Diabeł kradnie część ziemi a ziemia rozrasta się sama b próba utopienia Boga, Diabeł nosi go w 4 strony świata — ziemia rozrasta się с Diabeł tworzy jałową część ziemi — góry, rzeki, bagniska, pustynie d Eliasz formuje ziemię a tworzy Bóg i Diabeł b tworzy Diabeł, Bóg zabiera mu podstępem lub ożywia Stworzenie ziemi Formowanie ziemi Stworzenie zwie­ rząt, roślin, na-, reedzi, obiektów +(2) 2 3 и . 5 6 7 8 9 10 11 12 +(2) +(2) +(2) + + +(2) +(2) + +(2 +(1) +(2) +(3) +13) +(2) + (3) 13 6 7 8 9 10 11 Powstanie nieba Stworzenie „pomocników" Walka Diabła z Bogiem Strącenie Diabłów Umowa o losie ludzi 12 Bóg przykuwa Eliasza 13 Wizja końca świata +I3) тттъ +(3) +(D + ттт» + + ID +11) + +(3) mmmm mmmm +(4) mmm чина +(4) +(1) + 11) + (4) 1/. + (4) Hj(4) +(2) итшт т^^ +(2) тт^т шЕятш +(4) +I5) + (4) +(5) +(4) Bóg tworzy, Diabeł „zanieczyszcza" d Diabeł nie może ożywić lub two­ rzy „na opak" +(3 +(2) +(5) •н» ФИНН тлтшл штятг тшшя +(3) тттш ттт mmmi штшт ^^тт тттш ^ттт +(5) +(7) н м + ( б ) +(1) + (5 mt^m ••V + (б) + ттт^ т^^ т*^т +(9) тштшш •Ml +(5) тштш + (3) +(15) +(12) + (7) +(10) с złamanie zakazu przez Ewę +(14) +(9) d ukaranie ludzi +(15) +(10) e wypędzenie z raju a Bóg odchodzi do nieba b Bóg buduje niebo с Diabeł też buduje niebo a Bóg tworzy anioły b Diabły są zbuntowanymi aniołami с Diabeł tworzy anioły i diabły d Diabeł tworzy diabły + (6) a Diabeł przeważa nad Michałem Archaniołem; pomoc Boga umożli­ wia pokonanie Diabła + (7) b Eliasz с Michał Archanioł d Diabeł jest zakuty a ziemia (jej część) należy do Diabła b Adam zaprzedaje ludzi Diabłu с Bóg zaprzedaje (zawiera z Diabłem umowę) d żywi należą do Boga, umarli do Diabła e Michal odzyskuje część zmarłych f Chrystus lub Bóg odzyskuje zmar­ łych - ^ттт Diabeł „zanieczyszcza" Adama (ra­ ni go) ••й — +(14) ттштш +14) mmmm b a тшят +(5) тштъ +(9) Bóg (piorun) strąca Diabła ч^н» +(4) тя^т> Bóg tworzy Adama Michał lub Bóg przechytrza Diabła - — — a b - + (4) •ЙЧ с 1 чнячв + (1 +(1) mmmm 17 — — +(1) 16 +I3) ^тятш + (3) тш^тъ + (13) +(8) — — - +(11) ^^тл + (б) т^^ш _ •и—» ттт +(17) +I6) — + Í5) - +16) — +!7) +(16) + (1) + (8) +(4) •HIV т*^т тт^т тнтш — — +(5) I— +(2) +(181 — +(2) +(3) ! ^ттШ «НПО* шшш* mmmm + 16) + (7) + (6) + (7) + (2) + ( Ю ) +(8) + + +(3) +(18) + (9) 1_ • +(16) +(19) + (4) + 17) *тшт +18) +(3) + +(11) +(21) +(1) — ттт* XX/1 +(2 +(3) +(1) — — — — ^штт тштш — + — epizod (wariant) nie wspomniany explicite, lecz wynikający z tekstu +(„ — trzeci epizod (wariant) w danym tekście Polska +(2) — +Í3 + (1) + (1) +(1) +(1) Objaśnienie,: Etnografia 15 +(3) + штаял Stworzenie i hi­ storia ludzi % т^^ — — +(9) — — тт^т — ттт» — — — — — — — — — — — +(4) — г— +(6) i +(20) +118) _ — мч* — +(5) — + �w analizowanych mitach kosmologicznych Mit — M 19 20 21 22 + (3) +(1) 23 24 + +13) — +11) 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 + + + +(2) + + +(2) + +I2) + + + + + +(2) + + + + + + +(3) +(1) + (1) + 11) + + +(1) + (1) + + (1) — 48 +(4) +(5) +(2) +(5) + (5) + (б) +I6) +I3) +(6) +15) + 18) + I9) + I2) — + +(4) +(5) +(1) +(1) +(1) +(2) + + + + 46 47 +(1) + +(2) +12) +(2) + +(3) +(3) — +(1) * + (1) +(4) +(7) + (2) +(4) +(1) + (4) +(1) + (4) +(1) +(1) + И) +(1) +(2) + (4) +(2) + (3) +(5) +(2) + (4) +(4) +(2) +(6) 'l (Ь) +(3) |б) + 17) +(1) +(3) + (3) + (5) + (2) +(2) 49 45 + +(3) + +(3) 44 + (1) +(1) + (4) + (4) +(1) — + +(3) — +(1) + (3) +I5) + +(3) — + 28 +(3) +(3) + (2) +(2) — 27 +12) +(2) +(2) — +(2) 26 25 — — +(5) + (5) + ( б ) +(4) +(5) + (б) +(3) +(5) +(7) + I2) • + (7) + (3) +(5) +(1) +(4) + (3) + (7) + (9) + + (6) — +(1) +(9) +(4) +(2) +(11) — — — — — — — +(4) — — — — + (б) + (3) + I6) + (7) — — — — — + (б) +(7) +(10) +(3) + — •Ml!• — — + (7) +(8) (4) — — +(4) +(5) — — — — — — — — — +(7) +(8) + (3) + (4) +(8) — — — — — — — + (8) +I5) — — +(12) — — — +(7) +(5) +(3) +(10) +(12) — — — — — — — — — _ +(9) +(6) + (7) — — +113) — •H) + ( Ю ) +(1) +I3) + (У) - +111) +(2) +(12) +(3) +(D +(6) +(2) +(4) — +I5) +I8) �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 53 M 13 — Bortnik, Pokucie; cyt. za: S. P i o t r o w i c z , Znachorka i wróżka Jewdokia Bojczuk. Materyaly folklorystyczne ze wsi Bortnik na Pokuciu, „Lud", t. Х Ш : 1907, s. 119. M 14 — Berwinkowa i Żabie, Huculszczyzna; cyt. za: W. S z u с h i e w 1 с z, Huculszczyzna, L w ó w 1908, t. I V , s. 2-10. M 15 — Hołowy, Huculszczyzna; zapis z 1902 г.; S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 10-14. M 16 — Żabie-Słupejki, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 14. M 17 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 15. M 18 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 16. M 19 — Rostoki, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 18. M 20 — Hołowy, Huculszczyzna; cyt. za: S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 18-21. M 21 — ok. Peczeniżyna, zapis w 1904 r.; cyt. za: J . S с h n a i d e r, Lud peczeniżyński. Szkic etnograficzny, „Lud", t. X I I I : 1907, s. 202-203. M 22 — Huculszczyzna; cyt. za: J . S c h n a i d e r , Z kraju Hucułów, ,,Lud", t. V I : 1900, s. 265. M. 23 — Ukraina; cyt. za: M. Ż m i g r o d z k i , Ukraina. Cz. I: Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, „Lud", t. I I : 1896, s. 322-323. M 24 — Ukraina; cyt. za: Ż m i g r o d z k i , op. cit., s. 322. M 25 — Ukraina; cyt. za: Ż m i g r o d z k i , op. cit., s. 324. M 26 — ok. Jekaterynosławia (obecnie Dnieprozawodsk) nad Dnieprem, wersja publikowana w „Istoriczeskij Wiestnik" 1888, s. 730-736', cyt. za: A l . P., Cztery podania o stworzeniu świata, „Wisła", t. I V : 1890, s. 388. M 27 — Ukraina; wersja publikowana przez M. D r a g o m a n ó w a, Maloruskija narodnyja priedanija i razskazy. Kiew 1876, I , s. 89, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 55. M 28 — Ukraina; wersja publikowana w P . P. C z u b i n s k i j , Trudy etnograficzesko-statisticzeskoj ekspiedicji w zapadno-russki) kraj, snariaźennoj impieratorskim russkim gieograficzeskim obszczestwom. Jugozapadnyj otdiel. Matierialy i issledowanja sobrannyja d. rd. P. P. Czubinskim, I , 1872, s. 143-144, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 55-56. M 29 — Ukraina, ok. Olgopola; wersja publikowana w C z u b i n s k i , op. cit., I , s. 142, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 60. M 30 — Ukraina; wersja publikowana w „Kiewljanin", 1866 nr 4, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 139-140. M 31 — Ukraina; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 187. M 32 — Bukowina; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 43, 133-134. M 33 — Małorusini z północnych Węgier; cyt. za Dahnhardt, op. cit., s. 52; bliższe informacje o tej grupie patrz: А. Р. К o v á с s, Ukrainische Streusiedlungen in Nordostungarn im 18.-19. Jahrhundert, „Acta Ethnographica", Budapest, t. Х Х П : 1973, nr 3-4, s. 371-415. M 34 — Chołopienicze, pow. borysławsM, gub. Mińska, Białoruś; cyt. za J . W i t o r t , Prze­ żytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. I I : 1896, s. 215-216. M 35 — Białoruś; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 54. M 36 — Wielkorus ( ? ) ; cyt. za: A f a n a s j e w , op. cit., s. 458. M 37 — ludność zza j . Onega; cyt. za A f a n a s j e w , op. cit., s. 461-462 (autor przytacza mit za lokalnym pismem „Deń", 1862, s. 52); por. też D a h n h a r d t , op. cit., s. 47. M 38 — Wielkorus (?); wersja publikowana w „Etnograficzeskij Sborník", t. I V : 1864, cz. 1, s. 122, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 43. M 39 — Wielkorus (?); cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 47. M 40 — Wielkorus (?); cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 47-48. M 41 — ok. S m o l e ń s k a ; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 53. M 42 — Raskolnicy z Estonii; wersja publikowana w C. R u s s w u r m , Sagen aus Hapsal, der Wiek, Osel und Runo, Reval 1861, s. 84, nr 83, cyt. za D a h n h a r d t , op. cit., s. 54. M 43 — gub. /Twerska; wersja publikowana w „Żiwaja Starina", t. I X , s. 393, cyt. za: D a h n ­ h a r d t , op. cit., s. 338-339. M 44 — gub. Twerska; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 353. M 45 — Wielkorus; cyt. za: D S h n h a r d t , op. cit., s. 48. M 46 — Wielkorus (?); wersja publikowana w A . A f a n a s j e w , Narodnyja russkija legendy, London 1859, cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 53. M 47 — Bułgaria; wersja publikowana w A . S t r a u s s , Die Bulgaren, Leipzig 1898, s. 6 п., cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 2-3; spolszczony tekst podaje B. G r a b o w s k i w recenzji z „Sborník za narodni umotvorenija, nauka i knlżnina", t. V E I - V I H : 1892, „Wisła", t. X : 1896, s. 406-419. M 48 — Bułgaria; cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 44, 138. M 49 — Krakowskie; cyt. za: O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7, Krakowskie, cz. I I I , s. 3-7. Jest to najprawdopodobniej wersja skompilowana, ponieważ Kolberg podaje w przypisie, że mit znany był w Modlnicy, Modlniczce, Rząsce, Brzezi, Tomaszowicach, Giebułtowie, Koszkwi, Nara-mie, Michałowicach i in. wsiach. �54 R Y S Z A R D TOMICKI przedstawia schematyczna mapka (nie zawsze jednakże udało się precy­ zyjnie zlokalizować miejsce zanotowania mitu ze względu na brak dokład­ nych danych). Dodać wreszcie należy, iż oprócz wersji dualistycznych uwzględniono również teksty odbiegające od nich, przede wszystkim na skutek przypisania roh demiurga wyłącznie Bogu (pochodzą one z terenu Czechosłowacji, Bułgarii i Polski). Część ich jest zamieszczona w tabeli, pozostałe przytaczamy w miarę potrzeby jako materiał pomocniczy w przy­ pisach. Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza zatytułowana Struktura kosrnosu poświęcona jest omówieniu treści mitu (I) oraz analizie opisanej w n i m struktury świata (II); t u staraliśmy się wskazać przypuszczalne źródła niektórych obrazów i epizodów, a także uporządkować elementy składowe tekstu. Część druga — Człowiek — zawiera próbę wstępnego przedstawienia ludowej teorii antropologicznej jako integralnego skład­ nika wizji świata. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 55 STRUKTURA KOSMOSU I Początek świata Ludowy obraz stanu „zalążkowego" poprzedzającego stworzenie ziemi różni się zdecydowanie od opisu znanego z Księgi Rodzaju. Przede wszy­ stkim od początku istniał nie tylko Bóg , lecz. także Diabeł. Jeśli w i n ­ nych kwestiach pomiędzy wersjami mitu występują rozbieżności, ten fakt potwierdzają one zgodnie : 13 14 M 43 — „Tylko Bóg i szatan nie są przez nikogo stworzeni i nikt nie wie, skąd oni są; ale anioły stworzył Bóg. Szatan był równy Bogu, gdyż bez niego nie mógł on [Bóg — przyp. R T ] nic zrobić i stworzyć". Nawet mit z Krakowskiego, zbliżający się w swej treści do kosmogonii judeochrześcijańskiej (wg niego na początku istniało tylko niebo, wodę — morze oraz ziemię stworzył Bóg później) stwierdza: M 49 — „Najpierw było niebo, w niem Bóg światłości panował od w i e k ó w . Był tam i książę ciemny, niżej po lewej Jego stronie, który podlegał Bogu światłości". Większość wersji konstatuje po prostu współistnienie Boga i Diabła nie wnikając w ich pochodzenie. Bóg unosi się ponad wodami, chodzi po powierzchni morza lub pływa w łodzi. Diabeł, noszący różne imiona i naz­ wy (Szatan, Satanael, Szczezun, Czart, Tot-szczezby, Tryjuda, Aridnyk, Bida itd.) żyje obok Boga, przebywa w wodzie w jakiejś „bańce" lub czę­ ściej w pianie, a nieraz pływa po morzu w postaci wodnego ptaka. W jed­ nym z tekstów wielkoruskich taką samą postać ma Bóg: M 37 — „Po staroświatowym oceanie—morzu pływały dwa nury, pierwszy był biały nur, a drugi nur czarny. W postaci tych dwóch nurów pływali sam Pan Wszechwładca i szatan" . 15 ¡ Druga istotna różnica w stosunku do Genesis to brak pierwotnej „pustki". Przestrzeń wypełniona jest „pierwszymi substancjami". Podług części mitów woda jest jedynym żywiołem istniejącym in illo tempore. Szereg mitów utrzymuje jednak, że istniało ponadto niebo. Przytoczmy kilka przykładów, które najlepiej wprowadzą nas w treść i klimat ludo­ wych wyobrażeń: и Nieraz jest to Jezus, por. M 23, M 29. 14 Wyjątkiem s ą niektóre wersje zniekształcone, np. mit M 48 z Bułgarii, w k t ó ­ rym Bóg tworzy Diabła powołując do życia s w ó j cień. Stworzenie Diabła przypisują Bogu również mity ludów z południowego Ałtaju, Abakanowie, Mordwini, Cyganie transylwańscy, Finowie, por. E 1 i a d e, Sacrum..., s, 206-207. is p i ę nura w wierzeniach ludów Azji północnej; np. u E w e n k ó w był on przewodnikiem szamana do dolnego świata oraz jedynym spośród ptaków wodnych, który zdołał przynieść ziemię z dna pierwotnej wody, „położył tę grudkę na wodzie, a ona zaczęła szybko rosnąć przekształcając się w średni świat (ziemię)", A. A n i s i m o w, Wierzenia ludów Północy. Wybór pism, Warszawa 1971, s. 255-256. o r r o �56 R Y S Z A R D TOMICKI M 2 — „Przed stworzeniem świata nie było nic, tylko niebo i morze. Bóg pływał po morzu w łódce i napotkał ogromną i gęstą pianę, w tej pianie mieszkał djabeł. Kto żeś ty? — zapytał Bóg. Weź mnie do siebie, do łódki, to ci powiem — odpo­ wiedział czart. No chodź — rzekł Bóg, a zaraz potem usłyszał". J a jestem czart — odpowiedź wchodzącego. Milcząc płynęli". M 11 — „Z kińcie świata ny buło tak zemli, jak teperyczki, ale buly wsiudy po cilim świki lysz wody taj wody — odno more". M 15 — „Z perwowiku buła łysz woda, obłaky у Boh śjytyj. U oblakách spav Ałej. [Eliasz — przyp. R T ] , duch Bożyj, a Boh chodyv po woďi. Raz zrobyła sy na w o ď i szum, jykyjs kupak, jyk kawałok derewa, szczo krutyła sy po w o ď i jyk żywyj. Boh se wzdriw taj pytaje: Szczo ty je? — A wono w i d p o w i ł o : J a ne znaju. Ż y w y j sne, a ne możu ni chodyty, ni szczo bud' robyty. — Ce buv Tryjuda-Aridnyk [Diabeł — przyp. R T ] . Boh ne znav z czoho win pochodyt, bo czort buv tak jyk Boh z perwo­ wiku. A ł e szczo Bohovy kuczyłos samomu chodyty po wod'í, pobłahosłowyv Boh tot szum, taj pytaje: Choczesz maty hołowu? — Choczu. — A ruky? — Choczu. — A nohy? — Choczu. — Tohdy dav Boh Aridnykowy ruky, nohy, oczy, het use. Wony stały sobi pobratymamy". Kompromis w sprawie istnienia lub nieistnienia nieba proponuje pe­ wien mit ukraiński: M 28 —• „Gdy Bóg znalazł Satanaela w szlamie, rzekł do niego: »Bądź aniołem« i dał mu dwa skrzydła i nakazał latać. Ale on nie mógł i otrzymał jeszcze dwa razy po dwa skrzydła i miecz. A w drugim dniu stworzył Bóg niebo, w trzecim polecił Satanaelowi przynieść z morza kawałeczek ziemi." W żadnej innej wersji nie mówi się w sposób tak zdecydowany o trud­ nościach, jakie miał Diabeł z przekroczeniem swej sfery bytowania i wła­ snej kondycji jako „tego z dołu" czy wręcz „tego z wód". Zauważmy, że wraz z faktem przypisania stwórcom postaci nurów, białego i czarnego, są to pierwsze próby ujawnienia opozycji między Bogiem i Diabłem, opozy­ cji, która w dalszych partiach mitu ma już wyraźnie antagonistyczny charakter. Przebieg stworzenia Stworzenie świata jest procesem przebiegającym w k i l k u etapach. Pierwszy obejmuje powstanie ziemi w jej najbardziej pierwotnej formie — niewielkiego, spoczywającego na powierzchni morza placka, będącego wspólnym dziełem Boga i Diabła . 1R 16 Istniały wersje przypisujące ten czyn wyłącznie Bogu, np. mit słowiański: „Na początku nie było nic prócz Boga. On spał i drzemał i drzemka trwała 1000 lat i było pewne, że obudzi się. Stało się to i zaczął Bóg wszystko oglądać. I gdzie spoj­ rzał pokazywały się gwiazdy, i to zaczęło Boga dziwić, co on swoim okiem sprawia. Obracał się tu i tam, nigdzie nie było początku, nigdzie końca, a pod sobą dojrzał tylko morze. Więc poszedł do morza i spuścił się na dno. Gdy znów wynurzył się, pozostało ziarnko piasku pod jego paznokciem. Ono upadło i zostało na powierzchni morza i z tego powstała nasza ziemia. Dno morza jest jej ojczyzną", cyt. za D a h n ­ h a r d t , op. cit., s. 58; por. K o l b e r g , op. cit.,. s. 34. A oto mit słowacki: „Na początku świata latał Bóg w górze i nosił ziemię w swym ubraniu. Gdzie jej na­ sypał, tam powstawały równiny, góry i żyzne doliny. Diabeł gonił go, aby s w ą część otrzymać, ale nie złapał go; wtedy rozdarł mu ubranie i tylko skały pospadały. Dlatego szczyty Tatr są gołe i jałowe", cyt. za: D a h n h a r d t , op. cit., s. 58. �57 SŁOWIAŃSKI М П KOSMOGONICZNY a) Stworzenie ziemi. Inicjatywę utworzenia lądu przypisuje się naj­ częściej Bogu, ale czasem wychodzi ona od Diabła. Jednoznaczne roz­ strzygnięcie tej kwestii nie jest konieczne, nie ma ona bowiem większego znaczenia dla sensu mitu. Pomijając nie wykluczony przecież wpływ przeświadczenia (uzasadnionego także treścią mitu), że w ostateczności właśnie Bóg jest stwórcą (choć stwierdzenie to ma nieco inne niż w chrze­ ścijaństwie znaczenie), sądzić można, iż chodzi raczej o podkreślenie nie­ możności realizacji zamysłu przez jedno' tylko bóstwo. O ile bowiem w wypadku Diabła mity ukazują wyraźnie jego bezsilność już w epizo­ dzie nurkowania, a także przy opisach nieudanych prób powołania do ży­ cia zwierząt itd., o tyle w odniesieniu do Boga fakt ten może nie być zu­ pełnie jasny. Jedynie m i t huculski rozstrzyga tę sprawę jednoznacznie już na wstępie: M 14 — „Boh znav use na swiťi, ale niczoho ne mih zrobyty a Tryjuda mav sylu do useho. Boh musiv u neho wse wimudrowuwaty abo ukrasty, jyk szo chotiv maty. Boh znav, szo na pryspodnim u hłybyni moria je hłyna, ta chotiv wid A r i d nyka wimudruwaty, aby tot j i winiš". Zgodnie z przekonaniem o wszechwiedzy Boga, on właśnie zna sposób utworzenia lądu: M 2 — „Djabeł zaczął mówić »dobrze by było, gdyby miejsce, na którym płyniemy, było twarde«. »Będzie — rzekł Bóg, zejdź w morze i przynieś mi garść ziemi, m ó ­ wiąc że niesiesz w mojem imieniu, przynieś, uczynię z tego piasku ziemię«. Djabeł poszedł, nabrał piasku w garście mówiąc: »biorę cię w imieniu mojem?. Gdy w y s z e d ł na wierzch piasku nie zostało ani ziarnko. Poszedł drugi raz m ó w i ą c : »biorę cię w imieniu Jego«. Gdy wrócił, zostało mu trochę piasku za pazurami. Bóg wziął ten piasek, posypał na w o d ę i stała się z niego ziemia, ale tylko tak duża, aby mogli się obaj wygodnie położyć". Częściej próba przyniesienia piasku (gliny, mułu) z dna morza dokony­ wana jest trzykrotnie, gdyż warunkiem powodzenia nurkowania jest w y ­ powiedzenie przez Diabła — czego dwukrotnie nie czyni — formuły „bio­ r ę w imieniu Boga". Epizod ten świadczy najlepiej, że Diabeł reprezentu­ je w micie moc fizyczną, a pozbawiony jest tej mocy skutecznego tworze­ nia, którą ma słowo, gest i imię Boga. Dalsze wydarzenia rozszerzają prze­ ciwstawienie obu istot nadprzyrodzonych nadając mu postać opozycji konkretnych cech i własności. W niektórych wersjach, między innymi w micie apokryficznym (M 1, por. też M 39, M 29), Diabeł przynosi oprócz piasku także krzemień, któ­ r y odgrywa ważną rolę przy tworzeniu pomocników obu demiurgów, Wró­ cimy do tego w ą t k u w odpowiednim momencie. b) Formowanie ziemi. Opisy przekształcenia małego placka leżącego na wodzie w rozległy ląd nie są jednakowe, ale mniej lub bardziej obszer­ ne fabularnie warianty podporządkowane zostały wspólnemu celowi. Oto dalszy ciąg cytowanego już mitu z Sieradzkiego: 1 �58 R Y S Z A R D TOMICKI M 2 — „Położyli się tedy, Bóg ku wschodowi, djabeł ku zachodowi. Gdy djabłowi się zdawało, że Bóg usnął zaczął go spychać, aby w p a d ł do morza i aby utonął i zginął. Ale nadaremnie, ziemi pod Bogiem przybywało i rozszerzyła się daleko ku wschodowi. Widząc to czart jął pomykać ku zachodowi, dalej ku południowi i pół­ nocy, a przez to ziemia rozszerzyła się w różne strony". Fragment ten zawiera dwa wątki powtarzające się w różnych artyku­ lacjach. Pierwszy to próba utopienia Boga, drugi — korelacja między elementami opozycji Bóg — Diabeł i stronami świata. Epizod nazwany w tabeli próbą utopienia Boga i tak istotnie interpre­ towany przez większość mitów ma kilka wariantów wykazujących znacz­ ne różnice. Sens niektórych zaprzecza nawet zawartej w micie interpreta­ cji. Zawsze poza wszelkimi wątpliwościami pozostaje natomiast rezultat podstępnego działania Diabła — rozrośniecie się ziemi. Niemniej, w kilku wersjach ten sam efekt przynosi akt woli samego Boga, jak na przykład w M 33: Bóg uformował placek, położył go na wodzie, przeżegnał i zaczą­ tek ziemi począł rozszerzać się we wszystkie strony. „Trwało to' dotąd — czytamy w tekście — aż dotknął brzegami dolnych krawędzi nieba". Noszenie lub toczenie Boga w cztery strony świata interpretowane by­ wa również jako akt nieświadomego przeżegnania ziemi przez Diabła, ale w micie bułgarskim M 47, gdzie znajdujemy takie właśnie wyjaśnienie, ziemia rośnie nadal i Bóg nie zna sposobu jej zatrzymania. Podstępem dowiaduje się od Diabła, iż ziemię należy przeżegnać i rzec: „Tak dużo ziemi wystarczy". A oto inny wariant omawianego epizodu pochodzący t y m razem z mitu ukraińskiego : M 29 — Bóg utworzył ziemię. „Pozosta­ ło ją tylko' jeszcze przeżegnać. Jak można to zrobić? [Bóg nie wie? — przyp. RT]. Wiem, powiedział Piotr i rozkazał Diabłu nieść się aż do wody [...]"• Kolejny mit ukraiński zawiera jeszcze dalej idącą niekonsekwencję (M 27): Bóg tworzy ziemię, błogosławi ją „na wszystkie cztery kierunki świata" i ląd zaczyna rosnąć. Następuje opis stworzenia gór przez Diab­ ła, a potem Bóg mówi do niego: „Teraz ziemia musi zostać poświęcona. Pozwólmy jej jednak najpierw rosnąć, a nam w spokoju odpocząć". Gdy Bóg usypia, Diabeł próbuje go utopić, tocząc kolejno w różne strony. „Ziemia rozrosła się, aż oparła się brzegami o niebo". Diabeł przynosi Boga w to samo miejsce skąd go wziął, a ten po przebudzeniu stwierdza, że ląd został poświęcony. W końcu, by przytoczyć ostatni już przykład, w M 7 próba utopienia kończy się konkluzją: „Powstał tylko przez to niezmierzony ląd i cztery strony świata, to jest północ, południe, wschód i zachód". Wszystkie, nierzadko sprzeczne warianty łączą dwie myśli — ozna­ czone zostają cztery strony świata, a ziemia uzyskuje swe ostateczne roz­ miary. Wyznaczenie czterech punktów kardynalnych uznać można za for­ mę opisu ziemi jako w pełni ukształtowanej i statycznej całości. Tym sa­ mym ustanowiona zostaje horyzontalna, czteroelementowa struktura świa1 1 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 59 ta, co nieraz jest uważane za zasadniczy moment w dziejach tworzenia kosmosu. Tak traktuje to wydarzenie mit Raskolników: M 42 — „Bóg rzucił ziemię na wszystkie cztery strony i rzekł: Niech rośnie i po­ większa się ziemia. Zaraz powstały wielkie przestrzenie lądu z rozległymi równinami i wysokimi wzgórzami, aż w końcu trzy części świata w ich obecnym wymiarze zostały skończone". Powstanie ziemi prowadzi automatycznie — według zacytowanej wer­ sji — do uformowania nowej struktury, t y m razem trój elementowej i wer­ tykalnej. Będziemy o niej mówić szerzej w dalszej części artykułu. Przejdźmy do drugiego wątku. Wspomniane w M 2 skojarzenie postaci Boga i Diabła ze wschodem i zachodem jest pierwszym przykładem w y ­ korzystania dualizmu demiurgów jako podstawy do różnicowania i po­ rządkowania świata. Niekiedy ich dualizm staje się zasadą klasyfikacyjną dla innych istot, przedmiotów i cech, jak na przykład w M 5, gdzie posta­ ciom stwórców przypisane są zdecydowanie odmienne ptaki — jastrząb i kaczka. Wariant występujący w cytowanym micie z Sieradzkiego (po­ wtarzający się w M 10) pojawia się znacznie bardziej rozbudowany w m i ­ cie ukraińskim: M 26 — Diabeł ukradł podczas nurkowania część ziemi i schował ją do ust. „Zaczął Bóg siać ziemię. Gdziekolwiek na wschód słońca rzuci, tam powstają góry, doliny, pola", a na nich wyrastają trawa, drzewa, zakwitają kwiaty. „Brzask był na niebie, później i słonko się pokazało. I był pierwszy dzień na świecie. Obejrzał się Bóg przed wieczorem i widzi, że anioł [Diabeł — przyp. R T ] z gęby też coś wyjmuje, rzuca na zachód i z tego co rzuca również powstają doliny, góry, pola, tylko bez trawy, bez kwiatów i drzew, gołe jak późną jesienią, puste jakby przeklęte". Opozycja dwu stron świata skorelowana jest tu wprost z porami dnia (Bóg tworzy wschodnią część lądu rankiem, Diabeł zachodnią o zmierzchu) oraz górą i dołem; po odkryciu podstępu Bóg przeklął Diabła i „poleciał wyżej i dalej na wschód słońca, a szatan dołem na zachód". Otrzymujemy więc wyraźnie opisaną serię opozycji binarnych różni­ cujących semantycznie przestrzeń i czas: Bóg I wschód I ranek (jasność) I żyzność I góra Diabeł I zachód I wieczór (ciemność) I jałowość I dół 17 Elementy tej s e r i i powtarzają się w innych mitach, gdzie szczególnie wyeksponowany jest związek Diabła z nieurodzajnością, niepłodnością: 1 7 Dopełnieniem tej serii jest przeciwstawienie dobro — zło. Wartościowanie stron świata w kategoriach moralno-etycznych pojawia s i ę w mitach wspominających o usytuowaniu raju na wschodzie. Idea taka występowała również w myśli śred­ niowiecznej, gdzie oprócz skojarzenia raju ze stroną wschodnią (powtórzenie wzoru biblijnego) spotykamy umiejscowianie piekła na zachodzie. Por. fragment z Wędrów­ ki Bogurodzicy po miejscach męki, apokryfu starorosyjskiego: „Dokąd chcesz, Bło­ gosławiona [...] na wschód czy na zachód, czy. do raju, lub na prawo, lub na lewo, gdzie są wielkie męki?", a także Epistołę Wasilija arcybiskupa nowogrodzkiego, �60 R Y S Z A R D TOMICKI M 34 — „Bóg wziął w ręce garść ziemi, pobłogosławił ją i rzucił na w o d ę — i zie­ mia zaczęła rosnąć, rozszerzać się i pokrywać w o d ę gładką i równą warstwą jak pobojowisko; ale zaczęła rosnąć też ziemia, którą dyabeł miał w gębie, zaczęła mu rozdzierać ją. Dyabeł wijąc się z bólu zaczął tarzać się po ziemi i w y p l u w a ć ją. Długo tarzał się i pluł, dlatego powierzchnia ziemi stała się górzysta, a w niektórych miejscach nawet zatruła się śliną dyabelską". Proces kształtowania powierzchni ziemi zawsze przebiega podobnie. Diabeł w przeciwieństwie do Boga tworzy jej część jałową; raz będą to góry i skały, jeziora i rzeki, innym razem bagna, moczary, pustynie i inne — jak zaznaczono w M 42 — „nieurodzajne miejsca". M 33 — Z wyplutej przez Diabła ziemi powstają góry i skały. „Dlatego ziemia jest święta, zaś góry, a zwłaszcza skały są dziełem Diabła. Dlatego nie może na nich rosnąć zboże i dlatego diabły przebywają chętnie w górach i na skałach, gdzie z czarownicami swe zjazdy odbywają". Powstanie roślin, zwierząt i obiektów nieożywionych Tworzenie topograficznego obrazu ziemi uzupełniane bywa epizodem mówiącym o powstaniu zwierząt, roślin, narzędzi, chaty itd. Wchodzi on w skład jedynie kilku mitów, spośród których wyróżniają się wersje h u ­ culskie najobszerniej relacjonujące związane z t y m perypetie. Przewodnią myślą wszystkich tego rodzaju opisów jest stwierdzenie, że Diabeł dyspo­ nujący mocą formowania istot czy przedmiotów nie posiada szeroko ro­ zumianej mocy ich ożywiania . Oto fragment mitu zapisanego w Polsce, znany zresztą jako odrębna całość w różnych regionach Słowiańszczyzny: 1S M 3 — „Po niejakim czasie [po stworzeniu ziemi — przyp. R T ] przyszło djabłu na myśl, zęby ulepić jakie stworzenie i ulepił kozę. Gdy ją postawił, rzekł: W imię który utrzymywał, że „raj na wschodzie jest w Edenie", piekło zaś na zachodzie, na „wiatrami ziejącym morzu"; oba cytaty za: J . M. L o t m a n , O pojęciu przestrzeni geograficznej w średniowiecznych tekstach staroruskich, „Teksty", 1974 nr 3, s. 95-96. Analogiczne były wierzenia ludowe — „Gdy dusza umiera, idzie drogą ciernistą pełną skał stromych [...], naprzód ma przed sobą czyściec [...] idzie do niego, aby być w raju. R a j z prawej strony, piekło i obszerne przed nim kraje są ¡z lewej strony", O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7, Krakowskie, cz. I I I , s. 22-23. W mi­ cie kosmogonicznym opozycja umieszczana w płaszczyźnie wertykalnej, jako prze­ ciwstawienie Niebo — Piekło (w tym momencie jeszcze nie istniejąca) antycypowana jest niejako przez układ horyzontalny. T y m samym, podobnie jak wg Lotmana w średniowieczu, w świadomości ludowej przestrzeń geograficzna i przemieszczenia w niej posiadają lub mogą posiadać sens etyczno-religijny. W istocie, niektóre zacho­ wania można uważać za świadectwa takiej koncepcji, m. in. zwyczaj układania się do snu głową na wschód oraz układanie zmarłych głową na zachód. Odmiennie interpretował to M o s z y ń s k i , op. cit., s. 446, nie widząc między tymi pozycjami żadnej różnicy. 1 8 Por. legendę z południowej Polski o stworzeniu płanetników. Diabeł, który pozazdrościł Bogu stworzenia Adama i Ewy, ulepił z gliny 12 mężczyzn (ziemia lub glina jest zwykle w wierzeniach ludowych tworzywem materialnym), ale nie mógł ich ożywić. Uczynił to Bóg i zlecił im kierowanie chmurami, J . T r a c z y k , Z oko­ lic Babiej Góry. I. O smokach i płanetnikach, „Wisła", t. I X : 1895, s. 75. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 61 moje, ruszaj kozo. Koza stoi. Później rzekł: W imię Boże, ruszaj kozo. A koza, jak ruszy z miejsca, pędzi prosto do wody. A djabłu się patrzy, że koza może się utopić; sunął, złapał kozę za ogon i ogon się urwał. I dlatego kozy są bez ogona. Ucieszył się djabeł, że koza bryka sobie, znowu postanowił ulepić psa. Gdy ulepił i postawił, rzekł do psa: Chyzia Boga — a pies stoi. Ale Pan Bóg rzekł: Chyzia djabła. A pies, jak skoczy do djabła — i ukąsił go w piętę. Djabeł się rozgniewał, poleciał w krzaki i na pamiątkę zamalował olszynę. Odtąd djabeł przestał lepić stworzenia". 1 Podobnie można interpretować te partie mitów huculskich, które m ó ­ wią o stworzeniu obiektów nieożywionych, takich jak chata i wóz; nie­ możność ożywienia jest t u rozumiana bardzo specyficznie jako brak umie­ jętności nadania stworzonym obiektom wartości funkcjonalnej. Przykła­ dem wóz •— Diabeł zbudował go< w chałupie i nie potrafił wyprowadzić go na dwór. Wóz był więc bezużyteczny, ..nieożywiony". Podobnie rzecz ma się z oświetleniem chaty (por. też M 15): M 14 — „Jyk uże buła usia dychania na swiťi, zrobyw Tryjuda chatu. U tij chaťi buło het use, jyk maje buty, łysz wikon ny buło; czerez rozkolibynku śwityło triszky soniczko u chatu. Aridnyk uziyv mich, wijszov na dwir taj hrebe u tot mich dnyny, aby zanesty u chatu, bo tam buło temno. Prychodyt Boh taj pytaje: A ty szo robysz, rozpobratyme? — Ady. Poklavsmy chatu, każe czort, a ne możu dnyny pokłasty u chatu. — Boh każe: Pożdy, j a to zrobiu, szczo u chaťi bude dnyna. — Jyk tak zrobysz, każe Tryjuda, j a tobi chatu daruju. Boh uziyv pyłku, perepyłyv dwa protesy, pokłav dwa warcaby i zrobyv ramci; uchodiy u chatu, a tam je dnyna. Boh każe: Se bude dobre ludem". Myśl ta formułowana bywa czasem mniej radykalnie. Diabeł tworzy lub przyczynia się do powstania trujących roślin i dzikich zwierząt: 1 9 M 34 — Diabeł wypluwając ziemię rozrywającą mu usta zatruł śliną glebę. „Wskutek tego, gdy Pan Bóg przygotowując ziemię dla człowieka, posiał żyto, pszenicę, jęcz­ mień, proso i trawy lekarskie, w niektórych miejscach wyrosły perz, lebioda, blekot, cierń i wszystkie inne rośliny szkodliwe. Potem Bóg stworzył zwierzęta pożyteczne: konie, krowy, owce, psy, ale niektóre z nich nie umiejąc odróżnić trawy pożyteczne od szkodliwych, najadły się ostatnich i zmieniły się w wilki, rosomaki, niedźwiedzie i inne zwierzęta szkodliwe. Trwało to dopóty, dopóki zwierzęta nie nauczyły się roz­ różniać trawy pożj^teczne i jadowite'. Oba przytoczone przykłady pozostają w zgodzie z cechą skorelowaną z Diabłem już przy formowaniu ziemi, a mianowicie jałowością rozumianą głównie jako bezużyteczność dla człowieka. Wierzenie to znane było po­ wszechnie wśród społeczności chłopskich, także bez wyraźnego związku z mitem. Jednym z przykładów jest wierzenie zanotowane na Pokuciu, że zwierzęta pochodzą od Boga i od Diabła, a do tych ostatnich należą wszystkie te, których się nie je . Nawiasem wspomnieć należy w t y m miejscu o dość interesującej cesze, pojawiającej się przy okazji tworzenia „wyposażenia" ziemi szczegól20 19 Diabłu przypisywano również stworzenie roślin, których użycie było zaka­ zane, np. starowierzy — tytoń i chmiel, por. D a h n h a r d t , op. cit., s. 54, przyp. 1. P i o t r o w i c z , Znachorka i wróżka s. 125. 2 0 �62 R Y S Z A R D TOMICKI nie w mitach huculskich. Jest nią afirmaćja chytrości i sprytu. W tych wersjach nawet niepowodzenia kolejnych prób wyniesienia ziemi z dna morskiego (uzasadniane zwykle nieposłuszeństwem Diabła wynikającym z chęci dorównania Bogu) spowodowane są głupotą Diabła. W podobnej atmosferze przebiega tworzenie różnych przedmiotów i zwierząt. Diabeł tworzy, Bóg zaś wykrada jego dzieła lub zdobywa je przechytrzając swego rywala. W ten sposób w posiadanie Boga przechodzą na przykład owce i kozy oraz skrzypce (flojyru i trombitę zrobił Bóg, lecz Diabeł „wihadav usu muzyku"). Rozgniewany Diabeł stworzył bardzo wielkiego wilka, aby przestraszyć Boga, ale ten na prośbę Eliasza, jedynego przestraszonego rozmiarami zwierzęcia, obciosał wilka siekierą. Z trzasek padających na ziemię powstały koń, krowa, prosię, z; wiórków — robaki, natomiast z tych, które poleciały z wiatrem — ptak oraz mucha. Zgodnie z charakterem całego mitu wystąpienie Diabła przeciw Bogu motywowane jest zrozumiałym w tej sytuacji gniewem; „rozlutyv sy Tryjuda duże na Boha, ta zi złosty ehoťiv zbawyty Boha" (M 14). Wybu­ dował w tym celu młyn i w nim przygotował pułapkę •— Bóg powinien zostać skuty łańcuchem, ale i tym razem przechytrzył on Diabła. Każąc sobie pokazać, co ma robić, zakuł go; „win [Diabeł — przyp. RT] pocziyv tarhaty sy, a zemly buła tonka taj z toho zawałyła sy". Diabeł wpadł w podziemia. Strącenie Diabła i powstanie piekła Powstanie piekła łączy się bezpośrednio z uwięzieniem Diabła. W M 14, gdy ten szamoce się, zapada się ziemia i wpada on w przepaść. Tam jest piekło. W tym jedynym micie brak pojawiającego się zwykle explicite lub implicite stwierdzenia, że Diabeł będzie przykuty do końca świata. Prze­ ciwnie, zrywa się co jakiś czas, by „dopełnić" dzieło Boga przebywa­ jącego nadal na ziemi. Za pierwszym razem „zanieczyszcza" Adama (por. „Człowiek") i dopiero interwencja ciskającego piorunami Eliasza zmusza go do. ponownego ukrycia się w piekle — „zi strachu schowa v sy nazad u trydewjutu zemlu". Powtórnie wyzwala się Diabeł, żeby skłonić ludzi do grzechu. Wreszcie po to, by zamienić dziecko Ewie i skłonić Adama do zaprzedania mu rodu ludzkiego. Od tego czasu zyskuje pomocników zwanych w tym micie judnikami; stali się nimi ludzie słuchający podszep'tów diabelskich. Judniki przebywają na ziemi, ale raz do roku schodzą się do piekła wysłuchać rozkazów swego władcy. Bóg natomiast żył długo na ziemi pośród ludzi. Gdy jednak rozmnożyli się i coraz bardziej grze­ szyli „ne mih Boh miż nymy ostaty, w i n zlynuv na wysynu". 1 T Inaczej powstanie piekła opisuje M 15. Diabeł zaczął budować piero wtedy, gdy zdołał zmusić Adama do' zaprzedania siebie i potomków. Odtąd ludzie po śmierci udawali się w podziemia. Ale nadal był wolny. Szachrajstwa Boga zabierającego mu wszystko, je do­ swych Diabeł co on �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 63- 21 stworzył, doprowadzają do w o j n y , w której początkowo przewagę uzy­ skały siły diabelskie, gdyż Diabeł „sobi naprotyv Boha porobyv tohdy strivby, puszky, armaty; taki, szo typer je wsiyki do wojny mudraciji, to w y n wże tohdy znav". Szalę zwycięstwa przechylił dopiero Yłyja (Eliasz), który błyskawicą spalił diabelskie wojsko. Przestraszony Diabeł skrył się do piekła ,.a on łysziyjet tut na zemny swoi słuhy-czorty". Nie wiadomo, w jaki sposób został uwięziony w ł a ń c u c h y , ale mit stwierdza przy koń­ cu: „A wyn tam w aďi zakowanyj, bo j y k choťiv Boha w šity zamknuty, to Boh jego zahulyv у z lancyv stały szyny у w to krisło jeho do schodniy jmyły". 22 21 Walka sił niebieskich z diabłami jest zapewne odgłosem fragmentu Apokalip­ sy św. Jana, 12, 7-9; „I nastąpiła walka na niebie, Michał i jego aniołowie mieli walczyć ze smokiem. I wystąpił do walki smok i jego aniołowie, ale nie przemógł i już się miejsce dla nich w niebie nie znalazło. I został strącony wielki smok, W ą ż Starodawny, który się zwie diabeł i szatan, zwodzący całą zamieszkałą ziemię, został strącony na ziemię, a z nim strąceni zostali jego aniołowie". W wierzeniach ludowych oraz popularnych opracowaniach Biblii, wątek ten został jednak umiesz­ czony w nieco innym kontekście. W druku z pocz. X V I w. zatytułowanym Testa­ ment Nowy i Stary po opisie stworzenia świata zgodnym w zasadzie z Pismem Św., znajdował się drzeworyt ukazujący strącenie Lucypera do piekła, a potem nastę­ pujący tekst: „Lucifer s pychy chciał sie bogu równy stacz / Przeto z anioły musil z nieba wpascz", J . S a n d e c k i IMalecki], Ewangeliusz z początku XVI w. i dwa późniejsze druki polskie tegoż autora, Kraków 1947. Także w Postępku prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu z 1570 г., gdzie zachował się tylko mały fragment pierwszego rozdziału czytamy: „[...] wypędził Pan Bóg czarta z nieba, iż się nie chciał kłaniać Adamowi w raju, ani mu służyć jako inni anieli czynili, mówiąc: Pirwszem ja stworzenie, niźli Adam, i cudniejsze; słuszniej, aby się on mnie kłaniał, a nie ja jemu. Przez to nieposłuszeństwo Pana rozgniewał, iż go z nieba wypędził", Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, wyd. A. Benis, Kraków 1891, s. 8. Nowsze ślady w y s t ę p o w a n i a tego wątku znajdujemy w Panu Tadeuszu A. Mickiewicza, gdy Wojski m ó w i o gwiazdozbiorze Wozu Dawi­ dowego nazywając go Wozem Anielskim: „Na nim to przed czasy / Jechał Lucyper, Boga gdy w z y w a ł w zapasy, / Mlecznym gościńcem pędząc w cwał w niebieskie progi, / A ż go Michał zbił z wozu, a wóz zrucił z drogi" (VIII, 81-84). Por. R. W o j ­ c i e c h o w s k i , Lucyper, [w:] Słownik folkloru s. 207-208. 2 2 O zakuciu Lucypera w łańcuchy m ó w i Apokalipsa Św. Jana, 20, L-3: „I ujrza­ łem anioła, zstępującego z nieba, który miał klucz od Czeluści i łańcuch wielki w swej ręce. I pochwycił Smoka, Węża Starodawnego, który jest diabeł i szatan i związał go na tysiąc lat. I strącił go do Czeluści, i zamknął, i pieczęć nad nim położył, by już nie zwodził narodów, aż tysiąc lat się dopełni. A potem ma być na krótki czas uwolniony". Motyw ten wykorzystywany był w literaturze średniowiecz­ nej i późniejszej. W Postępku prawa czartowskiego s. 19, czytamy, że „Lucyper się rozgniewa, miece się na łańcuchu", choć poprzednio nie ma mowy o zakuciu go; być może opowieść ta znajdowała się w początkowej, niezachowanej części pracy. W Historii o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka (Kra­ k ó w 1893, s. 45) Lucypera zakuwa w łańcuch Jezus, wtrąca go do piekła i rzecze: „Niechaj tu u słupa tego / Pląsze do dnia sądnego". Jest to, jak sądzono już daw­ niej, w ą t e k pochodzący z Ewangelii Nikodema, por. przyp. 73. Ludową jego w e r s j ę przytacza O. K o l b e r g , Dzielą luszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. I I I , s. 18-19. �64 R Y S Z A R D TOMICKI Stosunkowo wiele miejsca poświęcają mity powstaniu diabłów — „po­ mocników" boskiego rywala. Nie są one bowiem zbuntowanymi aniołami, lecz tworzy je Diabeł. W niektórych wersjach, jak zobaczymy niżej, rów­ nież Bóg tworzy swoich „pomocników" — anioły, jednak większość X I X i XX-wiecznych mitów, opisując szczegółowo powstanie diabłów, istnienie aniołów przyjmuje za fakt oczywisty i nie wymagający wyjaśnień. Najbardziej interesujący jest najstarszy wariant zawarty w micie apo­ kryficznym M 1: Diabeł ma wydobyć z dna morskiego nie tylko garść piasku, lecz także krzemień. Bóg przełamuje go na dwie części „i ten znajdujący się w prawej ręce kawałek zatrzymał Pan dla siebie, ten zaś z lewej dał Satanielowi". Uderzając w posiadanie połówki laskami Bóg i Diabeł tworzą odpowiednio anioły z Michałem Archaniołem na czele oraz diabły. Przekształcenie tego XVI-wiecznego wariantu spotykamy w jednym z mitów XIX-wiecznych (M 39), gdzie Diabeł'rozłamuje krzemień i uderza­ jąc laską w kawałek trzymany w prawej ręce tworzy anioły, uderzając natomiast w drugi, trzymany w ręce lewej — diabły. Oba mity wprowadzają więc kolejną artykulację opozycji Bóg — Dia­ beł, t y m razem sytuującą się na „niższym" poziomie rzeczywistości. Oprócz przeciwstawienia anioły — diabły, pojawia się także opozycja: strona lewa — strona prawa, skojarzona explicite (przynajmniej w micie) z wła­ snościami : czyste — nieczyste albo siły boskie — siły diabelskie . W zebranych przez nas wersjach X I X - i XX-wiecznych dominuje zde­ cydowanie odmienny pogląd na ten temat. Diabły powstają z wody strze­ pywanej za siebie przez Diabła w czasie mycia albo z jego śliny zmiesza­ nej z ziemią (w M 24 ze śliny czystej powstają anioły). Sporadycznie na­ tomiast występuje pogląd jakoby diabły były zbuntowanymi aniołami; czasem pojawia się jako uzupełnienie którejś z poprzednich interpretacji ich genezy. Wydaje się, iż u podstaw tych różnorodnych rozwiązań leży milczące założenie, iż obie grupy pomocników związane są substancjalnie, czego najlepszym wyrazem są najstarsze znane nam teksty. Powrócimy do> tej kwestii przy końcu artykułu. Co zaś tyczy się diabłów, podkreślić należy, że w wielu mitach mamy • do czynienia z wyraźnym skojarzeniem ich z wodą, jeśli nie w trakcie tworzenia (ślina lub padające na ziemię krople) to wówczas, gdy mówi się o ich strąceniu: 23 2 3 Ludność wiejska jednomyślnie wartościowała stronę prawą jako dobrą (po­ myślną, szczęśliwą), l e w ą natomiast jako złą (por. przyp. 17). Analogie asyryjskie, greckie, kałmuckie patrz: M o s z y ń s k i , op. cit., s. 408; tamże świadectwa o w r ó ­ żeniu z lecącego po prawej lub lewej stronie ptaka z X V I w., podobne wierzenia z Wielkorusi, Ukrainy, Polski i Litwy (s. 408-409, 411) oraz interpretacje drżenia powiek, kichania, potknięcia, swędzenia dłoni, „dzwonienia" w uchu (s. 412); J . T a 1k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków 1893, s. 381, 392-393. �65 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY « M 10 — „Iiia gromownik puścił na nich grom i błyskawicę. Ilia grzmiał i strzelał błyskawicami, czterdzieści dni i nocy padał deszcz i razem z wielkim deszczem pospadali z nieba wszyscy diabli; jeszcze do dziś wielu z nich błąka się pod niebio­ sami jako świecące ogniki i dopiero teraz osiągają ziemię". M 49 — „Leciał książę ciemności z nieba, z mm 9 zastępów aniołów od lewicy, którzy się odtąd z woli Boga Ojca stali ciemnymi duchami, czyli diabłami [...]. Przez 9 nocy, 9 godzin, 9 kwadransy, 9 minut i 9 sekund spadały chóry strąconych aniołów, wraz z księciem ciemności w postaci najdrobniejszego deszczu. Ponieważ ziemia pływająca wśród w ó d morskich była na drodze do miejsca kędy dolecieć mieli, prze­ to dużo kropel diabelskiego deszczu spadło na ziemię i powsiąkało wszędy gęsto po różnych miejscach, nawet dostalo się do Rajskiego ogrodu. Wówczas to w R a j u pojawiły się obok czystych istot brzyćkie gady, w ę ż e dotąd niewidziane". Ostatni fragment mówiący o powstaniu węży z diabłów zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ posiada daleko idące konsekwencje w wie­ rzeniach ludowych. Podobnie zresztą w jednym z mitów z Wołynia (M 9) sprawcą istnienia gadów na ziemi jest Diabeł, który wydobył je z wód kosmicznych i rozpuścił po lądzie. Szerzej o związku diabłów z wężami mówić będziemy nieco- dalej. Warto podkreślić fakt, że o ile pomocnicy Diabła strącani są zwykle na ziemię, o tyle on sam zawsze dostaje się do podziemi, chociaż nie wszystkie mity mówią wprost o piekle. Przeciwnie, słowo to pojawia się raczej rzadko, a jeszcze rzadziej obarczone jest typowym znaczeniem chrześcijańskim. Zresztą opisanie piekła nie jest celem żadnego z mitów, największe znaczenie ma sam fakt strącenia i uwięzienia przeciwnika Boga w dolnej strefie świata. Dowodem tego jest np. M 28; kiedy po bez­ owocnej próbie utopienia Boga Diabeł ze swymi pomocnikami „zasnął tym zmęczony, Bóg z aniołami zrzucił ich do wody i poszedł do nieba W t y m wypadku „akcja" rozgrywa się na ziemi, dostarczając doskonałego przykładu, iż podziemia niekoniecznie muszą być rozumiane jako wnętrze ziemi. Pamiętać bowiem trzeba, że ziemia spoczywa na wodzie, zatem termin „podziemia" czy „piekło" obejmować może także strefę wód pod­ ziemnych. (Porównaj M 14 — „Žemly stoj it na mory, a w t i m mory je druha žemly, widtak znov more, a potim znov žemly; se wże žemly A r i d nykowa — pękło"; także M 7). Cały problem lokalizacji strąconego' Diabła da się rozwiązać jedynie w kategoriach ogólnych — miejsce jego przebywania położone jest „w do­ le", w przeciwieństwie do siedziby Boga lokalizowanej w niebie — „w gó­ rze". Tylko w ten sposób można uzgodnić wszystkie ludowe poglądy, także te, które umieszczają Diabła w górze (ma on być zakuty we wnętrzu góry czy pod korzeniami wszechświatowego drzewa . Tak więc celem 2 4 2 4 25 „Dyabeł najgłówniejszy [...] został zakuty przez aniołów w łańcuchy i zam­ knięty w górze kamiennej", W i t o r t , Przeżytki s. 215. „Piekło wypełniają dyabli [...] pod rozkazami Lucypera [...], który jest przywiązany na wielkim łań­ cuchu do ogromnego pala w środku piekła", J . Ś w i ą t e k , Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię),, Kraków 1893, s. 544. Por. K o l b e r g , op. cit., s. 19, 26. A f a n a s j e w , Poeticzeskija t. I I , s. 544, 549-550; por. E l i a d e, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 273, 284-287. 2 5 5 — Etnografia Polska, X X / 1 �66 R Y S Z A R D TOMICKI omówionego epizodu mitycznego jest opisanie procesu polaryzacji obu stwórców. Koniec świata Strącenie Diabła i powstanie piekła połączone zostało w kilku mitach z wizją końca świata, która — choć występuje stosunkowo rzadko — ma istotne znaczenie dla całościowej wizji świata. Obraz końca świata wkom­ ponowany jest nieraz w historię pierwszych ludzi, którzy po zgrzeszeniu dostają się we władzę Diabła i w konsekwencji przebywają po śmierci w podziemiach. Wyzwoleniem dla nich jest śmierć Jezusa i zejście do piekieł, skąd wyprowadza wszystkich zmarłych (szerzej na ten temat m ó ­ wimy w części „Człowiek"). A oto, co mówi jeden z mitów huculskich: M 20 — Chrystus po zabraniu ludzi z piekła obiecuje Diabłu zapełnić je ponownie. Ten pyta: „A jyk to sy stanet? Pry koncy świta—• odpowiada Jezus — sim rokiv ny budez żadnoho płodu ni meży l u ď m y ni meży marzynov, ni meży zbiżorn, chlibom, ni paszi; budet hołod użiysnyj. W tot cziys solona budet wipuszczenyj, y budet świtam chodyty i pytaty ludyj: Chto sy myńi pidpysze, to ny me biduwaty; met maty chlib, jisty, pyty, kuryty". W obliczu takiej biedy wielu przystanie na propozycję Diabła. Zapełni się piekło. Będą jednak i tacy, którzy nie ulegną pokusie. Wówczas zstąpi z nieba Eliasz i będzie walczył z Diabłem i zostanie pokonany, a jego krew rozleje się pó ziemi i spali ją. Niespotykane wiatry zaniosą popioły do Doliny Józef ata. Wtedy zejdzie na ziemię Jezus'Chrystus, dmuchnie na popiół i powstaną z niego ludzie, którzy żyli na ziemi przed jego śmiercią. Ci wszyscy, którzy przez 4 tysiące lat szli do piekła i tam odbyli swe męki nie wezmą udziału w sądzie. Z popiołów powstaną na­ stępnie — z ciałami i duszami — ci, co zmarli po Chrystusie. Jedni staną na lewo, drudzy na prawo. Eliasz natomiast, gdy umrze, pójdzie prosto do raju. Motyw uwolnienia Diabła przed końcem świata, podobnie jak powrotu na ziemię św. Eliasza, ma pewne analogie w B i b l i i . Występuje również w drugiej wersji huculskiej (M 18), podług której Bóg zakuwając Diabła w łańcuchy mówi, iż wypuści go przy końcu świata. Dalszy ciąg mitu zaprzecza jednak tej, zaczerpniętej z doktryny chrześcijańskiej, konsta­ tacji: 28 2 6 Por. Apokalipsa św. Jana, 20, 7-10; „A gdy się skończy lat tysiąc, z więzienia swego szatan zostanie zwolniony. I wyjdzie, by omamić narody z czterech k ą t ó w ziemi". O zesłaniu Eliasza m ó w i proroctwo Malachiasza, 4, 5: „Oto J a wam poślę Eljasza proroka, pierwej niż przyjdzie on wielki i straszny dzień Pański". Analogie te mają jednak charakter dość powierzchowny. Strukturalnym odpowiednikiem hu­ culskiego wątku i wynikających zeń konsekwencji są natomiast starogermańskie mity eschatologiczne (pojedynek Thora ze smakiem, śmierć Baldera), por. E . M. M e l e t i n s k i j , Edda г rannije formy eposa, Moskwa 1968; tamże o odpowiedniości początku i końca, mitów etiologicznych i eschatologicznych. Par. też E l i a d e , Sacrum..., s. 277. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 67 M 18 — „A teper kilko raz udaryt kowacz po nakowany pusio kłewcem, tilko raz win toho Yroda-Satanu proklatu tużyt u tych lancach. A win, jyk chto umret hrisznyj, t i pide do pękła, pytaje sy: Cy sziy pyszut pysanky? Cy je sziy w e ł y k d e ń ? — Bo jykby łyszyły pysanky pysaty, y jykby ne buło w e ł y k o d n i y , to w ż e by tohdy buv konec świta, taj win by tohdy wyliż z tych łanciv. A ł y toto pyszut pysanky, a je, taj bude do kinciy świta w e ł y k d e ń , to sze win ne wilize futko z tych łanciv. A to sziy jaho bohato tużiyt w tych lancach. Ottak Satana-Yrod sydyt u krisłach". a W wierzeniach Hucułów nawiązujących do mitu kosmogonicznego odnajdujemy podobne przekonanie: 27 „Tryjuda-Aridnyk, jyk by urwav sy z dwunaciyty łańciv, to ty świt skincziyjet. Raz win buv sy urwav у chotiv ciłkom świt zihnaty do kupy. A Hospod' Boh, otec nasz, każe jemu: Stij. J a maju biłszu poteru wid tebe. J a ne choczu świt tratyty; ja choczu, aby ty znov buv prysyłenyj tak, abys sy nikuda ne wwychnuv". W tym momencie ziemia rozstąpiła się i Diabeł wpadł w szczelinę. Wtedy Bóg rzekł: „Ty aż tohdy majesz sy z łanciv urwaty, jyk d'ity ny mut chodyty u ż y w n y j czetwer za kukucamy, a parubky jyk ne mut chodyty na wełykdeń za pysankamy po d'iwkach". Nie ulega wątpliwości, że Diabeł dąży do zniszczenia świata, a zapo­ biega temu wykonywanie przez, ludzi pewnych czynności, będących skład­ nikami obrzędowości wielkanocnej. Podobne przekonania spotykano w X I X wieku na terenach, gdzie nie znano — a przynajmniej nie zano­ towano — mitu kosmogonicznego. Jest to jeszcze jeden ślad wspólnoty kultury duchowej słowiańskich społeczności chłopskich. Wróćmy do innych obrazów kataklizmu. Kolejny mit huculski przed­ stawia go w następujący sposób: M 14 — „Jyk wichopyt sy cziysem z pękła sam Aridnyk-tryjuda, to nastaje buriy; win mirkuje, koły Ałej-bożyj [Eliasz — przyp. R T ] na twerdo wsne, szo jeho rozbudyty ne moż; wid toho buwaje bohato szkody: bohato ludyj, chudoby zabere płowa, pozwaluje chaty, ta nese het, a win, szczez-by, ide u tumani, u ťimi, muzyka hraje strach. Pryjde nad ríku, zabere widty wodu: choťby jaka buła powiń, to rika stane jyk zarinok suchyj; win ji perenese u druhyj bik". A więc działalność Diabła, który t y m razem może wydostawać się na powierzchnię ziemi, charakteryzuje się dwoma cechami — powoduje on niszczycielskie burze (porównaj wierzenia o burzach zebrane przez Mo­ szyńskiego) oraz pochłania, czy raczej „zamyka" wody. Inwersja tej dru­ giej cechy znana jest w szczątkowej wersji mitu zapisanego na Pokuciu: M 13 — Bóg zakuł Diabła w łańcuchy i m ó w i do niego: „Na hryzy sej łańc, pokty soncie, jak perehryzesz, to świt sie zatopyt". . Przytoczmy jeszcze jeden przykład, pochodzący t y m razem z Lubel­ skiego, potwierdzający związek Diabła z wodami : 2 8 „Przed końcem świata woda zginie i wysechnie po rzekach i po morzach. Góry bedo ze złota i ze śrybła i tak się bedo łyszczyć na słoniu [słońcu —• R T j , że ludzie bedo myśleli, że to je woda. Ale że co chtóry tam przyleci, to obaczy, że to tylko je 2 7 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 38. 28 S. D ą b r o w s k a , Z Żabna, „Wisła", t. X V I I : 1903, s. 97. �68 R Y S Z A R D TOMICKI złoto i śrybło. Tak ludzie bedo okropelnie narzekali przez wody. Wtenczas Ancychryst będzie jeździć i wozić wode i piec żelazny. Chto przystanie do niego i napije sie tyj wody, to będzie z napiekiem spalony w piecu". W większości mitów wspominających o końcu świata brak tych wszyst­ kich szczegółów. Powtarza się tylko przekonanie, że Diabeł jest uwięziony „do dziś". Jak więc widać, jedynie na Huculszczyźnie przetrwały wątki eschatologiczno-apokaliptyczne w formie rozbudowanej, nawiązujące za­ równo do podstawowych wydarzeń mitycznych, jak i pewnych elementów życia społecznego (obrzędów). Teksty zgromadzone przez W. Szuchiewicza, wielość występujących w nich wątków , pozwalają sądzić, że jedynie tam jeszcze na przełomie X I X i X X w. wizja końca świata była integralnym składnikiem tradycyjnego kompleksu wyobrażeń o dziejach świata. Oprócz wariantów, które można nazwać ogólnosłowiańskimi, występowały na H u ­ culszczyźnie odmiany lokalne, nie potwierdzone dotychczas dla innych terenów. Czasem są to wersje dość tajemnicze, bardziej skomplikowane niż mity, mimo tego, że notowane w tych samych wsiach. Brak dociekli­ wości ze strony notujących je badaczy utrudnia dziś w dużym, stopniu pełną rekonstrukcję ich związków z kosmogonią i kosmologią społeczności chłopskich. W jednej z takich lokalnych odmian pojawia się na przykład postać smoka. Wiemy, że w mitach huculskich Eliasz został skrępowany. Bóg musiał przykuć mu jedną rękę do piersi, aby swą piorunowładną siłą nie zniszczył ziemi.'W pewnym opowiadaniu znajdujemy rozwinięcie obu faktów na kanwie wątku końca świata : T 2 9 „Boh pustyt druhu ruku A ł e j e w u prykowanu. Alej rozkuje żertwu [smoka — przyp. R T ] ta Yroda [Diabła — przyp. R T ] , woda pustyt sy z peczeri ta zatopyt świt, a Yroda pustyt takyj doszcz, szo de kapnę, tam zhoryt use; szo ne zatopyt sy, to spałyt sy; potim zawije duch Bożyj ta zanese uwes popiv na wicznu rozprawu. Pisly toho zahremyt Ałej, zemly pide u pryspodne nazad, wodky wona je, tohdy świt sy skoncziyje". Żertwę — smoka (por. dalej) łączono również z potopem biblijnym 3 0 : „Wełyty dawały sy duże Judyty [ludzie dawali posłuch Diabłu — przyp. R T ] ; czerez nych polynuv Boh na wysynu; widty ne mih win dywyty sy na jich hrichy; tomu rozkázav win żertwi, aby pustyła usu wodu; win zislav na wełytiv potopu, szo w nij het use zatopyło sy, łysz Noj [Noe — przyp. R T ] ni". Mniej lub bardziej wyraźnie zarysowana wizja końca świata kończy ciąg mitycznych obrazów ukazujących proces powstania kosmosu. W trak­ cie omawiania kolejnych epizodów wskazaliśmy wiele stosunkowo łatwo uchwytnych informacji przekazywanych w opisach poszczególnych wyda­ rzeń, ujawnione też zostały niektóre aspekty relacji Bóg r— Diabeł, jak również znaczenie tegO' układu dla interpretacji mitu. Wszystkie te usta­ lenia pomocne będą przy ostatecznej rekonstrukcji struktury kosmogonii ludowej. 2 9 3 0 S z u с h i e w i с z, op. cii., s. 41. S z u с h i e w i с z, op. ciť., s. 45. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 69 II Analizę rozpocząć należy od rozbieżności na temat stanu poprzedzają­ cego stworzenie świata. Istnieją, jak wiemy, dwa warianty tej sytuacji: 1) na początku istniała tylko woda, 2) istniało niebo i morze. M i t y re­ prezentujące pogląd pierwszy nie opisują jednak jakiegoś wodnego chaosu (chociaż wody nazywane są czasem wszechogarniającymi), który w trakcie tworzenia zostałby uporządkowany, rozdzielony na wody górne (niebie­ skie) i dolne, jak to znamy z innych mitologii. Przeciwnie, woda jest mo­ rzem, co prawda bezbrzeżnym, ale tylko morzem, ponad którym unosi się Bóg. Nad powierzchnią wód rozciąga się przestwór powietrzny. Wy­ daje się, że mity zawierające wariant drugi mają niejako na uwadze tę właśnie przestrzeń i ją nazywają niebem. Te zaś, które utrzymują, iż poza wodami nic nie istniało, nie uwzględniają przestworzy powietrznych i stwierdzają, że niebo powstało później. Wynikałoby z tego przypuszcze­ nie, że słowo „niebo" ma w tych wersjach specjalne znaczenie, a jego desygnat nie jest tożsamy z obszarem istniejącym ponad powierzchnią wód kosmicznych. Powstaje więc pytanie, jakie znaczenie ma w niektó­ rych mitach termin „niebo"? Podług znanych już wyobrażeń Bóg w pewnym momencie odchodzi z ziemi, udaje się na „wysokość" czy na „wyżynę" i jest to równoznaczne z lokalizacją nieba. Niekiedy Bóg „zakłada" lub buduje niebo na wyso­ kościach. Na tej podstawie sądzić można, iż słowo „niebo" łączy się z dwo­ ma własnościami: byciem na wysokości (w górze) oraz byciem siedzibą Boga. Wówczas, gdy Bóg przebywa tuż ponad wodami lub na nowo po­ wstałej ziemi, żaden z warunków nie jest spełniony i dlatego nie może być mowy o istnieniu nieba. Podobnie rzecz maksie z piekłem, powstają­ cym w zasadzie dopiero po strąceniu Diabła. Nieco inaczej kwestię tę przedstawia mit huculski (M15); na początku świata istniał ponadto gromowładny Eliasz, przebywający w obłokach i zwany „duchem Bożym". Mamy tu do czynienia z nowym elementem —• istota władająca ogniem niebieskim od razu lokalizowana jest wraz z nim na wysokości. Jednak w pozostałych mitach postaci dysponujące ogniem (Eliasz, Michał Archanioł) pojawiają się na arenie kosmicznej dopiero wtedy, gdy Bóg przebywa już w niebie. Zauważyć należy, że w wersjach, w których akcja mitu dzieje się na ziemi, nigdy nie ma interwencji bły­ skawic i piorunów. Diabeł spada w podziemia, gdyż załamuje się pod nim ziemia, albo zostaje zrzucony do wody. Wszystko zdaje się więc wskazy­ wać, że również ogień niebieski konkretyzujący się w błyskawicach, zwią­ zany jest z wysokością. Sądzimy, że w tym kryje się sens rozbieżności mitów w kwestii istnienia nieba. Warunkiem bowiem stwierdzenia pozy­ tywnego jest łączne występowanie trzech elementów: Boga, ognia i „by­ cia w górze". Bóg, który jest swego rodzaju czynnikiem sprawczym nieba przebywa początkowo przez dość długi czas „na dole". Niebo- istnieje wówczas tylko potencjalnie. Gdyby nasze rozumowanie byk> słuszne i jeśli �70 R Y S Z A R D TOMICKI przyjmiemy, że w wierzeniach ludowych obowiązuje jakakolwiek logika, a więc i konsekwencja, Bóg powinien reprezentować ogień kosmiczny — niebieski. Powinien być jego uosobieniem. Potwierdzenie tego wniosku znajdujemy w wierzeniach o niebie. To, co dla społeczności chłopskich było niebem, znajdowało się poza mającym kształt kopuły nakrywającej ziemię sklepieniem niebieskim. Tam znajdowała się siedziba Boga. O właściwościach tego miejsca mówią po­ średnio' wierzenia o słońcu zwanym ogniskiem lub ogniem niebieskim, bożym ogniskiem czy wreszcie bkiem, a nawet twarzą Boga. Uważano je za otwór w kopule niebieskiej, podobnie jak błyskawice, meteoryty, a czasem również gwiazdy za szczeliny i pęknięcia w sklepieniu. „Bardzo pouczające jest nazywanie słońca b o g i e m albo mieszanie czy też na­ wet identyfikowanie go z Bogiem chrześcijańskim" — pisał K . Moszyń­ ski . A w innym miejscu: 3 1 32 „Bóg prawdziwie ludowy, wiejski, ten »co świeci na niebie«, czy co patrzy z nie­ ba, kiedy świeci słońce [...]. Jak dla Rzymianina sub love (albo sub love frigido) znaczyło tyle, со »poÜ otwartym niebem«, tak pod Boga (pod Bogiem) znaczy to samo dla dzisiejszego Bułgara. Zresztą i Słoweńcy, Serbochorwaci oraz Wielkorusi żyją i »chodzą« pod Bogiem. Nie dziwimy się też wcale słuchając kolędy huculskiej, co m ó w i o Bogu (niby częściowo zantropomorfizowanym niebie) z gwiazdami, słoń­ cem i księżycem na twarzy i na głowie lub dowiadując się od Łużyczan, że nie na­ leży w s k a z y w a ć palcem na słońce, księżyc i gwiazdy, by Panu Bogu oczu nie wy­ kłuć" . 33 Ognistość, najwyraźniejsza właściwość słońca i nieba, jest również najistotniejszą cechą Boga, choć nigdzie nie wspomnianą explicite w micie może dlatego, że była oczywista. Tym niemniej znajdujemy ją, t y m razem wyrażoną wprost choć bez wskazania Boga, w najkrótszej chyba wersji kosmogonicznej, jaką kiedykolwiek zanotowano wśród Słowian. Jest nią rosyjskie powiedzenie: świat powstał z cara — ognia i carycy — w o d y . Opozycja tych dwóch żywiołów (tu obdarzonych ponadto płcią) otwiera w istocie każdy mit — Bóg reprezentuje (personifikuje?) ogień, Diabeł natomiast z całą pewnością wody kosmiczne. Związki Diabła z wodami 34 3 1 W żadnym micie nie m ó w i się o stworzeniu słońca, chociaż podług M 40 istnieje ono w pewnym momencie: Gdy Bóg posiał ziemię i odszedł do nieba „zabłękitniło się niebo. Słońce zaświeciło i gwiazdy zabłysły". Można traktować ten przy­ kład jako argument za wierzeniem, że słońce jest częścią Boga — jego twarzą lub okiem. Słońce odgrywa natomiast ważną rolę w konflikcie między Bogiem i Diabłem w mitach serbskich, nie uwzględnionych przez nas ze względu na brak odpowied­ ników w innych regionach Słowiańszczyzny, por. D a h n h a r d t , op. cii., s. 136-137; por. też przyp. 76. O niebie jako sklepieniu oraz jako siedzibie Boga por. W. К up i s z e w s к i, Polskie słownictwo z zakresu astronomii i miar czasu. Stan obecny, historia i związki słowiańskie, Warszawa 1.974, s. 10-17. 3 2 Moszyński, Moszyński, t. I I I , s. 779, przyp. do Afanasjew, tu w formie „ogień — 3 3 3 4 op. cit., s. 443. op. cit., s. 706; por. też A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., s. 153. Poeticzeskija..., t. I I , s. 468; także, t. I I I , s. 2, przyp. 2 — car, woda — caryca, powietrze -— pan". �71 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY kosmicznymi podkreślane są w takiej czy innej formie przez każdą wersję mitu. Jest on w swej istocie postacią par excellence akwatyczną: przeby­ wa w pianie morskiej, a potem wyłania się z niej jako' amorficzny stwór, uzyskujący dopiero dzięki pomocy Boga postać antropomorficzną. Kiedy indziej występuje w postaci ptaka wodnego (kaczki, nura); wreszcie nur­ kuje po garść piasku. Niektóre mity mówią ponadto, iż został strącony pod wodę i tam przebywa (natomiast Diabeł chcąc zrzucić Boga do wody liczył na jego utopienie). Akwatyczne koneksje Diabła ujawniają się w pełni w wizjach końca świata. Ma on wówczas zatopić świat albo uwięzić wodę. Obie możliwości wynikają z posiadanej przezeń zdolności „wiązania" czy „zamykania" wód. Ten podstawowy rys mitycznej postaci Diabła łączy go^ bezpośrednio ze smokiem. O ile we wspomnianych poprzednio mitach huculskich sko­ jarzenie to jest dość luźne, o tyle jedna z białoruskich wersji kosmogonii utożsamia ich, nazywając Diabła smokiem . Skojarzenie to było zresztą popularne nie tylko> wśród społeczności chłopskich . Smok w wierzeniach ludowych to potwór charakteryzowany przede wszystkim posiadaniem zdolności pochłaniania w ó d . Ona decyduje 35 36 3 7 3 5 P. W. S z e j n, Matierialy po izuczeniju byta i jazyka russkogo nasielenija siewiero-zapadnogo krają, Sankt-Petersburg 1902, t. I I I , sż 312, cyt. za: K . D. L a u s z k i n , Baba-jaga i odnonogije bogi (K izuczeniu woprosa), [w:] Folklor i etnografija, Leningrad 1970, s. 184. Smoki nosiły różne nazwy u różnych grup słowiań­ skich: bułg. — chała, láma albo lamija, serbochorw. — bala, ala, aždaha albo aždaja, aždáva (por. perskie aždaha, baszkirskie aždachá), uraiń. — jaźe, pyjavyéa, białorus. — сток, czeskie — zmok, zrnek, na Spiszu — siarkań, u Hucułów — gótycia; patrz: M o s z y ń s k i , op. cit., s. 468, 479, 579-581; Ch. W a k a r e l s k i , Et­ nografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 212, 216, 224; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 560; S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I V , s. 345; G r z e g o r z e w s k i , op. cit., s. 64. W sztuce chrześcijańskiej i ludowej często wyobrażano Diabła w postaci smoka, do czego inspiracją były cytowane fragmenty Apokalipsy św. Jana oraz inne fragmenty Pisma św. wraz z faktem utożsamienia rajskiego węża z Diabłem. O smo­ ku w Biblii patrz: Encyklopedia kościelna, Warszawa 1903, t. 26, s. 30-31; Podręczna encyklopedia biblijna, red. ks. E . Dąbrowski, Poznań — Warszawa — Lublin 1960, hasło „Lewiatan"; W. T у 1 о с h, Kosmogonia Starego Testamentu, ,,Euhemer", R. X V I I I : 1974, nr 3, s. 41-65; przykłady ikonograficzne, T. S e w e r y n , Ikonogra­ fia etnograficzna, „Lud", t. X X X V I I I : 1947, s. 229, 253, 275. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 468. Na uwagę zasługuje związek smoka (żmii) z ciemnościami, mający koneksje kosmogoniczne. Np. w bajkach rosyjskich smok jest sprawcą ciemności, Iwan Popiałow — jeden z bohaterów smokobójców —• zabija go, rozłamuje łeb „i w tej minucie na całej ziemi stał się biały świt"; kiedy indziej smok pożera księżyc i gwiazdy; w bajkach fińskich trzy żmije pożerają księżyc, słońce i jasną zorzę; wg Bułgarów w dawnych czasach zła baba porwała księżyc, ten uwolniwszy się przeklął ją i baba przemieniła się w żmiję, od której pochodzą wszystkie ziemne gady. Pożerała ona ludzi „i zniszczyłaby cały świat, ale święty Georgij zabił ją", por. A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 535, o dro­ gocennych kamieniach znajdowanych w głowie zabitej żmii (smoka), tamże, s. 544; o strzeżeniu przez smoka maści leczącej ślepotę, tamże, s. 549-550; por. wierzenia 3 6 3 7 �72 R Y S Z A R D TOMICKI o wszystkich niemal innych cechach przypisywanych smokom. Mają one nosić lub „prowadzać" chmury, z którymi są niekiedy utożsamiane, spusz­ czać ulewne deszcze i grady, albo na odwrót — nie wypuszczać „zamknię­ tych" wód powodując susze. Zdolność „wiązania" czy „zatrzymywania" ro­ zumieć należy jednak znacznie szerzej. Określa ona bowiem każdy rodzaj działalności smoków. Najogólniej mówiąc zatrzymują one życie, a przeja­ wia się to szczególnie jaskrawo w niszczeniu zasiewów, pożeraniu kwitną­ cych zbóż i zwierząt domowych, zabieraniu krowom mleka itd. Efektem posiadania negatywnie ocenianej cechy „wiązania" jest więc w każdym przypadku destrukcja. W pieśniach, bajkach, legendach ilość jej form jest bardzo duża — smoki strzegą dostępu do źródeł, szczególnie do źródła „żywej wody", zamykają drogi i wąwozy, pożerają ludzi, zatrzymują orszaki weselne itd. Dodać należy na marginesie, że przy opisach takich sytuacji smoki kojarzone są nierzadko (podobnie jak diabły) z tzw. de­ monami wodnymi, którym przypisywano podobne cechy . 3S Zgodnie z wierzeniami ludowymi smoki powstają w wyniku transfor­ macji węży, żmij, żab, czasem nawet jaszczurek, które jeśli przez określo­ ny czas nie mają kontaktu z ludźmi (nie widzą człowieka, nie słyszą jego głosu lub dźwięku dzwonów) przeistaczają się w potwory. Z kolei gady (wspominają o t y m niektóre mity) wywodzone są od Diabła. W micie z Wołynia Diabeł wydobywa je z wód kosmicznych i rozpuszcza po ziemi. Kiedy indziej powstają z kropel deszczu, w której to postaci spadały z nieba diabły. W tym ostatnim szczególnie wypadku utożsamia się węże z diabłami, pomocnikami, rywala Boga. Aby uzupełnić poglądy na genezę gadów dodajmy, że w niektórych środowiskach ludowych krążyły legendy mówiące, iż węże powstały z prochów mitycznego smoka, pokonanego on­ giś i spalonego przez św. Jerzego ' . Źródeł tożsamości węża i diabła szukać należy, jak wiadomo, w egze-gezie znanych powszechnie fragmentów Księgi Rodzaju. Jednak w wie­ rzeniach chłopskich skojarzenie to miało inne nieco- znaczenie. Wiadomo przecież o wielkim szacunku, jakim obdarzane były węże. W przeciwień­ stwie do smoków uważano je za istoty pożyteczne, a nawet konieczne dla pomyślnego egzystowania ludzi. Na niektórych obszarach Słowiańszczyzny otaczano je rodzajem kultu (m. in. Polska, Białoruś, Bułgaria). Pozytywne wartościowanie węży ma, jak się wydaje, bezpośredni związek z przypi­ saniem im łączności z telluryczną, urodzajną sferą kosmosu. Stąd w prze­ świadczeniu społeczności chłopskich opiekować się one miały szeroko por 9 o napadaniu i pożeraniu ciał niebieskich jako przyczynie zaćmienia, M o s z y ń s k i , op. cit., e. 274, 449-451, 453, 580. Tam też o strzelaniu jako środku zapobiegawczym. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 487. D a h n h a r d t , op. cii., t. I I I , s. 169; por. H. P e r l s , Wąż w wierzeniach ludu polskiego, L w ó w 1937, s. 92; w bajkach niejednokrotnie bohater walczący ze smo­ kiem spala go, np. węglem, A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 544; por. buł­ garską legendę o babie-żmii, od której pochodzą gady, przyp. 37. 3 8 3 9 �73 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY jętą płodnością — nie tylko płodami rolnymi, lecz także małymi dziećmi i nowo narodzonymi zwierzętami domowymi. Niemniej jako- istoty gene­ tycznie związane ze sferą wód kosmicznych zachowały cechy akwatyczno-chtoniczne, wyrażające się nade wszystko w potencjalnej zdolności prze­ miany w smoki, ale również w ich związkach z duszami zmarłych itd. To, co w ludowych wyobrażeniach o naturze węży wydawać by się mogło sprzecznością — uważanie ich z jednej strony za pierwszą fazę transformacyjną smoków, a z drugiej za istoty pożyteczne dla człowieka — jest prostą konsekwencją ich ambiwalentnej natury. W pewnym stopniu odnosi się to- również do- diabłów, chociaż one nie przedstawiają już tak jasnego obrazu. Jeżeli założymy, iż ów legendarny smok pokonany przez św. Jerzego, z którego powstać miały węże, był potworem akwatycznym (do czego są wszelkie dane), to otrzymamy następujący ciąg transformacji w świecie gado-potworów: SMCK! Ingerencja cztowieka ~~"( k o n t a k t ) KONTYNUACJA POSTACI Analogią tego schematu jest prezentowana przez mity historia diabłów.. Podług nich Diabeł jest istotą akwatyczną. personifikacją wód kosmicz­ nych, ale stworzeni przez niego pomocnicy — głównie diabły, związani są ze strefą ziemską. Wszystkie wersje mitu podkreślają konsekwentnie, że diabły spadły na ziemię i tam przebywają działając niejako w imieniu swego władcy, uwięzionego w podziemiach. Nie są już istotami akwatycznymi, zauważmy bowiem, że mity podkreślają nie tylko miejsce ich prze­ bywania, lecz także fakt powstania ich już to z wody (albo śliny) zanie­ czyszczonej ziemią, już to (również przy udziale Diabła) z krzemienia. Oba warianty mają naszym zdaniem ten sam sens, co wspominane przez, le­ gendę o św. Jerzym powstanie z popiołów spalonego smoka. Wydaje się, że można je wszystkie wyjaśnić w jeden sposób — istoty pochodne od Diabła lub Smoka (bohatera mitycznego) nie mogą być z nim identyczne, nie reprezentują też w czystej formie właściwości swego poprzednika czy stwórcy. W ich stworzeniu ma bowiem udział element wtórny albo przy­ najmniej powstają z połączenia dwóch elementów pierwotnych. Na ten fakt zdaje się wskazywać podkreślanie w mitach roli ziemi lub ognia (ziemskiego?) w ich powstaniu. Ponadto, a może nawet przede wszystkim, sam fakt pochodzenia z innego, niższego niż obaj stwórcy, poziomu chro­ nologicznego przesądzać powinien o ich miejscu w hierarchicznym po- �74 RYSZARD TOMICKI rządku wszechświata. Strukturalnie rzecz ujmując jest to miejsce pośred­ nie pomiędzy strefą podziemi i strefą ziemską. Podobieństwa historii węży i diabłów prowadzą jednak do momentu, w którym korelacja między obu szeregami staje się niejasna. Gdy przed­ stawimy je w następującej postaci: Smok Diabeł > węże > smoki >• diabły * ? nasuwa się pytanie: co w szeregu „diabelskim" jest korelatem ostatniego elementu z szeregu „wężowego"? Najprościej byłoby przyjąć, że wierze­ nia ludowe kształtowane — przynajmniej w tej materii — pod przemoż­ nym wpływem nauk kościelnych, tracą swą konsekwencję. Diabły bowiem nie podlegają dalszym metamorfozom. Przypisuje się i m jednak wielo­ krotnie cechy i właściwości smocze (m. in. powodowanie wichur, sprowa­ dzanie ulew; podobnie jak smoki diabły zabijane są przez piorunowładcę, itp.), co uznać można za uzupełnienie naszego schematu. Przyjęcie tego rozwiązania nie wyczerpuje bynajmniej możliwości interpretacji. Swego rodzaju analogią do poczynań smoków w skali ziemskiej są bowiem rów­ nież przewidywane działania uwolnionego Diabła. Jak na co dzień smoki powodują — najogólniej mówiąc — susze lub powodzie, podobnie Diabeł urwawszy się z łańcucha przy końcu świata będzie sprawcą potopu albo pozbawi ziemię wody. Odpowiedniość między przedstawionymi wyżej szeregami istnieje więc także w dwóch różnych skalach czasowych: POCZĄTEK WSPÓŁCZESNOŚĆ KONIEC NIEBO Diaber wolny w ę ż e laiabfy) ^ZIEMIA Diaber uwolniony A — » • smoki Diaber . POD­ uwięziony ZIEMIA Odmienność skali chronologicznej oraz cech działania wiąże się po­ nownie z odmiennością diachronicznego poziomu pochodzenia. Diabeł/Smok włada wodą kosmiczną, smoki ziemskie natomiast wodą ziemską. Przejdźmy teraz, do kolejnych epizodów mitu, by ukazać, że nie jest on tylko legendą o powstaniu ziemi, lecz mówi w rzeczywistości o stwo­ rzeniu świata, opisując zarówno jego, strukturę jak i zasadę dynamiki. Uformowanie ziemi i rozdzielenie nią wód kosmicznych od powietrz­ nych przestworzy jest równoznaczne z ustanowieniem w kosmosie po­ rządku wertykalnego. Przestrzeń podzielona zostaje na trzy ułożone ponad sobą strefy. Jednak w świetle znanych nam mitów niejasna pozostaje kwestia wyodrębnienia i oddzielenia nieba jako odrębnej od powietrza �75 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY strefy. XIX-wieczne wersje nie wspominają o niczym, co uznać by można za akt ustanowienia „granic" nieba. Tylko jeden z wariantów mitu apo­ kryficznego zawiera zagadkowe dla jego dawnych komentatorów stwier­ dzenie, będące najprawdopodobniej brakującym nam ogniwem. Oto po strąceniu zastępów diabelskich „Pan umieścił Archanioła Michała ponad wszystkimi zastępami anielskimi i Anioł rzekł (?) i niebo zostało zam­ knięte" . Warunkiem trwania trój strefowego porządku świata jest polaryzacja stwórców. Chociaż rozwój sytuacji po utworzeniu ziemi opisywany bywa rozmaicie — raz Diabeł podąża za Bogiem do nieba chcąc dostąpić takich, jak on zaszczytów, innym razem dewastuje znajdującą się w jego' władaniu ziemię — ze wszystkich znanych wersji wynika, że strącenie Diabła podyktowane jest troską o los wspólnego dzieła, o zachowanie życia w kos­ mosie. Dominującą rolę w ostatnim akcie kreacji odgrywa ogień niebieski (błyskawice i pioruny), którym włada najczęściej istota będąca aktywnym, dysponującym siłą fizyczną alter ego Boga. Nieraz dokonuje tego sam Bóg wykorzystując również ogień niebieski . Wraz z uwięzieniem Diabła i powstaniem trzeciej, przeciwległej do nieba strefy — podziemi, świat zostaje ostatecznie uporządkowany: 40 41 Niebo — Bóg Ziemia Podziemia — Diabeł Ta trójdzielna struktura przestrzenna, jeśli przełożyć ją na przestrzen­ ny układ bóstw, czy też istot nadprzyrodzonych, przybiera postać bardziej skomplikowaną. Ziemia jest bowiem polem działania pomocników Diab­ ł a — diabłów, gadów i smoków. Odchodzący do nieba Bóg wyznacza również swego' „namiestnika" do- spraw ziemskich. Według wierzeń hucul­ skich była to wspomniana już tajemnicza istota, zwana żertwą : 12 4 0 D a h n h a r d t , op. cit., t. I, s. 44. W M 39 (Wielkorus) m ó w i się o budowaniu kolejnych poziomów nieba. Diabeł zostaje strącony wraz z 8 niebem, ponad ziemią pozostaje ich 7. Mamy tu do czynienia z w p ł y w e m kosmologicznych wierzeń ludów azjatyckich, np. Samojedzi umieszczali bóstwo Num w 7 niebie, według Jakutów Utun ajy tojon lub Aibyt aga (Aga — „ojciec") przebywa w 7 niebie, por. E l i a d e , Traktat..., s. 64-65, 68. Diabeł czasem także włada ogniem (np. M1), ale ma on mniejszą siłę niż ogień niebieski. Powtarza się to w wierzeniach, bajkach, legendach i bylinach, gdzie smoki zieją ogniem a równocześnie od ognia giną. Pomijając skojarzenie z ogniem piekielnym, które mogło w y w r z e ć piętno na tych wyobrażeniach, zazna­ czyć należy, że w niektórych mitach Diabeł jest twórcą ognia (ogniska), ale Bóg używając podstępu odbiera mu go. W innym micie huculskim ogień tworzy Bóg i ofiarowuje go Adamowi. Diabeł plując zanieczyszcza ogień powodując powstanie dymu — taki też ogień pozostaje we władaniu człowieka. Afanasjew (Poeticzeskija..., t. I I , s. 6-7) przytacza za starym apokryfem wierzenie, że ogień zapalony od słońca — oka bożego — przyniósł na ziemię sw. Michał Archanioł. S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I V , s. 30; o walce ze smokiem zamykającym w o d ę por. np. G r z e g o r z e w s k i , op. cit., s. 64. 4 1 4 2 �76 R Y S Z A R D TOMICKI „Jyk namnożyło sy ludyj, szo dawały sy duże Judyty, piszov Boh na wysynu i wibrav sobi powirnycu: żertwu. Wona buła zrazu taka jyk czołowik. Na hori, wy­ soko meży nebom a zemłev, de wona syd'iła, rosły łysz afyny; żertwa żywyła sy nymy; wid toho buła wona czysta, Boh posyíav ji na žemlu, aby wona powistuwała, szo ďije sy na žemly; neraz zsylav ji Boh na zemiu karaty ludyj wohnem. Jyk Boh posylav j i na žemlu, to wona prokydała sy u hadynu z kryłamy, a na kincy fosta ji buła pociyrka, szo na uwes świt śwityła". Pewnego jednak razu, gdy Bóg posłał żertwę, aby zobaczyła czy l u ­ dzie modlą się, przebywała ona wśród ludzi dość długo i zgłodniawszy najadła się ścierwa, które pozostało po potopie. Przypełzła na górę „na czerewi", gdyż nie mogła z przejedzenia lecieć. Za karę Bóg pozbawił ją na zawsze możliwości latania i uczynił strażnikiem źródła z wodą, skąd nie mogła się ruszyć. Aby jednocześnie ukarać ludzi*(nie wiadomo za co) rozkazał żertwie puszczać wodę tylko' wtedy, gdy ludzie przyniosą jej dziewczynę lub chłopca do pożarcia. Uwolnił ich od żertwy „takyj człowik-sjyteć, szo j i ubyv у z toho cziysu stało bohato wody na zemły". Przytaczamy tę opowieść w obszernym skrócie, ponieważ zawiera ona doskonałą charakterystykę dwóch różnych istot mitycznych. Zauważmy bowiem, że cechy przypisywane żertwie przed i po ukaraniu są w stosun­ ku do siebie opozycyjne: I przebywanie na górze spożywanie jagód (czystość) fruwanie władanie ogniem II przebywanie na dole (na ziemi?) spożywanie ścierwa (nieczystość) pełzanie (niemożność fruwania) władanie w o d ą Kolumna I charakteryzuje „namiestnika" boskiego, w t y m wypadku żertwę, ale można cechy te rozciągnąć na wszystkie istoty pełniące t ę funkcję, a więc przede wszystkim na piorunowładców. Prócz znanych nam już Michała Archanioła i św. Eliasza odnosi się to również do Żmija. Zanim poświęcimy nieco' więcej uwagi tej ostatniej postaci dodajmy, że kolumna I I opisuje doskonale postać smoka (por. wyżej). Podług wierzeń ludowych, a także legend, pieśni oraz. bajek smoki przebywały w miej­ scach usytuowanych pomiędzy strefami ziemi i podziemi, a więc w jaski­ niach, jamach (por. ikonografię tematu św. Jerzy i smok), pod korzeniami drzew (szczególnie drzewa kosmicznego lub jego' bajkowego odwzorowa­ nia), w rzekach, jeziorach, morzach. Wszystkie wspomniane miejsca są symetryczne do pierwotnej siedziby żertwy — „na hori, wysoko meży nebom a zemłev". Smoki były ponadto strażnikami źródeł, a zwłaszcza źródła żywej wody. Wreszcie wzmianka o zabiciu żertwy przez „świętego człowieka" niedwuznacznie nawiązuje do- bardzo rozpowszechnionego na całym obszarze Słowiańszczyzny wątku walki bohatera ze smokiem. Nie­ wykluczone, że w powyższym opowiadaniu mamy więc do czynienia ze śladem wierzeń o transformacji istoty czystej, bożego namiestnika w isto­ tę nieczystą, smoka. W świetle innych danych można jednak przypuszczać, iż wierzenie to stanowi zbitkę identyfikującą mylnie dwie różne postaci. �77 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY Opis żertwy i jej funkcji przypomina wspomnianego już Żmija, istotę występującą w wierzeniach wszystkich niemal grup słowiańskich . O ile na obszarze północnej, zachodniej i częściowo wschodniej Słowiańszczyzny był on w końcu X I X wieku już tylko rodzajem demona domowego, o tyle u Słowian południowych, przede wszystkim w Bułgarii i Serbii, oraz u niektórych Słowian wschodnich Żmij uważany był za władcę piorunów. Na tym znanym z zachowawczości kulturowej terenie przetrwały wierze­ nia pozwalające sądzić, że Żmij jest archaiczną formą istoty piorunowładnej. Jak stwierdza Moszyński, w niektórych okolicach utrzymywano, iż Żmijowie rodzą się z kobiet zapłodnionych przez promień świętej góry . Miały to być istoty antropomorficzne, posiadające zdolność przybierania postaci ptasiej, obdarzone skrzydełkami oraz wężowym ogonem. Podobnie przedstawiano nieraz ptaki uważane za wcielenia istot mitycznych, np. orła czy mitycznego koguta z wężowym ogonem walczącego z alą (smo­ kiem) w sztuce Słowian p o ł u d n i o w y c h . Funkcje, jakie pełnił Żmij wed­ ług południowosłowiańskich wierzeń, odpowiadają w pełni funkcjom piorunowładców z pozostałych regionów Słowiańszczyzny. Walczył on przy pomocy błyskawic i piorunów z „'zamykającymi" wody smokami, opieko­ wał się płodnością itp. Żmij jest ponadto jedyną w wierzeniach ludowych postacią, która doskonale zachowała dość typową cechę bóstw piorunowładnych — aktywność seksualną. Jest on „samcem par excellence". W tym Eliadowskim określeniu mieszczą się nie tylko jego- właściwości zapładniające, siła rozrodcza przejawiająca się w sferze agrarnej, lecz tak­ że aspekt seksualno-erotyczny tej postaci (powszechnie znanym przykła­ dem samczości bóstw piorunowładnych jest historia Zeusa i Ledy). W tra­ dycji Słowian południowych Żmijowie mieli lubować się w „towarzystwie dziewcząt czy kobiet", jak oględnie pisze K. Moszyński . W rzeczywi­ stości, co wynika z innych tekstów (Serbia, Bułgaria, Ukraina ) , Żmijo43 41 45 46 47 4 3 O terminologii i mieszaniu smoka ze Żmijem por. moją recenzję z pracy H. Czajki, Bohaterska epika ludowa Słowian (Struktura treści), „Etnografia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. Nazwy tej istoty u wszystkich niemal Słowian były zbliżone: pol. — żmij, żmij, Wielkorus. — zraij, zmiej, bułg. — zmej, serbochor. i słoweńskie — zmaj, grmłużyc. — zmij, por. M o s z y ń s k i , op. cit s. 578; A. C e r n y , Istoty mityczne Serbów łużyckich, „Wisła", t. V I I I : 1894, s. 645 п.; W a k a r e l s k i , op. cit., s. 224; S. K u l i s i ć, P. Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , Srpski mitołoski rječnik, Beograd 1970, hasło „zmaj"; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 510-518 (tam o utożsamieniu Żmija z błyskawicą, gromem i piorunem m. in. w zagadkach ludo­ wych) ; S. Z e с e v i ć, Zmaj u narodnom verovanju severoistočne Srbije — sa slovenskim i bałkańskim paralelama, „Makedonski Folklor", I I : 1969, broj 3-4, s. 361-368. w 4 4 M o s z y ń s k i , op. cit., s. 652, przyp. 1. O orle — M o s z y ń s k i , op. cit., s. 569; por. K u l i s i e , P e t r o v i ć, P a n ­ t e l i ć , op. cii., hasło „zmaj". M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 273, 653; t. I I , cz. 2, s. 744 — pieśń buł­ garska o zaślubinach Żmija z kobietą. Por. przykładowo pieśń o księżnej Milicy odwiedzanej nocami przez Żmija — „Zjawia się on zawsze nocą, do domu dostaje się przez okno lub przez komin. Zaw4 5 4 6 4 7 �78 RYSZAKD TOMICKI wie z ochotą nawiązywali związki płciowe z ziemskimi kobietami, a rodzili się z nich odmieńcy, których np. w Bułgarii ceniono bardzo, ponieważ mieli przynosić szczęście całej rodzinnej wsi. Wyrastali z nich „junacy obdarzeni niezwykłymi zaletami umysłu i niebywałą s i ł ą " . Stosunek ludzi do dzieci Żmijów i kobiet był więc diametralnie odmienny od sto­ sunku do bardziej znanych m. in. w Polsce potomków demonów wodnych, np. boginek, uważanych powszechnie za matołków. Nie wnikając bliżej w genetyczno-historyczne aspekty postaci Żmija dodajmy tylko, że znane nam wyobrażenia jego kształtu oraz właściwości są analogiczne do pierwotnej postaci żertwy. Niewykluczone, że w opo­ wiadaniu Hucułów zachował się w zniekształconej formie ślad ogólnosłowiańskiej istoty piorunowładnej mającej wężopodobną, skrzydlatą i prze­ de wszystkim ognistą postać . W żadnym z mitów kosmogonicznych nie spotykamy śladu Żmija. Piorunami władają święci Michał lub Eliasz, a nieraz sam Bóg. Ich inter­ wencja wieńczy dzieło' stworzenia kosmosu. Trzeba tu dodać, iż w świetle większości wersji udział „boskiego pomocnika" jest niezbędny, ponieważ Bóg jest bezsilny w stosunku do Diabła. Dysponuje co prawda mocą tworzenia życia, ale — jak dobitnie stwierdza jedna z wersji huculskich — sam nic nie może zrobić. Brak mu siły fizycznej. Bezsilność, a nawet bezradność Boga podkreślana jest także przez te mity, które opisują jego niewiedzę co do sposobu odzyskania zmarłych zaprzedanych Diabłu (por. część „Człowiek"). Zadanie to przejmuje na siebie pomocnik — wojownik wyposażony w błyskawice i pioruny. W rzeczywistości piorunowładca 48 4 9 50 sze udaje się wprost do łóżka i pozostaje tam do świtu", C z a j k a , op. cit, s. 143144. Do wielu wątpliwości i błędnych interpretacji w tej książce zaliczyć wypada też wniosek autorki, jakoby „żmij i jego kontakty z kobietą" = „wąż w roli kusiciela i zdobywcy" oraz konkluzję: „Analogia do wersji biblijnej jest tak wyraźna, że można chyba bez większego ryzyka wysunąć hipotezę, iż został on zapożyczony z Biblii, której treść docierała do ludu również głównie drogą opowieści ustnych" (s. 145). M o s z y ń s k i , op. cit., s. 653. Por. też Ju. I . S m i r n o w, Sławjanskije epiczeskije tradicii. Probliemy ewolucii, Moskwa 1974, s. 113. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przed­ chrześcijańskich Słowian, „Archeologia Polski", t. X I X : 1974, z. 2, s. 483-508. Infor­ macje o Żmiju z X I , X I I , X V I i X V I I w. patrz: A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I I , s. 510-511. Por. też K . D. L a u s z k i n , Dieriewjannaja jigurka antropomorfnogo suszczestwa iz Staroj Ładogi, [w:] Folklor i etnografija russkogo siewiera, Leningrad 1973, s. 250-279. B ó s t w o władające piorunami występujące w wężo(smoko)podobnej, ale ogni­ stej postaci znane było wśród wielu l u d ó w Eurazji. Przykładem wierzenia wepół' czesnych Mongołów: L u u — „mocarna istota przebywająca pośród bogów niebiań­ skich", „Określają L u u jako smoka lub gryfa z ognistym ogonem", „Luu — to zło­ wieszcze stworzenie; przypomina smoka. Stwór ten, miotając ogonem, w y w o ł u j e błyskawice", „Mówią, że to smok w niebiosach żyjący", J . O l ę d z k i , Chün bajna, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1973, z. 2, s. 131. Osetyńcy natomiast uważali Żmija noszącego błyskawice za wcielenie św. Eliasza i składali mu ofiary (poł. X I X w.), A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I , s. 483. 4 8 4 9 5 0 �79 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY przejmuje także inne funkcje pełnione dotychczas przez Boga, który od­ chodząc do nieba staje się klasycznym deus otiosus . Św. Michał (lub Eliasz) sprawuje rolę namiestnika boskiego na ziemi. Pojawienie się w akcji istoty pior uno władnej zmienia istniejącą dotąd sytuację. W miejsce początkowej opozycji binarnej Bóg — Diabeł, poja­ wia się trójmian, mający jednak nadal charakter opozycji, tyle że jeden z członów jest dwuelementowy: 51 (Bóg) Piorunowładca Diabeł Schemat ten opisuje i wyjaśnia istotę dynamiki kosmosu. Przeciwsta­ wienie św. Michał (Eliasz) — Diabeł nie jest równoważne, gdyż między tymi postaciami istnieje różnica poziomu pochodzenia, a co za t y m idzie różnica miejsca w hierarchii bytów. Innymi słowy, równoważnym przeciw­ nikiem Diabła jest w zasadzie wyłącznie Bóg — obaj istnieją od początku świata. Z tego jednak względu sam Bóg także nie może pokonać prze­ ciwnika. Znamiennym faktem jest podkreślana przez najpełniejsze wersje mitu dwufazowość walki między nimi. W pierwszej fazie Diabeł zyskuje przewagę nad walczącymi po stronie Boga aniołami, w drugiej natomiast szalę zwycięstwa na korzyść sił niebieskich przechyla — w zależności od tego, kto uwikłany jest bezpośrednio w walkę — św. Michał (Eliasz) lub Bóg. To dwojakie rozwiązanie zdaje się wskazywać, iż pokonanie Diabła przez jedną tylko ze wspomnianych istot jest niemożliwe. Bogu, jak już kilkakrotnie wspominaliśmy, brak siły fizycznej, zaś piorunowładca w hie­ rarchicznym porządku świata zajmuje w stosunku do Diabła pozycję pod­ legania. Mogą natomiast dokonać tego obaj. Dlatego też św. Michał (Eliasz) ucieka się bardzo często do pomocy Boga (i odwrotnie) przeja­ wiającej się zresztą w różnych formach. W najstarszych apokryficznych wersjach m i t u Bóg nadaje mu postać mnicha i to „powołanie się" na moc atrybutów chrześcijańskich decyduje o powodzeniu. Nieraz pomoc udzie­ lona zostaje przez akt błogosławienia, czyli przekazanie części magicznej mocy Boga . 52 5 1 Czasami Bóg nie tylko włada piorunami, ale przejmuje także funkcje innych świętych, np. posiada władzę nad wilkami co zwykle przypisywane bywa św. Jerze­ mu, M o s z y ń s k i , op. cit., s. 573. Dwoisty obraz Boga w tradycji ludowej — z jednej strony pasywny deus otiosus, nie ingerujący w sprawy ziemskie, z drugiej zaś Bóg aktywny, któremu przywrócone niejako zostają funkcje świętych — ma ana­ logie w wierzeniach np. azjatyckich. Eliade analizując wierzenia l u d ó w uralsko-ałtajskich o bogu nieba gotów jest tłumaczyć pasywność tego bóstwa brakiem inge­ rencji „historii" w życie społeczeństwa, natomiast przybieranie przezeń cech wojow­ nika, aktywnego suwerena uważać za wyraz określonych zjawisk społeczno-kulturo­ wych, E l i a d e , Traktat..., s. 68 n. 5 2 łow, Mityczna walka znalazła odbicie w wielu tekstach ludowych, por. B. P u t i Russkije i jużnoslawianskije epiczeskije pieśni o zmieieborstwie, „Russkij �80 R Y S Z A R D TOMICKI Pokonanie Diabła kończy proces tworzenia kosmosu, zamyka ciąg diachronicznych wydarzeń. Równocześnie powstaje ostateczna struktura świata. Przedstawiony wyżej układ istot nadprzyrodzonych skorelowany jest z. trzema strefami świata — piorunowładca bowiem, jak wiemy, pełni w strefie ziemskiej funkcję boskiego namiestnika. W przeciwieństwie do czteroelementowej, statycznej struktury horyzontalnej (por. Formowanie ziemi) struktura wertykalna jest dynamiczna. Opisuje ona aktywny aspekt ś w i a t a . Jej trwanie stanowi warunek istnienia świata. Mówią o tym najwyraźniej opisy końca świata, a szczególnie ten, który stwierdza, że obwieszczony on zostanie nie tyle przez; uwolnienie Diabła, ile przez śmierć walczącego z nim Eliasza. Gdy zginie piorunowładca nastąpi po­ wrót do sytuacji wyjściowej. Miejsce triady: (Bóg) Piorunowładca — Dia­ beł, zajmie pierwotna pozycja binarna: Bóg — Diabeł. Według mitu huculskiego, wykazującego' zdecydowanie wpływ doktryny chrześcijań­ skiej, nastąpi wówczas interwencja Chrystusa i sąd ostateczny. Jednak, jeśli pamiętać o stworzeniu istoty piorunowładnej jako remedium na bezsilność Boga, przypuszczać można, że wizja końca świata łączyła się pierwotnie z powrotem do sytuacji wyjściowej — zniszczenie dynamicznej struktury wszechświata powodowało w sposób konieczny istnienie elemen­ tów składowych kosmosu w postaci nieuporządkowanej. 1 53 Znaczenie struktury wertykalnej jako- formy opisu dynamicznego aspektu świata potwierdza także analiza roli istoty piorunowładnej w co­ dziennym życiu, gdyż nie kończy się ona bynajmniej na dopełnieniu dzieła stworzenia. Piorunowładca czuwa od tamtego czasu nad trwaniem świata. folklor", t. X I : 1968, s. 31-54; t e n ż e , Russkij i jużnosławjanskij geroiczeskij epos. Sprawnitielno-tipologiczeskoje issledowanie, Moskwa 1971, 31-54; N. W. N o w i k o w , Obrazy wostoćznoslaw jansko j wolszebnoj skazki, Leningrad 1974. Zarówno postać bohatera, jak i sens walki ulegają licznym transformacjom. Często jednak bohater odwołuje się do pomocy Boga lub innej postaci mającej „moc precedensową". Przy­ najmniej dla obszarów Wielkorusi i Ukrainy w połowie zachowanych ikon znajdu­ jemy ślad tego wierzenia w postaci ręki opatrzności czy innego znaku pomocy nie­ bios w walce, jaką toczy św. Jerzy ze smokiem, W. J . P r o p p, Zmtejeborstwo Gieorgija w swietie folklora, [w:] Folklor i etnografija russkogo sewera..., s. 190-208. W innym planie występuje nieraz odwołanie się bohatera zmagającego się ze smokiem lub demonami (np. wiłami strzegącymi dostępu do źródeł) do św. Jerzego (!), por. C z a j k a , op. cit., s. 71. Pokonanie przeciwnika umożliwia także odwołanie się do innych precedensów — sprytu, podstępu (por. cz. I) lub użycie ognia (por. przyp. 39). Identyczny fakt zanotowano w wierzeniach mongolskich, gdzie pokonanie przez Oczirwani, boga dysponującego dużą siłą fizyczną smoka Losy, żyjącego w wodzie i zatruwającego ziemię oraz ludzi, możliwe jest tylko dzięki „pomocy" Tengri, boga nieba, por. S u m c o w , op. cit., s. 16. 5 3 Trójka, liczba będąca we wszystkich niemal tradycjach kulturowych obrazem „jakiejś absolutnej doskonałości", „przedstawia sobą idealną strukturę z wydzielo­ nym początkiem, środkiem i końcem". Stąd też „liczba 3 może służyć za idealny model dowolnego procesu dynamicznego', dopuszczającego powstawanie, rozwój, upa­ dek, lub — w nieco innym planie — tezę, antytezę i syntezę", W. N. T o p o r o w, O modelach liczbowych w kulturach archaicznych, „Teksty", nr 1: 1974, s, 179. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 81 Walka z Diabłem in illo tempore była tylko wydarzeniem precedenso­ wym, określającym miejsce tej postaci w strukturze kosmosu. Strącony i uwięziony Diabeł działa na ziemi za pośrednictwem „po­ mocników", ale ciągle dąży do uwolnienia się. W ciągu całego roku roz­ rywa łańcuch, lecz gdy pozostaje już tylko jedno ogniwo pewne czynności magiczno-obrzędowe wykonywane corocznie przez ludzi sprawiają, że łań­ cuch zrasta się ponownie. Zwykle moc tę przypisuje się różnym rytual­ nym praktykom stanowiącym składniki obrzędowości wielkanocnej . Niekiedy akt ten dokonuje się bez czynnego udziału ludzi, gdyż czynni­ kiem sprawczym scalenia diabelskiego łańcucha jest zmartwychwstanie Jezusa (np. łańcuch zrasta się, gdy w kościele rozlega się alleluja). Praw­ dopodobnie jest to wtórny wariant interpretacji nawiązujący do epizodu uwięzienia Diabła przez Jezusa zstępującego do piekieł. Mógł on powstać na skutek pewnych przesunięć w ludowym kalendarzu obrzędowym zwią­ zanych z rewaloryzacją wydarzeń mitycznych pod wpływem kościoła. Niemniej jeszcze w początkach X X wieku w kulturze ludowej występo­ wały ślady dawniejszego, być może pierwotnego wariantu interpretacyj­ nego'. Skucie łańcucha dokonuje się podczas pierwszego wiosennego ude­ rzenia pioruna. Choć nigdzie nie udato się nam znaleźć tego wyjaśnienia podanego explicite, to jednak do wniosku takiego skłania szereg faktów, przede wszystkim zaś zespół wierzeń wiążących pierwsze uderzenie pioru­ na z początkiem wiosny, „otwarciem" ziemi i odnowieniem życia w przy­ rodzie. Wydarzenie to łączy się poza t y m bezpośrednio z dniem św. Je­ rzego, uważanym przez dużą część ludności słowiańskiej za datę rozpo­ czynającą wiosnę, a św. Jerzy jest jedną z najważniejszych transformacji istoty piorunowładnej . Ten sposób wyjaśnienia odpowiada w pełni m i ­ towi kosmogonicznemu oraz wierzeniu zanotowanemu w końcu minionego S4 55 5 4 Por. F . K r č e k , Pisanki w Galicyi. Zestawienie materyalu, zebranego w r. 2897, staraniem Towarzystwa Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 186-230. Wielokrotnie powtarza się przekonanie o związku malowania jaj z trwaniem świata, choć różna jest ich forma: „Pisanki malują, bo żyją jeszcze 4 żydzi w Jerozolimie, którzy męczyli J . Chrystusa, i ciągle żyją i dręczą się ze zgryzoty, że żyją, że to uczynili, i pytają ludzi, błąkających się po Wschodzie, czy jeszcze piszą pisanki, czy krowa rodzi krase cielę, czy liście na orzechu wołoskim jest jeszcze. Gdyby nie pisano, to oniby umarli i zakończyli swe męki i byłby koniec świata" (s. 218-219); „malują jaja, ażeby antychryst (który przecie pozostaje w związku z końcem świata) nie nabrał siły i nie zerwał „łanciw", które nań nałożono — zapewne w piekle" (s. 219); „malują pisanki dlatego, że Chrystus wstał z grobu, jak z jaja kurczę" (s. 219). Por. też W. S u l i s z, Wielkanoc w Sanockiem, „Lud", t. X I I : 1906, s. 316-317; W i t o r t , Przeżytki..., s. 215. 5 5 Dzięki temu św. Jerzy zajmował w a ż n e miejsce w ludowym systemie wierzeniowo-obrzędowym. Poświęcony mu dzień 23 I V , uważany był za początek roku (wiosny), co np. u Bułgarów wiązano bezpośrednio z zabijaniem przez niego smoka, por. W a k a r e l s k i , op. cit, s. 295. Decydującą rolę w charakterystyce św. Jerzego odgrywa symbolika otwierania, por. S z u c h i e w i c z , op. cit., t. I I I , s. 1; O. K o l ­ b e r g , Dzieła wszystkie t. 54, Ruś karpacka cz. I, s. 76. Łączy się z nią ogólnie znana funkcja św. Jerzego (identyfikowanego nieraz ze św. Eliaszem) jako patrona « - • Etnografia Polska, Х Х Д �82 K Y S Z A R D TOMICKI wieku w Galicji, że scalenie diabelskiego łańcucha stanowi warunek dal­ szego trwania ś w i a t a . Początek każdego roku, a właściwie początek wiosny jest odwzorowaniem wydarzeń mitycznych. Nie można jednak wykluczyć innej możliwości, a mianowicie, że obie interpretacje są aktualne równocześnie, odpowiadając dwóm różnym mo­ mentom — uwięzieniu Diabła oraz uwolnieniu ludzi z piekła przez Jezusa Chrystusa. Rozstrzygnięcie tej niejasności wymaga badań w dziedzinie obrzędowości wiosennej. Jednak prawdopodobieństwo naszej hipotezy zwiększa fakt, że mityczna walka piorunowładcy z Diabłem/Smokiem była w świadomości ludowej precedensem dla wielu wydarzeń dziejących się na co dzień w różnych sferach i na różnych poziomach rzeczywistości. Wspominaliśmy już, że św. Eliasz i Żmij (św. Michał nie występuje raczej w wierzeniach ludowych, poza mitem ) pełnią na co dzień tę samą rolę, co w czasie tworzenia świata. Przypisuje się im zgodnie co najmniej dwie cechy: władanie ogniem niebieskim, zdecydowanie odmiennie wartościo­ wanym niż ziemski , oraz opiekę nad płodnością. Zadaniem piorunowład­ cy było- więc przede wszystkim niszczenie wszelkich sił ciemnych — diab­ łów, smoków i demonów — zagrażających w jakikolwiek sposób urodza­ jom , ale władca piorunów był nade wszystko sprawcą życiodajnych desz­ c z y , gdyż walcząc z „wiążącymi" wody smokami sprowadzał oczekiwane opady, lub zapobiegał niszczycielskim ulewom i gradobiciu. Burze — jak zauważył K. Moszyński — były dość powszechnie uważane za najjaskraw56 57 58 59 60 zwierząt, wraz z całym kompleksem wierzeń o przybywaniu w dniu jego święta jele­ nia, krowy, byka do wsi oraz z rytuałem ofiary z pierwocin, por. W а к a r e 1 s к i, op. cit., s. 219; M o s z y ń s k i , op. cii., s. 245, 576-577. Por. przyp. 53. 57 Wprowadzenie św. Michała do mitu kosmogonicznego dokonało się zapewne dzięki walce z Diabłem, tak obrazowo opisanej w Apokalipsie św. Jana. Osobny problem stanowi pytanie —- dlaczego mimo tego Eliasz występuje w roli pioruno­ władcy nieporównanie częściej niż św. Michał? Niewykluczone, że w procesie upo­ wszechniania i adaptowania obu świętych poważną rolę odegrały względy socjo­ logiczne, tzn. rozwarstwienie społeczne i idące za tym zróżnicowanie przedmiotów kultu. Zwano go m. in. „ogniem bożym", M o s z y ń s k i , op. cit., § 467; na Wołyniu w czasie pożaru od pioruna wieśniaczki wynosiły nakryty stół, stawiały nań ś w i ę ­ coną wodę, kładły chleb oraz sól i chodząc ze stołem wokół płonącego domu śpie­ w a ł y ; „Oj ty, ogniu pożadnyj, iz nieba nam zasłannyj. Nie raschodsja ty jak dym, bo tak prikazaw tobi bożij syn", A. P i n с z u k, llin den, Moskwa 1974, s. 37. Według wierzeń z różnych regionów Słowiańszczyzny funkcję tę pełniły także niektóre zwierzęta — wilki, jelenie, niedźwiedzie. W Nowogrodzie były dwie cerkwie — Eliasza Suchego i Mokrego, podczas suszy modlono się do liii Mokrego, w czasie ulew do Suchego, P i n с z u k, op. cit., s. 33. Pietkiewicz zanotował na Polesiu ciekawą informację o zróżnicowaniu desz­ czów — od'23 I V (św. Jerzego) do wykształcenia się żytnich ziarn, deszcz zwie s i ę chlebawik, podczas ż n i w — hnilak; w tym samym czasie deszcz ulewny — uredny liwun, zaś w innym czasie ulewa — tylko liwun. Jesienny drobny deszcz — niehadź albo chalupa, Cz. P i e t k i e w i c z , Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warsza­ w a 1938, s. 15-16. 5 6 5 8 5 9 6 0 �83 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY szy przykład ciągłej walki ognia z wodą, istot ognistych z akwatycznymi . W strefie ziemskiej i w czasowym planie codzienności opozycja tych istot posiadała nieco inną wartość niż w skali kosmicznej, gdzie przeciw­ stawienie Bóg — Diabeł artykułowane jest w skrajnym wariancie jako opozycja życia i śmierci. W skali ziemskiej układ przybiera postać: kon­ strukcja — destrukcja . Podobnie rzecz ma się, gdy przechodzimy na jeszcze niższy poziom rzeczywistości. Przykładem utrzymujące się w społecznościach chłopskich przekonanie, że wraz z usłyszeniem pierwszego w roku grzmotu należy uderzyć kamieniem po głowie, aby zabezpieczyć się na cały rok od chorób. Precedensowy charakter pokonania Diabła ujawnia się t u w całej okaza­ łości; a dodać należy, iż wydarzenie to odwzorowywane było- nie tylko w owym początkującym rok momencie, lecz także w przypadku każdego zachorowania. Przekonującego świadectwa dostarcza modlitwa chorego Rusina: „Modlę się do> siebie, święty boży Ilio. Poślij trzydzieści aniołów w złotym kowanym odzieniu, z łukami i strzałami, niech odeprą i odstrze­ lą od sługi bożego Wasyla uroki, bóle i nawały, szczypanie i łamanicę i przez; wiatr noszone plagi [...]. Spuść m i grom i błyskawicę, odbij i od­ strzel od sługi bożego uroki [...]" . 61 62 63 W t y m wypadku opozycja konstrukcja — destrukcja artykułowana jest poprzez przeciwstawienie zdrowie — choroba. T y m samym, przeszedłszy od poziomu kosmicznego do antropologicznego, struktura świata ukazuje się jako konsekwentny ciąg opozycji o różnym stopniu ogólności: •Iternatywa ZYCIE <S- chrzescijariska\ RAJ KONSTRUKCJA ZDROWIE t Strefa ziemska CZŁOWIEK WSCHÓD (prawa) DESTRUKCJA PIEKŁO alternatywa chrześcijańska 6 1 • SMIERC Podziemia M o s z y ń s k i , op. cit., s. 485-436. „Konstrukcyjna" rola strefy niebieskiej reprezentowanej przede wszystkim przez Boga, znalazła odbicie w znanych przez różne grupy Słowian wierzeniach, że miejsca, po których przejdzie wędrujący po ziemi Bóg, porastają bujnym zbożem, M o s z y ń s k i , op. cit., s. 707. P i n c z u k , op. cit., s. 41; A f a n a s j e w , Poeticzeskija..., t. I , s. 471; por. zachowania magiczne związane z pierwszym uderzeniem pioruna, mające zabezpie­ czyć od chorób, K . P o t k a ń s k i , Pierwszy grzmot, „Lud", t. X I : 1905, s. 317; S. C z a j a , Pierwszy grzmot, „Lud" t. X I : 1905, s. 199 — tu oprócz magicznego zabezpieczenia przed chorobami, znajdujemy wskazanie na związek między pierw­ szym uderzeniem pioruna i początkiem wiosny — „na głos jego aż ziemia z radości drży i „buchnieje" [pulchnieje] — bo pierwszym grzmotem przestraszone zimno ucie­ ka [...] a [...] wiosna rozpoczyna na dobre s w o j ą gospodarkę". 6 2 f s �84 R Y S Z A R D TOMICKI Siedząc kosmiczny rozkład opozycji binarnych i uwzględniając — jest to przecież niezbędne — wierzenia chrześcijańskie, dochodzimy do możli­ wości przełożenia tej struktury na język cyklu życiowego jednostki. Czło­ wiek integruje dwa różne elementy — śmiertelne, ulegające rozkładowi i przynależne do sfery „dołu" ciało oraz nieśmiertelną duszę, pochodzącą z „góry", z nieba (por. część Człowiek). Dusze ludzi zmarłych śmiercią normalną, a więc te, które z pewnego' punktu widzenia można zakwalifi­ kować do grupy niedemonów, przebywające w raju (we wschodniej stro­ nie świata lub w niebie) mają możność ponownego wcielenia się w ciało (konstrukcja), przejścia kolejnych faz życia (konstrukcja — zdrowie) w y ­ pełnione wydarzeniami społecznymi również posiadającymi walor kon­ strukcji, wreszcie zachorować albo zestarzeć się i umrzeć (choroba — de­ strukcja). Wyzwolona z rozkładającego się ciała dusza powraca do sfery życia, co jest równoznaczne z uzyskaniem możliwości kolejnej inkarnacji. Natomiast ludzie zmarli śmiercią nienaturalną (w szerokim, obejmującym również śmierć przedwczesną, sensie) nie przebywają ostatniego odcinka cyklu; dusze ich, istniejące jako demony wodne, pozostają w ramach kosmicznej sfery destrukcji lub — jeśli uwzględnimy chrześcijańskie k r y ­ teria etyczno-moralne — udają się wraz z tymi, którzy zmarli normalnie, ale byli grzesznikami, do piekła. Nie będziemy w tym miejscu wnikać w szczegóły odpowiedzialności między modelem świata i różnymi aspektami rzeczywistości społeczno-kulturowej, choć można by przytoczyć wiele przykładów, świadczących niezbicie o precedensowym charakterze opisywanych przez m i t wydarzeń. Warto chyba jednak przywołać jako ilustrację ustalenia K. Moszyńskiego dotyczące zakresu wykorzystania tzw. strzałek piorunowych przez ludność słowiańską, obrazujących magiczną rolę przedmiotów stanowiących pier­ wotnie broń istoty p i o r u n o w ł a d n e j : 64 „Użytek piorunowych strzał jest bardzo różny i wszechstronny. Więc naprzód są one środkiem apotropeicznym, u ż y w a n y m przeciwko złym mocom (co rozu­ miemy dobrze, skoro jest to broń rzucona z nieba w złe demony). W tym charakterze strzały bywają noszone przez wieśniaków, kładzione do kolebek nie­ mowląt itp.; pociera się też nimi wymiona krów, które straciły (tzn. skutkiem od­ działywania złych mocy) mleko etc. W szczególności obchodzące nas strzały bronią od uderzenia pioruna [...]. Niekiedy istnieją bardziej zajmujące praktyki z tym związane. Tak Mazur nadziewał podczas nadchodzącej burzy kamienną siekierkę przez otwór w niej się znajdujący na palec, obracał ją kilkakroć dokoła i ciskał z całej siły k u drzwiom chaty" . 65 " M o s z y ń s k i , op. cit., s. 487. By prawidłowo zrozumieć motywację wielu zachowań obroną przed pioru­ nami przytoczmy przykład wierzenia znanego na terenie całej Słowiańszczyzny: „Kiedy grzmi i błyska, w ó w c z a s mówią, że to Pan Bóg strzela do czarta, by go zabić. Czart wtedy ucieka i chowa się pod tego lub pod to, kogo i co po drodze zdybie [napotka]. Nie należy przeto iść wtenczas drogą, lecz zejść z niej na bok i usiąść, gdyż Pan Bóg strzelając w czarta, mógłby niechcący i w nas samych także ugodzić i zabić, gdy wymierzy grot na ukrytego pod nami złego ducha", O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 31, Pokucie cz. I I I , s. 91; por. P i o t r o w i c z , op. cit., s. 122. 6 5 �85 SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY Równoległe semantycznie zastosowanie miała strzała piorunowa w me­ dycynie ludowej: „Używa się jej od chorób ocznych [...], od poderwania, od boleści, uroku itd. Z północnej Słowiańszczyzny (z Lubelskiego) mamy wyraźnie poświadczone, że przy odnośnych praktykach pociera s i ę miejsca cierpiące z góry na dół, a w i ę c naśladuje naturalny kierunek ruchu pioruna. Osobno w y m i e n i ć wypada zadawanie sproszko­ wanej strzały w wodzie (albo po prostu wody, do której położono strzałę na czas pewien) kobietom cierpiącym z powodu trudnego porodu" . 66 Cały wymieniony zestaw czynności magicznych znajduje uzasadnienie w micie. Ich skuteczność gwarantowana jest ujawnionymi na początku świata właściwościami pioruna — niszczenia ciemnych sił i zdolnością „otwierania" tego- co zamknięte, związane. * Wnioski wynikające z dotychczasowej analizy dotyczą przede wszyst­ kim ludowej wizji świata. Według mitu kosmogonicznego opisany jest on przez dwie struktury obejmujące całość zachodzących w n i m zjawisk, za­ równo aspekt statyczny, jak i dynamiczny. Synchroniczny obraz świata jest przy t y m niczym innym, jak odpowiednim przetworzeniem diachronii, ciągu wydarzeń opisanych w micie. Diachronia jest więc zawarta w syn­ chronu. Można przy pewnym uproszczeniu odłożyć strukturę kosmosu na osi czasowej, otrzymując w ten sposób najprostszy zapis wypadków mitycznych, struktury świata i jego trójfazowej historii: POCZĄTEK WSPÓŁCZESNOŚĆ ł (NIEBO) Bóg Bóg (dominujący) KONIEC I " (ZIEMIA) Piorunowtadca (dominujqcy) Diabeř Bóg Diaber (dominujqcy) (PODZIEMIA) Diabet Stworzenie piorunowtadcy Śmierć piorunowtadcy Z przedstawionego^ materiału oraz z wyników analizy nasuwa się wniosek o daleko idących konsekwencjach. Nie ulega mianowicie wątpli­ wości, że u podstaw wyobrażeń kosmogonicznych społeczności chłopskich w X I X - X X wieku leżała wspólna struktura. Nawet w najuboższych fabu­ larnie wersjach mitu, ograniczających się wyłącznie do opisu stworzenia ziemi, stanowi ona element organizujący i nadający sens całości. WspomMoszyński, op. cit., s. 488. �86 R Y S Z A R D TOMICKI niane konsekwencje tego wniosku są dwie: 1) wspólny dla społeczności słowiańskich mit powinien w identyczny sposób organizować tzw. kulturę duchową; 2) struktura mitu powinna być typowym przykładem tzw. struk­ tury o długim trwaniu. Aby udowodnić stwierdzenie pierwsze niezbędne są kompleksowe badania wierzeń i obrzędów słowiańskich. Natomiast przypuszczenie drugie znajduje potwierdzenie w badaniach uczonych ra­ dzieckich; rekonstrukcja prasłowiańskiego mitu kosmogonicznego doko­ nana przez W. W. Iwanowa i W. N . Toporowa zdaje się wskazywać na indoeuropejskie pochodzenie omawianej przez nas s t r u k t u r y . 67 CZŁOWIEK Pominięcie w dotychczasowych rozważaniach historii stworzenia ludzi oraz ich losów podyktowane zostało dwoma względami. Stanowi ona inte­ gralną część stosunkowo' niewielkiej liczby mitów, ale jest równocześnie logicznym rozwinięciem i uzupełnieniem wyobrażeń O' budowie i kształcie świata, także dla pomijających ją wersji. Należało więc ten kompleks wierzeń omówić osobno. Tylko 9 spośród zebranych mitów mówi o stwo­ rzeniu Adama i Ewy, z czego kilka ogranicza się wyłącznie do stwierdze­ nia faktu. Bogactwem treści i barwnością opisu wyróżniają się ponownie wersje huculskie, sprawiając wrażenie mitów żywych, tkwiących głęboko w świadomości ludności wiejskiej tegO' regionu w czasach, gdy były noto­ wane przez badaczy. Antropogeneza ludowa jest w zasadzie podobna do biblijnej. Podobna, ale nie identyczna. Nawet jeśli jedynym źródłem chłopskiej wizji powsta­ nia człowieka była antropogeneza judeochrześcijańska, trudno uznać ją wyłącznie za kalkę tekstu biblijnego, już choćby z tego- względu, że zgod­ nie z dualistycznym duchem mitu ludowego, Diabeł ma swój udział nie tylko w kształtowaniu losów ludzi, lecz również w ich stworzeniu. Szczególne miejsce zajmuje t u XVI-wieczny m i t apokryficzny, bardzo szczegółowo opowiadający o powstaniu Adama. Tym właśnie różni się od wersji zapisywanych wśród społeczności chłopskich. Ponadto, tylko w n i m znajduje się wzmianka niezupełnie jasna, ale nadzwyczaj wymow­ na. Stwórca, aby ożywić Adamowi ciało, udaje się po duszę do nieba. Czyżby zwrot „do swego ojca" znaczyć miał, iż stwórcą człowieka był Jezus? Nie można wykluczyć takiej ewentualności, przypominającej pew­ ne koncepcje rozpowszechnione w średniowieczu; poza t y m niektóre mity wymieniają właśnie Jezusa jako stwórcę świata. Kwestia stosunku Boga-ojca do Boga-syna w wierzeniach ludowych stanowi osobne zagadnienie, w które nie możemy wnikać w t y m momencie. Niemniej jednak, wzmian­ ka ta jest doskonałym przykładem sytuowania życia w górnej, niebiań­ skiej części kosmosu. A oto ów fragment mitu apokryficznego: " Iwanow, Toporów, op. cit. �. SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 87 M l — „Po stworzeniu raju na wschodzie, postanowił Pan stworzyć pierwszego człowieka Adama i zrobił jego ciało z siedmiu składników: ciało z ziemi, kości z k a ­ mienia, krew z morza, oczy ze słońca, myśli z obłoków, oddech z wiatru, ciepło z ognia. I poszedł Pan do nieba do swego ojca, by przynieść duszę dla Adama. Sza­ tan nie wiedział co zrobić, pokłuł więc palcami ciało Adamowe. Pan wrócił do swe­ go dzieła i spostrzegł, że jest całe pokłute i powiedział: »Diable, jak ważyłeś się to zrobić?«. A Diabeł odparł: »Panie, gdy człowiek poczuje, że będzie chory, to będzie pamiętał o tobie«. Pan schował rany Adama do w e w n ę t r z i stamtąd pochodzą choroby. Szatan sprawił to, że kto poczuje ból, wydaje westchnienie: »Oh, oh Panie zlituj się«. Pan ożywił Adama i dał mu w raju władzę nad wszystkimi ptakami oraz zwierzętami dzikimi i domowymi". W podobny, ale znacznie bardziej uproszczony sposób opisują udział Diabła mity XIX-wieczne: M 34 — „Zlepił Bóg z gliny człowieka, tchnął nań i człowiek zaruszał się, ożył. Dyabeł widział to wszystko; w y b r a ł chwilę, gdy człowiek spał, tchnął nań — i osied­ lił się w człowieku duch zły i człowiek otrzymał skłonność do złego". M 25 — „Człowiek zaraz po stworzeniu był niezwykle piękny, dyabeł z zazdrości opluł go na całym ciele, Bóg te wszystkie plwociny schował do wnętrza człowieka". Bez względu na rodzaj „zanieczyszczenia" Diabeł ma istotny, bo substancjonalny, udział w ostatecznym ukształtowaniu człowieka. Rezultatem zaś jego ingerencji jest „wrodzona" skłonność do chorób; to> przekonanie powtarzające się często w wierzeniach wyjaśnia w pełni przyczynę zwra­ cania się o pomoc w pokonaniu niemocy do piorunowładcy oraz rytualne odwzorowywanie w mikroskali (uderzenie kamieniem w głowę) mitycznej walki. Szerzej o losach Prarodziców opowiadają mity huculskie i bułgarskie. Rozpocznijmy od pierwszych, w których występują nie znane nigdzie i n ­ dziej wątki, np. stworzenie Adama z naskórka Boga: M 17 — „Teper, koły w ż e buło use na zemły, zacziyv Boh rozpłodżuwaty lude. Boh szos robyv ta mav ruku udertu; Boh werh to tu szkiroczku na zemlu, witer powij av taj kynuv tov szkiroczkov; wona szo pokotyt sy, to stane bilsza. Bohowy buło tohdy prykro samomu; win dav tak, szo iz toji szkiroczky, szo w ż e buła duże urosła, zrobyv sy Adam". Adam żył razem z Bogiem. Pewnego chłodnego poranka, gdy Adam grzał s i ę przy ognisku, zerwał się Diabeł z uwięzi, podbiegł do niego i „win, szczez-by obcharkav Adama, jyk totu watru. Prychode Boh, a tu Adam necharnyj, kuryt sy z neho. Boh uziyv perewernuv jeho obryzganym u seredynu, ta wid toho cziysu у czołowik u seredyni neczystyj, z neho kuryt sy, jyk z watry". Teraz „Adam stav czołowikom; Boh peredav jemu use dobro, szo buło na s w i ť i , lyszyv sobi łysz odnu jyblinku-zwaryczivku [...]". Gdy Adam spał „Boh uziyv haluzku jywy taj pokłav koło neho, a zanim Adam prospav sy, stała w ż e z toj hałuzky żinka Jywa. Druhi prypowidajut, szo Boh wijmyv rebro Adamowy, taj z seho stała żinka. Może j tak". Diabeł „perewerh sy u hadynu ta jist sobi zwaryczivku; jyk Jywa pryjszła podywytys, szo se sydyt na jyblinći. wona buła ćikawa, bo hadyny szcze tohdy na swiťi ne buło [...]". Oszukana przez Diabła zjadła zakazany owoc, dała też jabłko Adamowi. Bóg ukarał ich za to pracą na roli. Zazwyczaj stworzenie ludzi dokonuje się na ziemi. Wyjątek stanowi M 15; wedle tego mitu ludzie żyli wraz z Bogiem w niebie, a dopiero po �88 R Y S Z A R D TOMICKI zjedzeniu jabłka zostali wygnani na ziemię. Odtąd los łudzi łączy się bez­ pośrednio z losem ziemi czy szerzej świata. Kilka wersji mitu stwierdza bowiem, że Bóg i Diabeł podzielili świat lub tylko ziemię między siebie. Epizod ten występujący niemal wyłącznie w wersjach szczątkowych (ale także w niektórych zbliżających się do kon­ cepcji judeochrześcijańskiej) powiązany jest z innym, nieco częstszym epi­ zodem — podziałem ludzi między obu stwórców. Posłużmy się kilkoma przykładami: M 16 — „Jyk uże buła žemly dav ji Boh Aridnykowi, aby tot koło neji chodyv [...]". Diabeł tworzy sobie w tym celu pomocników. „Jyk Boh uzdriv, szo wony ne umiły utrymaty poriydku na zemły, to musiv wid nych wimudruwaty nazad zemlu". Osta­ tecznie Bóg przechytrzył Diabła i odebrał mu ziemię. Inny mit Hucułów stwierdza lakonicznie: „wony [Diabeł — przyp. RT] buły w spywci z Bohom do ziemni" (M 15). Spółka we władaniu światem wydaje się logiczną konsekwencją współpracy przy jego tworzeniu. W m i ­ cie bułgarskim, odbiegającym znacznie od typowych wersji dualistycznych przede wszystkim dlatego, że stworzenie kosmosu przypisane jest wyłącz­ nie Bogu, podział świata jest motywem centralnym: M 48 — Bóg po stworzeniu tęsknił bardzo za towarzyszem. Zobaczywszy swój cień rzekł: „Powstań towarzyszu" i z cienia powstał szatan; Bóg był dla niego bardzo przychylny i realizował wszelkie jego życzenia. Pewnego razu diabeł zażyczył sobie, aby podzielić świat na dwie części. „Ziemia będzie do mnie należeć — powiedział — niebo do ciebie; i także ludzi powinniśmy podzielić, żyjący winni należeć do ciebie, a zmarli do mnie". Tak się też stało. Myśl ta pojawia się w k i l k u mitach. Czasem, jak w M 44, ziemia jest podzielona między Boga i Diabła, przy czym do tego pierwszego należy usytuowany na ziemi raj. Wygnanie Prarodziców nabiera w t y m kontek­ ście specjalnego znaczenia — zmuszeni są oni przejść z obszaru Boga (raj) na obszar Diabła (ziemia). Te różnorodne opisy prowadzą do określenia istoty kary, jaka ich spotkała. Przyczyną ukarania ludzi jest zwykle zjedzenie jablka z drzewa bo­ skiego, do- czego skłania Ewę Diabeł. Poprzednio, czyli w początkowym okresie istnienia ludzie przebywali w którejś z części świata — w raju, w niebie lub na ziemi. Rozbieżność ta nie ma większego znaczenia, ponie­ waż o statusie ludzi decyduje fakt przebywania w pobliżu Boga, a więc w miejscu, gdzie on aktualnie przebywa. W każdym z podanych wypad­ ków warunek ten jest spełniony. Złamanie zaś zakazu Boga ma w zasadzie skutek taki, jaki znamy z Biblii. Adam i Ewa zostają ukarani, z t y m jednak, że kara nie musi mieć formy wygnania, już choćby z tego powo­ du, iż nie zawsze przebywają oni poza ziemią. W micie huculskim, który każe Adamowi i Ewie przebywać wraz z Bogiem właśnie na ziemi, Bóg po dokonaniu się grzechu opuszcza ludzi i odchodzi do nieba. Nie jest nawet konieczny ewidentny dowód w postaci zjedzonego jabłka (złamanie �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 89" zakazu), wystarcza po prostu bliżej nie precyzowane uleganie podszeptom Diabła. W efekcie mamy do czynienia z trzema równoznacznymi semantycznie wariantami: StanI: Stan II: przed „ z g r z e s z e n i e m " po „ z g r z e s z e n i u " raj współżycie z wygnanie niebo Bogiem ludzie oddaleni od ziemia Boga o d e j ś c i e Boga 6 8 „Oddalenie od Boga" nie jest karą samą w sobie. Jest raczej sym­ bolem zmiany sposobu istnienia, gdyż odejście Boga (lub od Boga) niesie ze sobą co najmniej dwie konsekwencje o olbrzymiej wadze dla losów ludzi. Mity kładą duży nacisk przede wszystkim na ukaranie ludzi pracą. „Przejście" ukazane na powyższym schemacie jest więc jednocześnie zmia­ ną sytuacji człowieka w świecie, opisaną przy pomocy przeciwstawienia: brak potrzeby pracowania — konieczność pracowania (mowa oczywiście 0 pracy na roli). W istocie chodzi o przejście od Natury do Kultury. Dla­ tego Bóg karząc ludzi obdarza Adama narzędziami rolniczymi, uczy go 1 Ewę zasad postępowania, czyli mówiąc ogólniej wpaja im wzory k u l ­ turowe . Akt „uczłowieczenia" Prarodziców (por. wyżej M 17, oplucie Adama przez Diabła komentuje się stwierdzeniem, iż stał się on człowiekiem) jest nieraz ukazany w sposób nie budzący wątpliwości, że następuje przejście od symbolizowanej przez zwierzęcą powierzchowność Natury do Kultury, atrybutu człowieka. Podług Hucułów po- zjedzeniu zakazanego owocu Bóg przychodzi do ludzi i mówi: 69 M 14 — „Wy teper staly hriszni; do toho cziysu ne treba buło wam ni robyty mi ubyraty sy; wid teper mete robyty, mete ubyraty sy. — Szkira u Adama buła po­ rosła, jyk u barana, a na nohách buły ratyći. Zaraz spały z Adama ratyći, łyszyła sy nihťi, a wołosiy obpało het. Teper każe Boh do Adama: J a tobi dam płuh, woły, het use; mesz oraty, śijaty, robyty aż do smerty". Wątek to unikalny, z jednym wszelako wyjątkiem. Istniało bowiem wiele wierzeń podtrzymujących myśl, że ukaranie Prarodziców oznaczało nie tylko utratę sielsko-rajskiego, „naturalnego" życia. Oto na przykład Małorusini wierzyli, że „Gdy Adam został wypędzony z raju, Bóg odjął mu r o g o w e c i a ł o pozostawiając mały ślad jako paznokcie na r ę 6 8 Motyw ten przewija się przez kolędy ludowe, traktujące narodzenie Jezusa jako ponowne połączenie z Bogiem. „Liczne [...] legendy brane zresztą po wsiach za prawdę, opowiadają [...] o Bo­ gu — nauczycielu, wskazującym ongiś ludzkości, jak należy orać, siać, niecić ogień, prząść itp.", M o s z y ń s k i , op. cii., s. 707. 6 9 �90 R Y S Z A R D TOMICKI 70 kach i nogach" . Jeśli sądzić po zasięgu rozpowszechnienia (Wielkorusini, Białorusini, Małorusini, Czesi, Morawianie, Bułgarzy, Rumuni, Węgrzy oraz niektóre ludy środkowoazjatyckie) wierzenie to jest dość dawnym elementem ludowej antropologii. O pochodzeniu owej „skóry rogowej" wspomina jedynie wierzenie za­ pisane na Ukrainie — Adam miał ją otrzymać od Boga dla ochrony przed zimnem; tym razem nic nie wiadomo o jej utracie . Sens tego symbolu zdaje się wyjaśniać wierzenie Bułgarów, przyrównujące pierwszą skórę człowieka do skóry węża. Posiadanie jej w okresie rajskim i utrata po dokonaniu się grzechu oznacza jeden z aspektów uczłowieczającego przej­ ścia — u t r a t ę nieśmiertelności. Jest to oczywiste w kontekście symboliki w ę ż a , który zrzucając co pewien czas starą skórę odmładza się, oraz w kontekście ciągle „odradzających się" paznokci. Tak więc, największą karą za złamanie boskiego zakazu było pozbawienie Prarodziców możli­ wości wiecznego życia. W t y m momencie zbiegają się dwa odmienne warianty — jeden, opi­ sujący pozarajskie dzieje ludzi jako efekt popełnionego grzechu oraz dru­ gi, wyjaśniający je układem zawartym między Bogiem i Diabłem. Dalsze dzieje Adama i.Ewy opisywane są podług jednego z trzech wzorów: 1. Ziemia należy do Diabła i Adam, aby móc ją uprawiać musi zaprze­ dać ród ludzki: 7 1 72 13 M 44 — „Nie mogę sobie przypomnieć, za co Adam diabłu cyrograf na siebie i całe ludzkie pokolenie dał, za s w ą żonę czy za ziemię? Jedni mówią, że to o żonę działo się, kiedy była chora i przez diabła została wyleczona, inni jednak uważają, iż rzecz się miała tak: Jednego razu orał Adam i wtedy przychodzi do niego diabeł i mówi: Adamie, nie pozwoliłem ci ziemi orać, ponieważ nie zgodziłeś się na sie­ bie i swych potomnych umowy zawrzeć, że jak długo człowiek żyje należał będzie do Boga, ale po śmierci do mnie będzie należeć. Dlaczego to tak? — pyta Adam. — Dlatego, że nie cała ziemia należy do Boga, on ma połowę, reszta jest moja. Adam nie przemyślał sprawy dokładnie i dał diabłu cyrograf, żeby ten mu roli nie zabrał. W ó w c z a s umknął diabeł z cyrografem Adama i schował go pod kamieniem w Jor­ danie, aby nikt go nie znalazł i żeby Adam z ludźmi nie odebrali mu go. Od tego czasu, aż do Chrystusa musiał Adam z ludźmi być w piekle pod władzą diabelską. Dobrze. Chrystus zastał urodzony i przyszedł do Jordanu aby pozwolić się ochrzcić. I stanął Pan na tym kamieniu, pod którym cyrograf Adama leżał. Kamień przesunął się ze swego miejsca i umowa spoczęła u stóp Pana, ale została przy tym rozwiązana i cyrograf został zniszczony. Na próżno zatrzymywał diabeł Adama i ludzi w piekle, bo Pan Bóg poszedł do piekła i wyprowadził Adama z całym jego potomstwem. A napisał Adam s w ó j cyrograf krwią, ponieważ nie było jeszcze atramentu". 7 0 Ż m i g r o d z k i , op. cit, s. 325. " D a h n h a r d t , op. cit, s. 226 (tam bibliografia); por. A. F i s c h e r , Uzu­ pełnienie Dahnhardta, „Lud", t. X V : 1909, s. 326; T a 1 к o - H г у n с e w i с z, op. cit, s. 370. D a h n h a r d t , op. cit, s. 116, przyp. 1. E . M a j e w s k i , Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wi­ sła", t. V I : 1892, s. 3)18-371; W. K l i n g e r , Żiwotnoje w anticznom i sowriemiennom sujewierii, Kijew 1911, cz. I I , roz. 3; P e r l s , op. cit 7 2 7 3 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 91 M 30 — „Diabeł nie pozwolił orać ziemi mówiąc, że ona nie należy do Boga. Później zezwolił na to, ale kazał Adamowi, aby mu całe swe potomstwo zapisał. Ten zapis ukrył diabeł w kamieniu i rzucił go do morza, ale Bóg nurkował, wyjął zapis i dał go Adamowi". 2. Diabeł zamienia dziecko Ewie na potworka (lub powoduje chorobę Ewy — por. wyżej) i zmusza Adama do- zaprzedania siebie i swych po­ tomków. 3. Ludzie żywi należą do Boga, ludzie zmarli do Diabła na mocy umo­ w y między n i m i : M47 — „[...] Bóg z m u ł u [kału?] utworzył człowieka, z którego ludzie s i ę rozmnożyli. Djabeł u m ó w i ł się, że żywi będą należeli do Boga, a umarli do niego. I pierwotnie ludzie żyli po 200 i 300 lat. Potem widząc, że ludzi więcej umiera, niż żyje, i że djabeł ich więcej ma od Niego, starał się zerwać u m o w ę , ale nie wiedział, jakim sposobem. Pytał o radę Abrahama, Mojżesza i Józefa, pytał aniołów, ci zaczęli badać djabła, czy Bóg może zerwać z nim umowę. Djabeł odrzekł: Sam Bóg nie może, ale Syn Jego, jeśli tylko dokaże, że mu Syn urodzi się od ducha Jego. Bóg zakłopotany pytał djabła, co robić; ten mu poradził, aby z kwiecia bosilka (bławatek) zrobił bukiet, w ł o ż y ł za pazuchę, spał z nim całą noc, a potem posłał dziewicy Marji, siostrze Jordanowej. I wysłał Pan anioła Gabrjela, który oddał jej od Boga kwiaty, których gdy powąchała, poczęła dziecię. Jordan spostrzegłszy, że ludzie śmieją się ze stanu siostry, chciał ją zabić. Przez ranę w piersiach urodził się Jezus Chrystus [...]. Jezus Chrystus, zastępując Boga na ziemi, zapowiedział djabłu zer­ wanie umowy. I rzeczywiście odebrał mu zmarłych, za co djabeł podburzył Żydów przeciwko Jezusowi i Judasz sprzedał im Mistrza. Wiedząc, że Chrystus zmartwych­ wstanie, poszedł powiesić się, aby gdy przyjdzie zbawiać zmarłych z otchłani (ad) i jego także wybawił. Ale Jezus w y b a w i ł wszystkich umarłych, tylko Judasza w piekle pozostawił". Zastosowanie któregokolwiek z tych schematów prowadzi do- ustano­ wienia podziału ludzi na żywych pozostających pod władzą Boga oraz zmarłych przebywających w królestwie Diabła. Dodać należy, że w y m u ­ szenie na Adamie zapisu (1, 2), a t y m samym władzy nad ludźmi, nie jest tu próbą usprawiedliwienia Boga. Opuszczając Prarodziców i karząc ich pracą na roli, w sytuacji gdy ziemia jest własnością Diabła, staje się on bezpośrednim sprawcą dramatu . Jak wskazuje schemat (3) nie można nawet łączyć władzy Diabła nad zmarłymi z konsekwencjami grzechu pierworodnego. Jest to, jak wynika z przytoczonej wersji, nieuchronna — chciałoby się rzec, podyktowana logiką m i t u — konsekwencja dualizmu (por. M 48). Ale w M 47 sytuacja ulega zmianie. Dokonana zostaje reinterpretacja mitu w duchu doktryny chrześcijańskiej. Interwencja Jezusa podobnie jak w wersji huculskiej M 20 (por. część „Koniec świata") pro­ wadzi do< likwidacji tego kryterium na rzecz kryterium etyczno-moralnego. 74 7 4 Por. spory Adama z Diabłem w literaturze bogomilskiej, D. D r a g o j l o v i č , Bogomilski apokrifni relikti od Makedonija, „Makedonski Folklor", R. I I I : 1970, broj 5-6, s. 25-33; tam motyw zaprzedania s i ę Diabłu w zamian za światło, po wygnaniu bowiem Prarodziców z raju na ziemi panowała ciemność, gdyż Diabeł „bił gospodar na mrákot" (s. 29); por. też przyp. 37. �92 R Y S Z A R D TOMICKI We władzy Diabła pozostają wyłącznie ludzie źli, grzesznicy. Reszta udaje się pod opiekę Boga do nieba (raju?), krainy życia. Między mitem bułgar­ skim i huculskim istnieje jednak wyraźna różnica. W pierwszym mówi się o zmianie kryteriów podziału ludzi jako o fakcie dokonanym (a więc „obecnie" pośmiertny los zależy od postępowania w życiu), w micie d r u ­ gim natomiast Jezus zabierając ludzi z piekła obiecuje Diabłu, że zapełni się ono ponownie, ale dopiero przy końcu świata, gdy na Sądzie Ostatecz­ nym jedni otrzymają za swe życie nagrodę, a inni karę. Konsekwencją takiego rozwiązania byłoby przyjęcie, że odtąd — od czasu ukrzyżowa­ nia — nikt ze zmarłych nie udaje się do> piekła. Trudno w tym momencie wnikać w niuanse ludowej eschatologii, ale na poparcie takiej tezy można by przytoczyć wiele argumentów. W każdym razie śmierć i zmartwychwstanie Jezusa, czy mówiąc języ­ kiem wyobrażeń ludowych — śmierć, zejście w podziemia i wyprowadzenie z m a r ł y c h , stanowią moment przełomowy zamykający perypetie rodu ludzkiego. Tym samym ludowy mit kosmogoniczny zostaje uzgodniony z tradycją chrześcijańską, odpowiednio zaś zinterpretowane „odkupienie" staje się ostatnim ważnym wydarzeniem w historii świata. Nie zawsze czynu tego dokonuje Jezus. W innych mitach t ę samą rolę odgrywa św. Michał, z t y m jednak, iż nie wyprowadza on bezpośrednio zmarłych, lecz zabiera Diabłu Adamowy cyrograf, co zresztą ma taki sam efekt. I to wydarzenie opisywane jest dwojako. Raz św. Michał przechy­ trza Diabła i dzięki temu odzyskuje umowę (wątek wyraźnie nawiązujący do afirmacji sprytu, podstępności, chytrości w mitach Hucułów), kiedy indziej zaś zstępuje do piekieł, ale w przeciwieństwie do Jezusa nie czyni tego bezkarnie. 7S M 48 — Sw. Michał namawia Diabła do zrobienia z a w o d ó w w nurkowaniu. Gdy szatan nurkował, anioł ukradł u m o w ę z kamizelki Diabła pozostawionej na brzegu i poleciał z nią do nieba. „Szatan ścigał anioła dogonił go i złapał za nogę, ale nie mógł go z nieba w i ę c e j wyciągnąć, gdyż był on już u Boga; toteż w y r w a ł mu kawałek mięsa z pięty. Wtedy powrócił szatan z powrotem, ale tracąc s w ą siłę pozostał diabłem naprzeciw Boga. Kiedy anioł stanął przed Bogiem, to kulał i uskar­ żał się, że szatan zranił mu nogę. »To nie« rzekł stary Bóg, »ja obdarzę teraz wszyst­ kich ludzi taką nogą, abyś ty nie potrzebował się wstydzić«. Od tego czasu nasze nogi -wyglądają tak, jakby kawałka mięsa od spodu brakowało". 7 5 Epizod ten mógł ukształtować się pod w p ł y w e m apokryfów; o zstąpieniu Je­ zusa po śmierci do piekieł, uwięzieniu Diabła i wyprowadzeniu ludzi m ó w i E w a n ­ gelia Nikodema, por. Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej i Ewangelia Niko­ dema, wyd. S. Vrtel-Wierczynski, Poznań 1933; S. V r t e l - W i e r c z y ń s k i , Wybór tekstów staropolskich. Czasy najdawniejsze do roku 1543, Warszawa 1969, s. 108-111; I. R a d l i ń s k i , Na przełomie dziejowym,. Początki piśmiennictwa judaistyczno-chrześcijańskiego, Warszawa 1907, s. 93-95; t e n ż e , Apokryfy judaistyczno-chrześcijańskie w polskich przeróbkach, Warszawa 1911; epizod znany był także w pol­ skich środowiskach wiejskich, O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. I I I , s. 21. �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 93 Okaleczenie św. Michała powtarza się w innych mitach słowiańskich. Najciekawszy wydaje się mit serbski, podług którego Diabeł wypędzony z nieba zabiera ze sobą słońce. Aby je odzyskać św. Michał udaje się do piekła. Wyprawa, jakkolwiek uwieńczona powodzeniem, kończy się jednak identycznie, jak w cytowanym wyżej wariancie. Poświęcamy tej kwestii tyle uwagi, gdyż wprowadza ona symbol o dość ważnych dla sensu mitu kosmogonicznego konotacjach. Pozwala tak przypuszczać częstotliwość i zakres stosowania symbolu kulawości w wierzeniach ludowych. Nie wnikając w szczegóły, powiedzmy tylko, że kulawość (obrazowana także jako ranna noga, kopyto, noga zwierzęca itd.) charakteryzuje istoty związane w jakiś sposób ze sferą podziemi (a więc przede wszystkim diabły, czasem samego Diabła, ludzi którzy przebywali w podziemiach lub ukarani zostali przez Diabła — np. Twardowski, de­ mony, Babę Jagę — mityczną istotę o cechach chronicznych) lub — co pośrednio oznacza to- samo — mające związek, nieraz genetyczny, z w ę ­ żami (diabłami?). Rozpatrując dwa zasadnicze warianty uwolnienia ludzi spod władzy Diabła i dwie czyniące to postacie — Jezusa i św. Michała — wydaje się, iż wariant z Jezusem jest tylko transformacją i rozwinięciem na kanwie chrześcijańskiej idei odkupienia wariantu ze św. Michałem.. Sam akt uwol­ nienia leży przecież w kompetencjach piorunowładcy, a potwierdzeniem tej hipotezy jest w pewnym sensie właśnie symbol kulawości. Ten reliktowo' występujący w odniesieniu do św. Michała lub innego piorunowładcy symbol był już w końcu X I X wieku wątkiem zanikają­ cym . Jest jednak bardzo, interesujący, ponieważ — jeśli pamiętamy, że zazwyczaj kulawością obdarzano' diabły — pozwala na wysunięcie nastę­ pującej hipotezy: kulawość jako cecha istot nadprzyrodzonych rozmiesz­ czona jest w strefie ziemskiej symetrycznie, przy obu jej granicach — z niebem (piorunowładcy) oraz z podziemiami (diabły). Co więcej, według wyżej cytowanego mitu także ludzie „oznaczeni" są tym znakiem. Nasuwa się więc przypuszczenie, że kulawość symbolizować może jakieś właści­ wości środkowej strefy wszechświata. Dociekania, które prezentujemy niżej, są już w znacznym stopniu h i ­ potetyczne, jakkolwiek wynikają z wielu poprzednio rozpatrywanych aspektów ludowej kosmogonii i kosmologii oraz z kilku — niestety, jak 1 76 7 6 Por. mit z Czarnogóry, interesujący w kontekście dotychczasowych rozważań: Bóg z początku władał tylko księżycem, a słońce należało do Diabła. Sw. Eliasz na prośbę Boga podejmuje próbę oszukania go i odebrania słońca. Zrobił w tym celu dwa złote koła i zaproponował Diabłu toczenie ich, przy czym potoczył swoje tak, by wpadło do morza. „Zaczął prosić diabła aby wydostał mu koło, gdyż on sam nie śmie, ponieważ morze należy do diabła". Gdy Diabeł nurkował, Eliasz uderzyw­ szy pałką po wodzie spowodował pokrycie się jej warstwą lodu. Wówczas zabrał słońce i poleciał do Boga. Diabeł przebił lód i pogonił za nim, ale nie mógł dopędzić Eliasza, ale rzucił za nim dzidą i ranił go w nogę; W. C h a r u z i n a , Etno­ grafía, Moskwa 1909, s. 381-382. �94 R Y S Z A R D TOMICKI dotychczas pojedynczych i zapewne niepełnych — faktów. Decydując się mimo wszystko na zaprezentowanie tych konstruktów, mamy na uwadze ich znaczenie, po ewentualnym zweryfikowaniu i potwierdzeniu, dla re­ konstruowanego obrazu kosmosu i człowieka. Już w pierwszej części artykułu, gdy mowa była o tzw. diachronicznych poziomach, z których pochodzą różne istoty, poziomach decydujących 0 miejscu tych istot w układzie strukturalnym, nasuwał się wniosek, że pomocnik Boga pochodzi z tego samego poziomu diachronicznego, co po­ mocnicy Diabła. Ponadto, lektura tekstów mitycznych rodzi przypuszcze­ nie, że przynajmniej w kilku z nich mowa jest — chociaż w niezbyt jasny sposób — o substancjalnej łączności obu rodzajów istot. Nie pozostawiają co do tego- wątpliwości te mity, w których — wzorem wersji apokryficz­ nej — Diabeł wynosi z dna morskiego' prócz piasku także krzemień. Z nie­ go to właśnie, po przełamaniu na pół, powstają anioły ze św. Michałem na czele oraz diabły. Krzemień zaś podobnie jak zwykły kamień, a także góra, wydają się być w wierzeniach ludowych symbolicznymi odpowiedni­ kami z i e m i . Jeśli przyjmiemy ten wniosek, a potwierdza go< analogiczność sytuacji, w których diabły tworzone są z ziemi i wody lub śliny Diabła, prowadzi on bezpośrednio do ustanowienia następującego schema­ tu genetyczno-strukturalnegO': 11 7 7 Ziemia w micie jest przedmiotem, a nie podmiotem działania. Jednak przy­ puszczenie, iż bierze ona udział w stworzeniu „pomocników" Boga i Diabła, a p ó ź ­ niej ludzi, nadaje jej cech Ziemi-Matki, tak wyraźnie widocznej w wierzeniach ludowych. Mit niewiele m ó w i o tej kwestii. Czasami wydaje się, że Diabeł podczas tworzenia świata staje się uosobieniem ziemi; znamienny pod tym w z g l ę d e m jest mit bułgarski M 39, przypisujący Diabłu decydującą rolę w stworzeniu Jezusa. Ten ostatni z kolei pełni w istocie funkcję piorunowładcy. Nasuwa s i ę przypuszczenie, że Diabeł (dostarczyciel sposobu poczęcia Jezusa), a przede wszystkim Maria są w tym micie symbolicznymi odpowiednikami ziemi. Utożsamienie Marii z ziemią nieobce było myślicielom starożytnym; najjaśniej wyraził to św. Augustyn: „Veritos de terra orta est, quia Christus de Virgine natus est" („Prawda powstała z ziemi, ponieważ Chrystus narodził się z Dziewicy"), cyt. za C. G . J u n g , Psychologia a religia (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 203, przyp. 53. Interesujące są w związku z tym ustalenia Junga na temat symbolu trójcy i czwórcy, mające związek z ludo­ wym obrazem kosmosu. „Posiada ona [trójca — przyp. R T ] wyłącznie męski charak­ ter. Jednakże nieświadomość przekształca ją w czwórce, będącą zarazem jednością, podobnie jak trzy osoby trójcy są jednym i tym samym bogiem. Dawni filozofowie natury przedstawiali trójcę —• o tyle, o ile była ona imaginata in natura — jako trzy asomata lub spiritus albo też volatilia, a mianowicie jako wodę, powietrze 1 ogień. Z drugiej strony, czwartym składnikiem był somatón, tj. ziemia albo, ciało. Ten ostatni składnik przedstawiali symbolicznie jako dziewicę. W ten sposób do­ dawali element kobiecy do swej fizykalnej trójcy, tworząc przez to czwórce [...]. Średniowieczni filozofowie natury niewątpliwie przez czwarty element rozumieli zie­ mię i kobietę", J u n g , op. cit, s. 152-153. Przedstawione tu rozumowanie zdaje się odpowiadać w pewnym stopniu ludowej wizji świata, gdzie jak wiemy trójcą jest wertykalny układ Boga, piorunowładcy i Diabła, czwórcą zaś ziemia (tworzona przez nią struktura horyzontalna). Ona też uzupełnia w naturalny sposób ciąg: ogień, woda,, powietrze; por. przyp. 34. �95 SŁOWIAŃSKI Ю Т KOSMOGONICZNY Í+) BÓG Poziom I Poziom DIABEŁ (-) II Poziom III (++ - ) ISTOTY PIORUNOWAADNE ISTOTY DIABELSKIE ( - - + ) Schemat ten pozwala wyjaśnić nie tylko sens posiadania wspólnej cechy przez władającego piorunami świętego i diabły, wskazując na ich związek z ziemią, lecz także symboliczne znaczenie podobieństw i różnic między postaciami Smoka i Żmija (por. Struktura kosmosu, cz. I I ) . M ó ­ wiąc o Żmij u mamy na myśli przede wszystkim jego< wyobrażenia jako ptaka z ogonem węża lub latającego, ognistego węża. Otóż pamiętając, że ptaki są stworzeniami niebieskimi, węże zaś chybionym pomysłem zie­ m i , dostrzegamy u istoty akwatyczno-chtonicznej, jaką jest smok, cechy ptasie •— skrzydła (podobnie u diabłów), natomiast u Żmija ów ogon w ę ­ żowy. Tak więc istoty zdecydowanie odmienne posiadają jednak cechy wspólne, dzięki — jak można' sądzić — pochodzeniu z jednego poziomu diachronicznego. A n i jedne, ani drugie nie reprezentują w „czystej" po­ staci właściwości typowych dla swych stworzycieli. Domeną bowiem stwo­ rzycieli i podległych i m żywiołów jest niebo (ogień niebieski) lub podzie­ mia (woda kosmiczna), piorunowładca zaś i diabły działają w strefie ziemskiej i charakterystyka ich, oznaczona t u skrótowo jako + + — oraz h jest równocześnie charakterystyką dwóch sfer, na jakie dzieli się strefa ziemska: ziemskiej sfery ognistej i ziemskiej sfery wodnej. Ale to już osobny temat, którego rozwinięcie wymagałoby nowego spojrzenia na demonologię, wiedzę o świecie, symbolikę słońca i księżyca itd., a ponad­ to obrzędowość ludową. 78 Analiza kosmogonii ludowej prowadzi do kilku wniosków dotyczą­ cych zarówno światopoglądu w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jak i ogól­ nej problematyki kultury ludowej Słowian. Uzyskane wyniki skłaniają przede wszystkim do postawienia pytania: w jakim stopniu wyobrażenia mitologiczne znalazły odzwierciedlenie w rytuale. Staraliśmy się wskazać kilka przykładów z zakresu obrzędowości oraz magii, świadczących o istnie­ niu więzi między sferą myślenia i działania. Te z konieczności pojedyncze fakty nie mogą jednak zastąpić całościowej analizy tej dziedziny kultury chłopskiej. Wniosek przybiera więc formę postulatu o analizę rocznego cyklu obrzędowego, nawiązującego (przynajmniej w jednej ze swych „warstw", czy poziomów znaczeniowych) do zrekonstruowanego mitu. 7 8 D a h n h a r d t , op. cit., s. 72; P e r l s , op. cit., s. 92. �96 R Y S Z A R D TOMICKI Badania takie powinny objąć nade wszystko materiały z terenu Słowiań­ szczyzny wschodniej i południowej, gdzie przetrwało wiele wierzeń i ob­ rzędów, które np. w Polsce, już w X I X wieku występowały sporadycznie. Stworzenie modelu światopoglądu ludowego istniejącego wśród społecz­ ności wiejskich w X I X wieku umożliwiłoby ponadto analizę polskiej k u l ­ tury chłopskiej jako' pewnej fazy czy też jednego z wariantów procesu przemian tradycyjnej kultury słowiańskiej. Skoro już jesteśmy przy problematyce zmian, zwrócić należy uwagę, że analiza mitu kosmogonicznego dostarcza nowych danych do badań nad trwałością i zmiennością w kulturze ludowej. W miejsce intuicyjnych przypuszczeń o wielowiekowej trwałości tych czy innych elementów k u l ­ turowych można wysunąć hipotezę o istnieniu struktur o długim trwaniu, przynajmniej (ale nie tylko) w odniesieniu do kosmogonii, wykorzystując przy tym osiągnięcia radzieckiej szkoły mitoznawczej (skupionej wokół ośrodka w Tartu) w badaniach nad religią przedchrześcijańską Słowian. Oczywiście, stwierdzenie strukturalnej zgodności mitu XIX-wiecznego ze zrekonstruowanym w oparciu o> inne źródła mitem prasłowiańskim, czy — aby odwołać się do jeszcze jednego przykładu — z kosmogonią starożyt­ nych G r e k ó w , nie stanowi etapu końcowego badań. Pozostaje bowiem obszerne zagadnienie przekształceń tej hipotetycznej struktury wyjścio­ wej, zmienność semiotyczna mitu w aspekcie regionalnym (w sensie tra­ dycji kulturowej), historycznym i społecznym. Analiza m i t u kosmogonicz79 7 9 Liczne warianty starogreckiego mitu zawierającego wątek pojedynku opra­ cowane zostały przez J . F o n t e n r o s e , Python. A Study of Delphic Myth and Its Origins, Berkeley and Los Angeles 1959; Dla porównania podajemy podstawowy schemat mitu: 1) Przeciwnik ma pochodzenie boskie (jest synem matki związanej z Chaosem, lub mającej chroniczną naturę i ojca-boga); 2) miejsce przebywania Przeciwnika (morze, jezioro, rzeka, źródło, drzewo, pieczara); 3) zewnętrzne cechy Przeciwnika, różniące go od człowieka (gigantyczne rozmiary; postać potwora, n a j ­ częściej żmii, ale niekiedy także innych istot chronicznych, a także wilka, byka, konia, orła itd. łączenie ludzkich i zwierzęcych cech; duża ilość głów, rąk, nóg, itd.; posiadanie śmiercionośnego' spojrzenia, oddechu, zianie ogniem, zdolność do zmiany postaci; związek ze śmiercią, dolnym światem, wiatrem, burza, potopem, głodem, dżumą itp.); 4) w e w n ę t r z n e cechy Przeciwnika i jego działania (szkodliwość, skąp­ stwo, obżarstwo , zabójstwa, grabieże; zatrzymywanie — zamykanie lub osuszanie rzek w celu spowodowania nieurodzaju, głodu); 5) Przeciwnik ma złe zamiary wobec boskiej istoty związanej z niebem (pragnienie władzy nad światem; matka lub żona jako podżegaczka do złych działań); 6) wystąpienie boskiej istoty (Bóg Nieba lub bóg związany z warunkami meteorologiczno-klimatycznymi); 7) zabicie Przeciwnika przez boską istotę • przy pomocy cudownej broni (różne rodzaje broni, pomoc w pojedynku, ucieczka Przeciwnika itp.); 8) bliskość porażki boskiej istoty w pojedynku (okresowe niepowodzenia, motyw kuszenia przez żonę Przeciwnika itd.); 9) ostateczne zwycięstwo nad Przeciwnikiem (wykorzystanie środków magicznych itd.); 10) pośmiertne ukaranie Przeciwnika (zabicie, zamknięcie w dolnym świecie lub pod górą, pocięcie i uszkodzenie jego ciała; uczta zaznaczająca zwycięstwo; ry­ tuał oczyszczenia i ustanowienie odpowiedniego kultu); cyt. za I w a n o w , T o p o ­ r ó w , op. cit, s. 141-142. 1 �SŁOWIAŃSKI MIT KOSMOGONICZNY 97 nego wskazuje ponadto, że dla poznania tzw. kultury duchowej Słowian nie wystarczą badania jej stanu z przełomu wieków X I X i X X . Konieczne jest ujmowanie tej dziedziny kultury w całym jej kontekście, a więc z jed­ nej strony w porównaniu z kulturami sąsiednich ludów niesłowiańskich, z drugiej natomiast — niejako na płaszczyźnie pionowej — w porównaniu z kulturą innych warstw społecznych. Szczególne miejsce zajmują t u związki i różnice między tradycją kulturową, którą można ogólnie nazwać chrześcijańskoeuropejską (przejawiającą się w aspekcie doktrynalnym nie tylko poprzez oficjalną doktrynę chrześcijańską, lecz także przez jej tzw. heretyckie i sekciarskie formy oraz apokryfy) i tradycją ludowych kultur słowiańskich. W tym zakresie otwiera się pole do pasjonujących badań interdyscyplinarnych nad kulturą chłopską . 80 Zakład Etnografii I H K M ul. Świerczewskiego 105 00-140 Warszawa 8 0 Już po oddaniu artykułu do druku udało mi się dotrzeć do wspomnianych w przypisie 5 artykułów M. E 1 i a d e g o, przedrukowanych w pracy Zalmoxis. The Vanishing God. Comparative Studies in the Religions and Folklore of Dacia and Eastern Europe. The University of Chicago Press, Chicago and London 1972, s. 76— 130. Nie w n o s z ą one istotnych uzupełnień do naszej analizy. 7 — Etnografia Polska, XX/1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b80d830ef89c6f196afc115e5f394162.pdf b3e0f67b38129f21bb72b20ca306c250 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:798 Title A name given to the resource Mit i myślenie mityczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text «к Część I „Etnografia Polska", t, X X : 1976 z. 1 L E C H MROZ M I T I MYŚLENIE MITYCZNE * „Chwalimy rozum, a n a j w i ę k s z e rzeczy zawdzięczamy przesądom" A. Verri Problem mitu jest jednym z najczęściej chyba poruszanych zagadnień w humanistyce, zarówno przez antropologów, etnologów, socjologów, jak i psychologów, lingwistów, literaturoznawców i t d . Jest to jednocześnie jedno z najbardziej trudnych i kontrowersyjnych zjawisk, o granicach płynnych, niemożliwych — jak do tej pory — do zakreślenia, tak z uwagi na istotę, treść, jak i charakter, mechanizm powstawania, cele, trwałość. Istnieje szereg teorii mitoznawczych, wśród których można znaleźć około 500 prób sprecyzowania, co należy rozumieć przez mit. Bowiem w obrę­ bie teorii i szkół zajmujących się mitem istnieje jeszcze wiele dalszych, szczegółowych już podziałów i wariantów różnicujących je dalej i zacie­ rających nie tylko możliwości zrozumienia i granice mitu, ale także gra­ nice pomiędzy szkołami i kierunkami. Czasami teorie te zwalczają się, ale często jedynie z różnych punktów ujmują zjawisko. Nie ma jednak, mimo ponad dwusetletniej już historii badań, teorii na tyle pełnej bądź uniwersalnej, by można było powiedzieć, że przybliżyła zjawisko pozna­ niu w sposób zasadniczy i że wiedza o micie i myśleniu mitycznym stała się bardziej dostępna, mniej dyskusyjna. Możemy nawet zaryzykować twierdzenie, że ostatnie dziesiątki lat sytuację skomplikowały. Rozbudo­ wany wprawdzie został aparat pojęciowy, rozwinęły się techniki badaw­ cze, powstały nowe dyscypliny naukowe, jednakże w taki sam sposób jak rozwijała się myśl mitoznawcza, rozszerzała się świadomość głębokości zja­ wiska i szerokości jego zakresu, złożoności jego form; powstawały nowe rodzaje mitów — jako wynik różnego rodzaju potrzeb społecznych. Mimo że tradycja badań mitoznawczych sięga niezbyt głęboko, sam problem mitu dostrzegany był na wiele wieków wcześniej, i tak na dobrą sprawę Platońskie stwierdzenia, że: mitu nie może zastąpić żadna inna * Artykuł ten nie przedstawia zamkniętego zespołu hipotez, jest sprawozdaniem z pewnego etapu prac nad mitem, przedstawieniem nurtujących autora wątpliwości. Niezbyt duża popularność tematu w literaturze polskiej powoduje, że autor u w a ż a za wskazane przedstawienie tego artykułu, choć nie stanowi on całości zamkniętej. �26 L E C H MRÓZ funkcja ludzka, jak „rozum" czy „nauka", że z chwilą, gdy m i t obumiera, zajmuje jego miejsce inny, czy że mit jest wyrazem zasadniczych potrzeb ducha, są jednymi z nielicznych stwierdzeń, jakie nie budzą wątpliwości, jakie uznawane są przez różne szkoły i orientacje badawcze. Te tezy, jakie znajdujemy u współczesnych badaczy, możemy — przynajmniej w części — znaleźć i u Platona. Platon przestrzega przed tłumieniem mitu — uwolnienie od niego może być równoznaczne ze stłumieniem ży­ wotnej funkcji ludzkiej. Zdaniem Platona „mit spełnia podstawową funk­ cję w życiu człowieka i dlatego mity będą tworzone bez względu na to, co ktoś O' t y m myśli. Nie możemy przezwyciężyć mitu, możemy go tylko zrozumieć, rzeczywistym niebezpieczeństwem dla duszy nie są przodko­ wie, są nim natomiast oświeceni współcześni, którzy nie tylko nadużywa­ ją mitu, ale, nadęci złudną nauką, w ogóle utracili prawdę zawartą w m i ­ cie" . Późniejsze próby badawcze wielu zajmujących się mitem, rozwa­ żania szkół astralno-babilońskich, solarnych czy nawet sporej liczby i n ­ nych, wydają się cofnięciem wstecz w stosunku do Platona. Badając szcze­ góły, dążąc do znalezienia przyczyny uniwersalnej, zatracili ich zwolenni­ cy szerokie pojmowanie problemu, przeoczyli rozległość zjawiska. Właści­ wie dopiero przemyślenia badaczy z ostatnich k i l k u dziesiątków lat pozwo­ liły niejako powtórnie odkryć prawdy znane Platonowi, a do niektórych z nich docieramy dopiero aktualnie. 1 Rozwój i przemiany, jakie w ciągu ostatnich lat nastąpiły w naukach społecznych, biologii, psychologii, w technice— w myśleniu, pozwoliły do­ strzec, że — wbrew pozorom — mit i potrzeba myślenia ideowego, „irra­ cjonalnego", nie są zjawiskami znajdującymi się w regresie czy obumie­ rającymi. Zmienia się po prostu ich forma, rodzaj oddziaływania, mecha­ nizm powstawania — ale trudno byłoby z całym przekonaniem stwierdzić, że jest to zjawisko, które za kilka czy kilkadziesiąt następnych lat za­ ginie. Spostrzeżenie, że powstają coraz nowe mity — mity okresu dyna­ micznie rozwijającej się techniki, stało się dodatkowym utrudnieniem dla mitoznawstwa, zarówno z uwagi na nieadekwatność czy niepełność do­ tychczasowych określeń mitu — jako wypracowanych głównie w odnie­ sieniu do tzw. mitów plemiennych czy archaicznych i na podstawie błęd­ nych założeń wiążących m i t z przeszłością i czasami minionymi, wiarą pojmowaną jako przesąd, a w najlepszym przypadku jako religia — jak i przez fakt niedostateczności metod badawczych, nie potrafiących okre­ ślić jednoznacznie również tych współczesnych zjawisk i ich granic. Do­ chodzimy więc do podstawowego pytania, problemu tej pracy, od którego należy rozpocząć nasze rozważania: czym jest m i t i czy można bardzo współcześnie wyrosłe jego formy zaliczyć do tych samych ram i kategorii 1 E . V e o g e l i n , Ordo and History, Lousiana 1957, t I l l , s. 186, za: Z. A. M o ­ r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, Warszawa 1973, s. Ł77. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 27 myślenia, co owe datujące się sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat? Czy zatem zjawisko m i t u należałoby ograniczyć do kultur plemiennych i systemów religijnych — co, jak sądzę, byłoby niesłuszne, aczkolwiek wielu badaczy wypowiada się w tym duchu — czy też należałoby zakres tego pojęcia pozostawić otwarty i uznać, że zjawisko mitu, mityzacji, m y ­ ślenia mitycznego nie skończyło się wraz z minionymi wiekami, istnieje nadal, acz w zmodyfikowanej formie, dostosowanej do czasów współczes­ nej techniki, systemów komunikacji, gospodarki, światopoglądu — zatem, że jest to integralna czy nawet immanentna cecha psychiki ludzkiej, stały czynnik egzystencji człowieka. Historia badań mitoznawczych, jak wspomniano, dość długą już ma tradycję. Pomińmy jednak dokładniejszą prezentację tych dawnych teo­ r i i — z ubiegłych wieków czy nawet początków ubiegłego stulecia, dziś już historycznych — jako. że informacje o nich znaleźć można w podręcz­ nikach, a zajmijmy się poglądami ostatnich kilkudziesięciu lat, z całą zresztą świadomością, że na myśli zawarte w pracach współczesnych, na zawarte tam hipotezy, składają się również przemyślenia wypracowane w ciągu wielu poprzednich dziesięcioleci, tym bardziej że we współczes­ nym .mitoznawstwie dominują nadal prace i kierunki zajmujące się ana­ lizą mitu w jego tradycyjnej formie, badanie zaś współczesnych zjawisk pozostaje właściwie marginesem. Sposób podejścia do zagadnienia mitu, podstawy badawcze pozwalają wydzielić kilka ukierunkowań mitoznawczych. Do najważniejszych we współczesnej nauce należy zaliczyć teorie psychoanalityczne, funkcjonalne i pochodne od funkcjonalizmu, szkołę mitu i rytuału, teorie socjo-psychologiczne, egzystencjalistyczne, fenomenologiczne, ewolucjonistyczne, strukturalistyczne dawne (szkoła czeska i rosyjska) i współczesnego strukturalizmu. Zagadnienie mitu, a zwłaszcza jego archaicznych form, było i jest niejednokrotnie przedmiotem przemyśleń czy rozważań etnologów i antro­ pologów — wiele prac i hipotez jest ich dziełem. Oczywiście pozostają one w bezpośrednim związku z prądami panującymi w innych naukach — f i ­ lozofii, socjologii, psychologii, bądź to w zakresie analizy mitu jako takie­ go, bądź dla uzyskania informacji o danej społeczności, jej kulturze, h i ­ storii, normach etyczno-prawnych. Ten zespół teorii nie tworzy wprawdzie jakiegoś zwartego systemu z uwagi na odmienne, często, kontrowersyjne interpretacje, ale sposób podejścia do zagadnienia posiada pewne wspólne cechy wynikające z samej dyscypliny, przedmiotu jej zainteresowań, ro­ dzaju prowadzonych badań. Wydzielić można teorie pochodne od ewolucjonizmu i następców Tylora (np. ewolucjonistyczne pojmowanie mitu znalazło odbicie i kontynuację we współczesnym marksizmie i u części religioznawców radzieckich), teorie historyczne, które także w swoisty sposób interpretowały zjawiska mitu, dalej takie, którym początek dały przemyślenia Malinowskiego i innych funkcjonalistów itd. Pogląd prezen­ towany przez Malinowskiego pozostaje w bliskim związku z jedną z naj1 �28 L E C H MROZ bardziej znanych współcześnie szkół mitoznawczych, szkołą mitu i rytua­ łu, której wybitnym wyrazicielem jest O. James. Mimo opierania się na szerokim materiale, w t y m i na pracach Malinowskiego', nie przedstawił ten kierunek tak interesujących rozwiązań czy propozycji metodologicz­ nych w porównaniu do- innych wymienionych tutaj, ulegając zbyt przy tym wizji utylitaryzmu w religii i wywyższeniu chrześcijaństwa, przez pryzmat którego oceniane są czasami irme systemy. By być dokładnym — nie można mówić o jakimś jednym kierunku antropologicznym w mitoznawstwie, niemniej — mimo zróżnicowania — teorie antropologiczne charakteryzują się szeregiem cech wspólnych. Wspólne dla większości chyba hipotez antropologicznych jest ograniczenie mitu do jego dawniej­ szych, archaicznych form — „mit odnosi się do społeczności prymityw­ nych"; to zdanie wypowiedziane przez Malinowskiego jest dość sympto­ matyczne dla większości przemyśleń i wypowiedzi etnologów i antropolo­ gów na temat mitu. Podobnie zresztą współczesne teorie strukturalistyczne zajmują się w zasadzie tą znaną, tradycyjną formą mitu, rozwijając metody badawcze, ale nie poszerzając ram tradycyjnie przypisywanych mitowi. Jedynie strukturaliści, nie będący etnologami, bariery te prze­ k r a c z a j ą — jak np. Barthes . Wymaga uwidocznienia także postać C. Lévi-Straussa. Dla niego mit stanowi ważny materiał badawczy i przedmiot licznych prac. Strukturalne analizy i poszukiwanie mitemów — - podsta­ wowych jednostek, z jakich zbudowany jest każdy mit zdaniem Lévi-Straussa dostarczają interesujących informacji na temat powszechności wątków mitycznych i samych kultur. 2 3 Innym wyraźnie różniącym się zespołem teorii mitoznawczych są teo­ rie psychoanalityczne. Zbieżność wizji zawartej we śnie, w wizjach osób z zaburzeniami psychicznymi i w przekazie mitycznym sprawiła, że mit znalazł się w obszarze zainteresowań psychoanalityków. I znów, jak w przypadku teorii antropologicznych, istnieją zasadnicze czasem roz­ bieżności interpretacyjne pomiędzy przedstawicielami poszczególnych kie­ runków psychoanalitycznych, ale wspólne ramy metodologiczne, kierunek nauki, pozwalają teorie te zestawić razem. Pomijając wypowiedzi mniej znaczące, na czoło wybijają się cztery, najbardziej zresztą znane, nazwi­ ska: Freuda, Fromma, Junga, Kerenyiego. Hipotezy Freuda jako' zbyt jednostronne niewielką — jak sądzę — posiadają wartość dla współczes­ nego mitoznawstwa. Natomiast głębokie, wielostronne analizy Fromma i Junga na stałe weszły do nauki o micie jako wyraz jeszcze jednego< cie­ kawego punktu widzenia; jest to zwrócenie uwagi — po raz pierwszy zresztą w tak wyraźny sposób — na rolę psychiki i nieświadomych dzia­ łań człowieka w procesie mitotwórczym i na relację między mitem a jed­ nostką i jej psychiką. 2 3 B. M a l i n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 458. R. B a r t h e s , Mythologies, Paris 1970. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 29 Teorie psychoanalityczne i sposób interpretacji mitu, jego funkcji i ro­ l i , wywarły wpływ na szereg innych orientacji i teorii mitoznawczych; także na etnologię i teorie powstałe w obrębie nauk antropologicznych. Późniejszy rozwój biologii, psychologii, nauk o człowieku potwierdził wagę wielu spostrzeżeń i odkryć psychoanalityków. Dlatego sądzę, że przy współczesnych rozważaniach nad mitem nie można pominąć tych odkryć. Właśnie dlatego,, że — na co zwraca uwagę współczesna nauka — zaspo­ kojenie potrzeb psychiki jest tak ważne i tak istotna jest jej rola w na­ szym życiu i działaniu. Zasługa psychoanalityków dla badań mitu polega zresztą także na zwró­ ceniu uwagi na symbolikę zawartą w przekazie mitycznym, na symbolicz­ ny sposób kodowania informacji przekazywanej za pośrednictwem mitu; temu ostatniemu zagadnieniu specjalnie wiele uwagi poświęcił Fromm. Problem symboliki mitu jest zresztą jedną z bardziej kontrowersyjnych płaszczyzn dyskusji, zwłaszcza między antropologami a psychoanalityka­ mi. Najbardziej wyraźnie uwidacznia się to chyba przy zestawieniu zupeł­ nie przeciwstawnych hipotez Fromma i Malinowskiego, który uważał, że rola symbolu w przekazie mitycznym jest niewielka bądź prawie żadna. Jednakże odsłonięcie tej symbolicznej zasłony dla zrozumienia treści mitu nie zawsze jest możliwe. Fromm wyjaśnia to: „trudno nam zrozu­ mieć język mitu, bo język, jakim są one mówione, język symboliczny zo­ stał zapomniany" . Istotnie sposób myślenia i wyrażania zmienia się na­ wet w obrębie życia jednego pokolenia, na przestrzeni wielu wieków zmiany te są najprawdopodobniej ogromne. Ma więc chyba rację Fromm zwracając uwagę na trudność czy w ogóle niemożność zrozumienia sym­ bolicznej wymowy dawnych mitów i języka, jakim zostały zakodowane. Analizując mit w świetle jego symbolicznej fermy należy uważać, by nie popaść w skrajność, nie wypaczać zawartych w micie myśli, w ana­ lizowanie samych symboli i przekształcanie analizy mitu w rozważania o samych symbolach, zmieniając tym samym relację człowiek — symbol —• zakodowana treść kulturowa w badanie stosunków i zależności między symbolami. Poza tym warto pamiętać, że to, co nam w tej chwili wydaje się przekazem symbolicznym, może wynikać z przerafinowania naszego myślenia, bowiem to, co uważamy za język symboliczny, może być zwy­ kłym logicznym, bezpośrednim sposobem wyrażania się i formułowania myśli. Na przykład z naszego> europejskiego punktu widzenia zasady bu­ dowania myśli i wypowiadania ich przez szereg narodów Wschodu — ten przykład jako skrajny wyraźnie uwidocznia różnicę, o jaką chodzi — jest przesycony rozwiniętą symboliką, zawoalowany rozbudowanym kodem. Patrząc jednak od strony tamtejszej kultury, jest to po' prostu inny od naszego, ale nie mniej precyzyjny sposób formułowania myśli. Tak więc niejednakowa będzie wymowa symbolu, niejednakowy zakres tego pojęcia 4 4 E. F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1972, s. 29. �30 L E C H MRÓZ dla każdej z obu kultur. Co dla nas jest niewątpliwym symbolem, może nim nie być dla przedstawiciela innej kultury i odwrotnie. Bowiem i n ­ terpretacja myśli wyrażonych wprost jako symbolicznych może doprowa­ dzić do zupełnie fałszywych wniosków, tak dotyczących treści przekazu mitycznego, jak i samej kultury i społeczności, która go wytworzyła. W grupie współczesnych teorii mitoznawczych osobną pozycję zajmu­ ją teorie fenomenologiczne, ich przedstawicielami najbardziej chyba zna­ nymi są Cassirer, a zwłaszcza Eliade — dla którego mit stanowi ważny przedmiot rdzważań. Powyższe zaszeregowanie jest bardzo uproszczone, jako że coraz bardziej zaznaczają się integracyjne tendencje w nauce; stąd zarówno u jednego, jak i u drugiego z wymienionych uczonych do­ strzec można wpływ y różnych dyscyplin czy kierunków naukowych i związki z różnymi postawami ideowymi powodujące, że określenie „fe­ nomenologiczne" jest pewnym uproszczeniem, bowiem myśli wymienio­ nych uczonych, a zwłaszcza Eliadego (ahistoryczny strukturalizm), dalekie są od pierwowzoru fenomenologicznej filozofii. Eliade jest zresztą tym, który jako jeden z pierwszych mit zaczął widzieć w znacznie szerszych ramach niż dotychczas — nawet niż psychologiczne teorie mitu. M i t naj­ częściej traktowany był jako pewien rezultat, efekt określonych procesów i sytuacji w kulturze i jako taki rozpatrywany, często niezależnie od wtórnego oddziaływania na kulturę. Eliade spojrzał na m i t przede wszy­ stkim od drugiej strony — nie jako na rezultat, ale czynnik sprawczy, uświęcający regulator zasad życia, zachowania, jedzenia, seksu, etyki, praw, idei, egzystencji — norm obowiązujących w danej kulturze. M i t według Eliadego jest przeciwstawieniem tego, co świeckie, temu, co świę­ te; jest wytyczną do przedłużenia trwania i do realizacji świętości . Za­ strzeżenia może budzić samo ideologiczne założenie Eliadego, podkreśla­ jące tak silnie ową uświęcającą absolutną doskonałość jako cel każdego mitu. Dążenie do stanu wzorcowego i spełnienia idei jest niewątpliwie świątecznym odejściem od codzienności, swego rodzaju wywyższeniem po­ nad przeciętność codziennej biologicznej egzystencji — do tego zagadnie­ nia powrócimy jeszcze w dalszej części rozważań; tutaj ograniczymy się do podkreślenia wagi spostrzeżenia Eliadego dla współczesnego mitoznawstwa. Dla ścisłości należy dopowiedzieć, że koncepcja Eliadego miała swoich prekursorów. Znaczniejszym wśród nich był Konrad T. Preuss: „mity należy pojmować jako akty wiary, które udzielają wszelkiemu po­ zornie pradawnemu dzianiu się bezwarunkowej siły sprawczej w teraź­ niejszości" — m i t udziela teraźniejszości charakteru pradawności, jest oparciem dla tradycji. Te jego stwierdzenia znalazły potem odbicie i zna­ czne rozbudowanie w pracach Otta i właśnie Eliadego. T 5 6 5 M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970; Mitovi „Mogućnosti", Split 1970, nr 3-4. К. T. P r e u s s , Die Religion, [w:] Lehrbuch der Volkerkunde 6 i mass-media, 1937, s. 68. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 31 Podobnie ważne są także przemyślenia Cassirera. Tak jak psychoana­ litycy, a zwłaszcza Fromm, zwraca Cassirer uwagę na symboliczną, a cza­ sami alegoryczną wymowę mitu i języka, jakim jest on wyrażony. Waż­ niejsze jednak jest uwypuklenie przez niego roli czynnika zaangażowania psychicznego' w micie: „wyobraźnia mityczna implikuje zawsze akt wiary. Bez wiary w rzeczywistość swego przedmiotu mit straciłby podstawę, na której się opiera" . Przedmiotem zainteresowań religioznawców czy etnografów marksi­ stowskich jest także dość często mit. Można by t u wymienić szereg ba­ daczy zarówno' radzieckich, polskich, jak i z innych krajów europejskich. Mimo istotnego i niewątpliwego wkładu, jaki marksizm posiada w bada­ niach nad mitem — między innymi przez zwrócenie uwagi na współza­ leżność świadomości i mitu, jako jednej z jej form, od warunków ekono­ micznych oraz dzięki wprowadzeniu klasyfikacji zjawisk związanych z re­ ligią, mitem i magią, dokonaniu krytycznej oceny dotychczasowych teorii mitoznawczych i pokazaniu ich słabych punktów — pozostaje szereg w ą t ­ pliwości i niejasności nie pozwalających również, jak do tej pory, uczy­ nić z teorii marksistowskich w tej dziedzinie teorii w pełni wyczerpują­ cych i jedynych. Idee Tylora i Morgana wywarły znaczny wpływ — jak wiadomo — na stwierdzenia Marksa dotyczące rozwoju cywilizacji ludzkiej, historii k u l ­ t u r y itd. Ewolucjonizm stał się zasadą przyjętą i kontynuowaną w marksi­ zmie. Tym samym i Tylorowska interpretacja m i t u pozostawała — na dłuższy czas — wzorcem dla całego kierunku. Późniejsze korekty dotyczy­ ły w zasadzie szczegółów; zrąb pozostał ten sam, a było nim traktowanie mitu jako pozostałości i produktu pewnego minionego etapu w dziejach ludzkości, wyniku pierwotnej wiary. Współczesne marksistowskie mitoznawstwo — jeszcze do niedawna — nie potrafiło przekroczyć w sposób zasadniczy Tylorowskiego kanonu nobilitowanego przez Marksa — dla którego notabene ta sprawa jest dalekim marginesem rzeczy i problemów stanowiących istotę jego przemyśleń. Rozważania idą w kierunku szcze­ gółów, ale nie przekroczenia zasad. Ponieważ jednak spostrzeżenia innych kierunków religioznawczych i rozwój i osiągnięcia współczesnej humani­ styki wprowadzają coraz więcej zmian w stosunku do XIX-wieeznego poziomu wiedzy, w tym i widzeniu mitu, i ponieważ powszechne już dosyć jest uświadamianie sobie, że procesy mitotwórcze mają miejsce tak­ że aktualnie, a nie tylko w zamierzchłych systemach wierzeniowych, stąd i we współczesnym religioznawstwie marksistowskim zauważyć można od­ bicie i innych, czasami w założeniu opozycyjnych kierunków. Trend ten widoczny jest najbardziej u religioznawców-marksistów włoskich; bar­ dziej niż u uczonych ze wschodniej Europy. 7 7 E. s. 142. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 1971, �32 L E C H MRÓZ Szczególnie od kilku lat w mitoznawstwie marksistowskim wyraźnie zaczynają zachodzić zmiany. I coraz więcej ukazuje się interesujących prac. Dynamicznie rozwijający się ośrodek semiologicznych badań w Tar­ tu w ZSRR, dysponujący zespołem wybitnych uczonych, nadał poważny ton badaniom mitoznawczym dostrzegając w micie ważny przekaz infor­ mujący o kulturze i procesach w niej zachodzących. Tym, co łączy poprzednio wspomniane ukierunkowania rozważań m i ­ toznawczych z marksizmem, jest między innymi podkreślenie roli czynni­ ka wiary jako warunku koniecznego istnienia mitu; tego zdania jest wielu badaczy — Francjew, Anisimow, Tokariew, Szachnowicz . Tyle że zakres pojęcia „wiary" różni marksizm od wspomnianych wyżej kierunków. U marksistowskich badaczy określenie to stosowane jest niemal wymien­ nie z terminami: wierzenie, religia, wiara w Boga. Myśliciele wcześniej wymienieni termin ten rozumieją znacznie szerzej — jako- wszelkie zaangażow anie psychiczne zarówno religią, jak jakąkolwiek dowolną ideą, którą się wyznaje i do której się dąży jako do pożądanej i ocenianej w y ­ soko w kategoriach wartości. 8 ) 1 Uproszczeniem jest skłonność do wartościowania i ustalania schematów i odnoszenie np. mitu archaicznego, plemiennego' do faktów całkowicie pozaracjonalnych. To, co dla nas jest pozaracjonalne, mogło- bowiem być racjonalne dla określonej kultury, tyle że nie w rozumieniu naszej logiki i naszego myślenia przedmiotowego. Nawet bowiem jeśli określony zabieg magiczny czy mit z nim związany nie przyczyniał się bezpośrednio do re­ alizacji zamierzenia, to oddziaływanie na psychikę i zaspokojenie potrzeb wewnętrznych człowieka i jego niepokojów powoduje, że nie można mitu nazywać niecelowym. Złudne może się okazać podkreślanie poziomu i do­ skonałości dzisiejszej wiedzy i akcentowanie przy t y m naiwności, niedo­ skonałości wiedzy plemiennej; to przecież dwie zupełnie różne płaszczy­ zny. A poza tym rozszerzyła się wiedza racjonalna, ale i świadomość nie­ wiedzy. Świat przestał być zamknięty granicami obszaru plemiennego, kraju, kontynentu lub nawet kuli ziemskiej, czy zaś stosunek dzisiejszej wiedzy do niewiedzy jest inny, niż było to dawniej, tego nie wiemy i nije jest pewne, czy kiedykolwiek wiedzieć będziemy. Mówiąc nie o marksizmie, ale o teoriach marksistowskich podkreślam t y m samym fakt, że poszczególni przedstawiciele tego kierunku różne czasami prezentują poglądy, mimo wspólnej podstawy ich zasad ideowych. To, co zostało wyżej powiedziane, dotyczy — niezależnie od postawy naukowej i ideowej •— badaczy mitu i przejawów myślenia mitycznego w ich dawnych formach plemiennych. Po prostu istnieje tradycja badań tych mitów i łatwiejsza jest ocena ich granic i mitycznego ładunku. Zna8 A. A n i s i m o w , Wierzenia ludów północy, Warszawa 1971; J . P. F r a n ­ c j e w , U istokow religii i swobodomyslija, Moskwa—Leningrad 1959; M. I. S z a ­ c h n o w i c z , Pierwobytnaja mifołogija i filosof ija, Leningrad 1971; S. A. T о к ar i e w , Czto takoje mifołogija, „Woprosy Istorii Religii i Ateizma", 1962, nr 10. �MIT 1 MYŚLENIE M I T Y C Z N E 33 cznie trudniej, choćby z braku dystansu i należytej perspektywy spojrze­ nia, jest ustalać granice i analizować współczesne formy m i t u i przejawy myślenia mitycznego. Dopiero po uchwyceniu wzorca i struktury mitów, archetypu wszystkich mitów — używając określenia Junga — do czego materiał archaiczny jest dobrym przykładem, łatwiej będzie analizować współczesne zjawiska mitotwórstwa, tyle że — jak do tej pory — usta­ lenie tego archetypu mitów nadal jest tylko przybliżone. A poza t y m trudności w zajęciu stanowiska „stojącego z boku" obserwatora własnej kultury i społeczności i prowadzenia analizy obiektywnej bez ulegania takim czy innym wpływom powodują, że mit współczesny i współczesne tendencje mitotwórcze są marginesem teorii mitoznawczych, obszarem, na jaki wkracza się niechętnie. Rzadko jeszcze, ale stopniowo coraz częściej, przedmiotem badań stają się współczesne formy i nowe rodzaje m i t u i myślenia mitycznego. Są to, jak w przypadku prac Barthesa, Dorflesa, Sorrela, MacLuhana czy Morina, analizy i uwagi na temat nowo powstających mitów oraz zasad ich tworzenia się wynikających ze współczesnych prądów w kulturze ma­ sowej, oddziaływania telewizji i innych środków masowego przekazu, bądź — jak w przypadku van Liera — futurystycznej wizji przyszłego społeczeństwa O' zanikającej aż do całkowitego obumarcia roli mitu i my­ ślenia mitycznego . Podstawowym, w większości chyba prac stawianym pytaniem jest: „co to jest mit?" W zależności od okresu historycznego, rodzaju prezentowa­ nej wiedzy czy idei różne są próby odpowiedzi, tę wszakże mające wadę, że są niemal z zasady nieprecyzyjne lub sztucznie zawężone i że roszcząc sobie prawo do wyłącznej prawdziwości stają się często fałszywe przez zbyt jednostronne spojrzenie. Nie ułatwiają zrozumienia także rozważa­ nia nad granicami i zasięgiem mitu i relacją mitu do innych form przeka­ zu — takich jak legenda, bajka, stereotyp — proponowanych przez róż­ nych autorów w historii badań mitoznawczych. Ten stan rzeczy świadczy o trudnościach, jakie wiążą się z podejmowaniem zagadnień mitu, a nie­ możność ustalenia w miarę jednoznacznych kryteriów klasyfikacyjnych dla m i t u i form myślenia mitycznego widoczna jest nawet w pracach, któ­ re ukazały się w latach zupełnie niedawnych. Aczkolwiek trzeba zauwa­ żyć, że coraz częściej obserwuje się w pracach dotyczących mitu, zwłasz­ cza tych najnowszych, wyjście poza utarte schematy i wzbogacenie ich również o elementy współczesnego tworzenia mitu. Współczesne formy mitu istniejące w dzisiejszych społeczeństwach i coraz częściej uświada­ miany sobie bardzo szeroki zakres i powszechność myślenia mitycznego 9 9 K. B a r t h e s , Mit i znak, í e s, Człowiek zwielokrotniony, szawa 1970; M. M a с L u h a n , York 1964; Lo, Galaxie Gutenberg, G . S ог e 11, D'Aristote á Marx. 3 — Etnografia Polska, X X / l Warszawa 1970; Mythologies, Paris 1970; G . D o r fr­ Warszawa 1973; H . van L i e r , Nowy wiek, War­ Understanding Media: the Extensions of Man, New Paris 1967; E . M o r i n , Duch czasu, Kraków 1965; L'ancienne et la nouvelle metaphysique, Paris 1935. �34 L E C H MRÓZ oraz trudności z ustaleniem relacji dawnych do nowo powstających form mitu powodują, że próby definicji nie są zbyt częste i rozumowanie pro­ wadzone jest w pewnym sensie z odwołaniem się do intuicji czytelnika. Niezależnie od rodzaju teorii, od jej ideologiczno-naukowego ukierun­ kowania, . zauważyć łatwo, że są pewne powszechniki charakterystyczne dla mitu i myślenia mitycznego przewijające się we wszystkich rozwa­ żaniach —• integralna część ogólnej dzisiejszej wiedzy o micie. Nie wdając się w szczegółowe analizy pozwolę sobie tylko na kilka z tych teorii zwró­ cić uwagę. Na te najważniejsze, które pomocne będą w dalszej części roz­ ważań. M i t ze względu na jego oddziaływanie na psychikę, a pośrednio na sferę zachowań, bywa przez różnych autorów interpretowany bardzo róż­ nie: jako wyobrażenie mistyczne, rodzaj przesądu bądź jako zbiór praw i norm społecznych, a czasami także jako przekaz historyczny. M i t poprzez oddziaływanie na sferę podświadomości czy w ogóle psychiki wpływa i kieruje postępowaniem i jest psychicznym stabilizatorem łagodzącym skutki stanów frustracji lub raczej nie dopuszczającym, przeciwstawia­ jącym się, uprzedzającym frustrację — rodzajem psychicznej obrony jed­ nostki i społeczności. M i t jest często inspiracją do działania czy wręcz siłą motoryczną niektórych poczynań, ekwiwalentem działania (jak okre­ ślił to Caillois ), albo nawet — rozwijając tę myśl — przedłużeniem możliwości działania; mit pełni na ogół silne role integrujące określonej społeczności. Charakteryzuje się swoistym poczuciem czasu i przestrzeni, płynnością i zatarciem różnic realnego — nierealnego, świeckiego — sa­ kralnego, duchowego — materialnego; a czasem nawet jest ideą postępu czy rewolucyjnej zmiany, gdyż przez m i t (i zawartą w n i m ideę) właśnie można złamać lub też przekroczyć pewne reguły społeczne utrwalone w tradycji. I generalnie, co wynika choćby z powyższych kilku zdań, mit jest zjawiskiem społecznym działającym jedynie w kategoriach społecz­ nych — ale czy tylko? Od tego problemu jako istotnego czy nawet pod­ stawowego dla współczesnych badań mitoznawczych rozpoczniemy dalsze nasze rozważania. 10 Sumując — spory opozycyjnych kierunków i szkół mitoznawczych w niemałej ilości przypadków o tyle nie mają sensu, że są po prostu jedy­ nie różnymi spojrzeniami, a hipotezy przez nie prezentowane nie w y k l u ­ czają się wzajemnie. Jak wiele zjawisk, tak i m i t rozpatrywać można w różnych kategoriach czy z różnych punktów widzenia, z różnych stron oświetlać go, a uzyskane w ten sposób spostrzeżenia mogą być jeśli nawet nie uniwersalne, to prawdziwe. Ważne jednak, może nawet podstawowe dla naszych rozważań, jest uświadomienie sobie, że m i t nie jest jednora­ zowym tworem wyobraźni, ale sposobem myślenia; t y m samym najważ­ niejszy jest nie określony produkt myślenia mitycznego, wyrażony w ta1 0 R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 27. �35 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E kiej lub innej formie dawnej czy nowej, ale sam proces myślenia, jego przyczyny i rezultaty — przejaw ukrytego dążenia tkwiącego w człowie­ ku. Stanowisko oparte na konjunktywnym ujęciu różnych, często nawet opozycyjnych hipotez, może być uznane za pewnego rodzaju eklektyzm. We współczesnej nauce niejednokrotnie jednak trzeba godzić się na takie rozwiązanie, w wielu bowiem sytuacjach ono właśnie okazuje się słuszne. Podobnie i w przypadku zjawisk tworzenia m i t u i jego oddziaływania. Jednostronne, upatrujące określonej przyczyny hipotezy okazują się na ogół tylko w wąskim zakresie prawdziwe, a zjawisko ma wielość przy­ czyn inspirujących, i to przyczyn częstokroć przeciwstawnych — zwła­ szcza jeśli dotyczy ono człowieka i społeczeństwa. Dlatego łączenie róż­ nych stanowisk — choć oczywiście nie wszystkich —• wydaje m i się właśnie w odniesieniu do mitu całkowicie uzasadnione. Przechodząc do próby określenia mitu i potrzeby myślenia mitycznego sądzę, że należy wypunktować te cechy, które zdają się być najistotniejsze. Przede wszystkim oczywiste jest, że przyczyną myślenia mitycznego i tworzenia mitów jest potrzeba zaspokojenia psychicznych, wewnętrz­ nych potrzeb człowieka. Przekroczenie codzienności k u momentom szcze­ gólnym, odświętnym, ukierunkowanie i nadanie sensu istnieniu — sam bowiem biologiczny byt nie zaspokaja psychicznych potrzeb człowieka. Dosadnie określił to A. Moreno: m i t ujawnia potrzebę wzniesienia się ponad nędzę k o n d y c j i , są to więc „nasiąknięte wartościami przekonania, które człowiek żywi, dzięki którym i dla których żyje [...] każde społe­ czeństwo jest spojpne przez system mitów, kompleks dominujących form myślowych, które określają i utrzymują jego aktywność" — i z tym sformułowaniem Maclvera można także zgodzić się chyba bez zastrzeżeń. Mit jest jednocześnie próbą przekroczenia przypadkowości losu i ukie­ runkowania go, odnalezieniem siebie, określeniem w nieokreśloności świata. M i t organizuje człowiekowi kosmos i świat, jest osadzeniem sie­ bie we wszechświecie — tak w sensie czasu, jak i przestrzeni. Jest przedłużeniem trwania nie tylko w przyszłość, ale i w przeszłość (mit pochodzenia); a przez sam fakt swego powszechnego charakteru jest czynnikiem organizującym społeczności ludzkie. M i t jest właśnie wyra­ zem biologicznie określonej społecznej natury człowieka i jego potrzeb jednoczenia się, grupowania, czemu między innymi służy idea zawarta w micie, i dlatego mimo upływu czasu myślenie mityczne — właśnie dla wielości potrzeb, jakie zaspokaja — musi istnieć nadal. Poświęćmy zresztą temu zagadnieniu jeszcze nieco uwagi. 11 1 2 Zastanówmy się, czy mit jest zanikającym rodzajem świadomości, czy też może tylko zmieniają się jego formy i wyraz jako wynik nowych układów społecznych i innego rodzaju realiów kulturowych; zatem czy " M o r e n o , op. cit., s. 174. R. M. M а с I v e r, The Web oi Government, 1 2 New York 1965, s. 4. �36 L E C H MROZ można mówić o micie dzisiejszym i myśleniu mitycznym jako kategorii żywej, ciągle jeszcze związanej z człowiekiem i jego psychiką. Zacznijmy od ważnego pytania, czy tylko społeczna akceptacja predysponuje okre­ ślone zmistyfikowane wyobrażenia do tego, by były uznane za mit, czy też za m i t można uważać jego zindywidualizowaną formę będącą jedno­ stkowym sposobem myślenia, i dalej, czy za mit można uważać wizje schizofreniczne lub powstające w wyniku działania środków narkotycz­ nych. Sądzę, że wszystkie wymienione formy wchodzą w zakres pojęcia myślenia mitycznego, tyle że konieczne jest uściślenie określeń, uporzą­ dkowanie, które pozwoliłoby jednocząc w sobie różne formy mitycznego myślenia tak je jednocześnie poklasyfikować, by wyraźnie widoczny był zakres i siła oddziaływania zawartego w danym przekazie mitycznym. Dlatego tak ważna jest nie treść czy forma określonego przekazu mity­ cznego, lecz jego semantyczna wymowa i funkcja — jako wytworu psy­ chiki człowieka wpływającego tak na jego zindywidualizowane działanie, jak i szerokie, społeczne. Jeśli tak podejść do myślenia mitycznego, to zarówno szeroko społecznie uznane i oddziaływające jego formy, jak i te mające ściśle lokalny czy wręcz jednostkowy charakter są sui generis mitami. Zawarte są t u również współczesne przejawy mitycznego my­ ślenia, jak kult gwiazd filmowych, idee polityczne, mity techniki itp., mające tak inny zakres działania w porównaniu do mitów plemiennych. Opierając się na t y m założeniu w dalszych rozważaniach pojęcie „my­ ślenie mityczne" będę rozumiał w jego szerokim zakresie — zarówno w formie tradycyjnej (plemiennej), jak i w jego współczesnych, acz zmienionych kontynuantach. Należy jednak poczynić pewne uściślenia dla ułatwienia orientacji w tym trudnym problemie. Nie jest na pewno błędem czy przypadkiem, że tak powszechnie podkreślany jest przez mitoznawców akt społecznej akceptacji mitu i jego jednocząca, organi­ zująca społeczności siła. Bo choć indywidualnie istniejące w psychice wielu osobników wyobrażenia mityczne są niewątpliwie przejawami my­ ślenia mitycznego, to jednak nobilitację czyniącą z nich m i t y uzyskują tylko poprzez społeczną a k c e p t a c j ę . Nie jest istotne przy tym, czy termin społeczna akceptacja dotyczy jednej określonej grupy plemiennej, klasy czy warstwy społecznej, narodu, partii politycznej, stowarzyszenia religijnego czy sekty. Liczebność grupy trudna byłaby do określenia — zarówno jej górna, jak przede wszystkim dolna granica — ale istotne jest, że dopiero gdy w w y n i k u myślenia mitycznego nie jednostka, lecz grupa zaczyna w określony sposób myśleć i działać, można mówić o m i ­ cie; nie przeszkadza to jednak, że twórcą idei może być określony poje13 1 3 Problem, czy mit zawsze ma społeczny charakter, czy też m o ż e b y ć mitem jednostki — czyli problem granicy mitu, jest jednym z trudniejszych. Autor świa­ dom jest wątpliwości, jakie budzić może przyjęte przez niego założenie jako m o g ą ­ ce być pewnym uproszczeniem, ale nie chciałby roztrząsać granicznych czy dysku­ syjnych przypadków, by nie zaciemniać toku rozważań. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 37 dynczy osobnik, dopiero jednak, gdy jego wizja i sposób myślenia po­ ciągnie dalszych, mamy do czynienia z mitem. Wtedy bowiem dochodzą do głosu społeczne prawidła regulujące życie, czyli uruchomione zostają siły, jakie nie istnieją w jednostce — społeczność nie jest przecież tylko zbiorem jednostek. Tym samym te dzieła sztuki, dzieła literackie — które są niewątpliwym przejawem myślenia mitycznego, mitem być nie muszą; mogą stać się nim* jego inspiracją, hasłem, jeśli potrafią dopro­ wadzić do ukształtowania na swojej bazie idei lub staną się takiej idei symbolem. Tak więc jakikolwiek jednostkowy przejaw myślenia mity­ cznego, czy nawet indywidualna interpretacja mitu (społecznego, istnie­ jącego obiektywnie), różni się od mitu zasięgiem, społecznym uznaniem i zakresem zjawisk — które mogą istnieć tylko wtedy, gdy uruchomione zostają sytuacje wynikające z kontaktów międzyosobniczych. Chociaż strukturą wewnętrzną, jakością i rodzajem oddziaływania na jednostkę nie różnią się lub mogą się nie różnić. Istota i siła oddziaływania mitu i myślenia mitycznego polega na tym, że mit jest ucieczką od zmaterializowanej codzienności do sfer nieracjonalistycznych — co zresztą wyżej zostało zasygnalizowane — jest drugim odświętnym światem zaspokajającym tak potrzeby indywi­ dualne, jak i społecznych kontaktów. Dopóki więc będzie wśród ludzi istniała potrzeba szukania wzorów i idei, wartości takich jak dobro, sprawiedliwość, miłość, a nawet zaspokajania ambicji i chęć dominacji — dopóty będą istniały przesłanki do myślenia mitycznego. Myślenie m i ­ tyczne jest bowiem myśleniem ideą, jest dążeniem i możliwością odna­ lezienia siebie wobec innych jednostek i społeczności, wobec kosmosu; znalezieniem wartości i sensu egzystencji. Niezależnie od tego, czy d ą ­ żenie to realizowane jest aktywnie czy pasywnie. T k w i w t y m stwier­ dzeniu może paradoks, przynajmniej pozorny, ale zarówno uczestniczenie w realizacji mitu poprzez działanie aktywne, jak i pozornie pasywne, poprzez czekanie (np. na mającą przyjść zmianę, kataklizm, co zgodnie z tezą mitu winno przynieść spełnienie idei) jest moim zdaniem dąże­ niem. Czekanie mimo niezaangażowania własnej aktywności fizycznej nie jest czynnikiem obojętnym w sensie motorycznym, skraca bowiem czas, nawet jeśli jego wielkość jest nieokreślona. Potrzeby wzniesienia się ponad codzienność, znalezienia idei nie prze­ stały być aktualne. Współcześnie możemy obserwować zaspokajanie ich drogą tworzenia nowych idei politycznych, sekt religijnych itd., a przede wszystkim tworzenia zupełnie nowych gatunkowo mitów. Przykładem może być postać popularnego' przed kilkunastu laty aktora Jamesa Deana czy nawet wcześniej Rudolfa Valentino. Dean stał się symbolem n u r t u ­ jących społeczeństwo amerykańskie, a zwłaszcza młodzież, problemów — odtwarzane na ekranie postaci uderzały w newralgiczne punkty konflik­ tów wewnętrznych współczesnego mu pokolenia młodzieży, ale dopiero śmierć uczyniła zeń bohatera, odrealniła go przenosząc w kategorie inne- �38 L E C H MROZ go czasu; wtedy stał się symbolem, wyrazem mitu, a skoro tak, zaczęły obowiązywać zasady, jakie towarzyszą mitowi. T y m można wytłumaczyć sobie, że: „w wielu domach amerykańskich dniem i nocą płoną świece przed wizerunkiem bohatera [...] Tysiące amerykańskich chłopców i dziew­ cząt odwiedza cmentarz w Fairmont. Grób co dzień pokrywają świeże kwiaty. Rozbity Porsche jest relikwią. Ocalono jego szczątki przed roze­ braniem przez wielbicieli zmarłego, ale i dziś za 35 centów każdy może wsunąć się na pogięty fotel i ująć kierownicę, na której spoczywały dłonie bohatera" . Każdy, spełniając rytuał, może wziąć udział w micie, przybli­ żyć się do wzorca, 'znaleźć się w polu siły jego oddziaływania. By to na­ stąpiło, by doszło do wywyższenia na piedestał bohatera, ważne jest — jak sądzę — odrealnienie idola, pozbawienie postaci ludzkiej cech jednostko­ wych, uczynienie z niej wzorca reprezentującego cechy ogólne, idealne. Na takiej właśnie zasadzie tworzą się postaci bohaterów, jakich oglądać możemy na pomnikach nawet współcześnie stawianych. Bohaterami stają się, wchodzą na pomnik dopiero po utraceniu cech jednostkowych, gdy urastają do rangi symbolu, wyrazu idei. u Dlatego chyba można zacytować t u jako prawdziwe zdanie Kimballa Younga, że: nie ma różnicy między mitem człowieka pierwotnego a cywili­ zowanego', obydwa są określonymi interpretacjami wydarzeń (mających rozwiązać jakiś kryzys czy problem społeczny) . Powszechność wzorów idei myślenia mitycznego powoduje, że można mówić O' powszechnej po­ trzebie m i t u — zarówno- w sensie społecznym, jak jednostkowym. Według niektórych myślicieli mity współczesne nie posiadają tak sil­ nych zdolności jednoczących społeczności, a zatem wyłamanie się z ich ram nie pociąga tak surowych sankcji, jak w przypadku archaicznej czy plemiennej formy mitu. Dyskusyjne jest jednak, czy istotnie dzisiejsza forma m i t u ma mniejszy wydźwięk społeczny i czy bardziej nastawiona jest na jednostkę. Być może tak, z uwagi na większą potrzebę niezależno­ ści i znalezienia siebie, swojego< „ja" wobec unifikujących tendencji kultu­ r y masowej oraz z uwagi na rozwój nauki. Ale możliwe też, że jest to po prostu nowo wyrastająca gałąź myślenia mitycznego przy istniejącej na­ dal, niezanikającej jego roli społecznej. Wątpliwości mogą wynikać także z faktu, że właściwie dopiero współcześnie poznajemy jednostkowe formy myślenia mitycznego; jego dawne jednostkowe wyrazy są właściwie mało znane, przetrwały najczęściej te, które zostały społecznie usankcjonowane. Stąd fałszem może być mniemanie, że indywidualizacja myślenia mitycz­ nego jest cechą współczesności; wniosek ten może płynąć po prostu z braku danych. 15 Ewolucja treści mitu plemiennego odbywała się — zdaniem wielu uczo­ nych — na drodze indywidualnych objawień wizjonerskich, które z czasem uzyskały społeczną akceptację. Współczesne m i t y nie na innej chyba t w o 1 4 1 5 S. G r z e l e c k i , Dlaczego właśnie James Dean?, Łódź 1958, s. 6. K . Y o u n g , Handbook of Social Psychology, London 1948, s. 196. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 39 rzą się i zmieniają zasadzie, tyle że rodzaj objawień może nosić inny cha­ rakter. Dzisiejszy ruch hipisowski czy niektóre ideologie polityczne mają przecież ten sam charakter. Prawda, że nie pozostają one w oderwaniu od określonych sytuacji ekonomicznych, społecznych, psychicznych i są w y ­ nikiem splotu wielu czynników, ale też jakakolwiek ewolucja mitu ple­ miennego również, jak sądzę, możliwa była tylko w wyniku określonych przemian i układów społecznych, w wyniku pewnych potrzeb. Plemienny wizjoner był po prostu prekursorem zmian, kimś, kto pierwszy może do­ strzegał potrzebę przekroczenia m i t u dawnego w wyniku jego nieadekwatności do sytuacji, podnoszących się głosów k r y t y k i czy niezadowolenia. Wydaje się to t y m bardziej oczywiste, że gdyby proponowana zmiana i no­ wa zewoluowana formą idei była nieracjonalnym w danych układach k u l ­ turowych wybrykiem, nie uzyskałaby najprawdopodobniej społecznej akceptacji. Niezależnie bowiem od tego, jak dzisiaj będziemy oceniali pew­ ne idee czy formy myślenia mitycznego, jak np. ideę zbawienia, ziemi obiecanej czy nawet narodu wybranego, z punktu widzenia danej kultury zaspokajała ona określone aktualne potrzeby psychiczne, wprowadzając ład i poczucie stabilności. Nawet jeśli stosunkowo szybko okazywało się, że z perspektywy czasu i ogólnoludzkich potrzeb był to — jak np. w przy­ padku mitu rasistowskiego — mit „zdegenerowany". Szaman czy czarownik jest kimś mogącym w przekonaniu współplemieńców urealnić mit, zbliżyć do mitycznego bohatera, ideału, dobra czy pełnego szczęścia, ale współczesny lider polityczny próbuje przecież często, w sposób może nieświadomy, wykorzystać ten sam mechanizm i stanąć na pozycji wtajemniczonego. Różnica więc polega tylko na tym, że inne są środki, jakimi próbują mit urealnić, od innego bowiem zależą poziomu techniki, organizacji społecznej i świadomości, ale mechanizm pozostaje ten sam czy podobny. Różnica między mitem plemiennym, religijnym a pewnymi formami ideologii politycznych jest — patrząc od strony spo­ sobu i rodzaju myślenia — często praktycznie żadna bądź niewielka, co uwidocznia się zwłaszcza w momentach przełomowych, takich jak rewo­ lucje. Pierwsze objawienie nowej idei bliskie jest objawieniu w sensie re­ ligijnym i nie różni się ani sposobem myślenia, ani przekazu jej głosicieli, jednako transcendentny nosząc charakter (np. współczesne ruchy połud­ niowoamerykańskie). Oczywiście możemy także dostrzec szereg różnic pomiędzy archaiczną i współczesną formą myślenia mitycznego i sposobami wyrażania go. To wynik odmiennych układów, innych warunków życia, zmiany pojęcia czasu, który w tych dawniejszych formach mitu był kategorią bardziej uniwersalną, bardziej elastyczną — rozciągliwą czy ściągniętą — a który dziś stał się bardziej realny, wymierny czy może mniej elastyczny. Za­ sadnicza różnica-jest różnicą szaty, oprawy zewnętrznej. Jedną z częstych wątpliwości związanych z rozważaniami nad mitem jest granica między mitem i baśnią bądź legendą czy — z drugiej stro- �L E C H MROZ ny — mitem i fantazją literacką lub nawet pewnym rodzajem stereoty­ pu . Wszystkie z wymienionych form bazują na tym samym sposobie myślenia, ale wyraźnie różni je ładunek emocjonalny; podczas gdy m i t jest pewną ideą celu, tamte często nie wskazują na inny cel poza sobą, a ich możliwość oddziaływania społecznego jest czymś wtórnym. M i t , tak jak bajka czy fantazja naukowa, może zawierać pouczenia moralne, zasady postępowania, ale w micie nie są one celem, a jedynie ramami jednoczą­ cymi w poszukiwaniu czegoś wyższego. Podobnie zresztą trudna do okre­ ślenia jest w odniesieniu do współczesności granica między mitem i w y ­ rosłą z idei politycznej propagandą. Świadome tworzenie mitów w posta­ ci np. haseł politycznych stanowi rodzaj wysoko rozwiniętej metody socjo­ technicznej pomocnej w kierowaniu procesami społecznymi — ale jeśli nastąpi społeczna akceptacja haseł, to można chyba zaliczyć ten rodzaj idei także do mitu. Wspomniany rodzaj mitotwórczej działalności jako narzucone oddziaływanie na sferę psychiki nie jest jednak, zdaniem nie­ których współczesnych myślicieli, właściwym myśleniem mitycznym. Dorfles nazywa to pozornymi mitami, van Lier nawet namiastką m i t ó w . Rodzi się jednak wątpliwość — dlaczego? Jest to przecież' także niewątpli­ w y przejaw myślenia mitycznego. Mit, nawet stworzony sztucznie i np. sankcjonujący określony układ społeczny, jakość egzystencji, jeżeli znaj­ dzie wewnętrznie zaangażowanych wyznawców, którzy stosują się doń i uczynili z niego normę organizującą ich życie, to jest mitem takim samym jak inne, choć sztucznie stworzonym. A poza t y m nie jesteśmy w stanie dziś określić, czy wiele z klasycznych plemiennych form m i t u nie zostało zapoczątkowanych w taki właśnie sposób. To, co wyżej zostało powiedziane o roli szamanów i wizjonerów w micie plemiennym, nakazy­ wałoby sprzeciwienie się mniemaniu Dorflesa i van Liera. Nie znaczy to jednak, byśmy nie uświadamiali sobie granicy — choć płynnej — po­ między świadomym, sztucznie zbudowanym mitem a wizjonerskim obja­ wieniem, spontanicznym i „naturalnym" — bo wynikającym z koniecz­ ności społecznej i aktualnej potrzeby. 16 11 Istotną cechą różniącą m i t archaiczny i współczesne zjawiska mitotwórcze jest możliwość realizacji. Obie formy są fikcją, ale podczas gdy współczesny mit (przynajmniej w niektórych jego przejawach) ma szansę, choćby potencjalną, zrealizowania się , to mit religijny i plemienny zaw­ sze pozostaną ideą nieurzeczywistnioną, nie „staną się"; podobnie zresztą jak te rodzaje współczesnego mitu, które nie tylko ładunkiem ideowym, 1S 1 6 Termin stereotyp można chyba stosować wymiennie z określeniem świadomość potoczna, patrz: J . N i ż n i k , Świadomość potoczna i potrzeba mitu, [w:] Człowiek i światopogląd, Warszawa 1974, nr 1. D o r f l e s , op. cit., s. 56; van L i e r , op. cit., s. 108. Możliwość zrealizowania zagraża istnieniu mitu — mit zrealizowany upada, zamiera, tym samym najbardziej żywotne są mity odległe, u podłoża których leży idea i wartość powszechna. 1 7 1 8 �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 41 ale i realiami pozostają w sferze abstrakcji. Spełnienie mitu plemiennego,, tak jak i religijnego, może nastąpić tylko poza światem realnym, w sferze psychiki (nawet pewne szczególne przypadki realizowania mitu w wyniku specjalnie przedsiębranych działań, np. pod wpływem środków halucyno­ gennych, są w danym momencie poza realnością dla przeżywającego). Zawsze więc ten rodzaj mitu pozostanie faktyczną fikcją; ale może w t y m właśnie t k w i jego siła? Rodzi się więc pytanie, czy możliwość urzeczywi­ stnienia mitu jest w ogóle ważna. Być może możliwość „stania się", reali­ zacji, nie ma znaczenia, może po prostu ważne jest dążenie, cel, idea. Może mit musi być fikcją, żeby być mitem, możliwość zaś realizacji zabija go i jego mityczny ładunek. Jak się wydaje, płaszczyzna realizacji nie ma na to nawet wpływu. Większość mitów plemiennych, ale także współcze­ sne, sytuuje cel w świecie nierealnym i tam tylko może nastąpić osiągnię­ cie i d e i . Jednakże obserwować można było tak dawniej, jak i teraz, że próbę osiągnięcia mitu przenoszono na płaszczyznę ziemską, realną. Ru­ chliwość duchowa („pionowa") zamieniana była na poziomą; tak realizo­ wany był mit raju, szczęśliwych wysp, który stał się inspiracją części od­ kryć geograficznych; tak też odbywa się realizacja niektórych mitów profetyckich — poszukiwanie sprawiedliwości, własnego kraju, utraconych czy nowych norm, które potrafią znów zorganizować społeczność, odbywa się przez zmianę miejsca. Nie ma to jednak, jak się zdaje, znaczenia dla wymagań stawianych przed mitem i potrzeb, jakie powinien spełniać., 19 Z mitem często związany jest obrzęd, podtrzymujący go, zbliżający do ideału, ale nie można nawet powiedzieć, że współczesny mit oderwany jest bardziej od rytuału czy symbolicznego kodu, a jedynie może, że inne są jego formy. Także współcześnie możemy stwierdzić — obserwując oprawę towarzyszącą ważnym momentom w życiu stowarzyszeń politycznych i re­ ligijnych — fakty tworzenia wraz z mitami nowego rytuału i obrzędowo­ ści, nowych form rytualnej realizacji mitów. Trudno- powiedzieć, czy jest to pozostałość jeszcze dawnej symboliki i sposobu przedstawiania, uze­ wnętrzniania mitu, czy też immanentna cecha myślenia i wyrażania się, ale kontynuacja wzorca archaicznego jest t u widoczna. Rozszerzenie horyzontów współczesnego' człowieka, rosnący poziom wiedzy nie wyjaśniły wszystkiego. Po prostu przesunęły się granice ko­ smosu, ale podstawowy problem niepokoju żyjącego i zdającego sobie sprawę ze swego kresu organizmu pozostał nie mniej aktualny. Jeśli więc tworzenie mitów jest pewną formą ucieczki i pozbycia się lęku, potrzebą zagłuszenia niepokojów czy znalezienia idei życia, to tak dawniej, jak i obecnie istnieją szanse dla tworzenia mitów, istnieje potrzeba myślenia mitycznego. 1 9 Należy dla jasności dodać, że istnieje pewna dość bogata kategoria m i t ó w . p l e ­ miennych, które nie wyznaczały celu czy idei — mity o pochodzeniu i o przodku plemiennym, choć sądzę, że zawsze zawierają jakieś wskazówki postępowania dla ży­ jących. �42 L E C H MROZ Tak samo aktualna jest integrująca rola mitu — przykładem czego mogą być idee polityczne, mity społeczności więźniarskich, hipisowskich, nowe sekty religijne — jak też ukryte w n i m możliwości działania, prze­ kroczenia własnej kondycji. Mechanizmy obronne psychiki powodują czę­ sto uruchomienie zdolności mitotwórczych, przedłużających niejako życie poza granice możliwości, ułatwiających swobodne poruszanie się w prze­ strzeni nie ograniczonej. Jak w przypadku społeczności więźniarskich my­ ślenie mityczne umożliwia przekroczenie murów więzienia, tak potrzeba wyzwolenia spod swoistej bariery, .jaką jest technizacja współczesnego życia, zagęszczenie w miastach, wszechobecność środków masowego prze­ kazu i propagandy powodują, że znane od stuleci mity raju, szczęśliwej wyspy, życia w naturze nie przestały być aktualne. Najwyraźniejszą może cechą różniącą mity plemienne i współczesne jest większa indywidualizacja tych ostatnich, zwiększona rola przejawów indywidualnego myślenia mitycznego czy indywidualnej interpretacji i przeżywania mitu. Ale, być może, jest to po- prostu tylko częstsze indy­ widualne przeżywanie powszechnego społecznego mitu, dzięki, między i n ­ nymi, dynamicznemu rozwojowi środków masowego przekazu. Zmiany mitu uzależnione są od ewolucji wartości i potrzeb społecznych i chyba właśnie dlatego dochodzi obecnie częściej do indywidualizacji mitu, bo­ wiem i pojęcie wartości zmierza częściej — jak się wydaje — k u jednost­ kowym celom,. Rozwój techniki spowodował i inne jeszcze przewartościowania w my­ śleniu mitycznym i organizacji mitu. Upadła rola światłych starców — j a ­ ko plemiennej kroniki pamięci i nośnika treści mitycznych. We współcze­ snym micie rolę przekaźnika przejęły środki techniczne kierowane przez ludzi stosunkowo młodych, a czcigodny starzec stał się — jak określił to Marin — emerytowanym staruszkiem ". Współcześni badacze podkreślają — zastanawiając się nad nowymi for­ mami mitu i porównując je do dawnych — że m i t y dzisiejsze stosunkowo szybko demityzują się i że znacznie krótszy jest okres ich trwania. Nie wydaje się to jednak niczym dziwnym. Pojęcie czasu zmieniło w ogóle swą wartość, inny jest bowiem r y t m życia. Długość trwania wzorców m i ­ tycznych w kulturach plemiennych, czy w ogóle w czasach minionych, zrozumiała jest w świetle historii, powolności przemian, względnej stabil­ ności. Jeśli dla porównania uświadomić sobie zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni 75 lat tego wieku czy choćby tylko- 30 lat, jakie minęły od wojny, zrozumiałe się staje, że czas trwania wielu mitów musi być różny. W miejsce zdezaktualizowanych powstają nowe rodzaje mitu, ale sama idea myślenia mitycznego, jego potrzeba, jest trwała i istnieje nadal. 2 Dotknęliśmy tutaj sprawy trwałości mitu — istotnym czynnikiem jest ten poruszony wyżej, wynikający z tempa zmian historycznych, ale należy 2 0 Morin, op. cit, s. 151. �43 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E "także uświadomić sobie, że sama idea zawarta w micie decyduje często 0 jego trwałości. Są mity, których cel usytuowany jest odlegle, dotyczy wyższych wartości i ten., mimo zmian, stale jest aktualny, stale się do niego dąży. Ale istnieje też kategoria mitów, których idea nie jest po­ wszechnie akceptowana i które na przestrzeni stosunkowo niedługiej h i ­ storii zostają ocenione negatywnie i jako takie odrzucone (tak jest np. ze wspomnianym mitem „zdegenerowanym", rasistowskim). Co wcale nie znaczy, że siła oddziaływania mitu musi być uzależniona od czasu jego istnienia — nawet wśród tych zdyskwalifikowanych mitów znajdują się takie, których oddziaływanie było duże. Jest oczywiste, że istnieje współzależność między mitem a kulturą. M i t uzależniony jest od kultury i nie istnieje poza jej realiami i wartościami, wyrażony jest w jej kategoriach, choć treści jego- są często powszechnie ludzkie. Każda kultura, każdy system uzasadnia i sankcjonuje swoje istnienie przy pomocy mitów. „Każda przemiana historyczna posiada własną mitologię" , „każda epoka ma swój własny t y p mitów, wiek nauki także stworzył swe własne, świeckie mity racjonalizacji" . M i t jest potrzebny, by nadać sens i kierunek działaniu. Widoczne jest to najbardziej w krytycznych momentach, kiedy istnieje konieczność stwo­ rzenia mitu, by znaleźć energię i cel do działania, do przeciwstawienia się siłom naruszającym równowagę. I m poważniejsza jest groźba naruszenia równowagi kulturowej czy zagłady, t y m bardziej zdeterminowaną, fanta­ styczną formę musi mieć mit, by przeciwstawić się niebezpieczeństwu agresji i unicestwienia osobowości kulturowej. Ilustracją mogą być ruchy rewolucyjne, ruchy protestu społecznego (millenarystyczne) i religijne — szukające w micie możliwości przetrwania i zwycięstwa nad siłami zagra­ żającymi istnieniu danej społeczności. Wtedy to często dochodzi do w y ­ buchów i nasilenia mistycyzmu — swojego rodzaju „superrealizacji" mitu. 21 22 Niezależnie od czasu, od tego, czy dotyczy to społeczności plemiennych, czy społeczeństwa dzisiejszego — niejednakowo rozłożona jest, jak sądzę, potrzeba posiadania mitu, a zatem i jego- oddziaływania. Zawsze istniała 1 istnieje część społeczeństwa z wielu względów bardziej potrzebująca mitów i podatna na nie i taka, której potrzeby myślenia mitycznego są mniejsze. Można zaryzykować przypuszczenie, że potrzeba i „zagęszcze­ nie" myślenia mitycznego' pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonal­ nym do zaspokojonych potrzeb (ekonomicznych, psychicznych) i rozwoju świadomości. Najmniej rozwinięte potrzeby myślenia mitycznego dostrzec można — jak się wydaje — na średnich poziomach społecznych, gdzie przybierają po prostu formę powtarzanego, a nie przeżywanego stereoty­ pu, czyli myślenia potocznego. A najbardziej uwidaczniają się w sy2 1 M a l i n o w s k i , op. cit., «, 521. D. B i d n e y , The Concept of Myth and the Problem lution, „American Anthropologist", 1950, t. 52, nr 1. 2 2 of Psychocultural Evo­ �44 L E C H MROZ tuacjach trudnych, peryferycznych, w społecznościach zagrożonych, spo­ łecznościach plemiennych; lub gdy — jak w przypadku sporej części współczesnych społeczeństw — istnieje potrzeba zrównoważenia w kate­ goriach psychicznych rozwoju techniki, kultury masowej i wynikających stąd uzależnień czy też gdy zaistnieje potrzeba znalezienia rewolucyjnego bodźca do zmiany w społecznościach o dużym zróżnicowaniu klasowym. Ujmując w kategoriach skrajnych, mit jest opozycją rozumu. Poszuki­ wanie mitu, poddawanie się mu jest szukaniem opieki, wartości, drogo­ wskazów, ale zarazem ucieczką od wolności, jaką daje indywidualne m y ­ ślenie i rozum — jak mówi L. Kołakowski. Poszukiwanie wolności i rozum są zarazem zanegowaniem mitu — „Akt nieposłuszeństwa [wobec mitu] j a ­ ko akt wolności jest początkiem rozumu" . Człowiek się uczłowiecza, do­ konał wyboru, jest wolny, ale — sam, gdyż wolność łączy się z u t r a t ą bez­ pieczeństwa. I w tym stwierdzeniu Fromma uwidacznia się paradoks i sens ludzkiej egzystencji i działania — permanentnego poszukiwania swojego „ja" i wolności drogą rozumu i permanentnego ulegania mitowi, dającego poczucie bezpieczeństwa, oparcie w grupie i społeczności, wyzna­ czającego cel i wartości powszechne, obiektywne —• a to jest odejściem od „ja", odejściem od wolności. Szukamy indywidualności, rozumu i racjo­ nalnego myślenia, ale biologicznie określeni jesteśmy jako istoty społecz­ ne; potrzebujemy więc mitu. Tym samym stwierdzić można, że mit jest dialektycznym dopełnieniem myślenia racjonalnego. 23 Upadek m i t u i myślenia mitycznego może nastąpić na drodze zwycię­ stwa rozumu, mówi van Lier w swoich rozważaniach na temat nowego społeczeństwa okresu rewolucyjnie rozwijającej się techniki. Ale dodaje zarazem: „Jak długo istnieją ludzie żyjący w społeczeństwie, tak długo będą się rodzić i odradzać fermenty mitologiczne" —• a trudno przy­ puścić, by kiedykolwiek miało być inaczej — ukazując t y m samym uto­ pi jność zawartą w obrazie, jaki przedstawiać będzie jego zdaniem przyszłe społeczeństwo. Podkreślił po prostu ów paradoks, jaki wyżej został przed­ stawiony. Czy można więc mówić o rozumie i myśleniu racjonalnym, jakie kiedyś miałoby w pełni zapanować, skoro istnieje człowiek ze swoją psy­ chiką i jej potrzebami, tak często będącymi w opozycji wobec rozumu — człowiek bowiem, od kiedy istnieje, pożąda czegoś więcej, ucieka od rze­ czywistości. Potrzeba czynnika pozaracjonalnego jest, być może, potrzebą bardzo niedzisiejszą, ale, jak wskazuje historia, a również współczesna rzeczywistość nie przeczy temu, jest ona cechą czysto ludzką, powszechną. 2 4 P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie ul. Kredytowa 1 00-056 Warszawa 2 3 E. F r o m m , 2 4 van Lier, Ucieczka od wolności, op. cit., s. 108. Warszawa 1970, s. 51. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 45 Lech Mróz T H E M Y T H AND M Y T H I C A L T H I N K I N G A Summary Like many years ago, the problem of myth again gives rise to many contro­ versies. The boundaries of the myth, its manner of influence, its inner contents and language are still argued upon and differently interpreted by various schools and trends in the human studies. In recent years the boundaries of the myth have been broadened by the emergence of new myths and rapid broadcasting of ideas by the mass media, thereby making research even more complex and difficult. Most experts agree that myths provide the framework determining the course of human actions, the values and the meaning of life. A n analysis of both the older and more recent forms of mythmaking reveals that old tribal myths, as well as contemporary ones, perhaps identified with certain political and religious ideas, refer to the same field of concepts, and by committing human emotions and faith they make their impact on the human psyche. Like in a tribal myth prescribing certain rites to attain the goal at hand, in a modern myth the ritual aspect is also important, like e.g. with certain political ideas. The myth, by its impact and by its social acceptance, deprives individual action of a part of its significance; this is remarkable for the newly emerging myths, too. An individual transgressing the limits sanctioned by the myth risks to be rejected by his group and refused the safety of belonging. Therein lies the paradox of the strivings of contemporary man. By developing reason and rationalist thinking he denies the myth and the strictures imposed by it; he strives towards freedom, and recovery of his own self. But at the same time, afraid of himself and his solitude, he seeks for universal standards and values reuniting him with the group; he needs the conceptual order and the safety offered by the myth, although it involves the abandonment of the self, the melting into the group and becoming one among many. Although reason is continually developed, man seeks for a myth. Perhaps the growth of science and rationalist thinking might bring a potential opportunity for a liberation from the myth, but we can doubt if this is ever possible because of the biological nature of man as a social species. It is hard to foresee the psychological and social processes that are going _ to occur in tens of years ahead, but nothing seems to indicate that the universal way of thinking represented by the mythical thought should be on its wane or disappear altogether. What is evolving, are its forms and contents which change together with life itself, its inner rythm and outer aspects. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5e50a13eb2c1cb372428aa041a74b4.pdf ea0c49ac1e8efcc0a838b8a6858923c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:791 Title A name given to the resource Some theoretical and methodological aspects of studies in human communication behavior / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK SOME T H E O R E T I C A L A N D M E T H O D O L O G I C A L ASPECTS OF S T U D I E S I N H U M A N C O M M U N I C A T I O N A L B E H A V I O R Most of the recent w o r k i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior has been concerned w i t h such aspects of face-to-face i n t e r a c t i o n as spacing, o r i e n t a t i o n , gesture, posture, diffuse body movement, facial expression, gaze, tone of voice, appearance and amount, rate and f l u e n c y of speech. I t is w i t h these aspects here collectively r e f e r r e d t o as n o n v e r b a l aspects of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior, that this r e v i e w w i l l be concerned. The a i m of t h i s paper is to give a b r i e f r e c a p i t u l a t i o n of: A ) sources of contemporary interest in nonverbal communication, B ) main research areas, C) main methodological principles, D ) variety of research stra­ tegies and techniques. The r e v i e w w i l l refer to several books and papers, b o t h k e y w o r k s on the subject and accidental, often obscure sources. I t is i n t e n d e d as a general i n t r o d u c t i o n , or better s t i l l , an annotated b i b l i o g r a p h y of w o r k s on the problems w h i c h are r a p i d l y becoming of c e n t r a l interest i n the social as w e l l as the biological sciences of M a n . A . The contemporary interest i n problems classified today as studies i n h u m a n n o n v e r b a l behavior and c o m m u n i c a t i o n are of m a n y years' standing a n d have a n u m b e r of roots. Such problems as "expressive m o v e m e n t s " , "symbolic m o v e m e n t s " , " b o d i l y e x p r e s s i o n " , "gestural behavior" or "language of gestures" have been w i t h i n the scope of i n 1 2 5 1 3 4 6 The paper is abstracted from the larger seminar paper prepared in Septem­ ber 1973 in the Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra. The author is indebted for critical remarks on the present version to Dr Adam Kendon. G . W. A11 p о r t, P. E . V e r n o n , Studies in expressive movement, New York 1933. M. H . К r o u t, Autistic gestures: an experimental study in symbolic move­ ment, „Psychological Monographs", no 208: 1935. W. M. B l a k e , A preliminary study of the interpretation of bodily expres­ sion, New York 1933. D. E f г о n, J . P. F o l e y , Gestural behavior and the social setting, [in:] Т. M. N e w c o m b , E . L . H a r t l e y , Readings in Social Psychology, New York 1947. G. С о с h i a г a, I I linguaggio del gesto, Turin 1932. 2 3 4 5 6 �140 TADEUSZ M. CIOŁEK terest o f several scientific disciplines. E v e r y discipline has been concerned w i t h different research problems, used different techniques of collec­ t i o n and analysis of data, a n d the t h e o r e t i c a l constructions have been created f o r d i f f e r e n t purposes. F o r these reasons the v a r i e t y of theore­ t i c a l and methodological profiles of studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is not t h e mere result of a process of d i f f e r e n t i a t i o n and spe­ cification of scientific interests, b u t can be regarded as the outcome of the fusion of o r i g i n a l l y d i f f e r e n t and seperate approaches, such as: A n t h r o p o l o g y , h i s t o r y of c u l t u r e , h i s t o r y of a r t — w h e r e interest has been focused on s y m b o l i s m of b o d i l y r i t u a l s , sign languages , e x ­ pression of social relations ~ or i n t e r p r e t a t i o n of v i s u a l a r t and music . W i t h i n the interest of linguistics l i e p r o b l e m s of speechreplacing signs a n d gestures , speech accompanying behavior , sign languages , vocal and nonvocal aspects of speech c o m m u n i c a t i o n , gestural origins of l a n g u a g e . The subjects of interest to psychology and p s y c h i a t r y are p r o b l e m s of interpersonal perception , expression of p e r s o n a l i t y t r a i t s , expres7 9 8 1 1 1 2 1 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 7 2 0 W. T e g g, Meetings and greetings: the salutations, obeisances, and courtesies of nations, London 1877. M. L . S c o t t , The sign language of the Plains Indians of North America, „Archives of The International Folk-lore Association", vol 1: 1893. S. E . L o o m i s, Sign Language of truck drivers, „Western Folklore", vol 5: 1956. M . K u t t i k r i s h n a , Hand symbols in Kathakali, „Modern Review", June 1937. R. F i r t h , Verbal and bodily rituals of greeting and parting, [in:] J . S. L a F o n t a i n e , Interpretation of ritual: essays in honour of A. I. Richards, London 1972. R. B r i l l i a n t , Gesture and rank in Roman art: the use of gestures to denote status in Roman sculpture and coinage, New Haven 1963. E . S a X 1 , Die Ausdruckgebarde der Bildenden Kunst, Jena 1932. A. P. M e r r i a m, Music as symbolic behavior, [in:] H . А. В o s a m j i a n, The rhetoric of nonverbal communication: readings, Glenview 1971. R. J а к o b s о n, Motor signs for „Yes" and „No", „Language in Society", vol 1: 1972. A. T. D i 11 m a n n, L . G . L l e w e l l y n , Body movement and speech rhytm in social conversation, „Journal of Personality and Social Psychology", 11: 1969. „Sign Language Studies", a semiannual journal edited by W. C . S t о к о e, The Hague: Mouton. D. A b e r c o m b i e , Paralanguage, „British Journal of Disorders of Com­ munication", vol. 3: 1968. A. J o h a n n e s s o n , The gestural origin of language, „Naturę", vol. 166: 1950. G . W. H e w e s , Primate communication and the gestural origin of language, „Current Anthropology", vol. 14: 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. С h. W o l f f , A psychology of gestures, London 1945. 8 9 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 �STUDIES sion of e m o t i o n a l a n d 2 3 interaction , 2 5 tion IN HUMAN p s y c h o p h y s i c a l states therapeutic 2 1 , psychodiagnosis 2 4 communication , as well as 2 2 , dyadic selfpresenta- . Studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n t h e o r y are p r o b l e m s of signals, codes, a n d as with of exchanging problems of concerned m a i n l y with channels used b y h u m a n beings, as w e l l environmental variables influencing the process 26 signals . F i n a l l y these issues are non-human primate And 141 COMMUNICATIONAL BEHAVIOR 27 28 of i m p o r t a n c e to p e d i a t r i c s , 2 9 ethology , human 3 0 ethology , and o b v i o u s l y these issues have been considered b y 3 2 p r a c t i c i a n s of o r a t o r y , t h e a t r e and dance 3 3 and pedagogics , 31 zoosemiotics . theoreticians and 3 4 pantomime . I n such a v a r i e t y of studies expressed b y t h e vast r a n g e o f t e c h n i c a l l i t e r a t u r e the growing d e m a n d for p r o b l e m s and findings is p a r t i a l l y a synthetic satisfied. And evaluation t h u s for of research the general discussion of t h e o r e t i c a l aspects of studies i n h u m a n one can l i s t several important works 2 1 3 5 . F . D u n b a r , Emotions and bodily changes: a survey of literature on psy­ chosomatic interrelationships 1910-1953, New York 1954. E . M y r a у L o p e z , Myokinetic psychodiagnosis, New York 1958. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, ,,Sociometry", vol. 28: 1965. M. C o o k, Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. L . J . F i n e, Nonverbal aspects of psychodrama, [in:] J . H. M a s s e r m a n, J . L . M o r e n o , Progress in psychotherapy, vol. IV. New York 1959. J . C . F 1 u g e 1, The psychology of clothes, London 1940. G. A. B o r d e n , An introduction to human—communication theory, D u ­ buque 1971. K . S. R o b s о n, The role of eye—to—eye contact in maternal-infant attach­ ment, „Journal of Child Psychology and Psychiatry", vol. 8: 1967. J . R. G r e e n , A gesture inventory for the teaching of Spanish, Philadel­ phia 1968. S. A. A l t m a n , The structure of primate social communication, [in:] S. A. A l t m a n , ed., Social communication among primates, Chicago — London 1967. I. E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, Behavior and environment: the use of space by ani­ mals and men, New York 1971. T . A. S e b e ok, ed., Animal communication: techniques of study and results of research, Bloomington •— London 1968. J . P. M а с L a u r i n, Self-education in gesture for public speaking, Glas­ gow 1910. A. M o r g a n , An hour with Delsatre: a study of expression, Boston 1889. F . A. F . A d a m s , Gesture and pantomime action, New York 1891. P. E к m a n, W. V. F r i e s e n , The repertoire of nonverbal behavior: categories, origins, usage and coding, „Semiotica", vol. 1: 1969. M. A r g y l e , So­ cial Interaction, Atherton 1969. M. A r g у 1 e, The psychology of interpersonal behaviour, Harmondsworth 1972, M. A r g y l e , Nonverbal communication in human 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �142 TADEUSZ If we are concerned w i t h w o r k s s u m m a r i z i n g aspects of these studies, beside t h e most v a l u a b l e are 38 expression , linguistic human M. CIOŁEK reviews for interpersonal 4 1 communication 3 9 f o r the trends and 3 6 Duncan , 37 interactions , facial-visual 40 signals , the facial extra- area of ethological approach to . F i n a l l y t h e r e are several b i b l i o g r a p h i e s T h e r e are different paper b y ecology of h u m a n perception , v o c a l b e h a v i o r , and 4 2 excellent 4 3 and m o r e p o p u l a r r e v i e w s also several useful selections of readings 4 S 4 4 . . social interaction, [in:] R. A. Hinde, ed., Non—verbal communication, Cambridge 1972. А. К e n d о n, The review of R. Birdwhistell's book: Kinesics and Context, „American Journal of Psychology", vol. 85: 1972. A. E . S c h e f l e n , How beha­ vior means, New York 1973. S. D u n c a n , Nonverbal communication, „Psychological Bulletin", vol. 72: 1969. I . A 1 1 m a n, E . L e t t , The ecology of interpersonal relationships: a clas­ sification system and conceptual model, [in:] J . E . M c G r a t h , ed., Social and psychological factors in stress, 1967. R. S o m m e r , Small group ecology, „ P s y ­ chological Bulletin", vol. 67: 1967. P. E к m a n, V. W. F r i e s e n , P. E l l s w o r t h , Emotion in the human face: guideline for research and integration of findings, New York 1972. P. E km a n, ed., Darwin and facial expression: a century of research in review, New York 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. I . V i n e , Communication by facial—visual signals, [in:] J . H . C r o o k , ed. Social Behavior in birds and mammals: essays on the social ethology of animals and Man, London — New York 1970. G . F . M a h 1, G . S с h u 1 z e, Psychological research in the extralinguistic area, [in:] T . A . S e b e ok, et. al., eds., Approaches to semiotics, The Hague 1964. С h. R. В r a n n i g a n, D. A. H u m p h r i e s , Human non—verbal beha­ viour: a means of communication, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. Т. M. C i o ł e k , Human communicational behavior — a provisional check­ list, „Sign Language Studies", no. 5: 1974. M. D a v i s , Understanding body mo­ vement: an annotated bibliography, New York 1972. F . C . H a y e s , Gestures: a working bibliography, „Southern Folklore Quarterly", vol. 21: 1957. M. L u r k e r, Bibliographic zur Symbolkunde, Baden—Baden 1968. T. P f e i f f e r , Some references to the study of human ethology, Mimeographed. Dept. of Anthropology, Livingston College, New Brunswick, New Jersey, 1971. L . L . B a r k e r , N. B. C o l l i n s , Nonverbal and kinesic research, [in:] P. E m m e r t, W. D. B r o o k s , eds., Methods of research in communication, B o ­ ston 1970. D. C . B a r n l u n d , Nonverbal interaction: introduction, [in:] D. C . B a r n l u n d , ed., Interpersonal communication: survey and studies, Bo­ ston 1968. H. J . V e t t e r , Language behavior and communication: an introdu­ ction, Itasca 1969. M. A r g у 1 e, ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. H. А. В o s m a j i a n, ed., The rethoric of nonverbal communi­ cation: readings, Glenview 1971. J . L a v e r , S. H u t c h e s o n , Communication in face to face interactions: selected readings, Hardmondsworth 1972. 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL из BEHAVIOR В . There exist three f u n d a m e n t a l groups of studies concerned w i t h the three basic functions of n o n v e r b a l behaviors i n face-to-face i n t e r ­ actions. The f i r s t g r o u p of w o r k consists of researches on the speechreplacing junction. T h e r e are several reasons f o r w h i c h v e r b a l c o m ­ m u n i c a t i o n (based on w r i t t e n or spoken language) is subject to r e p l a ­ cement b y "sign languages" and "technical codes". Besides the deaf a n d m u t e sign systems, and some social taboos such as i n the case T r a p pist m o n k s , q u i t e complex systems o f gestural and p o s t u r a l signs are used f o r solving the p r o b l e m of: — differences i n spoken languages used b y i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n the act of c o m m u n i c a t i o n ( i . e. A m e r i c a n Indians, d r i v e r s , traffic police, i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r rescue signals) — noise p r e c l u d i n g any efficient use of speech (drivers, hitchhickers, firemen) — distance w h i c h is too great f o r effective voice use ( i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r signals, crane-operators, f i r e m e n , umpires) — silence w h i c h f o r any specific reason should not be d i s t u r b e d (sur­ geons, hunters, conductors & choirmasters, i n g a m b l i n g casions) — b a r r i e r s or e x t e r n a l conditions m a k i n g the use of v e r b a l c o m m u n i ­ cation impossible (radio & television gestures, divers) — secrecy: b o t h of message itself and of the fact of c o m m u n i c a t i o n (gambling casinos, burglars, secret associations, prisoners). The second g r o u p of studies is concerned w i t h the role of nonverbal signals in the process of supporting, completing, regulating the verbal communication. These studies are devoted to the analysis o f the t e m p o ­ r a l sequence or c o i n c i d e n c e , of the v e r b a l and n o n v e r b a l behaviors as w e l l as to the analysis of i n t e r r e l a t i o n s h i p s between meanings con­ veyed b y each of the channels . The various types o f elements of v i s u a l and acoustic behavior have i m p o r t a n t functions: — t h e y complete the meaning (repeat, i l l u s t r a t e , accent, anticipate, con­ tradict) of spoken utterances — t h e y c o n t r o l the s y n c h r o n i z a t i o n of actions i n conversation 4 6 4 7 4 48 4 9 5 0 4 6 Т. В r u n, The international dictionary of sign language, London 1969. Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", vol. 17: 1973. M. С r i t с h 1 e у, The language of gesture, London 1939. W. S. C o n d o n , W. D. O g s t о n, Sound film analysis of normal and pathological behavior patterns, „Journal of Nervous and Mental Disease", vol. 143: 1966. M. A r g у 1 e, et. al. The communication of inferior and superior attitudes by verbal and non—verbal signals, „British Journal of Social and Clinical Psycholo­ gy", vol. 9: 1970. S. D u n c a n , Some signals at. rules for taking speaking turns in conver­ sations, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 23: 1972. A . K e n 4 7 4 8 4 9 5 0 �144 T A D E U S Z M. CIOŁEK — t h e y p r o v i d e feedback to the speaker on the reaction of the audience — t h e y signal to the speaker about the attentiveness of a listener. The t h i r d group of studies, the most i n t e r e s t i n g f r o m the p o i n t of v i e w of anthropological sciences, is concerned w i t h the researches on nonverbal behavior in managing the immediate social situation . These studies deal w i t h the general question: W h a t b e h a v i o r a l elements, i n w h a t sort of configurations and i n w h a t contexts, are i n use f o r the purpose of: — c o n t r o l of the content, emotional tone and l e n g t h of interactions — c o n t r o l of dimensions (role-relation, i n t i m a c y , dominance) of r e l a ­ tionship — co-ordination of activities and sequences of behavior — signalling responsiveness and attentiveness. C. T h e f u n d a m e n t a l and r a p i d progress of knowledge i n the f i e l d of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is associated w i t h the i n c o r p o r a t i o n i n t o the b o d y of social sciences the principle of the study of the detailed process of specific interactions at the level of the elements of these intera­ ctions. U n d o u b t e d l y , h i g h l y i n f l u e n t i a l here have been some m e t h o d o l o g i ­ cal postulates w o r k e d out i n biological sciences, especially b y h u m a n et­ hology. P a r t i c u l a r y i m p o r t a n t seem to b e three r e q u i r e m e n t s : — emphasis o n the use of the large v a r i e t y of simple observable features of behavior as r a w data — emphasis on the development of the descriptive and hypothesisgenerating phase as the s t a r t i n g p o i n t of s t u d y — an avoidance of major categories of behavior whose r e a l i t y or ope­ r a t i o n a l d e f i n i t i o n have not been made clear enough. The acceptance of these methodological principles appears to be i n congruence w i t h the i n n e r t r e n d of systematis studies i n functions of body m o t i o n , paralanguage a n d p r o x i m a t i o n . These studies w e r e b r o u g h t i n t o existence b y c o n s t r u c t i n g and developing systems of i d e n ­ t i f i c a t i o n and n o t a t i o n for elements of v o c a l and non-acoustic beha51 52 5 3 5 4 d o n , Some functions of gaze direction in social interaction, „Acta Psychologica" v o l 26: 1967. M. A r g y l e , Social Interaction, Atherton 1969. M. A r g y l e , ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. N. B l u r t o n J o n e s , Characteristics of ethological studies of human behaviour, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. G . L . T r a g e r, Paralanguage: a first approximation, „Studies in L i n ­ guistics", vol. 13: 1958. D. C r y s t a l , B . Q u i r k , Systems of prosodic and paralinguistic features in English, The Hague 1964. 51 5 2 5 8 5 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 145 BEHAVIOR 5 5 v i o r . A t the same t i m e the f u l l usage of h u m a n ethology's research techniques, as w e l l as its findings, seems to safeguard the progress i n social sciences. T h e second s t i m u l a t i n g factor was the i n c o r p o r a t i o n i n t o social sciences of the idea of extensively relating findings from the sphere of human behavior to their biological basis as well as to their inter­ actional, physical, social, psychological and cultural context. I n accor­ dance w i t h this t r e n d several studies have been made, m a i n l y w i t h i n the f r a m e w o r k of researches i n social psychology, on the influence of some antecedent and c o n t e x t u a l factors on ongoing social interaction. G e n e r a l l y speaking several types of researches can be distinguished concerned w i t h such problems as: — t h e influence of the purpose of encounter o n the outcome of i n t e r ­ action — the influence of p h y s i c a l and physiological factors encompassing b o t h the m o m e n t a r y a n d r e l a t i v e l y e n d u r i n g states of i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n i n t e r a c t i o n . Some factors l i k e body b u i l d , p h y s i c a l stigma , pupil dilation can be of great i m p o r t a n c e f o r the f i n a l result of an encounter — the influence of personal (demographic, psychological, sociocultural) characteristics. Some of t h e m l i k e appearance , sex, age , ethnic back5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 5 5 e 2 R. B i r d w h i s t e l l , Introduction to kinesics, Louisville 1952. R. В i r dw h i s t e l l , Kinesics and context: essays on body motion communication, P h i ­ ladelphia 1970. Т. E . H a l l , A system for the notation of proxemic behavior, „American Anthropologist", vol. 65: 1963. M. C o o k , Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. R. S o m m e r , Further studies in small group ecology, „Sociometry", vol. 28: 1965. G . M с В r i d e, et al., Social proximity effects on galvanic skin responses in adult humans, „Journal of Psychology", vol. 61: 1965. К. T. S t r o n g m a n , C . J . H a r t , Stereotyped reactions to body build, .Psychological Report", vol. 23: 1968. E . G o f f m a n, Stigma: notes on the management of spoiled identity, Englewood Cliffs 1963. R. K l e c k , Physical stigma and nonverbal cues emitted in the face to face interactions, „Humań Relations", vol. 21: 1968. J . W. S t a s s, F . N. W i l l i s , Eye contact, pupil dilation and personal preference, „Psychonomic Science", vol. 7: 1967. M. A r g у 1 e, R. M с H e n r y, Do spectacles really affect judgments of intelligence?, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 10: 1970. W. J . M с К e а с h i e, Lipstick as a determiner of first impressions of persona­ lity, „Journal of Social Psychology", vol. 36: 1952. G. N i e l s e n , Studies in self-confrontation, viewing of sound motion pic­ ture of self and another person in a stressful dyadic situation. Copenhagen 1962. L . A. P a s t a l a n , D. H . C a r s o n , eds., Spatial behavior of older people, Ann Arbor 1970. 5 6 5 7 5 8 6 9 6 0 6 1 6 2 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �146 TADEUSZ M. CIOŁEK 6 3 g r o u n d , psychological disturbances tant 65 differences , emotional 6 6 67 the influence events have have been f o u n d tone of i n t e r a c t i o n , r e l a t i o n s h i p s , value c o n g r u e n c e — 6 1 68 subject to and have also been p o i n t e d of e n v i r o n m e n t a l factors w h i c h been to be role detailed encompass the studies. The impor­ status out set of representative studies here are those on the i n f l u e n c e of landscape a n d a r c h i t e c t u r e l i v i n g arrangement of c r o w d i n g 7 3 7 0 , room design 7 1 , seating a r r a n g e m e n t s , i n t e r p e r s o n a l distances 7 4 7 2 6 9 , , degree . D . W i t h i n n o n v e r b a l c o m m u n i c a t i o n studies exists a great v a r i e t y of research techniques. T h e main differences can be r e c a p i t u l a t e d as fol­ lows: The f i r s t is developed a r o u n d the b e h a v i o r is r e g a r d e d as the main question: w h i c h aspect of human f i e l d of interest. Thus some studies can be devoted t o the b e h a v i o r of t h a t i n d i v i d u a l , w h o i n the course of 6 3 J . R. A i e 11 o, S. E . J o n e s , Field study of the proxemic behavior of young school children in three subcultural groups, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 19: 1971. О. M. W a t s o n , T. D. G r a v e s , Quantitative research in proxemic behavior, „American Anthropologist" vol. 68: 1966. C . H u 11, С. O u n n s t e a d, The biological significance of gaze aversion with particular reference to the syndrome of infantile autism, „Behavioral Science", vol. 11: 1966. R. Firth, Postures and gestures of respect, [in:] P. M a r a n d a, J . P o u i 11 o n, eds., Exchange et communications: Melanges Levi-Strauss, The Hague 1969. R. V. E X 1 i n e, L . C . W i n t e r s , Affective relations and mutual glances in dyads, [in:] S. S. T o m p k i n s , С. E . I z a r d , eds., Affect, cognition and per­ sonality, New York 1965. S. M. J o u r a r d, An exploratory study body accessibility, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 5: 1966. D. F . L o t t , R. S o m m e r , Seating arrangements and status, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 7: 1967. К. B. L i t t l e , et. al., Value congruence and interaction distances, „Journal of Social Psychology", vol. 79: 1968. H . W r i g h t , R. B a r k e r , Midwest and its children, Lawrence 1957. R. R. B l a k e , et. al., Housing architecture and social interaction, „Sociometry", vol. 19: 1956. R. S o m m e r , Small group ecology, „Psychological Bulletin", vol. 67: 1967. A . P. H a r e , R. F . B a l e s , Seating position and small-group interaction, „Sociometry". vol. 26: 1963. W. G r i f f i 11, P, V e i t с h, Hot and crowded: influences of population density on interpersonal affective behavior, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 17: 1971. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, „Sociomet­ ry", vol. 28: 1965. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 69 7 0 7 1 72 7 3 7 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 147 BEHAVIOR 7 5 i n t e r a c t i o n is the "sender of a s i g n a l " , other studies can focus t h e i r a t t e n t i o n o n the behavior o f the "receiver of a signal" , or studies can be concerned w i t h the n a t u r e of t h e signal . F i n a l l y as the m a i n issue the i n t e r a c t i o n a l event itself w i t h i t s s t r u c t u r e and charakteristics can be studied . 7 6 7 7 7 8 T h e second t y p e is based on the status chosen f o r the i n d i v i d u a l s s t u ­ died. There are several possibilities: a n i n d i v i d u a l (or group of them) can be t o t a l l y unaware t h a t the studies on t h e i r behavior are being c a r r i e d o u t , secondly subject(s) can be t o l d g e n e r a l l y b u t unspecifically t h a t studies concerned w i t h t h e i r behavior w i l l be c a r r i e d o u t , f i n a l l y sub­ j e c t s ) can be f u l l y i n f o r m e d about the objectives and details of planned studies . 7 9 8 0 8 1 The n e x t v a r i e t y is r e l a t e d to the w a y the r a w data is collected. The collection can be based on f i e l d studies i n n a t u r a l settings, such as l i ­ braries, restaurants, shopping centers, nurseries, airports, parks , or the data collection can be c a r r i e d out w i t h the a i d of l a b o r a t o r y facilities . I n t h i s case there are t w o possibilities: a) the analysed phenomena can be deliberately ( a r t i f i c a l l y ) elicited f o r the purpose of a g i v e n phase of r e s e a r c h , or b) t h e y can be observed and recorded w i t h o u t i n t e r f e ­ rence b y the researcher i n t h e i r spontaneous o c c u r r e n c e . 8 2 8 3 84 85 7 5 I . E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, ed., Behavior and environment: the use of space by animals and men, New York 1971. A. T . D i t t m a n , et. al., Facial and bodily expression: a study of recep­ tivity of emotional cues, „Psychiatry", vol. 28: 1965. N. B l u r t o n J o n e s , Criteria for use in describing facial expressions of children, „Humań Biology", vol. 43: 1971. A. K e n d o n , A. F e r b e r, A description of some human greetings, [in:] R. P. M i c h a e l , J . H . C r o o k , eds., Comparative Ecology and Behaviour of Primates, London 1973. W. C . M c G r e w , An ethological study of children's behaviour, New York — London 1972; Т. M. C i o ł e k , Greeting and farewell behavior in Man: report on preliminary investigations, Mimeographed, Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra 1974. M. H . К r o u t, An experimental attempt to produce unconscious manual symbolic movements, „The Journal of General Psychology", no 208: 1954. D. F . T h o m p s o n , L . M e l t z e r , Communicational of emotional intent by facial expressions, „Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 68: 1964. S. H e s h к a, Y . N e l s o n , Interpersonal Speaking Distance as a Function of Age, Sex, and Relationship, „Sociometry", vol. 35: 1972. M. A r g у 1 e, R. I n h g a m , Gaze, mutual baze, and proximity, „Semiotica", vol. 6:1972. i. e. G. M с В r i d e et al., 1965. А. К e n d o n, Movement coordination in social interaction: some examples described, „Acta Psychologica" vol 32: 1970. 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 8 8 4 8 5 �148 T A D E U S Z M. CIOŁEK The f o u r t h t y p e of difference arises f r o m t h e w a y the data is c o l ­ lected and recorded. Several techniques can be e m p l o y e d seperatedly or s i m u l t a n o u s l y : q u e s t i o n n a i r e s , observation a n d n o t e - t a k i n g ; obser­ v a t i o n w i t h the a i d of detailed n o t a t i o n system ; observations w i t h the a i d of check-lists and v i d e o t a p e r a c o r d e r s taperecording comments on ongoing i n t e r a c t i o n a l e v e n t s ; analysis of transcribed v i d e o t a p e as w e l l as the frame b y frame analysis of a research document f i l m . 86 8 7 8 8 89 90 91 9 2 F i n a l l y the f i f t h category is connected w i t h methods of data analy­ sis. A n d thus conclusions can be d r a w n i n m a n y ways: o n the basis of s t r u c t u r a l , c o n t e x t u a l a n a l y s i s ; on the basis of statistical t r e a t m e n t of n u m e r i c d a t a ; or event due to computer p r o c e s s i n g . 93 9 4 86 8 7 8 8 i. e. S. M. J o u r a r d 1966. i. e. R. F i r t h 1969. О. M. W a t s o n , Proxemic 95 behavior: a cross—cultural study, The Hague 1970. 8 9 i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. S. D u n c a n 1972. i. е. А. К e n d o n, A. F e r b e r 1973. A. E . S с h e f 1 e n, Natural History Method in Psychotherapy: communicational research, [in:] L . A. G o t t s c h a l k , A. H . A u e r b a c h , Methods of Research in Psychotherapy, New York 1966. M. H. K r o u t, An experimental attempt to determine the significance of unconscious manual movements, „The Journal of General Psychology", vol. 51: 1954. P. E k m a n , W. V . F r i e s e n , Т. T a u s s i g , VID—R and SCAN: tools and methods for automated analysis of visual records, [in:] G . G e r b n e r , et. al., The analysis of communication content, New York 1969. 9 0 91 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663da36715589d96741250f775b6356f.pdf 3f9965fdc5f78cf3764ec28008e20e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:793 Title A name given to the resource Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI PLEMIENNA SZTUKA A F R Y K I — PROBLEMY NAZWY I TREŚCI Bogata terminologia, w y r a ż a j ą c a się c h o c i a ż b y w t y t u ł a c h w i e l u dzieł t r a k t u j ą c y c h o sztuce l u d ó w A f r y k i , k a ż e z a s t a n o w i ć się n a d za­ gadnieniem u ż y w a n i a odpowiedniej n a z w y w stosunku do tego zjawiska. N a z w y , k t ó r a nie n a s u w a ł a b y w ą t p l i w o ś c i m e r y t o r y c z n y c h i j ę z y k o w y c h , m o ż l i w i e ściśle p r e c y z o w a ł a b y natomiast p o j ę c i e i zakres t e m a t u . O b r a ­ camy się b o w i e m w k r ę g u k i l k u p o w t a r z a n y c h c i ą g l e o k r e ś l e ń , t a k i c h j a k sztuka A f r y k i , sztuka p r y m i t y w n a , m u r z y ń s k a , etc. Przeciw w i e l u można podnieść zastrzeżenia natury ogólnej bądź szczegółowej. K a ż d e m u m o ż n a zarzucić nieścisłość, n i e a d e k w a t n o ś ć , zawężenie bądź przeciw­ nie — rozszerzenie p o j ę c i a . W i e l u a u t o r ó w u s i ł u j e w p r o w a d z i ć ł a d w b o g a t ą a zarazem nieupo­ r z ą d k o w a n ą t e r m i n o l o g i ę . S z c z e g ó l n i e ciekawe r o z w a ż a n i a p r o w a d z i P a u l S. W i n g e r t , A d r i a n A . Gerbrands i R a l p h L i n t o n . W dalszym c i ą g u b ę d z i e t u p o d j ę t a p r ó b a przedstawienia r ó ż n y c h p r o p o z y c j i i t r a d y c j i nazewniczych oraz ustosunkowanie się do n i c h autora. D l a zapropo­ nowania b o w i e m j a k i e j ś n a z w y n a l e ż y r o z p a t r z y ć w s z y s t k i e m o ż l i w o ś c i , w y k a z u j ą c i c h zalety i w a d y , b y w j a k n a j w i ę k s z y m s t o p n i u p r z y b l i ż y ć się do i d e a ł u . W ą t p l i w ą jest r z e c z ą , b y u d a ł o się o d n a l e ź ć w ł a ś c i w e , j e d y n e sfor­ m u ł o w a n i e nie b u d z ą c e ż a d n y c h k o n t r o w e r s j i . Sztuka b o w i e m jest z b y t ż y w ą i z m i e n n ą dziedziną k u l t u r y , b y m ó c dokładnie podzielić i sklasyfi­ k o w a ć wszystkie j e j elementy. Sztuka jest t e ż z b y t s u b i e k t y w n ą dzie­ d z i n ą życia, b y proponowane u o g ó l n i e n i a i t e r m i n y m o g ł y z a d o w o l i ć w s z y s t k i c h zainteresowanych. K a ż d y c z ł o w i e k inaczej odbiera w z o r y p i ę k n a . K a ż d y k i e r u j e s i ę s w o i m i zasadami estetycznymi, d z i ę k i k t ó r y m ocenia o g l ą d a n e dzieła. K a ż d y t e ż posiada w ł a s n ą , n i e p o w t a r z a l n ą w r a ż ­ l i w o ś ć na k o m p o z y c j ę b r y ł , p ł a s z c z y z n , l i n i i i b a r w . P e w n e n a d r z ę d n e , o b i e k t y w n e zasady p r z y j ę t e w E u r o p i e m o g ą b y ć " o b o w i ą z u j ą c e dla o d b i o r c ó w s z t u k i europejskiej, ale c z ę s t o z a w o d z ą w z e t k n i ę c i u ze �198 MAREK A. KOWALSKI s z t u k ą l u d ó w i n n y c h k o n t y n e n t ó w . Pewne k a n o n y o b o w i ą z u j ą na c a ł y m ś w i e c i e , lecz n i e s k o ń c z o n a jest ilość i c h d o w o l n y c h i n t e r p r e t a c j i , z a l e ż n i e o d l o k a l n y c h zasad estetycznych, w a r u n k ó w życia, t y p u k u l t u r y , oto­ czenia geograficznego. KULTUROWA JEDNOŚĆ TRADYCJI SZTUKI AFRYKAŃSKIEJ T r u d n o ś c i p o t ę g u j ą się w p r z y p a d k u z m i e r z a j ą c y m do znalezienia w ł a ś c i w e j n a z w y dla o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h c a ł e g o k o n t y n e n t u . W E u r o ­ pie tego nie uczyniono. T u k a ż d a epoka, k a ż d y k r a j m u s i b y ć r o z p a t r y ­ w a n y oddzielnie, c h o ć o c z y w i ś c i e nie w s p o s ó b i z o l o w a n y od epok i te­ r y t o r i ó w s ą s i e d n i c h . To, co ł ą c z y s z t u k ę E u r o p y r ó ż n y c h k r a j ó w i prze­ d z i a ł ó w czasowych, to j e j w s p ó l n a t r a d y c j a i n t e g r u j ą c a wszystkie obszary k o n t y n e n t u , w y w o d z ą c a się ze s t a r o ż y t n o ś c i , a n a s t ę p n i e u k s z t a ł t o w a n a d z i ę k i dziedzictwu w s p ó l n y c h idei c h r z e ś c i j a ń s k i c h . T a k w ł a ś n i e w z r ó s ł s t y l r o m a ń s k i , g o t y k , renesans, barok, k l a s y c y z m . Niniejsze r o z w a ż a n i a o d n o s i ć się b ę d ą do p r o b l e m ó w t r a d y c j i a r t y ­ stycznej A f r y k i „ C z a r n e j " , t z n . o b s z a r ó w p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od Sahary, do l u d ó w o k r e ś l a n y c h m i a n e m s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h . Oczy­ w i ś c i e j u ż i w t y m s f o r m u ł o w a n i u k r y j e się potencjalna m o ż l i w o ś ć p o d ­ j ę c i a r o z w a ż a ń na temat n a z w y : s p o ł e c z e ń s t w a p i e r w o t n e . W y k r a c z a ­ ł o b y to j e d n a k poza r a m y t e m a t u , zagadnienie z a s ł u g u j e b o w i e m na osobną rozprawę. Faktem pozwalającym rozpatrywać sztukę Afryki Czarnej jako całość jest szereg e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla t r a d y c j i k u l ­ turowej zamieszkujących ten k o n t y n e n t p l e m i o n . O w y m w s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest rodzaj s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h l u d ó w A f r y k i i t y p k u l t u r y zbudowanej przez nie. O c z y w i ś c i e i t u znajdujemy zasadnicze r ó ż n i c e d z i e l ą c e p a ń s t w a A f r y k i Zachodniej od nomadycznych s p o ł e c z ­ n o ś c i pasterskich w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i c h s t e p ó w ; m i l i t a r n i e zorganizo­ w a n y c h Z u l u s ó w od o s i a d ł y c h r o l n i k ó w basenu K o n g o ; g r u p y r o z p r o ­ szone, nie p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n e j w ł a d z y , od scentralizowanych k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a . We w s z y s t k i c h jednak przypadkach n a d r z ę d n y m u k ł a ­ d e m jest p l e m i e n n o ś ć , k t ó r ą o k r e ś l i ć t u m o ż n a jako rodzaj s t o s u n k ó w „ t w a r z ą w t w a r z " . Odnosi się to nie t y l k o do m a ł y c h , n i e l i c z n y c h spo­ ł e c z n o ś c i , gdzie ó w z w i ą z e k jest oczywisty, ale r ó w n i e ż do w i ę k s z y c h p a ń s t w i k r ó l e s t w r ó ż n e g o czasu (np. Buganda, Benin, Dahomej, Buszongo), k t ó r y c h r o z w ó j w y s z e d ł o d u k ł a d u plemiennego i na n i m b y ł oparty, w k t ó r y c h d o m i n o w a ł y wzajemne k o n t a k t y i stosunki b e z p o ś r e d n i e i gdzie p r z e t r w a ł o wiele e l e m e n t ó w tradycyjnych instytucji plemiennych mimo, w w i e l u przypadkach, bardzo zaawansowanej centralizacji w ł a d z y i roz­ budowania a p a r a t u administracyjnego. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 199 I s t o t n y m r ó w n i e ż c z y n n i k i e m b y ł a w z g l ę d n a izolacja A f r y k i od ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . W ł a ś c i w i e a ż do epoki w i e l k i c h o d k r y ć l u d y a f r y k a ń s k i e nie k o n t a k t o w a ł y się z t e r e n a m i p o ł o ż o n y m i poza k o n t y n e n t e m . Istnieje o c z y w i ś c i e szereg ł a t w y c h do w y m i e n i e n i a f a k t ó w p r z e c i w n y c h , j a k wczesne z w i ą z k i z C h i n a m i , I n d i a m i i I n d o n e z j ą , datowane na okres od p o c z ą t k ó w naszej e r y — po V stulecie. O g r a n i c z a ł y się jednak one do w ą s k i e g o pasa w y b r z e ż a i m i a ł y charakter sporadycznych k o n t a k t ó w k u p i e c k i c h , w ż a d n y m z a ś p r z y p a d k u c i ą g ł y c h , m o g ą c y c h systematycz­ nie i skutecznie o d d z i a ł y w a ć na k u l t u r ę l u d ó w A f r y k i . Co w i ę c e j to t y l k o k u p c y z t e r e n ó w a z j a t y c k i c h z a w i j a l i do a f r y k a ń s k i c h b r z e g ó w , nie notuje się natomiast podobnych p r z e d s i ę w z i ę ć a f r y k a ń s k i c h , wykraczających poza „ C z a r n y L ą d " . R ó w n i e ż arabskie i islamskie w p ł y w y , k t ó r e w V - V I I w i e k u o b j ę ł y stosunkowo szerokie r e g i o n y w A f r y c e Wschodniej, a w n a s t ę p n y c h stuleciach w Zachodniej, przez d ł u g i czas s p r o w a d z a ł y się do mocnego usadowienia się p r z y b y s z ó w na n i e k t ó r y c h obszarach i z d o b y c i u dogodnej pozycji h a n d l o w e j . Pierwsze z a ś — z k o ń c a X V i po­ c z ą t k u n a s t ę p n e g o stulecia — k o n t a k t y z E u r o p e j c z y k a m i ograniczone b y ł y t y l k o do w y b r z e ż y i t e r y t o r i ó w d o ń b e z p o ś r e d n i o p r z y l e g ł y c h . O p e n e t r a c j i A f r y k i na s z e r s z ą s k a l ę przez mocarstwa europejskie i A r a ­ b ó w m o ż n a m ó w i ć dopiero o d X I X w . , od dotarcia p o d r ó ż n i k ó w i k a ­ r a w a n do w n ę t r z a k o n t y n e n t u . W izolacji A f r y k i k r y j e się b o w i e m t e n p r o b l e m , iż w p ł y w y szły z ze­ w n ą t r z . Natomiast nie s p o t y k a m y s i ę z e k s p a n s j ą l u d ó w a f r y k a ń s k i c h poza zajmowane przez nie obszary. P o m i j a m t u s p r a w ę m i g r a c j i , w o j e n , p r z e s u n i ę ć i p o d b o j ó w w e w n ę t r z n y c h . Te w y s t ę p o w a ł y , i to w n i e k t ó ­ r y c h regionach n a w e t permanentnie. N i g d y j e d n a k nie w y c h o d z i ł y poza k o n t y n e n t , a nawet S a h a r ę . S t w i e r d z i ć w i ę c m o ż n a , że k u l t u r y l u d ó w A f r y k i r o z w i j a ł y się przez d ł u g i czas p r a k t y c z n i e w odosobnieniu od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , p o z o s t a w a ł y j e d n a k w z w i ą z k a c h z sobą d z i ę k i w z a j e m n e m u k r z y ż o w a n i u się, m i g r a c j o m , w ę d r ó w k o m i z a p o ż y c z e n i o m . Nie p o z o s t a ł o to bez w p ł y w u na r o z w ó j sztuki. 1 PROPOZYCIE TERMINOLOGICZNE N a j c z ę ś c i e j stosowane chyba o k r e ś l e n i e to sztuka A f r y k i l u b sztuka a f r y k a ń s k a . O d r a z u narzuca się s p o s t r z e ż e n i e , że jest ono z b y t sze­ r o k i e . Przez schematyczne b o w i e m zastosowanie k r y t e r i u m geograf icz1 Często podnoszone zagadnienie w p ł y w ó w starożytnego Egiptu na rozwój kultur i cywilizacji afrykańskich, sięgających do Nigerii, Wybrzeża Gwinejskiego, a nawet nad Zambezi (Zimbabwe) jest zagadnieniem odrębnym, niemniej z a s ł u ­ gującym na rozprawę, która oczyściłaby problem z wielu m i t ó w i legend, wydo­ była natomiast w ą t k i realne, opierające się na stwierdzonych faktach. �200 MAREK A. KOWALSKI nego obejmuje ono całość s z t u k i t w o r z o n e j na kontynencie, a w i ę c r ó w ­ n i e ż w k r a j a c h arabskich, gdzie u j e j podstaw l e ż a ł y inne idee i z w i ą ­ zane z n i m i k a n o n y artystyczne. N i e s p o s ó b n e g o w a ć w p ł y w ó w arabskich na r o z w ó j p l a s t y k i l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r y t o r i a na p o ł u d n i e o d Sahary — szczególnie widoczne są one na w y b r z e ż u A f r y k i Wschodniej. N i o s ł y w s z a k ż e odmienne t r e ś c i k u l t u r o w e , t w o r z ą c w efekcie n o w ą spo­ ł e c z n o ś ć , k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a się w n a d m o r s k i m pasie w y b r z e ż a . J e d n a k ż e w p ł y w y te o g r a n i c z a ł y s i ę przez d ł u g i czas do w y m i e n i o n e g o t e r y t o ­ r i u m , nie w c h o d z ą c do i n t e r i o r u . Nadto chodzi n a m o r o z w a ż a n i a n a d p l e m i e n n ą s z t u k ą t r a d y c y j n ą jako p u n k t e m odniesienia, k t ó r a dopiero p ó ź n i e j u l e g ł a zmianom. Z w r o t : sztuka a f r y k a ń s k a , m o ż e o z n a c z a ć t e ż d z i e ł a tworzone w uczel­ niach plastycznych, w y k o n y w a n e przez z a w o d o w y c h a r t y s t ó w w y k s z t a ł ­ conych w e d ł u g zasad scholarskich, a w i ę c d z i e ł a akademickie. Nieza­ l e ż n i e od tego, czy u i c h podstaw l e ż y miejscowe dziedzictwo k u l t u r o w e , czy t e ż nie, n i e m o ż n a p r z y j ą ć p o w y ż s z e g o u o g ó l n i e n i a . Analogicznie b o ­ w i e m z w r o t : sztuka europejska, w sensie n a d a w a n y m t e m u t e r m i n o w i tak, j a k go się u ż y w a w o k r e ś l e n i u sztuka a f r y k a ń s k a , dotyczy w s z y s t k i c h k r a j ó w E u r o p y , w s z y s t k i c h j e j s t y l ó w i p r z e d z i a ł ó w czasowych, bez ba­ czenia na c h r o n o l o g i ę dzieła. O b e j m o w a ł b y j e d n o c z e ś n i e s z t u k ę e l i t a r n ą w a r s t w w y k s z t a ł c o n y c h , j a k i l u d o w ą . I s t n i a ł y o c z y w i ś c i e style rozprze­ s t r z e n i a j ą c e się na c a ł y k o n t y n e n t , j a k g o t y k , renesans, barok, i t d . , lecz i t u notuje się o d r ę b n o ś c i regionalne. M ó w i m y w i ę c o g o t y k u p ó ł n o c n o n i e m i e c k i m , renesansie w ł o s k i m , b a r o k u n a d w i ś l a ń s k i m . M i m o w i ę c c a ł e g o z e s p o ł u cech p o d p o r z ą d k o w u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e d z i e ł a o k r e ś l o ­ n e m u s t y l o w i , p o j a w i a ł y się elementy charakterystyczne dla k o n k r e t ­ n y c h t e r y t o r i ó w i c z a s ó w (np. wczesny, ś r o d k o w y i p ó ź n y renesans). C z y n n i k i e m je natomiast ł ą c z ą c y m b y ł y w s p ó l n e , grecko-rzymskie i c h r z e ś c i j a ń s k i e dziedzictwo k u l t u r o w e E u r o p y . Wobec istnienia w i e l k i e j m o z a i k i etnicznej i k u l t u r o w e j k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o nie s p o s ó b m ó w i ć o b e z w z g l ę d n e j j e d n o ś c i sztuki. W y ­ r a s t a ł a ona w p r a w d z i e ze ś w i a t o p o g l ą d u plemiennego, o k t ó r y m m o ż n a p o w i e d z i e ć , że b y ł c e c h ą w s p ó l n ą dla l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , o d m i e n ­ nie jednak r e a l i z o w a ł się w sztuce r ó ż n y c h o b s z a r ó w . Bogactwo i r o z m a i ­ tość s t y l ó w plastycznych u l u d ó w A f r y k i n a s u w a j ą wniosek o koniecz­ ności o d r ę b n e g o t r a k t o w a n i a k a ż d e g o z nich. Z d r u g i e j strony i s t n i e j ą teorie w y d o b y w a j ą c e na p l a n pierwszy w s p ó l n e t r a d y c j e s z t u k i c a ł e g o k o n t y n e n t u . Z w o l e n n i k i e m tego stanowiska jest a m e r y k a ń s k i h i s t o r y k sztuki, Douglas Fraser . 2 2 D. F r a s e r , Primitive Art, London 1962. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 201 W r z e ź b i e a f r y k a ń s k i e j w y r a ż a się w e d ł u g niego zespół w i z u a l n y c h idei w s p ó l n y c h dla w s z y s t k i c h l u d ó w . P r z e w o d n i m m o t y w e m są sercok s z t a ł t n e t w a r z e r z e ź b i masek. M o t y w ó w w y r a ż o n y jest w postaci g ł a d k i c h w g ł ę b i e ń l u b w k l ę s ł y c h t w a r z y , zarysowanych l i n i a m i bieg­ n ą c y m i od b r w i do ust, gdzie po zatoczeniu k s z t a ł t u serca l i n i e te spo­ t y k a j ą się. Nos w e w g ł ę b i e n i u oblicza jest w y p u k ł y m r e l i e f e m c i ą g n ą c y m się pionowo od czoła do d o ł u . Oczy modelowane w k s z t a ł c i e ziarna k a w y . R z e ź b y i m a s k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h spotykane są powszechnie w A f r y c e Zachodniej, K a m e r u n i e , Kongo, A f r y c e Wschodniej i P o ł u d ­ n i o w e j . M o t y w ten nie w y s t ę p u j e natomiast w sztuce N i g e r i i . Sztuka l u d ó w i o ś r o d k ó w p a ń s t w o w y c h w y k a z u j ą c y c h stosunkowo wysokie za­ awansowanie cywilizacyjne w r a z z z a r y s o w u j ą c ą się j u ż w y r a ź n i e s t r a ­ t y f i k a c j ą s o c j a l n ą (Ife, B e n i n , Joruba), charakteryzuje się i n n y m s t y l e m . Przeciwnie, ż y j ą c e na t y c h terenach m n i e j c y w i l i z o w a n e g r u p y Ibo, I b i b i o i I j a w d a j ą t w a r z o m swoich d z i e ł r z e ź b i a r s k i c h f o r m y sercok s z t a ł t n e . Na podstawie p o w y ż s z y c h f a k t ó w Fraser stwierdza, że m o ­ t y w ten jest najstarszy i najbardziej rozpowszechniony w ś r ó d t r a d y ­ c y j n y c h e l e m e n t ó w sztuki basenu K o n g o i N i g r u , a n a w e t na w s c h ó d od W i e l k i c h Jezior i na p o ł u d n i e od Zambezi. W i ą ż e t e ż go z e k s p a n s j ą Bantu i ich w ę d r ó w k ą wzdłuż kontynentu afrykańskiego. W prawie w s z y s t k i c h i c h r z e ź b a c h spotykane są b o w i e m s e r c o k s z t a ł t n e twarze. B r a k tego m o t y w u w sztuce n i g e r y j s k i e j wskazuje, że m u s i a ł on po­ p r z e d z a ć r o z w ó j w y s o k i c h k u l t u r Ife i B e n i n u . Występowanie sercokształtnej formy twarzy w rzeźbie antropomorficznej zostało stwierdzone w stosunkowo l i c z n y c h znaleziskach o k r e s u neolitu, w l i c z ą c y c h ok. 5 tys. l a t f i g u r k a c h z k o ś c i s ł o n i o w e j odnale­ zionych w Palestynie w p o b l i ż u Beersheva. Podobny rodzaj r z e ź b d r e w ­ n i a n y c h z o s t a ł o d k r y t y w w y k o p a l i s k a c h s k a n d y n a w s k i c h i na U r a l u , w obu p r z y p a d k a c h d a t o w a n y c h na trzecie t y s i ą c l e c i e p.n.e., a w i ę c na neolit. P ł y n i e s t ą d — w e d ł u g Frasera — wniosek, że m o t y w ten, z a n i ­ k a j ą c y w w y ż s z y c h k u l t u r a c h , bierze p o c z ą t e k w neolicie, a w i ę c w cza­ sie, gdy c z ł o w i e k r o z p o c z ą ł p r o d u k c j ę ż y w n o ś c i , lecz jeszcze przed roz­ wojem metalurgii. Pochodzenie s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y jeszcze w y r a ź n i e j ukazuje się w jednej z faz k u l t u r y neolitu, zwanej t r a d y c j ą m e g a l i t y c z n ą . Nazwa bierze się z tworzenia w i e l k i c h , k a m i e n n y c h p o s ą g ó w przez l u d z i tego okresu. W y k o n y w a n o w ó w c z a s r ó w n i e ż p o s ą g i r z e ź b i o n e w drewnie, p r z e d ­ s t a w i a j ą c e p r z o d k ó w . B y ł y one z w i ą z a n e z r y t u a ł a m i pogrzebowymi. L u d y p o ł u d n i o w e j E t i o p i i t w o r z ą jeszcze obecnie nagrobne p o m n i k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h k u czci p a d ł y c h w b o j u wojowników. Podobne o b i e k t y notuje się w ś r ó d Naga z Assamu w Indiach, A r y s t o ­ teles z a ś przekazuje w i a d o m o ś c i o tego rodzaju r z e ź b a c h o d n o s z ą c e się �202 MAREK A. K O W A L S K I do wczesnych m i e s z k a ń c ó w P ó ł w y s p u Iberyjskiego. P r z y k ł a d y pocho­ d z ą z bardzo oddalonych o d siebie t e r y t o r i ó w , co t y l k o p o t w i e r d z a w e d ł u g Frasera t e z ę o szerokim rozprzestrzenieniu k u l t u r y m e g a l i t y c z ­ nej. W stosunku do A f r y k i u t r z y m u j e on, że i s t n i a ł a ł ą c z n o ś ć k u l t u r y , a zatem i s z t u k i l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , k t ó r e j korzenie t k w i ą w erze n e o l i t u . W ó w c z a s to w y k s z t a ł c i ł y się pewne f o r m y sztuki, k t ó r e prze­ t r w a ł y n i e m a l do dnia dzisiejszego w ś r ó d licznych p l e m i o n , j u ż po r o z e j ś c i u się l u d ó w A f r y k i w r ó ż n e r e g i o n y k o n t y n e n t u . F a k t y te zatem p o z w a l a ł y b y m ó w i ć w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y o sztuce a f r y k a ń s k i e j . N a s u w a j ą się jednak pewne u w a g i . N o t u j ą c w y s t ę p o w a n i e m o t y w u s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y w pracach r z e ź b i a r s k i c h p r a w i e c a ł e j A f r y k i ł ą c z y go Fraser z e k s p a n s j ą l u d ó w B a n t u . Pozostaje n i e z u p e ł n i e w y j a ś ­ n i o n y p r o b l e m jego istnienia w A f r y c e Zachodniej, d o k ą d drogi l u d ó w B a n t u nie w i o d ł y . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że jest to r o d z i m y element sztuki, k t ó r y p o w s t a ł na terenie K a m e r u n u na d ł u g o przed p o d j ę c i e m w ę d r ó w k i przez B a n t u . Na A f r y k ę C e n t r a l n ą , W s c h o d n i ą i P o ł u d n i o w ą r o z s z e r z y ł się w r a z z p r z y j ś c i e m na tamte obszary s p o ł e c z n o ś c i b a n t u s k i c h z K a m e r u n u w I t y s i ą c l e c i u p.n.e. P o s u w a ł y się t e ż w d r u g ą s t r o n ę , na z a c h ó d , w z d ł u ż W y b r z e ż a Gwinejskiego i w g ó r ę N i g r u , s t ą d jego z n a j o m o ś ć l u d ó w A f r y k i Zachodniej. R o d z i m o ś ć s e r c o k s z t a ł t nego m o t y w u w r z e ź b a c h i maskach a n t r o p o m o r f i c z n y c h n a l e ż a ł o b y za­ t e m o d n i e ś ć do k u l t u r y n e o l i t y c z n e j . J e d n a k ż e stwierdzone w y s t ę p o w a ­ nie p o m n i k ó w n a g r o b k o w y c h , c z y l i t z w . p l a s t y k i s ł u p o w e j , j a k to o k r e ś l a w i e l u b a d a c z y , ograniczone jest do p o ł u d n i o w e j E t i o p i i , a co w i ę c e j t y l k o do l u d ó w kuszyckich, a w i ę c j u ż nie bantuskich, a t y m bardziej l u d ó w Sudanu Zachodniego. P o m i j a m t u b o w i e m celowo istnienie plas­ t y k i słupowej wśród sąsiadujących z Kuszytami i Nilotami plemion Bantu, j a k K i k u y u , W a k e r e w e czy W a n y i k a . F a k t ten, j a k s ą d z ę , t ł u m a c z y ć należy z w y k ł y m i w takich przypadkach zapożyczeniami k u l t u r o w y m i s ą s i a d u j ą c y c h ze s o b ą g r u p . P o r ó w n a n i a z a c z e r p n i ę t e z t a k bardzo oddalonych od siebie t e r y ­ t o r i ó w , j a k Assam, S k a n d y n a w i a , Hiszpania czy Etiopia, są t r o c h ę r y ­ zykowne. Bardzo c z ę s t o zdarza się w sztuce, że podobne m o t y w y r o z w i ­ jają s i ę n i e z a l e ż n i e od siebie, r ó w n o l e g l e w r ó ż n y c h z a k ą t k a c h k u l i z i e m ­ skiej. W y j a ś n i e n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia k r y j e się w i ę c b y ć m o ż e w t y m , że w A f r y c e Zachodniej w okresie n e o l i t u nie w y s t ę p o ­ w a ł y f o r m y megalitycznej r z e ź b y nagrobnej. S e r c o k s z t a ł t n a forma t w a 3 4 5 Tamże. E . von S y d o v , African Sculpture, Afrique. L'Art des peuples noirs, Paris Praha 1967. 4 ,,Africa", nr 1: 1928; E . L e u z i n g e r , 1962; L . H o l y , Afrikanische Plastik, �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 203 r z y w y k o n y w a n y c h na t y m obszarze dzieł r z e ź b i a r s k i c h m o ż e b y ć pocho­ dzenia lokalnego i nie w i ą z a ć się z k u l t u r ą n e o l i t u wobec niestwierdzenia w y s t ę p o w a n i a w A f r y c e Zachodniej p l a s t y k i s ł u p o w e j . D y s k u s y j n y m zagadnieniem jest r ó w n i e ż to, czy n a w e t p r z y bardzo k o n s e r w a t y w n y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m m o g ł y p r z e t r w a ć w sztuce bez z m i a n y przez p i ę ć t y s i ę c y lat pewne f o r m y . O d r ę b n o ś c i lokalne i z r ó ż ­ nicowanie stylistyczne oraz f o r m a l n e r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j n a k a z u j ą odno­ sić się z p e w n ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i do hipotezy Frasera. N i e w ą t p l i w i e j e d n a k ma ona d u ż e znaczenie z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s z t u k i w usta­ l a n i u c i ą g ó w chronologicznych r o z w o j u d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j c z ł o ­ w i e k a i p o s z u k i w a n i u j e j p o c z ą t k ó w . Jest t e ż bardzo p r z y d a t n a dla b a d a ń i t e o r i i etnologicznych, a to d z i ę k i w y s u n i ę c i u u m o t y w o w a n y c h w n i o s ­ k ó w , p o z w a l a j ą c y c h o g a r n ą ć w s p o s ó b i n t e g r a l n y tradycje plemienne sztuki afrykańskiej. T y m bardziej godne jest stanowisko W i l l i a m a Fagga, w e d ł u g k t ó ­ rego o k r e ś l e n i e „ s z t u k a A f r y k i " jest b ł ę d n e , g d y ż m o ż n a m ó w i ć j e d y n i e 0 sztuce p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , bardzo z r ó ż n i c o w a n e j w formie, przeznaczeniu i technice w y k o n a n i a . Za p o g l ą d e m Fagga przemawia szeroki istotnie w a c h l a r z k s z t a ł t ó w , s t y l ó w i tendencji a r t y s t y c z n y c h w sztuce A f r y k i . Tendencji o b e j m u j ą c y c h r ó ż n o r o d n e k i e r u n k i , od na­ t u r a l i z m u do abstrakcji, poprzez m n o g o ś ć f o r m p o ś r e d n i c h . J e ś l i rze­ c z y w i ś c i e m o t y w s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y l e ż y u podstaw t r a d y c j i a r t y ­ stycznych c a ł e g o k o n t y n e n t u , to w y d a j e się, że w m i a r ę r o z w o j u s z t u k i 1 r ó ż n i c o w a n i a się f o r m r z e ź b i a r s k i c h , i c h j e d n o ś ć m o ż n a o d n i e ś ć do po­ c z ą t k ó w sztuki, lecz o t e j ż e j e d n o ś c i nie s p o s ó b obecnie m ó w i ć z p u n k t u widzenia w s p ó l n o t y s t y l u , k t ó r a n i e istnieje. N i e z b y t o d p o w i e d n i jest często stosowany t e r m i n : sztuka p r y m i ­ t y w n a . W p r a w d z i e ma on historyczne uzasadnienie, odnosi się b o w i e m do s z t u k i l u d ó w p o z o s t a j ą c y c h poza w p ł y w a m i w i e l k i c h c e n t r ó w c y w i ­ l i z a c y j n y c h E u r o p y i A z j i , lecz b ł ę d n a jest jego j ę z y k o w a baza. Pod­ s t a w ą tego b ł ę d u są r ó ż n e znaczenia nadawane o w e m u t e r m i n o w i . M o ż e on m i a n o w i c i e w i ą z a ć się z w c z e s n y m chronologicznie okresem roz­ w o j u sztuki, a zarazem z t e c h n o l o g i c z n ą n i e d o s k o n a ł o ś c i ą . T a k w ł a ś n i e z w y k ł o się o k r e ś l a ć prehistoryczne m a l o w i d ł a naskalne, czy t e ż d z i e ł a p o p r z e d z a j ą c e r o z k w i t w i e l k i c h n u r t ó w w sztuce (np. t e r m i n p r y m i t y w włoski). 5 5 W. F a g g, Nigerian Images, London 1964. Pogląd ten wyraźnie uwydatnia się w tytułach jego dalszych prac, takich jak: Tribes and forms in African art, London 1965, czy Masques et sculptures tribaux, Unesco 1967. Natomiast francus­ kie tłumaczenie pierwszej z nich brzmi: Sculptures Africaines, Paris 1965, co w s k a z y w a ł o b y na preferowanie przez afrykanistów francuskich pojęcia „sztuka Afryki". Fakt ten zdają się potwierdzać i inne tytuły wyszłe z tego kręgu. �204 MAREK A. KOWALSKI P r y m i t y w i z m ł ą c z y się t e ż z p e j o r a t y w n y m sensem tego s ł o w a . O z n a c z a ł o b y to, ż e sztuka l u d ó w A f r y k i jest bardziej p r y m i t y w n a n i ż n a r o d ó w europejskich. M o ż n a zgodzić się z tego r o d z a j u p o r ó w n a n i a m i , jeśli chodzi o r o z w ó j k u l t u r y materialnej czy nawet t y p u w i ę z i spo­ ł e c z n y c h . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż e jednak d o t y c z y ć sztuki. Nie zawsze o s i ą g n i ę c i a m a t e r i a l n e i d ą w parze z d u c h o w y m i . Wiele p r z y ­ k ł a d ó w wskazuje na to, ż e l u d y p o z o s t a j ą c e na n i s k i m szczeblu r o z w o j u technologicznego są t w ó r c a m i w s p a n i a ł y c h dzieł sztuki, p r z e w y ż s z a j ą c y c h ekspresją, wyrazem, modelowaniem i b a r w ą obiekty powstałe w k r ę g u c y w i l i z a c j i m a s z y n o w y c h . Pozostaje w i ę c sprawa p r y m i t y w n y c h na­ r z ę d z i i i c h u ż y c i a . Lecz i to nie m o ż e b y ć z a d o w a l a j ą c y m k r y t e r i u m r o z w o j u sztuki. P r o s t y m i i n i e s k o m p l i k o w a n y m i ś r o d k a m i w y t w a r z a ć m o ż n a d z i e ł a o d u ż y m s t o p n i u w y r a f i n o w a n i a artystycznego. W i n n y m znaczeniu p r y m i t y w n y m i n a z y w a się a r t y s t ó w nie posiada­ j ą c y c h zawodowego w y k s z t a ł c e n i a , k t ó r z y t w o r z ą w i n d y w i d u a l n y , so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y s p o s ó b , o d b i e g a j ą c od u t a r t y c h , akademickich i a w a n ­ g a r d o w y c h k i e r u n k ó w i o d . a k a d e m i c k i c h s p o s o b ó w t w o r z e n i a . Sztuka jest t u bardzo z i n d y w i d u a l i z o w a n a , t r a k t o w a n a przez a r t y s t ó w j a k o f o r m a odpoczynku i z a s k a k u j ą c a czasem wielce d z i w n ą w i z j ą ś w i a t a . D o g r u p y tej zalicza się c z ę s t o t w ó r c ó w l u d o w y c h o p i e r a j ą c y c h s i ę w swojej pracy na t r a d y c y j n i e p o w t a r z a n y c h przez pokolenia wzorach, a także a m a t o r ó w — naśladowców sztuki wykształconej. Tę interpre­ t a c j ę p r y m i t y w n o ś c i w odniesieniu do A f r y k i n a l e ż y o d r z u c i ć . M a m y t a m do czynienia w p e w n y m sensie t y l k o z n i e p r o f e s j o n a ł a m i , k t ó r z y jednak zawodowo z a j m u j ą się r z e ź b i a r s t w e m . K a t e g o r i a a r t y s t ó w - a m a ­ t o r ó w m a r a c j ę b y t u w Europie i A m e r y c e , gdzie liczne j e d n o s t k i t r a k ­ t u j ą s z t u k ę jako f o r m ę odpoczynku od p r a c y zawodowej, jako c h ę ć w y p o w i e d z e n i a w ł a s n y c h m y ś l i i u c z u ć . T w ó r c z o ś ć i c h z w i ą z a n a jest z p r z e ż y c i a m i estetycznymi, szukaniem ucieczki od o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a , b ą d ź przeciwnie, m a n i f e s t a c y j n ą jego a f i r m a c j ą . Wszystkie te e l e m e n t y nie z n a j d u j ą zastosowania w p l e m i e n n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h a f r y k a ń s k i c h . Sztuka jest t a m u t y l i t a r n a , w p r z ę g n i ę t a w s ł u ż b ę k u l t u i m a g i i . 6 Sztuka p l e m i o n A f r y k i m a n a j b l i ż s z e chyba koneksje znaczeniowe ze s z t u k ą l u d o w ą . T u i t a m p u n k t e m w y j ś c i a są t r a d y c y j n e t e m a t y i w z o ­ r y z i n t e n c j ą wiernego przekazywania ich w o b r ę b i e n a s t ę p u j ą c y c h po sobie generacji. O b o w i ą z u j ą t e ż u t r w a l o n e schematy r o z w i ą z a ń i k o n o ­ graficznych i f o r m a l n y c h . Jedna i druga w y r o s ł a w atmosferze k u l t u 6 Jednakże obecnie oprócz zawodowo kształconych artystów poczyna się two­ rzyć również warstwa amatorów, obracających się zasadniczo w kręgu sztuki świeckiej lub chrześcijańskiej. Zjawisko to podnosi U. В e i e r, Art in Nigeria, Ibadan 1960. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 205 i s ł u ż y b ą d ź s ł u ż y ł a celom m a g i c z n y m . N a t y m jednak k o ń c z ą się podo­ b i e ń s t w a , a z a c z y n a j ą r ó ż n i c e . E u r o p e j s k i a r t y s t a l u d o w y , m i m o że po­ zostaje czy p o z o s t a w a ł w k r ę g u t r a d y c y j n e j k u l t u r y , jest znacznie bar­ dziej swobodny w pracy i p o s z u k i w a n i u inspiracji t w ó r c z e j . Co w i ę c e j , owa inspiracja t w ó r c z a w y w o d z i ł a się nie t y l k o z k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r a n i g d y nie b y ł a hermetycznie z a m k n i ę t a przed z e w n ę t r z n y m i w p ł y w a m i , c z ę s t o b o w i e m a d o p t o w a ł a w z o r y spoza w ł a s n e g o k r ę g u — dworskie, miejskie, szlacheckie, cudzoziemskie, obce etnicznie nawet; c z y l i prze­ ciwnie, n i ż znacznie bardziej izolowane a f r y k a ń s k i e k u l t u r y p l e m i e n ­ ne. P l e m i e n n y artysta a f r y k a ń s k i b y ł k o n t r o l o w a n y w swojej pracy przez o t a c z a j ą c ą go l o k a l n ą s p o ł e c z n o ś ć . Pewne f o r m y i t e m a t y b y ł y „ d a n e " i u ś w i ę c o n e przez t r a d y c j ę , nie m o g ł y u l e g a ć zmianom, g d y ż w y r a ż a ł y osobowość plemienną. Były wyrazem wspólnoty grupy, a jed­ n o c z e ś n i e o d r ó ż n i a ł y j ą od g r u p s ą s i e d n i c h . Co w i ę c e j , s t a n o w i ł y s y m b o l n i e n a r u s z a l n o ś c i t r a d y c j i i w i ę z i z m i n i o n y m i p o k o l e n i a m i . Z a t e m akcep­ towano jedynie te prace, k t ó r e o d p o w i a d a ł y p l e m i e n n y m kanonom. E u r o ­ pejski t w ó r c a ludowy, aczkolwiek też podlegał naciskowi otaczającej go społeczności, a za j e j p o ś r e d n i c t w e m — t r a d y c j i , m ó g ł jednak w y k a ­ zać w i ę c e j w ł a s n e j i n i c j a t y w y artystycznej. Wreszcie k u l t o w o - m a g i c z n e znaczenie europejskiej r z e ź b y l u d o w e j jest w t ó r n e . Bazuje ono na znie­ k s z t a ł c o n y c h p o j ę c i a c h r e l i g i j n y c h przystosowanych do potrzeb ś r o d o w i s ­ ka i sprowadzonych z w y ż y n k a n o n ó w teologicznych do c e l ó w nader p r a k t y c z n y c h . U j m u j ą c rzecz p r o ś c i e j , m i ę d z y w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś c i ą a f i g u r k ą u o s o b i a j ą c ą ś w i ę t e g o i s t n i a ł u k ł a d : za m o d ł y o d w r ó c i s z od nas p o w ó d ź l u b sprowadzisz deszcz w o d p o w i e d n i m czasie, b y w z e s z ł y dobre plony. O sztuce l u d o w e j m o ż n a m ó w i ć w z w i ą z k u ze s p o ł e c z e ń s t w a m i roz­ w a r s t w i o n y m i klasowo jako o sztuce jednej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a . T w ó r c ą s z t u k i l u d o w e j jest klasa c h ł o p s k a , osoby n i e w y k s z t a ł c o n e , u p r a ­ w i a j ą c e hobbystycznie l u b profesjonalnie ( r z e m i o s ł o wiejskie) d z i a ł a l ­ n o ś ć a r t y s t y c z n ą na marginesie p o d s t a w o w y c h z a j ę ć : r o l n i c t w a l u b rze­ m i o s ł a . W t y m znaczeniu plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a b y w całości l u d o w ą . O k r e ś l e n i e to t r a c i j e d n a k sens wobec nieistnienia s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j b ą d ź jej m a ł e g o zaawansowania. Scentralizowane i shierarchizowane o ś r o d k i p a ń s t w o w e k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a , B e n i n u czy D a h o m e j u p o z w a l a j ą śledzić p o s t ę p u j ą c e r o z w a r s t w i e n i e s p o ł e c z n e w n i e ­ k t ó r y c h regionach A f r y k i . W z w i ą z k u z t y m p e w n i badacze dzielą s z t u k ę B e n i n u na s z k o ł ę d w o r s k ą i s z k o ł ę l u d o w ą . M o ż n a p r z y j ą ć t e n p u n k t 7 7 Ten punkt widzenia szczególnie podkreślany jest w publikacjach radzieckich: W. B. M i r i m a n o w, Afriko. Iskusstwo, Moskwa 1967; Iskusstwo iropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Moskwa 1968, pod red. D. Olderogge i G. Czernowa. �206 MAKEK A. KOWALSKI w i d z e n i a z l i c z n y m i jednak z a s t r z e ż e n i a m i , b y nie s n u ć zbyt daleko i d ą c y c h analogii m i ę d z y E u r o p ą a A f r y k ą . L u d o w o ś ć w sztuce a f r y k a ń ­ skiej z a m y k a ł a b y się zatem na k i l k u nielicznych, o k r e ś l o n y c h w czasie obszarach i n o s i ł a b y specyficzny charakter, niezbyt p o r ó w n y w a l n y z e u r o ­ p e j s k i m jej o d p o w i e d n i k i e m . D l a t y c h to p r z y c z y n i n n i badacze s t w i e r d z a j ą , że w A f r y c e sztuka plemienna z a s t ę p o w a ł a s z t u k ę n a r o d o w ą . Stanowisko takie jest do p r z y j ę c i a , gdy przez s z t u k ę n a r o d o w ą b ę d z i e się r o z u m i a ł o s z t u k ę wszyst­ k i c h w a r s t w i klas s p o ł e c z n y c h . Wobec jednak z b y t m a ł e g o s p o ł e c z n e g o r o z w a r s t w i e n i a w A f r y c e , lepiej takich, m o i m zdaniem, p o r ó w n a ń u n i ­ k a ć , b y nie w p r o w a d z a ć z a m ę t u terminologicznego, p o l e g a j ą c e g o na utożsamieniu narodu z plemieniem. Carl Kjersmeier u ż y w a niekiedy zwrotu „rustic art" . W przypadku t ł u m a c z e n i a z w r o t u jako „ s z t u k a w i e j s k a " , r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i po­ dobne do t y c h , j a k i e i s t n i e j ą p r z y p o j ę c i u l u d o w o ś c i . P o w r a c a j ą c do p o ­ j ę c i a p r y m i t y w i z m u s t w i e r d z i ć trzeba, że niesie ono z sobą jeszcze jeden u j e m n y sens. P r y m i t y w n y , c z y l i nieudany, źle w y k o n a n y , pozbawiony g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i . Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć d r u g ą w e r s j ę t ł u m a c z e n i a kjersmeierowskiego „ r u s t i c art", choć w ą t p l i w e , by autor z e c h c i a ł m u n a d a ć t a k i w ł a ś n i e sens. Z p o w o d u z a m ę t u terminologicznego i c z ę s t o ł ą c z ą c y m się z t y m n e g a t y w n y m odczuciem, o k r e ś l e n i e „ s z t u k a p r y m i t y w n a " nie jest n a j ­ w ł a ś c i w s z e . M a n k a m e n t e m jest też r e l a t y w n o ś ć z w r o t u — p r y m i t y w n y , ale wobec czego? K o n i e c z n y jest zatem u k ł a d odniesienia, k t ó r y nie z a w ­ sze b y w a p r e c y z y j n y i a d e k w a t n y . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że np. sztuka Baluba jest p r y m i t y w n a wobec p e w n y c h s t y l ó w europejskich, ale sztuka p l e ­ mienia Wahehe jest p r y m i t y w n a wobec Baluba. Tymczasem j e d n ą i d r u g ą o k r e ś l a się t y m s a m y m m i a n e m p r y m i t y w n y c h , podobnie j a k i d z i e ł a B e n i n u , p o r ó w n y w a l n e z n a j l e p s z y m i p r z y k ł a d a m i s z t u k i europejskiej. W celu p r z e z w y c i ę ż e n i a p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j t r u d n o ś c i poszuki­ wano innego nazewnictwa, wiele jednak t e r m i n ó w w y d a j e się b y ć n i e ­ odpowiednich ani w o l n y c h od s u b i e k t y w n e g o znaczenia. U ż y w a n y n i e ­ k i e d y z w r o t „ s z t u k a k r a j o w c ó w " (native art) nie w y d a j e się b y ć w ł a ś c i w y dlatego c h o c i a ż b y , że wszyscy ludzie są k r a j o w c a m i w e w ł a s n y m k r a j u . Z p u n k t u widzenia Polaka, s z t u k ą k r a j o w c ó w m o ż e b y ć np. sztuka ho­ lenderska. N a s t ę p n i e niezaakcentowane jest z r ó ż n i c o w a n i e s t y l ó w i ź r ó d ­ ł a t r a d y c j i t k w i ą c e u podstaw sztuki. A p r z e c i e ż osiągnięcia a r t y s t y c z ­ ne b y w a j ą w y n i k i e m c i ą g ł e g o r o z w o j u s z t u k i — m i m o iż w k o n t e k ś c i e p l e m i e n n y m z a k ł a d a ona n i e u s t a n n y n a w r ó t do p o c z ą t k ó w — z m i a n , 8 9 A. C. T r o j a n , Sztuka czarnej Afryki, Warszawa Kjersmeier, African Negro Sculptures, 1973. London 1947. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 207 k r z y ż o w a n i a się najrozmaitszych w p ł y w ó w i tendencji, t a k k r a j o w y c h , j a k i p o z a k r a j o w y c h , m i m o sporej stagnacji k u l t u r p l e m i e n n y c h . Natomiast nazwa sztuka dzikich (aborigines, savages) niesie z s o b ą w y r a ź n i e ujemne znaczenie. Sugeruje, że „ d z i c y " nie p o t r a f i ą t w o r z y ć r o z w i n i ę t y c h dzieł a r t y s t y c z n y c h , a to, co w y c h o d z i z i c h r ą k , ma cha­ r a k t e r zaledwie ciekawostek etnograficznych. Sam f a k t j e d n a k istnienia s z t u k i w t a k o k r e ś l a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h ś w i a d c z y o t y m , że „ d z i c y " nie s ą „ d z i k i m i " , jeśli p r o d u k u j ą o b i e k t y o w y s o k i c h w a l o r a c h f o r m a l ­ n y c h i estetycznych. T e r m i n w rodzaju „ s z t u k a egzotyczna" jest z b y t r o m a n t y c z n y i w g r u n ­ cie rzeczy nic nie m ó w i ą c y . O k r e ś l e n i e to nie w y j a ś n i a zasad i z a ł o ż e ń s z t u k i p l e m i e n n e j , procesu jej r o z w o j u , a n i k i e r u n k ó w w n i e j d o m i n u ­ j ą c y c h . Nawiasem m ó w i ą c A f r y k a ń c z y k o w i egzotyczna w y d a ć się m o ż e sztuka europejska, t a k j a k o n g i ś u nas entuzjazmowano s i ę e g z o t y k ą Podhala, j a k dla S k a n d y n a w ó w egzotyczna b y w a ł a sztuka w ł o s k a . Tak w i ę c t e r m i n ó w , podobnie z r e s z t ą j a k poprzednie, ma jeszcze j e d n ą w a d ę — jest europocentryczny i z tego p u n k t u w i d z e n i a ocenia s z t u k ę i n n y c h o b s z a r ó w i l u d ó w . Sztuka egzotyczna, zatem inna n i ż o b o w i ą ­ z u j ą c a i o g ó l n i e znana, a co za t y m idzie d z i w n a i nie odpowiednia. N i e zadowala t e ż nazwa w rodzaju „ s z t u k a t r a d y c y j n a " . K ł a d z i e ona nacisk t y l k o na r o z w ó j h i s t o r y c z n y oraz wskazanie ź r ó d e ł i p o c z ą t k ó w sztuki. Jest zachowawcza, nie w y d o b y w a e l e m e n t ó w zmian. B r a k w niej oceny o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h i w y e k s p o n o w a n i a z e s p o ł u cech t y p o w y c h dla konkretnego regionu, l u d u i k o n t y n e n t u . N a z w ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć r ó w n i e dobrze i do k i e r u n k ó w europejskich. T r a d y c y j n a jest dla nas np. sztuka r o m a ń s k a czy gotycka. D l a w s p ó ł c z e s n e g o A f r y k a ń c z y k a t r a d y ­ cyjna jest sztuka Ife, Sao l u b dzieła w y s z ł e z k r ę g u Master of B u l i w K o n g o . Natomiast nie n a l e ż ą w ś c i s ł y m sensie tego s ł o w a do- s z t u k i t r a d y c y j n e j w s p ó ł c z e ś n i e w y k o n y w a n e prace, c h o c i a ż b y n a w e t p o w s t a ł e na podstawie t r a d y c y j n y c h s c h e m a t ó w . T e r m i n ten s ł u s z n i e p o d k r e ś l a pewnego rodzaju z a c h o w a w c z o ś ć s z t u k i i nieustanne powtarzanie usta­ l o n y c h w z o r ó w t e m a t y c z n y c h i f o r m a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla prac w y s z ł y c h z k r ę g u k u l t u r p l e m i e n n y c h , nie w y j a ś n i a w s z a k ż e p ó ź ­ niejszego i c h z r ó ż n i c o w a n i a i w y k s z t a ł c e n i a się w i e l u o d r ę b n y c h s t y l ó w . C z ę s t o u ż y w a n e jest o k r e ś l e n i e „ s z t u k a m u r z y ń s k a " (negro art, l ' a r t negre). N i e jest ono jednak p r a w i d ł o w e . M ó w i , a i to n i e z b y t d o k ł a d n i e , jakiego t y p u antropologicznego i rasowego l u d z i e są t w ó r c a m i o k r e ś l o ­ n y c h o b i e k t ó w . M o ż n a r o z u m i e ć pod t y m o k r e ś l e n i e m r ó w n i e ż t w ó r c z o ś ć M u r z y n ó w a m e r y k a ń s k i c h , co niepotrzebnie rozszerza zakres p o j ę c i a . Nie istnieje t a k i z w r o t j a k „ s z t u k a B i a ł y c h " . Z tego t e ż w z g l ę d u p o j ę c i e s z t u k i m u r z y ń s k i e j w y d a j e się nie m i e ć r a c j i b y t u . To, co u s p r a w i e d l i w i a jego stosowanie, to intencja sprecyzowania l u d ó w i s p o ł e c z e ń s t w , do �208 MAREK A. KOWALSKI k t ó r y c h o d n o s z ą się r o z w a ż a n i a w p r z y p a d k u analizy i opisu s z t u k i A f r y k i . Chodzi w i ę c po p r o s t u o k r ó t s z ą f o r m ę s f o r m u ł o w a n i a : sztuka l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h A f r y k ę na p o ł u d n i e od Sahary, z w y ł ą c z e n i e m i s t n i e j ą c y c h t a m s p o ł e c z e ń s t w i g r u p pochodzenia n i e a f r y k a ń s k i e g o . F o r m a k r ó t s z a , lecz n i e z b y t s z c z ę ś l i w a . W ostatnich latach p o j a w i ł y się p r ó b y w p r o w a d z e n i a n a z w y „ s z t u k a l u d ó w o b s z a r ó w n i e r o z w i n i ę t y c h " , a t o dla u n i k n i ę c i a o k r e ś l e n i a : p r y ­ m i t y w i z m , j a k o zbyt r a ż ą c e g o . A l e p o j ę c i e „ n i e r o z w o j u " opiera się na p o r ó w n a n i u o s i ą g n i ę ć technologicznych E u r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j z p l e m i e n n y m i i t r a d y c y j n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i A f r y k i , Oceanii i w i ę k ­ szości k r a j ó w A z j i . Nie ma to nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i z a ś sens jest identyczny ze z w r o t e m : sztuka p r y m i t y w n a . N a l e ż y raz jeszcze p o d k r e ś l i ć , że n i e s p o s ó b p o r ó w n y w a ć r o z w o j u s z t u k i z r o z w o j e m t e c h n i k i . Obie te dziedziny k i e r u j ą się s w o i s t y m i zasadami, nie zawsze ze s o b ą z g o d n y m i . Nadto t e r m i n , poprzez p o ł o ż e n i e akcentu na zacofanie, też może przypominać kolonialną eksploatację obszarów nierozwiniętych, a zatem nie s p e ł n i a w y m o g u u n i k n i ę c i a z b y t drastycznego s f o r m u ł o ­ wania. Przeanalizowane w y ż e j o k r e ś l e n i a , j a k sztuka k r a j o w c ó w , dzikich, egzotyczna, t r a d y c y j n a , m u r z y ń s k a , p r y m i t y w n a , i t d . , p o s i a d a j ą wresz­ cie t ę s a m ą n i e d o g o d n o ś ć , co z w r o t : sztuka A f r y k i . S p r o w a d z a j ą m i a ­ n o w i c i e do w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a najrozmaitsze o d r ę b n e style, f o r m y , tendencje i zasady l e ż ą c e u podstaw l o k a l n y c h , c z ę s t o d o s y ć w ą s k i c h s t y l ó w plemiennych. P a u l W i n g e r t , k t ó r y przeprowadza d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę t e r m i n o l o ­ g i c z n ą i z n a c z e n i o w ą omawianego t u p r o b l e m u , m i m o w ł a s n y c h u w a g k r y t y c z n y c h w y s u w a jednak p r o p o z y c j ę pozostania p r z y historycznej nazwie sztuka p r y m i t y w n a , p o s t u l u j ą c nadanie jej innego, odmiennego od przedstawionych znaczenia . Oparte ono m i a ł o b y ć na stwierdzeniu, ż e t z w . k u l t u r y p r y m i t y w n e r o z w i j a j ą się w ś c i s ł y m p o w i ą z a n i u z i n ­ s t r u m e n t a l n y m i , zasadniczymi w y m o g a m i ż y c i o w y m i , nie zdegradowa­ n y m i przez potrzeby w y ż s z e g o r z ę d u . Ta propozycja zbliża się w p e w n y m sensie do niemieckiego t e r m i n u „ K u n s t der N a t u r v ó l k e r " b ą d ź d u ń s k i e g o „ K u n s t der N a t u r f o l k " , w p r z e c i w i e ń s t w i e do o k r e ś l e n i a „ K u l t u r f o l k " , o z n a c z a j ą c e g o l u d y A z j i (Dalekiego Wschodu, I n d i i i k r a j ó w arabskich) oraz A m e r y k i P r e k o l u m b i j s k i e j . K u l t u r y p r y m i t y w n e , w znaczeniu na­ d a n y m i m przez W i n g e r t a , o d n o s i ł y b y się w i ę c do l u d ó w A f r y k i za­ m i e s z k u j ą c y c h na p o ł u d n i e od Sahary do E s k i m o s ó w , I n d i a n , mieszkan­ 1 0 11 ie wiele z tych określeń w y s z ł o już dawno z użycia i pojawia się sporadycz­ nie jedynie dla podkreślenia tkwiących w nich ciekawostek historycznych. 1 1 P. Wingert, Primitive Art, New York 1962. �PLEMIENNA SZTUKA 209 AFRYKI ców Australii, wyspiarzy Pacyfiku i tubylców pewnych obszarów A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j w okresie i c h o d k r y c i a przez E u r o p e j c z y k ó w . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " b y ł b y w i ę c w t y m znaczeniu u ś w i ę c o n y przez h i s t o r i ę i p o w i ą z a n y z k u l t u r a m i , k t ó r e z o s t a ł y poznane przez E u r o p e j c z y k ó w w erze o d k r y ć i b a d a ń , natomiast nie m i a ł b y ó w p r z y ­ m i o t n i k p r e t e n s j i do oceny t y c h k u l t u r , a zatem ujemnego znaczenia. Podobnie r o z w i j a swoje p o g l ą d y R a l p h L i n t o n . W e d ł u g niego t e r m i n p r y m i t y w n y u ż y w a n y b y w a w trzech znaczeniach: a) do o k r e ś l e n i a s z t u k i l u d ó w poznanych przez E u r o p ę w dobie wczesnych o d k r y ć geo­ graficznych; b) do o k r e ś l e n i a dzieł s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j w y k o n y w a n y c h przez osoby nie p o s i a d a j ą c e formalnego w y k s z t a ł c e n i a ; c) do o k r e ś l e n i a s z t u k i m a ł y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h o s i ą g n i ę c i a techniczne pozo­ s t a j ą daleko w t y l e za r o z w o j e m c y w i l i z a c y j n y m w i e l k i c h k u l t u r E u ­ r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j . Sztuka p r y m i t y w n a w i ą z a ł a b y się zatem z o s t a t n i m znaczeniem tego t e r m i n u , znaczeniem n a d a n y m i o k r e ś l o ­ n y m przez h i s t o r i ę i nie m a j ą c y m obecnie ujemnego zabarwienia . N e g a t y w n ą s t r o n ą podobnego u j ę c i a , tak W i n g e r t a j a k i L i n t o n a , jest f a k t z a m ę t u terminologicznego, p r ó b a z a ś przeforsowania nowego znaczenia nie zawsze daje p o m y ś l n e w y n i k i , m u s i b o w i e m p r z e ł a m a ć w i e l o w i e k o w e n a w y k i m y ś l o w e . N a l e ż a ł o b y z r e s z t ą uprzednio z d e f i n i o w a ć pewne idee k u l t u r o w e i m y ś l i , dla nadania t e r m i n o w i „ p r y m i t y w n o ś ć " specjalnego znaczenia z w i ą z a n e g o ze s z t u k ą . Natomiast A d r i a n A . Gerbrands proponuje n a z w ę : „ s z t u k a n i e e u r o ­ pejska", dla sztuki l u d ó w A f r y k i , Oceanii, A z j i i A m e r y k i . 'Uzasad­ nienie tej nazwy, opartej na p r z e c i w s t a w i e n i u s z t u k i europejskiej sztu­ k o m p o w s t a ł y m i r o z w i j a j ą c y m się na i n n y c h k o n t y n e n t a c h , l e ż y w sfe­ rze o d m i e n n y c h t r a d y c j i zasad i d r ó g e w o l u c j i artystycznej. W Europie są one z w i ą z a n e z zaspokojeniem potrzeb ponadpodstawowych, t a k i c h jak w r a ż l i w o ś ć estetyczna, poczucie p i ę k n a , poszukiwanie emocji i n t e ­ l e k t u a l n y c h , w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t , l i n i ę , b a r w ę . O p a r t a jest t e ż na ustalonych od lat, przez s z k o ł y i teorie, zasad takich, j a k g ł ę b i a , t r ó j ­ w y m i a r o w o ś ć , p e r s p e k t y w a , operowanie b r y ł ą , linią, p ł a s z c z y z n ą i k o ­ lorem. Jej podstawy, w y w o d z ą c e s i ę ze s t a r o ż y t n o ś c i , k s z t a ł t o w a n e na­ s t ę p n i e w ś r e d n i o w i e c z n y c h warsztatach r z e m i e ś l n i c z y c h — m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich — zyskały później podbudowę teoretyczną narzuconą przez s z k o ł y i akademie, a b i o r ą c ą s w ó j r o d o w ó d jeszcze ze sztuki sta­ r o ż y t n e j G r e c j i . Sztuka europejska jest w i ę c s z t u k ą u c z o n ą , p o s i a d a j ą c ą 1 2 1 3 1 2 R. L i n t o n , Primitive Art, [w:] E . E l i s o f o n i W. F a g g , The Sculp­ ture of Africa, New York 1958. A. G e r b r a n d s , Art as an element of culture, especially in Negro-Africa, Leiden 1957. 1 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �210 MAREK A. KOWALSKI t e o r i ę i o b o w i ą z u j ą c e k o n w e n c j e . A w a n g a r d o w e k i e r u n k i nie o d r z u c a j ą tego dziedzictwa, lecz d z i a ł a j ą w y b i ó r c z o , do ustalonych zasad d o d a j ą c nowe, k t ó r e z biegiem czasu t e ż s t a j ą s i ę k l a s y c z n y m i . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć dzieje i m p r e s j o n i z m u czy k u b i z m u . Sztuka l u d o w a z a ś jest bocznym n u r t e m s z t u k i w y k s z t a ł c o n e j , k t ó r y p o c z ą ł w z b i e r a ć w dobie rozpadu ś r e d n i o w i e c z n y c h w a r s z t a t ó w a r t y s t y c z n y c h w okresie renesansu — na w a r s z t a t y miejskie, o b s ł u g u j ą c e p a t r y c j a t i d w o r y magnackie oraz warsztaty p r o w i n c j o n a l n e z a s p o k a j a j ą c e potrzeby w s i , m a ł y c h miaste­ czek i drobnej szlachty. Bazuje ona na schematach sztuki e l i t a r n e j , k t ó r e u s t ę p u j ą c miejsca n o w y m p r ą d o m a r t y s t y c z n y m p r z e c h o d z i ł y do k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń w a r s z t a t ó w i a r t y s t ó w p r o w i n c j o n a l n y c h . T e n t y p roz­ w o j u s z t u k i nie ma o d p o w i e d n i k a w ś r ó d m n i e j e w o l u o w a n y c h s p o ł e ­ c z e ń s t w A f r y k i Czarnej, z w y j ą t k i e m m o ż e p e w n y c h p o d o b i e ń s t w w sztuce B e n i n u . W proponowanej przez Gerbrandsa t e r m i n o l o g i i k r y j ą s i ę zatem d w a sposoby o k r e ś l e n i a s z t u k i : przez s z c z e g ó ł o w e w y l i c z e n i e l u d ó w , k t ó r e p r o d u k u j ą o k r e ś l o n e d z i e ł a artystyczne, a przez to wskazanie ź r ó d ł a i c h pochodzenia; oraz przez w s p o m n i a n ą j u ż w y ż e j c h a r a k t e r y ­ s t y k ę tej s z t u k i jako t r a d y c y j n e j i p r y m i t y w n e j , w sensie s u g e r o w a n y m przez W i n g e r t a . P o j ę c i e to jest jednak nader szerokie. M o ż n a b o w i e m p o d c i ą g n ą ć p o d nie s u b t e l n ą i w y r a f i n o w a n ą s z t u k ę c y w i l i z a c j i azjatyc­ k i c h : I n d i i i Dalekiego Wschodu, w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę a m e r y k a ń s k ą z ta­ k i m i k i e r u n k a m i ł ą c z n i e , j a k p o p u l a r art, optic art, psychodelic a r t , wreszcie — m e k s y k a ń s k i e m ú r a l e . W k a ż d y m z t y c h p r z y p a d k ó w , t r z y ­ m a j ą c się ściśle nazwy, b ę d z i e m y m i e l i do czynienia ze s z t u k ą nieeuro­ pejską. W t y m k o n t e k ś c i e i n t e r e s u j ą c e jest stanowisko Bogdana M o l i ń s k i e g o , k t ó r y w odniesieniu do s z t u k i daje p r o p o z y c j ę t ł u m a c z e n i a z w r o t u : p r i m i t i v e , p r i m i t i f — na p i e r w o t n o ś ć , t e r m i n b o w i e m „ p r y m i t y w n o ś ć " jest zbyt w a r t o ś c i u j ą c y . Natomiast sens p r z y j ę c i a t ł u m a c z e n i a p i e r w o t ­ n o ś ć m o t y w u j e M o l i ń s k i m o ż l i w o ś c i ą jego w y m i a n y na p l e m i e n n o ś ć , co dobrze t ł u m a c z y u k ł a d s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h w ś r ó d w i ę k s z o ś c i l u d ó w a f r y k a ń s k i c h i stanu i c h k u l t u r y . Z a r ó w n o Gerbrands j a k i W i n g e r t o d r z u c a j ą n a z w ę sztuka plemienna. O k r e ś l a j ą j ą j a k o n i e z b y t w ł a ś c i w ą , ze w z g l ę d u na to, że w i e l e l u d ó w p i e r w o t n y c h nie posiada n a d r z ę d n e j , plemiennej i n s t y t u c j i władzy u 15 1 4 Kierunki te, zresztą wiele z nich o żywotach nader krótkotrwałych, będą­ cych raczej przejściowymi modami, noszą miano współczesnej awangardy, łączy ich próba odejścia od dotychczasowych kanonów sztuki i wprowadzenie nowych z a ­ sad wypowiedzi artystycznej. B. M o l i ń s k i , Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Prze­ gląd Socjologiczny", t. 19/1: 1965. 1 5 �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 211 (Buszmeni, K i k u y u , Makonde), i n n e z a ś l u d y l e g i t y m u j ą c e się i n t e r e s u ­ j ą c y m i d z i e ł a m i s z t u k i , w y r o s ł y ponad o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą (Joruba, Bakongo) . N i e m n i e j jednak n a w e t l u d y niezintegrowane ł ą c z ą się czasem w g r u p y z d o r a ź n i e , w m i a r ę potrzeb, s t o j ą c y m na czele w o d z e m l u b s t a r s z y z n ą . J e ś l i n a w e t w i ę ź ta nie jest t r w a ł a , to stanowi z a c z ą t e k i n s t y t u c j i p l e m i e n ­ n y c h , wspomaganych przez ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o pochodzenia, w s p ó l n e j k u l t u r y . C h o c i a ż w i ę c g r u p y te nie p o s i a d a j ą s t r u k t u r y plemiennej, t w o ­ rzą jednak zorganizowaną w pewien sposób jednostkę nawiązującą u k ł a ­ d e m r e l a c j i w z a j e m n y c h do plemienia. Z drugiej strony w systemach scentralizowanych i s t n i e j ą silne elementy dawnej w i ę z i p l e m i e n n e j . Wreszcie najbardziej charakterystyczne i t y p o w e p r z y k ł a d y s z t u k i pocho­ d z ą od l u d ó w o s t r u k t u r z e p l e m i e n n e j . Natomiast w ś w i e t l e dotychcza­ sowych b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i autonomiczne (Buszmeni, Pigmeje) n i e m o g ą w y k a z a ć się o s i ą g n i ę c i a m i w dziedzinie p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a w i ę c n a j ­ bardziej t y p o w e j dla plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . O k r e ś l e n i e „ s z t u k a p l e m i e n n a " w y d a j e się n a j s z c z ę ś l i w s z e , m i m o w i e l u z a s t r z e ż e ń , k t ó r e m o ż n a i do niego zgłosić. M ó w i ono o ź r ó d ł a c h powstania i pochodzenia o b i e k t ó w sztuki w ś r ó d znacznej w i ę k s z o ś c i l u d ó w A f r y k i , 0 ź r ó d ł a c h i c h inspiracji t w ó r c z e j w t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h sy­ stemach s p o ł e c z n y c h . K r y j e s i ę w n i m r ó w n i e ż w i a d o m o ś ć o r ó ż n i c a c h s t y l i s t y c z n y c h . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y b o w i e m r o z u m i e ć t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą r o z m a i t y c h p l e m i o n , z j e j z r ó ż n i c o w a n i e m r e g i o n a l n y m 1 f o r m a l n y m . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y t e ż r o z u m i e ć t w ó r c z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w , k t ó r e nie w e s z ł y jeszcze w p e ł n i w s f e r ę u r b a n i z a c j i i i n d u s t r a l i z a c j i i w ś r ó d k t ó r y c h w i ę z i plemienne są jeszcze t r w a ł e , j a k też, s i ę g a j ą c do h i s t o r i i , t r a d y c y j n ą s z t u k ę p l e m i o n A f r y k i , przed z m i a ­ n a m i , jakie w i c h k u l t u r z e w p r o w a d z i ł k o n t a k t z E u r o p ą . Operowanie z w r o t e m „ s z t u k a A f r y k i " (albo a f r y k a ń s k a ) o t y l e jest m o ż l i w e , ż e w y k s z t a ł c o n a sztuka akademicka stawia na t y m k o n t y n e n c i e dopiero pierwsze k r o k i . Nadto p o j ę c i e „ s z t u k a A f r y k i " ma koneksje historyczne u t o ż s a m i a j ą c e j e z t e r m i n e m „ s z t u k a plemienna", sztuka z a ś akademicka ś w i a d o m i e stara się n a w i ą z y w a ć do a r t y s t y c z n y c h t r a d y c j i p l e m i e n n y c h , co jest widoczne w pracach bodaj w i ę k s z o ś c i w y k s z t a ł c o ­ n y c h p l a s t y k ó w a f r y k a ń s k i c h . Wreszcie sztuka A f r y k i P ó ł n o c n e j o k r e ś l a ­ na jest m i a n e m arabskiej i t r a k t o w a n a j a k o część k u l t u r y arabskiej, ł ą c z n i e z t w ó r c z o ś c i ą k r a j ó w B l i s k i e g o Wschodu. Polscy autorzy s t o s u j ą coraz częściej p o j ę c i e : sztuka plemienna jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c e badanemu p r o b l e m o w i . Jako jeden z p i e r w s z y c h p o d j ą ł je K r z y s z t o f M a k u l s k i w i ą ż ą c s z t u k ę z charakterem t r a d y c y j n y c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń 16 1 6 Por. przyp. 11 i 13. �212 MAREK A. KOWALSKI skich. W e d ł u g niego, p o n i e w a ż ż y c i e j e d n o s t k i p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o ż y c i u plemienia i j e m u m i a ł o s ł u ż y ć , t e d y i sztuka p o r z ą d k o w a ł a ele­ m e n t y r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , gospodarczej i k u l t u r o w e j w o k ó ł p o d ­ s t a w o w y c h , ponadczasowych w a r t o ś c i p l e m i e n n y c h . 1 7 Z A G A D N I E N I A TREŚCI W P L E M I E N N E J SZTUCE AFRYKI Dotychczasowe r o z w a ż a n i a s z ł y w k i e r u n k u w y b o r u najbardziej o d ­ powiedniego t e r m i n u , lecz b y n a j m n i e j nie d e f i n i c j i . B y z a p r o p o n o w a ć n a z w ę , n a l e ż y przede w s z y s t k i m o k r e ś l i ć t r e ś ć zagadnienia. O d w r ó c e n i e s y t u a c j i jest atoli pozorne. R o z p o c z ę c i e analizy od k w e s t i i nazewnictwa ma na celu ustalenie p u n k t u widzenia, z jakiego n a l e ż y o c e n i a ć i o k r e ś l a ć p l e m i e n n ą s z t u k ę a f r y k a ń s k ą oraz znalezienie d r o g i •—• przez odrzucenie nieodpowiednich t e r m i n ó w — p r o w a d z ą c e j do o d k r y c i a i s t o t y p r o b l e m u i jego d e f i n i c j i . N i e m a w t y m w z g l ę d z i e d o k ł a d n y c h s f o r m u ł o w a ń , co świadczy o trudnościach związanych z generalnym określeniem sztuki plemiennej i n i e s i o n y m przez n i ą b a g a ż e m p o j ę ć i idei. W r o z w a ż a n i a c h na t e m a t plemiennej s z t u k i A f r y k i p r z e w a ż a j ą d w a zasadnicze u j ę c i a : funkcjonalne — k o n c e n t r u j ą c e się na znaczeniu spo­ ł e c z n y m , na z w i ą z k a c h z r e l i g i ą , m a g i ą , t r a d y c j ą i e l e m e n t a m i ł ą c z n o ś c i w e w n ą t r z p l e m i e n n e j , oraz estetyczne — z k t ó r y m w i ą ż ą się t e ż p o g l ą d y technologiczne. K a ż d e ze stanowisk posiada niezaprzeczalne w a l o r y , w y ­ j a ś n i a j ą c e p r o b l e m y z o k r e ś l o n e g o p u n k t u widzenia. J e d n o s t r o n n o ś ć nie w y n i k a b y n a j m n i e j ze schematyzmu czy negowania i n n y c h c z y n n i k ó w l u b w a r t o ś c i o d m i e n n y c h s p o j r z e ń , lecz z analizy p o d p o r z ą d k o w a n e j k o n ­ k r e t n y m z a ł o ż e n i o m b a d a w c z y m i s t o j ą c y m przed n i m i celom. O b i e k t y s z t u k i plemiennej t r a k t o w a n o p o c z ą t k o w o j a k o kurioza. Ł ą ­ c z y ł o się to z u j ę c i e m f u n k c j o n a l n y m . Lecz o w ą s z t u k ę d z i k i c h , j a k j ą n i e g d y ś zwano, t r a k t o w a n o nieco w s t y d l i w i e . Jej „ o d k r y c i e " dokonane przez g r u p ę a r t y s t ó w z a w a n g a r d o w y c h k r ę g ó w p a r y s k i c h d a ł o w efekcie r o z w ó j spojrzenia estetycznego, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a s ł y n n a praca C a r l a Einsteina, Neger plastik. Ó w p r ą d estetyczny r o z p a l i ł w Europie entuzjazm dla s z t u k i a f r y k a ń s k i e j k o n c e n t r u j ą c y się na p i ę k n i e i d y n a ­ m i z m i e p r z e d m i o t u . Stanowisko to w y n i k a ł o z fascynacji wobec z e t k n i ę c i a s i ę z c a ł k o w i c i e o d m i e n n y m i k a n o n a m i f o r m y . Przestano natomiast 1 7 K . Makulski — głos w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, opu­ blikowany: „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1967. Pomijam tu inne wątki poru­ szone przez autora wypowiedzi, nie wiążące się jednak bezpośrednio z zagadnie­ niem. W publikacjach innych polskich autorów przyjmują się pojęcia: sztuka ple­ mienna, sztuka Afryki, czy też plemienna sztuka afrykańska, aczkolwiek jeszcze obwarowane wyjaśnieniami. Świadczy to jednakże o trafności terminu. Por. T r o ­ j a n , op. cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 213 z w r a c a ć u w a g ę na f u n k c j ę i znaczenie dzieł, t r a k t u j ą c je jako b y t y oder­ wane, r o z p a t r y w a n e t y l k o w ś w i e t l e p o j ę ć plastycznych. Przeciw t e n ­ dencji estetycznej z r o d z i ł a się kolejna reakcja m a j ą c a na celu badanie r o l i d z i e ł a . P o j a w i ł y się r o z w a ż a n i a k ł a d ą c e nacisk na s p o ł e c z n y kontekst prac, i c h znaczenie magiczne i religijne, s ł o w e m na to, co z o s t a ł o po­ m i n i ę t e przez w c z e ś n i e j s z y c h a u t o r ó w : a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki. Z w r o t w k i e r u n k u poszukiwania s p o ł e c z n e g o p o d ł o ż a b y ł tak silny, że symboliczna istota s z t u k i plemiennej s t a ł a się niejasna i n i e z r o z u m i a ł a . N a d t o z u p e ł n i e pomijano w a l o r y plastyczne. Plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a p r a w i e zawsze wysoce f u n k c j o n a l n a i u ż y t k o w a . I s t n i a ł a w s z a k ż e , acz marginesowo, w ś r ó d p e w n y c h p l e m i o n , tendencja do s p o g l ą d a n i a na dzieło, j a k na obiekt sztuki, na obiekt a r t y s t y c z n y , a nie t y l k o p r z e d m i o t k u l t u czy m a g i i . Historia z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą p l e m i e n n ą , to historia zmiennej na p r z e m i a n d o m i n a c j i jednego z d w ó c h u j ę ć : estetycznego l u b f u n k c j o n a l ­ nego. Dopiero ostatnio p r ó b u j e się s p o g l ą d a ć na dzieło s z t u k i od i n n e j jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego a r t y s t y , b y d z i ę k i t e m u w y j a ś n i ć z a w i ł y psychologicznie proces t w ó r c z y , ' z n a l e ź ć m o t y w a c j e s k ł a ­ n i a j ą c e do p o d j ę c i a tej pracy, u c h w y c i ć r ó ż n i c e m i ę d z y a r t y s t ą a rze­ m i e ś l n i k i e m . P r ó b ę odpowiedzi na to zagadnienie p o d e j m o w a l i Hans H i m m e l h e b e r , M a r c e l Griaule, Justine M . C o r d w e l l i P. Y . L . V a n d e n houte , ale p r o b l e m jest jeszcze o t w a r t y . Tendencja jest o t y l e w a ż n a , że m o ż e o k a z a ć się cenną* p o m o c ą w znalezieniu klucza do p e ł n e g o zrozumienia i s t o t y plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . P e ł n ą a t o l i o d p o w i e d ź m o ż n a z n a l e ź ć we w s z y s t k i c h trzech k i e r u n k a c h badawczych — f u n k c j o ­ n a l n y m , estetycznym i psychologicznym — w z i ę t y c h ł ą c z n i e . L e o n h a r d A d a m p r ó b u j e w y k r y ć w d z i a ł a l n o ś c i artystycznej wszyst­ k i c h t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h p e w n e n a d r z ę d n e w a r t o ś c i . Pisze on, że sztuka p r y m i t y w n a , to ustawiczne powtarzanie t y c h samych f o r m u ś w i ę ­ conych przez t r a d y c j ę . Z b l i ż a j ą c się z a ś bardziej do p r z e d m i o t u r o z w a ż a ń stwierdza, że sztuka A f r y k i jest t y m , co elementarne, to z a ś co elemen­ tarne, jest e s e n c j ą ż y c i a . P r o s t y zabieg logiczny w s k a z y w a ł b y w i ę c , że sztuka jest e s e n c j ą ż y c i a l u d ó w p r y m i t y w n y c h , a zatem t y m elementem k u l t u r y , w o k ó ł k t ó r e g o k o n c e n t r u j e się a k t y w n o ś ć g r u p y . M y ś l t ę p o d j ą ł w c z e ś n i e j G. A . Stevens. U t r z y m u j e on, ż e sztuka p r y m i t y w n a jest n a j ­ bardziej c z y s t ą i s z c z e r ą f o r m ą w y p o w i e d z i artystycznej, p o n i e w a ż idee 18 1 9 1 8 Wymienić m o ż n a przykładowo: H . H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, [w:] Technique and Personality in Primitive Art. New York 1963; J . M. C o r d w e l l , African Art, [w:] Continuity and Change in African Cultures, Chicago 1959; P. Y . L . V a n d e n h o u t e , Poro en masker, „Kongo—Overzee", 1952. L . A d a m , Art Primitif, Paris 1959. 1 9 �214 MAREK A. KOWALSKI swoje czerpie b e z p o ś r e d n i o z r e l i g i i i d o ś w i a d c z e n i a duchowego. N i e jest natomiast s z t u k ą dla sztuki, a zatem nie w y n i k a t y l k o z zawodowej, r z e m i e ś l n i c z e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y . J e ś l i w i ę c A d a m w sztuce u p a t r u j e o g n i s k o w ą k u l t u r y plemiennej, to Stevens ł a g o d z i to stanowisko, u w a ­ ż a j ą c , że sztuka nie jest w a r t o ś c i ą s a m ą dla siebie, lecz s t a n o w i odzwier­ ciedlenie w i e r z e ń i postaw psychicznych c z ł o w i e k a . J e d n a k ż e A d a m p ó ź n i e j d o k ł a d n i e j precyzuje swoje p o g l ą d y , zgadza­ j ą c się w rezultacie ze zdaniem Talbota, iż sztuka n i e jest z j a w i s k i e m i z o l o w a n y m , natomiast stanowi i n t e g r a l n ą część c y w i l i z a c j i . W t o p i o n a jest w h i s t o r i ę l u d ó w i z b u d o w a n y c h przez nie k u l t u r . R o z p a t r u j ą c s z t u k ę jako g ł ó w n y c z y n n i k k u l t u r y plemiennej A d a m m a na m y ś l i j e d n o ś ć i n t e l e k t u a l n ą w y r a ż a j ą c ą się w f o r m i e i t r e ś c i r ó ż n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i . Religia stanowi z a ś i n s p i r a c j ę a r t y s t y c z n ą . Sztuka zatem n o s i r e l i g i j n y charakter, jest u ż y t k o w a , s ł u ż y r y t u a ł o w i i m a g i i . P r z y ­ toczony autor o k r e ś l a j ą c s z t u k ę A f r y k i jako e s e n c j ę życia jej t w ó r c ó w (i o d b i o r c ó w ) nie podnosi jej a t o l i do r a n g i d e c y d u j ą c e g o s k ł a d n i k a k u l ­ t u r y d e t e r m i n u j ą c e g o inne dziedziny życia, Podnosi natomiast j e j w a ż n o ś ć w i d o w i s k o w ą i r o l ę s p e ł n i a j ą c ą się w m a t e r i a l n y m odzwierciedleniu w i e r z e ń i m i t ó w . Chodzi prawdopodobnie o to, że w obiektach s z t u k i m o ż ­ na z n a l e ź ć z w i ą z k i ł ą c z ą c e j ą z w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : r e l i g i ą , prawem, magią, gospodarką, polityką i pedagogiką. Artysta zawdzięcza b o w i e m idee ś r o d o w i s k u . W p r a w d z i e a k t t w ó r c z y jest osobistym p r z e ­ ż y c i e m a r t y s t y , ale ś r o d o w i s k o jest o d b i o r c ą dzieła, k t ó r e t k w i w t r a d y c j i grupy. M a r c e l G r i a u l e z a ś pisze z w i ę ź l e , że sztuka jest m a t e r i a l n ą p r o j e k c j ą m i t ó w i kosmogonii plemiennej, z w i ą z a n ą z r y t u a ł e m i u t y l i t a r n ą dzia­ łalnością społeczności . P r ó b y o k r e ś l e n i a sensu i t r e ś c i s z t u k i p l e m i e n n e j w r a m a c h k r ó t k i c h d e f i n i c j i są w i ę c c z ę s t o s f o r m u ł o w a n i a m i r o m a n t y c z n y m i , lecz n i e z b y t ś c i s ł y m i . Ś w i a d c z ą one o t r u d n o ś c i a c h d e f i n i c y j n y c h , p o z o s t a w i a j ą o t w a r ­ te pole dla dalszych p o s z u k i w a ń . W i ę c e j natomiast nadziei b u d z ą szersze o m ó w i e n i a , bardziej p o ż y t e c z n e n i ż z w i ę z ł e definicje. D a j ą b o w i e m do­ k ł a d n i e j s z y w g l ą d w i s t o t ę p r o b l e m u . T u r ó w n i e ż reprezentowane są r ó ż n e p u n k t y widzenia. E c k a r t von S y d o w za n a j w a ż n i e j s z e dla s z t u k i plemiennej w A f r y c e uznaje elementy f o r m y i ekspresji. W y c h o d z ą c od l o k a l n y c h r e g u ł m o r a l 2 0 2 1 2 2 2 3 2 0 G. A. S t e v e n s , Educational Significance of indigenous [w:] Arts and Crafts of West Africa, red. Michael Sadler, Oxford D. R i c e , The Background of Art, London 1939. L . A d a m , op. cit. M. G r i a u l e , Arts de I'Afrique Noire, Paris 1947. 2 1 2 2 2 8 African 1935. Art, �PLEMIENNA SZTUKA 215 AFRYKI n y c h , r ó ż n y c h od europejskich, ale nie m n i e j ścisłych, w i d z i on w sztuce l u d ó w a f r y k a ń s k i c h g ł ó w n i e t ł o seksualne. S y d o w opiera s i ę na Freudzie i jego kompleksach n e u r o t y c z n o - p ł c i o w y c h , f o r m u j ą c y c h p o d s t a w ę i n s t y ­ t u c j i i o b y c z a j ó w p i e r w o t n y c h . S y d o w znajduje p o d ł o ż e seksualne w s ł u p o w y m k s z t a ł c i e r z e ź b i o k r ą g ł e j f o r m i e masek, u p a r t u j ą c w n i c h symbole fallusa i m a c i e r z y ń s t w a . J e d n a k ż e uczony posuwa się chyba z b y t daleko w swoich p o g l ą d a c h , g d y ż nie zawsze m o ż n a w obiektach s z t u k i plemiennej d o s z u k i w a ć s i ę s y m b o l i k i p ł c i o w e j i r o z r o d c z o ś c i . C z ę s t o pewne f o r m y w y n i k a j ą z m a t e r i a ł u i t e c h n i k i w y k o n a n i a , k t ó r e n a r z u c a j ą t w ó r c y w y b r a n i e o k r e ś l o n e g o k s z t a ł t u dzieł. N i e w s z ę d z i e t e ż s y m b o l i k a m u s i b y ć identyczna i k o j a r z y ć się z k u l t e m p ł o d n o ś c i . Z a c i e ś n i o n y do jednego t y l k o , technologicznego aspektu, jest p o g l ą d Franza Boasa. U w a ż a on, że g d y techniczna o b r ó b k a surowca daje w efek­ cie w y s o k i poziom estetyczny o b i e k t u , w ó w c z a s proces t e n n a z y w a m y s z t u k ą . R ó w n i e ż i proste f o r m y m o g ą o s i ą g n ą ć p e r f e k c j ę f o r m a l n ą . Roz­ p a t r y w a n i e t e j ż e p e r f e k c j i f o r m z technicznego p u n k t u widzenia jest zasadniczym elementem o s ą d u estetycznego. Boas podnosi t e ż r o l ę m a ­ teriału, narzędzi i techniki. W y c h o d z ą c z założeń podobieństwa procesów m y ś l o w y c h c z ł o w i e k a k a ż d e j rasy i k u l t u r y stwierdza, ż e w procesie h i s t o r y c z n y m m o ż e zawarta b y ć o d p o w i e d ź m ó w i ą c a o istocie s z t u k i plemiennej. W t y m k o n t e k ś c i e nie neguje Boas w ę d r ó w e k f o r m , k t ó r e p r z e c h o d z ą c do i n n y c h p l e m i o n n a b i e r a ł y odmiennej t r e ś c i , przystosowa­ nej do k u l t u r y nowego ś r o d o w i s k a . P r y z m a t e m , przez k t ó r y n a l e ż y b a d a ć s z t u k ę p l e m i e n n ą , jest analiza s t y l u , k s z t a ł t u , l i n i i , b r y ł y , s y m e t r i i , p r o ­ p o r c j i i o r n a m e n t u , n a t u r a l i z m u i s y m b o l i k i . D e c y d u j ą c e znaczenie ma w i ę c spojrzenie estetyczne jako w y r a z t e c h n i k i t w ó r c z e j . W s z a k ż e analiza s z t u k i poprzez t e c h n i k ę i t e c h n o l o g i ę t w ó r c z ą nie w y d a j e się b y ć p e ł n a . F o r m y w y n i k a j ą nie t y l k o z technologii i o k r e ś l o n y c h n a r z ę d z i , lecz p o s i a d a j ą r ó w n i e ż aspekt s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y , p o t r a k t o w a n y przez Boasa raczej marginesowo. 2 i 2 5 T e n ostatni p u n k t w y d o b y w a natomiast G e r a l d B e r t h o u d . W e d ł u g niego sztuka jest odbiciem m i t ó w i p o d a ń . W s p o s ó b w i d o c z n y s ł u ż y u p o r z ą d k o w a n i u ś w i a t a , d z i ę k i w y r a ż a j ą c e j się w n i e j filozofii p l e m i e n ­ nej. Jej o b i e k t y p e ł n i ą r o l ę s z k o l e n i o w ą , u ś w i a d a m i a j ą naocznie istnienie z w i ą z k ó w i s t r u k t u r p l e m i e n n y c h . Sztuka b y ł a b y zatem a k t u a l n ą i l u s t r a c j ą s t r u k t u r y s p o ł e c z e ń s t w a i t y p u k u l t u r y p r z e z e ń reprezentowa­ nej. Zasadnicze z a ł o ż e n i a tego stanowiska są n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n e , ale miejscami zbyt o g ó l n e , g d y ż m o ż n a je r o z c i ą g n ą ć nie t y l k o na s z t u k ę l u 2 6 2 4 E . von S y d o w , Primitive Kunst und Psychoanalyse, „Imago", 1927, Leipzig—Wien—Zurich. F . B o a s , Primitive Art, New York 1955. G. B e r t h o u d , Magie, religion et art africains, Geneve 1962. 2 6 26 nr 10: �216 MAREK A. KOWALSKI d ó w p i e r w o t n y c h , lecz r ó w n i e ż i na liczne k i e r u n k i s z t u k i europejskiej. W o g ó l n y c h zarysach podobne, lecz w s z c z e g ó ł a c h nieco odmienne zda­ nie ma Elsy Leuzinger. O k r e ś l a ona s z t u k ę m i a n e m j ę z y k a l u d ó w bezp i ś m i e n n y c h , czy raczej rodzajem pisma. O b i e k t y s z t u k i o p o w i a d a j ą b o w i e m o p r z e s z ł o ś c i g r u p y , j e j h i s t o r i i , m i t a c h i legendach. N a d a j ą o b r z ę d o m k o n i e c z n ą c e r e m o n i a l n o ś ć i p o w a g ę . Religia — w e d ł u g Elsy Leuzinger — jest r o d z i c i e l k ą s z t u k i plemiennej A f r y k i , przekazuje w i e r ­ nie system p o w i ą z a ń i u k ł a d ó w s p o ł e c z n y c h . Stanowisko ł ą c z ą c e s p o ł e c z n y charakter s z t u k i z k o n c e p c j a m i estetycz­ n y m i i technologicznymi zdaje się r e p r e z e n t o w a ć R a l p h L i n t o n . Sztuka p r y m i t y w n a jest w e d ł u g niego zawsze k o n w e n c j o n a l n a i stylizowana. Jej kanony nie w y n i k a j ą z i n d y w i d u a l n e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y , są n a t o ­ miast w y n i k i e m f a k t ó w technologicznych i psychologicznych. N a j w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a j ą te ostatnie. K o n w e n c j a w y p ł y w a z tego, że sztuka jest d z i e ł e m g r u p o w y m , a nie j e d n o s t k o w y m . S ł u ż y m a g i i , a zatem c a ł e m u s p o ł e c z e ń s t w u . Dlatego t e ż u t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h nie ma r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y s z t u k ą a r z e m i o s ł e m . G r u p a ludzka i dziedzictwo k u l t u r y w y w i e r a j ą nieustanny nacisk na powtarzanie t y c h samych f o r m , k t ó r e b ę d ą c p o d p o r z ą d k o w a n e m a g i i i r e l i g i i są w y n i k i e m nie personal­ n y c h , lecz w s p ó l n y c h potrzeb . W jeszcze w i ę k s z e j mierze na r e l i g i i j a k o punkcie odniesienia s z t u k i plemiennej k o n c e n t r u j e s i ę W i l l i a m Fagg. D y n a m i z m i ekspresja s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w y n i k a j ą w e d ł u g jego u j ę c i a z w i t a l i z m u i h i e r a r c h i i sił — p o j ę ć naczelnych i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla w i e r z e ń p l e m i e n ­ n y c h . G ł ó w n y m celem s z t u k i jest przedstawienie d o k t r y n y siły i energii p r z e n i k a j ą c e j c z ł o w i e k a , stworzenia, w ogóle wszelkie b y t y . P o n i e w a ż k a ż d e p l e m i ę posiada s w ó j z a s ó b p o j ę ć r e l i g i j n y c h , zatem na tej bazie plemiennej k s z t a ł t u j e się r ó ż n o r o d n o ś ć s t y l o w a dzieł s z t u k i a f r y k a ń ­ skiej . Douglas Fraser o k r e ś l a a r t y s t y c z n ą d z i a ł a l n o ś ć l u d ó w p i e r w o t n y c h jako w y s o k o r o z w i n i ę t ą s z t u k ę nisko r o z w i n i ę t y c h k u l t u r . Jej celem nie jest zaspokojenie z a p o t r z e b o w a ń estetycznych, lecz w y p e ł n i e n i e zapo­ trzebowania s p o ł e c z n e g o g r u p y , k i e r o w a n e j t r a d y c y j n y m i normami i k o n w e n c j a m i . W s z a k ż e , co poddaje uwadze Fraser, istnieje p e w i e n m a r ­ gines swobody t w ó r c z e j w nadaniu o b i e k t o w i i n d y w i d u a l n e g o w y r a z u . Z r ę c z n y t w ó r c a p o t r a f i go w y k o r z y s t a ć , n a d a j ą c d z i e ł u t y p o w y dla siebie u k ł a d detali, s z c z e g ó ł ó w i o z d ó b , d o b ó r w a l o r ó w i odcienie b a r w , elementów wykończenia i ornamentyki . 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 L e u z i n g e r , op. cit. - L i n t o n , op. cit. F a g g , E l i s o f o n , op. F r a s e r , op. cit. 8 2 9 30 cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 217 N a l e ż y z w r ó c i ć jeszcze u w a g ę na s t r o n ę e s t e t y c z n ą s z t u k i plemiennej, w p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h r e p r e z e n t o w a n ą c z ę ś c i o w o przez F r a sera i Boasa, ale u tego ostatniego p o d p o r z ą d k o w a n ą technice. Stano­ w i s k u estetycznemu n a j p e ł n i e j daje w y r a z A d r i a n A . Gerbrands, z tego w ł a ś n i e p u n k t u w i d z e n i a p r o w a d z ą c r o z w a ż a n i a o sztuce p l e m i e n n e j . Sztuka, w e d ł u g Gerbrandsa, jest to praca artystyczna stworzona przez c z ł o w i e k a . Jest to f o r m a w sensie, w k t ó r y m jej t w ó r c a , z w a n y a r t y s t ą , w ł o ż y ł w n i ą s w o j ą o s o b o w o ś ć . Sztuka zatem, to osobista i n t e r p r e t a c j a w r a ż e n i a , f o r m a z a ś i t r e ś ć to podstawowe k o m p o n e n t y , bez k t ó r y c h nie s p o s ó b m ó w i ć o sztuce. Praca artystyczna n i e przekazuje o b i e k t y w n y c h w r a ż e ń , lecz i c h s u b i e k t y w n ą i n t e r p r e t a c j ę . G d y t w ó r c z a i n d y w i d u a l n o ś ć nadaje k u l t u r o w y m w a r t o ś c i o m — w y r a ż a j ą c y m s i ę w rzeczy m a t e r i a l n e j , r u c h u i d ź w i ę k u — o s o b i s t ą i n t e r p r e t a c j ę tego rodzaju, że f o r m y , k t ó r e p o w s t a j ą w t y m procesie t w ó r c z y m , o d p o w i a d a j ą u z n a n y m k a n o n o m p i ę k n a w s p o ł e c z n o ś c i a r t y s t y , w ó w c z a s t e n t w ó r c z y proces i f o r m y w jego w y n i k u otrzymane n a z y w a m y s z t u k ą . 3 1 Logiczna, z w a r t a k o n s t r u k c j a , j a s n o ś ć i d o k ł a d n o ś ć d e f i n i c j i propono­ w a n e j przez Gerbrandsa s k ł a n i a j ą do zgodzenia się z jego s f o r m u ł o w a n i e m o k r e ś l a j ą c y m , co to jest sztuka. M o ż n a j ą p r z y j ą ć w kategoriach o g ó l n y c h . Definicja b o w i e m m o ż e b y ć zastosowana do k a ż d e g o s p o ł e c z e ń s t w a , t y p u k u l t u r y i gałęzi sztuki. Jednak w p r z y p a d k u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j nie w y j a ś n i a j e j specyficznych cech. N i e w ą t p l i w i e a u t o r o w i c h o d z i ł o o sfor­ m u ł o w a n i e generalne, k t ó r e m o g ł o b y b y ć u ż y t e c z n y m n a r z ę d z i e m ba­ d a w c z y m w k a ż d y m t y p i e s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y . S t o j ą c wszelako t w a r z ą w twarz z ludami kontynentu afrykańskiego i ich aktywnością twórczą, d e f i n i c j ę t ę n a l e ż y p r z y s t o s o w a ć do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w . T r u i z m e m jest stwierdzenie, że w A f r y c e na p o ł u d n i e od Sahary nie istnieje sztuka dla sztuki, że d z i a ł a l n o ś ć artystyczna w i ą ż e się ściśle z r z e m i o s ł e m , że proces t w ó r c z y p o d p o r z ą d k o w a n y jest u t y l i t a r n y m potrzebom g r u p y , że wreszcie p i ę k n o i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y nie m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n e w kategoriach czystego p i ę k n a , lecz o k r e ś l o n e s ą przez t r a d y c j ę oraz s y m b o l i k ę i i m p o d p o r z ą d k o w a n e . N i e j a k o w opozycji do Gerbrandsa stoi M e l v i l l e Jean Herskovits, k t ó r y u w a ż a , że n a s t ę p s t w o s t y l ó w w sztuce plemiennej, i c h r o z w ó j chronologiczny, p o j ę c i a r e a l i z m u i s y m b o l i z m u s ą nie do ustalenia w spo­ ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h . W plastyce jednego plemienia istnieje m i e ­ szanina s t y l ó w i f o r m b ę d ą c y c h w y n i k i e m r o z w o j u n o r m i k o n w e n c j i w ł a s n y c h oraz w p ł y w ó w i z a p o ż y c z e ń z e w n ę t r z n y c h . Co w i ę c e j , pewne p o j ę c i a z zakresu t e o r i i sztuki, takie j a k r e a l i z m , abstrakcja, e t c , posia3 1 Gerbrands, op. cit. �218 MAREK A. KOWALSKI d a j ą odmienny sens w r ó ż n y c h k u l t u r a c h , a te n a d a j ą i m w ł a s n e zna­ czenie, c z ę s t o n i e p o r ó w n y w a l n e z i n n y m i . Istotnie, p o n i e w a ż Gerbrands k o n c e n t r u j e się na zagadnieniach este­ t y c z n y c h , n a l e ż y p a m i ę t a ć , b y w odniesieniu do k u l t u r p l e m i e n n y c h • nie n a d a w a ć t y m zagadnieniom z b y t w y s o k i e j i samodzielnej r a n g i , a t y m s a m y m nie s p r o w a d z a ć filozofii s z t u k i a f r y k a ń s k i e j do europejskiego sposobu m y ś l e n i a i odczuwania. O w o europocentryczne spojrzenie, u j m u ­ j ą c e l o g i k ą i ścisłością, jest p r ó b ą nadania d e f i n i c j i uniwersalnego cha­ r a k t e r u . Trzeba w i ę c m i e ć na uwadze i inne aspekty s z t u k i . W e d ł u g H e r b e r t a Reada sztuka jest f o r m ą magii, m a n i p u l a c j ą s i ł a m i i r r a c j o n a l n y m i , a przez to i n g e r e n c j ą w p r a w a n a t u r y . Posiada znaczenie s p o ł e c z n e , a zatem nie m o ż e b y ć pozostawiona w gestii jednego c z ł o w i e k a . S ł u ż y celom i n s t y t u c j o n a l n y m , a nie personalnym, s t ą d t e ż sama m u s i b y ć zinstytucjonalizowana. Read u p a t r u j e ź r ó d e ł s z t u k i w całości w z o r ó w k u l t u r y p r z e k a z y w a n y c h w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . T r a d y c j a jest przeto n a j i s t o t n i e j s z ą c e c h ą s z t u k i p l e m i e n n e j . T r a d y c j a reguluje t e ż j e j roz­ w ó j i z w i ą z k i z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y . P r z e g l ą d stanowisk wskazuje, że nie m o ż n a o k r e ś l i ć plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j z w i ę z ł ą d e f i n i c j ą . N a l e ż y raczej d a ć szerszy opis p o z w a l a j ą c y w y d o b y ć elementy n a j w a ż n i e j s z e , c a ł o ś c i o w o c h a r a k t e r y z u j ą c e s z t u k ę p l e m i e n n ą . Z a w a r t e p o n i ż e j s f o r m u ł o w a n i e nie b ę d z i e jeszcze j e d n y m i na pewno n i e d o s k o n a ł y m o k r e ś l e n i e m , lecz j e d y n i e p r ó b ą w y t y p o w a n i a zasadniczych k o m p o n e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na t r e ś ć i sens s z t u k i . Sztuka A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m . Jej sens, r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e są s p o ł e c z n y m znaczeniem dla g r u p y . Jest z w i ą z a n a z w i e r z e n i a m i p l e m i e n n y m i . Sztuka b y w a m a ­ t e r i a l n y m odbiciem m i t ó w i kosmogonii. W j e j obiektach zawiera się koncepcja ś w i a t a i filozoficzne p o g l ą d y s p o ł e c z n o ś c i . R z e ź b y i m a s k i są ich podbudową przypominającą i pozwalającą zachować związek i struk­ t u r ę systemu s p o ł e c z n e g o . S ą c z y m ś w rodzaju pisma ś w i ę t e g o , z b i o r u p r z e p i s ó w i n a k a z ó w p o s t ę p o w a n i a . O b i e k t y s z t u k i są w i d o m ą g w a r a n c j ą t r w a ł o ś c i i n s t y t u c j i p l e m i e n n y c h , i c h p o w s z e c h n ą a k c e p t a c j ą , a t o przez o d d z i a ł y w a n i e na nie p r z o d k ó w . Przez s z t u k ę dokonuje s i ę integracja plemienia. Sztuka b o w i e m d z i ę k i k u l t o w i p r z o d k ó w i p o w i ą z a n e j z n i m u t y l i t a r n e j a k t y w n o ś c i — magii, p r z y p o m i n a o w s p ó l n y m pochodzeniu i dziedzictwie k u l t u r o w y m . P o w s z e c h n o ś ć s z t u k i m o ż e b y ć t ł u m a c z o n a b r a k i e m pisma. R z e ź b y i m a s k i p e ł n i ą f u n k c j ę p a m i ę c i zbiorowej, są 3 2 3 3 3 2 M. J . H e r s k o v i t s , Cultural Anthropology, New H . R e a d , The Grass Roots of Art, Cleveland—New badaczy takie stanowisko zajmuje Bogdan Moliński, op. cit., osobowość — sztuka, Warszawa 1966; por. też T r o j a n , op. 3 3 York 1954. York 1961. Z polskich oraz tegoż: Historia — cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 219 m a t e r i a l n ą e g z e m p l i f i k a c j ą m i t o l o g i i i h i s t o r i i plemienia. Ceremonie m a ­ giczne, w czasie k t ó r y c h u ż y w a n e są o b i e k t y k u l t u , c z y l i to, co o k r e ś l a m y o b i e k t a m i sztuki, g r o m a d z ą c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć , a poprzez praktyczne dzia­ ł a n i e u ś w i a d a m i a j ą k o n i e c z n o ś ć istnienia w s p ó l n e j r e l i g i i , j e d n o ś c i d ą ż e ń i c e l ó w c a ł e g o plemienia. N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że ó w p l e m i e n n y k o n t e k s t k u l t u r o w y nie jest j e d n a k i dla k a ż d e j g r u p y . Przeciwnie, jest on niejednorodny w odniesieniu do k a ż d e j n i e m a l s p o ł e c z n o ś c i a f r y k a ń ­ skiej. P r z y j ę t e o k r e ś l e n i e „ p l e m i e n n a sztuka A f r y k i " jest j e d y n i e u p r o ­ szczonym, roboczym s f o r m u ł o w a n i e m , p o z w a l a j ą c y m w y d o b y ć cechy charakterystyczne dla d z i a ł a l n o ś c i artystycznej w i ę k s z o ś c i p l e m i o n , co nie oznacza j e d n a k o w o ś c i . Z r ó ż n i c o w a n i e s z t u k i w ś r ó d p l e m i o n A f r y k i w y n i k a b o w i e m m . i n . i s t ą d , że p o s z c z e g ó l n e s p o ł e c z n o ś c i są nosicielami o d r ę b n e j , w ł a s n e j k u l t u r y , r ó ż n i ą c e j się od i n n y c h — czego w y r a z e m jest t e ż sztuka. Tak się s k ł a d a , że na podniesiony w a r t y k u l e p r o b l e m d o t y c z ą c y n a z e w n i c t w a we w s p ó ł c z e s n y c h pracach zwraca się s z c z e g ó l n ą u w a g ę . Zagadnienie dotyczy znacznie szerszego k r ę g u t e m a t ó w n i ż t y l k o sztuka. D o t y c z y w ł a ś c i w i e całości t z w . k u l t u r y plemiennej. Stosowane jest oczy­ w i ś c i e n i e j e d n o k r o t n i e t r a d y c y j n e nazewnictwo, ale t y l k o roboczo, jako najbardziej jeszcze k o m u n i k a t y w n e w c h w i l i obecnej i p o r ę c z n e . T r u d n o b o w i e m p o d c i ą g n ą ć pod jeden m i a n o w n i k tak odmienne p r z y k ł a d y , j a k s p o ł e c z n o ś c i s e g m é n t a m e , pozbawione i n s t y t u c j i wodzostwa, plemiona p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n ą w ł a d z ę , czy wreszcie scentralizowane p a ń s t w a z d w o r e m i a d m i n i s t r a c j ą . J e ś l i antropologia, etnologia czy inne po­ k r e w n e d y s c y p l i n y p o s ł u g u j ą się t r a d y c y j n y m n a z e w n i c t w e m , to nie zna­ czy, b y t k w i ł y w k o n s e r w a t y w n y c h , dawno j u ż z w e r y f i k o w a n y c h p o j ę ­ ciach. N i e ma b o w i e m jednej A f r y k i , jednej j e j k u l t u r y i „ j e d n y c h Czar­ n y c h " . S ą natomiast r ó ż n e l u d y , s p o ł e c z n o ś c i i plemiona o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e , s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , i n s t y t u c j a c h i f u n k c j a c h t y c h ostatnich. O i l e jednak dyskusja prowadzona na o g ó l n e j p ł a s z c z y ź n i e n a u k i o k u l t u r z e jest raczej s p ó ź n i o n a , o t y l e w odniesieniu do p e w n y c h dziedzin nadal pozostaje aktualna. W w i e l u b o w i e m pracach d o t y c z ą c y c h p l e m i e n ­ nej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j owe f a k t y podane w y ż e j b y w a j ą zarzucane na rzecz m ó w i e n i a o k o n t y n e n c i e i sztuce w ogóle. Dlatego t e ż p r o b l e m n a z w y i t r e ś c i , k t ó r y w c a ł o ś c i o w y m u j ę c i u k u l t u r y plemiennej zasadniczo p r z e s t a ł b y ć a k t u a l n y , w dalszym c i ą g u w y m a g a zwracania n a ń u w a g i , gdy chodzi o s z t u k ę . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f01a5052c9c457057cfa897f5e400c26.pdf e0491fd2b78ca02a1591a0cbf7a65467 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:792 Title A name given to the resource Źródła relatywnej deprawacji a geneza shakeryzmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.149-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA ŹRÓDŁA RELATYWNEJ DEPRYWACJI A GENEZA SHAKERYZMU ŹRÓDŁA R E L A T Y W N E J DEPRYWACJI W a ż n ą d z i e d z i n ą b a d a ń n a d r u c h a m i s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y m i są studia p o ś w i ę c o n e genezie t y c h zjawisk. K o n c e n t r u j ą się one na p o s z u k i w a n i u c z y n n i k ó w sprawczych, w ś r ó d k t ó r y c h rozpatruje się p r z y c z y n y o cha­ rakterze społeczno-politycznym, ekonomicznym, k u l t u r o w y m , ideolo­ g i c z n y m i psychologicznym. A n a l i z y te z m i e r z a j ą do stworzenia u n i w e r ­ salnej t e o r i i r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , k t ó r a w y j a ś n i a ł a b y z a r ó w n o i c h g e n e z ę , r o z w ó j i upadek, j a k r ó w n i e ż i c h r ó ż n o r o d n e f u n k c j e . D o ­ tychczasowe w y s i ł k i nie z o s t a ł y w s z a k ż e u w i e ń c z o n e powodzeniem, nadal b o w i e m dysponujemy t y l k o c z ą s t k o w y m i r o z w i ą z a n i a m i tego s k o m ­ plikowanego p r o b l e m u . W ś r ó d koncepcji d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n y c h ź r ó d e ł r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h na u w a g ę z a s ł u g u j e t z w . teoria r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i . Jej t w ó r c ą jest znany a m e r y k a ń s k i antropolog i socjolog — D a v i d F. A b e r l e , k t ó r y s f o r m u ł o w a ł j ą na podstawie szeregu sugestii w y s u w a n y c h w c z e ś ­ niej przez i n n y c h badaczy. R e l a t y w n a d e p r y w a c j a — w g A b e r l e g o — polega na n e g a t y w n e j n i e z g o d n o ś c i p o m i ę d z y uzasadnionymi o c z e k i w a n i a m i j e d n o s t k i l u b g r u ­ p y w z g l ę d e m o t a c z a j ą c e j j ą r z e c z y w i s t o ś c i a f a k t y c z n y m j e j stanem, k t ó r y nie odpowiada o w y m o c z e k i w a n i o m W t y m ujęciu u k ł a d e m od­ niesienia d l a s p o ł e c z n y c h ocen aktualnego stanu rzeczy są i n d y w i d u a l n e ( s p o ł e c z n e oczekiwania, u k s z t a ł t o w a n e na podstawie d a w n y c h d o ś w i a d 1 D. F . A b e r l e , The Peyote Religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42, New York 1966, s. 323; t e n ż e , A Note on Relative Deprivation Theory as applied to Millenarian and other Cult Movements, [w:] T h r u p p S. L . [ed.], Millennial Dreams in Action. Essays in Comparative Study, „Comparative Studies in Society and History", Supplement I I , The Hague. 1962, s. 193. �150 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA c z e ń jednostki) g r u p y . N e g a t y w n e s ą d y o r z e c z y w i s t o ś c i s ą k s z t a ł t o w a n e w y ł ą c z n i e na podstawie s t a ł y c h k o n f r o n t a c j i w s p ó ł c z e s n o ś c i z przesz­ łością. M o g ą one zatem p o w s t a ć n a w e t w t a k i c h ś r o d o w i s k a c h , k t ó r y c h dochody, stopa ż y c i o w a i d o s t ę p do r ó ż n o r o d n y c h o s i ą g n i ę ć c y w i l i z a ­ c y j n y c h znacznie p r z e k r a c z a j ą ś r e d n i poziom dla danego k r a j u , k l a s y czy w a r s t w y . U k ł a d e m odniesienia jest b o w i e m zawsze w ł a s n a p r z e s z ł o ś ć , na podstawie k t ó r e j w n i o s k u j e się o p r z y s z ł o ś c i . Jej n i e z g o d n o ś ć z p r z e ­ w i d y w a n i a m i staje się ź r ó d ł e m niezadowolenia. Odczuwana d e p r y w a c j a m a w i ę c charakter w z g l ę d n y , a nie a b s o l u t n y . Z r e s z t ą zdarza się, że i d e n t y c z n y kontekst s y t u a c y j n y w j e d n y m p r z y p a d k u w y w o ł u j e s p o ł e c z n e niezadowolenie i silne poczucie k r z y w d y , w i n n y m z a ś — nie. A b e r l e w y r ó ż n i ł cztery podstawowe t y p y d e p r y w a c j i . Wszystkie one p o j a w i a j ą się z a r ó w n o na p ł a s z c z y ź n i e p r z e ż y ć i n d y w i d u a l n y c h , j a k i z b i o r o w y c h . D l a powstania r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o ma j e d n a k znaczenie t y l k o d e p r y w a c j a odczuwana przez g r u p ę . N a j w c z e ś n i e j u j a w n i a się t z w . d e p r y w a c j a w zakresie stanu posia­ dania. Obejmuje ona w y ł ą c z n i e e k o n o m i c z n ą s f e r ę życia, r z u t u j ą c wszak­ ż e na wszystkie p o z o s t a ł e . S k ł a d a się na n i ą niezadowolenie z a k t u a l n y c h d o c h o d ó w , n i ż s z y c h od poprzednio u z y s k i w a n y c h ; z u t r a t y d a w n y c h t e r y t o r i ó w , co ma często w p ł y w na o b n i ż e n i e dotychczasowej stopy ż y c i o w e j ; z k o n i e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j gospodarki, co s t a n o w i zawsze b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę p o w a ż n y c h p e r t u r b a c j i ekonomicznych. P o c h o d n ą tego t y p u jest t z w . d e p r y w a c j a statusu s p o ł e c z n e g o . Sta­ n o w i ona r e z u l t a t zasadniczych z m i a n w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , p o w o ­ d u j ą c y c h upadek d a w n y c h a u t o r y t e t ó w i powstawanie n o w y c h , o d s u n i ę c i e o d w p ł y w ó w i b e n e f i c j ó w starej e l i t y w ł a d z y , pojawienie się g r u p y n o w o ­ bogackich, r o z b i j a j ą c y c h t r a d y c y j n y ł a d s p o ł e c z n y . W efekcie tego spora część s p o ł e c z e ń s t w a poddanego t y m p r z e o b r a ż e n i o m p r z e ż y w a f r u s t r a c j ę z p o w o d u radykalnego o b n i ż e n i a dotychczas zajmowanej pozycji spo­ łecznej. Z obu t y c h t y p ó w w y n i k a t z w . d e p r y w a c j a w zakresie z a c h o w a ń . D o t y c z y ona n e g a t y w n i e ocenianych przez d a n ą s p o ł e c z n o ś ć z m i a n w o b r ę b i e s t o s u n k ó w w e w n ą t r z g r u p o w y c h , k t ó r e w y r a ż a j ą się w r o z l u ź ­ n i e n i u w i ę z ó w r o d o w y c h i w i e l k o r o d z i n n y c h , l e k c e w a ż e n i u l u d z i sta­ r y c h , u p a d k u d a w n e j m o r a l n o ś c i , z a n i k u wzajemnej pomocy i w s p ó ł ­ pracy, i t p . C z w a r t y t y p d e p r y w a c j i obejmuje s f e r ę samooceny k o n f r o n t o w a n e j z o p i n i a m i innej g r u p y , na ogół d o m i n u j ą c e j . L e k c e w a ż e n i e , pogarda, p r z y p i s y w a n i e w y ł ą c z n i e u j e m n y c h cech charakterologicznych g r u p i e 2 3 2 3 Tamże, Tamże, s. 193. s. 210. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 151 zdominowanej przez g r u p ę d o m i n u j ą c ą s ą ź r ó d ł e m t z w . d e p r y w a c j i w za­ kresie o k r e ś l a n i a w ł a s n e j w a r t o ś c i . Z d r u g i e j j e d n a k strony k s z t a ł t o w a ć j ą m o ż e r ó w n i e ż ś w i a d o m o ś ć n i e p o w o d z e ń w ł a s n e j g r u p y , co — w k o n ­ f r o n t a c j i ze s p o ł e c z e ń s t w e m d o m i n u j ą c y m , w o l n y m od t a k i c h p e r t u r ­ b a c j i — m o ż e s t a ć się p r z y c z y n ą a u t o n e g a t y w n e j oceny w ł a s n e j w a r t o ś c i . Rozziew p o m i ę d z y a k t u a l n ą p o s t a w ą a d a w n y m i , p o z y t y w n y m i s ą d a m i s t a n o w i r ó w n i e ż ź r ó d ł o omawianego t u t y p u d e p r y w a c j i *. Wszystkie t y p y d e p r y w a c j i p o j a w i a j ą się na ogół ł ą c z n i e , s k ł a d a j ą c się na stan g ł ę b o k i e g o niezadowolenia s p o ł e c z n e g o z a k t u a l n e j rzeczy­ w i s t o ś c i . N a t u r a l n y m i r e a k c j a m i g r u p d o t k n i ę t y c h przez d e p r y w a c j ę są p r ó b y j e j zneutralizowania. J e d n ą z n i c h jest r u c h s p o ł e c z n o - r e ł i g i j n y , k t ó r y z w y k l e zaczyna d z i a ł a ć w ó w c z a s , gdy zablokowane z o s t a j ą wszelkie szanse na r o z ł a d o w a n i e tego niezadowolenia p r z y pomocy ś r o d ­ k ó w racjonalnych. A zatem m o ż n a p r z y j ą ć za A b e r l e m , że j e d n y m z c z y n n i k ó w k o n s t y ­ t u u j ą c y c h r u c h s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y jest w ł a ś n i e owa r e l a t y w n a d e p r y wacja. Jej o b e c n o ś ć zdaje się b y ć n i e z b ę d n a , c h o ć r ó w n o c z e ś n i e nie w y ­ s t a r c z a j ą c a dla powstania zjawiska tego t y p u . Nie w s z ę d z i e b o w i e m pojawienie się stanu s p o ł e c z n e g o niezadowolenia w y w o ł u j e r o z w ó j r u ­ chu s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o , co ś w i a d c z y w y r a ź n i e o k o n i e c z n o ś c i u j a w ­ nienia się całego z e s p o ł u w s p ó ł d z i a ł a j ą c y c h ze s o b ą b o d ź c ó w . D e p r y w a c j a jest t y l k o j e d n y m z nich, choć z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h . Koncepcja r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i j a k o jednego z w a ż n i e j s z y c h c z y n ­ n i k ó w s t y m u l u j ą c y c h powstanie r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o z o s t a ł a — j a k dotychczas — sprawdzona e m p i r y c z n i e t y l k o na p r z y p a d k u akcep­ t a c j i p e y o t y z m u przez N a v a h ó w . A n a l i z a ta zorientowana z o s t a ł a na u j a w n i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w d e p r y w a c j i d o ś w i a d c z a n y c h przez t ę g r u p ę I n d i a n w s k u t e k p r z y m u s o w e j w latach 30-tych X X w . r e d u k c j i stad h o d o w a n y c h przez n i c h owiec i k o n i . M i m o iż koncepcja Aberlego zo­ s t a ł a d o ś ć powszechnie p r z y j ę t a przez badaczy r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , to jednak i c h konstatacje na temat s p o ł e c z n e g o niezadowolenia odczuwanego przez u c z e s t n i k ó w danego r u c h u m a j ą charakter nader o g ó l n i k o w y . Z r e g u ł y nie u w z g l ę d n i a j ą one c a ł e g o bogactwa k o n t e k s t u sytuacyjnego, k t ó r y w y z w a l a p o s z c z e g ó l n e t y p y d e p r y w a c j i . Tymczasem p r a w i d ł o w e i c h rozpoznanie jest n i e z b ę d n e dla w y j a ś n i e n i a genezy i cha­ rakteru każdego ruchu społeczno-religijnego. W n i n i e j s z y m a r t y k u l e p o d j ę t o p r ó b ę d o ś ć s z c z e g ó ł o w e j analizy g ł ó w ­ n y c h ź r ó d e ł r e l a t y w n e j d e p r y w a c j i d o ś w i a d c z a n e j przez S a l i s h ó w z P ó ł 5 6 4 5 6 A b e r l e , The Peyote Religion T e n ż e , The Peyote Religion Tamże. s. 326-329; t e n ż e , A Note on s. 329. s. 210-211. �152 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA nocno-Zachodniego W y b r z e ż a , k t ó r z y — p o s z u k u j ą c r e m e d i u m na szereg d o t k l i w i e odczuwanych b o l ą c z e k s p o ł e c z n y c h — z a i n i c j o w a l i w 2 p o ł . X I X w . sekciarski r u c h r e l i g i j n y , t z w . i n d i a ń s k i shakeryzm. Zbadanie m e c h a n i z m ó w w y t w a r z a j ą c y c h w t y m p r z y p a d k u stan r e l a t y w n e j de­ p r y w a c j i ma znaczenie z a r ó w n o dla s t u d i ó w s z c z e g ó ł o w y c h . n a d s a m y m shakeryzmem, j a k i dla t e o r i i r u c h ó w s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y c h , w k t ó r e j koncepcja Aberlego o d g r y w a d o n i o s ł ą r o l ę . 2. D Z I E J E S T O S U N K Ó W INTERETNICZNYCH B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą s p o ł e c z n e g o niezadowolenia, k t ó r e g o p r ó b ą r o z ł a d o w a n i a s t a ł s i ę shakeryzm, b y ł y n i e r ó w n o p r a w n e stosunki i n t e r e t niczne p o m i ę d z y l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą i B i a ł y m i . Dlatego t e ż w dzie­ jach i charakterze e u r o - a m e r y k a ń s k i e j kolonizacji P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a n a l e ż y s z u k a ć g ł ó w n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w de­ p r y w a c j i . K o l o n i z a c j a ta w y w i e r a ł a b o w i e m b e z p o ś r e d n i w p ł y w na na­ t ę ż e n i e i charakter k o n t a k t ó w l u d n o ś c i b i a ł e j ze s p o ł e c z n o ś c i a m i t u b y l ­ c z y m i oraz na z m i a n ę w a r u n k ó w i c h życia. Powstanie z a ś owej s y t u ­ acji „ k o n t a k t o w e j " z a p o c z ą t k o w a ł o nieprzerwane do dziś procesy a k u l t u r a c y j n e , p r z e b i e g a j ą c e na r o z m a i t y c h p ł a s z c z y z n a c h ż y c i a l u d n o ś c i zdominowanej. G r u p a t z w . P r z y b r z e ż n y c h S a l i s h ó w n i e m a l do k o ń c a X V I I I w . nie z e t k n ę ł a się w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i z B i a ł y m i , a p r z y n a j m n i e j nic n i e w i a d o m o o i s t n i e n i u j a k i c h k o l w i e k w c z e ś n i e j s z y c h k o n t a k t ó w . Z zacho­ wanej d o k u m e n t a c j i w y n i k a , iż po raz p i e r w s z y I n d i a n i e c i odwiedzeni zostali przez c z ł o n k ó w w y p r a w y G. Vancouvera, co n a s t ą p i ł o w 1792 r. Wiek X I X przyniósł w t y m względzie radykalne zmiany. Na początku tego stulecia B i a l i z d o ł a l i j u ż b o w i e m s p e n e t r o w a ć c a ł y k o n t y n e n t ame­ r y k a ń s k i aż do r z e k i C o l u m b i i . D z i e ł o o d k r y c i a k r a j u S a l i s h ó w dla 7 8 9 7 R . R e d f i e l d , R. L i n t o n , M. J . H e r s k o v i t s , Memorandum for the Study of Acculturation, „American Anthropology", t. 38: 1936, s. 149-152; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej. Założenia i perspektywy teoretyczne, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s. 62-63; R. L i n t o n , Acculturation and the Processes of Culture Change, [w:] R. Linton [ed.], Acculturation in Seven American Tribes, New York 1940, s. 463-465; t e n ż e , The Distinctive Aspects of Acculturation, [w:] Acculturation in Seven s. 501. G . A. P e t t i t t , The Quileute of La Push. 1775-1945, ..Anthropological Records", t. 14, cz. 1: Berkeley-Los Angeles 1950, s. 21; M. W. S m i t h , The Puyallup of Washington, [w:] L i n t o n , Acculturation in Seven s. 23; Ph. D r u c k e r , Indians of the Northwest Coast, „Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Anthropological Handbook", t. 10, New York—Toronto—London 1950, s. 21. S m i t h , The Puyallup s. 24. Warto tu wspomnieć, mimo iż rzecz nie do­ tyczy bezpośrednio Indian znad Puget Sound, że pierwszym europejskim podróż­ nikiem, który przemierzył kontynent północnoamerykański za wschodu na zachód, 8 9 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA Stanów sługą Zjednoczonych i W i e l k i e j słynnej ekspedycji Brytanii M . Lewisa Ocean S p o k o j n y pod koniec 1805 r . euro-amerykańskiej p o w s t a w a n i e nad rykańskich nie faktorii traktu W. przede w s z y s t k i m Clarka, która dotarła i eksploatacji p o c i ą g n ę ł o za s o b ą handlowych. regularne wodnego było Ich kursy szeregu b r y t y j s k i c h funkcjonowanie statków, tego obszaru ułatwiały docierających 1 1 — Columbii . za­ nad Owo odkrycie nowych obszarów d o l n y m biegiem Columbii zorganizowane głównego kolonizacji 1 0 i 153 SHAKERYZMU dla szybkie i ame­ wcześ­ do ujścia Począwszy od 1818 r . s t a ł e k o n t a k t y z I n d i a n a m i u t r z y m y w a ł y przede w s z y s t k i m stacje handlowe — Astoria Fur C o m p a n y i Hudson's B a y 1 2 Company . Auto­ c h t o n i z w i ą z a n i b y l i i n t e r e s a m i r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i c i e l a m i Pacific Company w i Northwest 1 3 Company . g r u n c i e rzeczy obszaru t a k dużą nasycenie tego niewielkiego liczbą przedsiębiorstw handlowych wskazuje n a i s t n i e n i e o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o m i ę d z y I n d i a n a m i i łymi prowadzącymi ze sobą Fur Samo 1 4 handel w y m i e n n y . Szczególne Bia­ znaczenie był Alexander Mackenzie. Dotarł on nad pacyficzne wybrzeże w okolicy ujścia rzeki Bella Coola 21 lipca 1793 r. Wyczyn ten wieńczył jego drugą transkontynentalną w y p r a w ę penetracyjną. Temu w i ę c podróżnikowi należy przypisywać odkrycie lądowego Przejścia Północno-Zachodniego. J . В. В r e b n e r, The Explorers of North America 1492-1806, Cleveland, Ohio 1966, s. 375-382; D r u c k e r , Indians of s. 21. Oprócz realizacji głównego zadania, członkowie wyprawy dokonali wszech­ stronnych obserwacji przemierzanych obszarów. Szczegółowe informacje o moż­ liwościach i sposobach przyszłej eksploatacji gospodarczej nowo odkrywanych te­ renów — zob.: D. J a c k s o n , [ed.], Letters of the Lewis and Clark Expedition, with Related Documents 1783-1854, Urbana 1962. Spławność tej rzeki zbadali dokładnie Lewis i Clark, o czym nie omieszkali poinformować swych zwierzchników w obficie w y s y ł a n e j korespondencji. Nic więc dziwnego, że szybkie uruchomienie stałej komunikacji wodnej na Columbii nie sprawiło w i ę k s z e g o kłopotu przybyłym później eksploatatorom. Zob.: J a c k s o n , Letters s. 320. W. B r a n d o n , The American Heritage Book of Indians, New York 1966, s. 271; S m i t h , The Puyallup s. 24; J . P. A w i e r k i e w a, Razlożenie rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij v obszczestwie indejciew siewiero-zapadnogo pobereża Siewiernoj Amieriki, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja", n. s. t. 70, Moskwa 1961, s. 206. P e t t i t t , op. ciť., s. 21. Lewis docenił możliwości intratnego handlu skórami. Pisząc 23 I X 1806 r . list do prezydenta U S A — Thomasa Jeffersona, precyzował w nim szczegóły ich zbytu: „We view this passage across the Continent as affording immence advantages to the fur trade [...] The furs of all this immence tract of country [...] may be conveyed to the mouth of the Columbia by the I * of August in each year and from thence be shiped to, arrive in Canton earlier than the furs at present shiped from Montreal annually arrive in London. [...] Thus he productions [of] nine tenths of the most valuable fur country of America could be conveyed by the rout proposed to the East Indies". J a c k s o n , op. cit., s. 521. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 s �154 MIROSŁAWA POSER3S1-ZIELIŃSKA m i a ł y w t y m w z g l ę d z i e f o r t y w y b u d o w a n e przez Hudson's B a y C o m ­ pany . N a j w i ę k s z a i n t e n s y f i k a c j a s t o s u n k ó w wzajemnej z a l e ż n o ś c i rozpo­ c z ę ł a się dopiero w 1832 г., k i e d y t o owa s ł y n n a p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k a kompania h a n d l o w a z a ł o ż y ł a nad Z a t o k ą N i s q u a l l y s i e d z i b ę finansowanej przez n i ą Puget Sound A g r i c u l t u r a l Company. Stacja ta od zarania swego istnienia m i a ł a na celu r o z w i j a n i e a k c j i osadniczej na u r o d z a j ­ n y c h , znakomicie n a d a j ą c y c h s i ę pod u p r a w ę p r e r i a c h N i s q u a l l y i Co­ w l i t z . W k r ó t c e t e ż p o c z ę ł y w y r a s t a ć na n i c h liczne f a r m y , a nawet d u ż e m a j ą t k i ziemskie, k t ó r e p o c z ą t k o w o o b e j m o w a l i w posiadanie z a s ł u ż e n i p r a c o w n i c y Hudson's B a y Company. P ó ź n i e j jednak p o c z ę l i n a p ł y w a ć i i n n i osadnicy, z a p e w n i a j ą c na d ł u g i e lata Puget Sound A g r i c u l t u r a l Company wielce z y s k o w n ą d z i a ł a l n o ś ć , k t ó r a r o z w i j a ł a s i ę a ż do 1869 r . Ó w n a t ę ż a j ą c y s i ę proces osadniczy w z m o g ł a jeszcze t z w . k a l i f o r ­ nijska g o r ą c z k a z ł o t a , k t ó r a s p o w o d o w a ł a , p o c z ą w s z y od 1849 г., g w a ł ­ t o w n y wzrost liczby l u d n o ś c i na p o ł u d n i o w y m zapleczu i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Te n a g ł e z m i a n y demograficzne m i a ł y o c z y w i ś c i e w p ł y w na p o w a ż n e z w i ę k s z e n i e s i ę zapotrzebowania na ś r o d k i aprowizacyjne i prze­ m y s ł o w e . N a j b l i ż s z y m terenem, s k ą d m o g ł o n a d e j ś ć odpowiednie za­ opatrzenie, b y ł o P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e W y b r z e ż e , na k t ó r y m od tej c h w i l i poczyna z w i ę k s z a ć się liczba o ś r o d k ó w m i e j s k i c h w r a z z r o z w i j a j ą c y m się p r z e m y s ł e m , z g ł a s z a j ą c y m z k o l e i d u ż y p o p y t na siłę r o b o c z ą . W z w i ą z ­ k u z t y m t r a f i a j ą t a m spore g r u p y b i a ł e j l u d n o ś c i , k t ó r a pragnie b ą d ź to i n w e s t o w a ć swe k a p i t a ł y w i n t r a t n e p r z e d s i ę b i o r s t w a , b ą d ź t e ż p r a c ą w ł a s n y c h r ą k d o r o b i ć się, nie p o n o s z ą c — w p r z e c i w i e ń s t w i e do k a l i ­ f o r n i j s k i c h poszukiwaczy z ł o t a — ż a d n e g o r y z y k a . P o w a ż n y wzrost l i c z e b n o ś c i b i a ł y c h o s a d n i k ó w wielce s k o m p l i k o w a ł stosunki i n t e r etniczne na p o ł u d n i o w y m s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . I t y m razem — j a k z w y k l e w podobnych sytuacjach — o f i a r ą p a d l i autochtoni, k t ó r z y pozbawieni zostali t e r y t o r i ó w p l e m i e n n y c h przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą znacznie w c z e ś n i e j n i ż i c h p ó ł n o c n i p o b r a t y m c y — K w a k i u t l o w i e , Haida i I n d i a n i e Tsimshian. Pierwsze porozumienie, d o t y c z ą c e cesji ziem i n d i a ń s k i c h na rzecz b i a ł y c h o s a d n i k ó w , zawarte p o m i ę d z y r z ą d e m S t a n ó w Zjednoczonych 1 5 1 6 1 7 1 5 Wśród założonych w kraju Salishów przez Hundson's Bay Company stacji handlowych naczelną rolę odgrywały: wzniesiony w 1827 r. przy ujściu rzeki Frazer — Fort Langley; wybudowany w roku 1833 na p o ł u d n i o w y m wybrzeżu Puget Sound — Fort Nisqually oraz powstały w 1848 r. w południowej części P ó ł w y s p u Vancouver — Fort Victoria, z którego zainicjowano akcję białego osadnictwa na Północno-Zachodnim Wybrzeżu. A w i e r k i e w a , Rozłożenie s. 206; D r u c k e r , Indians of s. 22. S m i t h , The Puyallup s. 24. Tamże, s. 25. 1 6 1 7 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 155 i p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i P r z y b r z e ż n y c h S a l i s h ó w , podpisano u s c h y ł k u 1854 r. T a k w i ę c po u p ł y w i e 22 l a t od c h w i l i pojawienia s i ę na t y c h terenach p i e r w s z y c h b i a ł y c h o s a d n i k ó w uprawomocniono s y t u a c j ę , u m o ż ­ l i w i a j ą c ą bezkarne r u g o w a n i e I n d i a n z z a j m o w a n y c h przez n i c h o b s z a r ó w i przesiedlanie i c h do k t ó r e g o ś z trzech u t w o r z o n y c h na mocy w . w . u k ł a d u r e z e r w a t ó w : N i s q u a l l y , Squakson i P u y a l l u p . Porozumienie z 1854 г., znane p o d n a z w ą „ T r e a t y of Medicine Creeck", nie u w z g l ę d n i ł o ekonomicznych podstaw ż y c i a I n d i a n . Wyznaczone bo­ w i e m p o d r e z e r w a t y t e r y t o r i a nie g w a r a n t o w a ł y f u n d a m e n t a l n y c h w a ­ r u n k ó w egzystencji ani g r u p o m r y b a k ó w ś r ó d l ą d o w y c h , u z u p e ł n i a j ą c y c h swoje ś r o d k i ż y w n o ś c i o w e zbieractwem , a n i t e ż hodowcom k o n i , k t ó r z y zamieszkiwali o d s u n i ę t e od w y b r z e ż a p r e r i e i nastawieni b y l i z jednej s t r o n y na m y ś l i s t w o , z d r u g i e j z a ś — na handel k o ń m i z B i a ł y m i . P r z y ­ znane I n d i a n o m r e z e r w a t y nie o b j ę ł y ż a d n y c h t e r e n ó w n a d a j ą c y c h się na pastwiska, na k t ó r y c h m o g ł y b y w y p a s a ć s i ę t u b y l c z e stada k o n i . Sytuacja b y ł a t y m bardziej t r u d n a , ż e i s t n i a ł d u ż y p o p y t na konie, z w i ą z a n y ze w s p o m n i a n ą j u ż k a l i f o r n i j s k ą g o r ą c z k ą złota. Rozrost o w y c h stad b y ł w i ę c b e z p o ś r e d n i m efektem i s t n i e j ą c e g o na nie zapotrzebowa­ nia. Szybkie przestawienie się w t y m w z g l ę d z i e e k o n o m i k i I n d i a n ś w i a d ­ czy d o b i t n i e o w e j ś c i u i c h w o r b i t ę gospodarki t o w a r o w o - p i e n i ę ż n e j i n a ­ rodzeniu się w ś r o d o w i s k a c h autochtonicznych c h ę c i czerpania z niej odpowiednich z y s k ó w . Z a ł a m a n i e s i ę tego sposobu zdobywania ś r o d k ó w u t r z y m a n i a , spowodowane n i e w ł a ś c i w ą l o k a l i z a c j ą r e z e r w a t ó w , m u s i a ł o z k o n i e c z n o ś c i w y w o ł a ć niezadowolenie, k t ó r e w p o ł ą c z e n i u z r o z g o r y ­ czeniem r ó w n i e poszkodowanych r y b a k ó w , s t a ł o się zarzewiem i n d i a ń ­ skiej w o j n y z lat 1855-1856 . Po jej w y g a ś n i ę c i u wojownicze nastroje w ś r ó d I n d i a n znacznie o s ł a b ł y , c h o ć zbrojne w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o B i a ł y m p o j a w i a ł y s i ę sporadycznie jeszcze do m n i e j w i ę c e j 1870 r. Po ostatecznym z ł a m a n i u tubylczego o p o r u t y l k o m a ł a liczba I n d i a n u d a ł a się do wyznaczonych i m r e z e r w a t ó w . Znacznie w i ę k s z a część auto­ chtonicznej p o p u l a c j i r o z p r o s z y ł a s i ę w e t n i c z n y m m o r z u l u d n o ś c i euro- a m e r y k a ń s k i e j , s z u k a j ą c w ś r ó d niej bardziej s a t y s f a k c j o n u j ą c y c h m o ż l i ­ w o ś c i z a r o b k o w y c h . Praca najemna g w a r a n t o w a ł a b o w i e m znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i b y t o w e n i ż te, j a k i e I n d i a n i e m o g l i b y sobie z a p e w n i ć , żyjąc w rezerwacie . 1 8 1 9 2 0 2 1 18 Tamże, s. 3, 25; H. G . В a r n e t t , Indian Shakers. A Messianic Cult of the Northwest, Carbondale 1957, s. 4. R. U n d e r h i 11, Red Man's America. A History of Indians in the United States, Chicago 1955, s. 313. S m i t h , The Puyallup s. 22-23, 25-26. Tamże, s. 26; U n d e r h i l l , s. 313. Pacific 1 9 2 0 2 1 �156 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA P o ł o ż e n i e I n d i a n znad Puget Sound — t w ó r c ó w i n t e r e s u j ą c e g o nas t u s h a k e r y z m u — m i m o wszystko nie b y ł o jednak t a k tragiczne, j a k np. p l e m i o n w W i e l k i c h R ó w n i n , k t ó r y c h w ł a d z e S t a n ó w Zjednoczonych r y g o r y s t y c z n i e z a m y k a ł y w o b r ę b i e r e z e r w a t ó w . Na P ó ł n o c n o - Z a c h o d ­ n i m W y b r z e ż u p a n o w a ł w t y m w z g l ę d z i e stosunkowo d u ż y l i b e r a l i z m . P r z e j a w i a ł się on m . i n . w t y m , iż w p o c z ą t k o w y m okresie zasiedlania r e z e r w a t ó w , skupiano t a m l u d n o ś ć z a m i e s z k u j ą c ą i c h n a j b l i ż s z e o k o ­ lice, z e z w a l a j ą c jej j e d n a k na podejmowanie prac z a r o b k o w y c h poza g r a n i c a m i r e z e r w a t u . N i e u t r u d n i a n o r ó w n i e ż jego opuszczania celem uczestniczenia w t r a d y c y j n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze s p o ł e c z ­ n y m ( p o t l a c z ) . Po z a k o ń c z e n i u w s p o m n i a n y c h w a l k z b r o j n y c h n i e zmuszano i c h u c z e s t n i k ó w do osiedlania się na wyznaczonych terenach, u m o ż l i w i a j ą c I n d i a n o m w m i a r ę d o b r o w o l n y w y b ó r dalszego sposobu życia. 22 Ó w „ l i b e r a l i z m " w odniesieniu do I n d i a n w y n i k a ł jednak — o c z y m nie m o ż n a z a p o m i n a ć — z ekonomicznej s y t u a c j i P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . A u t o c h t o n i s t a n o w i l i t a m b o w i e m rezerwuar d e f i c y t o w e j s i ł y roboczej. Jest to w gospodarczej h i s t o r i i S t a n ó w Zjednoczonych przypadek nader r z a d k i . W z w i ą z k u z t y m k a ż d y I n d i a n i n na t y c h te­ renach b y ł f a k t y c z n y m l u b p o t e n c j a l n y m r o b o t n i k i e m , k t ó r e g o praca p r z y ­ n o s i ł a k o n k r e t n e , bardzo w y m i e r n e zyski. Dlatego t e ż powszechna gdzie indziej a m e r y k a ń s k a m a k s y m a głosząca, że „ d o b r y I n d i a n i n , to m a r t w y I n d i a n i n " — z ekonomicznego p u n t u widzenia nie m o g ł a b y ć n a d Puget Sound zastosowana w p r a k t y c e ; b y ł a b o w i e m od podstaw szkodliwa dla b i a ł y c h przedstawicieli lokalnego businessu. Ta w y j ą t k o w a — j a k na a m e r y k a ń s k i e w a r u n k i — p o l i t y k a w z g l ę ­ dem l u d n o ś c i autochtonicznej b y ł a najprawdopodobniej g ł ó w n ą p r z y ­ c z y n ą stosunkowo szybkiego w y g a ś n i ę c i a k o n f l i k t ó w z b r o j n y c h . P r z e j ­ ście I n d i a n na pozycje pacyfistyczne nie ś w i a d c z y jednak wcale o z a n i k u w i c h ż y c i u wszelkich a n t a g o n i z m ó w i s y t u a c j i k r y z y s o w y c h . Rzec n a w e t m o ż n a , iż te ostatnie p o c z ę ł y się u w i d a c z n i a ć b ą d ź k s z t a ł t o w a ć dopiero po o b u s t r o n n y m zawieszeniu b r o n i , k i e d y to l u d n o ś ć i n d i a ń s k a , wtopiona niemal całkowicie w populację e u r o - a m e r y k a ń s k ą , została nie­ j a k o skazana na p e ł n e przystosowanie się do obcego ś r o d o w i s k a k u l t u ­ rowego. A b s t r a h u j ą c w tej c h w i l i od w a r u n k ó w , w j a k i c h to p r z y s t o ­ sowanie, czy inaczej m ó w i ą c — a k u l t u r a c j a s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h n a s t ę p o w a ł a , sama ś w i a d o m o ś ć k o n i e c z n o ś c i i n i e u c h r o n n o ś c i zmian po­ w o d o w a ć m u s i a ł a p o w a ż n e perturbacje psycho-społeczne. 2 2 B a r n e t t , Indian Shakers s. 337-338. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 157 SHAKERYZMU 3. D E P R Y W A C J A E K O N O M I C Z N A E u r o - a m e r y k a ń s k a kolonizacja o b s z a r ó w z a j m o w a n y c h przez rozmaite g r u p y Salishów przebiegała dość nietypowo, w związku z czym w y w o ł a ł a t e ż odmienne n i ż na i n n y c h terenach A m e r y k i P ó ł n o c n e j z m i a n y w i n ­ d i a ń s k i e j ekonomice. Okres od m o m e n t u zainstalowania się nad Puget Sound p i e r w s z y c h s p ó ł e k f u t r z a r s k i c h do c h w i l i r o z w i n i ę c i a się na s z e r s z ą s k a l ę s t a ł e g o osadnictwa B i a ł y c h b y ł bardzo k r ó t k i . T r w a ł b o ­ w i e m zaledwie k i l k a n a ś c i e l a t . A l e nawet t a k n i e d ł u g i czas p o ś r e d n i e j i n g e r e n c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a w g o s p o d a r k ę I n d i a n poprzez z a c h ę c a n i e i c h do i n t e n s y w n e g o o d ł a w i a n i a z w i e r z y n y f u t e r k o w e j s p o w o d o w a ł po­ w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w ekonomicznej sferze ż y c i a t u b y l c ó w . D l a p r z y ­ k ł a d u m o ż n a w s p o m n i e ć z a ł o ż o n y przez Hudson's B a y Company F o r t Vancouver, w k t ó r y m s k u p y w a n o s k ó r y o d I n d i a n , d o s t a r c z a j ą c y c h i c h n i e k i e d y z miejsc p o ł o ż o n y c h o s e t k i m i l od tej osady. B i a l i o f e r o w a l i s w y m dostawcom szereg wielce p o ż ą d a n y c h przez n i c h t o w a r ó w prze­ m y s ł o w y c h , w ś r ó d k t ó r y c h najpopularniejszy, aczkolwiek nie j e d y n y ś r o d e k p ł a t n i c z y s t a n o w i ł y koce. A t r a k c y j n o ś ć o f e r t y b y ł a tak w i e l k a , że Indianie, z a j m u j ą c y się dotychczas r y b o ł ó w s t w e m , z a c z ę l i szybko p o r z u c a ć t e n s p o s ó b zabezpieczania sobie podstaw egzystencji, przesta­ w i a j ą c się na bardziej „ i n t r a t n e " w tej s y t u a c j i m y ś l i s t w o . C i ą g ł y p o p y t na s k ó r y s t a ł się w i ę c b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą zarzu­ cenia przez I n d i a n szeregu w y p r a c o w a n y c h od p o k o l e ń technik, z w i ą z a ­ n y c h ze z d o b y w a n i e m i k o n s e r w o w a n i e m ż y w n o ś c i , co d o p r o w a d z i ł o w ostatecznym r o z r a c h u n k u do r u i n y i c h t r a d y c y j n e g o systemu ekono­ micznego i u z a l e ż n i ł o w p e ł n i gros l u d n o ś c i autochtonicznej od h a n d l u z Białymi . 2 3 Pojawienie się w dzisiejszym stanie Washington b i a ł e g o c z ł o w i e k a m i a ł o podobny w p ł y w na e k o n o m i k ę l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j r ó w n i e ż w s c h o d n i ą część r e g i o n u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą r e o r i e n t a c j i t u b y l c z e j gospodarki s t a ł s i ę t u t a j k o ń . Z r e s z t ą zaakceptowanie go jako n i e o d ł ą c z n e g o o d t ą d elementu tubylczej k u l ­ t u r y s p o w o d o w a ł o w c a ł y m j e j systemie daleko i d ą c e p r z e o b r a ż e n i a . W k r ó t c e z m i a n y te s t a ł y się j u ż t a k g ł ę b o k i e , że b y ł y dostrzegane nawet przez I n d i a n , k t ó r z y d o k o n a l i w swej ś w i a d o m o ś c i dychotomicznego po­ d z i a ł u c z ł o n k ó w w ł a s n y c h s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h na ,,horse I n d i a n s " i „ c a n o e I n d i a n s " , p o d k ł a d a j ą c pod te o k r e ś l e n i a o d m i e n n y dla k a ż d e j z t y c h g r u p b a g a ż k u l t u r o w y i s t y l życia. 2 i 2 5 28 U n d e r h i l l , op. cit., s. 312-313. M. W. S m i t h, The Coast Salish of Puget Sound, „American Anthropologist", t. 43: 1941, s. 203. T e n ż e , The Puyallup s. 22. 2 4 2 5 �158 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA W n i n i e j s z y m p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą nas w y ł ą c z n i e zmiany w sy­ stemie tubylczej e k o n o m i k i , w y w o ł a n e przez pojawienie się konia na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m s k r a j u p r e r i i . Dlatego t e ż w y ł ą c z n i e do n i c h ogra­ niczone z o s t a n ą niniejsze u w a g i . A zatem w y p a d a o d n o t o w a ć , ż e p r z y s w o j e n i e sobie przez I n d i a n znad Puget Sound u m i e j ę t n o ś c i h o d o w l i konia oraz wszechstronnego w y k o ­ r z y s t y w a n i a jego w a l o r ó w s p o w o d o w a ł o b ą d ź to p r z e s u n i ę c i e nacisku z uprawianego powszechnie r y b o ł ó w s t w a na t r a k t o w a n e dotychczas m a r ­ ginesowo m y ś l i s t w o , b ą d ź t e ż w y ł ą c z n e zajmowanie się t y m d r u g i m t y ­ p e m zdobywania ś r o d k ó w egzystencji p r z y r ó w n o c z e s n y m p e ł n y m za­ niechaniu pierwszego. Obecność konia w życiu Indian umożliwiła i m większą ruchliwość, a zatem w p ł y n ę ł a k o r z y s t n i e na e f e k t y w n o ś ć p r o w a d z o n y c h ł o w ó w . P o z w o l i ł a i m r ó w n i e ż o d s u n ą ć się od rzek, s t a n o w i ą c y c h do tej p o r y nie t y l k o g ł ó w n ą b a z ę g o s p o d a r c z o - z a o p a t r z e n i o w ą , ale nadto sieć pod­ s t a w o w y c h s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h . W sferze ekonomicznej k o ń spo­ w o d o w a ł przerzucenie g ł ó w n e g o c i ę ż a r u u t r z y m a n i a I n d i a n p o c z ą t k o w o n a f u t r z a r s k i h a n d e l z B i a ł y m i , a w n a s t ę p n e j fazie — na handel s a m y m i k o ń m i , o czym już zresztą w s p o m i n a ł a m . 2 6 T a k w i ę c nie t y l k o I n d i a n i e z w y b r z e ż a , ale i z g ł ę b i k r a j u odczuli s k u t k i obcej i n f i l t r a c j i ekonomicznej. W a r t o jednak w t y m miejscu z a z n a c z y ć , ż e w o w y m p i e r w s z y m okresie k o n t a k t ó w , o g r a n i c z a j ą c y c h się zasadniczo w y ł ą c z n i e do d z i a ł a l n o ś c i h a n d l o w e j , owe gospodarcze e f e k t y o b e c n o ś c i B i a ł y c h p r z y j m o w a n e b y ł y na ogół p o z y t y w n i e . K o n ­ t a k t y z cudzoziemcami p r z y n o s i ł y b o w i e m ewidentne, niespodziewane zyski w postaci a t r a k c y j n y c h t o w a r ó w , s p o ł e c z n i e akceptowanych j a k o i n d y w i d u a l n e bogactwo j e d n o s t k i . 2 7 E f e k t e m w . w . zmian w t u b y l c z y m systemie e k o n o m i c z n y m b y ł o n i e ­ m a l c a ł k o w i t e u z a l e ż n i e n i e się I n d i a n od i c h gospodarczych k o n t a k t ó w z B i a ł y m i , k t ó r e w o m a w i a n y m okresie o g r a n i c z a ł y się zasadniczo do h a n d l u s k ó r a m i , korzystnego z a r ó w n o dla jednej, j a k i drugiej strony. W r a z z zainteresowaniem się p r z y b y s z ó w osadniczymi w a l o r a m i obsza­ r ó w znad Puget S o u n d oraz r o z w o j e m na p o c z ą t k u 2 poł. X I X w . prze­ m y s ł u , handel s k ó r a m i p o c z ą ł u p a d a ć , p o z o s t a w i a j ą c n a s t a w i o n y c h na niego I n d i a n w s k o m p l i k o w a n e j , t r u d n e j sytuacji ż y c i o w e j . Ona to po­ s t a w i ł a i c h przed k o n i e c z n o ś c i ą w y b o r u p o m i ę d z y d w i e m a w y ł ą c z n i e a l t e r n a t y w a m i : albo w r ó c i ć do t r a d y c y j n y c h s p o s o b ó w gospodarowania, albo t e ż p r z y s t o s o w a ć się do n o w y c h na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u 26 Tamże, s. 22-23. K . M a ł k o w s k a , Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-zachod­ niego "Wybrzeża Kanady, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s. 352, 361-362. 2 7 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SKAKERYZMU 159 w a r u n k ó w życia, k t ó r e o f e r o w a ł y autochtonom jako ź r ó d ł o u t r z y m a n i a p o d j ę c i e pracy n a j e m n e j . Pierwsza a l t e r n a t y w a z o s t a ł a zasadniczo u d a r e m n i o n a f a k t e m w y ­ znaczenia n i e k o r z y s t n y c h z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a r e z e r w a ­ t ó w , n i e d y s p o n u j ą c y c h o d p o w i e d n i m i w a r u n k a m i ś r o d o w i s k o w y m i dla p o d j ę c i a t r a d y c y j n e g o systemu gospodarki. A zatem I n d i a n i e m o g l i sko­ rzystać niemal wyłącznie z drugiej możliwości, przekształcając się w nie­ w y k w a l i f i k o w a n ą siłę r o b o c z ą i t w o r z ą c p o w a ż n ą część miejscowego p r o ­ l e t a r i a t u . A u t o c h t o n i znad Puget Sound a n g a ż o w a l i się w i ę c w ż y ­ w i o ł o w o p o w s t a j ą c y c h s p ó ł k a c h d o k o n u j ą c y c h w y r ę b u l a s ó w , w tartakach, m ł y n a c h , cegielniach i i n n y c h r ó ż n e g o t y p u z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h . 2 8 Silnie odczuwany przez b i a ł y c h p r z e d s i ę b i o r c ó w n i e d o b ó r r ą k do pracy s p o w o d o w a ł w y t w o r z e n i e się na t y m terenie swoistej atmosfery r ó w n o ś c i . I n d i a n i e p r a c u j ą c razem z b i a ł y m i r o b o t n i k a m i b y l i b o w i e m jednakowo z n i m i w y n a g r a d z a n i . Pewna z a l e ż n o ś ć a m e r y k a ń s k i e g o k a p i t a ł u od po­ d a ż y tubylczej siły roboczej d y k t o w a ł y m u k o n i e c z n o ś ć u n i k a n i a z I n ­ d i a n a m i z a t a r g ó w , a z w ł a s z c z a k o n f l i k t ó w ekonomicznych i r a s o w y c h . Tę sytuację utwierdził p o n i e k ą d u k ł a d s t o s u n k ó w interetnicznych, p r z e j a w i a j ą c y się r ó w n i e ż w i n d y w i d u a l n y c h k o n t a k t a c h p r z e d s t a w i c i e l i obu e t n o s ó w . T r u d n e w a r u n k i egzystencji w p i e r w s z y m okresie euro- a m e r y k a ń s k i . e g o osadnictwa na t y c h terenach s p r a w i ł y , że p r z y b y w a l i na nie w y ł ą c z n i e m ę ż c z y ź n i . S t y k a j ą c się nieustannie z I n d i a n a m i , w c h o ­ d z i l i w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z i c h k o b i e t a m i , k t ó r e bardzo szybko adapto­ w a ł y s i ę do obcego i m sposobu życia, p r o w a d z ą c gospodarstwo domowe w g w z o r ó w e u r o - a m e r y k a ń s k i c h . Te często spotykane m a ł ż e ń s t w a 2 9 3 0 2 8 Owa dobrowolność wyboru nowego sposobu życia miała zatem wszelkie cechy konieczności, nie pozostawiającej autochtonom zbyt dużego pola manewru. Można w i ę c zasadniczo przychylić s i ę do stanowiska A w i e r k i e w e j , Razlożenie s. 207, która poddała krytyce (szkoda, że niewłaściwej w formie) dość powierzchowne potraktowanie przez M. Smith owego chętnego, bezkonfliktowego przekształcenia się Salishów w grupę robotników najemnych: M. W. S m i t h , The Indians and Modern Society [w:] Indians of the Urban Northwest, New Y o r k 1949, s. 6, [za:] A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 207; por. podobny pogląd w: S m i t h , The Puyallup s. 28. Aczkolwiek ocena tego zjawiska przez M. Smith nie jest fałszywa, to przedstawiona przez nią „prawda" stanowi swoistą „półprawdę", sugerującą radosne rzucenie się Indian w wir industrializacji i urbanizacji Północno-Zachodniego Wybrzeża. Tymczasem — jak starałam się w y k a z a ć w tekście niniejszego artykułu — rzecz miała się nieco inaczej. Zmiany w tubylczej ekonomice były niemal całkowicie zdeterminowane przez charakter euro-amerykańskiej kolonizacji obszarów nad Puget Sound i sposoby włączania zamieszkujących je Indian w orbitę kapitalistycznej gospodarki towarowo-pieniężnej. S m i t h , The Puyallup ... s. 28-29. Tamże s. 27-28. 2 9 30 �160 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁIŃSKA mieszane s p r z y j a ł y p o p r a w n o ś c i s t o s u n k ó w i n t e r e t n i c z n y c h , co n a j m n i e j w odniesieniu do t y c h I n d i a n , k t ó r z y w ł a s n ą p r a c ą p r z y c z y n i a l i się do a m e r y k a ń s k i e g o zagospodarowania P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . Te d o b r o s ą s i e d z k i e , w gruncie rzeczy, stosunki p o c z ę ł y jednak p s u ć się w r a z z m a s o w y m n a p ł y w e m nad Puget Sound b i a ł e j l u d n o ś c i . Coraz w i ę k s z e nasycanie się r y n k u p r a c y b y ł o p r z y c z y n ą znacznie m n i e j t r o s ­ k l i w e g o obchodzenia się z i n d i a ń s k i m i r o b o t n i k a m i , k t ó r z y nie s t a n o w i l i j u ż g ł ó w n e g o , a zatem s z c z e g ó l n i e cenionego r e z e r w u a r u s i ł y roboczej. W o l n e miejsca p r a c y p o c z ę l i coraz częściej o b e j m o w a ć B i a l i . Nadto w miastach, o p r ó c z s t a ł y c h , na ogół spokojnych o s a d n i k ó w , p o j a w i l i się w d u ż e j liczbie l u d z i e s z u k a j ą c y ł a t w e g o zarobku, rozmaici w ł ó c z ę d z y , nierzadko k r y m i n a l i ś c i — s ł o w e m — przedstawiciele marginesu spo­ ł e c z n e g o , k t ó r z y p r z y n i e ś l i ze s o b ą p l a g ę a l k o h o l i z m u i rozmaite f o r m y p r z e s t ę p s t w . T e n niespokojny element nierzadko p r z y c z y n i a ł się do w y ­ w o ł y w a n i a k o n f l i k t ó w z I n d i a n a m i , k t ó r e r z u t o w a ł y na z m i a n ę d o t y c h ­ czasowych s t o s u n k ó w i n t e r e t n i c z n y c h . 3 1 Poczucie k r z y w d y w ś r ó d I n d i a n p o c z ę ł o j e d n a k s z c z e g ó l n i e r o s n ą ć w r a z z n a t ę ż e n i e m się ( p o c z ą w s z y od ok. 1870 r.) b e z p o ś r e d n i e j inge­ r e n c j i B i a ł y c h m . i n . w tubylcze s p r a w y ekonomiczne. Naciski te w y r a ­ ż a ł y się w p r z y m u s o w y m w d r a ż a n i u a u t o c h t o n ó w , ż y j ą c y c h w granicach r e z e r w a t ó w , do u p r a w y ziemi. P r o p a g o w a n y przez a d m i n i s t r a c j ę ame­ r y k a ń s k ą w ś r ó d wszystkich społeczności indiańskich USA farmerski m o d e l życia p r e f e r o w a n y b y ł r ó w n i e ż w rezerwatach nad Puget Sound, gdzie w a r u n k i ś r o d o w i s k o w e p r a k t y c z n i e j e d n a k u n i e m o ż l i w i a ł y jego a k c e p t a c j ę . Z ł e efekty tego pod p r e s j ą wprowadzanego systemu gos­ podarczego b u d z i ł y rozgoryczenie I n d i a n , pamiętających znakomicie okres ekonomicznej p r o s p e r i t y z c z a s ó w ścisłej w s p ó ł p r a c y ze s p ó ł k a m i futrzarskimi. 3 2 W sekwencji j a k o ś c i o w y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h w tubylczej ekono­ m i c e p o ł u d n i o w e g o s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a pod w p ł y ­ w e m obcej kolonizacji w y r ó ż n i ć zatem m o ż n a t r z y zasadnicze fazy. Pierwsze p r z e o b r a ż e n i a w y w o ł a n e z o s t a ł y przez d z i a ł a l n o ś ć k o m p a n i i h a n d l o w y c h . P o l e g a ł y one na b e z k o n f l i k t o w y m p r z e j ś c i u I n d i a n o d gos­ p o d a r k i n a t u r a l n e j ( r y b o ł ó w s t w a ) do m y ś l i s t w a , w ł ą c z o n e g o j u ż w o r b i t ę kapitalistycznej e k o n o m i k i r y n k o w e j . Proces t e n zainicjowany z o s t a ł d z i ę k i w z g l ę d o m czysto k o m e r c j a l n y m , g w a r a n t u j ą c l u d n o ś c i autochto­ nicznej niespodziewany d o s t ę p do szeregu a t r a k c y j n y c h d ó b r u z y s k i w a ­ n y c h w drodze w y m i a n y t o w a r o w o - p i e n i ę ż n e j . 3 1 3 2 Tamże, s. 29-31, 35. B a r n e t t , Indian Shakers s. 4-5, 338. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 161 D r u g i etap p r z e o b r a ż e ń z a p o c z ą t k o w a ł proces s t a ł e g o , b i a ł e g o osad­ n i c t w a nad Puget Sound, n i o s ą c y z s o b ą dwa n i e o d ł ą c z n e elementy cy­ w i l i z a c j i : i n d u s t r i a l i z a c j ę i u r b a n i z a c j ę . Z a ł a m a n i e się z b y t u na s k ó r y p o s t a w i ł o Indian, ż y j ą c y c h jeszcze w ó w c z a s na ogół poza r e z e r w a t a m i , w k o n i e c z n o ś c i p o d j ę c i a p r a c y zarobkowej w charakterze r o b o t n i k ó w drobno p r z e m y s ł o w y c h b ą d ź rzadziej — r o l n y c h . W t y m okresie nie po­ j a w i a ł y się jeszcze na ogół ż a d n e o b j a w y niezadowolenia w ś r ó d I n d i a n , i c h dochody b o w i e m w dalszym c i ą g u b y ł y wysokie w stosunku do ich potrzeb k o n s u m p c y j n y c h ( u t r z y m u j ą c y c h się raczej na t y m s a m y m po­ ziomie, co w okresie prowadzenia t r a d y c y j n e j gospodarki przyswaja­ jącej) , a co n a j w a ż n i e j s z e , k s z t a ł t o w a ł y się na t y m s a m y m poziomie, co p ł a c e b i a ł y c h r o b o t n i k ó w . Nie b y ł o w i ę c ż a d n e g o poczucia k r z y w d y i ś w i a d o m o ś c i w y z y s k u przez b i a ł y c h p r z e d s i ę b i o r c ó w . Trzeci okres wyznaczony z o s t a ł przez i n t e n s y w n y n a p ł y w l u d n o ś c i b i a ł e j , w y p i e r a j ą c e j nierzadko I n d i a n z zajmowanych przez n i c h l e p ­ szych stanowisk pracy, z m u s z a j ą c e j p o ś r e d n i o a u t o c h t o n ó w do podejmo­ w a n i a prac m n i e j a t r a k c y j n y c h , n a j c i ę ż s z y c h , a często gorzej p ł a t n y c h . I n d i a n z r e z e r w a t ó w poddano w t y m w ł a ś n i e okresie p r z y m u s o w i u p r a w y ziemi, p r z y n o s z ą c e j w t a m t y c h w a r u n k a c h ekologicznych i p r z y p r a w i e z e r o w y c h u m i e j ę t n o ś c i a c h r o l n i c z y c h bardzo m i e r n e r e z u l t a t y , nie za­ p e w n i a j ą c e n a w e t m i n i m u m potrzeb ż y c i o w y c h . Owe z m i a n y w e k o n o m i c z n y m ż y c i u Indian, z a c h o d z ą c e pod w p ł y ­ w e m d z i a ł a l n o ś c i b i a ł e g o c z ł o w i e k a na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u za­ ledwie lat, b y ł y p r z y c z y n ą szybko p o g ł ę b i a j ą c e g o się w ś r ó d s p o ł e c z ­ n o ś c i t u b y l c z y c h uczucia f r u s t r a c j i i niezadowolenia z aktualnej rzeczy­ w i s t o ś c i . Z j a w i s k u t e m u s p r z y j a ł f a k t powstania d z i ę k i B i a ł y m swoistej h u ś t a w k i ekonomicznej, k t ó r a s p r a w i ł a , że I n d i a n i e w p e w n y m okresie o s i ą g n ę l i w s w y m odczuciu szczytowe zyski finansowe, to z n ó w w p a d l i , nie p o j m u j ą c p r z y c z y n tego stanu rzeczy, w p r z e r a ż a j ą c e ich u b ó s t w o , k t ó r e b y ł o c a ł k o w i t ą n i e m a l o p o z y c j ą sytuacji sprzed k i l k u n a s t u za­ l e d w i e lat. Stan ekonomicznej d e p r y w a c j i w y n i k a ł w ł a ś n i e z k o n f r o n t o w a n i a o w y c h d w ó c h niezbyt o d l e g ł y c h w czasie p o z i o m ó w życia. C h a r a k t e r y ­ styczne, że u k ł a d e m odniesienia nie b y ł t u wcale t r a d y c y j n y system gos­ p o d a r k i p r z y s w a j a j ą c e j ( r y b o ł ó w s t w o ) , lecz s t y m u l o w a n a przez B i a ł y c h ekonomika w ł ą c z a j ą c a I n d i a n w o g ó l n o ś w i a t o w y o b r ó t k a p i t a ł u . Spo­ ł e c z n e niezadowolenie l u d n o ś c i autochtonicznej, w y r o s ł e z radykalnego zmniejszenia się p o p y t u na dostarczane przez n i ą s k ó r y z w i e r z ą t f u t e r ­ k o w y c h , p o g ł ę b i o n e z o s t a ł o przez r ó w n o c z e s n e pozbawienie jej w i ę k ­ szości t e r y t o r i ó w , administracyjne naciski na p o d j ę c i e gospodarki far3 3 3 3 Małkowska, Potlatch 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , Х Г Х / 2 ... s. 367. �162 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIIÍSKA merskiej w rezerwatach oraz l u m p e n p r o l e t a r y z a c j ę I n d i a n ż y j ą c y c h poza n i m i . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y niespodziewane, g w a ł t o w n e o b n i ż e n i e się ekonomicznego standardu życia a u t o c h t o n ó w , co s t a ł o się b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą d o ś w i a d c z a n e j przez n i c h d e p r y w a c j i w zakresie d o c h o d ó w z a r ó w n o c a ł e j g r u p y , j a k i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ł o n k ó w . 4. D E P R Y W A C J A S T A T U S U SPOŁECZNEGO A. Tradycyjna struktura społeczna i stosunki własnościowe Zaprezentowane t u g ł ę b o k i e p r z e o b r a ż e n i a i n d i a ń s k i e j e k o n o m i k i b y ł y k o l e j n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u c z y n n i k ó w d e t e r m i n u j ą c y c h przebieg i r o z m i a r y procesu zmian w i n n y c h sferach ż y c i a S a l i s h ó w . O d b i ł y się one s z c z e g ó l n i e silnie na s p o ł e c z n e j s t r u k t u r z e tej g r u p y I n d i a n , p o w o ­ d u j ą c p o w a ż n ą jej d e z o r g a n i z a c j ę . Celem ukazania o w y c h z m i a n konieczne jest o d w o ł a n i e się do u k ł a d u s p o ł e c z n e g o sprzed okresu k o n t a k t ó w z B i a ł y m i . Salishe b y l i w ó w c z a s g r u p ą e t n i c z n ą , w k t ó r e j — podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n P ó ł n o c n o - Z a chodniego W y b r z e ż a — od d a w n a j u ż w y k s z t a ł c i ł się s p o ł e c z n y p o d z i a ł l u d n o ś c i na d w i e zasadnicze „ k l a s y " : n i e w o l n i k ó w oraz l u d z i w o l n y c h , k t ó r y c h rozmaite u k ł a d y , w j a k i e wchodzili, i p e ł n i o n e role s p o ł e c z n e p r e d e s t y n o w a ł y do o s i ą g a n i a w y ż s z y c h l u b n i ż s z y c h pozycji w h i e r a r c h i i s t a t u s ó w . Pozycja ta d e c y d o w a ł a o rozmiarach uczestnictwa danej jednostki w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m ż y c i u g r u p y . C a ł a populacja w o l n y c h S a l i s h ó w d z i e l i ł a się na d w i e podstawowe g r u p y . P r z y n a l e ż n o ś ć do k a ż d e j z n i c h o k r e ś l a ł a precyzyjnie p o z y c j ę danej j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e oraz n a l e ż n e jej p r z y w i l e j e i o b o w i ą z k i . R ó ż n i c e p o m i ę d z y statusami t y c h d w ó c h quasi-klas s p o ł e c z n y c h w y z n a ­ c z a ł y stosunki w y ż s z o ś e i - n i ż s z o ś c i . A zatem m o ż n a m ó w i ć o g e n e r a l n y m u k ł a d z i e s t r a t y f i k a c y j n y m , d o t y c z ą c y m nie t y l k o p o s z c z e g ó l n y c h osob­ n i k ó w , ale c a ł y c h grup, s k ł a d a j ą c y c h się na s p o ł e c z n o ś ć S a l i s h ó w . I l o ś ­ c i o w y stosunek „ k l a s y " w y ż s z e j do niższej u k s z t a ł t o w a ł się w s p o s ó b od3 4 3 5 3 6 3 4 O miejscu niewolników w strukturze społecznej Północno-Zachodniego Wy­ brzeża pisze znakomity znawca kultury tego obszaru — Ph. D r u c k e r : „Slaves, like the natives'dogs, or better still, like canoes and sea otter skins and blankets, were elements of the social configuration but had no active part to play in group life. Their participation was purely passive": Rank, Wealth, and Kinship in North­ west Coast Society, [w:] T. M c F e a t [ed.], Indians of the North Pacific Coast, Seattle—London 1971, s. 135. Zob. również: P e t t i t t , op. cit., s. 13; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 342-343. E . S a p i r, The Social Organization of the West Coast Tribes, [w:] M c F e a t [ed.], op. cit., s. 30; P e t t i t t , op. cit., s. 13; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 342. A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 222-225. 8 5 3 6 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 163 SHAKERYZMU m i e n n y n i ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w o silnie z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e spo­ ł e c z n e j , gdzie d o m i n o w a ł na ogół u k ł a d p i r a m i d a l n y . W t y m p r z y ­ p a d k u — j a k pisze W . Suttles — „ n a t i v e society had m o r e the shape of an i n v e r t e d pear" . Najliczniejsza b y ł a grupa tzw. „ d o b r y c h l u d z i " z n a j d u j ą c a się w g ó r ­ nej części u k ł a d u stratyfikacyjnego. Ten w ł a ś n i e zespół l u d z i zasilał n i e ­ ustannie grono r ó ż n e g o t y p u p r z y w ó d c ó w ś w i e c k i c h i sakralnych. Z w i ą z k i tej e l i t y s p o ł e c z n e j z p o z o s t a ł ą częścią g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e j m i a ł y charakter t r w a ł y , w i ę z y b o w i e m ł ą c z ą c e te dwa segmenty jednej zasad­ niczo „ k l a s y " n i g d y nie z o s t a ł y zerwane. W efekcie realizowania tego w ł a ś n i e p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o naczelnicy s t a n o w i l i jedynie g ó r n ą w a r ­ s t w ę omawianej t u g r u p y , w r a m a c h k t ó r e j i s t n i a ł a ciągła d w u s t r o n n a r u c h l i w o ś ć , nie obwarowana ż a d n y m i s a n k c j a m i . 3 7 38 Znacznie mniejsza pod w z g l ę d e m l i c z e b n o ś c i b y ł a „ k l a s a " niższa, s k ł a d a j ą c a się z r o z m a i t y c h u c i e k i n i e r ó w , t r a m p ó w oraz o d p r y s k ó w „ k l a ­ sy" w y ż s z e j . N i e k i e d y g r u p ę t ę zasilali w y z w o l e n i n i e w o l n i c y , k t ó r z y r e k r u t o w a l i się w y ł ą c z n i e z j e ń c ó w w o j e n n y c h . C a ł ą t ę g r u p ę o k r e ś l a n o mianem „ludzi b e z w a r t o ś c i o w y c h " . Od „dobrych ludzi" legitymują­ cych się o d p o w i e d n i m pochodzeniem i z w i ą z a n y m i z n i m p r z y w i l e j a m i , d z i e l i ł a i c h n i e p r z e n i k l i w a bariera s p o ł e c z n a , p r a k t y c z n i e u n i e m o ż l i ­ w i a j ą c a j a k i e k o l w i e k przemieszczenia od d o ł u k u g ó r z e . P r z y n a l e ż n o ś ć do danej „ k l a s y " , a w jej r a m a c h do o k r e ś l o n e j pozycji s p o ł e c z n e j w y z n a c z a ł y zasadniczo dwa c z y n n i k i . J e d n y m z n i c h b y ł o k r y t e r i u m pochodzenia, a d r u g i m — sytuacja m a j ą t k o w a danej j e d ­ n o s t k i . N a j w y ż s z e statusy przypisane b y ł y niejako ex definitione k l a ­ sie t z w . „ d o b r y c h l u d z i " . Ta grupa o s ó b l e g i t y m o w a ł a się b o w i e m ce­ n i o n y m i s p o ł e c z n i e genealogiami. W y s o k i e urodzenie pojmowano t u j a k o p r z y n a l e ż n o ś ć do starego rodu, k t ó r e g o założyciel, nawet bardzo od­ l e g ł y , nie m ó g ł w y w o d z i ć się s p o ś r ó d w y z w o l o n y c h n i e w o l n i k ó w , a na­ wet z grona osób p r z y p o r z ą d k o w a n y c h do n i ż s z e j „ k l a s y " . Rody te d y s p o n o w a ł y zawsze d u ż y m i zasobami nagromadzonych od p o k o l e ń d ó b r , k t ó r y c h dziedziczenie zgodnie z l o k a l n y m i n o r m a m i p r a w n y m i o k r e ś l a ł a 3 9 4 0 4 1 4 2 3 7 W. S u t t l e s , Private Knowledge, Morality, and Social Classes among the Coast Salish, „American Anthropologist", t. 60: 1958, s. 500. Tamże, s. 504. „Klasa" wyższa wykluczała ze swego grona na ogół nieślubne dzieci, sieroty i przysłowiowe czarne owce, tj. ludzi, którzy sprzeniewierzyli się obowiązującym normom moralno-prawnym oraz usankcjonowanym wzorom zachowań. S u t t l e s , op. cit., s. 504. Tamże, s. 504-505; A w i e r k i e w a , Razlożenie s. 222-223. P e t t i t t , op. cit., s. 13. 38 3 9 4 0 41 4 2 �164 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIfJSKA 4 3 s p o ł e c z n ą p o z y c j ę s p a d k o b i e r c ó w . A zatem wysokie miejsce w hie­ r a r c h i i s t a t u s ó w z a l e ż a ł o b e z p o ś r e d n i o od r o z m i a r ó w bogactwa, k t ó r e z k o l e i b y ł o ściśle zdeterminowane przez pochodzenie. I m w y ż s z e ono y ł ° , t y m w i ę k s z y m m a j ą t k i e m d y s p o n o w a ł a jednostka. M o ż n a w i ę c p o s ł u ż y ć się t u u o g ó l n i e n i e m Ph. D r u c k e r a , że ,,wealth and b i r t h eve­ r y w h e r e w e r e absolutely inseperable factors i n the d e t e r m i n a t i o n of status" . Oba te c z y n n i k i d e c y d o w a ł y o p r e s t i ż u , k t ó r e g o n a j w y ż s z y m w y ­ m i a r e m dysponowali p r z y w ó d c y . W k a t e g o r i i t y c h funkcjonariuszy m i e ś ­ c i l i się przede w s z y s t k i m naczelnicy wiosek, r e k r u t u j ą c y się n i e m a l w y ­ ł ą c z n i e z n a c z e l n i k ó w najznakomitszych r o d ó w danych s p o ł e c z n o ś c i l o ­ k a l n y c h . Na ogół u r z ą d ten p i a s t o w a ł c z ł o n e k najstarszego — j a k m n i e ­ mano — r o d u , od k t ó r e g o w y p r o w a d z a n o g e n e a l o g i ę i n n y c h r o d ó w w s p ó l n o t y wioskowej . B y ł a to powszechnie o b o w i ą z u j ą c a zasada, k t ó ­ rej przestrzeganie g w a r a n t o w a ł o niejako n a j w y ż s z ą r a n g ę s p o ł e c z n ą n a c z e l n i k o w i w i o s k o w e m u . Z a l e ż a ł a ona b o w i e m w p r o s t od p r e s t i ż u , j a k i m cieszył się r ó d wodza. I m starszy b y ł r ó d , t y m w i ę k s z y m cieszył s i ę on uznaniem s p o ł e c z n y m , k t ó r e z k o l e i r z u t o w a ł o na o s i ą g n i ę c i e n a j ­ w y ż s z e g o p r e s t i ż u jego naczelnika. Piastowanie przez takiego c z ł o w i e k a n a p o w a ż n i e j s z e g o u r z ę d u d a w a ł o c a ł e j wiosce w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h plemienia . R e a s u m u j ą c te u w a g i m o ż n a s t w i e r d z i ć , że o statusie j e d n o s t k i de­ c y d o w a ł a w s p o s ó b p o w a ż n y pozycja g r u p y s p o ł e c z n e j , w s k ł a d k t ó r e j ona w c h o d z i ł a . A l e z a l e ż n o ś ć ta nie b y ł a jednostronna. R ó w n i e ż p r e s t i ż jednostki s t o j ą c e j na czele danego z e s p o ł u l u d z i m ó g ł p o d w y ż s z y ć l u b o b n i ż y ć jego p o z y c j ę w ś r ó d i n n y c h analogicznych g r u p s p o ł e c z n y c h . W y s o k ą p o z y c j ę s p o ł e c z n ą z a j m o w a l i r ó w n i e ż dziedziczni naczelnicy p o z o s t a ł y c h r o d ó w , nie d y s p o n u j ą c y c h tak s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i , j a k r ó d - z a ł o ż y c i e l w s p ó l n o t y w i o s k o w e j . G ł o w i e w i e l k i e j rodziny, z j a k ą m a m y do czynienia na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u — p r z y s ł u g i w a ł b o w i e m szereg p r z y w i l e j ó w , z k t ó r y c h n a j w a ż n i e j s z e b y ł o p r a w o do i n ­ d y w i d u a l n e g o , choć zasadniczo t y t u l a r n e g o posiadania r e z e r w u a r ó w ż y w ­ ności, t a k i c h jak odcinki oceanicznego w y b r z e ż a , rzek, s t r u m i e n i , t e r e n ó w m y ś l i w s k i c h i t p . I c h eksploatacji — co n a l e ż y z naciskiem p o d k r e ś l i ć — d o k o n y w a l i r ó w n i e ż pozostali c z ł o n k o w i e rodziny, ale po u p r z e d n i m w y D 4 4 4 5 4 6 4 7 4 3 U n d e r h i 11, op. cit., s. 302. D r u с к e r, Rank s. 146; zob. również: Sapir, op, cit., op. cit., s. 500. S a p i r, op. cit., s. 31; U n d e r b i l l , op. cit., s. 303. S m i t h , The Puyallup s. 12-13. ? Tamże, s. 19. 4 4 4 5 4 6 4 s. 30; S u t t i e s , �R E L A T Y W N A D E P R Y W A C J A A G E N E Z A SHAKERY.'.MÜ •^65 48 r a ż e n i u zgody na t ę d z i a ł a l n o ś ć przez n a c z e l n i k a . Jego wysoka pozycja u w a r u n k o w a n a b y ł a w i ę c r ó w n i e ż przez stosunki ekonomiczne. O d g r y ­ w a ł on b o w i e m r o l ę seniora w stosunku do s w y c h k r e w n i a k ó w , posia­ d a j ą c y c h wszelkie cechy p r z y n a j m n i e j f o r m a l n y c h wasali. Faktycznie z a ś f u n k c j a naczelnika r o d u s p r o w a d z a ł a się do swoistego dozorowania i otaczania o p i e k ą d ó b r z ekonomicznego p u n k t u widzenia w a ż n y c h d l a c a ł e g o r o d u . M i m o to sam f a k t posiadania t y c h z a s o b ó w i n o m i n a l ­ nego p r a w a do dowolnego n i m i z a r z ą d z a n i a s t a w i a ł g ł o w ę r o d u na szczy­ tach h i e r a r c h i i , o b o w i ą z u j ą c e j w r a m a c h owej najmniejszej j e d n o s t k i s p o ł e c z n e j , j a k ą b y ł a w i e l k a rodzina. Z tego t e ż t y t u ł u k a ż d y naczelnik r o d u p e ł n i ł w s p o ł e c z n o ś c i lokalnej szereg f u n k c j i s p o ł e c z n y c h i r e l i ­ g i j n y c h , k t ó r e u t w i e r d z a ł y i n i e j a k o s a n k c j o n o w a ł y jego w y s o k ą p o z y c j ę . Zwyczajowo u t a r ł o się, że senior nie t y l k o „ d z i e r ż a w i ł " swe i n d y w i ­ dualne, dziedziczne dobra k r e w n y m , ale r ó w n i e ż r e z y g n o w a ł z i c h c z ę ś ­ ci, z r z e k a j ą c s i ę t y t u ł ó w w ł a s n o ś c i na rzecz n i e k t ó r y c h s w y c h n a j b l i ż ­ szych k r e w n y c h . C i z kolei p o s t ę p o w a l i z u z y s k a n y m w t e n s p o s ó b m a ­ j ą t k i e m identycznie, j a k i c h d o b r o c z y ń c a . S w ą i n d y w i d u a l n ą w ł a s n o ś ć t r a k t o w a l i w y ł ą c z n i e jako d a j ą c ą p r e s t i ż m o ż l i w o ś ć w y r a ż e n i a zgody na w s p ó l n e j e j u ż y t k o w a n i e w r a z z k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i o n i ż ­ szym statusie s p o ł e c z n y m . Sam f a k t corocznego w y d a w a n i a t a k i e j w ł a ś n i e decyzji b y ł w y s t a r c z a j ą c ą r e k o m p e n s a t ą za u d o s t ę p n i e n i e szer­ szemu o g ó ł o w i ł o w i s k czy t e r e n ó w m y ś l i w s k i c h . S t a n o w i ł b o w i e m o pres­ t i ż u decydenta, co b y ł o p r z e c i e ż w a r t o ś c i ą s p o ł e c z n i e n a j w y ż e j ce­ nioną. W zamian za „ w y d z i e r ż a w i e n i e " w ł a s n y c h w ó d i ziem naczelnik r o d u p r z e j m o w a ł od s w y c h k r e w n i a k ó w nie t y l k o wszelkie n a d w y ż k i ż y w n o ś c i o w e , ale r ó w n i e ż efekty i c h d z i a ł a l n o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j (łodzie, d e r k i , w y p r a w i o n e s k ó r y , s p r z ę t y gospodarstwa domowego, parapher­ n a l i a i t p . ) . A l e i w t y m p r z y p a d k u dobra te nie s t a w a ł y s i ę faktycznie 4 9 5 0 5 1 5 2 4 8 Te specyficzne stosunki, panujące wśród Indian Północno-Zachodniego Wy­ brzeża, były — jak sugeruje szereg badaczy — efektem stopniowego wyodrębniania się własności prywatnej. Proces ten znajdował się przed okresem e u r o - a m e r y k a ń skiej kolonizacji w. w. regionu dopiero w swej początkowej fazie. Fakt ten zdaje się wyjaśniać sytuację, którą trafnie charakteryzuje M a ł k o w s k a : „[...] przy dość silnym jeszcze poczuciu własności grupowej w y s t ę p o w a ł a na tym terenie coraz wyraźniejsza tendencja do indywidualizacji praw własnościowych, przy czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi prywatyzacji, podczas gdy inne stanowiły nadal dobro zbiorowe" (Potlatch ... s. 361). 4 9 Tamże, s. 342, 362. D r u c k e r , Rank s. 142. si Tamże, s. 139-141. M a ł k o w s k a , Potlatch s. 359, 362-363. 5 0 6 2 �166 MIROSŁAWA POSERN-ZIELlNSKA jego w y ł ą c z n ą w ł a s n o ś c i ą , lecz p r z e c h o d z i ł y jedynie pod jego a d m i n i ­ s t r a c j ę . W r z e c z y w i s t o ś c i zaś p o z o s t a w a ł y do dyspozycji c a ł e g o rodu, j e ś l i jego c z ł o n k o w i e k i e d y k o l w i e k zgłosiliby na nie swoje zapotrzebo­ wanie. Mechanizm w ł a d a n i a w ł a s n o ś c i ą p r y w a t n ą w p r z ą g n i ę t y b y ł w i ę c ś c i ś l e w system wielostronnego w s p ó ł d z i a ł a n i a w s z y s t k i c h k r e w n y c h . Wzajemne ś w i a d c z e n i a p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł y r e g u ł o m h i e r a r c h i i spo­ ł e c z n e j . A l e n o r m y te b y n a j m n i e j nie s a n k c j o n o w a ł y w y ł ą c z n e g o prze­ p ł y w u ś w i a d c z e ń od d o ł u k u g ó r z e , lecz z o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż e l i t ę spo­ ł e c z n ą do d y s t r y b u c j i nagromadzonych w ten s p o s ó b d ó b r r ó w n i e ż w k i e ­ r u n k u o d w r o t n y m . P o d p o r z ą d k o w a n i e socjo-ekonomicznej aktywności o g ó l n y m zasadom s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j m i a ł o — w p r z y p a d k u i n d i a ń ­ skich s p o ł e c z n o ś c i P ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a — charakter w y ­ ł ą c z n i e n o m i n a l n y , s ł u ż ą c y j e d y n i e sprawie zdobywania p r e s t i ż u i auto­ r y t e t u . Nie m i a ł o natomiast ż a d n e g o z w i ą z k u z i n d y w i d u a l n y m g r o m a ­ dzeniem bogactwa w y ł ą c z n i e na w ł a s n y u ż y t e k przez r e p r e z e n t a n t ó w w a r s t w g ó r n y c h . J u ż ten c h o ć b y mechanizm — nie m ó w i ą c o i n s t y ­ t u c j i potlaczu •— s t a ł niejako na s t r a ż y u t r z y m a n i a swoistej r ó w n o w a g i w m a j ą t k o w e j p o z y c j i w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w r o d u . Ewentualne wzboga­ cenie się jego naczelnika b y ł o b o w i e m zawsze r ó w n o z n a c z n e z uzyska­ n i e m analogicznych, acz odpowiednio mniejszych k o r z y ś c i przez p o d ­ ległych m u krewnych, k t ó r y c h obdarzał swymi p o w i ę k s z o n y m i dobrami czy to w f o r m i e n a d a ń , czy t e ż „ d z i e r ż a w " , p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do w z r o s t u z a m o ż n o ś c i c a ł e j w s p ó l n o t y . Nic w i ę c dziwnego, że w gromadzeniu wodzowskich bogactw zain­ teresowani b y l i wszyscy w s p ó ł r o d o w c y . W ten s p o s ó b p o w s t a w a ł y f o r ­ t u n y , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o s ł a z pokolenia na p o k o l e n i e . Do odziedzi­ czonych po ojcu-naczelniku bogactw d o c h o d z i ł y b o w i e m dobra dostar­ czane przez p o d l e g ł y c h n a c z e l n i k o w i - j u n i o r o w i k r e w n y c h . W r a z ze wzros­ t e m w a r t o ś c i c a ł e g o m a j ą t k u w z r a s t a ł a r ó w n i e ż pozycja s p o ł e c z n a i z w i ą ­ zany z n i ą ściśle p r e s t i ż nowego p r z y w ó d c y . F o r m a l n a a k u m u l a c j a d ó b r w j e d n y m r o k u i dziedziczenie i c h przez najstarszego syna m i a ł o w s z a k ż e znaczenie w y ł ą c z n i e i n s t r u m e n t a l n e w zakresie zdobywania przez j e d ­ n o s t k ę odpowiednio w y s o k i e j l o k a t y s t r a t y f i k a c y j n e j , k t ó r a jednak r z u ­ t o w a ł a r ó w n i e ż na r a n g ę s p o ł e c z n ą p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w w s p ó l n o t y rodowej. W ł a s n o ś ć I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do posiadania z a s o b ó w o znaczeniu ekonomicznym. W j e j s k ł a d w c h o d z i ł y r ó w n i e ż dobra niematerialne, takie j a k pewne u m i e j ę t n o ś c i S 3 54 5 8 54 D r u c k e r , Rank Tamże, s. 142. s. 144-145. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 167 SHAKERYZMU praktyczne, m i t y , p i e ś n i , t y t u ł y rodowe, wiedza r y t u a l n a , i m i o n a ś w i e c ­ k i e i sakralne i t p . I c h i n d y w i d u a l n e posiadanie, zdobywane b ą d ź to d r o g ą dziedziczenia, b ą d ź t e ż k u p n a po nadzwyczaj w y g ó r o w a n y c h cenach, d e c y d o w a ł o o p r z y n a l e ż n o ś c i do lokalnej e l i t y s p o ł e c z n e j . Te pozaekonomiczne w gruncie rzeczy w a r t o ś c i b y ł y w i ę c ze z r o ­ z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w cenione t a k samo, a czasami w y ż e j , n i ż dobra sensu stricte- materialne. I c h w a r t o ś ć zdeterminowana b y ł a jednak r ó w ­ n i e ż przez m y ś l e n i e w kategoriach ekonomicznych. Nagromadzenie d u ż e g o m a j ą t k u — w g tego r o z u m o w a n i a — m u s i a ł o m i e ć swe g ł ę b o k i e uza­ sadnienie z a r ó w n o w d u ż e j w i e d z y p r a k t y c z n e j bogacza, j a k i jego z n a j o m o ś c i t e c h n i k z j e d n y w a n i a sobie sił nadprzyrodzonych. Przeko­ nania te niekiedy p o z w a l a ł y u t o ż s a m i ć f a k t a k u m u l a c j i przez j e d n o s t k ę d u ż y c h z a s o b ó w m a j ą t k o w y c h z posiadaniem przez n i ą szczególnej mocy duchowej, niejako w a r u n k u j ą c e j d u ż ą e f e k t y w n o ś ć j e j d z i a ł a n i a . Nic w i ę c dziwnego, że to i r r a c j o n a l n e bogactwo p r z e k s z t a ł c i ł o się w n i e z w y k l e p o ż ą d a n y i ceniony towar, k t ó r y n p . u S a l i s h ó w p o d l e g a ł o g ó l n y m p r a ­ w o m dziedziczenia '. N a t u r a l n i e , n a j w i ę k s z y m i zasobami t y c h n i e m a ­ t e r i a l n y c h d ó b r dysponowali naczelnicy r o d ó w , k t ó r z y o t r z y m y w a l i j e w spadku po szeregu s w y c h p r z o d k ó w . I c h ekonomicznie u p r z y w i l e j o ­ w a n a pozycja we w s p ó l n o c i e k r e w n y c h b y ł a w i ę c niejako usankcjono­ wana f a k t e m posiadania d u ż y c h z a s o b ó w d ó b r n i e m a t e r i a l n y c h . Te z a ś w a ż y ł y na u z n a n i u s p o ł e c z n y m i p r e s t i ż u w y p o s a ż o n e j w nie jednostki. 5 5 5 6 57 B. Instytucja potlaczu i jej funkcje N a l e ż y t u w s z a k ż e p o d k r e ś l i ć , że samo posiadanie bogactwa oraz pozycja dobrze urodzonego b y ł y c z y n n i k a m i k o n i e c z n y m i , ale nie w y ­ s t a r c z a j ą c y m i do uzyskania przez j e d n o s t k ę cenionego nade wszystko p r e s t i ż u . P o d s t a w o w y m elementem miejscowego systemu k u l t u r o w e g o , k t ó r y u z u p e ł n i a ł t e n n i e r o z e r w a l n y z e s p ó ł u w a r u n k o w a ń statusu spo­ ł e c z n e g o , b y ł potlacz. Faktycznie z a ś p e ł n i ł on f u n k c j ę swoistego prze­ t w o r n i k a , k t ó r y — p r z y pomocy s p o ł e c z n e j akceptacji — p r z e k s z t a ł c a ł p r a w a w ł a s n o ś c i i p r z y w i l e j e rodowe w n o w ą w a r t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą — p r e s t i ż . Potlacz s t a n o w i ł w i ę c niejako c e n t r a l n y element m i e j ­ scowego systemu w a r t o ś c i , o g n i s k u j ą c y w sobie p o w a ż n ą część s p o ł e c z n o -kulturowej a k t y w n o ś c i Indian Północno-Zachodniego W y b r z e ż a . Nie 3 8 5 5 R. B e n e d i c t , Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 266-267; M a ł k o w s k a , Potlatch s. 353. S m i t h , The Puyallup s. 19. S u t t l e s , op. cit., s. 500-501. T a doniosła rola potlaczu uznana została przez badaczy kultury Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża, którzy potocznie określali ich mianem — The Potlatch-Givers. Zob.: U n d e r h i 11, op. cit., s. 291-319. 5 6 5 7 5 8 �168 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA m o ż n a jednak z a p o m i n a ć o t y m , że b y ł to b e z p o ś r e d n i regulator życia s p o ł e c z n e g o w y ł ą c z n i e g ó r n e j w a r s t w y i n d i a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a . Po­ ś r e d n i o jednak — d z i ę k i w i ę z o m k r w i ł ą c z ą c y m n a c z e l n i k ó w z m n i e j u p r z y w i l e j o w a n y m i w s p ó ł r o d o w c a m i — a n g a ż o w a ł on c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , w ł ą c z a j ą c w n i ą r ó w n i e ż n i e w o l n i k ó w , k t ó r y c h praca w y k o r z y ­ stywana b y ł a j a k o n a j p o w a ż n i e j s z e ź r ó d ł o d o c h o d ó w i bogacenia się i c h właścicieli. Ze w z g l ę d u na s z c z e g ó l n y charakter potlaczu traktowanego jako „[...] c e r e m o n i a ł rozdawania l u b niszczenia w ł a s n o ś c i w celu podnie­ sienia statusu s p o ł e c z n e g o [ . . . ] " o r g a n i z o w a ć go m o g l i j e d y n i e ludzie n a j z a m o ż n i e j s i , tzn. r ó ż n e j r a n g i p r z y w ó d c y . O r g a n i z a t o r a m i t y c h u r o ­ c z y s t o ś c i b y l i n a j c z ę ś c i e j naczelnicy r o d ó w , k t ó r z y d y s p o n o w a l i p o t r z e b ­ n y m i na t e n cel ś r o d k a m i m a t e r i a l n y m i . 5 9 6 0 Specyficzna f u n k c j a potlaczu j a k o mechanizmu u s t a l a j ą c e g o ostatecz­ nie p o z y c j ę s p o ł e c z n ą j e d n o s t k i w y m a g a ł a , aby wszelkie zmiany, p o w o ­ d u j ą c e korzystne p r z e s u n i ę c i e się w h i e r a r c h i i przedstawicieli miejsco­ w e j e l i t y , sankcjonowane b y ł y na tego w ł a ś n i e t y p u u r o c z y s t o ś c i a c h . Zaproszonym na nie g o ś c i o m anonsowano c h ę ć p o d j ę c i a przez organiza­ tora potlaczu n o w e j , w a ż n i e j s z e j r o l i s p o ł e c z n e j i oczekiwano i c h zgody w t y m w z g l ę d z i e za c e n ę rozdzielanych hojnie d a r ó w , a niekiedy osten­ tacyjnie nadto niszczonych bogactw . 6 1 Potlacz p o w o d o w a ł publiczne uznanie r a n g i s p o ł e c z n e j oraz z w i ą znanego z n i ą ściśle p r e s t i ż u j e d n o s t k i . Nie m o ż n a jednak z a p o m i n a ć , że te w ł a ś n i e w y z n a c z n i k i miejsca c z ł o w i e k a w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j u z a l e ż ­ nione b y ł y g ł ó w n i e od pozycji s p o ł e c z n e j jego r o d z i c ó w , bogactwa oraz и C h . W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New York 1956, [za:] M a ł ­ k o w s k a , Potlatch s. 341. J . P. A w i e г к i e w а, К istorii obszczestwiennogo stroją и indiejcew siewiero-zapadnogo pobereżja Siewiednoj Amieriki, „Amięrikanskij Etnograficzeskij Sborník", t. 1, Moskwa 1960, s. 67. M a ł k o w s k a , Potlatch s. 353-355; A w i e r k i e w a , К istorii s. 72; t e n ż e , Razlożenie s. 225. Podział dóbr potlaczowych odbywał się zgodnie ze sztywną zasadą, wg której „wysokość daru musi odpowiadać statusowi społecznemu osoby, dla której jest on przeznaczony" ( M a ł k o w s k a , Potlatch s. 348). Roz­ dzielane na potlaczu bogactwa nie miały na ogół bezpośredniego związku z zaspo­ kajaniem biologicznych potrzeb człowieka. Ich wartość polegała przede wszystkim na satysfakcjonowaniu prestiżownych ambicji zarówno gospodarza, jak i poszcze­ gólnych uczestników uroczystości. Wśród dobr potlaczowych znajdowały się wpraw­ dzie środki produkcji, żywność i odzież, ale z ekonomicznego punktu widzenia stanowiły one zbędne w danej chwili nadwyżki. Sam fakt ich istnienia v/ ó w c z e s ­ nej sytuacji gospodarczej świadczył o odpowiednio wysokiej pozycji społecznej gospodarza potlaczu. H. G. B a r n e t t , The Nature of the Potlatch, [w.] M c F e a t [ed.], op. cit., s. 83-84. 6 0 6 1 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 169 SHAKERYZMU osobistych p r z y m i o t ó w i u m i e j ę t n o ś c i . Potlacze b y ł y w i ę c d o d a t k o w y m , ale n i e z b ę d n y m elementem s p o ł e c z n e g o systemu w a r t o ś c i , bez k t ó r e g o nie m o g ł o b y ć m o w y o w y m a g a n e j przez I n d i a n powszechnej akceptacji faktycznej pozycji jednostki w s t r u k t u r z e s t a t u s ó w . Przedstawiona w y ż e j f u n k c j a potlaczu nie w y c z e r p u j e wszakże w s z y s t k i c h bardzo k o n k r e t n y c h i s z c z e g ó ł o w y c h z a d a ń tej i n s t y t u c j i . Obok s w y c h a s p e k t ó w s p o ł e c z n y c h o d g r y w a ł a ona r ó w n i e ż p o w a ż n ą r o ­ lę w miejscowej ekonomice, co m i a ł o b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k z f o r m ą organizowania u r o c z y s t o ś c i potlaczowych. Z a a n g a ż o w a n i w niej b y l i — j a k j u ż wspominano — wszyscy c z ł o n k o w i e r o d u , m i m o iż w charak­ terze t y t u l a r n e g o gospodarza potlaczu w y s t ę p o w a ł na ogół t y l k o na­ czelnik. To w ł ą c z e n i e całej g r u p y k r e w n y c h do w . w . a k c j i b y ł o p o c h o d n ą istniejących wówczas stosunków własnościowych i społecznych. Wielka rodzina s t a n o w i ł a b o w i e m s a m o w y s t a r c z a l n ą , p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę eko­ nomiczną, którą kierował nominalny właściciel rodowych, a więc kolek­ t y w n y c h w swej istocie ś r o d k ó w p r o d u k c j i oraz nagromadzonych zbio­ r o w y m w y s i ł k i e m n a d w y ż e k . W tej s y t u a c j i wyznaczone przez naczel­ n i k a d a r y potlaczowe n a l e ż a ł y r ó w n o c z e ś n i e do całej w s p ó l n o t y , a e w e n ­ tualne i c h u z u p e ł n i e n i a p o c h o d z i ł y z t r y b u t ó w , n a ł o ż o n y c h specjalnie w t y m celu na k r e w n y c h niższej r a n g i . Najbardziej z a s ł u ż e n i w tej a k c j i w s p ó ł r o d o w c y , k t ó r y c h ekonomiczne o b c i ą ż e n i e z w i ą z a n e z o r g a n i z a c j ą potlaczu, b y ł o n a j w i ę k s z e , w y s t ę p o w a l i j a k o jego w s p ó ł o r g a n i z a t o r z y , z d o b y w a j ą c w t e n s p o s ó b p r z y w i l e j e dla siebie l u b dla w ł a s n y c h dzieci. N i e d y s p o n u j ą c samodzielnie odpowiednio w y s o k i m k a p i t a ł e m , docho­ d z i l i o ten w ł a ś n i e s p o s ó b do w i ę k s z e g o p r e s t i ż u i w y ż s z e j pozycji spo­ łecznej . O f i a r n o ś ć całej g r u p y , p r a c u j ą c e j na rzecz potlaczu wydawanego przez j e j naczelnika, b y ł a bardzo d u ż a . To autentyczne zainteresowanie i c h ę ć zorganizowania go w najbardziej o k a z a ł e j f o r m i e w y n i k a ł y m . i n . r ó w n i e ż z k o r z y ś c i czerpanych z t a k i e j u r o c z y s t o ś c i przez c a ł ą w s p ó l ­ n o t ę . „ Z o r g a n i z o w a n i e wystawnego p o t l a t c h u — j a k pisze K . M a ł k o w ­ ska — p o d n o s i ł o nie t y l k o p r e s t i ż wodza, ale r ó w n i e ż znaczenie i r a n g ę całej grupy — stanowiło s p r a w ę honoru całej z b i o r o w o ś c i " . A zatem w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w j e d n o c z y ł a wszystkich c z ł o n k ó w w i e l ­ k i e j r o d z i n y i i n t e n s y f i k o w a ł a i c h ekonomiczne w y s i ł k i celem w y d a n i a potlaczu odpowiedniego do aspiracji g r u p y . I s t n i a ł a b o w i e m w p r o s t p r o ­ porcjonalna z a l e ż n o ś ć p o m i ę d z y w y s o k o ś c i ą uzyskiwanego p r e s t i ż u a w a r ­ tością d ó b r potlaczowych. e 2 6 3 6 4 6 2 6 3 6 4 M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 356, 366; D r u c k e r , Rank..., s. 137. M a ł k o w s k a , Potlach..., s. 359; A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 6, 67. M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 357. �170 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA T r w a j ą c e niekiedy przez k i l k a lat przygotowania do u r o c z y s t o ś c i skutecznie s t y m u l o w a ł y r ó ż n o r o d n e f o r m y a k t y w n o ś c i rodu, p o c z ą w s z y od i n t e n s y f i k a c j i p o d s t a w o w y c h s p o s o b ó w zdobywania ś r o d k ó w u t r z y ­ mania, poprzez r ę k o d z i e ł o , na w y r a f i n o w a n e j sztuce k o ń c z ą c . K o n i e c z ­ n o ś ć w s p ó ł d z i a ł a n i a ze s o b ą co n a j m n i e j k i l k u d z i e s i ę c i u o s ó b d o p r o w a ­ d z i ł o do p e r f e k c j i system wzajemnej pomocy, ś w i a d c z e ń i p o ż y c z e k . Kooperacja ta m i a ł a w i ę c k a p i t a l n e znaczenie dla wszechstronnej i n ­ t e g r a c j i w i e l k i e j r o d z i n y , w k t ó r e j ramach k a ż d y c z ł o n e k z a j m o w a ł p r e ­ cyzyjnie wyznaczone miejsce, d y s p o n u j ą c i n d y w i d u a l n y m zakresem p r a w oraz o b o w i ą z k ó w ekonomicznych i s p o ł e c z n y c h . Ś c i s ł e w s p ó ł d z i a ł a n i e całego r o d u w celu zorganizowania potlaczu b y ł o j e d n o c z e ś n i e „ w y r a ­ zem w i ę z i g r u p o w e j , s o l i d a r n o ś c i g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h od siebie z a l e ż n o ś c i . Ta obustronna z a l e ż n o ś ć s t a n o w i ł a w a ż n y c z y n ­ n i k r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j , p r z e c i w s t a w i a j ą c się z jednej strony w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y n a c z e l n i k ó w , z d r u g i e j z a ś — spro­ w a d z a j ą c k o n t r o l ę d z i a ł a l n o ś c i n a c z e l n i k ó w przez z a l e ż n y c h od n i c h c z ł o n k ó w g r u p y do r o z m i a r ó w nie z a g r a ż a j ą c y c h ustalonej s t r u k t u r z e " . 6 5 6 6 Usankcjonowana przez t r a d y c j ę k o n i e c z n o ś ć rozdawania nagroma­ dzonych n a d w y ż e k p r o d u k c y j n y c h celem zdobycia w i ę k s z e g o p r e s t i ż u stanowiła znakomity mechanizm psycho-społeczny, h a m u j ą c y skutecz­ nie z b y t g w a ł t o w n y r o z w ó j w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j i z w i ą z a n e z n i ą po­ wstanie drastycznej n i e r ó w n o ś c i s p o ł e c z n e j . W a r t o p o d k r e ś l i ć t u s ł u s z n ą — jak się w y d a j e — i n t e r p r e t a c j ę A w i e r k i e w e j o d n o ś n i e do znaczenia i podstawowej f u n k c j i s p o ł e c z n e j potlaczu. U w a ż a ona, ż e i n s t y t u c j a ta p o j a w i ł a się na t y m etapie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o , na k t ó r y m p o c z ę ł a k s z t a ł t o w a ć się j u ż w ł a s n o ś ć p r y w a t n a , a j e j znaczne nagromadzenie d e c y d o w a ł o o miejscu jednostki w s p o ł e c z e ń s t w i e . W tej sytuacji p o t ­ lacz zaczął f u n k c j o n o w a ć jako mechanizm obronny s p o ł e c z e ń s t w a rodo­ wego przed n a d m i e r n y m bogaceniem się jednostek. R o z w ó j i znaczny wzrost w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j odczuwany b y ł b o w i e m jako z a g r o ż e n i e dotychczasowego u s t r o j u s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e g o . Dlatego t e ż szeroka d y s t r y b u c j a n a d w y ż e k p r o d u k c y j n y c h s t a n o w i ł a swoisty z a w ó r bez­ p i e c z e ń s t w a w okresie przechodzenia I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y ­ b r z e ż a od u s t r o j u w s p ó l n o t y rodowej do systemu opartego j u ż w y ł ą c z ­ nie na w ł a s n o ś c i p r y w a t n e j . 6 7 65 Tamże, s. 357, 365; В a r n e 11, The Nature..., s. 84-85. M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 345-346. A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 6-8, 74-75; analogiczny pogląd wyraża k o w s k a , Potlatch..., s. 364-365. 6 6 6 7 Mał­ �RELATYWNA С DEPRYWACJA Społeczno-kulturowe skutki i stosunkach A GENEZA 171 SHAKERYZMU zmian w tradycyjnej własnościowych ekonomice P o w o l i n a s t ę p u j ą c y rozpad u s t r o j u rodowego, p o w s t r z y m y w a n y dość skutecznie przez i n s t y t u c j ę potlaczu, p r z e k s z t a ł c i ł się pod w p ł y w e m e u r o - a m e r y k a ń s k i e j kolonizacji w b ł y s k a w i c z n y proces z m i a n s p o ł e c z n o -kulturowych. Przedstawiony w c z e ś n i e j obraz p r z e o b r a ż e ń w sferze t u b y l c z e j eko­ n o m i k i u w y p u k l i ł p o w a ż n e k o r z y ś c i materialne, czerpane przez I n d i a n z h a n d l o w y c h k o n t a k t ó w ze s p ó ł k a m i f u t r z a r s k i m i , k t ó r e d o s t a r c z a ł y r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i znacznego bogacenia się nie t y l k o t r a d y c y j n e j e l i ­ cie s p o ł e c z n e j , ale i i n n y m , nawet n a j n i ż e j w h i e r a r c h i i s t o j ą c y m , c z ł o n ­ k o m r o d u . O d z y s k ó w t y c h nie b y l i odcięci n a w e t n i e w o l n i c y . A zatem p r a k t y c z n i e wszyscy przedstawiciele s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n y c h , bez w z g l ę d u na i c h d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę s p o ł e c z n ą , m o g l i w z i ą ć u d z i a ł w zdo­ b y w a n i u m a j ą t k u . Doszło w i ę c do powstania swoistego e g a l i t a r y z m u spo­ ł e c z n e g o , k t ó r y w y r ó s ł na gruncie zasadniczo jednakowego dla wszyst­ k i c h d o s t ę p u do d ó b r m a t e r i a l n y c h , z d o b y w a n y c h w zamian za poszu­ k i w a n e przez B i a ł y c h s k ó r y . W r a z z powszechnym w z r o s t e m znacznych z a s o b ó w m a j ą t k o w y c h z a m k n ę ł o jedno z n a j w a ż n i e j s z y c h k r y t e r i ó w z r ó ż ­ n i c o w a n i a s p o ł e c z n e g o . D a w n e p r z e d z i a ł y „ k l a s o w e " , nie m a j ą c oparcia w adekwatnej s y t u a c j i gospodarczej, p r z e s t a ł y p r a k t y c z n i e i s t n i e ć . 6 8 K u u p a d k o w i p o c z ą ł g w a ł t o w n i e c h y l i ć się r ó w n i e ż r ó d , s t a n o w i ą c y o s t o j ę dawnego u s t r o j u s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e g o . W a k t u a l n y c h bo­ w i e m warunkach zamożność jednostki uzależniona została wyłącznie od j e j p r z e d s i ę b i o r c z o ś c i , a nie od stopnia spokrewnienia z naczelnikiem rodu. Zdeprecjonowane z o s t a ł o w i ę c w t e n s p o s ó b drugie k r y t e r i u m po­ z y c j i s p o ł e c z n e j . Obok tego z a c z ę ł y r o z l u ź n i a ć się t a k ż e w i ę z y ł ą c z ą c e całą g r u p ę krewnych w zwartą, samowystarczalną jednostkę społeczno- g o s p o d a r c z ą . U z y s k i w a n i e a u t o n o m i i ekonomicznej przez p o s z c z e g ó l n e j e d n o s t k i z n i w e c z y ł o dotychczasowy system gospodarczego w s p ó ł d z i a ­ ł a n i a k r e w n y c h i s p o w o d o w a ł o rozpad w i e l k i e j r o d z i n y na szereg m a ­ ł y c h , wzajemnie n i e z a l e ż n y c h r o d z i n . Z r a c j i znacznie z w i ę k s z o n y c h d o c h o d ó w p o w a ż n i e j s z ą r o l ę p o c z ę l i o d g r y w a ć ojcowie t y c h n a j m n i e j s z y c h jednostek s p o ł e c z n y c h . Wzrost i c h a u t o r y t e t u z a c h w i a ł p o w a ż n i e p o z y c j ą naczelnika, k t ó r y w n o w e j s y t u a c j i nie m ó g ł j u ż p e ł n i ć f u n k c j i o r g a n i ­ zatora s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j a k t y w n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j m u d u ż e j g r u p y k r e w n y c h . F u n k c j ę t ę — w znacznie s k r o m n i e j s z y m o c z y w i ś c i e 6 9 6 8 A w i e r k i e w a , К istorii..., s. 28. Proces ten zakończył się w latach 1871-1881; A w i e r k i e w a , s. 209, 215. 6 9 Razlożenie..., �172 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA zakresie — p r z e j ę l i ojcowie m a ł y c h rodzin, k i e r u j ą c n i e z a l e ż n i e i c h ż y ­ ciem gospodarczym. Wraz z obcą kolonizacją począł d o m i n o w a ć w indiańskiej działal­ ności ekonomicznej i n d y w i d u a l i z m , n i w e c z ą c y r a d y k a l n i e wszelkie do­ tychczas p r a k t y k o w a n e poczynania k o l e k t y w n e . Ten n o w y t y p z a c h o w a ń w zakresie gospodarki s p r z y j a ł ostatecznemu w y k r y s t a l i z o w a n i u się w ł a s ­ n o ś c i p r y w a t n e j , k t ó r e j pewne s y m p t o m y dostrzegalne b y ł y jeszcze przed okresem k o n t a k t ó w z B i a ł y m i . P o w o l n y , w e w n ę t r z n y proces w y ­ ł a n i a n i a się p r y w a t n e j w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i oraz i n d y w i d u a l n e j własności obiektów prestiżowych z własności kolektywnej uległ g w a ł ­ t o w n e m u przyspieszeniu w sytuacji w e j ś c i a I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d ­ niego W y b r z e ż a w o r b i t ę gospodarki kapitalistycznej, a w i ę c d z i ę k i d z i a ł a n i u c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . W efekcie n a s t ą p i ł c a ł k o w i t y rozpad wszelkich i s t n i e j ą c y c h dotychczas f o r m w ł a s n o ś c i rodowej. Proces ten nie p r z e b i e g a ł b y zapewne tak g w a ł t o w n i e , a p r z y t y m w zasadzie bez­ k o n f l i k t o w o , g d y b y i n f i l t r a c j a obcych w z o r ó w s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h nie n a t r a f i ł a na P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i m W y b r z e ż u na zainicjowany j u ż w c z e ś n i e j proces naturalnego r o z k ł a d u u s t r o j u rodowego. W a r u n k i te ewidentnie b o w i e m s p r z y j a ł y a k u l t u r a c j i , z m i e n i a j ą c w bardzo k r ó t k i m okresie c a ł o k s z t a ł t tubylczej k u l t u r y , z w ł a s z c z a w jej w a r s t w i e ekono­ micznej i s p o ł e c z n e j . M o ż l i w o ś ć d o s t ę p n e g o szerokiemu o g ó ł o w i szybkiego gromadzenia bogactw d z i ę k i k o n t a k t o m h a n d l o w y m z B i a ł y m i p r z y c z y n i ł a się do powstania dość licznej g r u p y nowobogackich . I c h o b e c n o ś ć i a k t y w n e d z i a ł a n i e w o b r ę b i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej s t a ł o się r ó w n i e ż j e d n y m z po­ w o d ó w zburzenia systemu t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w , k t ó r y c h s p o ł e c z n e uznanie o p i e r a ł o się uprzednio m . i n . na zasobach cenionych powszech­ nie d ó b r , k t ó r y m i — j a k j u ż w s p o m i n a n o — dowolnie m o g l i dyspo­ nować. 7 0 Pojawienie się bogaczy, p o c h o d z ą c y c h spoza k r ę g u t r a d y c y j n y c h p r z y ­ w ó d c ó w s p o w o d o w a ł o rozbicie ustabilizowanej, w e w n ę t r z n i e z r ó w n o ­ w a ż o n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . D e s t r u k c j a ta s t a n o w i ł a efekt konserwa­ t y w n e g o t r a k t o w a n i a urodzenia jako w a ż n e g o i o b o w i ą z u j ą c e g o na­ dal — obok bogactwa — k r y t e r i u m pozycji s p o ł e c z n e j . W nowej s y t u ­ acji nie m o g ł o w i ę c p o j a w i ć się zjawisko zwyczajnej r u c h l i w o ś c i spo­ ł e c z n e j , w y r a ż a j ą c e j się w p r z y j ę c i u n u w o r y s z ó w do „ k l a s y " w y ż s z e j . Z r ó w n a n i e ich w statusie z t r a d y c y j n ą e l i t ą s p o ł e c z n ą m o g ł o n a s t ą p i ć dopiero po u p r z e d n i m zdeprecjonowaniu zasad dawnej h i e r a r c h i i spo­ ł e c z n e j i z a s t ą p i e n i u ich przez nowe k r y t e r i a , w y z n a c z a j ą c e p o z y c j ę jednostki w społeczeństwie. 7 0 M a ł k o w s k a , Potlatch..., s. 352. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 173 SHAKERYZMU P o w a ż n y liczebny wzrost g r u p y nowobogackich i i c h usilne d ą ż e n i a do zdobycia w i ę k s z e g o p r e s t i ż u , s t a n o w i ą c e g o ś r o d e k w y r w a n i a się z l e k ­ c e w a ż o n e j „ k l a s y " n i ż s z e j , s p o w o d o w a ł y zburzenie dotychczasowego po­ r z ą d k u s p o ł e c z n e g o . Z a w r o t n e — j a k na ó w c z e s n e w a r u n k i — f o r t u n y , z n a j d u j ą c e się w r ę k a c h t y c h l u d z i s t a ł y się p r z y c z y n ą odejścia o d t r a ­ d y c y j n i e u z n a w a n y c h zasad h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W zmienionej s y t u ­ acji p o d s t a w ą wszelkich r ó ż n i c s p o ł e c z n y c h s t a ł o się bogactwo. O d t ą d t y l k o ono b y ł o w y z n a c z n i k i e m pozycji j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e . A zatem nuworysze, d o m i n u j ą c y liczebnie nad d a w n ą elitą, b y l i n a j ­ bardziej zainteresowani w przyspieszeniu procesu zmian. O n i t e ż f a k ­ tycznie stali s i ę elementem r o z s a d z a j ą c y m od w e w n ą t r z usankcjonowane t r a d y c j ą rozwarstwienie społeczne. Deprecjonując i łamiąc rządzące n i m zasady d o p r o w a d z i l i w rezultacie do p e ł n e g o rozpadu tubylczego systemu społecznego. P o w a ż n y u d z i a ł w t y m procesie m i a ł a r ó w n i e ż administracja a m e r y ­ k a ń s k a . Jej z a r z ą d z e n i a z m i e r z a ł y do c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a n a j ­ istotniejszych e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i e j k u l t u r y i wprowadzenie na i c h miejsce w ł a s n y c h w z o r ó w . Ta destrukcyjna ingerencja s z c z e g ó l n i e nasi­ liła się po u t w o r z e n i u r e z e r w a t ó w nad Puget Sound. S p r z y j a ł o j e j p o d ­ p o r z ą d k o w a n i e mieszkających w nich Indian prawom i normom białego c z ł o w i e k a . O d tej c h w i l i usankcjonowane zostało narzucanie i m ame­ r y k a ń s k i c h w z o r ó w z a c h o w a ń p r z y r ó w n o c z e s n y m deprecjonowaniu t u ­ bylczej t r a d y c j i . S z c z e g ó l n e sukcesy w t y m zakresie o d n o s i ł a szkoła, do k t ó r e j t r a f i a ł y wszystkie i n d i a ń s k i e dzieci m i e s z k a j ą c e na terenie r e ­ z e r w a t ó w , o b j ę t e b o w i e m z o s t a ł y powszechnym o b o w i ą z k i e m nauczania. W y c h o w y w a n o je t a m w duchu pogardy dla rodzimej k u l t u r y , w y w o ł u j ą c w ten s p o s ó b ostre k o n f l i k t y m i ę d z y p o k o l e n i o w e , k t ó r e jeszcze bardziej p o g ł ę b i a ł y d e z i n t e g r a c j ę i n d i a ń s k i c h s p o ł e c z n o ś c i . W i c h ł o n i e szybko u f o r m o w a ł a się popierana i f a w o r y z o w a n a przez b i a ł ą a d m i n i s t r a c j ę grupa l u d z i zainteresowanych czy to ze w z g l ę d ó w ekonomicznych, spo­ ł e c z n y c h , czy ideologicznych w s z y b k i m d o k o n y w a n i u się zmian. W a l k a w e w n ę t r z n a pomiędzy tą frakcją a grupą „konserwatystów", umiejętnie podsycana przez w ł a d z e , coraz bardziej o s ł a b i a ł a z a w a r t o ś ć i n d i a ń s k i c h społeczności, c z y n i ą c je b e z s i l n y m i wobec z a c h o d z ą c y c h p r z e o b r a ż e ń . Rozbiciu g r u p o w e j spoistości s p r z y j a ł r ó w n i e ż w s p o m n i a n y j u ż uprzednio upadek t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w oraz rozproszenie się c z ł o n k ó w d a w ­ n y c h w s p ó l n o t w i o s k o w y c h w p o s z u k i w a n i u pracy z a r o b k o w e j . W efekcie zanalizowanych t u p r z e o b r a ż e ń d u ż a grupa l u d z i o d c z u ł a b o l e ś n i e u t r a t ę z a j m o w a n y c h uprzednio pozycji s p o ł e c z n y c h i z w i ą z a n e g o z n i m i p r e s t i ż u . Zniszczona z o s t a ł a cała hierarchiczna s t r u k t u r a s t a t u s ó w , 71 7 1 В ar nett, Indian Shakers..., s. 4-5, 337-339. �174 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIrłSKA k t ó r e j miejsce zajął swoisty e g a l i t a r y z m p o l e g a j ą c y na pozbawieniu d a w ­ nej e l i t y u p r z y w i l e j o w a n e g o miejsca w s p o ł e c z e ń s t w i e . L u d z i e ci, w y z b y c i nagle p r z y n a l e ż n y c h i m od p o k o l e ń p r z y w i l e j ó w i a u t o r y t e t ó w , d o ś w i a d ­ czali f r u s t r a c j i p o g ł ę b i a n e j jeszcze przez o g ó l n y chaos, j a k i z a s t ą p i ł d a w n y ł a d s p o ł e c z n y . Rozziew p o m i ę d z y u p r a w n i o n y m i o c z e k i w a n i a m i uzyskania w y s o k i e j pozycji a r z e c z y w i s t o ś c i ą n e g u j ą c ą te aspiracje s t a ł się ź r ó d ł e m t z w . d e p r y w a c j i s t a t u s ó w . Jej p o c h o d n ą b y ł a deprywacja w zakresie z a c h o w a ń s t a n o w i ą c y c h przede w s z y s t k i m efekt rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y i zdobycie a u t o n o m i i przez r o d z i n ę m a ł ą . W r a z z t y m procesem z a n i k a ł y k o l e k t y w n e d z i a ł a n i a gospodarcze, s o l i d a r n o ś ć g r u p y krewniaczej, wzajemne ś w i a d c z e n i e sobie pomocy w r ó ż n y c h sytuacjach życiowych itp. Wszystkie zanalizowane w n i n i e j s z y m a r t y k u l e zjawiska i procesy p r z y c z y n i ł y się do r o z k ł a d u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i systemu s p o ł e c z n o -ekonomicznego I n d i a n P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a . Te z a c h o d z ą c e l a w i n o w o w 2 p o ł . X I X w . z m i a n y w n i o s ł y do ż y c i a S a l i s h ó w a t m o s f e r ę n i e p e w n o ś c i i z a g r o ż e n i a . P o g ł ę b i a ł y j ą n a t u r a l n e t r u d n o ś c i adaptacyjne w y n i k a j ą c e z n i e m o ż n o ś c i szybkiego i w m i a r ę p e ł n e g o przyswojenia sobie obcej k u l t u r y . Zdezintegrowana s p o ł e c z n o ś ć nie m o g ł a r ó w n i e ż s p r a w o w a ć k o n t r o l i n a d zachowaniami s w y c h p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w . D z i ę k i patologicznej s y t u a c j i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j oraz l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i pewnej g r u p y I n d i a n zaczął s z e r z y ć się a l k o h o l i z m , hazard i prze­ s t ę p c z o ś ć . W najlepszym z a ś w y p a d k u n a s t ę p o w a ł t y l k o zanik d a w n y c h n o r m m o r a l n y c h . Z j a w i s k a te s z c z e g ó l n i e n a s i l i ł y się po nieudanej p r ó ­ bie stawienia oporu zbrojnego w latach 1855-1856. Zachowania tego t y p u s t a ł y w w y r a ź n e j o p o z y c j i do t r a d y c y j n i e k u l t y w o w a n y c h i cenio­ nych. Rozbieżność m i ę d z y o w ą a k t u a l n ą rzeczywistością a zdeterminowa­ n y m i przez m i n i o n ą p r z e s z ł o ś ć o c z e k i w a n i a m i s t a n o w i ł a o istocie i r o z ­ m i a r a c h omawianego t u t y p u d e p r y w a c j i . 7 2 5. GENEZA SHAKER YZMU W y r o s ł y z przedstawionych w y ż e j zjawisk k l i m a t s p o ł e c z n e g o n i e ­ zadowolenia s t a ł się j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w s p r z y j a j ą c y c h n a r o d z i n o m r u c h u s p o ł e c z n o - r e l i g i j n e g o . R ó w n i e n i e z b ę d n e dla jego genezy b y ł o t a k ż e u j a w n i e n i e się charyzmatycznego p r z y w ó d c y oraz s f o r m u ł o w a n i e przez niego w i z j i „ ś w i e t l a n e j " p r z y s z ł o ś c i . Z t a k ą w ł a ś 7 3 1 2 A w i e r k i e w a , Razlożenie..., s. 218; В a r n e t t , Indian Shakers..., s. 338. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1974, s. 203. 7 3 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 175 nie s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u shakeryzmu, k t ó r y po­ w s t a ł jako r e m e d i u m na n a j r ó ż n o r o d n i e j s z e b o l ą c z k i s p o ł e c z n e , zaspoka­ j a j ą c w z m i s t y f i k o w a n y s p o s ó b n a j d o t k l i w i e j odczuwane potrzeby społeczno-kulturowe. B y ł w i ę c mechanizmem r o z ł a d o w u j ą c y m niezado­ wolenie z t e r a ź n i e j s z o ś c i , n e g a t y w n i e ocenianej w konfrontacjach z apoteozowaną przeszłością. S h a k e r y z m u k s z t a ł t o w a ł się na p o c z ą t k u lat 80-tych X I X w . na p ó ł ­ nocno-zachodnich obszarach stanu W a s h i n g t o n . W a r t o t u p o d k r e ś l i ć , że okres ten poza w s z e l k i m i o b j a w a m i zaawansowanej a k u l t u r a c j i w y ­ r ó ż n i ł się d w o m a z n a m i e n n y m i z j a w i s k a m i — g w a ł t o w n y m wzrostem liczby b i a ł e j l u d n o ś c i (z 75 000 do 210 000 p o m i ę d z y r o k i e m 1880 a 1886) oraz s z c z e g ó l n y m nasileniem się c h o r ó b epidemicznych (np. od listopada 1881 do marca 1882 r. przez r e z e r w a t y S a l i s h ó w p r z e s z ł y kolejne a t a k i czarnej ospy, s z k a r l a t y n y i o d r y , d z i e s i ą t k u j ą c ich miesz­ k a ń c ó w ) . Z j a w i s k a te ostatecznie u k s z t a ł t o w a ł y a t m o s f e r ę totalnego z a g r o ż e n i a egzystencji I n d i a n , b o w i e m n a w e t szamani pozostawali bez­ r a d n i wobec nie znanych i m c h o r ó b . O w a indolencja t r a d y c y j n y c h f u n k ­ cjonariuszy r e l i g i j n y c h nie t y l k o z d e p r e c j o n o w a ł a i c h dotychczasowy autorytet, ale r ó w n o c z e ś n i e s p o w o d o w a ł a uznanie i c h za b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę epidemii. Wierzono b o w i e m , że są one efektem czarnej m a g i i u p r a w i a n e j przez s z a m a n ó w . W parze z d y s k r e d y t a c j ą ich a u t o r y t e t u szedł n a s i l a j ą c y się stopniowo i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y I n d i a n w z m a c n i a n y 74 7 5 7 6 7 4 W literaturze przedmiotu istnieją sprzeczności co do daty powstania shake­ ryzmu. Większość badaczy przyjmuje rok 1881 jako początek tej religii: J . M o on e y, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Bureau of Ethno­ logy, Annual Report, 1892-1893, t. 14, cz. 2: Washington 1896, s. 746; H . G., B a r n e t t, Innovation: The Basis of Cultural Change, New York—Toronto—London 1953, s. 5; t e n ż e , Indian Shakers..., s. 5-6. W ślad za nimi poszli inni badacze, którzy we własnych opracowaniach shakeryzmu nie stawiali sobie za cel dogłębnych stu­ diów genetycznych: V. L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed. A Study of Modern Messianic Cults. New York 1965, s. 124; E . N o w i c k a , Indiański shake­ ryzm, „Etnografia Polska", t. 16, cz. 2: 1972, s. 135; t e n ż e , Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", nr 4 (82): 1971, s. 42. Natomiast M. Smith, prowadząca podobnie jak Mooney i Barnett szczegółowe badania terenowe i archiwalne, ma wątpliwości na ten temat i sugeruje, że zaini­ cjowanie indiańskiego shakeryzmu m o g ł o nastąpić zarówno w 1881 r. jak i 1882, a być może nawet w roku 1883; M. W. S m i t h , Shamanism in the Shaker Religion of Northwest America, „Man", t. 54 (181): 1954, s. 120. G. G u a r i g l i a , korzystający wyłącznie z opracowań shakeryzmu przyjął z kolei rok 1882: Prophetismus und Heilserwartungs—Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: Horn— —Wien 1959, s. 161. 7 5 7 6 S m i t h , Shamanism..., s. 121. B a r n e t t , Indian Shakers..., s. 342. �176 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA systematycznie przez a d m i n i s t r a c y j n e zakazy k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j ­ n y c h k u l t ó w , z w ł a s z c z a z a ś p r a k t y k szamanistycznych . W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł o się zapotrzebowanie na nowe r o z w i ą ­ zania s p o ł e c z n y c h b o l ą c z e k i r o z ł a d o w a n i e ciągle n a r a s t a j ą c e g o nieza­ dowolenia z aktualnego stanu rzeczy. Naprzeciw t y m potrzebom w y ­ szedł John Slocum, c z ł o n e k m i e s z k a j ą c e g o nad Puget Sound plemienia Sqaxin . Z a i n i c j o w a ł on sekciarski r u c h s p o ł e c z n o - r e l i g i j n y , k t ó r y w k r ó t ­ ce p r z e k s z t a ł c i ł się w s y n k r e t y c z n ą r e l i g i ę , z n a n ą pod n a z w ą i n d i a ń s k i e g o shakeryzmu. Geneza tego systemu w i e r z e ń z n a l a z ł a swe irracjonalne odbicie w f o r m i e stworzonego przez Slocuma m i t u , k t ó r y z o s t a ł n a s t ę p ­ nie przez w i e r n y c h r o z b u d o w a n y i wzbogacony o nowe elementy. Szereg w a r i a n t ó w owej irracjonalnej i n t e r p r e t a c j i genezy shakeryzmu podaje j a k o jego p o c z ą t e k w y d a r z e n i a z w i ą z a n e z r z e k o m ą ś m i e r c i ą za­ ł o ż y c i e l a r e l i g i i — Johna Slocuma, k t ó r a p o n o ć m i a ł a n a s t ą p i ć po t r w a ­ jącej d ł u ż s z y czas chorobie. W o k ó ł d o m n i e m a n y c h z w ł o k zgromadzili się l i c z n i ż a ł o b n i c y , k t ó r z y s t a l i się ś w i a d k a m i cudownego — w i c h p r z e k o n a n i u — z m a r t w y c h w s t a n i a o p ł a k i w a n e g o w s p ó ł p l e m i e ń c a . John Slocum p o c z ą ł r e l a c j o n o w a ć z e b r a n y m p e r y g r y n a c j e swej duszy, k t ó r a po ś m i e r c i o p u ś c i ł a jego ziemskie ciało, u d a j ą c się na S ą d Boży. Ze w z g l ę d u na grzeszne życie doczesne nie u z y s k a ł a jednak p r a w a w s t ę p u do r a j u . Dano jej w s z a k ż e s z a n s ę z a s ł u ż e n i a na zbawienie. W a r u n k i e m b y ł p o w r ó t na z i e m i ę i k o n t y n u o w a n i e n a niej życia, t y m razem j u ż p r a w d z i w i e bogobojnego. D y r e k t y w a ta nie d o t y c z y ł a w s z a k ż e w y ł ą c z n i e samego Slocuma. W z a ś w i a t a c h został on b o w i e m obdarzony m i s j ą n a k ł o ­ nienia w s z y s t k i c h I n d i a n do w a l k i z grzechem. C e l o w i t e m u s ł u ż y ć m i a ł a a k t y w n a akceptacja n o w e j r e l i g i i , k t ó r e j zasady z o s t a ł y objawione Slocumowi w ó w nadprzyrodzony sposób . W y n u r z e n i a te z r o b i ł y ogromne w r a ż e n i e na zebranych i w k r ó t c e zain­ t e r e s o w a ł y całą i n d i a ń s k ą s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą . P o w s t a ł y w i c h efekcie ferment r e l i g i j n y p o c z ą ł jednak stosunkowo szybko w y g a s a ć w s k u t e k p o s t ę p u j ą c e g o i n d y f e r e n t y z m u Slocuma wobec g ł o s z o n y c h przez siebie idei. B y ł a to pierwsza, t r w a j ą c a n i e c a ł y r o k , faza s h a k e r y z m u . D r u g i etap jego r o z w o j u z a i n i c j o w a n y z o s t a ł przez r e l i g i j n ą a k t y w ­ ność ż o n y z a ł o ż y c i e l a n o w e j ideologii — M a r y Slocum. N o w ą p o d n i e t ą 1 1 7 8 7 9 8 0 77 Tamże, s. 338. Grupa ta należy pod względem lingwistycznym do Salishów Przybrzeżnych. U n d e r h i l , op. cit., s. 318-319; S m i t h , The Coast Salish..., s. 203; D r u c k e r , Indians of..., s. 7, 11-12. L a n t e r n a r i , op. cit., s. 124; G u a r i g 1 i a, op. cit, s. 161; E . G u n t h e r , The Shaker Religion of the Northwest, s. 38, [za:] S m i t h , Shamanism s. 119; В a r n e 11, Indian Shakers s. 5-6; t e n ż e , Innovation s. 5; N o w i c k a , Indiański shakeryzm s. 136; M o o n e у, op. cit., s. 752. В a r n е 11, Indian Shakers s. 7. 7 8 7 9 8 0 �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 177 r e l i g i o t w ó r c z ą o k a z a ł y się t y m razem d o ś w i a d c z o n e przez n i ą silne, n i e k o n t r o l o w a n e k o n w u l s j e . B y ł y one — j a k m o ż n a sądzić — efektem zachwiania psychicznej r ó w n o w a g i M a r y w s k u t e k n a s t ę p n e j p o w a ż n e j choroby m ę ż a , z a k o ń c z o n e j po raz w t ó r y d o m n i e m a n ą jego ś m i e r c i ą . Ó w histeryczny atak, o d b y w a j ą c y się w o b e c n o ś c i „ z m a r ł e g o " , o k a z a ł — w g oficjalnego m i t u shakerystycznego — s w ą n a d p r z y r o d z o n ą moc, p r z y w r a c a j ą c Slocumowi życie. Od tej p o r y shakeryzm p r z y b r a ł charakter k u l t u leczniczego, co t r a k ­ t o w a ć n a l e ż y jako r e a k c j ę na biologiczne z a g r o ż e n i e egzystencji I n d i a n . Centralne miejsce w d o k t r y n i e nowej r e l i g i i z a j ę ł a koncepcja n a d p r z y ­ rodzonej mocy, u j a w n i a j ą c a s i ę — w g p r z e k o n a ń w i e r n y c h — w f o r m i e k o n w u l s j i , k t ó r e bardzo c z ę s t o u t o ż s a m i a n o z o w ą n a d p r z y r o d z o n ą m o c ą , p r z y p i s u j ą c i m w ł a ś c i w o ś c i terapeutyczne . R ó w n i e ż w shakerystycznej o b r z ę d o w o ś c i n a j w a ż n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a ł y ceremonie uzdrawiania. C a ł a r e l i g i j n a d z i a ł a l n o ś ć s h a k e r y s t ó w zorientowana b y ł a na leczenie cho­ r y c h . Ta d o m i n u j ą c a cecha n o w e j r e l i g i i u k s z t a ł t o w a ł a s i ę z a r ó w n o p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h (liczne choroby przywleczone przez B i a ł y c h , wobec k t ó r y c h t r a d y c y j n a tubylcza m e d y c y n a b y ł a bezsilna), jak i w e w n ę t r z n y c h ( k r y z y s s p o ł e c z n y p r z e j a w i a j ą c y się m . i n . w u p a d k u d a w n y c h a u t o r y t e t ó w — w t y m p r z y p a d k u s z a m a n ó w , wobec k t ó r y c h jeszcze przed p o w s t a n i e m s h a k e r y z m u u k s z t a ł t o w a ł a s i ę bardzo silna opozycja, w y r o s ł a z a r ó w n o z l ę k u przed n i m i , j a k i z b u n t u p r z e c i w k o i c h szkodliwej d z i a ł a l n o ś c i magicznej). O b j a w i o n y charakter „ t r z ę s i e n i a s i ę " jako niezawodnego ś r o d k a leczniczego danego I n d i a n o m przez Boga g w a r a n t o w a ł — w p r z e k o n a n i u w i e r n y c h — jego s k u t e c z n o ś ć i zabezpie­ czał- przed t o t a l n y m , b i o l o g i c z n y m wyniszczeniem l u d n o ś c i t u b y l c z e j . C h o r o b y i z w i ę k s z o n a w s k u t e k n i c h ś m i e r t e l n o ś ć s t a ł y się w i ę c m o t o r e m i r r a c j o n a l n y c h d z i a ł a ń , m a j ą c y c h z a h a m o w a ć proces depopulacji. T a k w i ę c shakeryzm w y c h o d z i ł naprzeciw n a j ż y w o t n i e j s z e j w o w y c h czasach potrzebie I n d i a n — potrzebie biologicznego p r z e t r w a n i a . Wspomniane t u w a l o r y n o w e j r e l i g i i o k a z a ł y się bardzo atrakcyjne dla a u t o c h t o n ó w , k t ó r z y z z a p a ł e m n e o f i t ó w zaakceptowali głoszone p r a w d y w i a r y i r o z p o c z ę l i szybko s k u t e c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r o z e l i t y c z n ą . W jej w y n i k u szereg p l e m i o n p o ł u d n i o w e g o s k r a j u P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a , a ściślej m ó w i ą c — t z w . plemiona nadrzeczne i znad za­ t o k i , z a i n t e r e s o w a ł y się b l i ż e j n o w ą ideologią r e l i g i j n ą , o r g a n i z u j ą c w ramach p o s z c z e g ó l n y c h r e z e r w a t ó w lokalne kongregacje shakerystyczne. P o w s t a ł y one na terenie trzech s t a n ó w U S A : Washingtonu, Oregonu 8 1 8 2 8 1 Tamże, s. 7; t e n ż e , Innovation s. 6, 110; N o w i c k a , Indiański sha­ keryzm s. 142; S m i t h , Shamanism s. 120. „River and Bay Tribes" wg nomenklatury U n d e r h i l l , op. cit., s. 318. 8 2 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �178 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j K a l i f o r n i i oraz jednego stanu kanadyjskiego — K o l u m b i i B r y t y j s k i e j w j e j p o ł u d n i o w e j t y l k o części. N a j w i ę k s z ą a k t y w ­ n o ś ć r e l i g i j n ą w y k a z u j ą obecnie p l e m i o n a O r e g o n u i p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ n i e j K a l i f o r n i i , z a m i e s z k u j ą c e obszary na w s c h ó d od G ó r Kaskado­ wych . G r u p y te s t a r a ł y się z n a l e ź ć w shakeryzmie s p o s ó b r o z ł a d o w a n i a n a p i ę ć w y w o ł a n y c h przez k o n t a k t y interetniczne i i c h b e z p o ś r e d n i e k o n ­ sekwencje, k t ó r e — j a k j u ż w s p o m n i a n o — d o p r o w a d z i ł y do dezorga­ nizacji t r a d y c y j n e g o systemu s p o ł e c z n e g o . W w y n i k u tego procesu szcze­ g ó l n e w y t r ą c e n i e z dotychczasowego stanu r ó w n o w a g i o d c z u ł a jednostka ludzka. W y r w a n a ze sprawdzonych w i ę z ó w m i ę d z y g r u p o w e j z a l e ż n o ś c i i s o l i d a r n o ś c i s t a n ę ł a osamotniona wobec b u r z l i w y c h zmian, k t ó r e r a ­ d y k a l n i e r e w o l u c j o n i z o w a ł y j e j ustabilizowane o d p o k o l e ń ż y c i e i p o ­ z y c j ę s p o ł e c z n ą . Pozbawiona oparcia w e w ł a s n e j zhierarchizowanej spo­ łeczności, s p r a w u j ą c e j s i l n ą k o n t r o l ę n a d zachowaniem s w y c h c z ł o n k ó w , często w y z b y w a ł a się w t r u d n e j , k r y z y s o w e j s y t u a c j i w s z y s t k i c h d a w ­ n y c h zasad m o r a l n y c h , z a s i l a j ą c szeregi marginesu s p o ł e c z n e g o . T y ­ p o w ą w t y c h w a r u n k a c h r e a k c j ą b y ł o stopniowe narastanie w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h uczucia wzajemnej n i e u f n o ś c i , a n a w e t w r o g o ś c i . W y r o s ł o ono z a r ó w n o z o g ó l n i e rozumianej dezorganizacji, j a k i z k o n ­ k r e t n e j opozycji w z g l ę d e m t r a d y c y j n y c h a u t o r y t e t ó w z d e w a l u o w a n y c h w nowej s y t u a c j i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . Z j a w i s k a te jeszcze bardziej p o g ł ę b i a ł y izolację j e d n o s t k i , w y w o ł u j ą c p o w a ż n e reperkusje n a t u r y psychologicznej. 8 3 W efekcie d z i a ł a n i a w s z y s t k i c h t y c h c z y n n i k ó w z r o d z i ł a się potrzeba stworzenia n o w e j organizacji s p o ł e c z n e j , k t ó r a b y ł a b y zdolna p r z y n a j ­ m n i e j c z ę ś c i o w o z a s t ą p i ć dawne i n s t y t u c j e , w p r o w a d z a j ą c p o n o w n i e ł a d do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h . P r ó b ę zaspokojenia tej p a l ą c e j potrzeby p o d j ą ł shakeryzm, k t ó r y d o s t a r c z y ł zasadniczych r a m organizacyjnych g r u p i e s w y c h w y z n a w c ó w . P o d s t a w o w y m o g n i w e m rekonstruowanej organizacji s p o ł e c z n e j s t a ł a się w s p ó l n o t a w i e r n y c h , w k t ó r e j u k s z t a ł t o ­ w a ł y s i ę silne w i ę z i s p o ł e c z n e , ł ą c z ą c e w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w g r u p y w y z ­ naniowej. W s p o ł e c z n o ś c i s h a k e r y s t ó w , zjednoczonej w s p ó l n ą ideolo­ gią i r e a l i z a c j ą s t a w i a n y c h sobie c e l ó w , w y t w o r z y ł o się szybko u c z u ­ cie wzajemnego zaufania i s o l i d a r n o ś c i g r u p o w e j , l i k w i d u j ą c e patolo­ g i c z n ą n i e n a w i ś ć k a ż d e g o do w s z y s t k i c h . P r z y w r ó c o n e z o s t a ł o r ó w n i e ż znaczenie t a k cenionego d a w n i e j p r e s t i ż u . T y m razem jego m i e r n i k i e m 8 3 В a r n e t t , Indian Shakers s. 8, 60-85; L a n t e r n a r i, op. cit., s. 126127; G u a r i g l i a , op. cit., s. 161; N o w i c k a , Shakeryzm — religia Indian s. 41; t e n ż e , Indiański shakeryzm s. 133; S m i t h , Shamanism s. 119; F . W. V o g e t, The American Indian in Transition: Reformation and Accomo­ dation, „American Anthropologist", t. 58: 1856, s. 254. �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA 179 SHAKERYZMU s t a ł s i ę j e d n a k oceniany s p o ł e c z n i e p o t e n c j a ł nadprzyrodzonej mocy, j a k i m d y s p o n o w a ł a dana jednostka. W o p a r c i u o to k r y t e r i u m t w o r z y ł a się n o w a hierarchiczna segmentacja s p o ł e c z n o ś c i w i e r n y c h . S h a k e r y ś c i na podstawie t r a d y c y j n y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h w y p r a ­ cowali n i e f o r m a l n y m o d e l p r z y w ó d z t w a r e l i g i j n e g o , k t ó r y funkcjo­ nuje w e w s z y s t k i c h g m i n a c h shakerystycznych do dziś. Rzecz polega n a w p r o w a d z e n i u t r ó j d z i e l n o ś c i f u n k c j i p r z y w ó d c ó w . Jeden z n i c h stoi na s t r a ż y c z y s t o ś c i r y t u a ł u i w i a r y , u j m u j ą c d o k t r y n ę w szereg a k c e p t o w a ­ n y c h d o g m a t ó w . Celem d z i a ł a l n o ś c i drugiego p r z y w ó d c y jest p r o z e l i ­ t y z m . Trzeci z a ś p e ł n i f u n k c j e uzdrowiciela, k t ó r e g o u m i e j ę t n o ś c i i s k u ­ t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a s ą ściśle skorelowane z jego c h a r y z m a t e m . W y ­ k s z t a ł c e n i e s i ę t y c h c h a r y z m a t y c z n y c h a u t o r y t e t ó w z a p o c z ą t k o w a ł o proces s p o ł e c z n e j i n t e g r a c j i c z ł o n k ó w omawianego t u r u c h u , s k u p i a j ą c y c h s i ę wokół swych nowych przywódców. 8i 85 S f o r m u ł o w a n i e shakerystycznej e t y k i s t w o r z y ł o realne podstawy do r e a k t y w o w a n i a systemu k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Z e s p ó ł o b j a w i o n y c h naka­ zów i z a k a z ó w , d y s p o n u j ą c s a n k c j ą s a k r a l n ą r e g u l o w a ł skutecznie zacho­ wania w i e r n y c h . O b i e t n i c ą n a g r o d y p o ś m i e r t n e j p r e m i o w a ł b o w i e m za­ chowania s p o ł e c z n i e p o ż ą d a n e , a g r o ź b ą k a r y w ż y c i u p o z a g r o b o w y m e l i m i n o w a ł zachowania oceniane n e g a t y w n i e . Tak w i ę c s h a k e r y z m p r z y w r ó c i ł poprzednio osamotnionej jednostce l u d z k i e j n i e z b ę d n e do ż y c i a ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e , w k t ó r y m m o g ł a ona z n a l e ź ć wszechstronne oparcie i poczucie b e z p i e c z e ń s t w a . Zaspokojenie t y c h potrzeb, c h o ć b y w n i e p e ł n y m t y l k o w y m i a r z e , wskazuje na f a k t reagowania nowego r u c h u r e l i g i j n e g o na n a j w i ę k s z e b o l ą c z k i s p o ł e c z n e , b ę d ą c e efektem d e p r y w a c j i statusu i z a c h o w a ń . Powstanie s h a k e r y z m u z b i e g ł o s i ę z bardzo p o w a ż n y m zaawanso­ waniem procesów akulturacyjnych, k t ó r e zdążyły j u ż niemal całkowicie u n i c e s t w i ć zasadnicze z r ę b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Sytuacja ta w y k s z t a ł ­ ciła p r z e ś w i a d c z e n i e I n d i a n o n i e o d w r a c a l n o ś c i d o k o n a n y c h j u ż z m i a n . Przekonanie t o z a w a ż y ł o na stosunku s h a k e r y z m u do w ł a s n e j i obcej k u l t u r y . W y r a ż a ł się on w d u ż e j t o l e r a n c j i dla w p ł y w ó w a m e r y k a ń s k i c h oraz w a m b i w a l e n t n y m p o d e j ś c i u do w ł a s n e j t r a d y c j i . N i e k t ó r e j e j dzie- 8 4 Reakcja ta potwierdza raz jeszcze sformułowane przez antropologów uogól­ nienie odnośnie do sposobów ludzkich zachowań: „Man's behavior is everywhere canalized, restricted, and defined by customary procedures that are imposed upon each new generation of human individuals in accordance with the demands of different culture patterns. [...] Interpersonal relations are guided by the traditional forms of the social and economic order", A. I . H a 11 o w e 11, Psychic Stresses and Culture Patterns, [w:] M. K . O p l e r [ed.], Culture and Mental Health. Cross-Cultural Studies, New York 1959, s. 22. B a r n e t t , Indian Shakers s. 129-130. 8 5 �180 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA d ż i n y poddawane b y ł y ostrej k r y t y c e (np. szamanizm), n a d i n n y m i z k o l e i ubolewano, że z a n i k a ł y z i n d i a ń s k i e g o ż y c i a ( ń p . w i e r z e n i a i o b r z ę d o w o ś ć religijna). P o d s t a w y te nie p r z e s z k a d z a ł y jednak w p r o w a d z a n i u do sha­ k e r y z m u bardzo w i e l u e l e m e n t ó w negowanego szamanizmu z jednej strony, z d r u g i e j z a ś — k r y t y k o w a n i u t y c h w s p ó ł w y z n a w c ó w , k t ó r z y np. uczestniczyli n i e k i e d y w t r a d y c y j n y c h t a ń c a c h r e l i g i j n y c h , sporadycz­ nie jeszcze organizowanych przez l u d z i nie z w i ą z a n y c h z shakeryzmem. Stosunek do k u l t u r y B i a ł y c h nie b y ł j e d n a k tak zasadniczo o t w a r t y , j a k b y m o ż n a b y ł o s ą d z i ć na p i e r w s z y r z u t oka z z a c h o w a ń s h a k e r y s t ó w . A c z k o l w i e k w y z n a w a n a przez n i c h ideologia nie i n s p i r o w a ł a do r a d y ­ kalnego odcinania się od obcych w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h na rzecz utrwalenia bądź reaktywowania najważniejszych elementów własnej k u l ­ t u r y , to jednak w w y p o w i e d z i a c h p r z y w ó d c ó w i szeregowych w i e r n y c h u j a w n i a ł o się d ą ż e n i e do separacji ś w i a t a I n d i a n od ś w i a t a B i a ł y c h . Tendencja ta w y r a z i ł a się w o b i e g o w y m s ą d z i e , że s h a k e r y z m jest i n ­ d i a ń s k ą r e l i g i ą i dlatego nie jest on przeznaczony dla B i a ł y c h . W p r a w d z i e s t a n o w i — w przekonaniu w i e r n y c h — jedno z w y z n a ń c h r z e ś c i j a ń ­ skich, o b j a w i o n y b o w i e m z o s t a ł przez tego samego Boga, k t ó r e g o czczą r ó w n i e ż c h r z e ś c i j a n i e , ale s p o s ó b jej objawienia dostosowany z o s t a ł ściśle do t y p o w o i n d i a ń s k i c h potrzeb. A zatem przestrzegany przez s h a k e r y s t ó w e k s l u z y w i z m r a s o w y ma w g n i c h racjonalne uzasadnienie. Stanowisko to m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę zachowania n i e z a l e ż n o ś c i i od­ r ę b n o ś c i p r z y n a j m n i e j na p ł a s z c z y ź n i e d o ś w i a d c z e ń r e l i g i j n y c h . W sy­ t u a c j i totalnego zdominowania l u d n o ś c i autochtonicznej przez A m e r y k a ­ n ó w sfera życia religijnego s t a ł a się w i ę c o s t a t n i m bastionem oporu przeciwko wszechstronnej supremacji B i a ł y c h . M i m o w i e l u niezaprze­ czalnych w p ł y w ó w k a t o l i c y z m u i p r o t e s t a n t y z m u , s h a k e r y z m w ś w i a d o ­ m o ś c i s w y c h w y z n a w c ó w s t a n o w i w a r t o ś ć w y ł ą c z n i e i n d i a ń s k ą . W tej u p o r c z y w i e p o d t r z y m y w a n e j konstatacji m o ż n a dostrzec p r ó b ę p r z e c i w ­ stawienia się i n w a z j i obcych w z o r ó w k u l t u r o w y c h i w y s u n i ę c i a przeciwko n i m w ł a s n y c h a l t e r n a t y w dostosowanych do nowej sytuacji. Starcie to s t a n o w i d o w ó d istnienia n i e u ś w i a d a m i a n e g o k r y t y c y z m u pod adresem obcego d o r o b k u cywilizacyjnego oraz akceptacji w ł a s n y c h w a r t o ś c i k u l ­ t u r o w y c h , t w o r z o n y c h w oparciu o z n i s z c z o n ą t r a d y c j ę . A zatem shake­ r y z m p o d j ą ł r ó w n i e ż p r ó b ę r o z ł a d o w a n i a n a p i ę ć p o w s t a ł y c h w efekcie dezorganizacji tubylczej k u l t u r y . O d b u d o w u j ą c j e d n ą z jej części s k ł a ­ d o w y c h — r e l i g i ę — z a s p o k a j a ł w pewnej mierze n a s t ę p n ą g r u p ę i n d i a ń s k i c h potrzeb. B y ł y to przede w s z y s t k i m potrzeby dysponowania jakimś kryterium własnej kulturowej odrębności. Zanalizowane w n i n i e j s z y m a r t y k u l e r ó ż n e t y p y d e p r y w a c j i do­ ś w i a d c z a n e j przez S a l i s h ó w z P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a z ł o ż y ł y się na t z w . ś r o d o w i s k o charyzmatyczne, k t ó r e jest elementem n i e - �RELATYWNA DEPRYWACJA A GENEZA SHAKERYZMU 181 z b ę d n y m każdego ruchu społeczno-religijnego. W t y m przypadku stało s i ę ono p o ż y w k ą i ź r ó d ł e m s p o ł e c z n e g o niezadowolenia i n s p i r u j ą c e g o d z i a ł a l n o ś ć Johna i M a r y S l o c u m ó w , k t ó r z y — jako d u c h o w i p r z y ­ w ó d c y s w y c h w s p ó ł p l e m i e ń c ó w — z a i n i c j o w a l i powstanie n o w e j i d e ­ ologii r e l i g i j n e j . W y r o s ł e w o k ó ł niej p r a k t y k i r y t u a l n e i organizacja w i e r n y c h u k o n s t y t u o w a ł y shakeryzm, k t ó r y — j a k s t w i e r d z i l i ś m y — b y ł p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a w r ó ż n y c h sferach ż y c i a z b y t d o t k l i w e j w spo­ ł e c z n y m odczuciu r o z b i e ż n o ś c i p o m i ę d z y i d e a l i z o w a n ą p r z e s z ł o ś c i ą a k o n ­ fliktową teraźniejszością. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecaecf8e4d2a39f6f5ab8a26ee3bde7d.pdf db8ca073e2a967c24b51de8fbcb5f406 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:795 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.229-287 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 LECH M R Ó Z N I E P R Z E S K O C Z Y S Z WŁASNEGO Recenzja z książki: Jan Yoors, Cyganie, CIENIA Kraków 1973, Wyd. L i t . Cyganie Yoorsa są książką unikalną nie tylko w literaturze cyganologicznej, jest to rzetelna, ujęta w formę retrospektywnej opowieści relacja z kilkuletniego przebywania autora m i ę d z y Cyganami. Opowieść dotyczy nie którejś z grup osiadłych, ale Cyganów Lowari, w ę d r o w n y c h , przywiązanych do tradycji i niechętnych bliższym kontaktom z innymi ludźmi. By zrozumieć, jak głęboko w n i k n ą ł w ich sprawy i życie, należy cofnąć się do początków tej historii. Jan Yoors jest z pochodzenia Belgiem, ale rodzina prezentowała charakter dość kosmopolityczny. Ojciec jego, malarz, spędził wiele lat w Hiszpanii, w Andaluzji, i Cyganie, którzy są tam liczni, stanowili jeden z stałych m o t y w ó w jego twórczości i tematów opowieści. Atmosfera w domu, pobyty z rodzicami za granicą sprawiły, że od młodych lat posługiwał się swobodnie kilkoma językami. To spowodowało, że — jak pisze — nie czuł przywiązania do żadnego z nich, jak i do określonego kraju. W domu stale przebywali artyści, pisarze, uczniowie ojca; Jan Yoors w y ­ c h o w y w a ł się w atmosferze wolności poglądów, poszanowania dla cudzego zdania i fascynacji Cyganami, którzy często bywali przedmiotem rozmowy — ich swoboda i ruchliwość były, jeśli nie wzorem, to przedmiotem zazdrości lub choćby uwagi bohemy zbierającej się w domu Yoorsów. Nic w i ę c dziwnego, że od najmłodszych lat ciągnęło go do Cyganów. Kiedyś. — gdy miał dwanaście lat — do miasta przybył tabor Cyganów roz­ bijając na peryferiach obóz. Poszedł popatrzeć na nich. Na wejście do obozowiska nikt początkowo nie zareagował, pierwsze były dzieci — jego rówieśnicy; to one wprowadziły go do społeczności. Wchodząc na teren obozu nie planował — jak pisze — pozostać z Cyganami, ale zbliżała się noc, a gdy rano obudził się, Cyganie zwijali namioty i przygotowywali się do drogi; wkrótce ruszyli dalej, Yoors po­ jechał z nimi. Dopiero po kilku miesiącach, późną jesienią, przejeżdżali Cyganie powtórnie w pobliżu miasta, gdzie mieszkał. Wtedy dopiero odwiedził rodziców: „Wracałem do rodzinnego domu po sześciomiesięcznej prawie nieobecności z poczuciem, jakbym całe (dotychczasowe) życie spędził poza domem [...J dość w y z y w a j ą c o uwydatni­ łem [...] fakt, że była to ucieczka z Cyganami. Z rzadko spotykaną przenikliwością i rozumem odparli [rodzice], że było to powodem ich wielkiego zmartwienia, gdyż kochają mnie, tym niemniej pragną uszanować moją osobistą decyzję, a także ufają, że wiem, czego chcę, nawet przy moich dwunastu latach [...] Ojciec m ó j dodał, że od dawna miał nadzieję, iż zostanę jak on artystą; ale jeśli w o l ę zostać członkiem taboru koczowników, życzy sobie, by decyzja w tej sprawie całkowicie należała do mnie" (s. 59). Wiosną z n ó w wyruszył i od tej pory przez wiele lat w ę d r o w a ł z Cyganami, jedynie w zimie opuszczając czasami tabor. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Gdy podczas w ę d r ó w k i , w tym początkowym okresie, zginął przejechany przez samochód przyjaciel autora, Pucyna — którego rodzina przygarnęła go do swojego wozu, Yoors zajął miejsce Pucyny, otrzymał jego imię, został przyjęty do rodziny. Od tego czasu stał się jednym z Cyganów, przestał być traktowany jak Gadżo (nie-Cygan), uznany został za członka społeczności. Pulika, przybrany ojciec Jana Yoorsa, m a w i a ł : „te ne khuczos perdal czo uszalin" — „nie usiłuj przeskoczyć w ł a s n e g o cienia"; dzięki wyrozumiałości rodziców i ich poszanowaniu decyzji dwu­ nastoletniego młodego człowieka oraz dzięki mądrości przybranego ojca — Puliki, Yoors przeskoczył swój cień. Na całe lata przestał być Gadżem-Europejczykiem, stał się — mimo jasnych w ł o s ó w i oczu — egzotycznym Romem, przybyszem z Indii. Dopiero wojna, rozproszenie taboru przez N i e m c ó w i aresztowania oderwały go od tych, którzy stali się dla niego na długo jedyną rodziną i z którymi w ciągu kilku lat przemierzył całą Europę od Hiszpanii po Bałkany i od Włoch po Polskę. Cyganie Yoorsa to nie tylko relacja z podróży, to także studium cygańskiej obyczajowości i praw rządzących społecznością, to studium życia i osobowości, mentalności i cygańskiego spojrzenia na mijane społeczności ludzi osiadłych, a cza­ sami oskarżenie tych społeczności, ich stosunku do Cyganów i nietolerancji. Jego informacje i opisy cygańskiego życia są zdementowaniem fałszywych opinii, jakich sporo zawartych jest w literaturze i wiedzy potocznej, ukazaniem fałszu stereoty­ p ó w i mądrości narodu, który skazany w ł a s n ą decyzją i sytuacją na życie w ę d r o w n e wszystko robi, by nie stracić osobowości. Wędrówka z nimi, życie życiem Cygana umożliwiły Yoorsowi zaznanie radości, jaką daje posuwanie się przed siebie, szeroka przestrzeń, noce pod gołym niebem i poznawanie nowych ludzi i nowych miejsc. Czasami, gdy żal było opuszczać okolice, które swoim pięknem zachęcały do pozos­ tania dłużej, gdy jeszcze odzywały się cechy osiadłego Gadża, Rupa — przybrana matka — „strofowała mnie w opryskliwy sposób. Powiadała, że tracąc je, tym bardziej będę pielęgnował wspomnienie tego miejsca z tkliwością, jaką zachowuje­ my dla pragnień, których nie zaspokoiliśmy całkowicie, powiadała też, że i j a z czasem nauczę się w pełni i namiętnie korzystać z każdej pojedynczej przemija­ jącej chwili, nie odczuwając potem żalu" (s. 50). Nade wszystko jednak interesująca jest z Cyganach widoczna stała konfrontacja i ścieranie się dwóch psychik, dwóch ś w i a t ó w — cygańskiego i gadżowskiego; studium postaw i sposobu myślenia, co, może czasami nawet niezamierzenie przez autora, wynika z jego opisów i relacji. Yoors pisze o cygańskiej kulturze, insty­ tucjach i zasadach organizacji rodziny, organizacji życia, o zwyczajach; w dalszej części mojej relacji zajmę się jednak bliżej stylem i filozofią życia Cyganów, i tym, jak widzą Cyganie Gadżów — to bowiem wydaje mi się w książce najcenniejsze i wyróżniające ją w literaturze cyganologicznej. Prócz samej egzotyki grupy najbardziej uderzały autora książki reakcje i za­ chowania towarzyszy wędrówki, świadczące o ich wrażliwości i delikatności w sto­ sunkach między sobą. Zwracała też u w a g ę zupełna zmiana, gdy przychodziło do zetknięcia z nie-Cyganami. Uderzała głębokość odczuć przy jednoczesnej skąpej formie wyrażania ich — coś, co tak różniło znanych mu Cyganów od społeczeństwa, w jakim w y c h o w y w a ł się do tej pory. Pompatyczność i powierzchowność reakcji, ostentacja w stosunkach Gadżów między sobą uderzały i śmieszyły Cyganów n a j ­ bardziej, dostrzegali bowiem rozbieżność między bogatą formą i płytkością kryjącego się za nią zaangażowania w e w n ę t r z n e g o . Dla Rom szacunek dla kogoś, poszanowanie osobowości to przede wszystkim daleko posunięta uprzejmość i powstrzymanie swej chęci podpatrywania czy wtrącania się w życie innych ludzi. Z tej delikatności i poszanowania cudzych spraw w y n i k a ł o szereg norm regulujących życie społeczne, zabraniających zbyt wścibskiego interesowania się innymi. Poszanowanie w ł a s n e j �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 231 osobowości idzie w parze z uczciwością w stosunkach w e w n ę t r z n y c h pomiędzy po­ szczególnymi osobami czy rodzinami. Kradzież, oszustwo wewnątrz grupy, nielojal­ ność są surowo piętnowane. Nie do wszystkich ludzi odnoszą się surowe kanony współżycia, jedynie do Rom. Z Gadżami można postępować inaczej, tak dziwny jest ich świat, tak śmieszne namiętności, że człowiek wędrujący, który wiele widzi i w różnych znajduje się sytuacjach, który ma możność porównywania — czyli Rom — nie może traktować ich poważnie, mimo siły, którą dysponują i przy pomocy której potrafią zmusić także R o m ó w do uległości. Tak jak Gadżowie nie znali życia i kultury Cyganów, tak i Romom obca była kultura europejska — filozofia i życie Gadżów. To, z czym najczęściej mieli do czynienia, ograniczało się do brudu i nieprawości marginesu społecznego. Do osób, które oczekiwały usług wróżbiarskich, obnażając swoje wnętrze pełne niepowodzeń i żądz, zawiści i strachu, braku spokoju i równowagi; wnętrze ludzi, którzy — w od­ różnieniu od Rom — dysponowali rozwiniętą techniką, ale wnętrze posiadali nikczemne. Policjantów i urzędników, którzy występując w imieniu prawa sami go nadużywali, śmiesznych etnografów czy innych miłośników, poszukujących sensacji i wypisujących sensacyjne informacje, zabawnych misjonarzy kupczących religią i życiem wiecznym, występujących w imieniu kogoś, o kim w ogóle nie wiedzieli, czy istnieje, zdziecinniałych paniuś z twarzystw dobroczynnych, traktujących R o m ó w jak krnąbrne dzieci. Czy ten rodzaj znajomości, poznanie tych stron życia Gadżów m o g ł y inaczej nastawić Cyganów? Dlatego nie należy, zdaniem opisywanych Ro­ m ó w , traktować Gadżów tak jak swoich, dlatego można zakpić sobie czasami z ludzi, którzy, śmieszni i prymitywni — zdaniem R o m ó w — w odczuciach, nie zdają sobie nawet ze swojej śmieszności sprawy. Niekiedy Cyganie sami prowokowali kontakt z Gadżami, zapraszali ich do ogniska czy obozu, siadali wokół i opowiadali naiwnemu słuchaczowi niesamowite i nieprawdziwe historyjki. Komedia grana była poważnie, uśmiech nie zagościł na twarzach Romów, jedynie może większa nonszalancja i rozmowność mogły wskazać na mistyfikację. Nieświadom swojej śmieszności odchodził Gadżo urzeczony, kol­ portując dalej zasłyszane opowieści. W ten sposób doszło do tak dużej ilości fan­ tastycznych informacji o rzekomych cygańskich zwyczajach — dzikości, kanibalizmie; powtarzane potem przez innych coraz szerszy zataczały krąg, coraz bardziej fał­ szując obraz rzeczywistej wiedzy. Było to zgodne chyba z intencjami Romów, aletakże stało się pożywką dla różnych uprzedzeń, rasowych przesądów i stereotypów — co nieraz odbijało się niekorzystnie i na samych Cyganach; ale tej konsekwencji żartu chyba nie przewidzieli. Gdy jednak w grę wchodzi faktyczna obrona interesów, niechęć do ujawnienia swojej kultury wobec dociekliwości i prób poznania przez Gadżów, wtedy żart przeradza się w zorganizowany, sprawny mechanizm, który nie pozwala przekroczyć bariery podziału. Yoors podaje przykład, w jaki sposób zostały zniweczone usiło­ wania przybyłych z zamiarem przeprowadzenia badań w taborze antropologów: „Rom udawali, że niczym dzieci pełni są podziwu dla nich, a także dla wszystkich przedmiotów, jakie posiadali — takich jak buty, odzież, zegarki, okulary, pierścionki. Następnie zadawali im nie kończące się i szczegółowe pytania dotyczące tych przedmiotów [...] Indagację tę skwapliwie przeprowadzało kilku Cyganów na zmianę, powtarzając wielokrotnie to samo pytanie. Gadżowie chętnie odpowiadali uszczęśli­ wieni, iż tak ł a t w o i szybko zdołali nawiązać pierwszy kontakt badawczy [...] Pod­ danie wścibskich Gadżów takim kilkugodzinnym nieprzerwanym zabiegom nużyło ich, ale zarazem też napełniało zadowoleniem do czasu, aż zorientowali się, że im samym uniemożliwiono w ten sposób zadawanie jakichkolwiek pytań. Gdy wrócili, �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE by podjąć zapoczątkowany już kontakt, na miejscu przekonali się, że Cyganie tymczasem wcześniej odjechali" (s. 72). Staranność i precyzja w ukrywaniu prawdy widoczna jest i w rozmowach z przedstawicielami władz i administracji. Różne, często sprzeczne wypowiedzi poszczególnych członków grupy czy nawet tego samego Cygana prowadzą po pewnym czasie do zupełnego ogłupienia urzędnika, który nie wie, skąd Cyganie przybyli, dokąd chcą się udać, czym się zajmują, ile osób liczy tabor. Wykazywanie zaś Cyganom niekonsekwencji nie peszy ich bynajmniej ani nie w p ł y w a na zmianę sposobu rozmowy, bowiem — jak m ó w i ą — „czaczimo Romano" — prawda wy­ rażona jest w języku Romani. Przymuszając Cyganów, by m ó w i l i w obcym języku, sami Gadże są sprawcami kłamstw. Niemożność porozumienia się nie jest regułą; jeżeli kontakt dotyczy spraw handlowych czy uzależnione jest od niego uzyskanie przez Cyganów paszportu, zgody na pobyt lub uprawianie działalności handlowej, przebiega on przy budującej zgodzie i rzetelności w wykonaniu umowy. To także zrozumiałe, bowiem „maj miszto les o thud katar i gurumni kaj tordżot" (łatwiej jest doić krowę, która stoi spokojnie), po co w i ę c drażnić Gadża; ta pozorna niekonsekwencja jest faktycznie tylko inną formą realizacji filozofii życia. Podobna zgodność emanuje z Cyganów często także w czasie kontaktów z misjonarzami. Jeżeli w zamian za zgodę wstąpienia do Kościoła można uzyskać materialną pomoc, sprawa wydaje się oczywista, ale niekiedy pozwalają sobie na zrobienie po prostu przyjemności człowiekowi, któremu na tym bardzo zależy. Kardynał belgijski Mercier, zaprzyjaźniwszy się z grupą Cyganów, zaproponował im udzielenie ślubów zgodnie z liturgią Kościoła Katolic­ kiego i nadanie w ten sposób ich rodzinnym stosunkom pozbawionej grzechu formy. Zorganizowano wielkie uroczystości w bazylice w Koekelbergh, podczas których udzielono Cyganom ślubów, „bardzo uszczęśliwiliśmy kardynała" — m ó w i ł ze śmiechem Pulika opowiadając Yoorsowi przebieg uroczystości. Czy należy się dziwić Cyganom, że Gadże często w y d a j ą się im śmieszni przez chęć narzucenia swojej woli, chęć dominacji, dufne przekonanie o uniwersalności i walorach swojej kultury, swoich instytucji, organizacji, techniki i sposobu życia, przez nieuznawanie w a l o r ó w i brak szacunku dla innych kultur. Rozwinięta tech­ nika wielokroć już w historii cywilizacji prowadziła do pogardy dla kultury i dla subtelności życia, do agresji i wyniszczenia innych w z o r ó w myślenia. Cygańska ocena Gadżów była dość jednoznaczna. Nie spodziewali się niczego prócz niechęci, żadnej zmiany. Swego świata bronili barierą ruchliwości i stałej pamięci o podziale na R o m ó w i Gadżów, „Nie oczekiwali niczego od świata, który nie był ich światem, i z logiczną konsekwencją nie poddawali się nigdy pokusie na­ dziei" (s. 173). Przejawem tej agresywności i gadżowskiej chęci dominacji jest zakreślanie granic, nakładanie różnych rygorów i zakazów, jako etapu poprzedzającego dalszą ekspansję i jako obrony przed ekspansją. Dlatego dla w ę d r o w n y c h Cyganów systemy polityczne są jedynie odzwierciedleniem obsesji Gadżów opętanych żądzą gromadze­ nia dóbr materialnych, która z biegiem czasu czyni zawsze z ludzi niewolników. Normalny, zdrowo myślący Rom nie przywiązywał zupełnie wagi do posiadania sprzętów, stroju itd. Wielu piszących o Cyganach zwraca u w a g ę na niechlujstwo ich stroju, noszenie postrzępionych i podartych ubrań. Można zrozumieć to właśnie w świetle powyższej cechy. Dlatego często kupiwszy najmodniejsze ubranie Cygan śpi w nim, pracuje, je, tak że wkrótce doprowadza je do stanu „trwałej ruiny", póki zniszczenie nie każe pomyśleć o nowszym; wartość bowiem życia nie leży w jego zewnętrznych cechach czy atrybutach, ale w niewyrażalnej głębi. To nie- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 233 dostrzeganie zewnętrznych form i brak potrzeby podkreślania ich były dla Yoorsa jedną z bardziej zaskakujących cech w początkach jego cygańskiego życia. Sytuacja Cyganów, niemożność pogodzenia ich życia z procesami, jakie w y ­ stępują w kulturze i historii narodów Europy, jest zasadniczą niemożnością pogo­ dzenia odmiennych światopoglądów i odmiennych filozofii — z jednej strony spo­ łeczności nastawionej na ruch i płynność, a z drugiej zamkniętych, stabilnych społeczności Gadżów. Dla Cyganów, zwłaszcza tych mniej zeuropeizowanych, życie jest stałym ruchem, stałym przepływem: „Któregoś dnia przed zmierzchem zo­ baczyłem, jak stary Bidżika pogrążony w myślach nachyla się nad paroma kałużami pozostałymi po deszczu, który spadł poprzedniego dnia. Swoją ciężką laską, i n ­ krustowaną srebrem, robił rowek z jednej kałuży do drugiej. Kiedy po pewnym czasie podniósł do góry głowę i ujrzał, że patrzę, rozbawiony tym i zdziwiony po­ wiedział po prostu: «То, co dzieli, jest złem, a to, co łączy, wiąże, płynie, jest do­ brem. Życie jest przepływem, dialogiem, a śmierć izolacją, oddzieleniem, prowadzi do chaosu, a następnie do rozkładu». S ł o w a te Bidżika wypowiedział bezwiednie, niczym uwagę, że mamy bardzo upalny dzień. Zdanie to nie padło po to, by pouczać, przekonywać o głębi spostrzeżenia czy też mądrości wypowiadającego je" (s. 227). Życie Gadżów jest dla Cygana życiem bezbarwnym i nieprawdziwym, „jest leżeniem na jednym boku przez całe życie". Nietolerancja, agresywność, chęć dominacji i po­ siadania nie pozwalają zwrócić uwagi na radosne, na prawdziwe piękno życia; nie pozwalają po prostu — z punktu widzenia R o m ó w — żyć. Ten charakter życia Gadżów nie wykształca w nich cierpliwości i umiejętnego znoszenia przeciwności, jakie niesie życie, nie uodparnia ich. Brakuje im pasji życia, a często i siły, gdy stają wobec niemożności realizacji programu, na jaki ich kultura i oni sami są nastawieni; wtedy uciekają się do umierania. Pulika mawiał: „zbyt często gotowość umierania oznacza tchórzostwo wobec życia" (s. 11): cygańskie zaś istnienie n a ­ stawione jest na to, by żyć. Ta różnica — tak zasadnicza — postaw i wartości niejednokrotnie i Yoorsowi utrudniała współżycie z Cyganami, akceptacja ich filozofii i sposobu życia pozosta­ w a ł a w sprzeczności z wychowaniem i dotychczasowym jego życiem. Należało w i ę c stopniowo w y z b y ć się tego minionego życia, odrzucić je, bowiem, jak m ó w i cygańskie przysłowie, „jekka buliasa naszti beszespe done grastende" (nie można siedzieć jednym tyłkiem na dwóch koniach); nie można jednocześnie b y ć Romem i Gadżem. Chcąc być Romem, należy przestać m y ś l e ć jak Gadżo. Yoors dokonał tej drogi, utożsamiającej go z Cyganem, „przekroczył swój cień", dzięki temu powstała ta piękna książka. I jeżeli nawet autor czasami zbyt idealizuje życie i ludzi, wśród których przebywał, to zrozumiałe jest to zachłyśnięcie się wartościami, jakich nie podejrzewał będąc Europejczykiem i jakich zazwyczaj nie dostrzegamy u Cyganów; to odkrycie głębi w kulturze tak fałszywie ocenianej jako prymitywna. Myślę, że ta fascynacja i jednocześnie rzeczowość relacji, autentyzm dostrzeżeń i przeżyć, stanowiąc o wartości Cyganów, zjednają książce wielu czytelników. T y m bardziej że, jak wykazuje historia lat ostatnich, coraz bardziej świat, jaki przedstawił Yoors, staje się światem umarłym. Współczesne życie Cyganów coraz bardziej różni się od opisanego i przypomina to, którym my, Gadże, żyjemy. Wielusetletnie wysiłki złamały wreszcie opór, to, przed czym bronili się przez pięć w i e k ó w , dosięgło ich w naszych czasach. Udało się nam, Gadżom, złamać ich osobowość, ich inność, która tak nas raziła, obrzydzić w ę d r o w a n i e ; udało się doprowadzić do wypowiedzenia słów rozpaczliwych, że dość już mają bycia Cyganami, że chcą być tacy jak inni. Powszechnie nazywa się to uświadomieniem Cyganów, ale może właściwiej byłoby to n a z w a ć utratą świadomości. Dla coraz większej ilości Cyganów" �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE świat Puliki i Yoorsa-Pucyny, przedstawiany w Cyganach świat romantycznej swobody, w ę d r ó w k i i ognisk jest takim samym nierealnym światem marzeń, jak jeszcze niedawno dla ludzi sztuki; tym m o ż e boleśniejszym, ż e kiedyś doświadcza­ nym, ś w i a t e m , który odszedł wraz z młodością. Zastrzeżenia m o ż e budzić u ż y w a n i e w polskim przekładzie określenia horda w odniesieniu do grupy cygańskiej. W literaturze anglosaskiej termin ten jest stosowany także współcześnie w odniesieniu do grup zbierackich i wędrownych. U nas ma on inne znaczenie i należałoby się zastanowić, czy nie da się go zastąpić bardziej w ł a ś c i w y m lub przynajmniej wprowadzić przypis wyjaśniający użycie i zakres pojęcia. W przeciwnym przypadku m o ż e się zdarzyć, że to, z czym autor tak starannie walczy — pejoratywne rozumienie Cyganów, zostanie podważone przez zbyt wierny, aczkolwiek różny znaczeniowo termin. �LESZEK D Z I Ę G I E L B U R Z L I W E D Z I E J E GÓRSKIEGO N A R O D U Siedmiomilionowy naród kurdyjski doczekał się ciekawego studium polityczno-historycznego, które — mimo że wydane w roku 1966 — ostatnio stało się bardzo aktualne *. Jak wiadomo bowiem, kwestia kurdyjska (przynajmniej w Iraku) ma wreszcie doczekać się rozwiązania. Tak głoszą komunikaty Bagdadu i w podobny sposób wypowiada się manifest rządzącej w Iraku partii Baath oraz dokumenty rządzącej, irackiej Rady Rewolucyjnej . P o n i e w a ż jednak w samym tylko Iraku na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat parokrotnie uroczyście deklarowano rozstrzy­ gnięcie kwestii Kurdów, a w ościennym Iranie i Turcji problem ten raz po raz ulegał zaognieniu, przeto warto zwrócić u w a g ę na książkę Hassana Arfy zatytuło­ w a n ą Kurdowie, w której autor usiłuje bezstronnie naświetlić całą sprawę. Bezstronnność jego wydaje się nieco problematyczna, ponieważ H. Arfa, generał armii irańskiej, były szef sztabu generalnego w latach 1944-1946, a następnie ambasador Iranu w Turcji, sam brał udział w walkach z powstaniami Kurdów irańskich, między innymi zaś w likwidacji Kurdyjskiej Republiki w Mahabadzie, tak zwanej „Repu­ bliki Komula". T y m niemniej jego uwagi na temat powstań kurdyjskich są bardzo powściągliwe. Autor zaznacza zresztą, iż mimo że brał udział w walkach z Kurdami po stronie przeciwnej, z wieloma z nich dziś zaprzyjaźnił się i ma dla ich sprawy zrozumienie. Co prawda nawet w okresie najgorętszych walk powstańczych zarów­ no Persowie, jak Turcy czy Arabowie iraccy mieli wśród plemion kurdyjskich stosunkowo licznych sprzymierzeńców, którzy gorliwie zwalczali wraz z wojskami rządowymi swoich zbuntowanych pobratymców, otrzymując potem ordery i nagrody z rąk szacha czy też władz bagdadzkich. Zatem o n a w i ą z y w a n i e serdecznych przyjaźni z Kurdami nie było trudno. Przynajmniej z ich częścią. 2 Pomijając wszelako te zastrzeżenia, zachęcające do ostrożności w czasie lektury w y w o d ó w Arfy, książka tego wykształconego i dobrze zorientowanego w historii najnowszej Azji Przedniej polityka dostarcza nam wielu informacji pozwalających na głębsze zrozumienie sytuacji narodu kurdyjskiego. Kurdowie, naród o bliżej nie wyjaśnionej naukowo genezie, mieszkający w górach na styku Turcji, Iraku, Iranu i Związku Radzieckiego, tylko pozornie są mieszkańcami niedostępnego, m a ł o znaczącego zakątka Azji. W rzeczywistości bowiem od kilkudziesięciu lat znaleźli się oni w punkcie, który z przyczyn politycznych, gospodarczych, a nawet strate­ gicznych może mieć w każdej chwili kapitalne znaczenie dla pokoju na kontynencie Eurazji, a tym samym i dla pokoju na całym świecie. Wystarczy wspomnieć, że 1 H . A r f a , The Kurds. An Historical and Political Study, London 1966. The Implementation of March 11 Manifeste — Ministry of Information, Baghdad 1972. 2 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE pola naftowe K i r k u k u to w ł a ś n i e iracki Kurdystan oraz że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat podsycanie kurdyjskich ruchów niepodległościowych na terenach sąsiada było częstą i chętnie stosowaną metodą wśród rywalizujących tu ze sobą państw. K i m byli jednak i s ą Kurdowie, których w jednym miejscu swoich rozważań przyrównuje Arfa do Polaków, też niegdyś żyjących pod władzą trzech wrogich sobie państw? Z pewnością poza rozdarciem ich ojczyzny między trzy obce orga­ nizmy p a ń s t w o w e niewiele można by wynaleźć analogii do naszej historii u tych górskich w o j o w n i k ó w . Niektórzy uczeni skłonni są ich w y w o d z i ć od starożytnych Medów, tworzących niegdyś z Persami początki państwa staroperskiego. Nazwa Kurdystan przyjęła się powszechnie dopiero za czasów panowania w tych stronach średniowiecznych Turków Seldżuków. Kurdowie m ó w i ą językiem pokrewnym per­ skiemu, różniącym się znacznie między sobą w co najmniej trzech odmianach regionalnych. Hassan Arfa uważa, że modernizacja języka kurdyjskiego i szerokie wprowadzenie jego literatury, dziś na ogół ustnej, do piśmiennictwa, wzbogaciłoby kulturę narodów W y ż y n y Irańskiej. Wiadomo skądinąd, iż pierwsze utwory literackie w języku kurdyjskim, zanotowane alfabetem arabskim znano już w średniowieczu. Mimo tak zdawałoby się starożytnych tradycji, Kurdowie bardzo długo nie wy­ tworzyli poczucia jakiejś ogólnokurdyjskiej wspólnoty etnicznej. Właściwie do początków X X wieku ci nomadzi lub półnomadzi znali jedynie lojalność i poczucie wspólnoty w obrębie rodu czy najwyżej plemienia, a czasami w obrębie lokalnej sekty religijnej. Ciekawe, że Kurdowie, muzułmanie-sunnici, swoje pierwsze, po­ w a ż n e powstanie na terenach T u r c j i rozpoczęli w obronie tradycyjnych, religijnych prerogatyw obalonego przez wojsko ostatniego sułtana. Hassan Arfa cały rozdział poświęca syntetycznemu zarysowi historii Kurdów od czasów najdawniejszych do wieku X I X i tu należy uczciwie zauważyć, iż prze­ czytanie go wymaga dość dobrej znajomości dziejów Persji, Turcji i Mezopotamii z Asyrią. Czytanie utrudnia angielska transkrypcja imion poszczególnych w ł a d c ó w i dynastii. Nie byłoby naszym celem streszczanie tych w y w o d ó w , natomiast ważna wydaje się konkluzja, iż od czasów najdawniejszych plemiona kurdyjskie chętnie współdziałały z w ł a d c a m i państw, które obejmowały ich terytoria ojczyste, służyły w ich armiach, a nawet dostarczały czasami rządzących dynastii. Takim sztandaro­ wym bohaterem b y ł przecież sułtan Salah-ed-Din, słynny Saladyn, pogromca krzy­ żowców, a zarazem rycerski przeciwnik najsławniejszych rycerzy europejskiego średniowiecza, sławiony na równi z nimi przez współczesnych poetów chrześcijań­ stwa i islamu. Lecz ci sami Kurdowie przy wszelkich próbach ujmowania w karby poddaństwa, opodatkowywania czy nawet ograniczania zwyczajowej grabieży sąsia­ dów umykali w głąb swojej górskiej twierdzy i zaczynali nękającą rebelię, z reguły sprzymierzając się z ościennym władcą. Ich terytorium było obszarem odwiecznych wojen i sporów między tureckim Imperium Ottomańskim a państwem szachów perskich, co Kurdowie znakomicie wykorzystywali. Dodajmy, że groźne burze dzie­ jowe, niszczycielskie wyprawy Mongołów itp. na ogół omijały niedostępną, ubogą ziemię Kurdystanu, nie stanowiącą dla nikogo podówczas atrakcyjnego łupu. Rozpatrując dzieje kurdyjskich rebelii i powstań pamiętać należy o ruchliwości tego ludu, jego koczowniczej lub półkoczowniczych obyczajach. Atakowani przez poważniejsze siły arabskie, perskie czy tureckie górale kurdyjscy bez wahania przenosili się z całymi rodzinami i dobytkiem (który stanowiły głównie stada bydła) w inne okolice. Bez trudu przekraczali niemalże niestrzeżone granice sąsiadujących ze sobą w górskich pustaciach państw, powodując tym zresztą wybuchanie lokalnych konfliktów granicznych, wymiany not protestacyjnych i ciągnące się bez końca �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 237 rokowania dyplomatyczne. Dopiero w połowie X X wieku, w wyniku skutecznego zamykania granic i obsadzania ich przez wyszkolone oddziały wojskowe armii tureckiej i irańskiej, swobodnym Kurdom poczęło być w górach ciasno. Jeszcze w latach 40-tych, w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , klasycznym manewrem przejścia granic był przemarsz przez granicę perską w o j o w n i k ó w mułły Mustafy al-Barzaniego, wycofującego się przed naporem wojsk irackich i wspomagającego ich R A F - u z irackiego Kurdystanu. Uzbrojeni i świetnie dowodzeni barzańczycy stworzyli na­ stępnie trzon siły zbrojnej krótkotrwałej Republiki Kurdyjskiej w Mahabadzie, zorganizowanej w zachodniej części perskiego Azerbejdżanu, co nie przeszkodziło Barzaniemu w parę lat później, po upadku republiki i powrocie z emigracji na Zakaukaziu, w północnym Iraku stanąć ponownie na czele kurdyjskiego ruchu nacjonalistycznego. Arfa, znając z autopsji obyczaje Kurdów, opisuje ich tradycyjne sposoby wo­ jowania i styl postępowania. Szkicuje też ewolucję poczucia wspólnoty etnicznej, poczynając od lojalności w z g l ę d e m tradycyjnych w o d z ó w szczepowych, szeików, emirów, poprzez wykształconych duchownych muzułmańskich, przebywającą na emigracji inteligencję, aż do stworzonej w ostatnich czasach partii Part Demokrat Kurdistan. Jeżeli wierzyć autorowi, narody i ludy tych obszarów Azji były po I wojnie światowej o krok od uzyskania niepodległości na gruzach Imperium Ottomańskiego. Lecz nieufność wzajemna tych nacji, animozje Ormian wobec K u r ­ dów, których Turcy podjudzali przeciwko ormiańskim chrześcijanom, kurdyjskie łupiestwa w z g l ę d e m tureckich Azeri, zastarzała nienawiść między sunnickimi K u r ­ dami a nestorianami asyryjskimi — wszystko to doprowadziło do trwających latami wzajemnych rzezi, lecz nie do powstania niepodległych państw. Nieuczciwa gra mocarstw europejskich i sukcesy militarne tureckiej armii Kemala Paszy przypieczę­ towały sprawę ewentualnego państwa kurdyjskiego, a także zresztą i utworzenia niepodległego państwa dla tureckich Ormian. Hassan Arfa opisuje krwawe stłumienie przez Turków powstania kurdyjskiego we wschodniej Anatolu i metody policyjnej przemocy w z g l ę d e m tego narodu trwa­ jące praktycznie do dziś. Tak np. obecnie w terminologii urzędowej Turcji naród kurdyjski zupełnie nie istnieje. Kurdowie nazywani są „Górskimi Turkami". Zabra­ nia się im noszenia tradycyjnych strojów narodowych, poszczególne szczepy zostały rozbrojone, a ważniejsi przywódcy deportowani z rodzinami, lub zmuszeni do emigracji. Sukcesy irackich Kurdów w ich powstaniu narodowym w latach 60-tych odbiły się w tureckiej części terytoriów kurdyjskich represjami i w z m o ż e n i e m nadzoru policyjnego. Wydaje się, iż Ankara dąży do detrybalizacji i turkizacji obszarów w pobliżu granicy radzieckiej. Obszerniejszy znacznie materiał historyczny daje książka na temat najnowszej historii Kurdów irańskich, z których szczególną aktywność w y k a z y w a ł y zawsze plemiona mieszkające nie w g ł ó w n e j ich prowincji, Kordestanie, lecz w zachodniej części irańskiego Azerbejdżanu, na zachód od jeziora Rezayeh (Urmia). T u działał wojowniczy watażka Simko, walczący z niemniej rozbójniczymi intruzami asyryj­ skimi Dżelu, ale także z armią i policją perską. T u właśnie w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , gdy na terytorium Iranu stacjonowały oddziały brytyjskie i radzieckie, powstała w Mahabadzie wspomniana Republika Komula pod przewodnictwem prawnika i mułły zarazem, K a z i Muhammeda, z mułłą Mustafą al-Barzanim w r a n ­ dze generała na czele lokalnej siły zbrojnej. Podobnie jak w Turcji, tak i tu na przeszkodzie do realizacji zamierzeń niepodległościowych stanęła nie tylko nie­ sprzyjająca w latach 1945-1946 ogólnoświatowa sytuacja polityczna, lecz także tragiczna w skutkach dla jednych i drugich w a ś ń między góralskimi Kurdami a ich �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE sąsiadami z nizin, rolniczym ludem tureckiego pochodzenia, Azeri, czyli Azerbej­ dżanami. Z tym wszystkim łagodniejsza polityka szachów, zwłaszcza obecnego Rezy Pahlawi, zakładająca pluralizm etniczny państwa i unikająca niepotrzebnych z a zadrażnień emocjonalnych, a także poczucie wspólnoty językowej z Persami powo­ dują, iż dwu i półmilionowa rzesza Kurdów irańskich nie stanowi zagrożenia dla całości tego wielonarodowościowego państwa. Ulegają oni stopniowej detrybalizacji i modernizacji kulturowej. Ostrożna polityka Teheranu doprowadziła do dobrowol­ nego rozbrojenia szczepów kurdyjskich, co w przeszłości było operacją ponad siły władz centralnych. Jaką rolę przeznaczy Teheran tej etnicznej mniejszości pogranicza zachodniego w zaognionym sporze z Irakiem — przyszłość wykaże, aczkolwiek podsycanie nastrojów nacjonalistycznych i solidarystycznych z irackimi Kurdami mogłoby okazać się zbyt kosztowną dywersją polityczną dla szacha. Mogłaby odżyć idea państwa kurdyjskiego wykrojonego z Iraku, Persji i Turcji, czego politycy tych trzech państw usiłują uniknąć za wszelką cenę i pomimo dzielących ich różnic oraz rywalizacji. Fakt, że na północy, na radzieckim Zakaukaziu mieszka k i l k a ­ dziesiąt tysięcy Kurdów i że po upadku Republiki w Mahabadzie tam w ł a ś n i e znalazł schronienie Barzani razem ze swoimi współtowarzyszami broni, odgrywa niepoślednią rolę w ideologicznej sferze kurdyjskiego ruchu narodowego, z czym również liczą się rządy w Ankarze, Bagdadzie i Teheranie. Na koniec i Związek Radziecki dawał w ostatnich czasach do zrozumienia, iż nie leży w jego interesie stan permanentnego napięcia militarno-policyjnego oraz wszelkiego rodzaju poli­ cyjne akcje represyjne wobec Kurdów, rozgrywane o miedzę od Zakaukazia, na południu. O ile walki z Kurdami w Turcji n a d a w a ł y swoiste piętno wydarzeniom azja­ tyckim lat 20-tych, a lata 40-te u p ł y w a ł y w tym rejonie geograficznym pod znakiem ruchów narodowych Kurdów azerbejdżańskich, to w latach 50-tych i 60-tych kwestii kurdyjskiej rumieńców nadali Kurdowie iraccy. W chwili upadku związanego z p a ń s t w a m i centralnymi imperium tureckiego w a ż y ł y się losy ziem, które dziś tworzą iracki Kurdystan. Tamtejsi Kurdowie od całych pokoleń służyli w armii sułtańskiej, w czasie I wojny ś w i a t o w e j walczyli przeciwko Anglikom na Bliskim Wschodzie, a w początkach lat 20-tych wciąż mieli nadzieję, że znajdą się raczej w obrębie administracji tureckiej niż podporządko­ wanego Brytyjczykom Iraku. Anglicy, w czasie wojny posługujący się przeciwko Turkom i służącym w ich armii Kurdom pustynnymi szczepami nestoriańskich chrześcijan, m. in. asyryjskimi Dżelu, nie zdołali w porę pozyskać sobie opinii kurdyjskiej starszyzny plemiennej w obliczu zmienionej sytuacji politycznej i mili­ tarnej. Zrazili sobie i zniechęcili do idei współpracy plemiona zamieszkujące w o k ó ł górskiej miejscowości Suleymaniah, nade wszystko zaś cieszącego się dużą popu­ larnością szeika Mahmudá Barzinja, który następnie przez wiele lat inicjował ruchy antybrytyjskie i antyirackie w tym rejonie. W 1927 roku w y b u c h ł y tam poważne rozruchy i pojawia się na widowni politycznej rodzina obecnego mułły, a zarazem generała Mustafy al-Barzaniego. Byli to przywódcy lokalnej sekty sunnickiej, mie­ szkający nad północnym brzegiem d o p ł y w u Tygrysu, rzeki Wielki Zab, w miejscu zwanym „Bar Zan", czyli „miejsce wędrówek". Bracia Barzani wśród których dziś sławny Mustafa bynajmniej początkowo nie odgrywał najważniejszej roli, wojowali kolejno z Turkami, Anglikami i Arabami irackimi ze zmiennym szczęściem, prze­ chodząc granice ościennych państw, rokując z przeciwnikami, kapitulując, podle­ gając zsyłkom i amnestiom. Ogólnie rzecz biorąc charakterystyczną cechą tych trwających całe lata walk i rozejmów było krzepnięcie kurdyjskiego ruchu nacjo­ nalistycznego w Iraku, bez w z g l ę d u na chwilowe sukcesy jego przeciwników. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 239 Rebelie kurdyjskie w y b u c h a ł y z caraz większą gwałtownością i w momencie kolej­ nych rokowań ich przywódcy stawiali coraz ambitniejsze żądania. Wystarczy tylko przytoczyć fakt, iż w roku 1943 za poradą angielskiego ambasadora premier k r ó l e w ­ skiego rządu irackiego Nuri Said godził się na żądania autonomii stawiane przez irackich Kurdów, lecz spotkał się z kategorycznym sprzeciwem reszty arabskich ministrów w Bagdadzie. Zadecydowano próbę zgniecenia powstania i przy poparciu A n g l i k ó w przepędzono nawet mułłę Barzaniego do Iranu, gdzie działał •— j a k wspomniano — w Republice Mahabadzkiej. Lecz gdy następnie już po I I wojnie światowej króla i Nuri Saida obalił w Bagdadzie gen. Kassem i gdy uroczyście zaproszono niesfornego Mustafę Barzaniego na powrót do Iraku, rząd bagdadzki nadal w a h a ł się, czy warunki kurdyjskie przyjąć. Tymczasem Barzani już domagał się udziałów w zyskach ze źródeł naftowych Kirkuku, wyodrębnionej, kurdyjskiej siły zbrojnej itd. Dalsze dzieje kurdyjsko-irackiego konfliktu aż po dzień dzisiejszy były nieustającym pasmem prób Bagdadu stłumienia ruchu powstańczego na pół­ nocy siłą na przemian z p r z e w l e k ł y m i negocjacjami. Kolejne przewroty polityczne w Bagdadzie pociągały za sobą kolejne uroczyste zawieszenia broni z Kurdami. Nowe ekipy rządzące w stolicy odżegnywały się od linii obalonych poprzedników, obiecywały dużo. Lecz żądania Kurdów prowadziły do faktycznej, chociaż niefor­ malnej secesji Kurdystanu i Bagdad zawsze obawiał się, by przykład kurdyjski nie okazał się zaraźliwy dla pewnych ludów szyickich mieszkających nad Zatoką Perską, w rejonie Basry. Bezskutecznie próbowano — jak opisuje Arfa — zdyskre­ dytować Barzaniego, wygrać przeciw niemu rywali z Demokratycznej Partii K u r ­ dyjskiej. Ale ó w zręczny i śmiały żołnierz okazał się niemniej przebiegłym poli­ tykiem. Dziś pozycja jego i Kurdów irackich jest mocna. Kiedy w roku 1963 Rada Bezpieczeństwa odstąpiła od zamiaru dyskutowania sprawy Kurdów, a ś w i a t arabski zajmował wobec tego krwawego i b e z w z g l ę d n y m i środkami rozgrywanego konfliktu postawę co najmniej dwuznaczną, Barzani w y ś m i a ł politycznych negocjatorów międzynarodowych mówiąc: „Nie oczekujemy, by nasza sprawa zwyciężyła po­ przez rokowania w kancelariach, lecz wywalczy ją oręż w naszej świętej wojnie o wolność". Po dziesięciu latach idea, o którą walczy, zdaje się rzeczywiście zwy­ ciężać. Przyszłość w y k a ż e jednak, czy tak było naprawdę. W mądrej i zwięzłej konkluzji swojej książki Hassan Arfa reasumuje sytuację Kurdów w trzech opisywanych państwach. W Turcji władze m ó w i ą Kurdom: nie jesteście Kurdami, nie ma Kurdów w naszym państwie. Kurdowie zaś milczą, bo inaczej grozi im los oskarżonych o zdradę stanu. W Iranie władze akceptują fakt istnienia narodowości kurdyjskiej, lecz ponieważ zakładają, że państwo irańskie złożone jest z wielu nacji i że Kurdowie są językowo pokrewni Persom, zatem kwestia etniczna tych plemion nie jest brana pod uwagę. Podzieleni i nawet skłóceni ze sobą Kurdowie irańscy — jak twierdzi Arfa — nie mają sprecyzowanego poglądu wspólnego na tę sprawę. W Iraku wreszcie w ł a d z e godzą się na uznanie narodowości kurdyjskiej, odrębnej od arabskiej. Lecz usiłują tworzyć ponadnarodowe pojęcie Irakczyków. Skłonne są dać Kurdom autonomię, lecz bez prawa do oderwania się. Kurdowie iraccy natomiast pragną zacząć od szerokiej autonomii, ale ich ambicje sięgają dalej. Badacz zjawisk społeczno-kulturowych znajdzie w książce Arfy szereg faktów, potraktowanych niestety marginesowo, które m ó w i ą o stopniowym wytwarzaniu się warstw oświeconych, inteligencji politycznie radykalnej i o konfliktach między tą grupą ludzi a starszyzną rodową, posiadającą wielkie zasługi w przeszłości, lecz hamującą nieraz proces rozwoju. Obserwujemy także charakterystyczne odrywanie się przebywających na emigracji polityków-inteligentów od reszty społeczeństwa �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kurdyjskiego, w którym obowiązuje nadal tradycyjny obyczaj i dawne zasady lojalności. N i e u w z g l ę d n i a n i e tych faktów kulturowych kosztowało nieraz emigra­ cyjnych przywódców kurdyjskich wiele i nawet decydowało czasem o całkowitej porażce. Autorowi można by postawić zarzut minimalizacji kwestii kurdyjskiej w Iranie. Z drugiej strony należałoby przypuszczać, iż sporo dodatkowych informacji histo­ rycznych zainteresowani tą k w e s t i ą mogliby uzyskać z jego innej książki, zatytuło­ wanej Pod pięcioma szachami , a także monografii Republiki Mahabadzkiej pióra W. Eagletona . Cokolwiek głosiłyby poszczególne rządy państw azjatyckich na temat istnienia lub nieistnienia narodowości Kurdów, zgodzić wypadnie się chyba z Hassanem Arfą, że kwestia kurdyjska pozostanie aktualna. I , dodajmy od siebie, że na długo. 3 4 3 4 H . A r i a , Under Five Shahs, London W. E a g l e t o n , The Kurdish Republic 1964. of 1946, London 1963. �MARIUSZ Z I Ó Ł K O W S K I NAJNOWSZE BADANIA NAD K O M P L E K S E M TIWANAKU i MIEJSKIM Po okresie pewnego zastoju w latach pięćdziesiątych w badaniach nad kulturą Tiwanaku wiele nowych danych dostarczyły prace prowadzone przez Centro de Investigaciones Arqueológicas en Tiwanaku (CIAT). C I A T powstał 20 X 1958, jego kierownikiem od początku jest Carlos Ponce Sangines. Zadaniem tej instytucji, oprócz ściśle rozumianych prac wykopaliskowych, jest również rekonstrukcja budowli T i w a n a k u . Wyniki dotychczasowych badań pozwoliły w dużej mierze na wyjaśnienie wielu kwestii spornych, na które nie dały odpowiedzi poprzednie prace m. in. A. Stubela i M. Uhle , A. Posnanskyego , W. C. Bennetta czy Stig R y d e n a . I. Tiwanaku znajduje się w dep. L a Paz w Boliwii, na wys. ok. 3820 m, ok. 20 km na południe od jeziora Titikaka. Poprzednicy Ponce Sanginesa uważali, iż obszar Tiwanaku obejmuje tylko kompleks monumentalnych budowli kamiennych, i w y ­ nosi ok. 45 h a . Na podstawie obecnych prac ustalono, że istniał również bardzo rozległy kompleks mieszkalny, składający się z b u d y n k ó w glinianych, rozmytych z czasem przez deszcz (stąd i trudności w ich obecnej lokalizacji). Zatem rzeczy­ wisty obszar Tiwanaku wynosi ok. 420 ha (wielobok o dł. 2,8 km i max szer. 1,6 km), z czego na budowle kamienne przypada 16 ha (ok. 4% powierzchni ). 2 3 4 5 6 7 8 1 Zgodnie z pisownią kichwańską, C I A T wprowadziło między innymi formę Tiwanaku zamiast dawnego Tiahuanaco. Dalej w tekście wszystkie nazwy z obszaru stanowiska archeologicznego Tiwanaku pisane będą zgodnie z n o w ą nomenkla­ turą C I A T - u , natomiast inne nazwy geograficzne podane będą według pisowni tradycyjnej (wyjątek — nazwa Titikaka). C. Ponce S a n g i n e s , G . Mogrovejo T e r r a z a s , Acerca de la procedencia del material Utico de Tiwanaku, L a Paz 1970, Academia de Ciencias de Bolivia, Nr 21, s. 52. A. S t u b e l , M. U h l e , Die Ruinenstaette von Tiahuanaco im Hochlande des Alten Peru. Eine Kulturgeschichtliche Studie, Veiiag von K a r l W. Ilierseman, Leipzig 1892. Głównie A. P o s n a n s k y , La cuna del hombre americano, J . J . Augus­ tin, New York 1945, t. I , I I . W. C. B e n n e t t , Excavations at Tiahuanaco, American Museum of Natural History, Anthropological Papers vol. X X X I V , part I I I , New York 1934; także: W. С. B e n n e t t , J . B i r d , Andean culture history, American Museum of Na­ tural History, Handbook series, Num. 15, New York 1949. S. R y d e n, Archaeological rechearches in the highlands of Bolivia, E l a n ders Boktryckoni Aktiebolag, G0teborg 1947. ' B e n n e t t , op. cit., s. 367, opiera się głównie na Posnanskym. С. Ponce S a n g i n e s , La ciudad de Tiwanaku. A proposito del ultimo librosobre planeamiento urbano precolombino de Jorge Hardoy, „Arte y Arqueologia", nr 1: 1969, s. 22. 2 3 4 5 6 8 16 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X I X / 2 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE I I . Wielkie rozmiary i staranność obróbki bloków kamiennych użytych do bu­ dowli w Tiwanaku budziły podziw i zdumienie już u pierwszych kronikarzy h i s z p a ń s k i c h , tym bardziej że nie zlokalizowano żadnych k a m i e n i o ł o m ó w w bez­ pośrednim sąsiedztwie Tiwanaku. Snuto często fantastyczne teorie na temat pocho­ dzenia tych głazów, sposobu ich obróbki, a szczególnie transportu. Problemy te zostały chyba ostatecznie w y j a ś n i o n e przez C . Ponce Sanginesa i Gerardo Mogrovejo Terrazasa . 9 10 Na podstawie dokładnych analiz pektograficznych oraz badań archeologicznych ustalili oni pochodzenie 5 zasadniczych gatunków kamienia, używanych w T i w a ­ n a k u : 1) czerwony piaskowiec — podstawowy materiał budowlany z południowej Wyżyny, w odległości ok. 8-15 km; 2) andezyt — materiał „luksusowy", u ż y w a n y do zdobień, rzeźb, steli, portali — częściowo z półwyspu Copacabana i Catavi na jeziorze Titikaka; 3) bazalt — głównie do produkcji narzędzi rolniczych — z ko­ palni w Querimita, 8 km na pd.-zach. od jeziora Poopo; 4) w a p i e ń — z północnej Wyżyny; 5) sodalit — ozdoby, biżuteria — Palca w departamencie Cochabamba, Boliwia. I I I . W jaki sposób odbywał się transport na tak wielkie odległości? O ile bowiem bazalt i sodalit przenoszone w niewielkich, kilogramowych klockach nie sprawiały chyba trudności transportowych , o tyle andezyt i piaskowiec dostarczane były w potężnych blokach пр.: a) p i a s k o w i e c — platforma Puma Punku, segment 2, nr 9 — 7, 81 X 5,15 X 1,07 m — waga 131 ton; Monolit Bennetta (tzw. stella 10) — 7,30 X 1,80 X 1,27 ok. 37 ton; b) andezyt — blok nr 5 na pd. zachód od Akapana (zapewne miano z niego w y c i ą ć filary) 7,20 X 2,12 X 1,12 m i ok. 41,35 tony; filar P. 143 z Chunchukala — 4,95 X 1,95 X 1,20 waga ok. 26,95 tony . Po odrzuceniu bardzo ponętnego i prostego wyjaśnienia, że głazy zostały przeniesione dźwiękiem t r ą b k i , czy też w wyniku ingerencji przybyszów z kos­ mosu, pozostaje nam tylko wierzyć w siłę mięśni ludzkich (bowiem o ile lamy stosowano jako zwierzęta juczne, o tyle nie nadają się one jako zwierzęta po­ ciągowe). C. Ponce Sangines wylicza następujące metody transportu lądowego, będące w zasięgu możliwości technicznych budowniczych Tiwanaku: 1) ciągnięcie bloków za pomocą lin po lekko zwilżonej ziemi; 2) użycie drewnianych sań; 3) toczenie na pniach; 4) ręczne nosze; 5) stosowanie platform, równi pochyłych, ramp przy ustawianiu głazów . Doświadczenia przeprowadzone przez C I A T oraz inne wcześniejsze próby wy­ kazały, że możliwości trakcyjne jednego człowieka wahają się w graniczach 50-100 kg. 11 12 18 14 15 9 Między innymi J Diez de B e t a n z o s , Suma y narración de los Incas, L i m a 1924, s. 82-83. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit. Ibidem, s. 62, oraz С. Ponce S a n g i n e s , A propós des fouilles de Tiwanaku, „Archeologia", nr 53: 1973, décembre, s. 65. Istnieje przypuszczenie, że do transportu bazaltu używano lam; drogi pro­ wadzące do miejsca wydobycia, na terenie Querimita, flankowane są murami, zapewne w celu ułatwienia dostępu stadom tych zwierząt. W pobliżu odkryto również konstrukcje interpretowane jako zagrody dla lam; patrz: Ponce S a n ­ g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 62. Wszystkie wymiary i uwagi w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Mongrovejo T e r ­ r a z a s , op. cit., s. 74. В. C o b o , Historia del Nuevo Mundo, Madrid 1956, t. I I s. 197. Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit, s. 95-96. 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 243 RECENZJE Zatem do przetransportowania segmentu 2 z Puma Punku (131 ton) wystarczyłoby maximum 2620 l u d z i . Sprawa transportu andezytu jest nieco bardziej skomplikowana. Złoża tego budulca znajdują się m. in. na półwyspie Copacabana. P o n i e w a ż ze w z g l ę d u na przeszkody terenowe droga lądowa wzdłuż pd. zach. brzegów jeziora byłaby niemożliwa, narzucała się konieczność transportu wodnego. Dowodem istnienia drogi wodnej są porzucone głazy, znajdowane na Copacabana i w Iwawe, miejscowości nad jeziorem Titikaka, 22 km na południe od Tiwanaku. Iwane była portem docelowym, skąd dalej prowadziła droga lądowa do Tiwanaku . Z przeprowadzonych badań źródłowych i prób na modelach wynika, że optymalnym środkiem transportu głazów jest tratwa z drzewa balsa . I tak np. do przetranspor­ towania bloku nr 5 (41,35 ton) potrzebna była tratwa o powierzchni 122 m , czyli o wymiarach 10 m X 12,2 m i grubości 0,33 m . Tratwy, zależnie od miejsca załadunku, przebywały 94 lub 28 k m . IV. Odnośnie do charakteru i funkcji Tiwanaku do niedawna rozpowszechnione było mniemanie, iż Tiwanaku nie było miastem, lecz tylko w a ż n y m ośrodkiem kultowym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów z całego Altiplano. Przy­ bysze ci mieli pracować przy wznoszeniu ś w i ą t y ń Tiwanaku. Stałymi mieszkańcami sanktuarium mieli być tylko nieliczni kapłani i artyści. T a interpretacja lansowana była szczególnie przez W. C. Bennetta, a za nim przez Busnella, von Hagena . Słuszną krytykę tego poglądu przeprowadził C. Ponce Sangines , opierając się m. in. na pracach innych badaczy, szczególnie Jorge Hardoy'a . Dyrektor C I A T stwierdził mianowicie, że: 1. Tiwanaku oprócz tzw. centrum religijno-administracyjnego posiadało roz­ ległe „dzielnice" mieszkaniowe, co obalało tezę o nielicznych, wybranych m i e s z k a ń ­ cach i braku osadnictwa. 2. Teoria o pielgrzymach budujących świątynie Tiwanaku również nie wytrzy­ muje krytyki, w ó w c z a s bowiem m i e l i b y ś m y w Tiwanaku do czynienia z licznymi znaleziskami z różnych kultur Altiplano, a nie z jednolitą, bardzo swoistą kulturą Tiwanaku . 3. W świetle ostatnich ustaleń, część monumentalnych budowli Tiwanaku (np. tzw. pałac Putuni) miała charakter ś w i e c k i . Sangines twierdzi dalej, że Tiwanaku było miastem od tzw. I I I okresu (Early Tiahuanaco Bennetta), i to miastem o zaplanowanym założeniu urbanistycznym . Jako dowód przytacza m. in. fakt, że wszystkie monumentalne budowle Tiwanaku mają plan prostokątny i są zorientowane na osi pn. pd., przy czym ich ściany północne i południowe są dłuższymi bokami. Stara się również w y k r y ć p r a w i d ł o M 17 i8 2 1 9 2 0 21 22 23 24 25 26 16 Ibidem, s. 96-97. Ibidem, s. 145-146. Ibidem, s. 129-137. Ibidem, s. 140. Ibidem s. 142. B e n n e t t , B i r d , op. cit., part 2, s. 185, oraz G. К u b i er, The Art and Architecture of Ancient America, The Pelican History of Art. Penguin Books, Harmondsworth 1962, s. 303. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 11-22. J . H a r d o y, Ciudades precolombinas, Buenos Aires 1964, oraz tenże, Urban Planning in Precolumbian America, New York 1968. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 12. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 23-25. 17 18 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 26 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE w o ś c i w rozmieszczeniu poszczególnych budowli". Najbardziej przekonujące jest jednak stwierdzenie, że ogromny zakres prac budowlanych, np. transport i ob­ róbka budulca czy usypanie platformy Kalasasaya z 35 tys. m ziemi, w y m a g a ł istnienia centralnego ośrodka projektodawczego. Dowodem dużej wiedzy konstruk­ cyjnej i planistycznej budowniczych Tiwanaku jest chociażby doskonale zaplanowany i zrealizowany system kanalizacyjny lub też Chunchukala (inaczej halconera — konstrukcja przy zachodniej ścianie Kalasasaya), której ściana, zbudowana z 30 to­ nowych bloków, jest odchylona o 2° do tyłu i wsparta na kamiennym cokole. Za nieco pochopne przy obecnym stanie badań należy uznać stwierdzenie S a n ginesa, że Tiwanaku było pierwszym zaplanowanym kompleksem urbanistycznym w regionie andyjskim i stanowiło wzór dla miast Costy, a następnie dla urbanistyki Inków . Nie wykryto bowiem „klucza" do planistycznego rozwiązania Tiwanaku, a suponowane przez w. w. badaczy orientowanie wszystkich monumentalnych b u d y n k ó w Tiwanaku w z g l ę d e m Akapana jest dość trudne do udowodnienia. V. Bardzo interesujące są prace C I A T nad periodyzacją kultury Tiwanaku, prowadzone na podstawie w y n i k ó w b a d a ń (tab. 1). W okresie I i I I , Tiwanaku pozostaje osadą wiejską, podobną do osady sąsiednich kultur Wankarani (na połud­ nie i Chiripa — nad jeziorem Titikaka). Ś w i a d e c t w e m utrzymywania kontaktów 3 2S 2 9 PERIODYZACJĄ K U L T U R Y TIWANAKU wg C. Ponce Sanginesa ok. 1200 r. p. n. e. (TIAHUANACO) wg W. Bennetta Okresy I i I I (etap wiejski) 133 r. n. e. 374 r. n. e. 724 r. n. e. ok. 1200 r. n. e. Early Tiahuanaco Okres I I I (pocz. etapu miejskiego) Okres I V (tzw. klasyczny) Okres V (tzw. Imperialny) Classic Tiahuanaco Decadent Tiahuanaco handlowych z sąsiadami są w Tiwanaku narzędzia z bazaltu, sprowadzonego z Querimita. W początkach naszej ery, na skutek bliżej nie znanych procesów, roz­ poczyna się w Tiwanaku tzw. rewolucja miejska. Powstają pierwsze monumentalne budowle z czerwonego piaskowca (andezyt nie jest używany). Jest to tzw. okres I I I . Okres I V , inaczej klasyczny, charakteryzuje się wspomnianym rozkwitem kultury Tiwanaku, świątynie są przebudowane i upiększone dekoracjami z andezytu (np. Brama Słońca), którego sprowadzanie w i ą ż e się prawdopodobnie z opanowaniem przez Tiwanaku wybrzeży jeziora Titikaka. W p ł y w kultury dotarł do nadbrzeżnych osad kultury Chiripa chyba wcześniej, bowiem jeszcze w okresie I I I w miejscowości Chiripa zostaje wybudowana tzw. świątynia półpodziemna, bardzo podobna do Templete °. 3 27 Ibidem, s. 24. Ibidem, s. 27. Periodyzacją w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Monogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 55, oraz Ponce S a n g i n e s , A propos des fouilles s. 27. C. Ponce S a n g i n e s , Wankarani y Chiripa y su relación con Tiwanaku, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, Nr 25, L a Paz 1970, s. 59: 26 2 9 3 0 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 245 RECENZJE Okres V jest świadkiem ekspansji kultury Tiwanaku na obszar całego Peru, okoliczności tego procesu pozostają niejasne, niemniej jednak w p ł y w y kultury Tiwanaku odciskają się przemożnym piętnem na sztuce peruwiańskiej, dlatego okres ten, ok. I X - X I I w., nazywany bywa Horyzontem Tiahuanaco. Upadek kul­ tury następuje dość nagle, zapewne ok. 1200 г. п. е.; Tiwanaku zostaje opuszczone, tak że w ok. 250 lat później nikt nie potrafi w y j a ś n i ć zdobywcom inkaskim, kim byli jego budowniczowie. Wyniki badań C pozwoliły uchwycić sekwencję chro­ nologiczną i chyba raz na zawsze położyły kres spekulacjom na temat rzekomo niezwykle dawnych początków Tiwanaku, które zdaniem niektórych, miałoby po­ chodzić z okresu trzeciorzędu (sic!) . Dla przypomnienia podaję, że najstarsza próbka K-16, otrzymana z wykopalisk na Kalasasaya, dała datę 1580 lat ± 120 p. n. e. (Chodzi oczywiście o ślady najstarszej osady, a nie o świątynię zbudowaną w okre­ sach I I I i I V — przyp. autora) . 1 4 31 32 Pewnym błędem podanej przez Sanginesa periodyzacji jest, co paradoksalne, jej dokładność. W żadnym ze znanych mi dzieł nie podaje on metod, na podstawie których osiągnął takie daty graniczne, jak np. 133 г. п. е., 374 г. п. е., czy 724 r. n. e. Tak ścisłe datowanie za pomocą radiowęgla jest nieosiągalne, a z drugiej strony zupełnie brak przekazów literackich, które uzasadniłyby taką p e r i o d y z a c j ę . V I . Na zakończenie parę uwag o strukturze społecznej ludności Tiwanaku. Posnansky, opierając się na badaniach antropologicznych (niedokładnych, jak się później okazało) sformułował hipotezę o istnieniu dwóch grup rasowych w T i w a ­ naku. Pierwsza brachicefaliczna, nazwana przez niego koiła, wojownicza, miała stanowić rasę panów, z której wywodzili się wojownicy i kapłani. Druga, dolichocefaliczna, zwana aravak, była tą „gorszą", jej przedstawiciele stanowili siłę ludzką, dzięki której wzniesiono Tiwanaku. Hipoteza rasistowska wyrosła z nie­ zbyt naukowych spekulacji i na dodatek nie poparta ż a d n y m dowodem antropo­ logicznym, w s z y s t k i e bowiem odkryte w Tiwanaku czaszki są brachicefaliczne . Sangines twierdzi natomiast, że zróżnicowanie ludności Tiwanaku było wy­ łącznie natury klasowej i pojawiło się wraz z początkiem tzw. rewolucji miejskiej po roku 133 n.e. (?). N a d w y ż k i w produkcji rolnej, uzyskane dzięki polepszeniu techniki upraw, umożliwiły wykształcenie się grupy arystokracji, kapłanów oraz wyspecjalizowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w . Sangines suponuje również, chyba nieco pochopnie, istnienie trójpodziału własności m i ę d z y „osoby prywatne, państwo i świątynie", jak to miało jakoby miejsce w późniejszym imperium Inków. W y r a ­ finowanie sztuki w okresie I V świadczy prawdopodobnie o wzroście zamożności klas panujących i postępującej polaryzacji społecznej (porównanie monumentalnych budowli kamiennych ze skromnymi, glinianymi chatami ludności). Uprawa roli na Altiplano wymaga około 4 miesięcy pracy rocznie. Przez pozostałe 8 miesięcy ludność była zapewne zatrudniona przy wznoszeniu ogromnych budowli lub innych p r a c a c h . Sangines podkreśla, że na Altiplano nie wykształciło się niewolnictwo, 33 34 35 36 3 1 H . S. B e l l a m y , P. A l l a n , The calendar of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1956, s. 18, 21, oraz t e n ż e , The great idol of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1959, s. 25. Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 63. A. P o s n a n s k y , Antropologia y sociología de las razas interandinas y de las regiones adyacentes, L a Paz 1938, s. 32-33, cytuję za Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 147. Czaszki, które Posnansky wziął za dolichocefaliczne są po prostu czaszkami brachicefalicznymi, celowo zdeformowanymi. Ponce Sangines, MongrovejoT e r r a z a s , op. cit, s. 148. Ibidem, s. 148. Ibidem, s. 149. 3 2 3 3 3 4 35 36 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE m. in. nie ma żadnych śladów tradycji niewolniczych wśród obecnych wspólnot ludności Aymara. Twierdzenie to nie jest w świetle ostatnich badań całkowicie zgodne z p r a w d ą . Warto tu również w s p o m n i e ć o pewnych tradycjach ludności Altiplano z okolic Tiwanaku, a wskazujących na istnienie interesujących analogii pomiędzy kulturą Tiwanaku a kulturą Inków. W obecnej osadzie Tiwanaku, założonej ok. 1570 г., istnieje nadal podział na 2 części: Arasaya i Masaya, ta druga zajmuje część południową, ta pierwsza północną (obserwacja Bandeliera z 1894 r . . Nasuwa się tu podobieństwo do podziału inkaskiego Cuzco na Yanan i Urin. Prawdopodobnie ten prekolumbijski schemat został przeniesiony z Cuzco na kolonialną osadę, być może jednak samo Cuzco otrzymało go od Imperialnego Tiwanaku. Ten wniosek Sanginesa wydaje się być niezbyt przekonywająco udokumentowany, znacznie ciekawsza jest druga informacją cytowana za jezuitą Anęllo de O l i v a . Zanotował on w początkach X V I I wieku, iż w Tiwanaku wierzono w podział świata na 4 części (wg kierunków geograficznych), i że podział ten miał zostać skopiowany przez w ł a d c ó w inkaskich Tłumaczyłoby to n a z w ę Taypikala, która to według Bernabé Cobo miała być wcześniejszą n a z w ą Tiwanaku, sprzed podboju inkaskiego i znaczyła w jęz. aymara „Kamień Środka", ponieważ tubylcy wierzyli, iż Taypikala (Tiwanaku) znajduje się w środku świata . Są to niestety przekazy dość późne i należy zachować ostroż­ ność przed ich zbyt pochopną interpretacją. Problem w p ł y w ó w Tiwanaku na Wybrzeża jest dość dobrze znany, natomiast niewiele jak dotąd zajmowano się ewentualnymi powiązaniami Tiwanaku z ludźmi zamieszkującymi Selvę. Sangines wymienia następujące analogie: a) zażywanie substancji narkotycznych w formie proszków wdmuchiwanych w nos. Max Uhle opisuje odkrytą w 1895 r. w Tiwanaku tubę-rurę (z kości lamy) posiadającą dwa otwory na zakończeniu. Przyrząd ten miał służyć do zażywania jakiejś substancji narkotycznej . Według tegoż autora oraz H. W a s s e n a zwyczaj zażywania narkotyków w tej formie znany jest głównie z nizin należących do zlewiska atlantyckiego; b) Sangines, na podstawie analizy pewnego naczynia tiwanakockiego z okre­ su V, udowodnił, że już w ó w c z a s znana była coca ; c) w okresie wykopalisk C I A T odkryto dwie czaszki należące wg wszelkiego prawodopodobieństwa, do m a ł p z gatunku występującego w puszczy nadamazońskiej. Pierwsza czaszka datowana jest na okres I I I ; 37 № 39 40 42 4S 44 46 4 6 37 Ibidem, s. 149. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s 27. ibidem, s. 27. A. de O l i v a , Historia del Peru y varones insignes en santidad de la Compana de Jesus, ed. Imprenta y Librería S. Pedro, L i m a 1895, cytuję za Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 27. ibidem, s. 27. „E1 nombre que tuvo este pueblo antes que fuese señoreado de los Inkas, era Taypicala, tomado en la lengua aimara, que es la materna de las naturales, y quiere decir „la piedra de en medio", porque tenían por opinion los Indios Collao que este pueblo estaba en medio del mundo", C o b o , op. cit., s. 195. M. U h l e , A snuffing Tube from Tiahuanaco, Bulletin of the Museum of Science and Art, University of Pennanum, 4 vol. 1, Philadelphia 1898, s. 1. I I . W a s s e n, Trie use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia, Etnologika Studier, 28, Goteborg 1965, s. 13. C. Ponce S a n g i n e s , Cerámica tiwanacota. Vasos con decoración prosopomorfa, Buenos Aires 1947, fig. 28. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. eii., s. 144. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE 247 I RECENZJE d) częsty w plastyce Tiwanaku (i nie tylko) motyw w ę ż a pochodzi chyba z te­ renów cieplejszych, leśnych, gdzie gady te są powszechne; na samym Altiplano występuje tylko jeden niewielki i zupełnie niegroźny gatunek w ę ż y . Do tych i jeszcze kilku innych, mniej przekonujących analogii wymienionych przez Sanginesa dodać chyba można często występujący w przedstawieniach sztuki Tiwanaku motyw ściętej i b y ć może spreparowanej g ł o w y •— trofeum, tzw. tzanza. Zwyczaj ścinania i preparacji głów ludzkich znany jest szczególnie u plemienia Jívaro, zamieszkującego m. in. tereny wschodnie Ekwadoru i Peru. Jednakże z podjęciem dalszych badań zarówno nad strukturą społeczną, demo­ grafią i funkcją Tiwanaku, jak i jego powiązaniami z innymi kulturami, trzeba będzie poczekać do czasu publikacji w y n i k ó w wykopalisk C I A T , szczególnie z terenów tzw. kompleksu mieszkalnego. 4 7 H E N R Y K A C Z A J K A , Bohaterska epika ludowa Słowian południowych. Struk­ tura treści, Polska Akademia Nauk, Komitet Słowianoznawstwa, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1973, ss. 220. Epika ludowa południowych Słowian to jeden z najbarwniejszych — obok ruskich bylin — f e n o m e n ó w kulturowych słowiańskiej części Europy. W porów­ naniu z bylinami jest ona u nas stosunkowo mniej znana, toteż praca H . Czajki zasługuje na szczególną uwagę. Szeroko sformułowany tytuł zdaje się sugerować, że aspiracje autorki wykraczały poza analizę jednego cyklu epickiego, gdyż — jak pisze we wstępie — badaniami objęty został przede wszystkim tzw. cykl królewicza Marka. Wykorzystane materiały pochodzą w ł a ś c i w i e z całej południowej S ł o w i a ń ­ szczyzny (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia i B u ł ­ garia), przy czym część nie była dotąd publikowana (pochodzą z archiwów Insty­ tutu Etnograficznego w Belgradzie oraz Instytutu Folkloru Macedońskiego w Skopiu). Nadzieję na oryginalne ujęcie problemu wzbudza podtytuł pracy — Struktura treści — oraz wiążąca się z nim deklaracja zastosowania „metody analizy pozio­ mej" zamiast tradycyjnej analizy pionowej, polegającej na rozpatrywaniu od­ dzielnych grup pieśniowych po ich uprzednim usystematyzowaniu. Na czym polega ta nowa metoda? Otóż autorka „najpierw zapoznała się z całym dostępnym ma­ teriałem pieśniowym, wyodrębniła warstwy, które występują w bohaterskiej epice ludowej, następnie zajęła się każdą z nich" (s. 8). Zabieg ó w ma ujawnić strukturę treści, przy czym „strukturę rozumie się tutaj w podstawowym znaczeniu tego wyrazu jako budowę, układ treści" (s. 8). Dodajmy, że jest to raczej potoczne niż podstawowe rozumienie tego pojęcia. Już w s t ę p n e uwagi, krótko tu zasygnalizowane, rodzą szereg niejasności. Doty­ czy to głównie sposobu wydzielenia warstw oraz ich zakresu, czyli — m ó w i ą c inaczej — kryteriów klasyfikowania w ą t k ó w do poszczególnych warstw. Autorka ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że w epice daje się wydzielić w sposób wy­ raźny pięć warstw — historyczną, mityczną, chrześcijańską, baśniową i obycza­ jową — i nie poświęca tej sprawie w i ę c e j uwagi, chociaż w trakcie lektury kolej­ nych rozdziałów bardzo często trudno pojąć dlaczego tu, a nie gdzie indziej, umiesz­ czono dany zespół faktów. Odnosi się to zwłaszcza, ale nie wyłącznie, do warstwy mitycznej i baśniowej. Co prawda każdy z rozdziałów otwierają ogólne dywagacje 47 Ibidem, s. 144-145. �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE np. na temat mitu, baśni itd., ale nie ułatwiają one, a czasem wręcz utrudniają zorientowanie się w zakresie danej warstwy. Do sprawy tej powrócimy jeszcze w dalszej części recenzji. Ponadto, począwszy od kilkustronicowego wstępu, daje się zauważyć nadmierną deklaratywność i równocześnie niejasność pewnych sformułowań. Przykładem o m ó ­ wienie ustalonej kolejności warstw. Autorka pisze: „Umieszczenie na początku warstwy historycznej jest sprawą u m o w n ą ; nie ulega wątpliwości, że warstwa mityczna jest w epice bohaterskiej chronologicznie starsza, lecz taki układ pozwala na ujęcie materiału pieśniowego w pewne ramy czasowe" (s. 8). Powstają tu od razu dwa pytania: 1) na jakiej podstawie tzw. warstwa mityczna uznana została za starszą od historycznej? — przypomnijmy, że w ramach epiki bohaterskiej, a nie w ogóle; 2) co to znaczy, że warstwa historyczna pozwala na ujęcie pieśni w „pewne ramy czasowe"?; czy a) najstarsze możliwe do zidentyfikowania fakty pojawiające się w epice umożliwiają datowanie genezy pieśni, czy też b) świadczą jedynie 0 utrwaleniu się pewnych wydarzeń historycznych w tradycji ludowej? Na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi. Podobnych zagadek i n i e d o m ó w i e ń jest w pracy znacznie w i ę c e j . Wróćmy do struktury treści bohaterskiej epiki Słowian południowych. J a k już powiedzieliśmy, pod tym pojęciem kryje się pięć dość dowolnie wyodrębnionych grup w ą t k ó w , m o t y w ó w i pojedynczych faktów. Metoda analizy poziomej sprowa­ dziła się zaś do czynności pogrupowania ich i opatrzenia odpowiednim n a g ł ó w ­ kiem. Jako pierwsza omówiona jest warstwa historyczna epiki. Rozdział ten zawiera próbę identyfikacji faktów historycznych, których echem mają być spotykane w pieśniach wzmianki. Nawiązują one głównie do okresu najazdu tureckiego w X I V 1 X V w. Autorka prezentuje spis i charakterystykę postaci konfrontując je w miarę możliwości z wiadomościami historycznymi, streszcza ważniejsze teksty ludowe, omawia problemy w nich się pojawiające — np. islamizację Słowian. W ten sposób otrzymujemy wielostronicowy wykaz bohaterów epickich, krain i miast, których nazwy pojawiają się w pieśniach. Wniosek z tych żmudnych dociekań jest dość prosty, ale bynajmniej nie jednoznaczny: „Bohaterów epicznych w większości wy­ padków można powiązać z postaciami historycznymi, podobnie w y g l ą d a sprawa z nazwami miast, gór, rzek, nie znaczy to jednak, że wszystkie imiona i nazwy są autentyczne" (s. 31). K i l k a zdań dalej czytamy zaś: „Identyfikacja bohaterów pieśniowych nastręcza poważne trudności, a zidentyfikowanych można traktować tylko umownie jako postacie historyczne, ponieważ ich historyczność sprowadza się w ł a ś c i w i e tylko do imienia i nazwiska, a i one często są zniekształcone" (s. 31). Identyfikacja historyczna faktów występujących w pieśniach, mająca na celu osadzenie tekstów ludowych w pewnych ramach chronologicznych — tak jak można to zrobić z dokumentem historycznym — mija się w i ę c wyraźnie z celem. Prawda, że niektóre wydarzenia i postaci z przeszłości stały się swego rodzaju punktami ogniskującymi wyobraźnię społeczności chłopskich i mniej lub bardziej zniekształ­ cone pojawiają się w twórczości ludowej. Jednak w y ł u s k i w a n i e okruchów prawdy historycznej przez badaczy niewiele w istocie daje, co przyznaje także H. Czajka pisząc na zakończenie rozważań o warstwie historycznej: „Jak w i ę c widzimy, niewiele da się powiedzieć na temat historii w pieśni bohaterskiej" (s. 30). Mimo tego pesymistycznego stwierdzenia wydaje się, że na podstawie zebranego przez autorkę materiału można o wiele więcej powiedzieć o historii pod warunkiem, że nie będziemy wszystkiego dopasowywali do własnej wizji przeszłości, a zaj­ miemy się ludową recepcją historii i ludowym obrazem przeszłości. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 249- Z etnograficznego punktu widzenia najwięcej kontrowersji budzą dwa n a ­ stępne rozdziały, a w ł a ś c i w i e ich w s t ę p n e części. Rozdział „Warstwa mityczna" rozpoczyna autorka od odważnego, ale niczym nie uargumentowanego stwierdze­ nia: „Mit pogański przetrwał w wierzeniach, baśniach i poezji ludowej południo­ wej Słowiańszczyzny do naszych czasów" (s. 32). Co w i ę c e j , stoi ono w wyraźnej sprzeczności ze zdaniem z następnej strony (por. niżej). Po tym efektownym wpro­ wadzeniu zgromadzone zostały cytaty z kilku prac, które w zamierzeniu autorki mają być „kilkoma s ł o w a m i o mitach w ogóle", poprzedzającymi prezentację m i ­ tycznych elementów pieśni. Są w i ę c trzy zdania z pracy Rene Welleka i Austina Warrena, kilka więcej autorstwa Mircea Eliadego, Claude Lévi-Straussa i wreszcie Bronisława Malinowskiego. Trudno zaiste o w i ę k s z ą mozaikę poglądów kryjących się za tymi nazwiskami. T y m bardziej zaskakujący jest brak jakiejkolwiek próby ustosunkowania się do nich, najmniejszego choćby komentarza. Zresztą meryto­ ryczna strona cytowanych poglądów nie ma żadnego znaczenia o czym świadczy odautorska definicja mitu: „Mit rozumie się tutaj jako opowieść o specyficznej strukturze narracji wchodzącą w skład pewnego systemu — mitologii" (s. 33). Owa „specyficzna struktura narracji" brzmi jeszcze bardziej tajemniczo w kon­ tekście zdania następnego: „Mit jest w i ę c opowieścią o bóstwach w starożyt­ ności antycznej, o nimfach wodnych czy górskich, o mojrach". A dalsze zdanie, że „Do rzędu m i t ó w nieznanych należą ciągle jeszcze mity słowiańskie" porównane ze zdaniem otwierającym rozdział utwierdza tylko w przekonaniu, że autorka chce coś ukryć przed czytelnikiem. Do zabiegów upiększających zaliczyć wypada parę kolejnych stron miesz­ czących wykaz badaczy religii i mitologii słowiańskiej z okresu przedchrześcijań­ skiego oraz pobieżny skrót poglądów kilku z nich, łącznie z jakże autorytatywnym a jednocześnie pokrętnym cytatem z popularnej książeczki T. Margula Mity z pięciu części świata, gdzie stwierdza on: „Wszelkie Lechy, Czechy, Rusy, Wandy i Popiele, Krakusy czy znów Boruty to tylko mity m i t ó w , to późniejsze sztuczne wytwory lite­ rackie bez oparcia o narodową glebę, bez zasług kulturotwórczych" (sic, s. 35) Wśród luźnych dywagacji nie brak śmiałych i zaskakujących w n i o s k o w a ń . Na s. 39 przytaczając interesujący tekst (nazwany nota bene bajką) o Dabogu panu­ jącym na ziemi i Panu Bogu w niebiosach autorka orzeka, że imię tego pierwszego „świadczy o mitycznym pochodzeniu bóstwa". Co to znaczy? Zaraz potem imię jakiegoś bóstwa Odirei „przypomina egipskiego Ozyrysa". Dlaczego nie germańskiego Odyna? Zapewne ze względu na bliskość Egiptu (przestrzenną) albo u m i ł o w a n i e religii egipskiej, co zdaje się potwierdzać passus na s. 42, gdzie przy okazji ma­ wiania postaci w ę ż a w wierzeniach słowiańskich autorka niespodziewanie wybiera jako analogie wierzenia egipskie. Wszystkie wspomniane wyżej dywagacje nie mają większego związku z zasad­ niczą częścią tego rozdziału, zawierającą szczegółową charakterystykę istot nad­ przyrodzonych występujących w epice Słowian południowych. Właściwie mowa jest o trzech grupach istot — rodzanicach, żmijach i wiłach. Przytoczony materiał fak1 Bezpodstawności twierdzenia T. Margula nie uzasadnia popularna forma książki, z której zdanie to pochodzi. Jeszcze bardziej dziwi bezkrytyczność autorki, posiadającej wykształcenie filologiczne; nawet, jeśli wszystkie wspomniane postacie w y w o d z ą się z legend będących wytworem wyobraźni literackiej naszych kronika­ rzy, bez wątpienia miały oparcie o „glebę narodową" i odegrały niemałą rolę w kulturze polskiej. Literatura na ich temat jest obszerna, por. bibiografie przy hasłach: „Lech, Czech, Rus", „Krak", „Popiel" oraz „Wanda" w Słowniku folkloru polskiego red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965; Cz. D e p t u ł a , Średniowieczne mity genezy Polski, „Znak", R. X X V : 1973, nr 233-234 (11-12), s. 1365-1403. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tograficzny, podobnie jak i w innych rozdziałach, stanowi największą zaletę tej pracy. Jednak celem autorki nie jest rzetelny opis; stara się ona odnaleźć genezę i sens wyobrażeń ludowych, a nawet zrekonstruować podłoże mitologiczne, z k t ó ­ rego one wyrosły. I stąd mnożą się w pracy zdania trywialne bądź pozbawione uza­ sadnień chociaż formułowane z dużą dozą pewności, np. s. 40: „Pieśń bohaterska Słowian południowych zachowuje ślady dawnych wierzeń dotyczących wyznaczania losu człowieka, co j a k w i a d o m o [podkr. moje — R T ] , wywodzi się z czasów antycznych". Warto zatrzymać się na moment przy postaci żmija. Sposób omówienia tej istoty ukazuje dość dobrze, że ograniczanie s i ę do analizy utworów o charakterze mniej lub bardziej literackim nie pozwala na w ł a ś c i w ą ocenę znaczenia danego faktu w całokształcie wierzeń. Praktyka ta, rozpatrywanie pieśni w oderwaniu od wierzeń i obrzędów ludowych, jest dość znamienna dla prac folklorystycznych. Ale autorka odrzuca w zasadzie analizę literacką zgromadzonego materiału, kon­ centrując się na swego rodzaju analizie kulturologicznej. Co w i ę c e j , we w s t ę p i e znajdujemy stwierdzenie, że materiał pieśniowy „trzeba było [...] konfrontować ze źródłami historycznymi, wyobrażeniami mitycznymi [...], zwyczajami, obycza­ jami, obrzędami ludowymi" (s. 8). Niestety, znajdujemy co prawda nie najlepsze streszczenie poglądów na religię przedchrześcijańskich Słowian nie mające żadnego znaczenia, pominięte zostały natomiast wierzenia istniejące współcześnie z p i e ś ­ niami. Tymczasem wydaje się, że rzetelna znajomość niepieśniowego materiału źródłowego pozwoliłaby uniknąć wielu braków w tej części pracy. Fragment po­ święcony żmijowi jest tego dobrym przykładem. T a mityczna istota znana była na terenie całej Słowiańszczyzny; pojawia się w wierzeniach, w ruskich bylinach, a jak przyznaje H . Czajka także w pieśni bohaterskiej Słowian południowych „obraz żmija" zajmuje poczesne miejsce. W dotychczasowych publikacjach etno­ graficznych narosło w o k ó ł tej mitycznej postaci wiele nieporozumień spowodo­ wanych przede wszystkim terminologią. Zainteresowanie się autorki żmijem oraz bogaty materiał źródłowy, jakim dysponowała, stwarzały nadzieję na rozwikłanie tej sprawy. Jednakże już w pierwszych zdaniach, idąc śladami swych poprzedni­ ków, autorka bezpodstawnie utożsamia żmija (rodz. męski) ze smokiem, w ę ż e m i żmiją (rodz. ż e ń s k i ) , mimo że w licznie cytowanych przez nią tekstach różnice między tymi istotami są zwykle dość wyraźne. Prowadzi to oczywiście do niepraw­ dopodobnego chaosu (na marginesie nasuwa się uwaga, czy tak często podkreślana niejasność i brak logiki w wierzeniach ludowych nie są w jakimś stopniu wynikiem arbitralnych interpretacji badaczy). Tymczasem zarówno w przytaczanych p i e ś ­ niach, jak i w opisach (strzeszczeniach) najwyraźniej chodzi o kilka (co najmniej dwie) różnych postaci. Jedna to w ł a ś n i e żmij (zmaj), a druga smok (smok lub to­ rreja). Także między żmijem a żmiją należałoby, zgodnie z pieśniami, przeprowadzić rozdział. Przykładem następujący fragment: „Proczuła se ż m i j a trojogława, / zapreła ie carewi drumowe, / zapreła ie toj tesni klisuri" itd. (s. 148). Przytoczmy teraz tekst mówiący o żmiju, który w intymnych celach odwiedza księżnę Milicę: „Sva planina suncem zasjajala / od prokleta o g n j e v i t a z m a j a / on podvije krila ispod sebe / P a mi к njome leti u čardake" (s. 144). [Podkreślenia w obu cytatach moje •— R T ] . 2 2 Konieczność rozróżnienia tych istot wskazuje ponadto ludowa wersja genezy s m o k ó w ; powstają one ze żmij lub w ę ż y (te dwa gady były często utożsamiane przez ludność wiejską), por. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968, t. I I , cz. 1, s. 580-581. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 251 RECENZJE Oprócz wyraźnie zaznaczonej użytym rodzajem odmienności płci u w a g ę z w r ó ­ cić trzeba także na ognistość żmija. Jest to — obok jego pozytywnego związku z płodnością, w pieśniach uwidocznionego g ł ó w n i e jako aktywność seksualna, w i n ­ nych wierzeniach także poprzez przypisanie mu piorunowładności i zabijania smo­ k ó w — najistotniejsza cecha ż m i j a . O ile postać żmija w wierzeniach rysuje się dość jasno, o tyle w twórczości ludowej nazwa ta używana jest z dużą dozą dowol­ ności. Gdy jednak dokona się analizy cech przypisywanych tak nazywanym istotom jasne staje się, że mamy do czynienia z przeniesieniem nazwy żmij na potwora zwykle zwanego smokiem. Dobrym przykładem tego jest klasyfikacja w ą t k ó w p i e ś ­ niowych dokonana przez B. N. Putiłowa; analizując pieśni o walce z potworem wyróżnił on trzy zasadnicze grupy w ą t k ó w : 1) potwór jest strażnikiem wody, źródła, 2) potwór niszczy zasiewy, pożera ludzi, nakłada daniny, zamyka w ą w o z y , 3) potwór zagraża orszakom weselnym odbiera dary i żąda wydania panny m ł o ­ dej . Wszystkie wymienione tu cechy charakterystyczne są dla s m o k ó w na terenie całej Słowiańszczyzny, bez w z g l ę d u na to, jak je ludność wiejska nazywa — smo­ kiem, lamją, halą czy wreszcie — jak to ma miejsce nieraz w pieśniach — żmijem . Można więc sądzić, że w części pieśni i bylin nazwa ta została użyta wyłącznie jako synonim potwora. Naszym zdaniem decydujące znaczenie posiadają cechy obu istot, zwłaszcza te podstawowe — akwatyczność smoka i ognistość żmija. W p i e ś ­ niach, legendach i bajkach wschodnio- oraz południowosłowiańskich •— nawet jeśli używa się w nich nazwy żmij — potwór ginie bardzo często od ognia lub traci s w ą siłę przebywając zbyt długo poza wodą, na żarze słonecznym itd. 3 4 s 6 Warto ponadto zwrócić u w a g ę na inny aspekt klasyfikacji Putiłowa. Otóż wyróżnione przez niego grupy w ą t k ó w (2) i (3) są w ł a ś c i w i e rozwinięciem grupy (1) — strzeżenia wody, czy m ó w i ą c inaczej zamykania dostępu do wody. „Zamy­ kanie" lub „wiązanie" to jedna z podstawowych cech przypisywanych smokom i istotom smokopodobnym. W wierzeniach ludowych, gdzie smoki p o r ó w n y w a n e 3 Por. M o s z y ń s k i , op. cit. s. 464-465, 668-670. B. N. P u t i ł o w , Russkij i jużnosławjanskij gieroiczeskij epos, Moskwa 1971, s. 31-38. Warto przytoczyć pokrótce charakterystykę tych istot z terenu Bułgarii. Christo Wakarelski w swej pracy Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, pisze o lamjach •— „smok rodzaju żeńskiego o wyglądzie wielkiego gada [...] Ma też skrzydła z błony. Ciało lamji pokryte jest żółtą łuską. Spotyka się obrazy smoka z trzema lub dziewięcioma głowami" (s. 224). W pieśniach i bajkach o smoku m ó w i się, że „mieszka na dnie morza albo w jaskiniach, gór, że zatrzymuje wody studzien i rzek i tym samym zmusza ludzi do składania mu ludzkiej ofiary" (ibidem). Walczą z l a m j ą - s m o k i e m bohaterowie, m. in. królewicz Marko, Branko, Chrabro, a zwykle św. Jerzy. Z odciętych smoczych karków „płynie często rzeka żyzności dla rolników i hodowców bydła". Synonimem lamji jest hala. Następnie Wakarelski pisze wyraźnie: „Wrogami lamji i hal są zmeeve (1. p. zmej) — smoki, młode istoty płci męskiej do pasa w postaci ludzkiej, z ogonem żmii i skrzydłami" (s. 224). Użycie i w tym wypadku nazwy smok jest już tylko uproszczeniem badacza jasno zdającego sobie jednak sprawę z różnicy między tymi grupami istot nadprzyrodzo­ nych. W języku polskim nazwa żmij w ł a ś c i w i e nie funkcjonuje i wszystkie istoty o kształcie w ę ż o w y m zwykło się określać mianem smok. Nie powinno to jednak w p ł y w a ć na rezultaty prac badawczych. Dodajmy jeszcze dla ścisłości, że w połud­ niowej Słowiańszczyźnie żmije tworzą całą społeczność, w której istnieją równie istoty tego gatunku płci żeńskiej, zwane w Bułgarii zmeici. Silnie podkreślaną przez Wakarelskiego cechą żmijów jest ich aktywność seksualna. Por. fragment pieśni bułgarskiej o zaślubinach żmija z dziewczyną ( M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 2, s. 774). Mówią o tym byliny i legendy ruskie przytaczane przez A. A f a n a s j e w a , Poeticzekija wozzrienia Sławian na prirodu, Moskwa 1858, t. I I , I I I . t 4 5 6 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE są czasem do chmur lub z nimi utożsamiane, uważa się, że smoki pochłaniają wody i zamykają je w sobie, „wiążą". Powodują w ten sposób podwójne niebezpieczeń­ stwo — suszy bądź powodzi. Istoty władające piorunami, w tym także na n i e k t ó ­ rych terenach ż m i j e , zmuszają smoki do wypuszczenia wody albo odpędzają j e nie dopuszczając tym samym do powodzi lub gradobicia. W pieśniach i legendach ludowych cecha „wiązania" czy „zamykania" uległa rozszerzeniu — smoki nie tylko zamykają wody i dostęp do nich, ale także drogi i w ą w o z y , porywają i w i ę ż ą ludzi i orszaki weselne. Sama postać potwora uległa również transpozycjom — już nie musi to b y ć gadopodobny smok, lecz antropomorficzny potwór w rodzaju wspomnianego kilkakrotnie przez autorkę Arapa (np. s. 47) albo trzygłowy woje­ woda Balačko z Ledjan (s. 131). Niezwykle interesującą sprawą jest przystosowy­ wanie tego archaicznego obrazu do konkretnych sytuacji społecznych i historycz­ nych — wspomniany Arap w y s t ę p u j e mianowicie nieraz jako element tureckiego systemu administracyjnego, pobiera daniny od ożenku, gnębi, zabija lub uprowadza do niewoli chrześcijan. W takich wypadkach sens w ą t k u walki z potworem ulega zasadniczym zmianom. 7 Nie miejsce tu na szczegółowe i kompleksowe omawianie zespołu wierzeń o żmiju, smoku i walce istoty nadprzyrodzonej lub bohatera z groźnym potworem, choć — jak się wydaje — analiza tych w i e r z e ń ludowych rzuciłaby nowe światło zarówno na system wierzeń religijnych ludności słowiańskiej, jak i miejsce oraz znaczenie epiki bohaterskiej w życiu społeczności wiejskiej. Niestety, mimo dyspo­ nowania ogromnym materiałem źródłowym autorce nie udało się wykroczyć poza opis kilkunastu w ą t k ó w pieśniowych. Zaważyło na tym w dużym stopniu utożsa­ mienie żmija z istotami opozycyjnymi w stosunku do niego. Pomieszanie żmija ze żmiją doprowadziło zresztą do paradoksalnej sytuacji, kiedy autorka przytaczając poglądy P u t i ł o w a zarzuca radzieckiemu badaczowi, ż e w swej klasyfikacji nie uwzględnił pieśni, „gdzie żmij pojawia się jako motyw, obraz" (s. 45). Na dowód przywołuje przykłady, w których mowa jest bez wątpienia o najzwyklejszych gadach — żmijach (rodz. żeński). Z tej różnicy wspomniany badacz zdawał sobie zapewne doskonale sprawę. Niepokój autorki budzi natomiast powtarzająca się trzygłowość potwora: „Nie wiadomo jednak dokładnie — pisze H . Czajka — czy należy to rozumieć dosłownie jako trzy głowy, czy też jako trzy twarze, co przypisywano różnym postaciom z mitologii i religii greckiej i rzymskiej" (s. 47). Dociekliwość godna lepszej sprawy, świadcząca jednak niewątpliwie o lekturze znanego i w dużym stopniu nieaktual­ nego już dzieła Pettazzioniego . Fragment o trójgłowych bóstwach za nim przyto­ czony niczego nie wyjaśnia; żmij, który w swej klasycznej postaci nigdy nie ma trzech głów, zostaje uznany za „pewien obraz, wzór, który prawdopodobnie ma jakiś związek z mitologią pogańską tamtejszych Słowian [ani słowa na poparcie tego przypuszczenia — przyp. moje R T ] , ale w poezji ludowej zatracił wszelkie cechy archetypu". Trójgłowość zaś „podkreśla monstrualność postaci" (s. 48). 8 9 Wyłącznie opisowy charakter ma również obszerna część poświęcona charak­ terystyce w i ł . I tu analizę zastąpiono bezkrytycznym p o w o ł y w a n i e m się na ustale­ nia W. Klingera oraz K . Moszyńskiego. Przykładem powtórzone zapewne za tym 7 Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 486-487, 568-569, 652-654. R . P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967. Istnieje szereg danych wskazujących na możliwość funkcjonowania postaci żmija w wierzeniach religijnych S ł o w i a n w średniowieczu, por. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przedchrześcijańskich Sło­ wian, „Archeologia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. 8 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 253 RECENZJE ostatnim badaczem twierdzenie, że rusałki charakteryzują się innym zespołem cech niż wiły. Tymczasem wystarczy uważnie przestudiować odnośne rozdziały Kul­ tury ludowej Słowian, by dojść do zgoła odmiennych w n i o s k ó w . Bardzo dokładny opis w i ł i ich swoistej społeczności nie doczekał s i ę analizy, choć autorka — dzięki lekturze książki Mircea Eliadego pt. Sacrum, mit, historia — trafnie odnajduje paralelę między cechą „zamykania" czy „wiązania" w ó d u tych demonów oraz u indyjskiego potwora Wrtry. Szkoda, że własność ta nie została zauważona u smoków, co na podstawie niepieśniowego materiału porównawczego mogłoby doprowadzić do ustalenia między tymi dwoma rodzajami istot nadprzy­ rodzonych łączących je związków. Niestety, poza konstatacją podobieństwa z Wrtrą nie zostają z tego faktu w y c i ą g n i ę t e żadne wnioski. To samo tyczy się symboliki św. Jerzego, jednego z bohaterów, który walcząc o dostęp do źródła pokonuje w i ł ę (s. 71) . Treść całego rozdziału „Warstwa mityczna" w żaden sposób nie uzasadnia w n i o s k ó w końcowych. Czytamy tam między innymi, że „Słowianie południowi posiadali na swój sposób rozwinięte mity, które oparły się wiekom i odegrały olbrzymią rolę w powstawaniu epiki bohaterskiej" (s. 93). Zresztą na podstawie przytoczonych w książce materiałów źródłowych trudno w ogóle m ó w i ć o mitach; co najwyżej o zespole wierzeń.. Luźne dywagacje o mitach towarzyszą jednak czy­ telnikowi ciągle, prowadząc w rezultacie do następującej konkluzji: „[Mity — przyp. R T ] Nie próbują [...] wyjaśnić poszczególnych zjawisk przyrody, [...] nie interpretują początku świata, nie doszukują się praelementu materii. Sprawy te znajdują się poza zasięgiem mitycznego myślenia środowiska, które próbuje uczy­ nić z mitu pewien obraz, wzór, nieustannie kontrolowany z aktualną rzeczywis­ tością, w której bohaterowi przyszło żyć i działać" (s. 98). Trudno zaiste o więcej nieporozumień w dwóch zdaniach. Autorka zdaje się zapominać, że ma do czy­ nienia z drobną cząstką w y t w o r ó w kulturowych i do tego tych, które nie aspi­ rowały do pełnienia roli mitów. Przypisywanie na tej podstawie ludności wiejskiej braku zainteresowania kwestiami „filozoficznymi" jest zupełnie bezpodstawne, pomijając nawet fakt, że w końcu X I X wieku zanotowano wśród Słowian połud­ niowych oryginalne mity kosmogoniczne i wierzenia kosmologiczne , o których — mimo deklaracji konfrontowania pieśni z innymi materiałami — autorka nawet nie wspomina. T a k oczywista fałszywość w n i o s k ó w wynika przede wszystkim z faktu, że do rangi mitu podniesiony został skonstruowany przez autorkę na pod­ stawie licznych pieśni opis świata w i ł . 10 11 12 1 0 Sam K . Moszyński zwraca wielokrotnie uwagę, że istnieją cechy wspólne pewnym grupom demonów na obszarze niemal całej Słowiańszczyzny oraz cechy lokalne. Obok nich wyróżnić można cały szereg cech, które nazwiemy tu dla wygody przypadkowymi; są one najczęściej wynikiem „ingerencji" informatorów w tekst tradycyjny. Chociaż czytając odnośne fragmenty Kultury ludowej Słowian odnosi się wrażenie, że autor nie starał się dokonywać hierarchizacji cech i z zało­ żenia traktował je jako równorzędne, to jednak w końcu wskazuje wyraźne kilka z nich. S ą to m. in. zawiązek demonów z księżycem oraz związek z w o d ą (Moszyński określił ten ostatni, jako w ą t e k „prania bielizny nocną porą nad rzekami", ale naszym zdaniem należy włączyć tu wszystkie rodzaje łączności z -wodą jako elementem wszechświata, a w i ę c zarówno zbiornikami wodnymi jak i deszczem). Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, § 529. Autorka nie uwzględnia w ogóle w ą t k u walki św. Jerzego ze smokiem, który w wierzeniach religijnych S ł o w i a n — szczególnie wschodnich i południowych — odgrywał w a ż n ą rolę. Mity kosmogoniczne rejestrowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich w końcu X I X i na początku X X wieku nie doczekały się — o ile nam wiadomo — szczegółowego i kompleksowego opracowania. 1 1 1 2 �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Wspomniane w y ż e j braki powtarzają się w kolejnych rozdziałach książki. W „Warstwie chrześcijańskiej", gdzie wyliczone są wszystkie występujące w p i e ś ­ niach fakty mające jakikolwiek związek z chrześcijaństwem, autorka pisze na z a ­ kończenie: „Mitologia chrześcijańska jest w i ę c jednym z k o m p o n e n t ó w epiki na południowej Słowiańszezyźnie" (s. 123). I znów trudno zgodzić się z tak ogólnym sformułowaniem, gdyż mowa była przede wszystkim o ludowych poglądach i w y ­ obrażeniach, które jakkolwiek wyrosły na bazie idei chrześcijańskich (a czasem odwrotnie — są wierzeniami ludowymi, w których tylko używanie np. słowa Bóg jest w p ł y w e m tej religii), to jednak ani śladu nie ma jakiejś mitologii chrześci­ jańskiej. Co najwyżej m ó w i ć można o elementach genetycznie chrześcijańskich, zwykle poddanych daleko idącym modyfikacjom, na co zresztą autorka sama wie­ lokrotnie zwraca uwagę. Nie brak w tym fragmencie pracy również zdań budzących zdziwienie, takich jak choćby poniższe: „Nowa religia [chrześcijaństwo — R T ] po­ sługiwała się abstrakcją i idealizacją pojęć, nie zawsze była dostępna dla szerszego ogółu, żyjącego w sposób prymitywny" (s. 101). Kolejny rozdział zatytułowany „Warstwa baśniowa", a w ł a ś c i w i e jego część początkowa, gdzie jak w każdym rozdziale prócz „warstwy obyczajowej" cytowane są poglądy słynnych badaczy, jest doskonałym przykładem naukowej niefrasobli­ wości. Oto bowiem po stwierdzeniu wspólnych cech baśni, m i t ó w i legend, po zdaniu: „klasyfikacja e l e m e n t ó w baśniowych w epice bohaterskiej południowej Słowiańszczyzny jest rzeczą umowną, a w każdym razie nie może to być klasyfi­ kacja arbitralna" (s. 124), autorka przytacza cytat z jednej z prac Claude L é v i -Straussa. Pisze on m i ę d z y innymi, iż wzajemny stosunek mitu i bajki „nie jest stosunkiem tego, co dawniejsze, do tego co późniejsze, pierwotnego do pochod­ nego". W następnym zaś zdaniu, bez najmniejszego komentarza cytowanego poglądu czytamy: „Prawdopodobnie elementy baśni zaczęły pojawiać się, kiedy bogów nie było jeszcze na świecie, mity istniały nieukształtowane, a postacie mityczne nie były pojęte antropomorficznie" (s. 124). O ile można zrozumieć to skompli­ kowane zdanie, jest ono zupełnym zaprzeczeniem poglądu Lévi-Straussa. A jeszcze dalej, jakby na przekór kolejnemu cytowanemu zdaniu tego badacza, że „Bajki są mitami w miniaturze, w których te same opozycje przetransponowane są na małą skalę" autorka przywołuje również bez żadnego komentarza cytat ze Świata baśni T. Sinki. On zaś pisze: „Baśń jest ciekawym zabytkiem myślenia przedlogicznego, ciekawym tworem pierwotnej fantazji, w której czynności są identyczne z czyn­ nościami fantazji estetycznej i poetyckiej". Nawet przy maksimum dobrej woli trudno uznać, że te wszystkie stwierdzenia łączą się, że pozwalają pojąć, jak rozu­ mie autorka baśń. Mimo to w przeświadczeniu H . Czajki rozdział poświęcony mo­ tywom bajkowym, w porównaniu z dotychczasowymi opracowaniami, „stanowić będzie krok naprzód" (s. 125). Podobnie jak w poprzednich rozdziałach omówiono tu wszystkie występujące w epice motywy tzw. bajkowe, jak np. odporność bohatera na rany, ilość posiadanych przezeń serc, rzuty kamieniem na nieprawdopodobne odległości, perypetie związane z poszukiwaniem żony itd. Wśród nich jest wiele takich w ą t k ó w , które z całą pewnością można zaliczyć do innych warstw. I tak walka ze smokiem, działalność wił, n i e z w y k ł e poczęcie bohatera i im podobne kwalifikują się do warstwy mitycznej, różne zaś wątki obyczajowe związane z cyk­ lem ż y c i o w y m bohatera pasują doskonale do rozdziału ostatniego pt. „Warstwa obyczajowa". Wszystkie tego rodzaju niejasności są bezpośrednim wynikiem braku jasno określonych kryteriów ograniczających zakresy poszczególnych warstw. Książka opatrzona jest zakończeniem zawierającym wnioski z „analizy" epiki bohaterskiej S ł o w i a n południowych. Stwierdza się tam, że głównymi komponen- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 255 RECENZJE tami epiki są „mit pogański i obyczajowość". Trzecie miejsce przypada warstwie baśniowej, „Mit chrześcijański nie zajmuje w epice bohaterskiej zbyt dużo miejsca" (s. 213). „Historia odegrała w epice rolę raczej inspirującą" (s. 214). T a k w i ę c dowiadujemy się wreszcie, iż istota „metody analizy poziomej" polega na usta­ leniu miąższości warstw wyodrębnionych w bliżej nieokreślony sposób. Natomiast miąższość warstw jest podstawą dla ich uszeregowania i zhierarchizowania ich ważności: „Warstwa mityczna i warstwa obyczajowa reprezentowane są w pieśni najbardziej okazale, jedna utkana jest z e l e m e n t ó w cudownych, a w i ę c irracjo­ nalna, druga natomiast jest racjonalna, powiązana silnymi nićmi z życiem, z co­ dziennym bytowaniem człowieka" (s. 213). Tego, iż tzw. warstwa mityczna jest r ó w ­ nież powiązana z życiem codziennym, tyle że nieco inaczej, autorka nie zauważa. Wspomniany na wstępie brak określenia kryteriów klasyfikacji faktów podważa w znacznym stopniu zasadność tych skromnych wniosków. W zależności od nich można by bowiem dość znacznie zmniejszać lub zwiększać objętość poszczególnych rozdziałów książki, a tym samym ilościową zawartość warstw. Pomijając tę sprawę i zakładając, że intuicje autorki są trafne, również trudno stwierdzić, by w y s i ł e k H . Czajki przyczynił się w jakimkolwiek stopniu do poznania struk­ tury treści epiki południowych Słowian. Ryszard Tomicki J U O Z A S K U D I R K A , Lietuvos puodžiai ir puodai, Lietuvos T S R Mokslu, A k a demija Istorijos Institutes, „Mintis", Vilnius 1973, ss. 116, fot. 53, rys. 33. Praca Garncarstwo na Litwie omawia rzemiosło garncarskie na przełomie X I X i X X wieku, z zaznaczeniem kierunku zmian zachodzących do 2 pol. X X wieku. Autor opisuje szczegółowo techniki garncarskie, proces produkcji oraz warsztaty i piece do wypalania naczyń, a także rodzaje naczyń wyrabianych w różnych regionach Litwy, ich zdobienie i polewanie. Szczególnie interesujące jest w y ­ stępowanie na Litwie jeszcze do lat 30-tych X X w. techniki lepienia naczyń znanej na terenie Polski jedynie z wykopalisk archeologicznych. W tym czasie w kilku rejonach wschodniej i południowo-wschodniej Litwy 32 osoby w y k o n y w a ł y na­ czynia tą techniką, a sądząc z dokładnych zdjęć ilustrujących proces produkcyjny jeszcze dziś istnieją osoby znające tę technikę. Lepieniem, będącym techniką sto­ sunkowo nieskomplikowaną, zajmowały się kobiety, posługując się ręcznie obracanym kołem sponowym. Naczynia lepiono ze specjalnego gatunku gliny, występującej w miejscach wilgotnych. Zwraca także u w a g ę stosunkowo późne wyspecjalizowanie się rzemiosła garn­ carskiego na terenie Litwy. Wiejscy garncarze na przełomie X I X i X X wieku wykonywali naczynia w kuchni i wypalali w piecach polnych, w miasteczkach mieli wydzielony kąt mieszkania. Dopiero w latach 20-tych X X w. zaczęto w tym celu stawiać specjalne pracownie z piecami do wypalania. W tym także okresie rozszerzyły się rynki zbytu na naczynia gliniane, z 20-30 km od miejsca produkcji na obszar nieomal całego kraju. W związku z rozwojem hodowli bydła w różnych regionach Litwy utrzymują się do dziś tradycyjne formy naczyń. Na przykład w zachodniej Litwie używa się szerokich dzbanków, we wschodniej wąskich, garncarze zaś przenosząc się do innych miejscowości musieli przystosowywać się do w y m a g a ń miejscowych odbiorców. Najbardziej archaiczne, bo sięgające X w. n. e. formy i techniki wyrobu naczyń zachowały się na wschodnich obszarach L i t w y , natomiast wyspecjalizowane rzemiosło rozwinęło się w częściach zachodnich. Maria Woźniak �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE N A R O D N O J E I S K U S S T W O SSSR, wydawnictwo „Izobrazitjelnoje iskusstwo", Moskwa 1972, 229 reprodukcji w e d ł u g wyboru W. A. J e ł k o w a i Ł. F . Romanowa, w s t ę p 2,5 str. i tłumaczenie w języku angielskim, strony nlb. Książkę typu albumowego przygotowaną z okazji obchodów 50 rocznicy Z S R R przyjąć należy z aplauzem. Jest to bowiem pierwszy tego rodzaju zbiorowy przegląd współczesnej ludowej twórczości artystycznej różnych narodów zamieszkałych na terenach Związku Radzieckiego, P o w s t a ł on na podstawie materiałów Funduszu Wystawowego Dyrekcji Wystaw Związku Artystów ZSSR, zebranych w ekspedycjach Komisji Zarządu Związku Artystów Z S S R poświęconych sztuce ludowej. Widać w nim odrębność sztuki i twórczości poszczególnych republik wyrastającej z etnicz­ nego charakteru, rozwoju historycznego, sposobu życia, specyfiki środowiska oraz pracy, która stanowi główne zajęcie i podstawę egzystencji miejscowej ludności. Jest ona również wynikiem specyficznych w a r u n k ó w geograficznych i klimatu. Na przykład na dalekiej północy podstawowym materiałem i tworzywem jest skóra i futro upolowanych zwierząt oraz kość, a wśród pasterskiej ludności środkowej Azji — w e ł n a i sierść. W dzisiejszych czasach wiele dawnych w y t w o r ó w sztuki ludowej utraciło swoją pierwotną wartość użytkową, niektóre z nich jednak znalazły n o w ą funkcję, zwłaszcza ze względu na swój dekoracyjny charakter. Oto np. dymkowskie zabawki służą obecnie za elementy upiększające wnętrza mieszkalne. Tak samo wyroby jubilerskie, wykonywane przez rzemieślników centralnej Azji, są dziś poszukiwaną biżuterią dla uzupełnienia modnej sylwetki kobiecej. Duże zastosowanie w deko­ racji wnętrza mieszkalnego znajdują także ceramiczne naczynia rosyjskie, ukraiń­ skie lub z republik centralnej Azji, czarna ceramika mołdawska nadto koronki i hafty z północnych regionów Rosji, dagestańskie wyroby srebrne, dywany z A r ­ menii i Azerbejdżanu oraz wiele innych w y t w o r ó w sztuki ludowej. Żaden z m i ę d z y ­ narodowych festiwali, czy kongresów nie obejdzie się dziś bez w y s t ę p ó w zespołów regionalnych, prezentacji strojów, pieśni, tańców, czy pamiątek. Fakty te świadczą 0 głęboko zakorzenionych tradycyjnych upodobaniach i nawykach. Album zawiera tylko wybrane, najbardziej typowe prace wykonane przez różne narody Związku Radzieckiego w ostatnich pięciu latach. Są to przeważnie prace indywidualnych twórców oparte na wzorach tradycyjnych oraz pracach artystów, którzy w swej twórczości nawiązują do przekazów tradycji. Materiał jest tutaj podzielony w e d ł u g kryteriów, jakie stosuje się przy organizowaniu wystaw sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego, tzn. w e d ł u g charakterystycznych grup poszczególnych narodów. Przegląd ten otwierają wyroby republiki rosyjskiej. Są to: malowane drewniane naczynia z regionu Gorkowskiego i Swierdłowskiego, gliniane malowane zabawki w postaci g w i z d k ó w •— koników, kurek i babek z okolicy Tuły, Kirowa i Archangielska oraz z surowej gliny z regionu Penza, ceramika riazańska 1 dagestańska o ozdobnej, wyszukanej formie, hafty wladymirskie, mordwińskie, dagestańskie, czuwaskie, tatarskie, karelskie, kabarowskie, jakuckie o swoistej technice wykonania i elementach zdobniczych oraz kolorystyce, pokrywające części garderoby, zarówno futra, kaftany, rękawice, jak ręczniki, serwety, narzuty; dalej haftowane i aplikowane części garderoby, zwłaszcza z rejonów północnych; misterne o gwieździstych motywach koronki z Wołogdy, przeróżne tkaniny lniane i lniano-bawełniane o przetykanych, geometrycznych wzorach rombowych w kompozycji pasowej, np. z rejonu Brjansk, Komi (zwłaszcza krajki), czy Karelii — w biało-czerwonym kolorze, to znów tkaniny wełniane, w postaci kilimów, dywanów, s u m a k ó w , o zróżnicowanej kolorystyce i ornamentyce, np. z Baszkirii, Udmurtu, �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 257 Dagestanu. Te ostatnie odznaczają się szczególnym zestawem m o t y w ó w , w których dominuje kolor czerwony, czarny i żółty oraz motywy o nieregularnej linii brze­ gowej. Osobną u w a g ę zwracają dywany sukienne i w o j ł o k o w e w naturalnych kolorach, o bardzo prostym, sercowato-ślimacznicowym ornamencie z rejonu Kabardino-bałkarskiego i futro focze z haftami z Jakucji, czy aplikowane części garderoby z kolorowymi, esowatymi ornamentami, pochodzące z okolic Kabarowska. Z innych w y t w o r ó w tej grupy terytorialnej w y m i e n i ć jeszcze należy filigranowe ozdoby burjackie na kształt medalionów z dekoracyjnymi formami d z w o n k ó w i guzów uzupełnionych koralami i drogimi kamieniami oraz precyzyjnie grawero­ wane srebrne naczynia z Dagestanu i m e t a l o w ą paterę z Wołogdy o bardzo mister­ nym ornamencie roślinnym. Na u w a g ę zasługują także: osetyński uroczystościowy róg do picia zdobiony metalem i płaskorzeźba o ornamencie roślinnym; jakuckie rzeźby w kości; dagestański drewniany, inkrustowany srebrem moździeż; kałmuckie naczynie skórzane na kumys z tłoczonym ornamentem i srebrnymi okuciami; archangielskie naczynia drewniane ażurowo zdobione snycerską robotą oraz malo­ widła kwietne na emaliowanym metalu i malowidła ze scenami rodzajowymi na papierze. Rzeźba nie zajmuje tu pierwszoplanowego miejsca. Z powyższego zaś przeglądu widać, że na czoło w twórczości ludowej w y s u w a j ą się takie ośrodki, jak: Tuła, gdzie powstają gliniane, zabawki i ceramika, Kirów, Rjazań, Penza i Archangielsk — również jako ośrodki ceramiczne, Gorkowsk i Swierdłowsk znane z malo­ wanych kolorowo naczyń drewnianych, Dagestan produkujący ceramikę, hafty, tkaniny, zwłaszcza wełniane, grawerowane metalowe naczynia, wyroby drewniane i zdobione srebrem, Wołogda •— odznaczająca się misternymi koronkami i ozdobami oraz naczyniami metalowymi, Władimir znany z haftów, jak Jakucja, gdzie wyrabia się także ozdobną odzież, głównie futra. W kolejnej części albumu pokazane są wyroby z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii, przy czym ukraińskie zajmują najwięcej miejsca. W grupie w y r o b ó w mołdawskich pokazano stosunkowo bardzo mało, bo tylko s i w ą ceramikę w postaci dużych garnków i dzbanów z Kobolchina, gliniane zabawki — gwizdki w postaci jeźdźców na koniach i kogutka z rejonu Rezin oraz wełnianą krajkę w kolorze czerwono-czarnym o romboidalnych motywach, narzutę z pasiaka z Orgiejewskiego rejonu i obrzędowy ręcznik ze współczesnymi roślinnymi kolorowymi haftami i szydełkową koronką. Bardzo skromnie przedstawiona jest także sztuka ludowa Białorusi, nie pozba­ wionej przecież bogactwa tradycyjnej twórczości. Współcześnie prezentuje ją je­ dynie siwa ceramika z okolic Mogilewa i Brjesta, o wiele uboższa od mołdawskiej pod w z g l ę d e m dekoracyjnym, ozdobne tkaniny z gwieździstymi i rozetowymi moty­ wami zamkniętymi w rombowych i wielobocznych obramieniach z rejonu Gómela, obrzędowe ręczniki, bardzo dekoracyjne w symetrycznych kompozycjach poziomych pasów, również z rejonu Gómela i miniatury skrzynek drewnianych — jedna zdo­ biona inkrustacją ze słomy ze Złobina, druga malowana z tradycyjnym podziałem na dwa pola w y p e ł n i o n e trzema dużymi, kolorowymi kwiatami. Za współczesne formy kompozycyjne uważać należy jeźdźca na koniu wykonanego ze słomy z Mo­ gilewa i trzy rozpędzone konie ze szkła z rejonu Grodna, nota bene pod w z g l ę d e m artystycznym bardzo udane, lecz nie mające związku z twórczością ludową. Po­ dobny charakter mają także dwa wytwory ze szkła z okolic Lwowa, zaliczone do grupy ukraińskiej. Bogactwo tradycyjnej twórczości ukraińskiej znalazło potwierdzenie we w s p ó ł ­ czesnych tendencjach. W y s u w a j ą się tu zarówno wyroby tekstylne, jak ceramiczne, wyroby drewniane inkrustowane i podpalane, malowidła i elementy stroju regio17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nalnego. Z jednej strony nie odbiegają one w niczym, tj. ani w surowcu, ani w technice wykonania i technice zdobniczej oraz motywach i kompozycji od w z o r ó w tradycyjnych, z drugiej strony natomiast poza zupełnie nowym, wspom­ nianym już szkłem, pojawiają się tu także nowe kompozycje, opierające się jednak na wzornictwie tradycyjnym. Jako ośrodki twórcze w y s u w a j ą się znane od dawna okolice Czerniowiec, Czernihowa, Kojowa, Iwano-Frankowska, rejony zakarpackie, połtawskie. Odmienną twórczość grup kultury wschodu prezentują wyroby gruzińskie, azerbejdżańskie i armeńskie. Dominują wśród nich okazy jubilerskie, ceramiczne i tekstylne, odmienne i bogate zarówno w swej formie, jak i elementach dekoracyj­ nych. W Gruzji rejon Tbilisi jest ośrodkiem srebrnictwa, w którym obok niepowta­ rzalnych form naczyń zwracają u w a g ę zdobnicze filigranowe elementy koliste i ślimacznicowe w przeciwieństwie do ozdób azerbejdżańskich z Baku o kształcie guzikowatym, czy wachlarzowatym z licznymi zwisającymi blaszkami, kulkami i perełkami, świadczące o wysoko rozwiniętym kunszcie rzemieślniczym. Konty­ nuację tradycji widzi się także w przykładach gruzińskich dzianin z wielokolorowej włóczki, tj. w skarpetach i bogato zdobionych częściach garderoby męskiej lub specjalnym nakryciu g ł o w y kobiecej. Poza tym w wyrobach zdradzających zupełnie nowoczesne tendencje twórcze w i d a ć albo archaizowanie form, np. w haftach na wojłoku z rejonu Achmetskiego, albo korzystanie z nowszego wzornictwa z dwu­ dziestych lat bieżącego wieku, czego dowodem dywan abchazki ze stylizowanymi jeleniami. Natomiast podane przykłady ceramiki gruzińskiej nie odznaczają się żadną specjalną cechą, a naczynie do wina z kolumną zakończoną pięcioramienną gwiazdą rosyjską wykazuje wręcz nieporadność kompozycji. Wypracowaną formę związaną z wzornictwem tradycyjnym wykazują za to naczynia azerbejdżańskie i armeńskie z surowej gliny, z dyskretnym ornamentem plastycznym lub rytym, jak w czasach archaicznych. Bogate w archaiczne motywy zdobnicze typu geometrycznego, zróżnicowane kolorystycznie są azerbejdżańskie wyroby tekstylne z w e ł n y , mające zastosowanie jako części tradycyjnej odzieży, nadto dziane skarpety, dywany i batikowane szale, na których występują motywy arabesek. Ośrodkami twórczymi są tutaj: Baku, rejon Lenkoran, Ismail, Ordubad, Szeki. D a w n ą formę użytkową i zdobniczą przejawiają także armeńskie w e ł n i a n e su­ maki i worki na sól (rejon Gorijski i Szamszadinski) z motywami rombów, u k o ś ­ nych równoramiennych krzyży, rombów z odrostkami, esownic. Widać, że niemałą rolę odgrywa tu także pasiak oraz kompozycja pasowa o urozmaiconej szerokości pasów stanowiących także tło dla pojedynczych m o t y w ó w powtarzających się rytmicznie. Kolejna część albumu prezentuje uzbecką, kazachską, kirgizką, tadżycką i turkmeńską twórczość ludową •— rejonów w y s u n i ę t y c h daleko na wschód. Naturalne środowisko oraz warunki ekonomiczne i rodzaj uprawianej gospodarki, nadto pa­ nujące niegdyś stosunki społeczne są w prezentowanych wyrobach w y r a ź n y m odbiciem zakorzenionych od pokoleń przeżyć i potrzeb, które przechodzą kolejne stadium adaptacji do współczesnej rzeczywistości. Obok przedmiotów o w y r a ź n y m przeznaczeniu na zbyt, jak niektóre uzbeckie ozdobne patery, rzeźbione misternie drewniane części drzwi, naścienne kilimy, większość w y t w o r ó w ma szerokie zasto­ sowanie, czy to od święta, czy też w życiu codziennym. Na czoło w y s u w a j ą się tu uzbeckie wyroby tekstylne z w e ł n y , b a w e ł n y , jedwabiu, wzbogacone haftami o du­ żych kolistych i gwiaździstych, motywach płaszczyznowych lub rombowych i r ó w ­ noramiennymi krzyżami. S ą to naścienne kilimy, pasy do wzmacniania jurty, części �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 259 kobiecego ubioru, ż y w e w kolorach i o bogatym wzornictwie. Drugie miejsce zaj­ mują tu wyroby z gliny o funkcjonalnych, tradycyjnych formach, np. czarny dzban, malowane i glazurowane p ę k a t e naczynia z pokrywą lub dwoma uszkami, malowane i glazurowane talerze, naczynia o kształtach zwierzęcych — wszystkie 0 swoistym ornamencie zapełniającym niemal całe powierzchnie, pochodzące z oko­ lic Chorjezmska, Kaszkadarii, Fjerganiji, Buchary, Samarkany, Urgud, Kizduwanu. Do tego dochodzi jeszcze sprzęt w postaci ozdobnej skrzyni malowanej i srebrno-złote ozdoby jubilerskiej roboty uzupełnione koralami i turkusami z gęstym puklem drobnych wisiorków. Z w y r o b ó w kazachskich zaprezentowano tutaj wyłącznie tekstylia. Są to tkane dywany o ornamentach geometrycznych z motywami w ę ż y k ó w , meandrów, linii łamanej w różnym układzie kompozycyjnym; nadto aplikacje w e ł n i a n e na w o j ł o ­ kach używanych do pokrywania legowisk •— o dużych arabeskowych, symet­ rycznych motywach; naścienne tkaniny haftowane o motywach roślinno-geometrycznych składających się z drobnych e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Pochodzą one z rejonu Kzył—Ordynskiego, Ałma-ata, Dżambulu, Karagandy, Czimkent. Kirgizkie zdobnictwo tekstylne w i ą ż e się przede wszystkim z dekoracją wnętrza jurty. Są to aplikacje na wojłokach i skórze oraz hafty o dużych asymetrycznych motywach k r z y ż o w o - w o l u t o w y c h , zawiniętych rogów i arabesek, a w haftach — w postaci wirujących gwiazd i m o t y w ó w zamkniętych w kolistym otoku. Domi­ nuje w nich kolor czerwony na ciemnym — czarnym lub brązowym tle oraz od­ cienie zieleni, z akcentami żółtego. Drugą gałęzią kirgizkiego zdobnictwa są prezen­ towane w albumie wyroby jubilerskie w formie nausznic, grawerowane i z w i ­ siorkami z korali. Pochodzą one z Naryna. Twórczość l u d o w ą republiki tadżyckiej reprezentują przede wszystkim wy­ roby ceramiczne głównie o białokremowej polewie z geometryczno-roślinnym orna­ mentem w postaci rozet, wachlarzy, wolut. Mają one swoiste formy czar, flako­ nów, dzbanów, waz o kulistym, p ę k a t y m brzuścu i dość szerokiej stopie. Pochodzą z kilku ośrodków, z których wyróżniają się: Czorku, Kanibadam, Gumbułak, Dasztldżum, Karatag, Ura-Tjube; z tych dwu ostatnich miejscowości pokazano gliniane zabawki o zoo- i antropomorficznych kształtach w y w o d z ą c e się z magicznych 1 apotropeicznych tradycji. Funkcje te spełniały pierwotnie również srebrne ozdoby z licznymi wisiorkami, na wzór których wykonuje się współczesną biżuterię. Spe­ cyficzne motywy zdobnicze, wynikające z kultury regionu, o ż y w y c h kolorach i zwartej, kolistej kompozycji wykazują współcześnie wykonane części tradycyj­ nej odzieży z Nuszor. Wyroby ludowe turkmeńskiej S S R zamykają zestaw prezentowany w niniej­ szym rozdziale. Są to przykłady tekstyliów, jak gruby, w e ł n i a n y dywan o moty­ wach rombowych ze spiralnie zwiniętymi rożkami i dywan strzyżony w w i ś n i o ­ wym kolorze o delikatnym geometrycznym ornamencie — obydwa wykonane w Aszchabadzie, nadto delikatna, jedwabna tkanina w szeroki pas fioletowy i zie­ lony z żółto-czerwonym obramowaniem przeznaczonym na część kobiecego stroju i jedwabne wyszywane nakrycie g ł o w y kobiecej o motywie wirującej gwiazdy — także z Aszchabadu. Natomiast g ł ó w n y m ośrodkiem ceramiki jest tutaj, jak daw­ niej: K u n j a — Urgencz, gdzie wyrabia się naczynia o tradycyjnej formie i zdob­ nictwie w postaci dużych rozet i gwiazd utrzymanych w kolorach żółtej i zielo­ nej polewy, lub jednokolorowe z reliefowym ornamentem lekko zaznaczonych w a ­ łeczków, jak w przykładzie dużego naczynia na wodę. W srebrnych ozdobach biżuteryjnych wymienionych terenów w i d a ć wyraźnie łączenie e l e m e n t ó w starego rzemiosła z nowym. Dwa zaprezentowane przykłady ta �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kwadratowy i prostokątny medalion z dużym szlachetnym kamieniem pośrodku — jeden w filigranowej oprawie stanowi przeciwwagą dla rzędu m a ł y c h w i s i o r k ó w 0 kształcie lancetowatym, drugi w prostej oprawie na grawerowanym tle blaszki. Centrum dla tego rodzaju w y r o b ó w jest również Aszchabad. Nawiązanie do tradycji stanowią nadto grawerowane tabakierki wykonane z małych owoców tykwy. Ostatnia część albumu poświęcona jest sztuce ludowej Litwy, Ł o t w y i Estonii, tj. krajów, gdzie bogate wzornictwo tradycyjne znalazło odbicie w szerokim asor­ tymencie współczesnych w y r o b ó w . Należą do nich litewskie w e ł n i a n e krajki i ba­ w e ł n i a n e lub lniane tkaniny oraz ręczniki z Radwiliszek o charakterystycznych geometrycznych motywach kostek komponowanych w szachownicę, gwiazdy i r ó w ­ noramienne krzyże; dalej ceramika siwa lub malowana z Merkinje i Kurszenaj oraz barwne palmy wielkanocne ze sztucznych kwiatów, wiązane w wydłużone kiście zakończone pióropuszem, a pochodzące z okolic Wilna. Ozdobne tkaniny łotewskie w różnych kolorach z motywami kostek, pasów 1 urozmaicone skomplikowanym przetykaniem pochodzą z rejonu Rygi, natomiast kraciaki stosowane przede wszystkim na chusty — z Lepaji. Łotwa słynie również z bursztynowych ozdób, których centrum znajduje się w Rydze. Tutaj także, oraz w okolicy, wykorzystuje się stare techniki plecionkarskie do wyrobu koszy o no­ woczesnych formach. S w ą przysadzistością i pękatymi brzuścami nawiązują do glinianych naczyń, których bogaty zestaw o glazurze w odcieniach zielono-żółto-brązowych sugeruje, iż tradycje ceramiczne w rejonie Prejli i Ludzenu są nadal bardzo żywotne. Plecionkarskie tradycje w y r o b ó w z korzeni i szerokich taśm w i ó r k o w y c h oraz technika obróbki drewna zdobionego wypalaniem lub łączeniem kontrastowych jego odcieni charakteryzują ludową twórczość estońską. Są to drewniane, małe i duże kufle z okolicy Talina, Hijumaa, Saaremaa, z ozdobnie w y c i ę t y m i uchwy­ tami, bańki i flasze oraz puzderka. Innym przykładem są kolorowe hafty płaskie o motywach roślinnych wykorzystane na narzutach, jak z okolicy Haapsalu lub wyspy Muku, skąd pochodzi w e ł n i a n a torebka z popularnym na początku X X w* barwnym, kwietnym haftem. Na końcu zestawu pokazano miedzianą, grawero­ w a n ą spinkę z motywami sześcioramiennych gwiazd zamkniętych w kole, oraz w e ł n i a n y kilim z podobnymi, gwieździstymi motywami w różnych kolorach na czarnym tle, wykonany przez twórcę z Haapsalu. Przykłady estońskiej sztuki ludowej zamykają ostatecznie listę współczesnych w y t w o r ó w pochodzących z republiki rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, m o ł d a w ­ skiej, gruzińskiej, azerbejdżańskiej, armeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, kirgiskiej, tadżyckiej, turkmeńskiej oraz litewskiej i łotewskiej. Wykazują one kierunki roz­ wojowe i dążności twórcze ostatnich paru lat zmierzające nie, jak dotąd, w kierunku integracji w ą t k ó w , lecz podkreślenia specyfiki regionalnej i jej tradycyjnego podłoża. Barbara E L L E N M A R I E M A G E R 0 Y , Norsk treskurd, Oslo Bazielich 1972. W serii Norsk Kulturarv — archiwum kultury norweskiej, publikującej wiado­ mości z zakresu kultury tradycyjnej, z końcem 1972 roku ukazała się kolejna po­ zycja. Jest to już dziewiąta książka tego wydawnictwa i jak poprzednie, o sta­ rannej szacie graficznej i edytorskiej. Oprawiona w twardą, kolorową okładkę za­ wiera tekst w układzie dwuszpaltowym i dużą ilość fotografii o wysokim poziomie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 261 artystycznym i dokumentalnym. Do tej pory ukazały się: 1) Olav B 0 , Norsk skitradisjon, również w tłumaczeniu angielskim; 2) Arne E m i l Christensen, Fra vikingskip til motorsnekke, również w tłumaczeniu angielskim; 3) Gilde og gjestebod, pra­ ca zbiorowa pod redakcją Halvor Landsverk; 4) Erling Eriksen, Vor gamie sjefartskultur; 5) Lars Reinton, Til seters. Norsk seterbruk og seterstell; 6) Leif 0sty, Med kunstnarauge. Norsk natur og jolkeliv i biletkunsten; 7) Albert Steen, Med lys og lampe gjennom tidene; 8) Ood Vollan, Sildefisket gjennom tusen ar; 9) Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd. Ostatnia z wymienionych pozycji jest bardzo starannie przygotowanym opra­ cowaniem na temat snycerstwa zarówno sakralnego, jak świeckiego, zdobiącego różne przedmioty codziennego użytku, portale, sprzęty, naczynia, a w kościołach: ołtarze, ambony, stalle itp. Norweska snycerka trwa od tysiąca lat i przeszła przez różne okresy stylowe do czasów współczesnych. Najstarsze okazy sięgają p o ł o w y ósmego wieku. G ł ó w ­ nymi narzędziami były w ó w c z a s dwa typy dłut — hakowate i proste, krótkie. W 1904 roku archeolog Gabriel Gustafson znalazł w Osebergu, u wybrzeży Oslo-fjordu starą łódź w i k i ń s k ą z 800-850 roku, której dolny brzeg kadłuba oraz ozdobne zakończenie wysoko wystającego dzioba mają ażurowo wycięty ornament składający się z m o t y w ó w zoomorficznych stanowiących splatający się ciąg pasowy. Motywy te, jak i inne, zdobiące dziób łodzi, wykonane są bardzo precyzyjnie i przedsta­ wiają formy antropomorficzne, b y ć może duchów i diabłów morskich, a na szer­ szych płaszczyznach przyozdobione są nacięciami w formie rybiej łuski. O wiele bogaciej ornamentowany jest kadłub drewnianego wozu z tej samej łodzi, pokryty płaskorzeźbą w układzie pasowym. Na motywy składają się męskie i żeńskie po­ stacie ludzkie, jeźdźcy na koniu, syreny, rekiny i potwory morskie, a poniżej ple­ cionki z dwu splotów oraz w ę ż e i hydry; cały tył wozu natomiast pokryty jest splatającymi się motywami antropomorficznymi. Podobnie bogate ornamenty, łączące się ze sobą w gęstą plecionkę, zdobią również sanie z Osebergu, zarówno ich górną obudowę, jak płozy. Zakończenia i narożniki mają nadto rzeźby prze­ ważnie w formie zwierzęcych g ł ó w lub gryfów. Reliefowe plecionki, tworzące asymetryczne kompozycje, głównie o charakterze zoomorficznym, w tym najdaw­ niejszym okresie są kompozycjami zamykającymi się w kolistych medalionach. K o ń c o w y okres tego zdobniczego stylu można określić jako reliefowo-plastyczny, połączony nierzadko z inkrustacją. Na szczególną u w a g ę zasługują tu g ł o w y gry­ f ó w z narożników obudowy sań z bogatą plecionkową, ażurową lub inkrustowaną ornamentacją. Około 950 roku w zdobnictwie norweskim pojawia się w p ł y w stylu romańskiego i kolisto-medalionowe formy zanikają na rzecz linearnych, ó s e m k o w y c h splotów w ę ż o w y c h , łączących się z postaciami ssaków o smukłych, subtelnych kształtach. Ś w i e t n e ich przykłady znane są z drewnianych portali kościołów np. w Urnes, Ornes, Sogn, Ulvik. Formy te z czasem rozbudowują się w fantastyczne, ażurowe sploty, w których motywy roślinne, zwłaszcza liści, przenikają się z zoomorficznymi — skrzydłami i g ł o w a m i ptaków, hydr, s m o k ó w , a około 1100 r. wplatają się w to liście akantu. Grubość reliefu nie przekracza 4 cm. Bogaty w sceny figu­ ralne jest portal z Hylestad. Opiewa on legendarne wydarzenia zawarte w księdze Eddy, związane z Sigurdem Favnesbane. Autorka opisuje liczne podobne przykłady, jakie zachowały się w wielu miejscowościach. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie późnego gotyku wymienione motywy zdobnicze ustępują miejsca kom­ pozycjom symetrycznym, zachowującym rytmiczną ciągłość m o t y w ó w . Należą do nich obecnie formy esowate, sercowate, owalne, wiążące się z drobnymi elemen­ tami roślinnymi, głównie liśćmi. �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE W wystroju wnętrz sakralnych znaleźć można w tym czasie również różne rzeźbione maski, rzeźbione przęsła i wiązania konstrukcyjne, kolumny z kapitelami 0 przekroju kwadratu, na których występują półkoliste tarcze z figuralnymi p ł a s ­ korzeźbami. W niektórych przypadkach były one polichromowane, zwłaszcza póź­ niejsze, tworzące koronkowe ażury, odznaczające się rytmiczną kompozycją i sy­ metrią budowy m o t y w ó w roślinnych i zwierzęcych oraz zamkniętymi scenami, czy postaciami świętych. W sprzętach występują też motywy krzyża i plecionek, a w sterczynach, stanowiących np. górną część oparcia ław, foteli lub wykończenia architektoniczne, g ł ó w n y m motywem są g ł o w y węży, gryfów, psów, l w ó w , nawet g ł o w y postaci świętych. Nie są one pozbawione cech naturalizmu. W sterczynach 1 wykończeniach pojawiają się także duże formy kolistych tarcz ze snycerką ge­ ometryczną, często skomplikowaną. Obok tego występują proste motywy geomet­ ryczne, np. ryzowane, jak na sarkofagowej skrzyni o wysokich nogach, znanej z Heddal w Telemarku. Przez zastosowanie wspomnianej techniki uzyskiwano walory kolorystyczne surowego, jasnego drewna. Wpływ renesansu uzewnętrznia się przede wszystkim w zdobnictwie i w y ­ stroju wnętrz sakralnych. Wiąże się to z doborem m o t y w ó w , tematyką religijną, zwartą i miarową kompozycją oraz polichromią, co widoczne jest zwłaszcza na licznych przykładach ambon, ołtarzy, stall, ław, ram itp. Dotychczasowe formy zdobnicze wzbogacone są coraz liczniejszymi rzeźbami figuralnymi spiętrzającymi się nieraz w kilka poziomów, rozrastającymi się na boki, a umieszczanymi w ołta­ rzowych wnękach. T y m samym przybliżają się one swym charakterem do sztuki ogólnoeuropejskiej, głównie barokowej. Podobne tendencje obserwuje się w meblarstwie X V I I wieku, w naczyniach i drobnym sprzęcie. Ale obok tego, poza wykształcającą się sztuką profesjonalną, ulegającą ówczesnej modzie, zwłaszcza w architekturze i wystroju sakralnym, rozwija się twórczość rodzima kontynuująca przekazy tradycyjne. Dowodzi tego zdobnictwo sprzętów i mebli znajdujących się we wnętrzach mieszkalnych, jak łoża o szerokiej, deskowatej obudowie z tarczowymi ster czynami, lub też przypomi­ nające swym w y g l ą d e m postać zwierzęcą; kredensy i szafy z rzeźbionymi orna­ mentami roślinnymi, krzesła, stoły, ławy, skrzynie itp. Dopiero, gdy zdobnictwo sakralne X V I I I w. przeżywało rozkwit form akantu i jego niesłychaną rozbudowę, w p ł y w tego obserwuje się także w sprzętach i meb­ lach tradycyjnych w szczególnej mierze. Warto jednak podkreślić, że autorami w obydwu przypadkach byli ci sami rzemieślnicy tworzący na z a m ó w i e n i e różnych odbiorców. Po 1800 r. obserwuje się w snycerce eklektyzm i nawrót do minionych s t y l ó w i upodobań, jak i w innych krajach Europy, i dopiero po 1900 r. zaczyna kształcić się nowy styl, zwany powszechnie sztuką nowoczesną. Na zmiany te w p ł y n ę ł a industrializacja i idąca z tym w parze produkcja masowa. Na zakończenie autorka podkreśla zasługi m u z e ó w przemysłowych i etno­ graficznych, które dzięki swym bogatym zbiorom są nieocenionym źródłem przy szczegółowych opracowaniach tego typu. Omówiona praca, podobnie jak inne z tej serii, w m y ś l jej zasadniczego zało­ żenia, jest popularnym przedstawieniem jednej z dziedzin artystycznej twórczości ludowej w Norwegii w historyczno-dokumentalny sposób od czasów najdawniej­ szych po współczesne. Czytelnikowi norweskiemu ułatwia uporządkowanie wiedzy w tym zakresie, dla obcokrajowca natomiast, interesującego się zdobnictwem i sztuką ludową, stanowi ciekawy i cenny materiał porównawczy. Barbara Bazielich �ARTYKUŁY R A N D I A S K E R , Rose-painting Drugie, poszerzone wydanie. RECENZYJNE I RECENZJE in Norway, Oslo 1971, ss. 56 + 263 ilustracje nib. Książka w ładnej kolorowej obwolucie i z kolorowymi w k ł a d k a m i ilustracji dotyczy określonej dziedziny twórczości ludowej Norwegii, występującej jako dekoracja na ścianach, stropach i meblach wiejskich oraz na wielkiej ilości m a ­ łych przedmiotów z drewna, nadto również jako dekoracja kościołów. Pod nazwą rose-painting, czyli malarstwo rozetowe, autor rozumie nie tylko mniej lub bardziej naturalistyczne reprodukcje róż lub innych m o t y w ó w florystycznych znajdujących zastosowanie w ornamentyce, lecz ludowe malarstwo w ogóle, łącznie z motywami figuralnymi, geometrycznymi lub krajobrazowymi widokami. Nie chodzi tu jednak o malarstwo obrazów w dosłownym znaczeniu. Malarstwo rozetowe w Norwegii było nieuczonym, lokalnym rzemiosłem, i to w ł a ś n i e tłumaczy jego świeżość i niekonwencjonalny charakter. Rozwinęło się ono zwłaszcza w X V I I I w., kiedy miasta i osiedla weszły w okres n i e z w y k ł e g o powodzenia. Nowe metody uprawy ziemi i zwiększone rynki sprzedaży drewna budulcowego przyniosły wsi dostatek. Wzmożona komunikacja i związki gospo­ darcze z miastem znacznie oddziałały w tym względzie; wieśniacy nie byli już tak odseparowanym społeczeństwem. Brzmi to humorystycznie, ale pochodzenie malarstwa rozetowego przypisuje się niechęci w i e ś n i a k ó w do marnowania czasu i pracy przy szorowaniu i czyszcze­ niu sprzętów domowych wykonanych pierwotnie z niemalowanego, surowego drew­ na. Jest ono również wynikiem norweskiego umiłowania barw i ornamentów przejawiających się znacznie wcześniej w formie zdobnictwa tekstyliów i rysunków naściennych. Tak przynajmniej podaje tradycja. Zanim jednak rozwinęło się malarstwo rozetowe, wnętrze mieszkalne jakiego­ kolwiek osiedla np. wschodniej Norwegii jeszcze do końca X V I I w. — a w nie­ których, dalej położonych miejscowościach nawet do X I X w. — wyglądało zupełnie inaczej. Było ono przeważnie ciemne, bez okien, z otwartym ogniem na środku klepiska. Dym uchodził przez otwór w dachu, a wszystko było poczerniałe od sadzy. Jedyną kolorową dekorację stanowiły tkaniny zawieszane z okazji świąt. Zmiany następować zaczęły w ciągu X V I I w., a jedną z podstawowych stało się wybudowanie komina. Piec zatem przeniesiono w kąt izby, zaczęto zakładać pod­ łogi i okna. Rozjaśnienie wnętrza przyczyniło się do wprowadzenia doń ozdób rzeźbionych i malowanych. W zachodniej Norwegi dymne domy istniały jeszcze do 1800 г., a jedyną w nich zmianą było przeniesienie pieca w naroże izby. W tych warunkach ozdobne tka­ niny zawieszano też tylko od święta, a dodatkową dekoracją były kredowe rysunki wykonywane przez kobiety na ciemnych ścianach. Ich geometryczne motywy w y ­ kazują związek z ozdobnym tkactwem. Malarstwo rozetowe po raz pierwszy pojawia się we wschodniej i zachodniej Norwegii w unowocześnionym wnętrzu z wybudowanym w narożu piecem z ko­ minem. Najstarsze jego ślady pochodzą z czasu około 1700 r. i w niektórych rejonach przetrwały mniej w i ę c e j do 1850 r. osiągając swój szczytowy okres przy końcu X V I I I w. i w pierwszej dekadzie X I X w. Zwyczaj dekorowania ścian i su­ fitów przejęto z kościołów i domów mieszczańskich, skąd zaczerpnięto np. szeroko rozpowszechniony motyw akantu i inne florystyczne motywy renesansu i baroku, zwłaszcza motyw rozetowy. Spopularyzowali je w ę d r o w n i malarze, którzy przeszli z miast do osiedli malując najpierw w n ę t r z a kościołów. Tutaj w ł a ś n i e farmerzy mieli możność pierwszego zetknięcia się z owymi ornamentami. Od tego czasu coraz częściej zaczynają pojawiać się malowane skrzynie, czary na piwo, dzbany. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Kupowano je zazwyczaj na jarmarkach lub zamawiano bezpośrednio u w y t w ó r c ó w . Wiele z tych przedmiotów posiada datowania jeszcze z końca X V I i z początku X V I I w. Początkowo były to nawet importy z Niemiec i Holandii oraz z norweskich miast. Charakteryzowały się one przeważnie jasnymi, przejrzystymi ornamentami z przewagą koloru czerwonego, żółtego i zielonego. Jeżeli początki malarstwa rozetowego odnosi się w przybliżeniu do 1700 г., to nie znaczy, że było ono odbiciem aktualnie panującego w Europie stylu. Należy je uważać raczej za mieszaninę cech renesansu, baroku, rokoka i empiru, lecz wyrosłą jeszcze w swym zrębie w czasach średniowiecznych. Wiadomo bowiem, że aktualne style europejskie nie docierały bezpośrednio od razu do twórczości wiejskiej w swej pierwotnej formie, lecz nierzadko już nieco przestylizowane. Rezultatem był w i ę c ani nie barok, ani nie rokoko, lecz ż y w y , S M Í generis styl wiejski, w którym mie­ szało się stare z nowym. Malarstwo rozetowe jest przykładem, jak świeże impulsy w różnej postaci przejawiają się w twórczości różnych okolic prezentując specyfikę regionalną. Dzięki temu właśnie można określić ośrodek, z którego pochodzą. Forma i ornamentyka przemawiają tutaj w swoisty sposób. Na przykład rozety w odniesie­ niu do poszczególnych regionów występują w różnej postaci i kolorystyce. Malarstwo rozetowe w y s t ę p u j e w Norwegii zwłaszcza w pewnych określo­ nych regionach wyznaczonych linią biegnącą od 0sterdalen i poniżej ku wschodowi, przez Hallingdal, Numedal, Tellemark, Aust-Agder włączając Setesdal, Vest-Agder i Rogaland. Natomiast rejony zachodnie ubogie są pod tym w z g l ę d e m chyba głównie dlatego, że w tej części Norwegii dominowały motywy geometryczne bardziej dogodne w snycerce niż w malarstwie. Pewne dane o malarstwie rozetowym pochodzą także z Trendelag, gdzie g ł ó w n y m centrum było Oppdal. Natomiast Gudbrandsdal znane jest przede wszystkim ze snycerki nierzadko barwnie podmalowywanej. Dużą rolę w malarstwie rozetowym odegrały głównie dwa ośrodki: Hallingdal i Telemark. Tutaj działał cały zastęp lokalnych artystów i malarstwo to osiągnęło swoisty wyraz, aczkolwiek i w innych częściach Norwegii stało ono na wysokim poziomie. Artyści z Telemark i Hallingdal pracowali także i w sąsiednich regionach zachodniej Norwegii, gdzie pozostawili ślady lokalnej specyfiki. Zdobiono głównie wnętrza, tj. ściany i sufity, meble — jak skrzynie i kredensy, drobne przedmioty, zwłaszcza czary na piwo, dzbany, misy, szkatułki itp. W starych wnętrzach motyw akantu w i ł się przez całą długość ścian w kolorze niebieskim lub czerwonym na białym tle. Uznać go można za bardziej rozwiniętą w e r s j ę prymitywnego zdob­ nictwa kredą, stosowanego także przy dekorowaniu wieka skrzyń. Pierwotnie więc splatało się ze sobą malowanie farbami olejnymi na ścianach z zachowanym jesz­ cze na suficie rysunkiem kredą. Takie białe sufity czyniły izbę przestronniejszą. Stopniowo na ścianach motywy stawały się coraz większe pokrywając nawet kilka belek. Były to już różne sceny figuralne zaczerpnięte z wzornictwa rokokowego i empirowego. W pierwszej kolejności malowano ścianę za g ł ó w n y m miejscem przy stole przeznaczonym dla głowy rodziny, stąd w i ą z a ł o się ono często z całą genea­ logią rodu, scenami rodzinnymi lub portretami. Specjalną u w a g ę Zwracano również na zdobnictwo wokół łóżka, gdzie umieszczano motywy figuralne. Prawdopodobnie był to relikt wcześniejszego zdobienia tych miejsc zawieszanymi tkaninami — k i ­ limami, na których mądre i głupie panny w e d ł u g Nowego Testamentu były po­ pularnym motywem, zwłaszcza w X V I I w. Wykorzystywano także inne sceny zaczerpnięte z Biblii, postacie królewskie lub przywódców wojskowych oraz mo­ tywy dzikich zwierząt. Malowano też sceny z życia, stosownie do fantazji twórcy, stąd obok m o t y w ó w rodzimych pojawiają się równocześnie egzotyczne. Odbicie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 265 RECENZJE wiejskiej rzeczywistości w malowaniu ścian jest wyraźnie widoczne, obok zdobnictwa barokowego w y s t ę p u j ą c e g o w malarstwie Hallingdal i Telemark w X V I I I w. Odpowiadały one temperamentowi miejscowej ludności i były stosunkowo ł a t w e w wykonaniu. Rzecz charakterystyczna, czym cechuje się w ogóle całokształt ludowej twór­ czości norweskiej, że zachowało się wiele oryginalnych i datowanych okazów, a na­ wet nazwiska ich autorów. Autor książki wymienia najbardziej znanych malarzy, o których najstarsze dane pochodzą z 1690 r. Było ich sporo i każdy prezentował swoisty styl bardziej lub mniej florystyczny bądź animalistyczno-figuralny, wyróżniający się odrębną techniką, kolorystyką i kompozycją. W drugiej połowie X I X w. rozetowe malarstwo weszło w stadium końcowe z dominacją motywu liści i gałęzi dębu oraz przewagą białego koloru. Jeśli chodzi o uchwycenie specyfiki rozetowego malarstwa charakterystycz­ nego dla poszczególnych regionów, to pamiętać trzeba, że zachowało się ono w Nor­ wegii dzięki zróżnicowanemu położeniu geograficznemu oraz utrudnionej komu­ nikacji. Nowe idee i zmiany następowały bardzo powoli i nie wszędzie r ó w n o ­ miernie, ponieważ wieśniacy byli konserwatywni i mieli swoisty pogląd na sztukę. Proces adaptacji miał dlatego różne przejawy, co nie pozostawało również bez związku z religią. Malarstwo rozetowe na ogół jednak cechowało u m i ł o w a n i e jas­ nych kolorów stanowiących kontrast w stosunku do codziennego, szarego życia ludu mieszkającego w jednym z najdalej na północ wysuniętych krajów Europy. Barbara A A G O T NOSS, Johannes Flintoes draktakvarellar, Bazielich Oslo 1970, ss. 104, ilustracje nlb. W bogatej serii wydawnictw Norsk Folkemuseum w Oslo jest również dział poświęcony norweskim strojom ludowym. Ukazały się w nim ostatnimi czasy dwie podobne do siebie książki przygotowane przez Aagot Noss, konserwatorkę tegoż muzeum, zajmującą się i prowadzącą dział ubiorów i ich zdobnictwa. Obok wy­ mienionej pozycji, tą drugą jest Joachim Frichs draktakvarellar, wydana w 1973 r. Obydwie prace mają doskonałą wartość źródłową i dokumentacyjną połączoną z walorami artystycznymi; akwarele i rysunki nie są bowiem martwym, statycz­ nym odtworzeniem ubiorów pojedynczych osób i życia na wsi, lecz na przykładzie licznych scen rodzajowych prezentujących obyczajowość w społecznej zbiorowości sprawiają wrażenie, że ubiór jest nierozerwalną częścią składową kultury i ż y w y m jej elementem dostosowanym do potrzeb i okoliczności. Dzięki wielości scen po­ wtarzanych na kilku przykładach ilustracji z tego samego regionu artysta ukazuje wielość odmian i wersji zarówno kobiecego, jak i męskiego ubioru stosownie do wieku i pozycji społecznej. Jochannes Flintoe urodził się w Kopenhadze najprawdopodobniej z początkiem 1787 r. W 1811 r. przeniósł się do Oslo (jego matka była Norweżką, ojciec D u ń ­ czykiem), gdzie przebywał do 1851 г.; zmarł w 1870 r. B y ł artystą malarzem i rysownikiem, a kwalifikacje zdobywał w Kopenhadze w Akademii Sztuki, częściowo u prywatnych nauczycieli. Między 1820 a 1851 r ; �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE zetknął się ze środowiskiem artystycznym w Oslo. B y ł bardzo ruchliwy i aktywny: m a l o w a ł scenerie dla teatru oraz w y k o n y w a ł rozmaite prace dekoratorskie, malo­ w a ł portrety, obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy i widoki. G ł ó w n y m jednak przedmiotem jego zainteresowań było życie na wsi i dlatego odbywał wiele wypraw terenowych. W wyniku tego pozostawił po sobie 22 kolorowe ilustracje, które po­ wstały między 1819 a 1830 r. Flintoe był jednym z pierwszych artystów interesujących się strojami ludo­ wymi. Jego poprzednikiem w tej materii był Joh. F . L . Dreier (1775-1883), którego rysunki strojów opublikował w Kopenhadze między 1812 a 1815 r. Johannes Seen pod tytułem Norské Nationale Klaededragter. Na przełomie X V I I I i X I X wieku na tę tematykę zaczęto zwracać coraz baczniejszą u w a g ę pod w p ł y w e m rodzącego się prądu romantyzmu, który w Norwegii miał szczególnie duże znaczenie. Flintoe w ł a ś n i e był pierwszym z młodej generacji artystów, którego poruszyły i zafascyno­ w a ł y romantyczne przeżycia i doznania wyrastające na tle zainteresowań wsią, jej życiem, strojami i krajobrazem. W gronie tego typu artystów znaleźli się: I . C. Dahl (1788-1857), Johan Fredrik Eckersberg (1822-1870), Joachim Frich (1810-1858) i Adolph Tidemand (1814-1876). Akwarele strojów ludowych Flintoe, któremu poświęcona jest omawiana książka, powstały w wyniku dokładnych i szczegółowych obserwacji. Wielu późniejszych artystów nie tylko go naśladowało, ale także kopiowało jego prace. Dwie kopie opublikowano jako litografie w Norské Nationaldragter samlede og udgivene af J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter af Prof. R. Keyser, Christiania (Oslo) 1847. Poza tym dziewięć akwarel Flintoe, przedsta­ wiających stroje ludowe, zostało opublikowanych jako część wydawnictwa Norské Nationaldragter wydanego przez Chr. Tensberg'a, Christiania 1852. Z innych jego ilustracji strojów wykonano litografie, które Georg C. C. W. Prahl opublikował w 1827-1830 roku w serii Norské National-Dragter, a w 1848 r. w Norské Bondedrager. Istnieje także znaczna ilość nieopublikowanych prac autora. Akwarele strojów ludowych nie zostały dotychczas wydane w całości i obecna monografia jest pierwszą publikacją 22 ilustracji z tej serii. Większość z nich prezentuje stroje noszone do kościoła i od święta. Wyjątek stanowi kobieta w codziennym ubiorze z Vang w Valders oraz kobieta z Górnego Telemarku. Flintoe był oczywiście ś w i a ­ dom, że ubiory mają różnego rodzaju przeznaczenie i że istnieją między nimi różnice regionalne. Świadczą o tym noty poczynione przez autora obok rycin. Zawierają one także uwagi, dlaczego do ilustracji w y b r a ł autor mężatkę lub dziewczynę. Jego notatki są dokładne i tylko w paru przypadkach widać, że od­ stąpił od miejscowej tradycji. K i l k a przykładów znanych jest z oryginalnych za­ chowanych egzemplarzy strojów. Ryciny Flintoe przeważnie o rozmiarach 41,5 X 34,5 z lat 1819, 1821, 1822, 1826, 1828, 1830, 1831 należą do zbiorów sztuki w Oslo. W 1966 r. zostały one zdeponowane w Norsk Folkemuseum i zarejestrowane pod numerem ŃF 7830 a — w Depositum. Przedstawiają stroje z następujących terenów: Valdres 3, Gudbrandsdal 1, Halling­ dal, 2, Telemark 5, Aomli, Aust — Agder 1, Hordaland 2, Sogn 3, Sor — Trandelag 2 oraz 3 ilustracje Lapończyków. Są to ubiory kobiet, młodej pary, pary małżeńskiej, mężczyzn, dziewcząt, w grupach kilkuosobowych, pokazane z różnej strony i w róż­ nych sytuacjach życia na wsi, a nierzadko na tle słabo zaznaczonego krajobrazu czy b u d y n k ó w farmy. Wiele z tych ubiorów nosi się w Norwegii po dzień dzisiejszy niemal w niezmienionej formie, co świadczy o ciągłości tradycji nie poddającej się łatwo zmianom niesionym nurtem bieżącego życia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 267 RECENZJE Książka wydana jest bardzo starannie. Zawiera kolorowe ilustracje, opisy strojów poszczególnych regionów i komentarze oraz katalog i m a p ę części Norwegii, na któ­ rej zaznaczono miejsca, skąd pochodzą stroje przedstawione na rycinach. U z u p e ł ­ nieniem jest zestaw literatury dotyczącej strojów ludowych. Barbara cje A A G O T NOSS, Joachim nlb. Frichs draktakvarellar, Oslo 1973, Bazielich ss. 135 + ilustra­ Drugą pozycją w y d a n ą przez Norsk Folkemuseum w serii Norské Folkedrakter jest książka o norweskich strojach ludowych w akwarelach Joachima Fricha. Na­ leżał on do grupy artystów, którzy pierwsi, pod w p ł y w e m romantycznych haseł znajdujących ż y w y oddźwięk w Norwegii, zainteresowali się kulturą ludową, zwłaszcza strojami. Akwarele Fricha winno się w pewnym sensie traktować jako suplement kolorowych rycin Johanna Flintoe. Dla wprawy w tego rodzaju pracy F r i c h skopiował 15 kolorowych rycin wymienionego autora. Niezależnie jednak od tego Frich w y k o n a ł wiele własnych, podobnych rycin i one stanowią pryncypalną część omawianej publikacji. Wartość jego ilustracji strojów regionalnych jest nawet tym większa, że obrazują przykłady z takich zakątków Norwegii, do których Flintoe nigdy nie dotarł. Znaczna ich część pochodzi przede wszystkim z zachodniej Nor­ wegii, podczas gdy Flintoe koncentrował się głównie na rejonach wschodnich. A zatem są tutaj stroje ludowe z Sunnm0re, Sogn, Fjordane, Hordaland, Tinn, Numedal i Hallingdal, lecz z tych okolic, skąd Flintoe nie brał przykładów. Joachim Christian Geelmuyden Giildenkreutz Frich urodził się w Bergen 24 lipca 1810 г., a zmarł w Oslo 29 stycznia 1858 r. Przez pewien czas studiował teologię, którą jednak przerwał przerzucając się na studia sztuki i malarstwa. Od 1833 r. do 1840 г., kiedy ostatecznie osiadł w Oslo, przebywał za granicą. Studiował na Akademii Sztuk P i ę k n y c h w Kopenhadze, potem przeniósł się do Drezna, a w 1837 r. k o n t y n u o w a ł studia w Monachium. Z kolei powrócił do Bergen, by wkrótce udać się do Sztokholmu, gdzie pracował na zlecenie króla tego kraju. Oskarhall w Oslo został wykonany przez Joachima Fricha i Adolfa Tidemanda, również czołowego artystę owych czasów. W 1840 r. Frich osiadł w Norwegii (Christiania •— Oslo) na stałe. Był nauczycielem w szkole artystycznej (Tegneskolen) —• obecnej Szkole Sztuki i Rzemiosła i szybko stał się ośrodkiem życia artystycznego i kulturalnego w Oslo. Był nadto założycielem Stowarzyszenia Ochrony Norweskich Starożytności (Foreningen for Norské Fortidsmindesmaerkers Bevaring). Do końca swego życia podejmował liczne podróże po Norwegii odwiedzając różne miejsca, z których przywoził wiele prac — rysunków i akwareli. Czas jego największej aktywności zwie się często norweskim renesansem, w którym narodowe wartości Norwegii zostały odkryte na nowo i szeroko rozpowszechnione także poza granicami tego kraju. Wielu badaczy i miłośników kultury narodowej zwróciło u w a g ę na język i dialekty, pieśni, ludowe opowiadania i legendy, m u z y k ę wprowadzając te narodowe w ą t k i do swojej twórczości. Artyści dojrzeli piękno norweskiego krajobrazu i ty­ powych scen rodzajowych. Twórczość tego okresu jest wyrazem zarówno ekspresji, jak i ż y w e g o dokumentu. F r i c h oprócz tego typu twórczości w y k o n a ł również około 400 rysunków na prywatne zlecenia lub jako ilustracje do książek, a tematem ich były treści za­ czerpnięte z natury, krajobraz, drzewa, konary, pnie, listowie, kwiaty. Na tle tego, częstym zjawiskiem były wierne dokumenty budownictwa, mostów, statków. �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Najciekawiej oczywiście przedstawiają się jego rysunki i malunki strojów ludowych, które do dziś mają wartość dokumentu historycznego. Od 16 marca do 9 kwietnia 1940 r. Towarzystwo Sztuki w Oslo eksponowało w y s t a w ę , na której zaprezentowano wymienione wyżej prace. W 1847 r. Frich opublikował ryciny strojów jako wynik studiów nad dawnymi ubiorami norweskimi (Norské Nationaldragter samlede og udgivne av J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter av Prof. R. Keyser). Było w tym 9 jego w ł a s n y c h prac. Obecna publikacja zawiera 43 akwarele i jeden rysunek Joachima Fricha, aczkolwiek wiadomo, że w y k o n a ł ich w i ę c e j . Do dziś jednak nie zostały odkryte. Większość z nich znajduje się w zbiorach muzealnych. Według geograficznego po­ działu przedstawiają się one następująco: Sunnmore (4). Nordfjord (3), Sunnfjord (2), Sogn (4), Hordaland (13), Telemark (5), Numedal (2), Hallingdal (3), Valdres (2), Gudbrandsdal (1), oraz 4 akwarele z Laponii i rysunek z Kradsherad. Przegląd ten zawiera także rysunki Fricha wykonane na wzór Flintoe. Wszystkie akwarele są reprodukowane w kolorze, a kopie prac Flintoe, s k ł a d a ­ jące się z 15 przykładów (opublikowanych w książce Johannes Flintoe's water-colour paintings of costumes — Johannes Flintoe draktakvarellar) zestawione są p o r ó w ­ nawczo. Tylko dwie, opierające się na nieznanych akwarelach Flintoe, są w kolorze, reszta zreprodukowana czarno—biało. Akwarele Fricha z 1840 r. podobne są do wykonanych przez Flintoe w 1820 r. Szkoda, że nie udało się wykorzystać akwareli, które F r i c h w y k o n a ł w 1848 r. w czasie podróży do Hallingdal, Numedal i Telemarku w towarzystwie Adolfa Tidemanda, który także przywiózł podobne swoje materiały z tej wyprawy. W i a ­ domo bowiem, że niektóre z nich Frich skopiował. Zresztą kopiował on ryciny również innych artystów, jak: Joh. F . L . Dreiera (1775-1833), Hansa Legangera Renscha (1800-1854) i Adolfa Tidemanda (1814-1876). Jak należy się spodziewać, Frich rriiał w i ę c e j osobistego stosunku do w ł a s n y c h rycin niż do kopii. Zaopatrywał je jeszcze w bliższe określenia, пр.: strój letni, strój zimowy, strój 7- lub 75-letniej osoby (przy czym notował jej imię i nazwisko), albo uwagę, że jest to stary ubiór, co w sumie jest dowodem wyczucia wartości historycznej, jakie autor posiadał. Na kopiach umieszczał również określniki m ó ­ w i ą c e o regionie, z którego dany strój pochodził i podawał źródło, stąd wiadomo, co kopiował. Datowane akwarele Fricha pochodzą z lat 1844-1850, a połowa z nich powstała w 1845 r. Bez wątpienia mają one wartość źródłową jako oryginalne odtworzenie stanu faktycznego. Okazuje się, że one także były kopiowane, np. przez J . F . Eckersberga (Norské Nationaldragter) w 1852 г., który jednak nie podał bezpośredniego źródła. Toteż w badaniach nad strojami ludowymi, o ile korzysta się z podobnych źródeł, należy zwrócić uwagę, czy ryciny są oryginalne, czy są kopiami. Drugą w a ż n ą sprawą jest stwierdzenie, czy przedstawione stroje pochodzą z tego czasu, kiedy wykonano ryciny, czy też są jakimś odtworzeniem lub obrazem starej, nie­ używanej już od dawna formy ubioru. Nieobojętne jest także stwierdzenie, o ile rycina jest różna od oryginału stroju. Książka zaopatrzona w komentarze autorki daje szczegółowy przegląd i opisy strojów z wymienionych regionów Norwegii. Oprócz kolorowych, oryginalnych rycin podano tu jeszcze adnotacje artysty tyczące się kolorystyki poszczególnych części garderoby oraz paralele z podobnymi rycinami innych autorów. Całość dotyczy nie tylko pełnych kompletów strojów, ale także ich detali. W porównaniu z podobnymi �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 269 RECENZJE rycinami polskich artystów tego czasu (Daniel Chodowiecki 1726-1809, Jan Piotr Norblin 1745-1830, Michał Stachowicz 1768-1825, Aleksander Orłowski 1777-1832) norweskie przykłady dają znacznie bogatszy i bardziej autentyczny zestaw ilustracji, cenny ze w z g l ę d u na dużą autentyczność również dla studiów porównawczych polskich badaczy. Barbara ss. Bazielich V R U L J E — G L A S I L O N A R O D N O G O M U Z E J A U Z A D R U , Zadar 1972, nr 2, 91. Drugi numer „Vrulje" wydanego przez Narodowe Muzeum w Zadarze w Jugo­ s ł a w i i poświęcony jest tematyce etnograficznej wynikającej z materiałów znajdu­ jących się w zbiorach Oddziału Etnograficznego tegoż muzeum oraz problematyki badań prowadzonych w północnej Dalmacji. Jest to pierwsza tego rodzaju okazja do ujawniania szerszemu ogółowi stanu wiedzy z zakresu ludowej kultury tegoż regionu. Patronują jej: dr Milován Gavazzi — profesor uniwersytetu w Zagrzebiu, Olga Ostrić — kierowniczka Etnograficznego Oddziału Muzeum Narodowego w Z a ­ darze, Zdenka Palćić — kustosz Etnograficznego Muzeum w Splicie i Andrija Stojanovic — pracownik naukowy Zakładu Etnografii Uniwersytetu w Zagrzebiu. Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze powstał we wrześniu 1945 r. dzięki staraniom zasłużonego konserwatora Grga Ostrić. Za pośrednictwem gazety „Narodni list" zwrócono się w ó w c z a s do społeczeństwa, aby dopomogło w zbieraniu eksponatów. W formie wystawy stałej uprzystępniono je zwiedzającym w 1950 r. w osobnym budynku — dawniej strażnicy miejskiej, gdzie po dzień dzisiejszy mieszczą się zbiory etnograficzne. Pomieszczenie to nie odpowiada już obecnym wymogom i w przyszłości projektuje się zaadoptowanie na cele muzealne starego szpitala. W organizacji wystawy dopomagało etnograficzne muzeum w Zagrzebiu pod kierunkiem pani prof. Mariny Gusić, byłej dyrektorki tegoż muzeum i kierow­ niczki Zakładu Etnografii Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki (JAZU) w Z a ­ grzebiu. Inicjatorem pierwszej kolekcji b y ł Dušan Jurkovic prowadzący Oddział do 1951 г., a po jego śmierci kierownictwo objęła pani Olga Ostrić, wychowanka uniwersytetu w Zagrzebiu i etnografka z wykształcenia. W 1952 r. Oddział został powołany jako odrębna placówka — Muzeum Etnograficzne w Zadarze, a w 1962 r. Muzeum Etnograficzne i pozostałe muzea miasta Zadar włączono we w s p ó l n y or­ gan — Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii posiada obecnie 3500 okazów przede wszystkim tekstyliów i złotnictwa wysokiej wartości ze w z g l ę d u na fakt, że są historycznym materiałem z północnej Dalmacji o dobrze notowanej dokumentacji. Pozostałe zbiory dotyczą kultury materialnej, narzędzi pracy, zwyczajów i wierzeń. „Vrulje" wydane bardzo starannie na kredowym papierze, w dwuszpaltowym układzie, prezentuje czarno-białe i kolorowe ilustracje zabytków jako uzupełnienie kilku artykułów składających się na treść całości napisanej w języku chorwackim i p e ł n y m tłumaczeniu angielskim. Artykuły dotyczą różnorakiej tematyki. Tak np. Milován Gavazzi pisze o kilku etnograficznych problemach rejonu zadarskiego zastanawiając się na przykładzie trzech charakterystycznych nazw w y t w o r ó w kulturowych (litar, uris, staćel), etymo­ logicznie obcego — greckiego pochodzenia, nad drogami kontaktów i w p ł y w ó w oraz kulturowych zapożyczeń. Na te tereny mogły one dotrzeć drogą morską (przez Adriatyk), za czym przemawiałby fakt, że w y s t ę p o w a n i e tych elementów nie po7 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE twierdza się wzdłuż wschodniego wybrzeża oraz, że elementy kulturowe, które z basenu Morza Śródziemnego przedostają się na wschodnie wybrzeże Adriatyku, po większej części nie docierają w rejony zaplecza dynarskiego ani w dynarską dalmatyńską Zagorę. Mogły też dotrzeć drogą kontynentalną za pośrednictwem bałkańskich w a ł a c h ó w (arumunów), których wprawdzie nie ma na tych terenach, lecz istnieją ślady podobnie uprawianej gospodarki pasterskiej po tutejszych wsiach, co wskazuje na kulturowe i j ę z y k o w e w p ł y w y greckie na całym p o ł u d n i o w y m Bałkanie. Wreszcie trzecia droga mogła prowadzić także lądem przez przybyszów dynarskich (szczególnie od X V w.) z południowego wschodu z Czarnogóry i okolicy podległej od dawna w p ł y w o m greckim. Obce także kulturowo są ślady techniki garncarskiej z Velog Iža. Swoje zainteresowania genetyką etniczną autor ujawnia i w innym artykule p o ś w i ę c o n y m wschodnioadriatyckim pieśniom ś p i e w a n y m przy zgniataniu i mieleniu oliwek. Muzykologa może także zainteresować artykuł Andrija Stojanovica o adriatyc­ kiej lirze występującej niegdyś na wyspie Silba, na której nikt już dziś nie potrafi zagrać, a której jedynie dwa zachowane okazy znajdują się w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze i Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu. Największa część „Vrulje" zawiera opracowania Olgi Ostrić. Pierwsze z nich jest na temat zwisających metalowych ozdób przypinanych przez kobiety do warko­ czy. Ze względu na formę można je podzielić na trzy grupy: 1) blaszka o kształcie półksiężyca z pięcioma łańcuszkami i drobnymi wisiorkami; 2) w postaci nanizanych monet i innych metalowych ozdób na skórzanym rzemyku lub mocnej nitce, po­ przedzielane metalowymi naparstkami; 3) na kształt łańcuszkowatych w i s i o r k ó w z monet, metalowych blaszek, naparstków, nicianych chwastów z obydwu k o ń c ó w długiej witki, którą zakłada się na szyję i w połączeniu ze splotami puszcza wolno. Wszystkie wspomniane ozdoby charakterystyczne są dla ubioru typu dynarskiego; poza zdobniczą funkcją miały także magiczne znaczenie, ale o tym autorka już nie pisze. Kolejny natomiast jej artykuł poświęcony jest ozdobnej fibuli špijuda używanej w stroju kobiecym, w postaci zwisającej na igle do zapięcia metalowych wisiorków, monet i filigranowych guzów. W rzędzie o podobnej treści opracowań umieścić trzeba także o m ó w i e n i e na podstawie zbiorów innej ozdoby stroju kobiecego, tzw. szkaplerza „Matija" z ele­ mentami dekoracyjnymi, na które składają się kolorowe oczka z kamieni i korali, metalowe grawerowane i wytłaczane o ozdobnych kształtach blaszki oraz kolorowe w e ł n i a n e i jedwabne nici. Następny artykuł tejże autorki poświęcony jest haftom i motywom zdobniczym wyszytym na sukmanach i sukniach kobiecych. Wykonane są przeważnie w e ł n i a ­ nymi nićmi na sukiennym podkładzie, a charakterystyczne elementy zdobnicze w postaci esownic, wąskoramiennych gwiazdek, spirali, iksów, wykonane po większej części ściegiem łańcuszkowym, zakomponowane są w kwadracie lub prostokącie powtarzając się rytmicznie w ciągu pasowym. Wielość tych z e s t a w ó w ilustruje sadak Chorwatek z północnej Dalmacji, tj. długa kamizela z samodziałowego sukna, o podobnych jak poprzednie elementach dekoracyjnych. W omawianym numerze „Vrulja" znajduje się jeszcze artykuł Zdenki P a l ć i ć o hodowli owiec na wyspie Pag omawiający miejsce wypasu, schronienie pasterza, ubiór pasterza, znakowanie owiec, parzenie się owiec, w y r ó b sera i strzyżenie, nadto krótki przyczynek do studiów nad zapustnymi zwyczajami na temat obrzędo­ wych masek z Oliba, podany przez Andrija Stojanovica. �ARTYKUŁY 271 RECENZYJNE I RECENZJE Jak wynika z przyczynkarskiego charakteru opublikowanych artykułów wy­ dawnictwo nie jest nastawione na bardziej syntetyczne opracowania, lecz na publikowanie materiałów w formie poszerzonego i w miarę możliwości udokumento­ wanego katalogu naukowego zabytków. Bez wątpienia miałoby większą wartość, gdyby zapowiadało omawianie pełnych, zwartych kolekcji znajdujących się w zbio­ rach tegoż muzeum, a nie wybiórczo, ze w z g l ę d u na ciekawsze czy bardziej osobliwe, pojedyncze okazy. Zbiory muzealne są cennym źródłem w opracowaniach różnego typu i dokładny zestaw kolekcji z możliwie wyczerpującą dokumentacją może być niezwykle przydatny do badań porównawczych i genetycznych. Barbara Bazielich A B O R I G I N A L M A N A N D E N V I R O N M E N T I N A U S T R A L I A , Editors D. J . Mulvaney i J . Golson, Australian National University Press, Canberra 1971, s. 389, mapy, ryciny, tabele, wykresy. W okresie między październikiem i grudniem 1968 r. odbył się w Australian National University cykl seminaryjny poświęcony środowisku naturalnemu Australii i działającemu na tych obszarach człowiekowi od chwili zaludnienia kontynentu \ Efektem tego seminarium, na którym wygłosili referaty reprezentanci wielu dyscyplin nauki (24 uczonych; specjalności: archeologia, etnologia, lingwistyka, an­ tropologia, genetyka, demografia oraz geomorfologia, biologia, ekologia i klimato­ logia), jest książka wydana przez D. J . Mulvaneya i J . Golsona , aktywnych uczest­ ników seminarium. Jest ona dobrym przykładem badań interdyscyplinarnych. Zagadnienie znaczenia środowiska i jego w p ł y w u na proces kształtowania się modelu życia, gospodarki i działalności kulturotwórczej człowieka jest niezmiernie interesujące i dające o sobie znać szczególnie wtedy, gdy rozpatruje się je w związku z tak zwanymi kulturami prymitywnymi, prostymi. W omawianym przypadku asumpt do szerokiego rozpatrzenia roli, jaką odegrało środowisko naturalne w kształ­ towaniu się kultur plemiennych dały powolność procesów ewolucyjnych, niemal niewidoczne zmiany w sposobach gospodarowania i stabilność poziomu kulturo­ wego, jaką obserwuje się od tysiącleci u rodzimej ludności Australii. Książka składa się z 25 artykułów; są to zarówno prace rekonstrukcyjne, jak i klasyfikacyjne oraz porównawcze. Jakkolwiek ich przedmiotem jest przede wszystkim Australia, to jednak już niektóre tytuły opracowań świadczą, że „ucie­ kano" także poza kontynent, aby pełniej omówić niektóre problemy. A w i ę c , są opracowania dotyczące np. prahistorii wyspy Timor (I. C. Glover, Prehistorie Research in Timor) lub Nowej Gwinei (J. P. White, New Guinea and Australian Prehistory: the „Neolithic Problem"), nie m ó w i ą c już o Tasmanii co jest zupełnie zrozumiałe. Wyspy Sundajskie (Timor) i Nowa Gwinea leżą w najbliższym sąsiedztwie Australii, na szlaku migracyjnym pierwotnej ludności, która przybyła 2 3 1 Człowiek dotarł na kontynent australijski w końcu epoki plejstoceńskiej w okresie lodowcowym (jak stwierdzają znaleziska z wykopalisk archeologicznych około 30 tys. lat p.n.e.). Znani naukowcy z A N U (Australian National University). D. J . Mulvaney, archeolog i historyk, opublikował szereg prac z zakresu archeologii Australii i hi­ storii ludności tubylczej. J . Golson, profesor archeologii, ukończył w y d z i a ł arche­ ologii i historii na Uniwersytecie w Cambridge, prowadził badania wykopaliskowe w Australii i na Nowej Gwinei. Brak tzw. „rewolucji neolitycznej" na tym kontynencie. 2 3 �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tubylców australijskich w porównaniu z innymi wyselekcjonowanymi grupami spoza Australii (tubylcy z Nowej Gwinei, Ainu, Wedda). Autor po przeprowadzonych analizach dochodzi do następującej konkluzji: tubylcy Australii są genetycznie heterogenicznym zbiorem ludności. Niejednorodność wynika najprawdopodobniej z 3 powodów: 1) z działającego dryftu genetycznego w m a ł e j izolowanej i wykrzyżowanej populacji, 2) z powstawania i rozprzestrzeniania się mutacji i 3) z mie­ szania się genów z różnych grup. S p r a w ą pochodzenia dzisiejszych rodowitych mieszkańców Australii zajmuje się A. G. Thorne. W swojej pracy pt. The Recial Affinities and Origins of the Australian Aborigines omawia aspekty porównawczej osteologii tubylców żyjących i kopalnych. Autor przeprowadza dokładną analizę argumentów rzeczników dwóch skrajnych teorii o pochodzeniu rodzimej ludności Australii: teorii hybrydyzacji i homogeniczności. Jeden z uczonych, którzy podtrzymują tę ostatnią hipotezę, A. A. Abbie, wyraził się doić znamiennie obstając przy swojej teorii. Stwierdził, że T a s m a ń czycy są Melanezyjczykami i nigdy na kontynencie australijskim nie mieli b y ć . Pracę zamyka esej jednego ze w s p ó ł w y d a w c ó w tej książki D. J . Mulvaneya (Aboriginal Social Evolution: A Retrospective View). Zawiera on rozważania nad „starożytnością" kultury australijskich plemion. Australię nazywano przecież „ m u ­ zeum żyjących kultur kopalnych". Autor przytacza szereg wypowiedzi luminarzy nauki o człowieku i jego kulturze, dotyczących prymitywności kultur australij­ skich. Na przykład, Baldwin Spencer m i a ł wyrazić się o Tasmańczykach, że są żyjącymi reprezentantami paleolitycznego człowieka, a Australijczycy to relikt wczesnego dzieciństwa ludzkości (Tasmanians as living represenattives of palaeolit­ hic man and the Australians as a relict of early childhood of mankind, s. 371). Ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie wszystkie opracowania zostały tutaj omówione, z tego też powodu spis t y t u ł ó w pozostałych rozpraw pozwoli na pełne zapoznanie się z treścią tej pozycji: J . H. Calaby, Man, Fauna, and Climate in Aboriginal Australia; J . Golson, Australian Aboriginal Food Plants: Some Ecological and Culture-Historical Implications; Nicolas Peterson, Open Sites and the Ethnographic Approach to the Archaeology of Hunter-Gatherers; J . P. M. bong, Arid Region Aborigines: The Pintubi; Diane E . Barwick, Changes in the Aboriginal Population of Victoria, 1863-1966; D. T. Tryon, Linguistic Evidence and Aboriginal Origins; Robert Edwards, Art and Aboriginal Prehistory. Niemal każde opracowanie w tym zbiorze zawiera mapy, diagramy, wykresy itp., które są bardzo pomocne w odczytaniu całości. Tak jak praca „Australian Aboriginal Anthropology" jest jednym z podsta­ wowych monograficznych opracowań dotyczących przejawów życia społecznego tubylców australijskich, tak ta pozycja — starannie wydana i poparta szeroką bazą źródłową — stanowi podstawowe kompendium wiedzy o przeszłości australijskiej» 8 9 Adam 8 Paluch Jest to wyraźnie przeciwny pogląd do tego, jaki głoszą rzecznicy teorii hyb­ rydyzacji, a dokładniej trójhybrydyzacji, której twórcą jest amerykański antro­ polog J . B. Birdsell. Hipoteza ta zakłada migrację trójfalową zróżnicowanej pod w z g l ę d e m antropologicznym ludności na kontynent australijski, przy czym pierwszą falę stanowić miała ludność tasmanoidalna, która dotarła do dzisiejszej Tasmanii przeszedłszy cały Sahul band, z północy na południe. Australian Aboriginal Anthropology, ed. Ronald M. Berndt, Australian Instytute of Aboriginal Studies, The University of western Australia Press, Perth 1970, s. 341. T a praca, podobnie jak w y ż e j recenzowana, jest także rezultatem sympozjum, które odbyło się w Canberze w maju 1968 roku. Organizatorem tego spotkania był Australian Institute of Aboriginal Studies. 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 275 RECENZJE A. T R E I C H E L , Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgesehichte im Dobriner Land, Braunschweig 1969, ss. 320, 24 nlb. des Deutschtums Ziemia dobrzyńska nie doczekała się dotąd większych opracowań etnograficz­ nych. Z końcem ubiegłego stulecia o ludzie ziemi dobrzyńskiej pisał A. P e t r ó w , nieco materiałów do etnografii Dobrzyniaków daje O. Kolberg . Zgodnie z ó w c z e s ­ nym nastawieniem obaj ci autorzy bardzo pobieżnie traktują dziedzinę kultury materialnej, a z dziedziny kultury duchowej i społecznej omawiają tylko niektóre zagadnienia. Niewiele nowego wnosi opublikowany już po wojnie w pracy zbiororowej Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej artykuł R. Kukiera . Jest to praca niewielka, a przy tym kompilacyjna, oparta prawie w y ł ą c z n i e na dawnych publikacjach. W tej sytuacji każda nowa praca na temat kultury ludowej tego regionu budzi za­ interesowanie, nawet w ó w c z a s , gdy obejmuje ona tylko część ludności zamiesz­ kującej do 1945 roku ziemię dobrzyńską, mianowicie niemiecką mniejszość naro­ dową. Jak wiemy, ludność niemiecka osiedlała się tam począwszy od X I V w. aż po koniec X I X wieku. Większość kolonistów niemieckich przybyłych na ziemię do­ brzyńską w 2 połowie X I X w. i do 1939 roku nie zdążyła z a s y m i l o w a ć się z lud­ nością polską. Zachowali oni s w o j ą odrębność w y z n a n i o w ą i językową, podtrzy­ m y w a n ą nb. przez istniejące w Polsce międzywojennej nacjonalistyczne organi­ zacje mniejszości niemieckiej. W 1945 r. opuścili oni nasz kraj. Jednym z nich był A. Treichel ze wsi Starorypin w pow. rypińskim, nauczyciel najpierw w po­ bliskiej wsi Somsiory, a później kierownik niemieckiej szkoły powszechnej w Zgie­ rzu, autor omawianej książki. Do zebrania materiałów etnograficznych z rodzinnych stron n a m ó w i ł Treichela jego były uczeń Albert Breyer oraz K u r t Luck wydający w Poznaniu w latach m i ę d z y w o j e n n y c h serię Unsere Heimat, poświęconą kulturze mniejszości niemiec­ kich w Polsce. Praca niniejsza ma być wg autora kontynuacją wydanej w 1942 r. książki Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend . Książka, o której mowa w niniejszej recenzji, została przygotowana do druku przed 1945 r. Rękopis zaginął jednak autorowi w czasie wojny i musiał go on na nowo odtworzyć częś­ ciowo z pamięci, częściowo przy pomocy swych krewnych, którzy dostarczyli mu starych zeszytów ze zbiorami niemieckich wierszy i pieśni z omawianego terenu. Zbadanie i przedstawienie kultury ludowej mniejszości narodowej może być cennym przyczynkiem do teorii akulturacji, adaptacji, charakteru narodowego i in­ nych pokrewnych zagadnień. Dzieje się tak w ó w c z a s , gdy autor przedstawia daną grupę w zestawieniu ze społeczeństwem, w którym ona żyje i z którym się styka. Niestety jednak książka Treichela zadania tego nie spełnia. Oczywiście trudno w y m a g a ć od nieetnografa i w ogóle nienaukowca pełnego opanowania naukowego, warsztatu badawczego, dlatego do pracy Treichela musimy przykładać tę miarę, jaką się stosuje do monografii amatorskich. I w tym wypadku jednak stawia się pracy pewne wymagania, przede wszystkim obiektywizmu, rzetelności i logicz­ nego układu. Zobaczymy, jak ta sprawa przedstawia się w pracy Treichela. 1 2 8 4 1 A. P e t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego zwyczaje, mowa, obrzędy, pieś­ ni, leki, zagadki, przysłowia itp. Kraków 1878, odb. z „Rozpraw Komisji Antro­ pologicznej", Z W A K t. 2. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 41, Mazowsze, cz. 6, Wrocław— Poznań 1969, s. 3-19. W pracy zbiorowej: Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej (Materiały Sesji Popu­ larnonaukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia nad Wisłą), Toruń 1966. A. T r e i c h e l , Das Deutschtum von Rippin und Umgegend, Rippin 1942. Druck, Thorner, Freiheit, Thorn. 2 3 4 �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sądząc z tytułów rozdziałów pracę należy traktować nie tyle jako monografię całokształtu kultury ludowej, co raczej folkloru niemieckiego na Ziemi Dobrzyń­ skiej. Proporcjami w opracowaniu poszczególnych działów kultury przypomina ona owe X I X - w i e c z n e monografie Kolberga czy Petrowa. Pierwsza część pracy (s. 13131) zawiera literaturę ludową, tj. teksty pieśni, r y m ó w dziecięcych, opisy gier i zabaw oraz rymowane teksty z nimi związane, „wyliczanki", zagadki, krótkie wierszyki. Całość poprzedzona jest krótkim w s t ę p e m , w którym autor informuje o źródłach pozyskania wymienionych tekstów. Niektóre z nich, szczególnie pieśni, znał od swojej matki, rodzeństwa, inne zostały zaczerpnięte z rękopiśmiennych zbiorków rodzinnych, o których była mowa w y ż e j . Niektóre z cytowanych pieśni poznał autor za pośrednictwem niemieckiej ewangelickiej szkoły w Rypinie, do której uczęszczał. Pieśni zostały podzielone na: 1) pieśni poważne, 2) pieśni wesołe, 3) kołysanki i inne pieśni dziecięce. Jest to materiał niewątpliwie ciekawy dla folklorysty, mogący posłużyć do ana­ lizy porównawczej z polskimi tekstami z tych terenów o podobnym charakterze, do wykrycia ewentualnych oddziaływań. Część druga (s. 132-313) poświęcona jest zwyczajom: a) rodzinnym (Im Lebenslauf, s. 163-194), b) dorocznym (Im Jahreslauf, s. 163-194), c) różnym (Verschiedenes, s. 194-259), a także tekstom literackim, jak życzenia (Patenbriefe, Glückwünsche, s. 259-268), przysłowia i porzekadła (Sprichworter, Redensarte, s. 268-291), wreszcie wyrażeniom i s ł o w n i k o w i gwarowemu (Ausdrücke, Plattdeutshe Ecke, s. 291-313). W rozdziale poświęconym zwyczajom rodzinnym omawia autor tok życia na wsi poczynając od urodzin, chrzcin, poprzez zwyczaje związane z dzieciństwem, naukę w szkole, zajęcia dzieci w gospodarstwie, obrzęd konfirmacji, przygotowanie do małżeństwa, wesele, zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem. Przy każdym z tych zwyczajów omówione zostały dotyczące ich wierzenia i przesądy. Wiele z nich jest identycznych z polskimi, o czym jednak autor nie wspomina. Protestancki rok obrzędowy jest uboższy w folklor od katolickiego. W związku z tym w opisie Treichela dominują różne ceremonie kościelne, przytaczane są teksty modlitw, pieśni kościelnych itp. Niektóre zwyczaje doroczne, jak smażenie pączków we wtorek zapustny czy dyngus wielkanocny, są identyczne jak u Pola­ ków. W rozdziale tym podkreśla zresztą autor pewne różnice zwyczajowe przema­ wiające jego zdaniem na niekorzyść katolickich Polaków. Oburza się, że wychodzą oni do pracy w polu w W. Piątek, choć na ogół nie zachodzi w tym czasie konieczna potrzeba pośpiechu w pracach rolnych . Robią to nawet wówczas, gdy pogoda jest wybitnie niesprzyjająca. W W. Sobotę, zamiast z a c h o w y w a ć się z pobożnym skupieniem, czynią zamieszanie biegnąc do kościoła ze święconym, strzelają z pe­ tard w Wielką Niedzielę. W tym rozdziale omawia również Treichel cykl prac rolnych i zwyczaje agrarne, jak również terminy zaczynania i kończenia pewnych prac. Rozdział zatytułowany „Różne" liczy 65 stron. Nic w i ę c dziwnego, że zamiesz­ czone w nim dość liczne działy kultury zostały potraktowane pobieżnie. Stosunkowo najbardziej szczegółowo omówiono pożywienie, przy czym wymienia tu autor szereg potraw identycznych z naszymi, których nazwy zdają się przemawiać za zapożycze­ niem ich od Polaków, jak: zacierki (Satchirken), placki-bugaje, kluski (Klosse), barszcz (Bartsch) itp. (s. 196-200 n.) Opis zagrody i budynku mieszkalnego jest 5 5 W niektórych częściach Polski istnieje przesąd, że gdy rozpocznie się jakąś pracę w Wielki Piątek, wszystko będzie się wiodło. Być może i w rypińskim mamy do czynienia z takim wierzeniem. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 277 niezbyt dokładny, m o ż e m y jednak zorientować się z niego, że nie było większych różnic między zagrodą niemiecką a zagrodami ludności polskiej spotykanymi przez nas na tym terenie. Podobnie, jak domy Polaków, domy niemieckie wznoszone były przeważnie z drzewa i kryte słomą. Nieco szerzej omawia autor lecznictwo ludzi i zwierząt, w którym — podobnie, jak u nas — praktyki magiczne odgry­ w a ł y dużą rolę. Omówienie w i e r z e ń ogranicza się do pewnych opowiadań związa­ nych z wiarą w duchy, diabły i sny. Nic szczególnego nie wnoszą rozdziały poświę­ cone życiu towarzyskiemu i pomocy sąsiedzkiej, gdzie m ó w i się o gościnności, stosowanych formach grzecznościowych itp. W dalszych rozdziałach przytacza autor teksty życzeń, jakie rodzice chrzestni ofiarowywali wraz z datkiem pieniężnym na chrzciny swym chrześniakom, tzw. Patenbriefe , życzenia imieninowe, porzekadła, przysłowia, przepowiednie pogody, wreszcie najważniejsze cechy gwarowe, słowniki w y r a z ó w gwarowych. Jak z tego widzimy, układ rozdziałów nie jest zbyt logiczny. Niewiadomo dla­ czego literatura ludowa została rozbita przez inne działy kultury. Ponadto mate­ riały nie zostały zebrane w trakcie systematycznych badań terenowych. Autor redagując pracę po raz drugi opierał się w dużej mierze na w ł a s n e j pamięci. Jest to w ł a ś c i w i e wspomnienie tej kultury, z jaką autor zetknął się w młodości w swym domu rodzinnym i ten charakter wspomnieniowy dominuje w pracy. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że zatracił się w tej książce obiektywny charakter rzeczywistości. Autor przedstawia s w ą rodzinę jako w y i z o l o w a n ą i obcą w morzu ludności polskiej. Rodzina Treichelów była jedyną rodziną niemiecką w Starorypinie, krewni ich mieszkali w Rypinie i w okolicznych wioskach. Porównanie k u l ­ tury niemieckiej z polską spotyka się tylko w ó w c z a s , gdy mają one przemawiać na niekorzyść ludności polskiej. J a k jednak wynika z relacji zebranych przeze mnie od starszych informatorów ze Starorypina, Treichelowie znali dobrze język polski, żyli w dobrych stosunkach ze swymi polskimi sąsiadami i często się z nimi kon­ taktowali. P e w n ą barierę stanowiły zapewne różnice wyznaniowe trwające na ogół dłużej niż różnice języka, ale i one nie były zaporą nie do przebycia. Bardzo nieprzekonujące są również przykłady rzekomej wyższości kultury nie­ mieckiej nad polską. Są to przeważnie odosobnione fakty gorszego gospodarowania P o l a k ó w czy niedostatku w rodzinach polskich. I tak pisze autor, że ojciec jego. kupił gospodarstwo od Polaka w stanie opłakanym i dopiero ciężką pracą i gos­ podarnością doprowadził je do rozkwitu (s. 17-18). J a k wynika z relacji mieszkańców Starorypina, jest to prawda, trzeba jednak dodać, że gospodarstwo to stanowiło własność rządcy z majątku nb. z pochodzenia Niemca, który w nim ani nie miesz­ kał, ani nie gospodarował. Przedstawiając złą sytuację szkolnictwa polskiego (s. 138) w latach przed I wojną ś w i a t o w ą i niechęć rodziców do posyłania dzieci do szkół nie zwraca uwagi na fakt, że były to ziemie znajdujące się w ó w c z a s pod zaborem rosyjskim, n a których, przynajmniej po wsiach, egzystowały, i to nie wszędzie, tylko szkoły ro­ syjskie. Dowodem żenującej nieznajomości historii Polski jest wreszcie twier­ dzenie autora, że najlepiej pod w z g l ę d e m gospodarczym stała Polska za rządów królów saskich, czego wyrazem miało b y ć porzekadło „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa". 6 6 Podobne kartki z życzeniami w ozdobnych pudełkach ofiarowywali rodzice chrzestni swym chrześniakom w Wielkopolsce, zob. Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, praca zbiorowa, Poznań 1967, s. 115, 121. Od tradycyjnego daru k u m ó w dla dziecka noszą one n a z w ę wiązanek. Zwyczaj ofiarowywania kartek z życzeniami jest jednak w naszej kulturze n i e w ą t p l i w i e pochodzenia zachodniego. �278 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Z różnych wzmianek i wtrąceń autora zdaje się w y n i k a ć , że nie znalazł on sobie miejsca także w swej starej ojczyźnie, do której powrócił jako Niemiec. To jego wyobcowanie tłumaczy może do pewnego stopnia jego rozgoryczenie i wrogą postawę wobec tych, których dawniej za w r o g ó w nie uważał — swych dawnych towarzyszy zabaw i sąsiadów ze starorypińskich łągów. Zastanawia jednak, że książka powstała w tych samych latach, gdy jak wynika z relacji informatorów ze Starorypina, toczyła się między nimi serdeczna korespondencja. Miejmy jednak nadzieję, że tego rodzaju patologiczna postawa jest zjawiskiem ginącym wśród dzisiejszych N i e m c ó w . Teresa M. W. K R I U K O W , Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija Moskwa 1972 ss. 328, Instytut Etnografii A N Z S R R . i Karwicka zakonomiernosti), Książka Kriukowa wydaje się sygnalizować nowy etap w kształtowaniu pro­ blematyki radzieckich badań etnograficznych, a mianowicie intensyfikację zaintere­ sowania systemami pokrewieństwa. Temat ten, stanowiący tak w a ż n y dział wiedzy o społeczeństwach ludzkich, znajdował się przez czas dłuższy na marginesie, m i ­ mo świetnych tradycji reprezentowanych przez prace L . Szternberga i mimo sy­ stematycznego podejmowania go przez D. Olderoggego. Ten ostatni jednak nie potrafił swym indywidualnym w y s i ł k i e m sprawić, by radzieckie studia nad pokre­ w i e ń s t w e m zaczęły się liczyć w literaturze przedmiotu. Być może dokona tego grupa autorów wykazujących od pewnego czasu poważniejsze zainteresowanie tematem, wśród których obok Kriukowa można w y m i e n i ć M. Czlenowa czy J . Lichtenberga. Recenzowana praca próbuje nadrobić powstałe zaniedbania systematyzując podstawowe pojęcia i niektóre koncepcje stosowane w badaniach nad p o k r e w i e ń ­ stwem. Stanowi ona w ten sposób niejako wprowadzenie do tematu, niezbędne dla wielu badaczy, którzy nie mieli z nim kontaktu przez czas dłuższy. Wskutek tego część ogólna pracy, nie związana bezpośrednio z problematyką tytułową, jest dość obszerna. Nie ma ona przy tym bynajmniej w y ł ą c z n i e sprawozdawczego cha­ rakteru, gdyż niektóre zagadnienia przedstawia w sposób oryginalny, wnioski zaś płynące z analizy konkretnego materiału etnograficznego odnoszone są do potrzeb teorii pokrewieństwa. Zasygnalizowawszy tę w a ż n ą cechę pracy Kriukowa zatrzy­ mamy się niżej nad jednym w zasadzie podjętym przez nią zagadnieniem, miano­ wicie na propozycji taksonomii s y s t e m ó w pokrewieństwa, którą umownie nazwiemy klasyfikacją Kriukowa. Nie różni się ona zasadniczo od dwu poprzednio stosowanych klasyfikacji — Lowiego i Murdocka, wnosi jednak pewne nowe elementy. Jest to klasyfikacja kpnsekwentniejsza od przeprowadzonej przez Murdocka, gdyż operuje stale dwoma kryteriami: 1) linii prostej i bocznych oraz 2) płci osoby pośredniczącej (tzw. bifurkacji). Murdock tymczasem zastosował te same kryteria jedynie w odnie­ sieniu do trzech klas swojej 7-członowej klasyfikacji. Dzięki tej konsekwencji próba Kriukowa przypomina klasyfikację Lowiego i różni się od niej jedynie tym, iż obejmuje prócz generacji w s t ę p n e j również generację ego. F a k t ten stanowi o istot­ nej różnicy między dwoma wcześniejszymi oraz o m a w i a n ą próbą. Pomijamy tu mniej ważną k w e s t i ę przyjętego nazewnictwa. Ograniczając się do dwu wspomnianych kryteriów Kriukow pominął część znanych etnografii s y s t e m ó w terminologii pokrewieństwa, dla usystematyzowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 279 których Murdock uciekł się do kryteriów dodatkowych. Zabrakło m. in. odrębnego miejsca dla w a ż n y c h z teoretycznego punktu widzenia s y s t e m ó w typu Crow i Omaha. Nie należy tego uważać za w a d ę propozycji Křiukowa, gdyż żadna ze znanych typologii p o k r e w i e ń s t w a nie ma charakteru uniwersalnego i stosowana być może zależnie od potrzeby dla rozwiązywania konkretnych zadań. Z tego też jednak w z g l ę d u nie należy traktować ich jako klasyfikacji, a jedynie jako typologie. Fakt, iż Kiukow podjął próbę połączenia w swojej taksonomii charakterystyk obu generacji niosących najważniejsze informacje o systemie pokrewieństwa, spra­ wia, że jest ona w pewnym sensie uniwersalniejsza od propozycji Lowiego. W prak­ tyce jednak okazało się, iż może ona objąć tylko trzecią część znanych s y s t e m ó w z próby liczącej 529 s p o ł e c z e ń s t w (por. s. 43). Oznacza to mianowicie, że w takiej tylko liczbie społeczeństw w y s t ę p u j e zgodność typu terminologicznego w obu po­ koleniach — w s t ę p n y m i ego. Brak takiej zgodności w pozostałej, tak bardzo licz­ nej grupie, nie stał się na szczęście argumentem na rzecz porzucenia podjętej próby jako nieudanej. W istocie, dopiero od tego momentu rozpoczyna się orygi­ nalny w k ł a d Kriukowa. Autor w y s z e d ł bowiem ze słusznego założenia, że dotychczasowe typologie sta­ tycznie traktują opisywane terminologie, a tym samym i systemy pokrewieństwa. Charakteryzują one tylko część systemu obserwowaną na przykładzie sytuacji w jednym tylko pokoleniu. Tymczasem można przyjąć, że idealny model odpo­ wiadający systemowi pokrewieństwa w społeczeństwie znajdującym się w stanie r ó w n o w a g i wymaga zgodności typów w obu pokoleniach. Jej brak oznacza z a ­ chwianie tej równowagi i równa się stanowi przejściowemu, prowadzącemu do przy­ jęcia nowego typu, wspólnego dla dwu generacji. Wychodząc z założenia, że dyna­ mika rozwojowa jest tak samo prawidłowością s y s t e m ó w społecznych, jak ich chwi­ lowe ekwilibrium, Kriukow wprowadził do swej typologii obok czterech t y p ó w zasad­ niczych również pięć przejściowych. S t a n o w i ą one w sumie typologię, którą pro­ ponuje w recenzowanej pracy. W tej wersji znajduje ona pokrycie w ponad 90% analizowanych społeczeństw. Wynika z niej, że w stadium zmiany znajduje się dwukrotnie więcej s y s t e m ó w terminologicznych niż pozostających w stanie stabi­ lizacji . Można wprawdzie twierdzić, że dotychczasowe typologie czyniły m o ż l i w y m i p o r ó w n y w a n i e typów, do jakich należą terminologie w obu zasadniczych pokole­ niach. Wykonanie takiego zestawienia jest praktycznie ł a t w e dla dowolnej liczby konkretnych społeczeństw, na takim zresztą zestawieniu zbudował Kriukow swoją propozycję. Dopiero ona jednak zawiera w sobie element dynamiki i to uspra­ wiedliwia jej powstanie. Jest to w istocie model zmienności s y s t e m ó w terminolo­ gicznych, tak bardzo potrzebny w sytuacji, w której zmiana pokrewieństwa zeszła w studiach etnograficznych i etnologicznych na dalszy plan ustępując badaniom nad samą strukturą pokrewieństwa. Model ó w Kriukow przedstawia następująco (por. s. 64). Liczby arabskie oznaczają ilość społeczeństw, których terminologia pokrewieństwa zalicza się do danej kategorii. 1 2 W powyższym modelu niekwestionowalne są zbiory reprezentujące poszcze­ gólne typy terminologiczne. Trudna do podważenia wydaje się również teza, iż tzw. typy przejściowe stanowią rezultat procesu zmiany. Dyskusji może podlegać 1 Dotyczy to próby przedstawionej w pracy G . P. M u r d о с к a, Kin term patterns and their distribution, „Ethnology", 1970:2. Gdybyśmy zresztą chcieli uwzględnić sytuację jeszcze innych pokoleń, do czego mielibyśmy pełne prawo, mogłoby się okazać, że dynamika jest cechą stałą wszystkich lub niemal wszystkich s y s t e m ó w terminologicznych. 2 �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jedynie kierunek zmienności (sugerowany zresztą przez miejsce poszczególnych s y s t e m ó w w modelu), a zwłaszcza problem jego nieodwracalności. W tej ostatniej kwestii autor nie wypowiada się, ponieważ całą omówioną tu konstrukcję uważa za część składową uniwersum przekształceń ewolucyjnych kultury człowieka kie­ rującego się w s p ó l n y m i prawami. Korzystając z praw recenzenta można jednak w y s u n ą ć kilka wątpliwości pod adresem przedstawionej tu koncepcji bynajmniej nie w celu jej bezpośredniego pod­ ważania, gdyż znany nam materiał etnograficzny o przekształceniach terminologii p o k r e w i e ń s t w a daje się pogodzić z jej założeniami. Nie świadczy to jednak na jej korzyść, ponieważ jest to materiał ilościowo skąpy, ponadto odnosi się w z a ­ sadzie do jednego tylko etapu zmiany. Uzyskanie sekwencji kilku stadiów prze­ kształceń jest bowiem dla etnografa — zwłaszcza terenowego — praktycznie nie­ możliwe bez odwołania się do pisanych źródeł historycznych. Z kolei niewiele jest takich społeczeństw, któreby dawały podobne możliwości. Zatem schemat rozwo­ jowy Kriukowa jest praktycznie niezwykle trudny do zweryfikowania. Wynika to m. in. z jego konstrukcji, w której typy pośrednie odgrywają rolę buforową tak wobec zasadniczych t y p ó w terminologicznych, jak też wobec ewentualnej polemiki merytorycznej. Sprecyzowania wymaga bowiem sam mechanizm tworzenia się typu pośredniego (autor wskazuje na taką potrzebę i przyznaje, że przy obecnym stanie wiedzy źródłowej zadośćuczynienie jej jest nadzwyczaj trudne). Konieczne jest też jego zdefiniowanie, co obejmowałoby również określenie roli dwu wariantów każdego typu. Z uwagi bowiem na w y s t ę p o w a n i e dwu pokoleń rozkład cech w wersji pośredniej może przybierać postać xz lub zx. Wprawdzie dane liczbowe (por. tabl. na s. 42) wskazują na zdecydowaną przewagę jednego wariantu w każdym z typów przejściowych z w y j ą t k i e m typu I - I I I , to jednak przypadki pozostające w mniejszości również w y m a g a j ą wyjaśnienia, ponieważ operując modelami nie wolno zbyt daleko posuwać się w abstrahowaniu od materiału empirycznego. Warianty przeważające pozwalają m ó w i ć o tym, że zmiana rozpoczyna s i ę od pokolenia ego na linii I - I I oraz I I I - I V , od pokolenia zaś w s t ę p n e g o na linii I I - I V . Jednakże ilość wariantów w trybie przejściowym I - I I I jest niemal w y r ó w n a n a (w pokoleniu w s t ę p n y m 91 s y s t e m ó w charakteryzuje się typem I I I , zaś 62 typem I). Sytuacja taka stanowczo wymaga dalszego wyjaśnienia, tym bardziej że autor uważa, iż stwierdzona przez �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 281 niego wrażliwość na zmianę w pokoleniu w s t ę p n y m przy przejściu od typu I do I I I może mieć szczególne znaczenie dla badania innych społeczeństw, dla których brak materiału historycznego (s. 280-281). Wypada w tym miejscu zauważyć, że w podsu­ mowaniu książki autor przewidział przejście od typu I I I do I I wskazując, że zmiana rozpoczyna się w pokoleniu ego (s. 305), mimo iż jego model dynamiki terminolo­ gicznej (por. diagram) nie zawiera takiej możliwości. Kriukow skłania się ku traktowaniu zaprezentowanego tu modelu jako sche­ matu ewolucji s y s t e m ó w terminologicznych i odpowiadających im etapów roz­ woju s y s t e m ó w pokrewieństwa, utrzymując, że na podstawie tych pierwszych można określić w z g l ę d n y stopień rozwoju społecznego (por. s. 282-283). Odrzuca przy tym funkcjonalistyczną tezę o chronologicznej zgodności s y s t e m ó w terminologicznych z odpowiadającymi im instytucjami społecznymi (s. 283), co osłabia poprzednie założenie. Punktem w y j ś c i o w y m takiego ciągu ewolucyjnego byłby typ irokezki (I), zwany inaczej bifurkacyjno-łącznym, a w ł a ś c i w i e ta jego wersja, która jest idealnie dostosowana do symetrycznej wymiany małżeńskiej między dwoma grupami. Właściwy typ irokezki następowałby dopiero po tym typie początkowym określonym jako „australijski" (s. 225). Ponieważ autor uważa go za uniwersalny, być może należałoby go wyodrębnić w przytoczonym diagramie. Dalszy rozwój następowałby w dwu alternatywnych liniach prowadzących nie­ odmiennie do typu angielskiego (IV), czyli liniowego. Etapami pośrednimi mogą być typy hawajski (II), czyli generacyjny, albo arabski (III), czyli bifurkacyjno-boczny. W ten sposób autor wyraźnie określa swój stosunek do dawnej morganowskiej koncepcji o pierwotnym w y j ś c i o w y m charakterze typu generacyjnego („malajskiego" u Morgana) oraz do spotykanej jeszcze w etnografii radzieckiej i wśród neoewolucjonistów amerykańskich idei uniwersalności tego typu. Kriukow nie przewiduje bezpośredniego przejścia od typu początkowego do końcowego (we wspo­ mnianej próbie Murdocka w y s t ę p u j e 5 s y s t e m ó w terminologicznych łączących cechy obu tych typów, a w i ę c niejako stanowiących bezpośrednie przejście). Autor nie wypowiada się na temat tego, czy w procesie rozwoju m o ż l i w e jest ominięcie etapu pośredniego, skoro jednak schemat ma mieć walory uniwersal­ ności trudno jest przyjąć takie rozwiązanie. Wynika to również z założenia, że nierównomierność zmiany terminologicznej w sąsiadujących ze sobą pokoleniach, jest cechą stałą (s. 236-238). Materiał etnograficzny jest na tyle bogaty, że dostarcza różnorodnych przy­ kładów sprzecznych z założeniami dowolnej hipotezy. Chciałbym w tym miejscu przytoczyć dwie takie sytuacje powodowany nie złościwością, lecz potrzebą w s k a ­ zania, że nawet zamknięta i logiczna konstrukcja teoretyczna wymaga stworzenia narzędzi dla zgodnego z jej założeniami wyjaśniania niekonwencjonalnych przy­ padków. Jeden z nich dotyczy dwukierunkowego rozwoju o rozbieżnych wektorach. We współczesnej mongolskiej terminologii pokrewieństwa mamy do czynienia ze sta­ bilizowaniem się typu liniowego (angielskiego) w pokoleniu w s t ę p n y m oraz gene­ racyjnego (hawajskiego) w pokoleniu ego, przy czym punktem wyjścia jest typ bifurkacyjno-boczny (arabski). W rezultacie tworzy się typ przejściowy I I - I V odległy od wyjściowego (III) o trzy etapy. Drugi przypadek dotyczy kierunku roz­ woju odwrotnego niż to przewiduje model Kriukowa. Mapucze mieli w X V I I I w. terminologię odpowiadającą typowi przejściowemu I - I I , w początkach zaś X X w. terminologia ich należała całkowicie do typu I . s 8 Por. L . C. F a r o n, The Dacota-Omaha continuum in Mapuche „Journal of the Royal Anthropological Institute", 1961:91 cz. 1, s. 14. society, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oba te wypadki można interpretować jako rezultat chwilowego anomalnego rozwoju powracającego do stanu równowagi przewidzianej modelem Kriukowa. Mapucze mogli inicjować zmianę od typu I i do niego powrócili. Mongołowie rozwijają typ I I na poziomie generacji ego, lecz mogą powrócić do typu I I I . Taki zabieg interpretacyjny wskazuje na w s p o m n i a n ą już podwójną rolę buforową typów przejściowych. Dopóki nie będziemy dysponowali uszczegółowioną teorią wyjaśniającą przyczyny zmian w terminologii pokrewieństwa, dopóty ranga teoretyczna podob­ nych s c h e m a t ó w rozwojowych m o ż e być kwestionowana. T y m niemniej autor tych słów sam uważa, że propozycja Kriukowa jest w zasadzie przekonująca, z w y j ą t ­ kiem może hipotezy o uniwersalności początkowego etapu w postaci typu „austra­ lijskiego". Wspomnianą wyżej w y j ą t k o w ą sytuację w typie przejściowym I - I I I m o ż ­ na próbować wyjaśnić skoncentrowaniem w tym w ł a ś n i e punkcie wielu s y s t e m ó w typu Crow i Omaha, które mogą zakłócać w ł a ś c i w y obraz. W niniejszym o m ó w i e n i u pozostawiliśmy na uboczu zasadniczą część książki, mianowicie analizę przekształceń chińskiej terminologii pokrewieństwa. W p o r ó w ­ naniu z dotychczasową literaturą przedmiotu wydaje się to być najbardziej kompe­ tentna i wyczerpująca praca . Autor zadał sobie trud odtworzenia najwcześniejszych etapów tej terminologii i śledzenia jej ewolucji przez trzy tysiąclecia. Możliwość taka stwarza dla etnografa w y j ą t k o w ą okazję obserwowania historycznego rozwoju terminologii przez trzy zasadnicze etapy — od bifurkacyjno-łącznego, przez bifurkacyjno-boczny po liniowy. Podnosi to znacznie wartość tej pracy i dostarcza do­ statecznego materiału do szerszych uogólnień mających znaczenie dla studiów porównawszych, dzięki czemu książka Kriukowa nie ma charakteru partykular­ nego, lecz zalicza się do literatury o systemach p o k r e w i e ń s t w a w ogóle. Pracy można zarzucić stosunkowo małą przejrzystość w prezentowaniu samej sekwencji kolejnych etapów zmian terminologii chińskiej. T a bowiem kwestia interesuje najbardziej czytelnika, który nie chce wgłębiać się w problemy tech­ niczne zmian. T y m niemniej cały w y k ł a d prowadzony jest przejrzyście. Można też mieć do autora pretensję o to, że stosuje pojęcie „terminów klasyfikacyjnych" nie w rozumieniu morganowskim, lecz jako synonim „terminów zbiorowych", czym pogłębia tylko panujące w tej kwestii zamieszanie. Autor wytyka niektórym badaczom n i e w ł a ś c i w e rozumienie znaczenia terminów pokrewieństwa (s. 17) prze­ jawiające się w prostym ich tłumaczeniu (пр.: „lud X siostrę matki nazywa matką"). Sam natomiast w podobnej sytuacji, gdy idzie o termin zbiorowy, twierdzi, że dana relacja pokrewieństwa w ogóle nie jest nazywana (w systemach Crow i Omaha „terminy dla kuzynów przeciwległych nie istnieją", s. 40). Tamże również błędnie definiuje typy Crow i Omaha jako identyfikujące terminy dla kuzynów równoleg­ łych z terminami dla rodzeństwa, która to cecha jest dla tych typów całkowicie obojętna. Warto wspomnieć, że autor na s. 56-57 krótko charakteryzuje pewne elementy współczesnej polskiej terminologii pokrewieństwa. Potencjalnych czytel­ ników należy też uprzedzić, że drukarnia popełniła sporo omyłek w symbolach notacyjnych relacji pokrewieństwa oraz przestawiła diagramy na s. 37 i 38. 4 Sławoj 4 Szynkiewicz Na marginesie warto wskazać, że chińskiemu systemowi pokrewieństwa po­ święcony jest fragment wydanej w 1973 r. polskiej wersji Istoty kultury A. L . К r o e b e r a. Nie przedstawia on sobą niestety większej wartości (może poza krótkim postscriptum) i wydaje się, że w wyborze artykułów do polskiego wydania mógł on zostać pominięty na rzecz bardziej interesującego. �ARTYKUŁY RECENZYJNE KSIĄŻKI В i о с с a Ettore, Yanoáma. szawa 1974, ss. 407. Opowieść 283 I RECENZJE NADESŁANE kobiety porwanej przez Indian, P I W , War­ Yanoáma to nazwa grupy plemion indiańskich, tzw. leśnych nomadów zamiesz­ kujących dżungle na pograniczu Brazylii i Wenezueli. N i e z w y k ł y m dokumentem ich życia, o dużych walorach poznawczych, jest relacja kobiety, która porwana w dzieciństwie spędziła wśród nich wiele lat. E . Biocca, włoski uczony, uzupełnił zarejestrowaną przez siebie opowieść unikalnym materiałem ilustracyjnym, a we w s t ę p i e przedstawił krótko historię kontaktów z tymi mało znanymi plemionami. R.T. B i r k e t — S m i t h K a j , Ścieżki kultury, ss. 574, 113 ilustr. czarno-białych. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, „[...] jak stare są składniki kultury i jak stały się one jej częścią? [...] czy zrodziły się w środowisku, czy zostały zapożyczone? Jeśli zostały zapożyczone, to skąd?" — oto pytania, na które ma być odpowiedzią synteza kultury napisana przez znanego duńskiego badacza kultury Eskimosów. Książka ta, łącząca materiał arche­ ologiczny i etnograficzny, mająca za cel ukazanie dróg rozwoju kultury ludzkiej, wyróżnia się spośród współczesnych prac tego typu przystępnością wynikającą m. in. z jej opisowego charakteru. Stąd też nierzadko spotykamy brak precyzji, pochopne uogólnienia przy równoczesnym podziwie dla erudycji autora. Przed­ mowa do wydania polskiego i w s k a z ó w k i bibliograficzne Zofii Sokolewicz. R.T. Bylina Stanisław, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Ossolineum, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1974, ss. 234. Praca historyczna dająca obraz wybranych ruchów społeczno-religijnych w Europie ( X I I - X I V w.). Jest ona kolejnym w k ł a d e m do studiów nad reakcjami społecznymi w sytuacji kryzysu s y s t e m ó w wartości. Godne uwagi jest coraz częstsze wkraczanie n a u k o w c ó w polskich w tę trudną, ale i nadzwyczaj aktualną pro­ blematykę. R.T. E c o Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczes­ nych, Czytelnik, Warszawa 1973, ss. 307. Autor dał się już poznać polskim czytelnikom swym kontrowersyjnym Pejzażem semiotycznym. T y m razem przedmiotem analizy są poetyki, które stanowią w e d ł u g Eco model odzwierciedlający charakter kultury i obrazu świata funkcjonującego w określonym okresie historycznym. „Zamknięte i jednoznaczne dzieło artysty średniowiecza odzwierciedlało koncepcję wszechświata jako raz na zawsze ustalonego hierarchicznego porządku [...] — wielokierunkowy świat kompozycji serialnej [...1 jest bardzo bliski Einsteinowskiej wizji [...] rzeczywistości." R.T. �284 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Estudios Latinoamericanos, Instytut Historii P A N , Ossolineum, Wrocław •— War­ szawa — Kraków — Gdańsk 1974, nr 2, ss. 317. Niepewność, jaką wzbudził pierwszy numer Estudios... wydany bez oznaczenia numerycznego, rozwiał omawiany tom noszący cyfrę 2 na okładce i zawierający w z m i a n k ę redakcji, że seria będzie kontynuowana. Znajdujemy w nim następujące artykuły: J . Szemińskiego, L a insurrección de Tupac Amaru II: guerra de inde­ pendencia o revolución"?; E . Nowickiej, The Ras Tafari Movement — its Genesis and Functions; A . Posern-Zielińskiego, Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas (Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas margina­ les del siglo XX en Sudamérica); Z. M. Kowalewskiego, El café y la revolución en los valles andinos del sur del Perú. Ponadto szkic Т. Łepkowskiego o sto­ sunkach polsko-meksykańskich w latach 1934-1939, polemikę A. Posern-Zielińskiego i Z. M. Kowalewskiego w o k ó ł problemu antropologii wojny partyzanckiej, publikacje źródeł, kronikę i recenzje. R.T. Euhemer. Przegląd religioznawczy, Warszawa 1974, nr 3, ss. 187. Polskie Towarzystwo Religioznawcze, P W N , W numerze tym znajdujemy kilka artykułów wkraczających w problematykę szeroko rozumianej etnologii. Wymienić można trzy prace poświęcone kosmologii egipskiej, hetyckiej i Starego Testamentu (I. Pomorskiej, M . Popko i W. Tylocha), artykuł M. Nowaczyka, Schemat ewolucji religii Lewisa Henry Morgana oraz szkic J . J . Prawdzic-Gałęskiego, Wyznaniowo-etniczna społeczność Knorydy, poruszający zagadnienie stosunków w e w n ę t r z n y c h w prawosławno-katolickich społecznościach wiejskich na Podlasiu. ft.T. • Gonionskij S. A., Kolumbia. Istoriko-etnografiezeskije Moskwa 1973, ss. ЗЭЗ, ilustr., 1 mapa. oczerki, Izd. Nauka, Kolejna monografia z serii poświęconej krajom Ameryki Łacińskiej. Autor prezentuje panoramę dziejów Kolumbii począwszy od X V / X V I w. i kończąc na współczesnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wiele miejsca poświęcono formowaniu się społeczeństwa kolumbijskiego, problemom narodotwórczym oraz ruchom wyz­ w o l e ń c z y m i sytuacji politycznej w X X w. Każdy rozdział zaopatrzony w biblio­ grafię. R.T. G r a n e t Marcel, Cywilizacja chińska, P I W , Warszawa 1973, ss. 420, 74 ilustr. czarno-białe, 9 ilustr. barwnych, mapy w tekście. Po 44 latach od ukazania s i ę pierwszego wydania, dzięki Mieczysławowi J . Künstlerowi przyswojone zostało językowi polskiemu dzieło należące już do klasyki nauki o człowieku i kulturze. Granet, związany ze szkołą socjologiczną Durkheima, ukazuje w syntetyczny sposób historię kształtowania się cywilizacji chińskiej, zwracając u w a g ę przede wszystkim na stosunki społeczno-gospodarcze. Tłumacz dzieła napisał we wstępie: „Książka Marcela Graneta umożliwia poznanie tych istotnych e l e m e n t ó w cywilizacji chińskiej, bez których znajomości n i e m o ż l i w e jest w ł a ś c i w e spojrzenie na wiele zjawisk zachodzących w Chinach dzisiejszych". Należałoby oczekiwać na uzupełnienie tego obrazu drugim wielkim dziełem tego autora poświęconym myśli chińskiej — La pensée chinoise. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 285 RECENZJE Pracę uzupełnia bibliografia dopełniona wykazem dorobku polskich sinologów oraz indeks. R.T. G u i r a u d Pierre, Semiología, 1974, ss. 127. Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega, Warszawa Krótki zarys ogólnej teorii znaku połączony z rozważaniami nad różnymi ko­ dami — logicznymi, estetycznymi, społecznymi. Interesująca praca znanego języ­ koznawcy francuskiego rozszerzająca teoretyczne podstawy semiotyki kultury. B i ­ bliografia. R.T. Kępiński Antoni,, Melancholia, P a ń s t w o w y Warszawa 1974, ss. 340, ilustr. w tekście. Zakład -Wydawnictw Lekarskich, Rzadko się zdarza, by psychiatra łączył s w ą wiedzę fachową z głęboką refleksją filozoficzną nad człowiekiem jako istotą egzystującą na pograniczu natury i k u l ­ tury. Olbrzymie zainteresowanie pracami przedwcześnie zmarłego prof. A. K ę p i ń ­ skiego świadczy, że niezaspokojona potrzeba tego typu przemyśleń jest głęboko zakorzeniona wśród przynajmniej części społeczeństwa. Po Psychopatologii nerwic, Schizofrenii i Rytmie życia otrzymaliśmy oto kolejne dzieło, będące cennym w k ł a d e m do dorobku nauk o człowieku. Uzupełnieniem studium o melancholii jest szkic J . Mitarskiego Z dziejów melancholii, który — gdyby chcieć go klasyfikować — zaliczyć należy do dziedziny historii kultury. T a cenna pozycja wydawnicza zna­ leźć się powinna w polu zainteresowań każdego etnologa. R.T. K o m o r o w s k i Zygmunt, Tradycje 1973, ss. 226 bibl., mapy (skrpyt). i współczesność Afryki Zachodniej, Warszawa Jest to skrypt przygotowany w Studium Afrykanistycznym Uniwersytetu War­ szawskiego, noszący podtytuł: Wstęp do antropologii kulturowej regionu. Składa się on z trzech części: W pierwszej omawia autor geograficzne podstawy życia społecznego oraz przedstawia rys historyczny Afryki Zachodniej. Część druga jest charakterystyką grup etnicznych tego regionu, a trzecia przedstawia przemiany społeczno-kulturowe zachodzące pod w p ł y w e m rozwoju gospodarki, oświaty i u r banizacj i. B. M r o z e k Bogusław, Historia szawa 1973 г., ss. 507, bibl. najnowsza Azji południowo-wschodniej, Ż. K i W , War­ Książka jest przeglądem historii politycznej państw południowo-wschodniej Azji. Autor wychodzi od omówienia struktur terytorialnych istniejących w danym momencie dziejowym. Książka omawia zagadnienia szczegółowe, typowe dla jedne­ go państwa, oraz ogólne, do których przede wszystkim należą: charakterystyka ruchu n a r o d o w o - w y z w o l e ń c z e g o oraz system rządów w poszczególnych krajach, zwłaszcza typowego dla tamtego rejonu system tzw. „demokracji kierowanej". B. Z. �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Książka jest zbiorem artykułów przygotowanych w Instytucie Krajów Wschodu AN Z S R R . Pogrupowane one zostały następująco: historia, ekonomika, literatura, badania na Oceanie Spokojnym. Artykuły zawierają cały szereg nowych danych o historii i współczesnej problematyce Australii i Oceanii. T a k w i ę c omówione zostały mało zbadane dotychczas problemy dotyczące podróży Johna Cooka w pół­ nocnej części Oceanu Spokojnego. Po raz pierwszy w radzieckiej literaturze naukowej przedstawiono przemiany polityczne, ekonomiczno-spcłeczne i kulturowe w latach sześćdziesiątych naszego stulecia na Samoa, Fidżi i Tonga. Zamieszczone są także artykuły dotyczące współczesnej Australii, tj. rozwoju współczesnej literatury i k u l ­ tury oraz intensyfikacji rolnictwa. W bibliografii zostały zebrane radzieckie pozycje z lat 1959-1970 dotyczące Australii i Oceanii. B.2. Pacific Islands Year Book, ed. Judy Tudor, Pacific Publication, Sydney 1972, s. 542, mapy. Już z górą od 40 lat wznawiana jest pozycja informacyjna dotycząca wysp Oceanu Spokojnego. W styczniu 1972 r. ukazało się już 11 wydanie (pierwsze w 1932 r.) tej wartościowej publikacji. Znajdują się tam różnorodne informacje dotyczące obszaru Pacyfiku począwszy od historii, zaludnienia wysp, a skończywszy na zagadnieniach politycznych, gospodarczych, turystycznych i szeregu innych da­ nych, często w ujęciu historycznym. Praca zawiera ponadto, już w bardziej skróco­ nej formie, informacje dotyczące wysp i p a ń s t w należących do tzw. West Pacific Periphery. J a k przystało na dobre wydawnictwo encyklopedyczno-informacyjne zamieszczono tu ponad 100 map, planów wysp, regionów i miast. A. P. Panorama des sciences humaines, Paryż 1973, indeks nazwisk, ss. 667. Kolejna publikacja serii edycyjnej L e Point du Jour spotka się n i e w ą t p l i w i e z pochlebnym przyjęciem i szerokim zainteresowaniem. Przedstawiony w niej został dorobek dyscyplin tradycyjnych: psychologii i socjologii, nauki o pracy oraz ekonomii, psychoanalizy, etnologii, lingwistyki i semantyki, historii. Poszczególne części książki odnoszą się do jednej z wymienionych w y ż e j nauk. Zostały w nich zawarte wybrane teksty wybitnych przedstawicieli danej gałęzi wiedzy. I tak na przykład w części dotyczącej etnologii znalazły się prace takich jej reprezentantów, jak Levi-Strauss, Caillois, Metraux, Radcliffe-Brown, Mauss, Evans-Pritchard i inni. Z kolei socjo­ logię reprezentują m. in.: Marks, Durkheim, Weber, Parsons, Mertou, a historię: Hegel, Aron, Lukacs, Toynbee, Althusser, Panofsky, Leroi-Gourhau. Poszczególne części pracy poprzedzają komentarze pióra n a u k o w c ó w francuskich, w s t ę p zaś do całości napisał Denis Holliér, pod kierunkiem którego przygotowano całą publikację. B. Z. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpań­ skiej Ameryki Południowej ( X V I — X X го.), Ossolineum, Wrocław — Warszawa — K r a k ó w — Gdańsk 1974, ss. 227. Tak zwane ruchy społeczno-religijne to zjawisko kulturowe pojawiające się wśród wielu ludów Trzeciego Ś w i a t a w wyniku konfrontacji z ekspansją „Białych" �ARTYKUŁY RECENZYJNE 287 I RECENZJE i ich kultury. W Ameryce mają one miejsce już w X V I w. przybierając na prze­ strzeni kilku w i e k ó w różnorodne postaci oscylujące między typem ruchu religijne­ go i ruchu świeckiego. Szkicując zmieniające się tło stosunków społeczno-ekonomicznych autor omawia różne formy ruchów społecznych Indian na terenach Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii, traktując je — co warte jest szczególnego podkreśle­ nia — jako wyraz żywotności tubylczych kultur i siły witalnej tkwiącej w ich systemach społecznych. R. T. Sołodownikow ss. 399. W. G., Problemy sowremiennoj Afriki, „Nauka", Moskwa 1973, Autor pracy jest znanym radzieckim afrykanistą, dyrektorem Instytutu Afryki A N Z S R R . W swej pracy porusza on cały szereg problemów o fundamentalnym znaczeniu dla Afryki współczesnej — politycznych, ekonomicznych, społeczno-kul­ turowych. Na pracę złożyły się artykuły publikowane uprzednio na łamach czaso­ piśmiennictwa radzieckiego i zagranicznego oraz teksty w y s t ą p i e ń na radzieckich i międzynarodowych konferencjach i sympozjach dotyczących Afryki. B. T a r k o w s k a Elżbieta, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej: Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, ss. 278. Durkheim, Ż. Mauss, Trzy wymienione w tytule nazwiska sygnalizują trzy punkty zwrotne w roz­ woju francuskiej myśli kulturoznawczej. Autorka zajmuje się analizą wybranych aspektów założeń metodologicznych tych wybitnych uczonych oraz ukazuje ich dorobek teoretyczny w dziedzinie badań nad m y ś l ą pierwotną (na przykładzie ana­ lizy mitu i kategorii czasu). Jest to pierwsza praca, jaka ukazała się w Polsce, poświęcona tej w a ż n e j karcie w historii etnologii i socjologii. R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81287c2c9bdf4922da5f18230c8f8e65.pdf e4ca9f62250f6dd0e2949a947ce68aff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:794 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.221-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE P O Z N A Ń 19-20 I V 1974 R O K Podjęte szereg lat temu w ośrodku poznańskim prace z zakresu amerykanistyki etnograficznej znalazły ostatnio swój wyraz w obradach kolejnego, V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to odbyło się w Poznaniu w dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r„ a zorganizowane zostało przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej P T L i Pracownię Etnografii I H K M P A N w Poznaniu przy w s p ó ł ­ udziale Oddziału Poznańskiego P T L . W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych pokrew­ nych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. Podobnie jak poprzednie konferencje, V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne poświęcone było względnie jednorodnej tematyce, która obejmowała — w pierwszym dniu obrad — zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu — problemy for­ mowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społeczeństwach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Obrady zapoczątkował referat prof, dr M. Frankowskiej (Poznań) pt. Elementy świeckie i sakralne i ich rola w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznych na terenie Mezoameryki. Autorka w swym wystąpieniu, omawiając szerzej zagad­ nienia kształtowania się i rozwoju wczesnych form państwowości oraz ośrodków urbanistycznych na obszarze Mezoameryki, przeciwstawiła się spotykanym często w literaturze przedmiotu poglądom uznającym te ośrodki za centra religijne, a nie za w ł a ś c i w e miasta. Zdaniem prof. Frankowskiej taka jednostronna ocena roli miast prekolumbijskich nie odpowiada istocie rzeczy. Miasta te, mając n i e w ą t p l i w i e duże znaczenie jako centra religijne, pełniły także i inne funkcje, tj. administracyjne, polityczne, handlowe, mieszkalne, a w i ę c były miastami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Istniejące w i ę c poglądy na temat kształtowania się miast na obszarze Mezoameryki winny być poddane dokładnej weryfikacji na podstawie najnowszych b a d a ń wykopaliskowych. Następny referat, pt. Społeczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monu­ mentalnego, w y g ł o s i ł mgr P. Brykczyński (Warszawa), stwierdzając, iż pierwszą znaną kulturą Mezoameryki, w której obok ośrodków wiejskich w y s t ę p o w a ł y ośrodki budownictwa monumentalnego, była właśnie kultura olmecka. Autor, w oparciu o istniejące dość skąpe materiały archeologiczne i analogie z różnych ośrodków kulturowych Nowego i Starego Świata, omówił społeczną rolę tych ośrodków za­ strzegając się wszakże, że są to hipotezy, które należy traktować z dużą ostroż­ nością. Mgr Brykczyński omówił funkcje olmeckich ośrodków budownictwa monumen­ talnego; były one zarówno rezydencjami elity polityczno-religijnej, jak i ośrodkami rozwijającej się szybko produkcji rzemieślniczo-artystycznej. W zakończeniu wy­ sunął przypuszczenie, iż ośrodki te stanowiły centra odrębnych jednostek poli­ tycznych o charakterze pośrednim między strukturą plemienną i państwową. �222 KRONIKA Z kolei mgr A. Macierewicz (Warszawa) w y g ł o s i ł referat pt. Miasto inkaskie jako ośrodek władzy, w którym o m ó w i ł powstanie i ewolucją miast inkaskich, począwszy od budowy rezydencji ze świątynią słońca, aż do ukształtowania się miast o silnej władzy. Z biegiem czasu nabierały one znaczenia administracyjnego i militarnego, zwiększała się ich rola gospodarcza i znaczenie w stosunku do oko­ licznych terenów. Zaczęły p o w s t a w a ć regiony o jednostronnym systemie w ł a d z y i gospodarki, a ich centrum' stanowiło miasto. Zdaniem mgr Macierewicza w okre­ sie panowania ostatniego niezależnego' w ł a d c y Inków Wayna Qhapaq (koniec X V i pocz. X V I w.) miasta stały się rzeczywistymi ośrodkami władzy, i to nie tylko w stosunku do okolicznych terytoriów, ale w całokształcie struktury p a ń s t w o w e j Inków. Pierwszy dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ kończył komunikat red. J . Klimowicz-Osmańczyk (Warszawa) — Eksterminacja ludności Mapuche na południu Chile. B y ł o to sprawozdanie z I posiedzenia M i ę ­ dzynarodowej Komisji do spraw badania zbrodni dokonywanych przez chilijską juntę w o j s k o w ą , które odbyło się w dniach od 21 do 24 marca br. w Helsinkach. Red. Klimowicz brała udział w tych posiedzeniach, a przedstawiony materiał oparła na dokumentach opublikowanych w czasie trwania obrad Komisji oraz na zezna­ niach świadków. Międzynarodowa Komisja stwierdziła, iż w Chile odbywa s i ę obecnie planowe wymordowywanie ludności indiańskiej i Cyganów. Drugi dzień obrad V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego za­ początkował referat dr M. Paradowskiej (Poznań) pt. Rola czynników zewnętrz­ nych w kształtowaniu się instytucji wodzostwa u Araukanów (Mapucze). W refe­ racie omówiono sytuację w e w n ę t r z n ą Araukanów przed przybyciem Hiszpanów oraz rozpoczynający się w X V I w. hiszpański podbój ziem chilijskich. Opór, jaki w ó w c z a s stawiali Araukanie w obronie swej niezależności, a dalej — przeszło 300 lat trwające boje, stanowią w y j ą t k o w y przypadek w dziejach Ameryki Ł a ­ cińskiej. Nieustanne walki i pogotowie zbrojne musiały znaleźć swoje odbicie w zmienia­ jącej się z biegiem lat, na skutek tych czynników, całej organizacji społecznej Araukanów. W ramach tych przemian do najbardziej istotnych należało w y k s z t a ł ­ cenie się silnej instytucji przywódcy wojennego. T a nowa forma wodzostwa roz­ w i n ę ł a się ze w z o r ó w przywództwa plemiennego, które w okresie prekolumbij­ skim miało charakter dziedziczny. Indianie zaczęli w y b i e r a ć jednego wodza dla wszystkich plemion araukańskich, wodza o znacznej władzy i uprawnieniach w y ­ łącznie na okres walk; po ich zakończeniu wygasała też władza przywódcy wojen­ nego. Zagrożenie zewnętrzne było w i ę c decydującym czynnikiem powstania i ukształ­ towania się silnej instytucji wodzostwa u Araukanów, acz n i e w ą t p l i w i e p e w n ą rolę odegrały tu również czynniki w e w n ę t r z n e , wynikające z procesu rozpadu ustroju rodowego i tworzenia się nowych plemiennych układów społecznych. Następnie wygłoszony został referat mgr M. Posern-Zielińskiej i dr A. Posern-Zielińskiego (Poznań) pt. Przywódca charyzmatyczny w indiańskich ruchach społeczno-religijnych Ameryki Północnej i Południowej, w którym autorzy przedsta­ wili etnograficzną analizę przywództwa charyzmatycznego w ruchach społeczno-religijnych Indian obu Ameryk w okresie od X V I do X X w. W referacie o m ó w i o ­ no mechanizmy, na skutek których powstają i funkcjonują ruchy społeczno-religijne, uwzględniając w ramach tych m e c h a n i z m ó w trzy ściśle ze sobą powiązane czynniki, tj. kryzysową sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczno-demograficzną, powodującą niezadowolenie społeczne, następnie — pojawienie się przywódcy cha­ ryzmatycznego (mesjasza, proroka, wodza), który potrafi wykorzystać tę atmosferę �KRONIKA 223 i skupić w o k ó ł siebie z w o l e n n i k ó w głoszonego przez siebie programu, i wreszcie — mit, który może posłużyć przywódcy do sformułowania programu, mającego dopro­ wadzić do przezwyciężenia odczuwanych trudności. Autorzy zaprezentowali takie ujęcie, które pozwoliło im na skonfrontowanie materiału p o ł u d n i o w o - i północnoamerykańskiego, umożliwiło charakterystykę spe­ cyfiki indiańskiego przywództwa charyzmatycznego i doprowadziło do wysunięcia sugestii odnośnie do korelacji między typem przywódcy a typem ruchu, przy uwzględnieniu sytuacji kontekstu kulturowego i historycznego. Z kolei dr B. Walendowska (Poznań) przedstawiła referat pt. Przywódca sa­ kralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim. Ze w z g l ę d u na różnorodność auto­ rytetów religijnych funkcjonujących w antylskich religiach synkretycznych ko­ niecznością było ustalenie ich hierarchii oraz zakresu w p ł y w ó w i sposobów ich od­ działywania na grupę kultową. Decydujący w p ł y w na to zróżnicowanie miał przede wszystkim autorytet określonego przywódcy religijnego. Autorka rozpatrzyła cechy tego przywódcy, jego doświadczenie, zasób wiadomości, inicjatywę, przenikliwość, zdolności organizacyjne oraz podstawowe kryterium wydzielenia autorytetu, tj. charyzmat religijny przywódcy, będący oznaką szczególnej siły, z a r ó w n o rodzącej, jak i egzekwującej autorytet u innych. Dr Walendowska za podstawę materiałową dla swych rozważań przyjęła haitański kult vodu, uzupełniając go do celów porównawczych analogicznymi przy­ kładami z innych antylskich religii synkretycznych. Obrady przedpołudniowe zakończył komunikat dr E . Nowickiej (Warszawa) pt. Rola Marcusa Garveya w kształtowaniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Północnej i Środkowej, w którym Autorka przedstawiając działalność Murzyna M. Garveya dała przykład jeszcze jednego typu przywódcy o charakterze społeczno-politycznym. Działał on od 1914 r. na Jamajce, w 1917 r. przeniósł się do Nowego Yorku gromadząc w o k ó ł siebie wielu z w o l e n n i k ó w głoszonej idei. Twierdził on mianowicie, że Afryka jest ojczyzną wszystkich Murzynów, którzy w dążeniu do poprawy swego losu winni przede wszystkim w y z w o l i ć ojczyznę. Deportowany w 1928 r. na Jamajkę, M. Garvey zmarł tam w 1940 r. Obrady popołudniowe drugiego dnia V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego zapoczątkował komunikat dr M. K u l i (Warszawa) — Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny, omawiający 2-letnią działalność rewolucjonisty k u b a ń ­ skiego, który zamordowany został w maju 1935 r. przez wojska Batisty. Guiteras głosił idee antyimperialistyczne, przeciwstawiając się dominacji S t a n ó w Zjedno­ czonych nad Kubą. Następnie mgr J . Szemiński (Warszawa) wygłosił referat pt. Tupac Amaru — ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów, Z uwagi na brak materiałów, na podstawie których można by opracować s y l w e t k ę Tupac Amaru jako przywódcy,, referent g ł ó w n ą u w a g ę skoncentrował na kwestii ostatniego powstania Inków lub — jak może je określić — pierwszego powstania chłopów peruwiańskich z k o ń c a X V I I I w. pod wodzą tegoż przywódcy. Program powstania oraz jego przywódców miał tylko jedną wspólną cechę z dawnymi, XVI-wiecznymi ruchami a n t y h i s z p a ń skimi, a mianowicie — odwołanie się do dawnej niepodległości, lepszych czasów i prawowitości w ł a d z y Inków. W powstaniu tym po raz ostatni Inkowie wystąpili jako zwarta grupa, tak jak i reszta szlachty indiańskiej, w czasie bowiem jego trwania grupa ta została zniszczona bezpowrotnie. W toku powstania doszło do identyfikacji tego co chłopskie, z tym co indiańskie, oraz tego co hiszpańskie, z tym co oligarchiczne. �224 KRONIKA Ostatni referat — Radykalny przywódca chłopski we współczesne} Ameryce Ła­ cińskiej, w y g ł o s i ł mgr Z. M. Kowalewski. Zamierzeniem autora było scharaktery­ zowanie podstawowych w a r u n k ó w społecznych, które doprowadzają do ukonstytu­ owania się rozmaitych typów przywódców chłopskich we współczesnych formacjach społecznych na terenie Ameryki Łacińskiej. Chodziło o typy przywództwa tradycjonalistycznego, reformistycznego, zredukalizowanego i rewolucyjnego. Mgr K o ­ walewski omówił te cztery typy przywództwa i stwierdził, iż w ruchu chłopskim, w którym hegemoniczną pozycję uzyskuje chłopska armia powstańcza, powstaje kom­ pleksowa struktura przywództwa, przy dominującej roli przywództwa rewolucyjnego, skupionego w partyzantce. W czasie obrad w y w i ą z a ł a się ożywiona dyskusja, w której poruszono szereg pro­ b l e m ó w związanych z w y g ł o s z o n y m i referatami. Przedstawienie w pierwszej grupie referatów społecznej funkcji ośrodków urbanistycznych w prekolumbijskich re­ gionach wysokich cywilizacji włączyło uczestników Seminarium w toczącą się od lat dyskusję nad genezą i funkcją indiańskich „miast". Są one często traktowane jako odbiegający od „typowości" przypadek, który zakłóca harmonijne schematy rozwoju społecznego i skłania do rewizji poglądów na temat formowania się p a ń ­ stwa i jego ośrodków dyspozycyjnych. Wielu dyskutantów w y p o w i e d z i a ł o się na temat problemów zawartych w dru­ giej grupie referatów, poświęconych analizie mechanizmu kształtowania się i funk­ cjonowania różnych typów przywódców kierujących grupami społecznymi, które znajdują się w stadium walki o prawa i przywileje — społeczne, polityczne, et­ niczne, religijne, kulturowe i gospodarcze. Poszczególne opracowania — charakte­ ryzujące przywódcę sakralnego stojącego na czele synkretycznej sekty, przywódcę charyzmatycznego sterującego ruchem społeczno-religijnym, przywódcę militarnego kierującego zorganizowaną w a l k ą antykolonialną, indiańskiego przywódcę peru­ wiańskiego ruchu wyzwoleńczego, radykalnego przywódcę we współczesnych r u ­ chach chłopskich Ameryki Łacińskiej — umożliwiły zarówno pełniejsze zrozumienie społecznej roli wybitnej jednostki w procesie przemian tradycyjnych struktur społecznych w Ameryce Indiańskiej i Łacińskiej, jak i bardziej wszechstronną dyskusję. W czasie obrad odbyło się zebranie wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej P T L . W skład Zarządu Sekcji weszli przedstawiciele szeregu dyscyplin huma­ nistycznych z różnych ośrodków naukowych w Polsce, a prezesem ponownie wy­ brana została prof, dr M. Frankowska, która też zamknęła obrady podsumowując całość konferencji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki. Wobec tragicznych w y d a r z e ń w Chile uczestnicy V Etnograficznego Semina­ rium Amerykanistycznego podjęli u c h w a ł ę o wystosowaniu do wszystkich amerykanistów świata apelu następującej treści: „W związku z tragicznymi wydarzeniami, jakie mają miejsce w Chile od dnia 11 września 1973 г., uczestnicy V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego w Poznaniu wyrażają swój protest przeciwko polityce barbarzyńskiej represji antynarodowej i rasistowskiej junty wojskowej, której charakter ujawnia się szczegól­ nie wyraźnie na południu Chile w ludobójczej eksterminacji Indian Mapuche, będących dziedzicami najstarszych tradycji w o l n o ś c i o w y c h na kontynencie amery­ kańskim. Zwracamy się do amerykanistów całego świata o kierowanie protestów w tej sprawie na ręce Sekretarza Generalnego pana Kurta Waldheima, aby swoim auto­ rytetem, przy użyciu wszystkich dostępnych środków, położył kres ludobójstwu, którego dokonuje junta wojskowa w Chile. �225 KRONIKA Zwracamy się do amerykanistów całego świata o wykorzystanie wiedzy nau­ kowej i podjęcie wszelkich możliwych działań w obronie ludu chilijskiego, w obro­ nie Indian Mapuche". * Apel ten przesłany został m. in. także do czasopism „America Indígena" i „Current Antropology". Maria WIELOASPEKTOWE VI UJĘCIE P R O B L E M A T Y K I Paradowska GMINY seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 roku w ośrodku Z H P w Waszecie Seminarium przygotowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną OBN-u miało na celu ukazanie najważniejszych spraw wsi związanych z organizacją i fun­ kcjonowaniem gminy po reformie administracyjnej. W wygłoszonych referatach i komunikatach (socjologicznych, ekonomicznych, demograficznych, etnograficznych) ujmujących problematykę gminy z różnych punktów widzenia można było zaobser­ w o w a ć dwa nurty: nurt rozważań modelowych oraz rozważań empirycznych. Zasy­ gnalizowanie wielu problemów świadczy o ż y w y m zainteresowaniu ludzi nauki aktualnymi problemami wsi polskiej. Nie minęły jeszcze dwa lata od momentu wprowadzenia w życie reformy administracyjnej na wsi, a już przeprowadzono wstępne badania nad nowo utworzonymi gminami. Na seminarium omawiano spo­ łeczne i gospodarcze funkcje gminy, problemy demograficzne oraz sprawy związane z kulturą i oświatą w gminie. Opierano się na charakterystycznych cechach robo­ czego modelu gminy, który służył za punkt wyjścia do porównań z rzeczywistymi cechami gminy. Z mechanizmem działania gminy można jednak zapoznać się do­ kładnie dopiero po konfrontacji danych z różnych okresów. Uzyskane wyniki mają doprowadzić do stworzenia takich modeli gminy, które umożliwią wprowadzenie korzystnych zmian w jej funkcjonowaniu. Referaty i komunikaty miały charakter informacyjny i postulatywny, zabrakło referatów poświęconych wyjaśnieniu prawnych aspektów ustawy. Różnymi drogami próbowano dojść do jednego celu: do utworzenia w przyszłości realnych i pożytecz­ nych w a r i a n t ó w modelu gminy uwzględniających warunki lokalne. V/ niektórych referatach przedstawiono wyniki konfrontacji rzeczywistości z modelem roboczym, w innych z kolei wyniki analizy rzeczywistej organizacji i funkcjonowania gminy. Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny władzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowa­ nych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje realizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i organizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. Doc. dr hab W a c ł a w Piotrowski w referacie pt. Procesy kształtowania się ponadlokalnej społeczności gminy scharakteryzował w i e ś jako kategorię socjologicz­ ną. Ukazał zasady organizacji gromady. Przedstawił zmiany zachodzące w społecz­ nościach wioskowych. Stwierdził, że tradycyjne społeczności wiejskie jako takie zanikają. Wieś jako suma indywidualnych gospodarstw włączona została w makrostrukturę. Gospodarstwa wiejskie są ściśle powiązane z instytucjami i organizacjami lokalnymi, które są agendami instytucji i organizacji ponadlokalnych i centralnych. Podporządkowanie gospodarstw społeczności globalnej spowodowało zanik „ w i e j 15 — E t n o g r a f i a P o l b k a , X I X / 2 �226 KRONIKA skości". Autor w swoich rozważaniach zastanawiał się, czy w ramach innych ukła­ dów, tzn. nowo utworzonych gmin, może nastąpić integracja? W swoich rozważa­ niach doszedł do wniosku, że realizacja podstawowych funkcji gminy powinna odbywać się w oparciu o miejscowy aktyw. Działanie gminy powinno być skierowa­ ne na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W tym celu należy zwrócić szczególną u w a g ę na integrację działań w układzie poziomym, a nie jak do tej pory w układzie pionowym. Uzupełnieniem teoretycznych rozważań doc. dr hab. W. Piotrowskiego były komunikaty przedstawiające wyniki wstępnych badań nad niektórymi problemami gmin woj. łódzkiego. Omówiono miejsce i rolę wsi gminnej w układzie osadniczym gminy (mgr Jan Jogusiak), przedstawiono integracyjne funkcje bieżących planów społeczno-gospodarczych w gminie (mgr P a w e ł Starosta) oraz organizacyjne i spo­ łeczne problemy wdrażania gminnego systemu władzy i administracji (mgr Andrzej Pilichowski). Koncepcję badań nad gminami Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa P A N przed­ stawił prof, dr Dyzma Gałaj. Badania nad gminami stanowią fragment badań 0 charakterze interdyscyplinarnym do tematu: „Podstawy technicznej i społeczno-ekonomicznej rekonstrukcji wsi i rolnictwa w Polsce". Zebrany materiał ma za zadanie ukazać przeobrażenia zachodzące w strukturze społecznej wsi i w rolnictwie na tle zmian w siłach wytwórczych i w ustroju agrarnym w Polsce oraz przeobra­ żenia w świadomości i postawach ludności wiejskiej i miejskiej. Badania nad gminami mają na celu uzyskanie danych empirycznych o konkretyzacji i stopniu realizacji ogólnych założeń programowych państwa w dziedzinie socjalistycznej przebudowy wsi i rolnictwa na szczeblu gminy. Szukają odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu naczelnicy gmin oraz urzędy, organizacje i instytucje kierują procesami rekonstrukcji rolnictwa w Polsce. Zebrany materiał będzie służył poznaniu ich udziału w przybliżaniu do socjalistycznych wzorów. Przedstawiane będą okre­ sowe oceny sytuacji oraz tendencji zmian. K o ń c o w y m efektem stanie się opracowa­ nie monografii gminy w Polsce. W badaniach gmina będzie traktowana z jednej strony jako przedmiot, z drugiej zaś jako teren badawczy dla różnych grup tematycznych wchodzących w skład problemu w ę z ł o w e g o I R W i R - u . Gminy jako forma administracji p a ń s t w o w e j na określonym terenie obejmują względnie jednorodne zbiorowości ukształtowane przez tradycję. Istota organizacji wszystkich gmin jest taka sama, jednak różnią je takie cechy, jak warunki geograficzne, wydarzenia historyczne, cechy demograficzne 1 ekonomiczne. Badania nad wybranymi gminami pozwolą na uchwycenie podstawo­ wych procesów zachodzących we wszystkich gminach w Polsce. Uzyska się dane do utworzenia modeli gmin. Opracowana w przyszłości monografia gmin w Polsce będzie obejmowała: — plan społeczno-gospodarczego rozwoju gminy jako czynnik induktorekonstrukcji wsi, — strukturę organizacyjną państwa na szczeblu gminy, — poglądy ludności wiejskiej na temat funkcjonowania urzędu gminnego, instytucji i organizacji, — treść i formy współpracy naczelnika urzędu z organizacjami i instytucjami na terenie gminy, — kształtowanie się przestrzennego, społeczno-gospodarczego i kulturalnego obrazu gminy na podstawie prognozy do 1999 r. Efektem w s t ę p n y c h badań b y ł referat dr Eugenii Jagiełło-Łysiowej na temat koncepcji gminnego ośrodka kultury oraz komunikat mgr Marii Halamskiej oma- �227 KRONIKA wiający trudności napotykane przez naczelnika gminy podczas jego pracy. Referat dr E . Łysiowej zawierał wiele cennych myśli inspirujących program pracy gminnego ośrodka kultury, który powinien być ściśle związany ze środowiskiem. Działalność jego powinna opierać się na inwencji przedstawicieli społeczności oraz być zaakcep­ towana przez odbiorcę. W programowaniu działalności ośrodka kultury należałoby uwzględnić charakterystyczne cechy regionu. Dopełnieniem obrazu gminy w Polsce były referaty i komunikaty omawiające problemy gmin w woj. olsztyńskim. Omówiono społeczne i gospodarcze funkcje ośrodków gminnych (dr Henryk Dąbrowski) oraz ich perspektywy ze szczególnym zwróceniem uwagi na udział gospodarki uspołecznionej w nowej organizacji wsi (dr Jerzy Suchta). Z sytuacją demograficzną mieszkańców gmin woj. olsztyńskiego zapoznał doc. dr Mikołaj Latuch. Doc. dr Anna Szyfer przedstawiła na podstawie w y n i k ó w badań terenowych w gminie Ryn sprawę integracji kulturowej poprzez uczestnictwo jednostek w życiu społecznym. Na seminarium poruszono wiele problemów, jednak mało uwagi poświęcono kulturze w gminie. Jest to wyraźną w s k a z ó w k ą dla etnografów, aby czynnie włączyli się do badań nad kulturą w gminie oraz wykorzystując istniejące dane pomagali w organizowaniu życia kulturalnego na wsi. Małgorzata ETNOGRAFIA W PRACACH I N F O R M A C J I N A U K SPOŁECZNYCH INSTYTUTU AN Orlewicz ZSRR 1 Działalność Instytutu winna wzbudzić zainteresowanie w związku z przygo­ towaną tam informacją bibliograficzną i poszerzoną informacją o treści publikacji naukowych. Pragnę zwrócić uwagę, że jest to informacja nie tylko o pracach nauko­ wych publikowanych w Z S R R i pozostałych krajach obozu socjalizmu, ale również w innych państwach świata. Korzystający z wydawnictw Instytutu otrzymuje zatem stosunkowo pełny, uporządkowany przegląd światowej literatury z interesującej go dziedziny wiedzy . Instytut Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Institut Informacji po Obszczestwiennym Naukam, Moskwa, ul. Frunze 11) utworzony został w roku 1969' na podstawie zbiorów i zespołu pracowników działającego od roku 1918 Biblioteki 2 1 Notatkę przygotowano dzięki informacjom uzyskanym w Instytucie Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R w czasie pobytu naukowego w Z S R R w 1974 roku. Przy okazji warto w s p o m n i e ć o informacji dotyczącej prac nieopublikowanych: sprawozdań z zakończonych prac badawczych, opracowaniach analityczno-syntetycznych i obronionych pracach doktorskich oraz habilitacyjnych z krajów należących do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, przygotowywanej przez Międzynarodowe Centrum Informacji Naukowej i Technicznej (Mieżdunarodnyj Centr Naucznoj i Tiechniczeskoj Informacii, Moskwa, ul. Kuusinena 21b). Ośrodek ten zbiera dane za pośrednictwem centrów informacji naukowej w poszczególnych krajach człon­ kowskich R W P G i publikuje w „Sprawozdaniach z Prac Naukowo-Badawczych" (Riefieratiwnyj sbornik nauczno—issliedowatielskich rabot), otrzymywany przez nie­ które biblioteki i ośrodki informacji naukowej w Polsce. Dane o pracach etnogra­ ficznych zamieszczane są w serii I „Sprawozdań wydawanej od roku 1972 i z a ­ wierającej ponadto informacje o działalności badawczej w zakresie historii, filozofii, socjologii, psychologii i innych nauk społecznych. 2 �228 KRONIKA Podstawowej Nauk Społecznych (Fundamientalnaja Błbliotieka po Obszczestwiennym Naukam). Obecnie obok biblioteki, chroniącej ponad piąć milionów w o l u m i n ó w , w strukturze Instytutu pracują oddziały informacji i dokumentacji naukowej wy­ specjalizowane w poszczególnych dziedzinach wiedzy lub terytoriach: historii, filozofii i socjologii, komunizmu naukowego, ekonomii, państwa i prawa, literaturo­ znawstwa, językoznawstwa, naukoznawstwa, krajów socjalistycznych oraz Azji i Afryki. Niezwykle pożytecznymi a jednocześnie g ł ó w n y m i wydawnictwami Instytutu są biuletyny bibliograficzne z poszczególnych dziedzin wiedzy — „Nowaja ... litieratura po wychodzące co miesiąc, oraz sprawozdania z o m ó w i e n i a m i treści publikacji naukowych: „Riefieratiwnyje żurnały", ukazujące się jako kwartalniki. Zarówno biuletyny, jak i sprawozdania wydawane są -w dwóch seriach. Pierwsza z nich poświęcona jest literaturze radzieckiej, druga literaturze pozaradzieckiej. Informacje 0 literaturze etnograficznej zawarte są w sprawozdaniach i biuletynach bibliogra­ ficznych poświęconych naukom historycznym: „Riefieratiwnyj żurnał. Obszczestwiennyje nauki w SSSR. Sierija V. Istorija", „Riefieratiwnyj żurnał. Obszcziestwiennyje nauki za rubieżom. Sierija V. Istorija", „Nowaja sowieckaja litieratura po istorii, archieołogii i etnografii" oraz „Nowaja inostrannaja litieratura po istorii, a r chieołogii i etnografii". Etnografów mogą oczywiście zainteresować także niektóre inne serie biuletynów i sprawozdań, m. in. filozofia i socjologia, orientalistyka 1 afrykanistyka. Instytut wydaje ponadto bibliografie tematyczne i tematyczne zbiory sprawozdań z literatury (Riefieratiwnyje tiematiczeskije sborniki). Biuletyny bibliograficzne „Nowaja ... litieratura po istorii, archieołogii i etno­ grafii" dostarczają bieżących informacji o książkach i artykułach i zawierają, obok podstawowych danych bibliograficznych, kilkuzdaniowe adnotacje o treści pracy. Każdy z b i u l e t y n ó w serii poświęconej naukom historycznym przynosi co miesiąc informację o kilkudziesięciu pracach etnograficznych, uporządkowanych w działach tematycznych i geograficznych. Przygotowywane są one na podstawie kwerendy literatury w bibliotece Instytutu oraz w innych bibliotekach naukowych Moskwy i informują o wszystkich nowo ukazujących się pracach radzieckich i dużej części zagranicznych. Sprawozdania „Riefieratiwnyje żurnały. Sierija V . Istorija" wychodzą od roku 1972 i zawierają w każdym z k w a r t a l n i k ó w kilka dwu-, trzystronicowych o m ó w i e ń książek z zakresu etnografii. Możliwość przekazania o m ó w i e ń tylko ok. 5% publikacji pomieszczonych w biuletynach zmusza do selekcji — wyboru do sprawo* zdań prac uznanych przez specjalistów za w a ż n e i posiadających walor dyskusyj­ ności. Autorami sprawozdań z literatury są pracownicy Instytutu oraz referenci z zewnątrz, niekiedy autorzy omawianych prac. Współpracuje ich z Instytutem ponad trzystu. Biuletyny bibliograficzne Instytutu docierają do niektórych naszych w a ż n i e j ­ szych bibliotek naukowych, przy czym są to biuletyny z serii poświęconej literaturze radzieckiej. „Riefieratiwnyje żurnały", również wyłącznie dotyczące nauk społecz­ nych w Z S R R , przysyłane są, jak dotąd, tylko do trzech bibliotek polskich: Biblio­ teki Narodowej, Biblioteki P A N oraz Ośrodka Dokumentacji i Informacji Nauko­ wej P A N . Duża przydatność, wręcz niezbędność wydawnictw Instytutu w warsztacie naukowym wymaga, aby obie serie b i u l e t y n ó w i sprawozdań, zarówno radziecka, jak i pozaradziecka, sprowadzane były do wszystkich naszych w i ę k s z y c h bibliotek naukowych i ośrodków dokumentacji i informacji naukowej. Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714c1c2cf1d6923ff21134966dd7b49f.pdf 7bed8bfbc2c91b4f8ba34037b49ed4ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:867 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:797 Title A name given to the resource Ksawery Piwocki (1901-1974); Tadeusz Seweryn (1894-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek; Łopuszański, Bolesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 KSAWERY PIWOCKI (1901-1974) Istnieją ludzie, o których pisanie wspomnień bardziej niż kiedykolwiek uzmysławia naszą nieporadność wypowiadania myśli i uczuć. Wielkość dokonań Profesora dr. Ksawerego Piwockiego i rozmiar Jego cech oso­ bistych uzmysławia zarazem, jakiego formatu istnieją wzorce człowie­ czeństwa, mądrości i dobra, prawości i odwagi, stałości przekonań i gięt­ kości umysłowej, pogody ducha i pełnej romantyzmu aktywności życio­ wej, z którą w nieodłącznej parze postępują marzenia. W rozmowie przed paru laty mówił do mnie: „Nie jestem na pewno człowiekiem typowym w t y m znaczeniu, że jestem zadowolony z obranego zawodu, sama więc moja praca mnie satysfakcjonuje. A poza t y m nie nudzę się niemal nigdy, �12 J A C E K OLĘDZKI posiadam bowiem zdolność marzenia: jego odbiciem bywają moje prace drukowane. Dlatego prawdopodobnie nie są one tak naprawdę «naukowe i obiektywne» i one to chyba są dla mnie •< odpustami», które oby zostały mi odpuszczone". Profesor dr Ksawery Piwocki, człowiek niezwykłej skromności, jest autorem ponad 200 prac drukowanych, w t y m kilkunastu książek. Jedne zdumiewają erudycją, głębią przemyśleń, inne znów, na pozór nie tak zna­ komite, jak Historyczna geneza polskiej sztuki ludowej, spowodowały jedną z najdonioślejszych i twórczych dyskusji naukowych w humanistyce polskiej w latach powojennych (Wrocław 1953). Wspomniana książka jest jedyną tego rodzaju na świecie. I też dzięki niej możemy poszczycić się istnieniem w naszej nauce ugruntowanych, metodologicznie spójnych, po­ głębionych rozważań nad genezą naszej narodowej świadomości artystycz­ nej, jej wielorakich źródeł, uwarunkowań, nurtów i kierunków. Książka Profesora Ksawerego Piwockiego o historycznej genezie przyczyniła się do napisania przez innych badaczy oryginalnych rozpraw, roznieciła żywe dyskusje, ostatecznie wpłynęła na niezwykle istotne ustalenia terminolo­ giczne i faktograficznie, porządkujące w sposób zasadniczy naszą orientację o miejscu i roli naszych narodowych doświadczeń artystycznych na prze­ ogromnej mapie sztuki światowej. Ten sukces uczonego poprzedzony został niezwykle żmudną pracą wstępną. W przedwojennych rocznikach „Ludu" i „Wisły" odnajdujemy skromne jej świadectwa. Są nimi recenzje z prac poświęconych sztuce, a drukowanych na świecie. W t y m czasie Ksawery Piwocki miał na swoim koncie tylko jedną książkę, dysertację doktorską. Była to praca poświęco­ na drzeworytowi ludowemu. Była to też praca zapowiadająca zarazem Jego oryginalną, twórczą naukowo postawę badawczą. Książka znakomita. Wówczas też po raz pierwszy i chyba jedyny z taką pasją zaangażował się w dysputę polemiczną z poglądami opublikowanymi przez prof. dr. Ta­ deusza Dobrowolskiego. Na naszym gruncie naukowym był w tej polemice Ksawery Piwocki jednym z pierwszych na świecie krytyków wulgarnie materialistycznych uogólnień dotyczących możliwości sprawczych artysty, uwarunkowań dzieła sztuki charakterem tworzywa. I chyba właśnie wów­ czas narodziło się głębokie zrozumienie takich podstawowych pojęć jak „wola twórcza", „światopogląd artystyczny", „wzór", „inspiracja" czy „tradycja". Z czasem każdemu z tych pojęć czy określeń poświęci Profesor Ksawery Piwocki osobne opracowania. Przy pozornej pełnej uroku nonszalancji czy wprost swobodzie, po­ trafił nadać swym zainteresowaniom godne najwyższego podziwu zdyscy­ plinowanie. Do końca życia umiał odnajdować w zainteresowaniach mło­ dzieńczych trwałe pole zastanowień naukowych, doniosłych dla teorii sztuki, przemyśleń badawczych publikowanych w książkach i artykułach zaledwie przed rokiem, dwoma czy czterema laty. Żywym i szerokim zainteresowaniom u nas przed wojną sztuką ludo- �13 K S A W E R Y PrWOCKI wą, z czasem zyskującym i tracącym koniunkturalną popularność, umiał do końca nadać własną, doniosłą rangę intelektualną, ważną dla nauki. Był Ksawery Piwocki — jak na ogół nie często się to zdarza — do końca wytrwały i wierny najwcześniejszym swym pasjom młodzieńczym. Inni z podobnych pasji rezygnują, uznają je z czasem za /nieodpowiednie. A tymczasem w takim przedmiocie dziś rzewnym czy tracącym myszką, jakim jest sztuka ludowa, potrafił dostrzec i konsekwentnie dokonywać rozpoznań o znaczeniu teoretycznym, znaczeniu ogólnym, rozpoznań w i n ­ nych obszarach zachowań człowieka trudnych lub wprost niemożliwych. Ale genialnie odkrywczym założeniem było dla Profesora od początku Jego pracy to, do czego nauka współczesna dochodziła z wielkimi oporami, a wcześniej z fanatyczną pewnością, przez rozległe dzieje. Otóż chodzi 0 twierdzenie, że sztuka jest jedna i niepodzielna, że nie dzieli się na tak zwaną wielką i małą, a dokonania twórcze na godne i niegodne fascynacji estetycznych i dociekań badawczych. I chyba właśnie dzięki temu głów­ nie, był Ksawery Piwocki niedościgłym u nas znawcą konkretnego dzieła, znawcą odróżniającym bezbłędnie to, co wartościowe i najwartościowsze, cenne i bezcenne. Sprzyjało temu niewątpliwie wychowanie w środowi­ sku znakomitych historyków sztuki, prof. dr. Władysława Podlachy, prof, dr. Szczęsnego Dettloffa, prof. dr. Jana Bołoz-Antoniewicza, prof. dr. Mie­ czysława Gębarowicza, znajomość i przyjaźń z Władysławem Skoczylasem, Leonem Chwistkiem, Wojciechem Jastrzębowskim, Eleonorą Plutyńską 1 Heleną Schrammówną. Temu bezbłędnemu wyczuciu sprzyjała ogromna praktyka konserwatora zabytków, ale przede wszystkim Jego cechy oso­ biste, zdolność instynktownego wprost wyczucia prawdy i fałszu, tak w ideach jak w formie. Mówił: ,,[...] brak formy jest identyczny z brakiem kultury. Sądzę, że obecnie zachwianie umiejętności organizowania form współżycia jest sprawą chwilową, chyba że wierzy ktoś w spenglerowski Untergang des Abendlandes. Wydaje m i się, że hasło ochrony środowiska jest pierwszą jaskółką wieszczącą nowe czasy ładu, a więc i nowej k u l ­ tury [...], myślę na marginesie, że nauka o sztuce jako nauka o organizo­ waniu form mówiących jest nauką ważną i w humanistyce bardzo istotną [...] Jestem z zawodu «czcicielem formy», a więc i formy współżycia ludzi między sobą. Wynikły [...] bałagan obyczajowy, nieumiejętność «znalezienia się», zachowania, mówienia o sprawach osobistych, zastępowania w y ­ znań miłosnych piszczydłem z piosenkami — są na pewno nieprzyjemne. Jako niepoprawny optymista myślę jednak, że to chwilowe: wprowadzanie ładu w życie swoje i otoczenia jest głównym przywilejem człowieka; ładu — to' jest formy — także w obyczaju stosunków międzyludzkich. Dziełem sztuki jest dla mnie tylko forma «mówiaca», nie piękna, nie użyteczna, funkcjonalna itd., choć może być opatrzona niekiedy i takimi przymiotnikami [...]". Franciszek Ksawery Piwocki urodził się 19 listopada 1901 roku we Lwowie. We Lwowie również studiował, początkowo architekturę (19211 �14 J A C E K OLĘDZKI 1923 г.), następnie filozofię, obierając jako zasadniczy kierunek historię sztuki (1926 г.). W 1931 r. uzyskał doktorat. Rozprawę doktorską o pol­ skim drzeworycie ludowym pisał pod kierunkiem prof. dr. Władysława Podlachy. W 1927 roku został asystentem w Muzeum Lubomirskich we Lwowie. W latach od 1930 do 1935 był naczelnym konserwatorem zabyt­ ków okręgu lubelskiego i od 1936 do 1938 okręgu wileńskiego'. W 1938 roku mianowany został dyrektorem Muzeum Przemysłu A r t y ­ stycznego we Lwowie. Kiedy wkroczyli do Lwowa Niemcy, pracował jako bibliotekarz. Będąc jeszcze młodzieńcem walczył o niepodległość ojczyzny, w cza­ sie zaś I I wojny światowej walczył w A r m i i Krajowej, a w grudniu 1944 roku wstąpił do' I A r m i i Wojska Polskiego. Zakończył wojnę w stopniu porucznika. W 1945 roku mógł powrócić do przerwanej pracy. Zajął się problema­ mi konserwacji pełniąc funkcję zastępcy dyrektora w Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków. Prowadził wówczas energiczną akcję rewindykacji dzieł wywiezionych przez okupanta, a także kontynuował wypracowaną już przed wojną koncepcję konserwacji zabytków, łącząc szacunek dla zastanego stanu dzieła sztuki z odwagą rekonstrukcji i adaptacji. Był zdecydowanym przeciwnikiem „budowania zabytków od nowa". W 1946 roku został profesorem i kierownikiem katedry Nauk Histo­ rycznych w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W tym samym roku powołano Go na prorektora tej uczelni; był nim do 1957, a następnie od 1968 do 1971. Równolegle do swych.zajęć na Akademii poświęcał czas kierowaniu warszawskim muzealnictwem etnograficznym, będąc od 1956 do 1958 roku dyrektorem Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, a następnie Państwowego Muzeum Etnograficznego. Było zasługą Ksawerego Piwockiego zdobycie wspaniałego pałacu i jego odbudowa dla Akademii Sztuk Pięknych, ale także uzyskanie i odbudowa, po wielu latach gnieżdżenia się zbiorów etnograficznych w ruderach parku młocińskiego, obecnego mu­ zeum w gmachu Towarzystwa Kredytowego w Warszawie. Należał Profesor Ksawery Piwocki do wielu międzynarodowych sto­ warzyszeń — ICOM, CIMA, AICA — sprawował funkcje przewodniczą­ cego Komitetu Naük o Sztuce PAN i członka Rady Naukowej Instytutu Sztuki P A N ; prezesował przez wiele lat Stowarzyszeniu Historyków Sztu­ k i ; w latach 1953-1961 był profesorem historii sztuki na Uniwersytecie Poznańskim; wykładał na Uniwersytecie Warszawskim i uczył wiedzy 0 sztuce artystów; uczestniczył niezwykle aktywnie w niezliczonej ilości zjazdów i konferencji, zawsze wnosząc do nich własny, twórczy program; Współpracował z kilkoma ważnymi wydawnictwami należąc do kolegiów 1 komitetów redakcyjnych. Był nauczycielem niezliczonej ilości osób za­ interesowanych kulturą, a sztuką w szczególności. A jednocześnie wciąż pisał. Pisał w fachowych wydawnictwach, ale również w tygodnikach' czy miesięcznikach („Miesięcznik Literacki", „Współczesność", ,,Poezja", „ P r o - �K S A W E R Y PIWOCKI 15 jekt", „Estetyka"). W t y m czasie pracował również nad swymi książkami: Pierwsza nowoczesna teoria sztuki (Wrocław 1970) i Sztuka żywa (Wroc­ ław 1970). Przygotował i złożył do> druku podręcznik Historia sztuki po­ wszechnej. Był przyjacielem niezastąpionym. Pisano o N i m w „Kulturze": „Nigdy nie spieszył się. Otoczony przyjaciółmi zawsze miał czas na prowadzenie długich rozmów, którym jego poczucie humoru, ciętość sformułowań, cie­ pło i życzliwość wobec świata nadawały specjalną atmosferę niezapomnia­ nych spotkań [...]. W pełni sil twórczych odszedł człowiek, dla którego sztuka była trwałym śladem ekspresji ludzkiej, dlatego więc chciał zacho­ wać wszystkie jej przejawy chroniąc ją jako konserwator, teoretyk kon­ serwacji i muzeolog. Dlatego też wszystkim dziełom sztuki, i t y m wiel­ kim, i t y m najprostszym, poświęcał w równym stopniu swą uwagę. Tak jak poświęcał ją wszystkim sprawom ludzkim służąc zawsze radą i po­ mocą tym, którzy jej potrzebowali". Człowiek, który swoich wychowanków rozumiał, zachęcał i zawsze ce­ nił, nawet wówczas, kiedy ich myśli, wybory i decyzje życiowe były naiwne czy wprost śmieszne. Umarł Profesor dr Ksawery Piwocki 14 grudnia 1974 roku w War­ szawie. Jacek Olędzki ��„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 j TADEUSZ SEWERYN (1894-1975) Dnia 17 I 1975 r. zmarł w Krakowie prof, dr Tadeusz Seweryn, senior etnografii polskiej, wieloletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, jeden z inicjatorów etnograficznych badań terenowych, autor wie­ l u prac naukowych z różnych dziedzin etnografii i muzeologii. Pełna bibliografia prac prof. Seweryna obejmująca ogółem 464 tytuły reprezen­ tuje wyjątkowo szeroką tematykę i charakteryzuje jej autora jako czło­ wieka o bardzo różnorodnych zainteresowaniach i dużej łatwości pisania, 2 — Etnografia Polska, Х Х Д �18 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI nie pozbawionego literackiego zacięcia Obok bowiem poważnych mono­ grafii naukowych, rozpraw czy artykułów, był Tadeusz Seweryn autorem niemniej pokaźnej ilości prac popularnych, cieszących się dużą poczytnością. Etnograficzne prace Seweryna charakteryzują się przede wszystkim wnikliwością, rzucającą często zupełnie nowe światło na różne poruszane przezeń zagadnienia. W swych naukowych badaniach poświęcił się on głównie dziedzinie zupełnie dotąd zaniedbanej i przez czołowych dotych­ czasowych etnografów polskich wyraźnie nie docenianej, a mianowicie sztuce ludowej, zwłaszcza plastyce i rzemiosłu artystycznemu. Mają więc prace Seweryna w tej dziedzinie charakter niejednokrotnie pionierski. W badaniach swych nad twórczością artystyczną ludu nie ograniczał się l i tylko do opisu, ale starał się również o przedstawienie genezy i prze­ obrażeń różnych przejawów tej twórczości; interesował się tak samo tech­ niką wykonania. W pracach Seweryna spotkać można często interesujące rozważania natury metodologicznej i teoretycznej oraz nowatorskie w swo­ im rodzaju sformułowania na temat samej istoty sztuki ludowej. Niezależnie od sztuki, występuje w dorobku naukowym Seweryna także i inna tematyka. W dziedzinie ludowej kultury materialnej intere­ sował się głównie łowiectwem, w dziedzinie zaś kultury duchowej, ludo­ w ą obrzędowością doroczną. Ze wszystkich prac naukowych Seweryna przebija wreszcie jedna cecha wspólna, będąca wynikiem dwukierunkowości jego studiów, etnograficznych i plastycznych. Wszelkie bowiem sfor­ mułowania, zwłaszcza w pracach poświęconych sztuce ludowej, wyraźnie określają ich autora jako humanistę i artystę w jednej osobie. Tadeusz Seweryn urodził się 21 V I I I 1894 r. w Żabnie (pod Dąbrową Tarnowską) w rodzinie nauczyciela szkoły ludowej zrośniętej z Powiślem Dąbrowskim od wielu pokoleń. Po ukończeniu szkoły ludowej w Jeleśni (pod Żywcem), gimnazjum w Nowym Sączu oraz I V Gimnazjum w K r a ­ kowie rozpoczął w 1913 r. równocześnie studia na wydziale filozoficznym UJ oraz na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie należał do' uczniów J. Pan­ kiewicza, J. Mehoffera, W. Weissa i S. Dębickiego. Swój talent plastyczny ujawnił Seweryn już w czasie studiów, zdobywając aż 10 odznaczeń na różnych konkursach, a w 1918 r. zadebiutował dwoma drzeworytami na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Nie dane było jednak Sewerynowi spokojne kontynuowanie studiów wyższych. J u ż w 1914 r. zgłosił akces do Legionów, ale w okresie formo­ wania tzw. Polnische Wehrmacht odmówił służby w tej formacji i zde­ cydował się na ryzykowną dezercję. Schwytany przez żandarmerię austria­ cką i osadzony w obozie jenieckim w Witkowicach, został następnie skie­ rowany na front włoski. Zdecydował się wówczas na powtórną, t y m razem udaną, dezercję. Przedostał się na teren Kongresówki i rozpoczął od września 1918 r. pracę pedagogiczną w gimnazjum w Janowie Lubelskim. 1 Pełna bibliografia prac prof. Seweryna ukaże s i ę w t. 6 „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". �TADEUSZ SEWERYN 19 Tam właśnie ujawniły się po raz pierwszy zainteresowania Seweryna w dziedzinie etnografii i muzealnictwa. W niepewnej bowiem jeszcze sy­ tuacji politycznej zajął się organizacją muzeum regionalnego w Janowie, którego otwarcie nastąpiło w 1919 r. Działalność Seweryna z tym zwią­ zana przyczyniła się z jednej strony do' zebrania interesujących ekspona­ tów ilustrujących kulturę ludową tej części Lubelszczyzny, z drugiej zaś do zgromadzenia niemniej cennego materiału rękopiśmiennego opartego na wywiadach terenowych, będącego obecnie częścią składową zbiorów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W 1920 r. przeniósł się Seweryn do Państwowego' Seminarium Nau­ czycielskiego w Chełmie, gdzie główną jego zasługą była organizacja ob­ jazdowego teatru ludowego, wkrótce zaś objął posadę nauczyciela w P a ń ­ stwowym Seminarium Nauczycielskim w Tomaszowie Mazowieckim. Tam też rozpoczął na szeroką skalę działalność na polu etnografii i krajoznaw­ stwa, rozpoczął działalność pisarską i zainicjował akcję etnograficznych badań terenowych, do których wciągnął sporo swoich uczniów zrzeszo­ nych w założonym przez niego Kole Krajoznawczym. Pod jego kierun­ kiem członkowie Koła opracowali zasugerowany im przez Seweryna temat zamków drewnianych przy drzwiach. O jego poziomie naukowym świad­ czy fakt, iż praca została zakwalifikowana do druku przez Komisję Etno­ graficzną PAU (ukazała się jako pozycja książkowa pt. Zamki drewniane przy drzwiach, Kraków 1927). Przy czynnym udziale seminarzystów, członków Koła Krajoznawczego, zorganizował Seweryn w Tomaszowie Muzeum Regionalne Polskiego' Towarzystwa Krajoznawczego, do którego eksponaty gromadził drogą zbiorowych penetracji terenu, i które do dziś należy do przodujących w tematyce etnograficznej placówek regionalnych w kraju. W 1926 r. założył w Tomaszowie tygodnik regionalny „Echo Ma­ zowieckie", który w znacznym stopniu zasilał własnymi artykułami o róż­ norodnej tematyce, głównie z zakresu miejscowej sztuki ludowej, zwycza­ jów i obrzędów, gadek i opowiadań oraz historii Tomaszowa i regionu. W okresie pobytu Seweryna w Tomaszowie Mazowieckim ukazały się pierwsze jego prace naukowe na łamach takich periodyków, jak „Prze­ mysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne". Zadebiutował w pisarskiej działalności naukowej rozprawą Malarskie techniki monumentalne. Fresk („Przemysł—Rzemiosło—Sztuka", 1922, nr 2). Ponadto' w powyższym okresie ukazało się jego autorstwa szereg rozpraw poświęconych twórczo­ ści artystycznej Hucułów, jak: Fartuszki kosowskie, „Przemysł—Rzemio­ sło—Sztuka", 1924, nr 1; Huculska wykladanka w drzewie, tamże, 1924, nr 1; Kożusznictwo i torebkarstwo w Kosowie, tamże, 1924, nr 2; O sław­ nym garncarzu polskim Aleksym Bachmińskim recie Bachmatiuku, „Rze­ czy Piękne", 1925, nr 4, twórczości artystycznej Kaszubów, jak: Kaszub­ ski przemysł domowy, „Rzeczy Piękne", 1925, nr 6-8; Muzeum w checzy nad jeziorem, tamże, 1925, nr 1; Muzeum wiejskie na Kaszubach, tamże, 1925, nr 6-8; Kaszubskie złotogłowie i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", �20 BOLESŁAW ŁOPUSZANSKI 1929, czy wreszcie etnografii tego regionu, który był wówczas przedmio­ tem jego własnych badań, jak: Pasiaki łowickie, „Przemysł—Rzemio­ sło—-Sztuka", 1924, nr 4; Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, tamże, 1924, nr 3; Hafty opoczyńskie, „Lud", 1925. W 1926 r. ukazała się pierw­ sza pozycja książkowa Seweryna, O Chrystusie Frasobliwym. Figu­ ry—legendy—świątkarze, Kraków 1926, w której ukazał się wysokiej kla­ sy znawcą ludowej plastyki, dokonując interesującej analizy tej tak typo­ wej i wyjątkowo' rozpowszechnionej w ludowej twórczości, zwłaszcza rzeźbie, postaci. W dwa lata później ukazały się dwie następne jego książ­ ki, a to: Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928, wydane nakładem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, z którym Seweryn nawiązał bliską współpracę, dostarczając mu wielu eksponatów z centralnej Polski słabo dotąd w zbiorach reprezentowanej, oraz Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków 1928, wartościowe studium poświęcone ludowym obrzędom wiel­ kanocnym, wydane nakładem PAU. W latach 1924-1925 odbył Seweryn stypendialne studia zagraniczne we Włoszech i Francji, w 1926 r. został mianowany członkiem-współpracownikiem Komisji Etnograficznej PAU, zaś w 1929 r. przeniósł się na stałe do Krakowa, gdzie objął posadę nauczyciela w I Gimnazjum. 1 X I 1930 r. został powołany na stanowisko kustosza w Muzeum Etnograficz­ nym, z którego założycielem i dyrektorem Sewerynem Udzielą pozostawał od dawna w bliskich kontaktach. Odtąd zainteresowania Seweryna skon­ centrowały się przede wszystkim na etnografii ziemi krakowskiej. Rozpo­ czął intensywne badania terenowe na swym rodzinnym Powiślu Dąbrow­ skim i na góralszczyźnie, czego wynikiem były jego kolejne pozycje książ­ kowe, jak: Parzenice góralskie, Kraków 1930; Podłażniki, Kraków 1932; Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935; Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937. Od tego też okresu datuje się zainteresowanie Seweryna ludowym łowiectwem, a debiutem jego w tej dziedzinie była obszerna rozprawa Łowiectwo ludowe w Polsce, „Lud Słowiański", Dział B, 19291930, 1931, 1937, następnie zaś rozprawa Łowiectwo ludowe na Wołyniu, „Lud", 1932. Z innych jeszcze prac z tego okresu zasługują na wymienie­ nie: Technika malowania ludowych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Indy­ widualność plastyczna Wyspiańskiego, Kraków 1932; Drzeworyt współ­ czesny, „Sztuki Piękne", 1933 nr 12; Twórczość chłopa pańszczyźnianego (Jan Rak z Husowa 1820-1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938. 25 V I 1930 uzyskał Seweryn stopień doktora filozofii na UJ za roz­ prawę pt. Pokucka majolika ludowa, napisaną pod kierownictwem nauko­ w y m prof. Jana Stanisława Bystronia. W tymże roku wyjechał ponownie za granicę, do Jugosławii, Czechosłowacji i na Węgry, w celu prowadze­ nia tam badań etnograficznych, zaś w 1931 r. objął stanowisko sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. Zasługuje również na wspomnienie popularyzatorska działalność Se­ weryna w zakresie wiedzy etnograficznej, ponieważ do popularyzacji przy- �TADEUSZ SEWERYN 21 wiązywał on. zawsze dużą wagę, odcinając się konsekwentnie od pozycji gabinetowego naukowca. Był więc Seweryn autorem mnóstwa drobnych artykułów pisanych często z publicystyczną zaciętością, zamieszczanych na łamach „Kuriera Literacko-Naukowego", „Orlego Lotu", „Światowida" czy „Nowin Krajoznawczych", opracował cykl pogadanek radiowych na temat ludowej obrzędowości, prowadził wykłady ze sztuki ludowej na wakacyjnych kursach dla cudzoziemców i Polaków z zagranicy oraz w y ­ stępował jako prelegent w różnych towarzystwach kulturalnych i oświa­ towych. Nie zaniedbywał przy tym i działalności plastycznej. Jako członek Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg", a następnie „Grupy Dziesięciu" wystawiał swe prace na licznych wystawach krajowych i zagranicznych, a w latach 1929-1933 zamieszczał stałe recenzje z wystaw krakowskich na łamach „Naprzodu". W 1937 r. po śmierci Seweryna Udzieli objął Tadeusz Seweryn stano­ wisko dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ponieważ od dłuż­ szego już czasu zastępował faktycznie sędziwego' założyciela Muzeum i walnie przyczynił się do przekształcenia Muzeum Etnograficznego z pla­ cówki wyłącznie zbierackiej w placówkę naukowo-badawczą. W roku aka­ demickim 1938/1939 zorganizował praktyki . muzealne dla studentów, w czerwcu zaś 1939 r. otworzył filię muzealną pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej, przez co, nie kwestionując ogólnego charakteru Muzeum Etnograficznego, starał się eksponować etnografię tego tak bogatego i i n ­ teresującego' pod każdym względem regionu. Ostatnim osiągnięciem naukowym Tadeusza Seweryna przed wojną było przeprowadzenie habilitacji. W czerwcu 1939 r. uzyskał stopień nau­ kowy docenta na Uniwersytecie Poznańskim pod naukowym kierowni­ ctwem prof. dr. Eugeniusza Frankowskiego. Okres wojny i okupacji to nowy etap w życiu Seweryna, jak najbar­ dziej odległy od tego, czym zajmował się do tej pory. Był on bowiem członkiem władz Polski Podziemnej, czynnie zaangażowany w Ruchu Opo­ r u na terenie okręgu krakowskiego. Jako kierownik Oporu Społecznego Okręgowej Delegatury Rządu (ps. Socha), był współorganizatorem walki podziemnej na terenie krakowskiego, dając dowód, iż ziemię tę umiał nie tylko badać pod względem etnograficznym, ale również jej bronić. Rok 1945 był dla prof. Seweryna powrotem do przerwanej na pięć lat pracy naukowej. Powróciwszy na dawne stanowisko dyrektora Muzeum Etnograficznego, prowadził przez najbliższe trzy lata energiczne starania o zdobycie dla Muzeum nowego pomieszczenia odpowiadającego randze tej największej w t y m czasie w Polsce muzealnej placówki etnograficz­ nej. Starania te uwieńczone zostały powodzeniem w 1948 г., kiedy to de­ cyzją Zarządu Miejskiego stało się Muzeum pełnym użytkownikiem za­ bytkowego Ratusza na Kazimierzu, dla Seweryna zaś nastał okres w y ­ jątkowo intensywnej pracy. Obok bowiem nadzoru nad pracami adapta­ cyjnymi prowadzonymi w budynku, zajął się opracowywaniem scenariu- �22 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI szy przyszłych wystaw muzealnych, które nie miały być powtórzeniem przestarzałego już modelu przedwojennego, ale miały, w myśl jego kon­ cepcji, zawierać nową ideę opartą na założeniach materializmu historycz­ nego. Starał się bowiem Seweryn pokazać na ekspozycji muzealnej rolę i miejsce kultury materialnej i duchowej oraz sztuki ludowej w histo­ rycznym rozwoju społeczeństwa. Koncepcja ta była wówczas zupełnie nowatorska w muzealnictwie etnograficznym. Rozwinął ją później obszer­ nie w wartościowej rozprawie Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, „Lud", 1959. Okres powojenny to również dalszy etap pracy naukowej Seweryna, a najpoważniejsze niewątpliwie pozycje w jego dorobku pochodzą wła­ śnie z ostatniego trzydziestolecia. Zainteresowania jego skoncentrowały się nadal na najbliższej mu od dawna tematyce sztuki ludowej, z tym, iż wówczas zajął się głównie grafiką, ogłaszając szereg wartościowych prac z tęgo zakresu, jak: Ikonografia etnograficzna, „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", 1955, nr 6; Ludowa grafika staropolska, tamże, 1953, nr 5; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków-1970. Z innych prac z zakresu sztuki ludowej zasługują na wymienienie dwie pozycje O' charakterze teoretycznym: Roz­ droża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zarys przedmiotowy sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 5. Z innych zaś wymienić należy: Pol­ skie zabawki ludowe, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 6; Ludowa świe­ cka rzeźba monumentalna, tamże, 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, tamże, 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, oraz ponownie, w książkowym wydaniu Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. Powrócił Seweryn również do interesującego go już od dawna tematu ludowego łowiectwa, ogłaszając z tego zakresu szereg, cennych rozpraw, jak: Mechaniczna i chemiczna ludowa broń łowiecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", 1954, z. 1; Łowieckie sposoby wabienia, „Lud", 1960; Na tropach łowów prymitywnych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie", t. 1, 1966; Stępica, tamże, t. 2, 1967; Stróżykowe narzędzia łowcze, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, 1969. Oprócz tych dwóch wymienionych powyżej zagadnień będących przed­ miotem jego głównego zainteresowania, ogłosił Seweryn również jeszcze szereg prac, rozpraw i artykułów z innych dziedzin. W ramach „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" opracował Strój dolnośląski, Lublin 1950, i Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960, oraz ponadto z zakresu kostiumologii ludowej: Ubiór chłopski w Polsce (1450-1650), „Rocznik M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, 1966; Czarodziejstwo igły, tam­ że, t. 4, 1972; Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludo­ wych, tamże, t. 5, 1974. Ogłosił kilka interesujących pozycji z zakresu 1 �TADEUSZ S E W E R Y N 23 konserwatorstwa, jak: Konserwacja okazów etnograficznych, Kraków 1948; Restauracja okazów etnograficznych, Kraków 1949; Ludowe sposoby kon­ serwowania zabytków, „Ochrona Zabytków'", 1951, nr 3-4. Jego autorstwa jest obszerna monografia jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy ludowych, Jędrzeja Wawry, pt. Świątkarz—powsinoga, Warszawa 1963. Z innych zagadnień, uwzględniając tylko najważniejsze, wymienić jeszcze należy takie pozycje, jak: Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, ob­ rzędów, magii i legend, „Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 1; Technicy i wynalazcy ludowi, Warszawa 1961; Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961; Etnografia pisana przez chłopów, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 2, 1967; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, Łódzkie Studia Etnograficzne, 1967. Jako redaktor działu etno­ graficznego w Słowniku starożytności słowiańskich opracował osobiście lub jako współautor 29 haseł. Przy t y m wszystkim zaś nie zaniedbywał nigdy popularyzacji wiedzy etnograficznej, mając i w ostatnim trzydzie­ stoleciu na swoim koncie sporo różnorodnych drobnych artykułów. Zupeł­ nie wreszcie odrębną dziedziną w pisarskiej twórczości Seweryna jest, wykraczająca już poza krąg zainteresowań etnografii, historia Ruchu Opo­ r u w okresie okupacji hitlerowskiej. Liczne pozycje z tej tematyki mają w jego ujęciu charakter wyraźnie wspomnieniowy. Oprócz pracy naukowej oraz sprawowania funkcji kierowniczych w Muzeum Etnograficznym, wymienić można wiele jeszcze przejawów działalności Tadeusza Seweryna na różnych odcinkach. Należał do głów­ nych inicjatorów organizowania etnograficznych wystaw czasowych i ob­ jazdowych, i już w 1948 r. zorganizował w Krakowie wielką wystawę pt. Sztuka ludowa w Polsce, będącą pierwszym na większą skalę pokazem ludowej twórczości. W 1954 r. należał do organizatorów Ogólnopolskiej Wystawy Sztuki Ludowej w Warszawie, a ponadto zorganizował szereg mniejszych wystaw objazdowych, jak: Historia wsi polskiej, Przeobraże­ nia współczesne w sztuce ludowej, Sztuka ludu krakowskiego i in. W 1961 r. przygotował specjalną wystawę etnograficzną przeznaczoną dla zagranicy, poświęconą polskim strojom ludowym. Wystawa ta ekspono­ wana w Los Angeles spotkała się z ogromnym zainteresowaniem polonii amerykańskiej. W pierwszych latach powojennych należał Seweryn do czołowych działaczy Związku Muzeów w Polsce, z ramienia którego założył w 1948 r. „Kwartalnik Muzealny", obejmując funkcję jego naczelnego redaktora i zasilając go też własnymi artykułami. Pod patronatem Związku zorga­ nizował w dniach 3-12 I V 1948 w Krakowie ogólnopolski kurs muzeolo­ giczny mający na celu przygotowanie fachowych kadr w związku z no­ w y m i zadaniami stojącymi przed muzealnictwem polskim. Należał Seweryn do najstarszych pod względem stażu członków Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którym aktywnie współpracował jeszcze w okresie międzywojennym i odegrał istotną rolę w jegO' reakty- �24 BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI wowaniu po wojnie. W latach 1946-1961 wchodził w skład Zarządu Głów­ nego, na X X X I zaś Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem w 1956 r. objął stanowisko prezesa, które piastował przez dwie kadencje do 1961 r. W r. 1972 otrzymał członkostwo honorowe PTL jako senior etnografii polskiej. Czynnie współpracował z wydawnictwami PTL, wchodząc w la­ tach 1946-1961 w skład Komitetu Redakcyjnego „Ludu", 1949-1961 — „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", 1957-1966 — „Literatury Ludo­ wej". Ponadto w latach 1957-1967 zasiadał w Komitecie Redakcyjnym „Polskiej Sztuki Ludowej" i od 1966 r. do ostatniej chwili w Komitecie Redakcyjnym „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Do przedstawienia pełnej sylwetki Tadeusza Seweryna wspomnieć trzeba również o jego działalności społecznej, w której zasługuje na w y ­ mienienie przewodnictwo Komisji Historycznej przy W K ZSL w Krako­ wie, członkostwo Rady Okręgowej Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachod­ nich, członkostwo Komisji Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie i członkostwo Zarządu Okręgu ZBOWiD. Dnia 1 V I 1965 r. przeszedł Profesor po długoletniej pracy w Muzeum Etnograficznym w stan spoczynku, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jednak kontaktu ze swą macierzystą placówką, służąc jej stale swym bogatym doświadczeniem. Ostatnim jego publicznym wystąpieniem był udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w r. 1970 ogólnopolskim sympozjum poświę­ conym grafice ludowej, na którym wystąpił z interesującym referatem o grafice staropolskiej. Nie przerwał również pracy naukowej, a „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" zasilał do ostatniego tomu swoimi wartościowymi rozprawami. Śmierć prof. dr. Tadeusza Seweryna jest dotkliwą stratą zarówno dla etnografii polskiej, jak i dla całego muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łopuszański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df39e09646de3ca22e85279cefccd23e.pdf 758127cac3c4b15b10bd9e062dde1e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:866 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:796 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1976 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A , MARIA F R A N K O W S K A , JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Maciej K s y c k i Printed in Poland Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw 1976. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: ark. wyd. 23,50, ark. druk. 18,13 + 1 wkl., ark. form. A 24,10. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 X I 1975. Podpisano do druku 5 I V 1976. Druk ukończono w kwietniu 1976 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 2514/75 — Ł-9 — Cena zł 55.— t �SPIS TREŚCI Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Część I Lech M r ó z — Mit i myślenie mityczne Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Słowiański mit kosmogoniczny Ludwik S t o m m a — Mit Alkmeny Część 11 17 25 45 47 99 II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Asef f a A b r e h a — Formy własności ziemskiej i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu histo­ rycznym Streszczenie w j . angielskim Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w północnym Peru Streszczenie w j . hiszpańskim Ayse K u d a t - S e r t e l — Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tureckiej , 111 127 147 180 185 213 215 KRONIKA Nowy księgozbiór naukowy — Leszek Dzięgiel Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 — Jerzy Sławomir Wasilewski Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę — Leszek Dzięgiel Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu — Adam Bartosz . . Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań — Danuta Kalinow­ ska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska 237 239 241 243 249 �6 SPIS TREŚCI ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Ryszard T o m i c k i — W kręgu m i t ó w peruwiańskich . . • A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, L u b u ­ skie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz M. Pokropek, Jarmark płocki. Katalog t w ó r c ó w ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa A. Theile, Sztuka Afryki, W A i F , "Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski . A. E . Ter-Sarkisjanc. Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Lon­ gina Jakubowska ¿ M. Sużikow, G . Diemakow, Wlijanie podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz Siemja как obiekt fiłosowskogo i socjołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Ксаверий Пивоцки (1901—1974) — Яцек Олендзки Тадеуш Северин (1894—1975) — Болеслав Лопушаньски 11 17 Часть I Лех М р у з — Миф и мифическое мышление Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Славянский космогенический миф Людвик С т о м м а — МифАлькмены 25 45 47 99 Часть II Барбара О л ь ш е в с к а - Д ы о н и з я к — Социальная антропология какпредмет препода­ вания i Лешек Д з е н г е л ь — Традиционное строительство вАфганистане как пример гармонии между естественной и культурной средой Иоанна М а н т е л ь - Н е ц ь к о , Асеффа А б р е х а —Формы землевладения и социальная стратификация в эфиопской деревне. Опыт анализа в исторической трактовке Резюме на английском языке Рома К ж а н о в с к а , Анджей К ж а н о в с к и — Гончарство в долине Альто Хикама в се­ верном Перу '. Резюме на испанском языке Аисе К у д а т - С о р т е л ь —Брак путем похищения и бегства в турецкой деревне . . . Ill 127 147 180 185 213 215 ХРОНИКА Новая научная библиотека — Лешек Дзенгель О работах экспедиции Кафедры Этнографии ИИМК ПАН в Монголии в 1974 году — Ежи Славомир Василевски Африкановедческая коллекция Роджера да ла Бурде — Лешек Дзенгель Исследования по культуре цыганского населения в районе Татр —Адам Бартош . . Исследования по преображениям в сельской семье (Валерианы, Новая Гута, Скерневицкий район лодзинского воеводства) — отчет по исследованиям — Данута Калиновска, Анна Кулеша, Малгожата Новик, Ельжбета Регульска 237 239 241 243 249 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Рышард Т о м и ц к и — В кругу перувианских мифов А. Павловски, Цыгане. Исследования по преступности, Зеленая Гора 1973 Любуское Научное Общество — Лех Мруз М. Покропек, Плоцкая ярмарка. Каталог народных мастеров, участвовавших в яр­ марке народного искусства в Плоцке в 1968 — 1973 гг., Плоцкий культурный центр, Плоцк 1974 — Мария Возьнякова А. Тхеиле, Искусство Африки, Ваиф, Варшава 1974 — Марек Арпад Ковальски . . . А. Е. Тер-Саркисьянц, Современная семья у армян, Москва 1972 — Лонгина Якубовска М. Сужиков, Г. Демаков, Влияние подвижности населения на сближение наций, Алма Ата 1974 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Семья как объект философского и социологического исследования, Ленинград 1974,— Ивона Кабзиньска-Ставаж 255 270 274 276 281 283 286 �TABLE OF CONTENTS Ksawery Piwocki (1901-1974) — Jacek Olędzki Tadeusz Seweryn (1894-1975) — Bolesław Łopuszański Part 11 1T I Lech M r ó z — The Myth and Mythical Thinking A Summary in English Ryszard T o m i c k i — The Slavic Cosmogonical Myth Ludwik S t o m m a — The Myth of Alcmena 25 45 47 99 Part II Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — Social Anthropology as a Subject of Teaching Leszek D z i ę g i e l — The Traditional Building in Afghanistan as an Example •of the Harmony between the Natural and Cultural Environment . . . Joanna M a n t e l - N i e ć k o , Aseffa A b r e h a — Forms of L a n d Tenure and the Stratification of the Rural Population Ethiopia. A n Attempt at an Historical Analysis . A Summary in English Roma K r z a n o w s k a , Andrzej K r z a n o w s k i — Folk Pottery in the Alto Chicama Valley, Northern Peru A Summary in Spanish Ayse K u d a t - S e r t e l — Marriage by Kidnapping and Elopement in the Turkish Countryside Ill 127 147 180 185 215 215 CHRONICLE A New Learned Library — Leszek Dzięgiel Works of the Mongolian Expedition 1974 of the Ethnography Department of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences —• Jerzy Sławomir Wasilewski The African Collection of Roger de la Burde — Leszek Dzięgiel Researches on the Culture of the Gypsy Population in the Region Bordering with the Tatra Mountains — Adam Bartosz Changes in a Rural Family (the Villages Waleriany and Nowa Huta, the Voivodship of Skierniewice, formerly Łódź), a Research Report — Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska . . . 237 239 241 243 249 �10 SPIS TREŚCI R E V I E W A R T I C L E S AND R E V I E W S Ryszard T o m i c k i — I n the Circle of Peruvian Myths 255 A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością (The Gypsies. Studies on Delinquency), Zielona Góra 1973, Lubuskie Towarzystwo Naukowe — Lech Mróz ,270 M. Pokropek, Jarmark płocki (The Fair at Płock. The Catalogue of Folk Artists Participating in the Folk Art Fairs at Płock from 1968 till 1973), Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974 — Maria Woźniakowa 274 A. Theile, Sztuka Afryki (The Art of Africa), W A i F , Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski , 276 A. E . Ter-Sarkłsjanc, Sovremennaya semya u Armyan (Contemporary Arme­ nian Family), Moskva 1972 — Longina Jakubowska 281 M. Suzhikov, G . Demakov, Vliyanye podvizhnosti naselenya na sblizhenye natsiy (The Influence of Social Mobility on the Relations between National Groups), A l m a A t a 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 283 Semya как obyekt filosovskogo i socyologicheskogo issledovanya, (The Family as the Subject of Philosophical and Sociological Research), Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz 286 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05910fdbd64bb13dbbdf210ebdcd4a44.pdf 001496ff2f7406ddc7b5c2805db14101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1238 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.173-191 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 GABRIEL BONVALOT, Przez Kaukaz i Pamir do Indii. Przekład z francuskiego A n n a K o t a l s k a , W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, s. 287 W tę t r w a j ą c ą blisko p ó ł t o r a towarzysze — Camus roku podróż żelastwem, W lutym 1886 oraz dwaj jego „Anatolia", mydłem, laty. Bonvalot wypłynęli z M a r s y l i i na n a l e ż ą c y m do s p ó ł k i Bracia Paquet statku h a n d l o w y m cukru, przeszło P. G . podróżnicy „beczkami stu wyruszył roku załadowanym i Pepin — przed szuwaksem, angielskimi tkaninami, 1 m a r s y l s k ą k a w ą oraz wieloma i n n y m i t o w a r a m i " . Statek ten w y b r a ł Bonvalot przede wszystkim ze względu na zniżkę w kosztach p o d r ó ż y , którą zaofiarowali mu armatorzy, bo wygód na n i m t r u d n o się b y ł o s p o d z i e w a ć . W y p r a w a z m i e r z a ł a do A z j i Ś r o d k o w e j , ale jej uczestnicy mieli n a d z i e j ę , że uda i m się d o t r z e ć jeszcze dalej. „ P r z e m i e r z y m y K a u k a z — pisał Bonvalot — L e n k o r a n i Persję, o ile b ę d z i e to m o ż l i w e Afganistan, kraje zamieszkane przez T u r k m e n ó w oraz Baktrów i być m o ż e — Kafiristan" i przeszkodami, k t ó r e m o g ą z m i e n i ć lub (s. 5-6). Liczono się jednak z trudnościami s k r ó c i ć t r a s ę p o d r ó ż y . Przez Dardanele i Morze Czarne, z k r ó t k i m postojem w K o n s t a n t y n o p o l u i Trebizondzie, w p o c z ą t k a c h marca statek d o t a r ł do B a t u m u , dzięki bakijskiej nafcie p r z e ż y w a j ą c e g o i będącego Kaukazu. już Po wtedy największym i najruchliwszym krótkim, dwudniowym pobycie zachodnią Gruzję w kierunku widzianym z okien p o c i ą g u stolicy ruinom i Zakaukazia — Tyflisie, oczekiwaniu na w z spędził wraz Petersburga nadkaspijskich", nie pisze z u p e ł n i e . „ W i d z i m y nie b ę d z i e m y go opisywać". Nie b y ł a wyruszyli Malowniczym średniowiecznych którym dokumenty czarnomorskiego w mieście p o d r ó ż n i kraju — Tyflisu. ich m i e s z k a ń c o m poświęcił Bonvalot w swej relacji w w ó w c z a s lata burzliwego portem zamków, z Tyflis po ułatwić raz im i miasteczkom około wjazd trzech do Bonvalot, 2 zmarł w Paryżu w roku 1933; tygodni, „prowincji autora po azjatyckich francuski p o d r ó ż n i k , A z j i i propagator idei k o l o n i a l i z m u , u r o d z i ł się w 1853 r. w É p a g n e , niewielkiej w departamencie A u b e . oraz Gruzji drugi — stwierdza — i dlatego to bowiem pierwsza p o d r ó ż prowincjach Cesarstwa Rosyjskiego. Pierre Gabriel przez Imeretii, stron. O stolicy towarzyszami mające koleją krajobrazom wsiom zaledwie p a r ę rozwoju wybrzeża dwie wcześniejsze badacz miejscowości podróże po rosyjskiej A z j i Ś r o d k o w e j o d b y ł w latach 1880 i 1882; był w ó w c z a s r ó w n i e ż na Z a k a u k a z i u , m. in. w Tyflisie'. W kolejną roku 1886 azjatycką właśnie podróż. z Tyflisu Bonvalot Pierwszy jej z dwoma towarzyszami etap, przez p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e wyruszył krańce w swą Gruzji, a z e r b e j d ż a ń s k i e stepy, do p o ł o ż o n e j w ś r ó d nich małej stacyjki H a d ż i - K a b u l , o d b y t o p o c i ą g i e m . 1 W e d ł u g Dielionaire de Biographie Francaise (t. 6. Paris 1954, s. 1058), Bonvalot i jego towarzysze opuścili Tyflis, u d a j ą c się w s t r o n ę granicy perskiej w k o ń c u marca 1886 r. W p o l s k i m wydaniu Przez Kaukaz i Pamir do Indii, w k r ó t k i e j nocie „ O d R e d a k c j i " p o d a n o jednak, iż p o d r ó ż tę r o z p o c z ą ł Bonvalot w r o k u 1885 (s. 287). - A u b e to departament francuski (na p o ł u d n i o w y w s c h ó d od P a r y ż a ) , nie zaś m i e j s c o w o ś ć w Hiszpanii, j a k p o d a n o w nocie „ O d R e d a k c j i " z a m y k a j ą c e j polskie wydanie książki B o n v a l o t a Przez Kaukaz i Pamir do Indii (s. 287). ' Swe poprzednie p o d r ó ż e po A z j i Ś r o d k o w e j opisał Bonvalot w d w u książkach: En Asie Centrale, de Moscou au Bactriane (1884) i En Asie Centrale, de Kohistan á la mer Caspienne (1885). �174 RECENZJE I O M Ó W I E N I A P ó ź n i e j kolej zastąpiły j u ż konie. W p o b l i ż u p o ł o ż o n e j nad brzegiem M o r z a Kaspijskiego miejscowości Astara, wyprawa s k ł a d a j ą c a się z trzech F r a n c u z ó w i k i l k u wynajętych wraz z k o ń m i . . T a t a r ó w " (tj. A z e r b e j d ż a n ) p r z e k r o c z y ł a granice p a ń s t w a rosyjskiego i z n a l a z ł a się w Persji. Dalej droga w i o d ł a przez p ó ł n o c n e , nadkaspijskie rejony kraju. Reszt, Teheran, Szahrud i Bostan do świętego miasta szyitów, stolicy p r o w i n c j i Chorasan, Meszhedu. P o d r ó ż przez A z e r b e j d ż a n nie d o s t a r c z y ł a B o n v a l o t o w i zbyt wielu w r a ż e ń ; na k i l k u stronach p o ś w i ę c o n y c h temu krajowi znajdzie czytelnik t r o c h ę uwag o wyglądzie m i e s z k a ń c ó w , ich domostw, osiedli i pól. Znacznie więcej miejsca zajmują sprawy z w i ą z a n e z w y p o s a ż e n i e m wyprawy, wynajmowaniem ludzi i koni, r o z m o w y z u r z ę d n i k a m i itp. N i e p o r ó w n a n i e bogatsze i wnikliwsze są obserwacje poczynione przez B o n v a l o t a w czasie p o d r ó ż y przez p ó ł n o c n e prowincje Persji. O p r ó c z o p i s ó w etnograficznych n i e k t ó r y c h mijanych po drodze miejscowości, takich j a k np. „ s o l n a w i e ś " Dehi-namak czy p r y m i t y w n e w y t w ó r n i e saletry w okolicach A u w a n u , nie brak s p o s t r z e ż e ń o charakterze o g ó l n i e j s z y m , d o t y c z ą c y c h funkcjonowania p a ń s t w a , administracji, stanu ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . P a n u j ą c y tu od w i e k ó w despotyzm, bezprawie i korupcja znalazły, j a k z a u w a ż a autor, g ł ę b o k i e odbicie w psychice m i e s z k a ń c ó w k r a j u : „nie istnieje [tu] p a t r i o t y z m . Ludzie nie p o s i a d a j ą instynktu przetrwania, tak charakterystycz­ nego dla innych n a r o d ó w . Ó w instynkt sprawia, iż szuka się lekarstwa przeciw złu, że ludzie j e d n o c z ą się i d o d a j ą sobie odwagi, a w godzinach p r ó b y myślą t y l k o o interesie o g ó ł u . Wtedy to człowiek nie zasklepia się w swoim egoizmie, lecz staje w obronie sztandaru i granic: Ta » s z l a c h e t n a g o r ą c z k a « nie udzieliła się nigdy Persom" (s. 63). M i a s t o M e r w (dzisiejsze M a r y w T u r k m e ń s k i e j S R R ) , w k t ó r y m Bonvalot znalazł się w dzień lub dwa po p o n o w n y m przekroczeniu granicy rosyjskiej, dzięki otwartej właśnie w t y m czasie l i n i i kolejowej p r z e ż y w a ł o okres g w a ł t o w n e j rozbudowy. Jego zestawienie z perskim marazmem i brakiem perspektyw jest niemal symboliczne; na rosyjską Azję Ś r o d k o w ą p a t r z y ł bowiem Bonvalot przez pryzmat idei, k t ó r e j był przez cale życie głosicielem i o b r o ń c ą - idei cywilizacyjnej Europy w Afryce i A z j i . S t ą d też b y ć m o ż e ó w niemal entuzjastyczny jego stosunek do d o k o n a ń rosyjskiej administracji w T u r k m e n i i , Uzbekistanie i T a d ż y k i s t a n i e . O jej przedstawicielach, p r z e w a ż n i e wymienianych z nazwiska, pisał Bonvalot z uznaniem i s y m p a t i ą . Szczególnie ciepło wspomina nazwiska g e n e r a ł a K o r o l k o w a i Polaka, znanego badacza Azji Ś r o d k o w e j , p o d ó w c z a s jeszcze kapitana, B r o n i s ł a w a G r ą b c z e w s k i e g o . Polakiem był też, j a k się wydaje, p a r o k r o t n i e wspomniany kapitan G ł u s z a n o w s k i . Pierwszy wielki etap p o d r ó ż y Bonvalota i jego towarzyszy z a k o ń c z y ł się w Samarkandzie, do k t ó r e j wyprawa d o t a r ł a w sierpniu. Samemu miastu poświęcił Bonvalot niewiele miejsca, jest tu bowiem j u ż po raz p i ą t y . Pisze natomiast o planach dalszej p o d r ó ż y „ d o Afganistanu, Kafiristanu, a p o t e m do I n d i i " (s. 96). T u t a k ż e , p o raz pierwszy b o d a j ż e , pojawia się wzmianka o n a u k o w y c h celach w y p r a w y : przed udaniem się w d a l s z ą d r o g ę jej c z ł o n k o w i e p o r z ą d k u j ą i p r z y g o t o w u j ą do wysyłki „ b a r d z o p o k a ź n e " j u ż zbiory etnograficzne (s. 97). Nieco dalej jest m o w a r ó w n i e ż o badaniach archeologicznych zniszczonej przez Czyngis-chana fortecy w Termizie (s. 144). W ciągu w r z e ś n i a i pierwszych d n i p a ź d z i e r n i k a Bonvalot z towarzyszami p o d r ó ż o w a ł po z a l e ż n y m od Rosji emiracie Buchary, z m i e r z a j ą c w kierunku granicy Afganistanu. W polowie p a ź d z i e r n i k a p r z e p r a w i ł się przez s t a n o w i ą c ą g r a n i c ę A m u - D a r i ę i u t k n ą ł na p a r ę tygodni w niewielkiej, przygranicznej miejscowości afgańskiej. Z rzadka t y l k o o p u s z c z a j ą c miejscowy karawanseraj, pod czujnym nadzorem żołnierzy straży granicznej c z ł o n k o w i e wyprawy przesiedzieli tu do p o c z ą t k ó w listopada bezskutecznie oczekując na m a j ą c e nadejść z K a b u l u zezwolenie na d a l s z ą p o d r ó ż po kraju. D ł u g i e r o z m o w y z oficerami a f g a ń s k i m i n a s u w a j ą Bonvalotowi wiele u w a g o charakterze n a r o d o w y m A f g a n ó w - ich odwadze, poczuciu g o d n o ś c i i niezależności oraz interesujące refleksje o politycznej rywalizacji na t y m obszarze dwu mocarstw - A n g l i i i Rosji. W p o c z ą t k a c h listopada o ś w i a d c z o n o B o n v a l o t o w i oraz jego towarzyszom, że dalsza jazda w głąb Afganistanu jest zabroniona i d o p r o w a d z o n o do przeprawy przez A m u - D a r i ę o s t r z e g a j ą c j e d n o c z e ś n i e przed p r ó b ą ponownego przekroczenia rzeki „bez odpowiednich dokumentów". �175 RECENZJE I O M Ó W I E N I A W grudniu, po powrocie do Samarkandy, u p o r z ą d k o w a n i u z b i o r ó w i zaległej korespon­ dencji, zaczęły się r y s o w a ć projekty p o d r ó ż y do I n d i i . Przy podejmowaniu decyzji, z a r ó w n o 0 jej trasie, j a k i terminie r o z p o c z ę c i a , istotną rolę odegrały rady generała Korolkowa 1 kapitana G r ą b c z e w s k i e g o . Zdecydowano się w k o ń c u na r y z k o w n e i nie m a j ą c e precedensu przejście przez Pamir w m i e s i ą c a c h z i m o w y c h . Dalsze strony książki Bonvalota - niemal p o ł o w a jej objętości - to opis t r w a j ą c y c h p r z e s z ł o d w a miesiące p r z y g o t o w a ń do p o d r ó ż y ; gromadzenia z a p a s ó w żywności i w y p o s a ż e n i a , wynajmowania ludzi i k o n i , a n a s t ę p n i e o p o w i e ś ć o blisko trzymiesięcznej (marzec- maj), niebezpiecznej w ę d r ó w c e przez śniegi Pamiru. O k o l o m i e s i ą c a wyprawa spędziła w z a l e ż n y m o d I n d i i księstwie Czatralu, o c z e k u j ą c zezwolenia na d a l s z ą p o d r ó ż . D o p i e r o w k o ń c u lipca B o n v a l o t i jego towarzysze znaleźli się na t e r y t o r i u m K a s z m i r u , a we wrześniu, po trwającej p r z e s z ł o p ó ł t o r a r o k u p o d r ó ż y , p o w r ó c i l i do Francji. Niespieszna, s z c z e g ó ł o w a , a niekiedy w r ę c z drobiazgowa relacja o zmaganiach ze śniegiem i mrozem ( p o w t a r z a j ą c e się pomiary temperatury o r ó ż n y c h porach d n i a i nocy), ze z m ę c z e n i e m i g ł o d e m , o p a d a j ą c y c h koniach i z n i k a j ą c y c h n o c ą przewodnikach, a p ó ź n i e j o m o n o t o n n y c h dniach wyczekiwania w Czatralu, w y p e ł n i a k i l k a ostatnich r o z d z i a ł ó w książki. B y ć m o ż e j u ż ten niedzisiejszy s p o s ó b narracji, zwarte, rzadko przerywane dialogami strony d r u k u , p o w s t r z y m u j ą n i e k t ó r y c h potencjalnych n a b y w c ó w tej książki od jej kupienia, ale oczywiście nie z tego t y l k o p o w o d u od r o k u blisko zalega ona p ó ł k i k s i ę g a r ń . Nie p r z y c i ą g a c z y t e l n i k ó w m a ł o atrakcyjna, bura o k ł a d k a , b r a k ilustracji i c h o c i a ż b y jednej mapy z z a z n a c z o n ą na niej t r a s ą p o d r ó ż y . C z ę ś ć z tych, k t ó r z y j ą j u ż k u p i l i z a c h ę c e n i f o r m u ł ą serii, poczuje się zawiedziona, bo k s i ą ż k a nie spełnia ich o c z e k i w a ń ; p r z y g ó d w niej niewiele, a zimowego przejścia przez Pamir sprzed stu laty wielu prawdopodobnie nie uzna za odkrycie. Nie zabraknie jednak r ó w n i e ż i c z y t e l n i k ó w , k t ó r z y z a s t a n a w i a ć się b ę d ą , na czym polega opracowanie naukowe książki, dokonane - j a k czytamy na odwrocie strony t y t u ł o w e j - przez A n n ę B u d z i k o w s k ą . K r ó t k a nota „ O d Redakcji", b ę d ą c a zwięzłą biografią Bonvalota, podpisana z o s t a ł a inicjałami E. K . . za k t ó r y m i (jak się m o ż n a d o m y ś l a ć ) kryje się r e d a g u j ą c a ten t o m Eleonora K a r p u k . A . Budzikowska jest więc chyba t y l k o a u t o r k ą 12 z 16 k r ó t k i c h p r z y p i s ó w ( p o z o s t a ł e p o c h o d z ą o d autora, t ł u m a c z a i redakcji), k t ó r y m i k s i ą ż k a z o s t a ł a opatrzona. O t o n i e k t ó r e z n i c h : „Tyfus - dawna nazwa T b i l i s i " (s. 5). „ O w e r n i a - region w Ś r o d k o w e j Francji o b e j m u j ą c y tereny g ó r z y s t e (stara p r o w i n c j a Francji)", „ A r a g o n i a — p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część Hiszpanii (główne miasto Saragossa)", „ E p i n a l - miasto nad M o z e l ą (Wogezy)" (s. 11). Czytelnik, k t ó r y spodziewa się, że w taki c h o ć b y s p o s ó b z o s t a n ą o b j a ś n i o n e i inne nazwy geograficzne, doznaje kolejnego zawodu. N a dalszych stro­ nach przypisy o d n o s z ą c e się do nazw geograficznych znikają z u p e ł n i e , inne zaś stają się coraz rzadsze i sprawiają w r a ż e n i e p r z y p a d k o w y c h , a przypis na s. 243 (słowo „ k a j m a k " ) raczej wprowadza w b ł ą d niż i n f o r m u j e . 4 T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy są to wszystkie lub c h o ć b y tylko najważniejsze przyczyny nie­ powodzenia książki Bonvalota na k s i ę g a r s k i m r y n k u . R ó w n i e ż i d w a n a s t ę p n e tytuły tej serii ( I . M o ż e j k i Rozbójnicy Oceanu Indyjskiego i B . Diaza del Castillo Pamiętnik żołnierza Corteza), c h o ć cieszą się w i ę k s z y m zainteresowaniem n a b y w c ó w , bestsellerami się nie stały. Być m o ż e , w y s o k o ś ć n a k ł a d ó w zaplanowana z o s t a ł a j e d n a k zbyt optymistycznie; B o n v a l o t a np. wydano w 50 tys. egzemplarzy. K i e d y w 1962 r. u k a z a ł o się pierwsze, monowskie wydanie Pamiętnika żołnierza Corteza Bernala Diaza del Castillo, bardzo zresztą pod w z g l ę d e m edytorskim staranne, szybko z n i k n ę ł o z p ó ł e k , ale n a k ł a d wynosił w ó w c z a s t y l k o 10 tys. egzemplarzy. 4 K a j m a k w e d ł u g wyjaśnienia a u t o r k i p r z y p i s ó w to „ p o l e w a cukiernicza z mleka, c u k r u , kawy lub czekolady albo ciasto w takiej polewie". W p r z y p a d k u opisywanych przez Bonvalota K i r g i z ó w czy A f g a n ó w nie b y ł a to oczywiście polewa cukiernicza ani też ciasto w takiej polewie; na B a ł k a n a c h kajmakiem nazywa się k o ż u s z e k zbierany z podgrzewanego mleka - l e k k o podfermentowany. �176 RECENZJE I OMÓWIENIA B y ł o b y jednak s z k o d ą , gdyby W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e z r a ż o n e dotychczasowymi niepowodze­ niami z a p r z e s t a ł o p u b l i k o w a n i a tej nowej serii. Wydaje się b o w i e m , że przy o d p o w i e d n i m doborze t y t u ł ó w i nieco staranniejszym p r z y g o t o w a n i u n a s t ę p n y c h t o m ó w m o ż e ona bardzo pożyteczną rolę i zdobyć szeroki krąg stałych czytelników. spełnić Dotychczasowe są p r z e k ł a d a m i z j ę z y k ó w obcych, ale miejmy nadzieję, że seria nie jest z a m k n i ę t a tomy również dla wartych przypomnienia polskich o p i s ó w egzotycznych p o d r ó ż y . N i e trzeba z r e s z t ą daleko szukać. Stosunkowo obfita jest np. polska literatura z X I X i pocz. XX w. o krajach K a u k a z u , k t ó r y m B o n v a l o t tak niewiele miejsca p o ś w i ę c i ł w swojej książce. Są t o pozycje dotychczas nie wznawiane, O Gruzji i Armenii w latach sześćdziesiątych a niekiedy nawet np. interesująco w formie k s i ą ż k o w e j pisał X I X w. przez w dwu „Tygodnik Wiele w i a d o m o ś c i o G r u z j i i A z e r b e j d ż a n i e , obszernych nigdy nie artykułach wydawane. drukowanych Ilustrowany" Kazimierz Łapczyński. w atrakcyjnej p o d w z g l ę d e m literackim formie, zawiera wydana na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia k s i ą ż k a p r z e d w c z e ś n i e z m a r ł e g o , a świetnie z a p o w i a d a j ą c e g o się uczonego b o t a n i k a E d w a r d a Strumpfa, Obrazy Kaukazu. Kartki z Warte wznowienia b y ł y b y chyba r ó w n i e ż , c h ę t n i e czytane w k o ń c u X I X w. Szkice Artura Leista, Niemca od lat dziewięćdziesiątych osiadłego w Gruzji podróży. z i piszącego Gruzji również po p o l s k u , jednego z najwybitniejszych p o p u l a r y z a t o r ó w k u l t u r y g r u z i ń s k i e j . T a k i c h polskich opisów podróży po różnych krajach i kontynentach czeka na wydawcę wiele. Kłopot z wydaniem chyba stosunkowo n i e w i e l k i : ż a d n y c h niemal h o n o r a r i ó w , do n i e k t ó r y c h z tych t e k s t ó w są nawet mapami, dobra ilustracje. Potrzebne okładka i być może b y ł o b y jeszcze solidne opracowanie nawet obecny nakład naukowe nie o k a z a ł b y się za Andrzej J A N K W A K , Obyczajowość mieszkańców miast górnośląskich w XVI-XVIII z 1-2 wysoki. Woźniak wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. Kroszela, Opole 1986, s. 63, i l . 9 A u t o r tej niewielkiej książeczki z popularnonaukowej serii Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u jest docentem w Instytucie H i s t o r i i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w O p o l u . Specjalizuje się w historii Ś l ą s k a , szczególnie z a ś interesuje się dziejami miast śląskich o d X V I do p o ł o w y X I X w. Jest autorem licznych publikacji z tej dziedziny, a m . i n . k s i ą ż e k o miastach k s i ę s t w a opolsko-raciborskiego w X V I - X V I I I w. (1977), finansach miasta Brzegu w latach wojny 30-letniej (1971) i r z e m i o ś l e miejskim w rejencji opolskiej w X V I I I - X I X w. (1983). Przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń J. K w a k a jest r ó w n i e ż o b y c z a j o w o ś ć dawnych miast śląskich i jej właśnie p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a omawiana praca. powszechnie przyjętych i uświęconych tradycją Obyczajowość obyczajów rozumie autor j a k o właściwych danemu „ogół środowisku" (s. 7). Tę zaczerpniętą określając ze Słownika zakres stosowanego języka polskiego definicję t e r m i n u , a zarazem krąg J. K w a k dalej nieco zagadnień, którymi zajmuje. „ W szerokim tego s ł o w a znaczeniu — pisze — c z y n n i k a m i s k ł a d o w y m i rozszerza, się w pracy obyczajowości są n o r m y obyczajowe i tradycyjne zwyczaje, n a w y k i , przyzwyczajenia, s p o s ó b życia, sprawowania się, rozrywki, maniery, (s. 7). Szkoda jednak, a nawet ubiory że nie został z tej samej strony Słownika, charakterystyczne tam r ó w n i e ż dla danej grupy zdefiniowany, c h o ć b y t e r m i n obyczaj, m a j ą c y zasadnicze znaczenie społecznej" za p o m o c ą dla hasła interesującej J. K w a k a p r o b l e m a t y k i . O p r ó c z definicji o b y c z a j o w o ś c i i zakresu tematycznego opracowania, w k r ó t k i c h wstępnych" omówił rękopiśmienne: również dokumenty autor cechowe, w paru księgi zdaniach jego sądowe, księgi podstawę kupna źródłową itp. oraz „Uwagach (materiały drukowane, np. niemieckie opracowania k r o n i k a r s k i e r ó ż n y c h miast), a t a k ż e kwestię aparatu naukowego, k t ó r y ze względu na p o p u l a r n o n a u k o w y charakter książki ograniczony został do kilkunastu �177 RECENZJE I OMÓWIENIA zaledwie n i e z b ę d n y c h p r z y p i s ó w oraz wykazu wybranych ź r ó d e ł d r u k o w a n y c h i najważniejszych o p r a c o w a ń w j ę z y k u polskim i niemieckim. Szkoda, że w s p o s ó b r ó w n i e zwięzły i w t y m p r z y p a d k u chyba zbyt p o b i e ż n y p o t r a k t o w a ł autor zagadnienia zawarte w rozdziale d r u g i m „ L i c z b a l u d n o ś c i i sprawy etniczne". P r z y d a ł o b y się przynajmniej p a r ę s ł ó w o regionie, k t ó r y m się autor zajmuje choćby w przybliżeniu o k r e ś l i ć jego granice. G ó r n y m Śląsku; należałoby Szerzej też p o w i n n y b y ć o m ó w i o n e stosunki etniczne na t y m terenie, k t ó r y m autor poświęcił d o s ł o w n i e dwa zdania. Obszerniejsze są r o z d z i a ł y n a s t ę p n e . W trzecim o m a w i a J. K w a k życie religijne miast g ó r n o ś l ą s k i c h , k o n c e n t r u j ą c się przede wszystkim na oprawie z e w n ę t r z n e j świąt i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , szczególnie rozbudowywanej w okresie k o n t r r e f o r m a c j i . Z r o z d z i a ł u następnego ( „ P r z e s ą d y i czary") dowiaduje się czytelnik o n i e k t ó r y c h rozpowszechnionych na t y m terenie wierzeniach, zabiegach magicznych, czarach oraz sprawach czarownic w ó w c z e s n y c h sądach miejskich. T r e ś ć r o z d z i a ł u p i ą t e g o ( „ C h r z c i n y i i m i o n a chrzestne") nie w pełni odpowiada t y t u ł o w i . Jest w n i m mianowicie m o w a o zwyczajach, p r a k t y k a c h i wierzeniach z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, o sprawach związanych z w y b o r e m imienia dla nowo narodzonego. Jest trochę w i a d o m o ś c i o samym chrzcie i najmniej chyba o chrzcinach. W rozdziale s z ó s t y m , z a t y t u ł o w a n y m przedmiotem licznych procesów w „Wykroczenia sądach moralne", pisze autor o miejskich tzw. czynach nierządnych będących i karach małżeństwa (m. i n . za nie oraz o problemie dzieci n i e ś l u b n y c h . Rozdział następny traktuje o sprawach związanych z zawarciem 0 doborze m a ł ż o n k ó w ) i o n i e k t ó r y c h zwyczajach weselnych. O p o ż y c i u m a ł ż e ń s k i m , t r w a ł o ś c i związków małżeńskich, cudzołóstwie i karach za nie pisze J. Kwak w rozdziale ósmym. W k r ó t k i m rozdziale „ Ś m i e r ć i u r o c z y s t o ś c i pogrzebowe" omawiane są przede wszystkim m i e s z c z a ń s k i e r o z p o r z ą d z e n i a ostatniej w o l i pogrzebowej. D w a n a s t ę p n e poświęcone testamenty oraz n i e k t ó r e elementy zostały sprawom najczęściej obrzędowości rozpatrywanym przez sądy miast g ó r n o ś l ą s k i c h , w ó j t o w s k o - ł a w n i c z e oraz burmistrzowskie (częste sprawy o zniesławienie, p o m ó w i e n i e , bójki i t p . ) oraz egzekucji w y r o k ó w . W zamykającym opracowanie rozdziale dwunastym w Polsce i w innych krajach E u r o p y obyczajowości miast górnośląskich do obyczajów ( H o l a n d i i , Niemiec. A n g l i i , Czech, Francji), Szkoda, że na tym poprzestaje, bo („XVI-XVlII-wieczna obyczajowość p r ó b a p o r ó w n i a n i a " ) wskazuje autor na p o d o b i e ń s t w a mieszczańskich innych a przede wszystkim sąsiedniej czytelnicy radziby również krajów Europy Rzeczypospolitej. wiedzieć, co stanowiło specyfikę miast śląskich, czym w dziedzinie o b y c z a j o w o ś c i różniły się one od miast w krajach E u r o p y Zachodniej, j a k i w p o b l i s k i c h Czechach zarówno i Rzeczypospolitej. Andrzej A L E X A N D E R R A M A T I , And the violins stoped playing. A story of the Gypsy H o d d e r and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 A u t o r urodzony w 1921 r. w Polsce w Brześciu L i t e w s k i m Z a r m i ą p o l s k ą d o s t a ł się do I t a l i i , a po wojnie z a m i e s z k a ł na informacja jest t u istotna o tyle, iż p o w i e ś ć Ramatiego ma rzekomo j a k p o d k r e ś l a wydawca oraz sam autor na wstępie. C h c ą c czytelnikowi autentyzm treści autor bardzo p r z e k o n u j ą c o podaje jej genezę. Wożniak holocaust, opuścił kraj w 1939 r. Zachodzie. T a s k r ó t o w a charakter dokumentalny, maksymalnie z a s u g e r o w a ć O t ó ż , gdy p r z e b y w a ł na I I I Ś w i a t o w y m Kongresie C y g a n ó w w Getyndze s p o t k a ł t a m j a k pisze - Cygana Romana M i r g ę , c z ł o n k a polskiej delegacji, k t ó r y mu z a o f e r o w a ł rękopis spisanych przez siebie dziejów własnej rodziny w y m o r d o w a n e j przez N i e m c ó w . Z a n i m R a m a t i r ę k o p i s o p u b l i k o w a ł w formie powieści, z a p o z n a ł się z archiwaliami, p r z e c z y t a ł wiele publikacji, skonsultował 1 konsultacje, fakty z cyganologami. skoro byt 12 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 do I tu j u ż rodzi dyspozycji gotowy się pytanie, rękopis. Jeśli w jakim natomiast celu te miała badania to być, �178 RECENZJE I OMÓWIENIA nawet bardzo bliska prawdy, ale jednak p o w i e ś ć , na się żywym jako w że dokumentem? Jerzy ogóle Ficowski, autora książki Przy tym który jakoby nie zna. powoływanie Tak był mu czy c ó ż te się na zabiegi s u g e r u j ą c e konsultacje jest przewodnikiem inaczej, powstała i posłużenie niewiarygodne, pomocnikiem powieść, o (s. której 10), czytelnik s ą d z i ć m o ż e i p o w i n i e n , iż jest dokumentalna. Z p ó ź n i e j s z y c h r o z m ó w z autorem d o w i e d z i a ł e m się, że jest to p o w i e ś ć oparta na z a s ł y s z a n y c h relacjach i stosunkowo obszernej faktów w i topografii czasie okupacji Ukrainy. autor Przy t y m z n a j o m o ś ć wyniósł z lektury obyczaju c y g a ń s k i e g o sporej liczby fachowych znajomości i losów Cyganów opracowań, których listę m i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć . Przypadek z d a r z y ł , z o r i e n t o w a ć się w delegatem n a w 10 lat właśnie że niezależnie fikcyjności ó w Kongres w 1981 po wojnie - pochodzi. Z rozmów że A. z niezwykle ł a t w o sam że potrafiłem w niej opisanych. O t ó ż , też M i r g a , tyle że Andrzej, prawdopodobne, Ramati autorem i wydarzeń r. Był t a m i całkiem tym od genezy powieści nazwisko faktycznie nie i to głównego będąc w byłem urodzony bohatera stąd Getyndze, Mirgi nie w i d z ą c , wziął je z listy u c z e s t n i k ó w Kongresu. P o w i e ś ć Ramatiego nie z a s ł u g i w a ł a b y na o m ó w i e n i e w fachowym c z a s o p i ś m i e , gdyby nie o k o l i c z n o ś c i jej t o w a r z y s z ą c e . N i e k t ó r e j u ż znamy bohatera. Celem autora b y ł o w ogóle, w o d r ó ż n i e n i u ujawnienie od to jej autentyczno-fikcyjna geneza i p o s t a ć światu martyrologii martyrologii Żydów. Na Cyganów, s. 8 M i r g a nie mówi: znanej „W niemal Oświęcimiu są p o m n i k i p o ś w i ę c o n e l u d z i o m wszystkich n a r o d ó w , k t ó r z y tu zginęli, z w y j ą t k i e m C y g a n ó w " . Nie jest to prawda. Tablica z cygańskim napisem, a także pomnik na terenie byłego Zigeunerlagru stoją od wielu lat. M i m o to istotnie o m a r t y r o l o g i i C y g a n ó w wie się, zwłaszcza poza Polską, poza Europą, niewiele lub nic. Ten cel książka niewątpliwie spełni, gdyż j u ż w y w o ł a ł a ogromne zainteresowanie c z y t e l n i k ó w i b ę d z i e p o n o ć t ł u m a c z o n a na 12 j ę z y k ó w . Kręci się też film na jej podstawie, który będzie realizowany w Polsce. W sumie więc p o w i e ś ć Ramatiego ma szanse b y ć bardzo rozpowszechnionym ź r ó d ł e m wiedzy o Cyganach. 1, generalnie rzecz b i o r ą c , b ę d z i e to ź r ó d ł o w sferze f a k t ó w m a r t y r o l o g i i konwencji p o w i e ś c i o w e j , aczkolwiek - z n o w u generalizując - rzetelne, na autor s t a r a j ą c się miarę przedstawić los C y g a n ó w t r o p i o n y c h przez N i e m c ó w i n a c j o n a l i s t ó w u k r a i ń s k i c h j a k o niezwykle tragiczny nie m ó g ł sobie w y o b r a z i ć , że w istocie był o n jeszcze bardziej tragiczny, a b u d z ą c a a m e r y k a ń s k i c h c z y t e l n i k ó w p o w i e ś ć miejscami wydaje się niemal sielankowym na temat okropności, zbrodni i ludzkich które tu tragedii, miały których miejsce. zza Jest Oceanu to nie jeszcze jeden można sobie grozę wyobrażeniem przykład wyobrazić, ogromu nie będąc ich ś w i a d k i e m lub przynajmniej nie żyjąc w atmosferze ż y w y c h w s p o m n i e ń o nich. O ile więc sfera m a r t y r o l o g i i oddana jest w książce stosunkowo wiernie, c h o ć p o w i e ś c i o w o ckliwie, daleko ich melodramatycznie, od o rzeczywistości. obyczajowości. tyle zawarte w niej realia okupacyjne Natomiast Jest ta książka najmniej typowym tradycji, niezrozumienia z a c h o w a ń i o b y c z a j ó w - prawdy jest przykładem w odbiegają opisie zupełnego miejscami kultury Cyganów, wymieszania wątków c o ś na k s z t a ł t historii o Indianach w wydaniu K a r o l a M a y a . P o n i e w a ż zaś k s i ą ż k a ta m o ż e b y ć przez k o g o ś p o t r a k t o w a n a j a k o d o k u m e n t , a n i e w ą t p l i w i e b ę d z i e k s z t a ł t o w a ć p o w s z e c h n ą wizję na temat C y g a n ó w , u w a ż a m za stosowne z w r ó c i ć u w a g ę na szczególnie ewidentne błędy, k t ó r y c h suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu z n a d z i e j ą , że j e wykorzysta i uniknie powtarzania b ł ę d ó w , a się film niż p o w i e ś ć . W j a k i m stopniu b ę d z i e to m o ż l i w e i czy autor sam nie ze scenariuszem uczyni b l i ż s z y m filmu prawdy zechce je u w z g l ę d n i ć - wiem. A oto treść p o w i e ś c i . Rodzina Mirgów, z grania w restauracji u „ F u k i e r a " , czując udaje się do obozowiska nad Zagrożenie wzrasta i na mieszkająca narastające w Warszawie i u t r z y m u j ą c a zagrożenie w październiku 1942 Bugiem, gdzie zimuje opuszczony przed laty tabor ich wiosnę 1943 ojciec bohatera), n o c ą tabor u m y k a na г., po zmianie szefa W ę g r y . T r a s ę 600 p r z e ż y w a j ą c r ó ż n e dramatyczne przygody. N a taboru (zostaje k m pokonuje nim w kilka W ę g r z e c h , gdzie C y g a n ó w się nie się r. rodu. Sandu, tygodni, prześladuje, �179 RECENZJE I OMÓWIENIA żyją j a k i ś czas beztrosko, a ż w marcu się do O ś w i ę c i m i a . Po kilku 1944 r. N i e m c y napadli na W ę g r y i tabor miesiącach wszyscy zostali zagazowani, a tylko dostaje bohaterowi udalo się uciec. Brak dobrej z n a j o m o ś c i Otóż Mirga - realiów cygańskiej kultury g ł ó w n y bohater - daje z n a ć o sobie j u ż na wstępie. n a l e ż y do szczepu Polska R o m a . co nie m o ż e b y ć p r a w d ą , bo takie nazwisko w t y m szczepie nie występuje. M i r g o w i e p o c h o d z ą z C y g a n ó w karpackich (Bergitka R o m a ) nigdy nie k o c z u j ą c y c h . aby dzieci m o g ł y czytać i pisać. się u c z y ć i zostać W rzeczywistości Ojciec R o m a n a w mieście. musiałby osiadł Choć przed laty w wychował być szczególnym się w wyjątkiem Warszawie, taborze, wśród umie ówczesnych C y g a n ó w . N a czele taboru autor p o s t a w i ł g ł ó w n e g o sędziego C y g a n ó w p o l s k i c h Szero Roma, stosując tu nazwę wójta taboru (s. 33), natomiast owego sędziego i s t r a ż n i k a p r a w miano Baro Szero rezerwuje tylko (s. 76), podczas gdy faktycznie obie te nazwy dla odnoszą się do tej samej osoby sędziego. Opis zimowego obozu c y g a ń s k i e g o jest bardzo nieprawdopodobny. Stoją tu wrośnięte w ziemię ciężkie wozy wagonowe, u ż y w a n e w p o w i e ś c i t y l k o w czasie zimy j a k o mieszkania — na lato zostają t u na stałe. S t o i t u t e ż w i e l k i n a m i o t dla k o n i , drugi do w y k o n y w a n i a prac r z e m i e ś l n i c z y c h , trzeci z r z ę d a m i krzeseł służy do z e b r a ń (s. 33-35). Oczywiście takich n a m i o t ó w nie u ż y w a ł o na temat organizacji życia taborowego. G d y b y te wozy z o s t a ł y na lato, k t ó ż by je u c h o w a ł się w o g ó l e . Jest t o stereotypowe, banalne przed d e w a s t a c j ą ? Cyganie jeździli w o z a m i , w k t ó r y c h z i m o w a l i , wyobrażenie lub najczęściej wynajmowali na z i m ę . mieszkania u c h ł o p ó w . Wątpliwości budzi też jadłospis cygański. Powieściowi Cyganie piją głównie wiśniówkę (s. 39) l u b w ó d k ę z j e ż y n , k t ó r e to n a p i t k i sami r o b i ą . Jest t o nieprawda, j a k o że k o c z u j ą c y (a i osiadli Cyganie) nie mieli n a w y k u robienia j a k i c h k o l w i e k p r z e t w o r ó w . Ponadto w rzeczy­ w i s t o ś c i Cyganie piją w ó d k ę zawsze ze w s p ó l n e g o kieliszka dla p o d k r e ś l e n i a , że nie b r z y d z ą się wzajemnie, podczas gdy k s i ą ż k o w i piją z osobnych magerdo może (s. 74). N a być prawdą, s. 40 Cyganie j e d z ą ale zbieranymi na p o c z ą t k u to chyba zwykłe k w i e t n i a (s. zupę kieliszków, j a k gdyby wszyscy z pokrzywy w końcu przeoczenie, jak 120) czy z m ł o d y m i to z listopada, co grzybami i byli nie jagodami z i e m n i a k a m i j a k o codziennym p o s i ł k i e m na p o c z ą t k u czerwca (s. 127). Mikita Kowal w ł a ś n i e pogarda m ó w i do C y g a n ó w dla prawa gadźiów (s. 57): „ m y przestrzegamy jest p r a w e m c y g a ń s k i m p r a w o " , podczas i między sobą nigdy gdy inaczej nie p o w i e d z ą . P o w i e ś c i o w i Cyganie w y r a ż a j ą się w sprawach c y g a ń s k i c h j a k gdyby posiadali wie­ d z ę k s i ą ż k o w ą . R o m a n m ó w i do Z o y i : „jesteś j a k « G i t a n a » " (s. 52). N a K e ł d e r a s z ó w powszechnie w powieści podobnie zresztą jak Cyganów Bergitka R o m a , c h o ć znają (s. Natomiast 130). gdyż na K e l d e r a r i (s. 58), podczas Lowarów swoich (s. nigdy nie ten pierwszy t e r m i n jest „polski", „węgierski" Polska Roma 113). N i e p o w i e t e ż Polska mówią p o w i e Austriacy, na Górskich tę n a z w ę , ale raczej Belgar, a n a j p r ę d z e j Łabanca określali „Cyganie Nizinni", pochodzenia książkowego. z n a ć nazwy L o w a r (s. 108), dla niego k a ż d y lub gdy itp. Niemożliwe Chłop Roma lecz Polska ukraiński nie Roma, może Cygan jest j e d n a k o w y , ewentualnie też, by w odłegłości 35 km od też „swój" obozowiska zimowego stary Cygan s t w i e r d z i ł : „tej części Polski nie z n a m " (s. 99). N a s. 160 Cyganka sprzedaje na straganie Matki Boskiej, przy diabełki konającym (Benga), a na s. Cyganie. Jest 140 stawia to zupełnie rekwizytu, k t ó r y służy w y ł ą c z n i e do mamienia gadźiów figurkę diabełka obok fantazyjne tego i pokazywany b y w a w czasie z a b i e g ó w magicznych t y l k o na moment. Podobnie niewłaściwie autor u ż y w a jeszcze jednego magicznego. O t ó ż m ł o d o ż e ń c y przy pościeli z n a j d u j ą obrazu zastosowanie lalkę nakłutą rekwizytu szpilkami j a k o rzekomy s y m b o l m a g i i ochronnej (s. 136). A jest w ł a ś n i e o d w r o t n i e — u wielu n a r o d ó w taka przebita igłą l a l k a to właśnie przejaw magii s z k o d z ą c e j , nigdy inaczej. Janusza K w i e k a nie n a m a s z c z a ł na k r ó l a prymas Polski (s. 190) t y l k o prawosławny protoprezbiter, p o n i e w a ż jego klan był tego wyznania. N i e m o g ł a też m a t k a R o m a n a b r a ć ś l u b u k o ś c i e l n e g o (s. 200). Jako k o c z u j ą c a Cyganka �180 RECENZJE I OMÓWIENIA wyszła za m ą ż zgodnie z cygańskim zwyczajem w wieku ok. 15 lat, a ślubu udzielił i m po prostu starszy taboru. Jest w książce wiele scen mato c y g a ń s k i c h , a s t a n o w i ą c y c h odbicie powszechnych stereo­ t y p ó w na temat C y g a n ó w lub ś w i a d c z ą c y c h o b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w (miłość, się do starszych, f o r m p o w i t a n i a , dialogi). „Jestem P a w e ł D o m b r o w s k i " (s. 88), a obecni z w r a c a j ą (s. podczas 89), gdy nazwiska nigdy odnoszenie N a p r z y k ł a d Cygan przedstawia się w nie używa taborze: się d o ń : „ P o w i e d z , D o m b r o w s k i " się wśród swoich: tak jest do S p o ś r ó d b ł ę d ó w o d n o ś n i e do r e a l i ó w okupacyjnych w y m i e n i ę t y l k o k i l k a , najbardziej dziś. charak­ terystycznych. K e l n e r k i u „ F u k i e r a " (listopad 1942 r.) c h o d z ą w b i a ł y c h sukienkach z czerwonymi fartuszkami - „narodowe kolory polskie" (s. 14). Te kolory autor specjalnie podkreśla, co t y m bardziej ś w i a d c z y o z u p e ł n y m b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w okupowanego przez N i e m c ó w kraju. W t y m ż e lokalu, w t y m samym czasie dr Mengele brata się z Cyganami i u m a w i a się nimi z na spotkanie po wojnie (s. 17), j a k b y jest właśnie m . i n . pozbawienie Europy ż y d o w s k i e j zapominając, że celem tej wojny i c y g a ń s k i e j rasy. Spotkany z a ś w lesie d o w ó d c a o d d z i a ł u partyzanckiego przedstawia się p e ł n y m imieniem i nazwiskiem k o c z u j ą c y m , obcym C y g a n o m (s. 115), a przy p o ż e g n a n i u opisuje i m . jakie to d o s t a ł rozkazy i gdzie teraz ma zamiar się u d a ć (s. 116). T a k sielankowo w y g l ą d a leśna konspiracja. A u t o r nie stara się w n i e k t ó r y c h miejscach nawet s p r ó b o w a ć w y o b r a z i ć sobie cygańskiej rzeczywistości. W powieści uciekający Cyganie mają 27 wozów, na których mieści się 84 ludzi (s. 96). A więc 3 osoby na 1 wóz, co w y g l ą d a bardzo k o m f o r t o w o i nieprawdziwie, bo nawet osobnymi gdyby każde wozami, to na 50 d o r o s ł y c h małżeństwo by przypada miało tylko ledwie s t a r c z y ł o jedno dziecko tych wozów. obsady i małżonkowie Podobnie 8 dzieci, co u C y g a n ó w jest p r o p o r c j ą na absolutnie powozili s. 137 - niemożliwą. N i e z a l e ż n i e od w y m i e n i o n y c h , istotnych b ł ę d ó w w ą t p l i w o ś ć budzi sama eskapada C y g a n ó w przebranych za polskich c h ł o p ó w (s. 117), u m y k a j ą c y c h drogami wśród s p o ł e c z e ń s t w a u k r a i ń s k i e g o . W ó w c z a s gdy wójt w k a ż d e j wsi mógł a wojskowy posterunek stał w każdym miasteczku - do nienawistnego wylegitymować granicy z W ę g r a m i im obcych, dociera 2/3 ludzi i w o z ó w . W ą t p l i w o ś c i jest więcej. K s i ą ż k a ta polecana j a k o d o k u m e n t m o ż e być t y l k o co wzruszającym ( c h o ć polskiego czytelnika j a k b y d u ż o mniej) obrazkiem z a g ł a d y najwyżej Cyganów, lecz absolutnie nie m o ż e b y ć ź r ó d ł e m poznania obyczaju c y g a ń s k i e g o . Adam JUDITH OKELY, The Traveller-Gypsies, Cambridge University Press, Cambridge Bartosz 1983, ss. 252, tabl., ił. P o ś r ó d d o ś ć licznych w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y C y g a n ó w 1 k s i ą ż k a Judith Okely zasługuje na szczególną u w a g ę . W a r t o ś ć pracy naukowej mierzy się m . i n . r z e t e l n o ś c i ą ( w i a r y g o d n o ś c i ą ) przeprowadzonych b a d a ń , nowatorstwem metod, oryginal­ nością stawianych hipotez czy f o r m u ł o w a n y c h powyższe warunki. The Traveller-Gypsies t w i e r d z e ń . Okely spełnia w całej jest pracą rzetelną (o czym rozciągłości poniżej), dobrze u d o k u m e n t o w a n ą , a j e d n o c z e ś n i e n o w a t o r s k ą w sposobie ujęcia p r o b l e m a t y k i na tle dotych- 1 Praca .1. Okely leży w nurcie w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń a n t r o p o l o g i i symbolicznej czy form symbolicznych i wiele z a w d z i ę c z a , j a k a u t o r k a sama zaznacza, pracy M . D o u g l a s , and Danger, A r k Paperback L o n d o n , 1984, c z o ł o w e j przedstawicielce tu m . i n . o k o n c e p t u a l i z a c j ę podstawowej kategorii analitycznej inner Obok Okely badawczy, np. można A. jeszcze wymienić Sutherland, Gypsies. L o n d o n 1975, t a k ż e M . I . K a m i ń s k i , University o f G o t h e n b u r g 1980. kilku The cyganologów Hidden tego outer hody dyehotomy. realizujących American, Purity nurtu. Chodzi podobny Tavistock The State of Ambiguity. Studies model Publications. of Gypsy Reflugees, �181 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowych p o d e j ś ć i orientacji badawczych w cyganologii. Szereg tez i t w i e r d z e ń w tej pracy jest z a s k a k u j ą c y c h i b u d z i kontrowersje c y g a n o l o g ó w . zawartych 2 Prezentacja z a w a r t o ś c i merytorycznej pracy oraz eksplikacja perspektywy badawczej Okely wymaga - j a k s ą d z ę - poprzedzenia komentarzem o d n o ś n i e do t y t u ł u książki ze względu na specyficzną sytuację C y g a n ó w na Wyspach Brytyjskich. Cyganie w A n g l i i pojawili się na p o c z ą t k u X V I w. p r z y b y w a j ą c z kontynentu europejskiego. Pierwsze ź r ó d ł o m ó w i ą c e o „ E g i p c j a n a c h " , od k t ó r e g o to t e r m i n u wywodzi się angielska nazwa C y g a n ó w - Gypsies, pochodzi z 1505 r. ze Szkocji. N a wyspach Brytyjskich Cyganie w t y m okresie nie stanowili jedynej s p o ł e c z n o ś c i o w ę d r o w n y m stylu życia, wręcz przeciwnie, dołączyli oni do szerokiego marginesu ludzi i grup, k t ó r e żyły poza r a m a m i r o d z ą c e g o się kapitalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . W warunkach częściowej izolacji Wysp Brytyjskich od konty­ nentu d o k o n a ł się w łonie c y g a ń s k i e j grupy etnicznej specyficzny proces. Z jednej strony czynnik rasowej o d m i e n n o ś c i przestał g r a ć j a k ą k o l w i e k rolę d y s t y n k t y w n ą na skutek s t a ł e g o mieszania się C y g a n ó w z l u d n o ś c i ą m i e j s c o w ą : w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie angielscy nie r ó ż n i ą się antropolo­ gicznie o d A n g l i k ó w i cechy antropologiczne nie są elementem identyfikacji etnicznej . Z drugiej strony z o s t a ł a zachowana i uległa rozprzestrzenieniu k u l t u r a etniczna C y g a n ó w j a k o funkcjonalnie z w i ą z a n a z ideologią w ę d r o w a n i a oraz j a k o podstawa samoidentyfikacji i identyfikowania przez innych. Szereg grup w ę d r o w n y c h , genetycznie nie z w i ą z a n y c h z Cyga­ nami z kontynentu, p r z e j m o w a ł o więc elementy ich k u l t u r y etnicznej (m. i n . elementy j ę z y k a c y g a ń s k i e g o - r o m a n i , k u l t u r y symbolicznej, np. system skalari) j a k o u ż y t e c z n e do krystalizo­ wania się t o ż s a m o ś c i grupowej, ś w i a d o m o ś c i „ M y " w opozycji do reszty s p o ł e c z e ń s t w a , poczucia więzi z g r u p ą , w sumie więc do tworzenia się grupy etnicznej'. T a infiltracja s p o ł e c z n o ś c i etnicz­ nej C y g a n ó w przez element miejscowy oraz rozprzestrzenienie się k u l t u r y C y g a n ó w , a w każ­ d y m razie jej e l e m e n t ó w , p o ś r ó d innych grup w ę d r o w n y c h w y t w o r z y ł y s k o m p l i k o w a n y obraz tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r ą w cyganologii brytyjskiej o k r e ś l a się t e r m i n a m i „ G y p s i e s " lub ..Traveller". Brytyjski cyganolog T . A c t o n p r ó b u j ą c u s t a l i ć subetniczne p o d z i a ł y i kategoryzacje w o b r ę b i e tych o g ó l n y c h p o j ę ć „ G y p s i e s " i ..Traveller" w y r ó ż n i a ich k i l k a n a ś c i e (np. R o m . Romanichal. English Gypsies, Irish Traveller. Welsh Gypsies, R o m a n y Gypsies, Posh-rat, Didecai, Needy, Pikie. M u m p e r , Hedge-crawler, Mugger. T i n k e r i t d . ) . K o n k l u z j a A c t o n a jest z n a c z ą c a : „ C y g a ń s k i e grupy w A n g l i i [ . . . ] są najbardziej niezintegrowane (rozbite) [disunited] i źle zdefiniowane [ill-defined people], p o s i a d a j ą c y m i raczej ciągłość [continuity) n i ż w s p ó l n o t ę [com­ munity] k u l t u r y . Jednostki, k t ó r e podzielają p a m i ę ć p r z o d k ó w i p o s i a d a j ą r e p u t a c j ę « C y g a n ó w » , m o g ą nie m i e ć z t y m nic w s p ó l n e g o w swoim sposobie życia, w przejawianej kulturze czy języku"". 1 5 Wyznaczenie granic p o m i ę d z y t y m i subetnicznymi kategoriami w o b r ę b i e Traveller czy Gypsies Acton widzi j a k o zadanie kryteria obiektywne, jak język niewykonalne. Języki czy dialekty T r a v e l l e r s ó w i Cyganów - j ę z y k ) . A n g i o - r o m a n i , dialekt „ c a n t " , język „ w s p ó l n e rozprzestrzenione po t u język temu r o m a n i albo Shelta i G a m m o n - dziedzictwo T r a v e l l e r s ó w A n g l i i dowolnie wszystkie grupy, z a p o ż y c z a j ą c 2 N i e dają podstaw zarówno czy dialekt grupy, oraz subiektywne, t j . samoidentyfikacja. od siebie tzw. puri jib stanowią zdaniem i Walii", z którego w s p ó l n i e elementy językowe. (stary Actona korzystają Kryterium Z n e g a t y w n ą o c e n ą tej pracy spotykamy się we wstępie do czasopisma „Urban A n t h r o p o l o g y " p i ó r a M . Salo. znanego cyganologa a m e r y k a ń s k i e g o ; „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " , vol. 11 : 1982, nr 3-4, s. 265-266. ' W p r z e c i w i e ń s t w i e d o sytuacji C y g a n ó w na kontynencie europejskim, gdzie cechy antropologiczne s t a n o w i ł y istotny s k ł a d n i k ich identyfikacji przez s p o ł e c z e ń s t w a większości. P r z y k ł a d e m grup etnicznych, zaliczanych zresztą do o g ó l n e j kategorii Gypsies. a p o w s t a ł y c h na bazie społeczności pochodzenia miejscowego, autochtonicznego są np. Yenisze w Belgii i Francji lub Tattarsi w Szwecji. T. A c t o n , Gypsy politics and social change. Routledge and Kegan Paul, L o n d o n 1974. s. 60. Tamże. s. 54. 4 5 h �182 RECENZJE I OMÓWIENIA j ę z y k a nie m o ż e więc b y ć p o d s t a w ą jasnego zdefiniowania grup, t y m bardziej że — j a k p o d k r e ś l a A c t o n - „ J ę z y k o w a kompetencja nie jest w ż a d e n s p o s ó b skorelowana z i n n y m i charakterystykami w k o n k r e t n y c h p r z y p a d k a c h " . 7 Kwestia samoidentyfikacji n a p o t y k a analogiczne t r u d n o ś c i . Samoidentyfikacja ulega dowolnej zmianie nie t y l k o w k o n t e k ś c i e interakcji z nie-Cyganami, np. wobec w ł a d z y i jej przedstawicieli wybiera się t ę . k t ó r a ze w z g l ę d ó w strategicznych b ę d z i e owocna b a z u j ą c na stereotypach większości o Travellersach i Cyganach, lecz t a k ż e w o b r ę b i e interakcji w e w n ą t r z e t n i c z n y c h ekonomiczna kooperacja czy z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e wpływają na w y b ó r i d e n t y f i k a c j i . Consensus istnieje jedynie w stosunku do t e r m i n ó w Traveller i Gypsies, k t ó r e to p o j ę c i a m o ż n a z d e f i n i o w a ć - za A c t o n e m - j a k o ludzi, k t ó r z y są lub b y l i p o t o m k a m i tych, k t ó r z y żyli w drodze i z a c h o w u j ą pewne k u l t u r o w e c e c h y . 8 9 Sharon Gmelch o k r e ś l a j ą c liczbę T r a v e l l e r s ó w i C y g a n ó w w A n g l i i na 40-45 tys. stwierdza, że 85% to R o m a n y Gypsies ( p o d s t a w ą wyliczenia b y ł a samoidentyfikacja), pozostali to walijscy, szkoccy i irlandzcy Travellersi. Zarazem wszyscy o n i o k r e ś l a j ą się j a k o Travellersi i z tego p o w o d u a u t o r k a traktuje ich j a k o j e d n ą n o m a d y c z n ą s p o ł e c z n o ś ć [community) . Ten uproszczony schemat klasyfikacji grup jest d o ś ć powszechnie stosowany przez a u t o r ó w , j a k k o l w i e k p o z o s t a j ą z a s t r z e ż e n i a natury merytorycznej, na k t ó r e w s k a z y w a ł A c t o n . 10 Judith Okely m a j ą c na uwadze wyżej wspomniane dylematy definicyjne przedmiotem swojej pracy czyni to, co jest dostrzegane t a k ż e przez innych a u t o r ó w j a k o w s p ó l n e , mianowicie k u l t u r ę e t n i c z n ą T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w , jej synchroniczny i monograficzny opis i a n a l i z ę . Rezygnuje więc celowo z u s t a l e ń genetycznych i p o r ó w n a w c z y c h , m . i n . z p y t a ń 0 to, co wnieśli do obrazu tej k u l t u r y tzw. p r a w d z i w i Cyganie (true blood Gypsies), z p y t a ń o p r z e ż y t k i egzotyczne, tu indyjskie. Tendencje do egzotyzacji k u l t u r y (badania genetyczne charakterystyczne dla szeregu badaczy C y g a n ó w ) , j a k i model izolacji w badaniach nad k u l t u r ą C y g a n ó w (implikujący c a ł o ś c i o w ą i k o m p l e t n ą k u l t u r ę istniejącą n i e z a l e ż n i e od k u l t u r y większości) Okely traktuje j a k o nieadekwatne do sytuacji C y g a n ó w w A n g l i i . Ta postawa a u t o r k i s y n t e t y z u j ą c a k u l t u r ę „ d r o g i " , w ę d r o w a n i a , a nie p r e c y z u j ą c a ściśle jej o d n i e s i e ń do subetnicznych p o d z i a ł ó w , d o c z e k a ł a się krytycznych ocen ze strony c y g a n o l o g ó w ' . Lecz m o ż e właśnie dlatego, że jest s y n t e t y z u j ą c a , stanowi j a k ą ś p o z y t y w n ą d r o g ę wyjścia z gąszcza etnicznych kategoryzacji. 1 J. Okely badania w ś r ó d T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w p r o w a d z i ł a okresowo od 1970 do 1975 r. W t y m czasie k o n t a k t o w a ł a się z b a d a n y m i na trasach ich w ę d r ó w e k i postojach-obozowiskach. Z e b r a ł a wywiady od p o n a d 10 r o d z i n W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . Przez ok. 10 miesięcy, p o m i ę d z y 1970 a 1972 г., Okely z a m i e s z k i w a ł a w wozie w ę d r o w n y m (trailer) na czterech obozowiskach. Dalsze dwa miesiące spędziła mieszkając w pobliżu z r e a l i z o w a ł a w 1974-1975 r. w okresie k i l k u obozowisk. Główne badania miesięcy, j a k i e s p ę d z i ł a żyjąc w autorka bezpośredniej bliskości obozowisk. Okely p r o w a d z i ł a badania g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j 1 p ó ł n o c n e j A n g l i i , obszar b a d a ń l i m i t o w a n y był trasami w ę d r ó w e k i miejscami p o s t o j o w y m i badanych. I s t o t n y m walorem b a d a ń efekt obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , Okely jest fakt, nieformalnych że znaczna część m a t e r i a ł ó w spotkań, dyskusji i rozmów, u d a ł o się autorce u n i k n ą ć tego cienia mistyfikacji, jakiego stale d o k o n u j ą dzięki stanowi którym W ę d r o w c y wobec s p o ł e c z e ń s t w a większości. D o pewnego też stopnia Okely z i n t e r n a l i z o w a ł a w a r t o ś c i T r a v e l l e r s ó w -Cyganów przejmując ich s p o s ó b mówienia, artykulacji słów, styl ubierania się, etykietę, w y c h o d z ą c z k o b i e t a m i W ę d r o w c ó w „ n a zarobek". Te d z i a ł a n i a Okely były oceniane przez badanych pozytywnie, znosiły dystans, a zarazem g w a r a n t o w a ł y badań. Dopełnieniem badań O k e l y były wywiady wiarygodność i dogłębność z pracownikami instytucji państwowych 7 Tamże, s. 58. Tamże, s. 58. Tamże, s. 59. S. G m e l c h , Gypsies in British Cities; A n t h r o p o l o g y " , v o l . 1 1 : 1982, nr 3-4, s. 347. Tamże, s. 266. 8 9 l u 11 Problems and Goverment Response, „Urban �183 RECENZJE I OMÓWIENIA rozwiązujących problemy T r a v e l l e r s ó w , j a k i z przedstawicielami organizacji i s t o w a r z y s z e ń Wędrowców-Cyganów, d o ś ć licznych w Anglii. Wszystko to razem oraz bogato cytowana literatura przedmiotu czyni p r a c ę Okely w a r t o ś c i o w ą i i n t e r e s u j ą c ą . P o d s t a w o w ą cechą perspektywy teoretycznej Okely jest ujmowanie i prezentacja Wędrowców-Cyganów „klucza-symbolu" poprzez (key-symbol) jej wewnątrzetniczne kategorie i zasady. do zrozumienia i interpretacji tej k u l t u r y kultury Okely dostarcza (o czym poniżej). D r u g i m istotnym z a ł o ż e n i e m w pracy Okely jest twierdzenie, że k u l t u r a Traveller-Gypsies nie jest s a m o o k r e ś l a j ą c a się (self-contained), większości, tj. Gorgio K o n t e k s t interakcji (angielska wersja lecz d o o k r e ś l o n a przez k u l t u r ę i cygańskiego k u l t u r o w e j mniejszości etnicznej t e r m i n u na społeczeństwo nie-Cygana, ze s p o ł e c z e ń s t w e m tj. Gadźo). większości stanowi w pracy Okely p ł a s z c z y z n ę w y j a ś n i a n i a i interpretacji większości w z o r ó w k u l t u r o w y c h badanej grupy. W przekonaniu Okely, k u l t u r a W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w jest integralnie z w i ą z a n a z a r ó w n o w swej f u n k c j o n a l n o ś c i , j a k i genezie z k u l t u r ą i strukturą społeczeństwa Gorgio. Może nie jest to c a ł k o w i c i e nowy p o g l ą d , lecz zakres i znaczenie, j a k i e przypisuje a u t o r k a kategorii i n t e r a k c y j n o ś c i w analizie k u l t u r y W ę d r o w c ó w , zasadniczo odmienny od i n n y c h prac cyganologicznych, gdzie interakcja Cyganie Kultura większości jest więc G a d ź e stanowi zazwyczaj k o ń c o w y i marginalny płaszczyzną odniesień, dopełnień bądź rozdział. trawestacji wartości i z n a c z e ń k u l t u r y etnicznej. Efektem takiej postawy badawczej jest m . i n . m o ż l i w o ś ć zakwestiono­ wania szeregu utartych tez cyganologii, np. o tzw. tradycyjnych zawodach cygańskich czy 0 p o s t ę p u j ą c e j dezintegracji l u b degeneracji tej k u l t u r y pod w p ł y w e m zderzenia ze w s p ó ł c z e s n ą , zurbanizowaną kulturą masową. Okely widzi k w e s t i ę zawodów cygańskich i umiejętności, j a k i „ t r a d y c y j n o ś ć " tej k u l t u r y poprzez m i ę d z y e t n i c z n ą i n t e r a k c j ę , j a k o a d a p t a c j ę do w a r u n k ó w 1 m o ż l i w o ś c i , k t ó r e oferuje s p o ł e c z e ń s t w o większości przy jednoczesnym zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Tak commercial więc wzory nomadism czy aktywności service ekonomicznej Cyganów, nomadism są w y p a d k o w ą niekiedy możliwości określane oferowanych jako przez 12 system większości, j a k i preferencji c y g a ń s k i c h do o k r e ś l o n e g o etosu p r a c y . P o d s t a w o w y m i cechami tego etosu s ą : samozatrudnienie która nie podlega kontroli ze strony (self-employment), nie-Cyganów; a więc a k t y w n o ś ć specyficzny ekonomiczna, proces jej w y k o n y w a n i a , w o b r ę b i e i siłami rodziny oraz nie l i m i t o w a n y cezurami czasowymi okres pracy; umiejętność w y k o n y w a n i a dowolnej pracy w d o w o l n y c h warunkach (flexibility); d u ż a m o b i l n o ś ć przestrzenna rodzinnych grup j a k o z e s p o ł ó w pracy (mobility). Te cechy strukturalne a k t y w n o ś c i ekonomicznej Wędrowców-Cyganów zawodów, których stanowią zmienność o wyborach i formach można zresztą zarobkowania, obserwować w a nie z a ś dłuższych tradycja wycinkach czasu, jak i w szerokim wachlarzu grup c y g a ń s k i c h . K o n t e k s t interakcji W ę d r o w c y - C y g a n i e - G o r g i o jest w ujęciu Okely elementem a k t y w n y m , w s p ó ł t w o r z ą c y m i l i m i t u j ą c y m r ó ż n e sfery a k t y w n o ś c i C y g a n ó w . Okely w y d o b y w a podstawowe cechy strukturalne tego kontekstu, w k t ó r y m k a ż d y z jej u c z e s t n i k ó w dysponuje i a k t y w a m i . Ze strony n i e - C y g a n ó w , dominacji (wyższy Wędrowcy-Cyganie, stereotypami status a w społeczny), sferze i fantazjami t j . G o r g i o , interakcja o k r e ś l a n a jest posiadanie świadomości na temat Cyganów dóbr, o społecznej - których pasywami przez pozyskanie dysponowaniem (są one ekwiwalentem sumy i stosunek zabiegają operowaniem wiedzy na ich temat). Ze strony W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w interakcja o k r e ś l o n a jest przez bardziej u g r u n t o w a n ą wiedzę na temat większości ( d y s p o n u j ą p o d s t a w o w y m kodem większości - j ę z y k i e m , j a k r ó w n i e ż znajomością warunków skuteczności działań, jak socjokulturowych i o s o b o w o ś c i o w y c h i możliwości manipulowania G o r g i o , co jest własną grupową z a s t r z e ż o n ą , bo o b w a r o w a n ą i g n o r a n c j ą a l t e r n a t y w n ą sferą k u l t u r y Do powyżej najważniejszą zarysowanych kategorię opisu aspektów i analizy perspektywy kultury badawczej badanej grupy, key-symbol, t j . o p o z y c j ę ciała w e w n ę t r z n e g o i z e w n ę t r z n e g o (inner inner - 12 outer Tamże, body bazuje s. 349. na pojęciu skalania tabuicznego u warunkiem identyfikacją oraz własnej). Okely którą należy powyżej dołączyć nazwałem outer body). D y c h o t o m i a Cyganów, tzw. mochadi �184 RECENZJE 1 OMÓWIENIA w wersji C y g a n ó w angielskich (odpowiednik mageripen, mahrime u n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w w Polsce). W ś r ó d C y g a n ó w angielskich d y c h o t o m i a inner - puter body d z i a ł a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ciało z e w n ę t r z n e (lub s k ó r a ) ze wszystkimi substancjami, jakie wytwarza i wydala, włosy, ekstrementy. są potencjalnie kalające, jeżeli p o w t ó r n i e w e w n ę t r z n e . Natomiast cokolwiek wprowadzone do ciała rytualnie czyste. U w a g a kierowana jest nie t y l k o na [recycled] przejdą wewnętrznego żywność, ale brud, przez ciało via usta musi na być naczynia i sztućce, k t ó r e są umiejscowiane p o m i ę d z y wargami, wejścia do ciała w e w n ę t r z n e g o . C i a ł o z e w n ę t r z n e l ? musi być utrzymywane w separacji od ciała w e w n ę t r z n e g o " . Skalanie jest faktem przekroczenia granic p o m i ę d z y t y m i d w o m a elementami. C i a ł o ludzkie jest w sensie d o s ł o w n y m miernikiem i kluczem do interpretacji s k a l a ń . W sensie metaforycznym ta d y c h o t o m i a staje się wzorem do klasyfikacji i kategoryzacji ludzi, z a c h o w a ń , stanów rzeczy, p r z e d m i o t ó w , jak i świata przyrodniczego. Ten symbolizm ciała, zarysowany w d y c h o t o m i i problem relacji Traveller-Gypsies dysponowanie wiedzą na temat s k a l a ń rzeczy wiedzy tej nie p o s i a d a j ą z nimi się na grozi skalaniem. W czystych rytualnie stale p o d k r e ś l a n a inner - outer body, r o z w i ą z u j e również G o r g i o . W a r u n k i e m pozostawania czystym rytualnie jest i związanego G o r g i o , z definicji modelu świata Wędrowców i obwarowywana z nim są tabu kulturowego. Wędrowców-Cyganów i nieczystych granica Gorgio. etniczna. Z natury więc skalani i potencjalnie świat Pomiędzy Konsekwencją kontakt społeczny nimi dzieli musi istnieć takiego p o d z i a ł u jest o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u natury i k u l t u r y . T o , co dla G o r g i o jest n a t u r ą (Travellersi i Cyganie w stereotypie większości p r z y p o r z ą d k o w a n i są do p o r z ą d k u natury; b r u d n i , żyją j a k zwierzęta, wędrują itd.), dla nich samych stanowi p o r z ą d e k de facto b r u d n y w takim cyg. t e r m i n u cik - sensie, w j a k i m bioto), a nie go kultury. widzi Traveller czy Cygan m o ż e Gorgio, lecz jest to mochadi, czyli skalanie, i nie wpływa tylko to cikli na jego być (od status czy p r e s t i ż w grupie. K u l t u r a G o r g i o natomiast w oczach W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w ma wszelkie znamiona natury ze w z g l ę d u na Tak więc to, co „ o d l e g ł e " od ich i g n o r a n c j ę Gorgio, w sferze czystości i nieczystości staje się „ b l i s k i e " Travellersom, bo w rytualnej. mniejszym stopniu z a g r a ż a skalaniem. T ę d y c h o t o m i z a c j ę i inwersję k u l t u r o w ą p o r z ą d k ó w W ę d r o w c ó w - C y ­ g a n ó w i G o r g i o Okely skrupulatnie śledzi w r ó ż n y c h sferach k u l t u r y W ę d r o w c ó w . Prześledzę jedynie n i e k t ó r e dziedziny życia codziennego T r a v e l l e r s ó w , aby kulturowy tej całościowo dychotomizacji i inwersji D y c h o t o m i a inner miotów i ich sensów i znaczeń, a które z i l u s t r o w a ć efekt rozpatruje Okely. outer body o k r e ś l a logikę codziennych z a c h o w a ń , klasyfikacji usytuowania w przestrzeni. Przedmioty służące ciału przed­ wewnętrznemu (tu: utensylia kuchenne, p r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e ) m u s z ą b y ć czyste, są więc usytuowane w przestrzeni czytej, czyli w n ę t r z u wozu, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p r z e d m i o t ó w służących ciału (naczynia do mycia siebie, prania bielizny, mydło), które usytuowane zewnętrznemu są na zewnątrz wozu. P o m i ę d z y t y m i przedmiotami nie m o ż e d o j ś ć do b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u lub zamiany funkcji, np. u ż y w a n i e tego samego naczynia do mycia n a c z y ń kuchennych i prania bielizny (stały element stereotypu Gorgio, k t ó r y miesza funkcje n a c z y ń ) . P r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e , k t ó r e w c h ł a n i a n e są przez ciało w e w n ę t r z n e , j a k k o l w i e k pożądane czyste rytualnie, paradoksalnie p o c h o d z ą w większości od skalanych G o r g i o . P r ó b ą przezwycięże­ nia tego paradoksu jest preferowanie p o ż y w i e n i a , k t ó r e nie ma b e z p o ś r e d n i e g o i dostrzegalnego tu i teraz k o n t a k t u Konsekwencją z Gorgio, a więc produkty na konsumowanie. U n i k a się miejsc na t e r y t o r i u m nie t y l k o nad fabryczne, w puszkach, opakowaniach. tej dychotomizacji jest r ó w n i e ż selekcja miejsc, k t ó r e n a d a j ą produkcją ż y w n o ś c i , ale się lub G o r g i o , gdzie Travellersi nie m a j ą i nad jej p r z y r z ą d z a n i e m (domy prywatne nie kontroli Gorgio, restauracje, szpitale i więzienia; te d w a ostatnie są zresztą miejscami najbardziej skalanymi i g r o ź n y m i ; w p r z y p a d k u szpitali dychotomii inner - dokonuje się przekraczania wszelkich granic outer body; higiena szpitalna, kuchnia, narodziny i ś m i e r ć ; w p r z y p a d k u zaś więzienia jest się zdanym c a ł k o w i c i e na z a l e ż n o ś ć od J. O k e l y , The Traveller-Gypsies, Gorgio). Cambridge University Press. Cambridge 1983. s. 80. �185 RECENZJE I OMÓWIENIA M o ż e najbardziej spektakularnym przejawem d z i a ł a n i a s y m b o l i z m u ciała jest klasyfikacja zwierząt, j a k ą d o k o n u j ą W ę d r o w c y - C y g a n i e . Miejsce danego gatunku s k a l a ń na skali o d naj­ bardziej nieczystego do czystego czy wręcz m a j ą c e g o charakter jest o d stopnia przekraczania granicy wyznaczonej d y c h o t o m i ą się wiedzy tu na spostrzeżeniach i o zwyczajach, apotropeiczny inner - zachowaniach uzależnione outer body. i wyglądzie Bazuje zwierząt. Najbardziej nieczysty jest k o t ; w tej kategorii mieszczą się r ó w n i e ż szczur, mysz, pies, lis itp. Wszystkie te zwierzęta liżą własną sierść, czyli z e w n ę t r z n e g o do c i a ł a w e w n ę t r z n e g o . P r z e k r a c z a j ą separacji elementów. Po drugie zwierzęta te pochłaniają brud i sierść z więc granice d y c h o t o m i i i gwałcą są mięsożerne; jedzą więc ciała zasadę zarówno z e w n ę t r z n e , j a k i w e w n ę t r z n e innych zwierząt, t y m samym p o w t ó r n i e ł a m i ą z a s a d ę ciało separacji czyste — nieczyste. Jedzenie, k t ó r e znajdzie się w kontakcie z t y m i z w i e r z ę t a m i (np. poprzez włos z ich sierści), jest do wyrzucenia, a naczynie do zniszczenia j a k o skalane. są więc sklasyfikowane w czeterech grupach: nieczyste jadalne (np. zając, który liże sierść, ale t a k ż e j e ż ) oraz czyste I n t e r e s u j ą c a jest ale jest Zwierzęta niejadalne (np. k o t , pies); nieczyste - roślinożerny); czyste - jadalne (np. bydło, niejadalne (np. k o ń ) . pozycja j e ż a i konia w tej swoistej systematyce. K o ń i j e ż są na d r u g i m k r a ń c u skali s k a l a ń . K o ń jest r ó w n i e czysty j a k człowiek i gdyby nawet p o l i z a ł talerz, z k t ó r e g o je Travellers, nie spowoduje t o j a k i e g o k o l w i e k skalania (nie jest o n a w o d ę pije statusu filtrując j ą przez zęby). N i e j a d a l n o ś ć jego m i ę s a wynika k o n i a w tej s p o ł e c z n o ś c i . s k a l a ć k o n i a podobnie j a k końskich mężczyznom mogła pełną odmienne jest separację jeża i że kobieta T r a v e l l e r s ó w koni pomagać wyjątkowego było jedynie ich d o m e n ą ; stara na kobieta mogła targach posiadająca z samej swej kobiecej natury). J e ż jest r ó w n i e czysty, j a k ­ źródło jego sfery z e w n ę t r z n e j (pieczenie na (oporządzanie towarzyszyć j u ż status czystej, niekalającej kolwiek Status ten o k r e ś l a fakt, mężczyznę mięsożerny, m. in. z czystości. Jego i wewnętrznej. ogniu) wzmaga jego kłujące „najeżone" Dodatkowo sposób czystość. Mięsu jeża ciało gwarantuje przyrządzania mięsa Travellersi przypisują moc a p o t r o p e i c z n ą przed wszelką t r u c i z n ą w p o ż y w i e n i u (wierzą o n i , że G o r g i o celowo z a t r u w a j ą sprzedawaną lub w y ż e b r a n ą ż y w n o ś ć ) , j a k i przed skalaniami. Dlatego jedzenie j e ż a jest 4 j a k b y „ k o m u n i ą " , j e go cała rodzina, „ d l a jednego jest to za drogie j e d z e n i e " ! . Ten system klasyfikacji zwierząt o d najbardziej skalanego i o d l e g ł e g o kota, k t ó r y j e d n o c z e ś n i e jest l u b i a n y m , d o m o w y m zwierzęciem G o r g i o , do najbardziej bliskiego, czystego i c h r o n i ą c e g o jeża. którego Gorgio - Gorgio traktują j a k o szkodnika, stanowi symboliczną transformację relacji Wędrowcy-Cyganie. Niemniej zajmujące są r o z w a ż a n i a Okely d o t y c z ą c e r y t u a ł ó w przejścia. N a r o d z i n y i ś m i e r ć z samej granice definicji fizjologicznych, jest kalają, przekracza skalane powinny gdyż dziecko, są z aktami wnętrza przekraczania wychodzi na granic. zewnątrz W przypadku (analogia narodzin do czynności k t ó r y c h p r o d u k t y są kalające). Wszystko więc co ma k o n t a k t z t y m procesem i potencjalnie mieć miejsce grozi poza skalaniem. przestrzenią Dlatego czystą narodziny, rytualnie podobnie j a k (wóz w ę d r o w n y , i śmierć, obozowisko) albo w przestrzeni r ó w n i e nieczystej, j a k sam akt, czyli w szpitalu. R ó w n i e ż z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w najwłaściwszymi osobami m a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z t y m i a k t a m i są G o r g i o . W j e d n y m i w d r u g i m przypadku przedmioty z w i ą z a n e z samym r y t u a ł e m przejścia winne być zniszczone Niszczy (spalone) lub - jeżeli s t a n o w i ą z n a c z n ą się r ó w n i e ż przedmioty osobiste osoby w a r t o ś ć , j a k np. w ó z - zmarłej. W przypadku sprzedane. śmierci, krewni najbliżsi z m a r ł e g o m u s z ą o p u ś c i ć miejsce tego zdarzenia i nie w r a c a ć przez okres jednego roku. Zakaz śmierci, ten wiąże się nie tylko ze skalaniem ale r ó w n i e ż z wierzeniem, że dusza do miejsc m u znanych i bliskich, j a k i do bliskich potencjalnie g r o ź n y i szkodliwy - miejsca, zmarłego (mulo) przestrzeni ma przez tendencję o s ó b . Przy czym duch fakt wracania zmarłego jest m o ż e p o w o d o w a ć c h o r o b y , j a k i ś m i e r ć . U n i k a się tego poprzez w ę d r o w a n i e , jest to jeden z istotnych p o w o d ó w podejmowania w ę d r ó w e k w ś r ó d 14 sam do Tamie. s. 104. Trucie p o ż y w i e n i a p r a w i d ł o w e p r z y r z ą d z a n i e itp. należy r o z u m i e ć j a k o jego skalanie Wędrowcówprzez nie­ �186 RECENZJE I OMÓWIENIA - C y g a n ó w , j a k r ó w n i e ż poprzez niewymawianie imienia zmarłej osoby lub z m i a n ę i m i o n o s ó b , k t ó r e p o s i a d a j ą imię z m a r ł e g o . J e d n o c z e ś n i e stara się z w i ą z a ć z m a r ł e g o , jego ducha (mulo) z miejscem p o c h ó w k u poprzez, co jest z n a c z ą c e , „ o s i e d l e n i e " go w t y m miejscu. D o k o n u j e się tego przez s y m b o l i k ę u d o m o w i e n i a ; wieńce na grobie z m a r ł e g o p r z y j m u j ą f o r m ę fotela, d o m u i t p . ; dba się o to, by z m a r ł y m i a ł nagrobek z wygrawerowanym nazwiskiem i zdjęciem (w opozycji do stałej obawy „ T r a v e l l e r s ó w " przed fotografowaniem się i podawaniem swojego imienia i nazwiska Gorgio). Z m a r ł e g o symbolicznie włącza się do p o r z ą d k u G o r g i o . jego zaś d u c h o w i (mulo) przypisuje się p o d o b n ą moc, j a k G o r g i o w etnicznym stereotypie. Są to jedynie nieliczne p r z y k ł a d y d z i a ł a n i a key-symbol, czyli d y c h o t o m i i inner — outer body w kulturze W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . J e d n a k ż e j u ż te s t a n o w i ą w y s t a r c z a j ą c ą p o d s t a w ę do d o k o n a n i a interesującej generalizacji. K u l t u r a symboliczna Traveller-Gypsies stanowi k o h e r e n t n ą i s y s t e m o w ą c a ł o ś ć , jej elementem integralnym jest k u l t u r a większości, Gorgio, w stosunku do k t ó r e j dokonuje się inwersji z n a c z e ń i w a r t o ś c i . J e d n a k ż e nie jest to de facto k u l t u r a rzeczywista G o r g i o , lecz jej obraz, lustrzane odbicie k u l t u r y własnej rzutowane na obcych, na G o r g i o . Z a c y t o w a ć tu m o ż n a s e m i o t y k ó w radzieckich, j a k k o l w i e k prace t y c h ż e nie s t a n o w i ł y lektury Okely, t y m niemniej wnioski i konkluzje tych a u t o r ó w są zbieżne. „ I n a c z e j m ó w i ą c , a n t y k u l t u r ę buduje się w t y m w y p a d k u izomorficznie w stosunku do k u l t u r y , na jej p o d o b i e ń s t w o : a n t y k u l t u r ę r ó w n i e ż traktuje się j a k o system znakowy p o s i a d a j ą c y w ł a s n e w y r a ż e n i e . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że odbiera się j ą j a k o k u l t u r ę ze znakiem ujemnym, tak j a k gdyby s t a n o w i ł a pewnego rodzaju lustrzane odbicie k u l t u r y (gdzie związki p o z o s t a j ą nienaruszone, lecz uzyskują w a r t o ś ć p r z e c i w s t a w n ą ) " . 1 5 Z a j m o w a ł e m się w tej recenzji p o d k r e ś l e n i e m w a l o r ó w perspektywy badawczej Okely, k t ó r a wnosi wiele nowego do w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń nad k u l t u r ą C y g a n ó w . P o d k r e ś l i ć jeszcze raz tu wypada, że z c h w i l ą kiedy uzna się, że k u l t u r a C y g a n ó w nie jest wyizolowana od kontekstu większości, że nie stanowi całości samowystarczalnej (self-contained), p o d s t a w o w y m przedmiotem badania staje się relacja p o m i ę d z y k u l t u r ą e t n i c z n ą C y g a n ó w a k u l t u r ą większości. Praca Okely w całości jest realizacją tej dyrektywy. Andrzej S K A Z K I I PESNI R O Ž D E N N Y E V D O R O G E : C Y G A N S K I J A . Gessler ( o p r a ć , i t ł u m a c z . ) , M o s k v a 1985, ss. 520 S k ą p a liczba informacji wzbudzają i Gessler, wpłyną z pewnością na zainteresowanie w y d a n ą określani się w k s i ę g a r n i a c h przez r e d a k c j ę jako wydawnictw zagranicznych. „pisarze-etnografowie", są rzeczywistymi sekcji etnograficznej Towarzystwa Geograficznego przy A k a d e m i i i mają już za D r u c jest też „Romen" w N. sobą Moskwie G. Satkeviča 1 5 pewną autorem liczbę sztuki publikacji „Moskovskaja i tłumaczem Cygańskie mirikle. na dotyczących cyganka", rosyjski książki 1 historii i wystawionej cygańskiego Obaj radzieccy cyganolodzy J. Ł o t m a n , B. U s p i e n s k i , O semiotycznym kultury, P W N , Warszawa 1977, s. 159. v przez Wschodniej W y d a w n i c t w a „ N a u k a " k s i ą ż k ą p r z y g o t o w a n ą przez D r u c a i Gesslera, k t ó r a p o j a w i ł a Druc, jak E. D r u c , o pracach c y g a n o l o g ó w radzieckich oraz c i e k a w o ś ć , j a k ą .wciąż Cyganie i ich k u l t u r a , G ł ó w n ą R e d a k c j ę Literatury FOL'KLOR, Mirga mechanizmie Zarówno członkami Nauk ZSRR 1 kultury Cyganów . przez c y g a ń s k i poety radzieckiego kontynuowali kultury, teatr [w:] więc swoje Semiotyka Redakcja wymienia jedynie dwie z nich: A . G e s s l e r , E. D r u c , Ko če ve dlinoj sotni let, „ N a u k a i religija", nr 10: 1982; t y c h ż e , Russkie cygane i ich foiklor, „ D r u ž b a narodov", nr 7: 1984. �187 RECENZJE I OMÓWIENIA wcześniejsze zamyśle zainteresowania miała i postawili „wypełnić w związku badawcze lukę w przystępując publikacji z t y m przed s o b ą i trzy do pracy badaniach zadania: nad książką, folkloru która Cyganów 1. D o k o n a n i a j a k w ich rosyjskich" najpełniejszych z a p i s ó w folklorystycznych w ś r o d o w i s k u C y g a n ó w rosyjskich; 2. Zebrania w jednej książce rozproszonych d o t ą d publikacji f o l k l o r u tego szczepu oraz 3. „ P o s ł u g u j ą c się przy p r z y g o t o w a n i u książki n a u k o w y m i r e g u ł a m i folklorystyki, przedstawienia m a t e r i a ł u w postaci tłumaczenia literackiego d o s t ę p n e g o i b u d z ą c e g o zainteresowanie szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , maksymalnie 2 j e d n a k ż e z a c h o w u j ą c e g o tak t e m a t y k ę , j a k i f o r m ę Skazki i pesni... oprócz zawierają, nie komentarza rosyjskich mniej dla oryginału" . tłumaczeń cygańskich polskich e t n o g r a f ó w tekstów oraz interesujący, skromnego obszerny wstęp (ok. 3 arkuszy wydawniczych) oraz bibliografię. P r z y t a c z a j ą c nie o d b i e g a j ą c ą od uznawanych w innych krajach opuszczeniu (w t y m i w Polsce) Indii, D r u c i Gessler skrótową datują wersję historii cygańskich przybycie pierwszych C y g a n ó w migracji na teren po Rosji z o b s z a r ó w naddunajskich na wiek X V , natomiast pojawienie się w ś r o d k o w e j i północnej Rosji na przybyłych XVI-XVIP. 1733, z Polski Wspominając grup próby z których osiedlenia C y g a n ó w 1783 i 1836) autorzy wymieniają osiedla - wywodzą się Cyganie rosyjscy - w i m p e r i u m rosyjskim wiek (m. i n . z lat d w a utworzone w t y m celu w 1836 r. w Besarabii K a i r i Faraonovka, k t ó r y c h nazwy n a w i ą z y w a ł y do powszechnego w ó w c z a s przekonania 0 egipskim pochodzeniu C y g a n ó w . P o d k r e ś l a j ą t e ż ł a g o d n e traktowanie C y g a n ó w w i m p e r i u m rosyjskim, zwłaszcza w porównaniu z prześladowaniami, jakie spotykały ich we Francji 1 Niemczech. Zdziwienie czytelnika, nawet p o b i e ż n i e zaznajomionego z k u l t u r ą c y g a ń s k ą , m u s i b u d z i ć opinia o religijności Cyganów. Ta sfera ich życia wywołuje najwięcej kontrowersji i na d o b r ą s p r a w ę pewny jest t y l k o fakt przyjmowania przez C y g a n ó w religii d o m i n u j ą c e j w d a n y m kraju, 4 a i t o nie zawsze . I c h faktyczne związki z przyjętą formalnie religią zdają się p r z e b i e g a ć r ó ż n i e (choć na o g ó ł Cyganie znacznie o d b i e g a j ą pod t y m w z g l ę d e m od większości współwyznawców) należy więc religijnej na i nie są ł a t w e do ustalenia. uznać większości początku wnioski Cyganów wędrówki), utrzymujących, Gesslera (którzy i Druca, także Z a zbyt pochopne piszących swoją z drugiej z a ś (posługując religię i bardzo z jednej wyniesioną się p r z y k ł a d e m strony upraszczające o obojętności z I n d i i zarzucili j u ż Cyganów rosyjskich) i ż : „Jeśli w wozie b y ł a p r a w o s ł a w n a i k o n a , to Cyganie m o d l i l i się do niej. A jeśli nie b y ł o ? O t o co powiedzieli nam Cyganie z o b w o d u leningradzkiego: » B y w a ł o , że nie b y ł o u nas i k o n [ . . . ] k l ę k a l i ś m y przed s ł o ń c e m . O n o u nas jest pierwszym Bogiem jeszcze z dawnych c z a s ó w . się też s f o r m u ł o w a n e religijny Modliliśmy się. m o d l i l i ś m y twierdzenie, że t o miejscowej l u d n o ś c i z m u s z a ł y prześladowania Cyganów ? [ . . . ] « " . Zbyt ze strony kategorycznie władców i wydaje fanatyzm do przyjmowania religii n a r o d ó w , wśród k t ó r y c h żyli (mimo p r z e ś l a d o w a ń nie zarzucili swojego wyznania na p r z y k ł a d Ż y d z i , w m i a r ę zgodnie żyli obok siebie przedstawiciele r ó ż n y c h wyznań, nie t y l k o chrześcijańskich, m. in. na polskich kresach wschodnich). W ą t p l i w o ś c i musi t e ż b u d z i ć niejasna interpretacja c y g a ń s k i e g o s ł o w a devel (bóg). Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u c y g a ń s k i c h profesji. P o z o s t a ł o ś c i kastowych o g r a n i c z e ń sprzed opuszczenia I n d i i oraz m u z y k a l n o ś c i danej i m przez n a t u r ę p r z y p i s u j ą autorzy książki p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d C y g a n ó w z a w o d ó w m u z y k a n t ó w , tancerzy i ś p i e w a k ó w . D o zajęć najbardziej 2 Skazki i pesni..., s. 19. Pojęcie Cyganie rosyjscy czy r ó w n i e ż u ż y w a n e przez a u t o r ó w — Cyganie p ó ł n o c n o r o s y j s c y dotyczy szczepu, k t ó r y p r z y b y ł na teren Rosji przez N i e m c y i P o l s k ę i jest blisko spokrewniony ze szczepem Polska R o m a . U nas znany jest r ó w n i e ż pod n a z w ą C h a ł a d y t k a R o m a . 5 tenże, 4 Por. J. F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Cvganíe na polskich drogach, K r a k ó w 1956; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa Warszawa 1953; 1971. P r z y k ł a d e m o d s t ę p s t w a o d tej zasady m o ż e b y ć w z r a s t a j ą c a w ostatnich k i l k u latach liczba „ ś w i a d k ó w Jehowy" w ś r ó d polskich L o w a r ó w . 5 Skazki i pesni... s. 8. �188 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycyjnych i ulubionych przez C y g a n ó w , k t ó r z y d o tej p o r y nie przejawiają uprawą roli i hodowlą, zaliczają także zajęcia związane z końmi zainteresowania (również leczenie tych z w i e r z ą t ) , n i e k t ó r e r z e m i o s ł a (kowalstwo, bielenie n a c z y ń , wyplatanie koszy, w y r ó b p r z e d m i o t ó w z drewna, j u b i l e r s t w o ) oraz wróżenie i znachorstwo. k o ń m i , w r ó ż e n i e i „ p r a c a na profesjonalnej Pojawienie się w Rosji XVIII i wiążą upowszechnił pierwszych c h ó r ó w c y g a ń s k i c h m . i n . z nazwiskiem się p ó ź n i e j wśród hrabiego modne, kształtowany 0 t y m , co c y g a ń s k i e . A u t o r a m i liczne w Petersburgu omówiony był przez twórcy ludowej (znamienne są przy t y m tytuły wiek gusty rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i nie znaleźli romansów - w nich i jej wyobrażenia (szczególnie bywali też ich wszystkich znanych ani jednej cygańskiej „Cygańskie dziś czasie stały r o m a n s ó w w y k o n y w a n y c h przez rosyjskie c h ó r y śpiewników, na stroju, j a k i które w krótkim i M o s k w i e ) b y l i c z ę s t o znani rosyjscy poeci. Rosjanie X IX-wiecznych handel na estradach C y g a n ó w rosyjskich i do owych c h ó r ó w , k o m p o z y t o r a m i . Radzieccy etnografowie, k t ó r z y zapoznali się z treścią „cygańskich" został D r u c i Gessler d a t u j ą Orłowa-Czesmienskiego, występujących uchodzi za l u d o w y strój c y g a ń s k i . Repertuar się bardzo Najszerzej scenie". noce", „Cygański pieśni tabor" itp.). U w a ż a n y czytelnik z p e w n o ś c i ą zastanowi się nad w p ł y w e m k u l t u r y rosyjskiej na folklor C y g a n ó w , k t ó r y c h cale rody związały się z „ p r o f e s j o n a l n ą s c e n ą " , oraz nad relacjami między t y m , co prezentowali c y g a ń s c y artyści estradowi w wieku X I X i p o c z ą t k a c h X X . a repertuarem teatru „Roměn". Ponadto wielu z zawodowych a r t y s t ó w e t n o g r a f ó w . D r u c i Gessler nie p o r u s z a j ą nie jest d o k o ń c a jasne. że „dla siebie" się bardzo zachowali oni swój autentyczny czym (z drugiej jednak zachwycali się ludzie, których i n f o r m a t o r a m i radzieckich muzyczne folklor, prezentowanej strony było tego zagadnienia, duże umiejętności krytycznie o „ c y g a ń s z c z y ź n i e " przedrewolucyjnym tego, Podkreślając bezpośrednio autorzy i twierdząc, opracowania wyrażają rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i konstatują, imionami a ich stanowisko Cyganów że nie Rosja można będzie w okresie całkiem odrzucić zawsze szczycić, się 6 j a k Puszkin, T o ł s t o j , K u p r i n ) . Okresowi temu p r z e c i w s t a w i a j ą czasy obecne, charakteryzujące się z m i a n ą stosunku a r t y s t ó w c y g a ń s k i c h do w ł a s n e g o , autentycznego f o l k l o r u prezentowanego teraz na scenach (szczególnie jedynego na świecie c y g a ń s k i e g o teatru . . R o m ě n " ) . D w a wieki związku Cyganów treść n i e k t ó r y c h ze s c e n ą nie m o g ł y się jednak podań 1 komentarzy m o ż n a częściowo te same czy też elementy nie o d b i ć na romansów ich folklorze w pieśniach (przykładem cygańskich). Ze wstępu się d o m y ś l a ć , że z w y s t ę p a m i estradowymi z w i ą z a n e są przynajmniej rody. które utrzymywały przedstawia nie t y l k o f o l k l o r c y g a ń s k i - się z tego przed rewolucją, a „Roměn" wystawiana w n i m b y ł a m . i n . wspomniana wyżej sztuka w s p ó ł a u t o r a recenzowanej książki. Szersze o m ó w i e n i e tych z a g a d n i e ń b y ł o b y interesujące szczególnie dla polskich e t n o g r a f ó w , jako że Cyganie rosyjscy użyczyli częściowo swego f o l k l o r u najbliższemu k u l t u r o w o i znacznie u b o ż s z e m u p o d t y m w z g l ę d e m szczepowi Polska 7 Roma . Bardzo s k r ó t o w o przedstawione zostały niektóre elementy kultury Cyganów związane z p o d z i a ł e m s p o ł e c z n y m i systemem m o r a l n o - p r a w n y m . A u t o r z y zwrócili u w a g ę na majątkowe rozwarstwienie, Cyganów rosyjskich kobiety i mężczyzny zwracając b y ł a bardzo podział m a ł a ) , sądy na tabory i system i rolę wójta (podkreślając, s k a l a ń . O m ó w i l i pozycję przy t y m u w a g ę na s p o s ó b zawierania m a ł ż e ń s t w i znaczenie że u p o k ł a d z i n . Ten temat kończy się k o n k l u z j ą , że Cyganie w Z S R R d o k o n a l i gigantycznego przeskoku od p r z e ż y t k ó w ustroju rodowego do socjalizmu ( c h o c i a ż czasami miało to bolesny przebieg) i że dziś można w ś r ó d nich s p o t k a ć wielu cieszących się o g ó l n o n a r o d o w y m autorytetem, a powojenne pokolenie C y g a n ó w zna k o c z o w n i c t w o j u ż t y l k o z o p o w i a d a ń . Charakterystyka f o l k l o r u C y g a n ó w rosyjskich poprzedzona jest o m ó w i e n i e m dotyczących go dotychczasowych publikacji i m a t e r i a ł ó w archiwalnych oraz cenniejszych pozycji 6 poświęco- Ich stanowisko doskonale ilustruje n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ C y g a ń s k a pieśń w X I X wieku b y ł a w rzeczywistości miejskim romansem, niekiedy w najgorszym s t y l u " (oryg. „ . . . s a m o v o durnovo pošiba"). F i c o w s k i , Cyganie na polskich s. 131, 206-225. 7 �189 RECENZJE I OMÓWIENIA nych f o l k l o r o w i C y g a n ó w U k r a i ń s k i c h , K e ł d e r a s z ó w , L o w a r ó w i U r s a r ó w . A u t o r z y p r z e d s t a w i a j ą też własne, wieloletnie badania, w wyniku których zebrali ponad 120 bajek i przeszło 110 pieśni oraz bogaty m a t e r i a ł etnograficzny d o t y c z ą c y o b y c z a j ó w i o b r z ę d o w o ś c i Cyganów rosyjskich. Badania te prowadzili przede wszystkim w obwodzie leningradzkim i n o w g o r o d z k i m oraz w obwodzie moskiewskim, g o r k o w s k i m , saratowskim, smoleńskim, na Syberii (w T o m s k u i C z e l a b i ń s k u ) oraz w ś r ó d miejskich C y g a n ó w z M o s k w y , Karelii, a także Leningradu, Pietrozawodska i Tuły. P o s ł u g u j ą c się k r y t e r i a m i p r o p o n o w a n y m i przez Proppa, z zebranych t e k s t ó w prozatorskich D r u c i Gessler wydzielili bajki, bajki-byliczki, legendy, podania romantyczne i podania o postaciach i zdarzeniach magiczne 8 h i s t o r y c z n y c h . W folklorze i obyczajowe, natomiast bohaterem jest najczęściej bajek Są innych l u d ó w one k o ń ) . Pierwsze (poza najobszerniejsze, Cyganów drugorzędna elementami z nich przypada bajkom niewiele o d r ó ż n i a j ą cygańskiej a ich bohaterem, rosyjskich najliczniej w y s t ę p u j ą rola rzeczywistości podobnie j a k szeregu z d a r z e ń staje się bogaty. S t ą d (ich się o d odpowiednich i właściwościami i innych bajek, bogaty Cygan lub jego syn. n i e p o r ó w n a n i e z a ś rzadziej człowiek bajki zwierzęcym języka). jest zazwyczaj biedny, k t ó r y w wyniku też częste rozpoczynanie opowieści o d z w r o t u „Isys Roma. R o m a b a r w a ł e " (Byli Cyganie. Cyganie bogaci). N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że pojęcie bogatego Cygana odzwierciedla nie tyle jego z a m o ż n o ś ć , ile p o z y c j ę s p o ł e c z n ą (Cyganie epitet „ b o g a t y " p r z y r ó w n y w a l i do epitetu „ d o s t o j n y " , „ z n a c z n y " , „ p o w a ż a n y " , natomiast o biednym wyrażali się też bibachlalo Bajki manusz, czyli człowiek nieszczęśliwy). obyczajowe dzielą autorzy opracowania na trzy p o d g r u p y — bajki o cygańskich „ s p r a w k a c h " ( k a w a ł a c h ) , anegdoty o g ł u p c a c h , bajki, k t ó r y c h treść oparta jest na c y g a ń s k i c h obyczajach. Bajki wymieniane przez radzieckich e t n o g r a f ó w - j a k o najbardziej charakterystyczne dla pierwszej podgrupy - m ó w i ą o Cyganach, k t ó r z y b o g a c ą się w y k o r z y s t u j ą c swój spryt i n a i w n o ś ć g a d ź ó w (nie należy ich jednak m i e s z a ć z o p o w i a d a n i a m i o sekretach profesjonalnych zajęć Cyganek). G ł u p t a k z c y g a ń s k i c h anegdot, w p r z e c i w i e ń s t w i e do rosyjskiego „głupiego I w a n a " g ó r u j ą c e g o w o s t a t e c z n o ś c i nad otoczeniem, jest p r a w d z i w y m g ł u p t a k i e m i występuje tu jako obiekt ż a r t ó w , a nawet jeśli udaje mu się c z e g o ś dokonać, wynika to jedynie ze zbiegu o k o l i c z n o ś c i . Najbogatszy m a t e r i a ł etnograficzny zawierają bajki zaliczone do trzeciej podgrupy. Zwyczaje i obyczaje tu zajmują znajdujące swoje odbicie t a k ż e w tekstach miejsce d o m i n u j ą c e . T r e ś ć osnuta jest zazwyczaj na naruszeniu p o r w a n i u dziewczyny i w y n i k a j ą c y c h stąd następstw innych bajek, obyczajów bądź (wymowne są j u ż n i e k t ó r e tytuły, np. „ K o ń s k i e skalanie", „ J a k Cyganie m a ł o nie zabili c h ł o p a k a z d z i e w c z y n ą " ) . Szczególną rolę autorzy opracowania p r z y p i s u j ą bajkom o Wajdzie i R ó ż y . je w osobną grupę. niedoścignionego strzeżoną przez Treścią ich jest wierzchowca) srogich Wajdy, braci. Sam małżeństwo syna poprzez bogatego Cygana, motyw zaczerpnięty najbliższej p i e r w o w z o r o w i bajka jest najobszerniejsza, Cyganie rosyjscy zmienili j ą j e d n a k ż e , dopasowując też ona u nich w licznych, znacznie się r ó ż n i ą c y c h porwanie został z piękną od swojej k u l t u r y . bądź obyczajowych. cennych dla etnografa informacji końmi trybie życia i kradzieżach, Bajka ta (a o zawieraniu m a ł ż e ń s t w Cyganów wersji Wajdy. Występuje wariantach (w książce przedstawionych ją magicznych Różą i w zawiera też historię r o d z i c ó w do r e a l i ó w i d w a w postaci pieśni). Z a l e ż n i e o d wersji bajek Cyganką Lowarów jest pięć w a r i a n t ó w p r o z ą do wydzielając (z wykorzystaniem rosyjskich raczej można bajki) by zaliczyć posiada i rodzinie, g o ś c i n n o ś c i , i wielu innych wiele handlu elementach ich kultury. W s p o m i n a j ą c k r ó t k o o religijnej tematyce w folklorze c y g a ń s k i m D r u c i Gessler i n f o r m u j ą o występowaniu cudów. Pomijają różnego rodzaju je jednak są w y t w o r e m „ p r z e p o w i a d a c z y V . I . P r o p p , Fol'klor których że nie tematyką zrodziły z chrześcijańskich z r ą k do r ą k z a p i s k ó w . P r z y t a c z a j ą й legend, uważając, sekt", są zdarzenia się w ś r o d o w i s k u o a Cyganie poznali j e z natomiast p r z y k ł a d legendy p o c h o d z ą c e j i dejstvitel'nost', M o s k v a 1976. charakterze cygańskim, lecz krążących z tego środo- �190 RECENZJE I O M Ó W I E N I A wiska — o p o w i e ś c i o św. Grzegorzu i Cyganach „naiwnie usprawiedliwiającej cygańską chytrość". Bardzo w a ż n e miejsce w folklorze Cyganów rosyjskich zajmują bajki-byliczki, odzwierciedleniem ich d e m o n o l o g i i . Bohaterami byliczek są najczęściej p o z o s t a ł y c h przy życiu, „leśny gospodarz" — w ł a d c a lasu m o g ą c y c z ł o w i e k o w i , duchy d o m o w e i „ s p o r n i k i " — m a ł e l u d k i , k t ó r y c h szczęście. A u t o r z y podkreślają płynną granicę między umarli pomóc będące nachodzący bądź zaszkodzić spotkanie zawsze przynosi bajkami a bajkami-byliczkami, przy zastosowaniu b o w i e m k r y t e r i u m P r o p p a — b r a k wiary o p o w i a d a j ą c e g o i s ł u c h a c z y w p r a w d z i w o ś ć bajki i odwrotnie w stosunku do bajki-byliczki, ta ostatnia często staje się z czasem bajką. Wspomniane wyżej podania romantyczne zostały spisane niemal w y ł ą c z n i e o d jednego i n f o r m a t o r a i z a r ó w n o jego w y k s z t a ł c e n i e , j a k też f o r m a i t r e ś ć p o d a ń w s k a z u j ą na z a p o ż y c z e n i a z rosyjskiej literatury. W a r t o natomiast z w r ó c i ć u w a g ę na p o z o s t a ł e podania. Legenda o życiu Puszkina u C y g a n ó w czy legenda o gitarze S o k o ł o w a — historia cennej przez twórcę „cygańskiego" stroju estradowego, hrabiego Orłowa, gitary podarowanej świetnemu gitarzyście c y g a ń s k i e m u S o k o ł o w o w i i dziedziczonej przez kolejnych w i r t u o z ó w gry na gitarze z w i ą z a n y c h z profesjonalną sceną — są interesującym przykładem wpływu tych powiązań na folklor cygański. Badając folklor muzyczny Cyganów rosyjskich wpływów między n i m a kulturą rosyjską. autorzy trafili na ślady wzajemnych D w a wieki w y s t ę p ó w dla rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i s p o w o d o w a ł y , że elementy charakterystyczne dla „ c y g a ń s k i c h " r o m a n s ó w m o ż n a d z i ś o d n a l e ź ć w niektórych cygańskich pieśniach. Utwory nosiły też ślady literackiego w y g ł a d z a n i a zebrane od c y g a ń s k i c h tekstów (stąd zawodowych D r u c i Gessler artystów c h ę t n i e j korzystali z w a r i a n t ó w zebranych w terenie). Z drugiej strony n i e k t ó r e melodie rosyjskich piosenek zostały w w y r a ź n y s p o s ó b p o ż y c z o n e o d C h a ł a d y t ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą c y g a ń s k i e g o f o l k l o r u jest w y k o n y w a n i e p i e ś n i bez akompaniamentu instrumentalnego rosyjskich (ich melodie są w ó w c z a s instrumentów (przede dużo bogatsze). wszystkim gitary, czasem Przyswojenie przez też, j a k na Cyganów obszarze Karelii, h a r m o n i i ) w i ą ż ą radzieccy etnografowie z w p ł y w e m profesjonalnego m u z y k o w a n i a b ą d ź k u l t u r y miejskiej. Znamienne jest również wplatanie w tekst wszelkiego rodzaju wykrzykników spełniających r o l ę rytmicznego w y p e ł n i a c z a p a r t i i pieśni nie m a j ą c y c h tekstu i jedynie emocjonal­ ne znaczenie oraz Na przykład słowo włączanie w poszczególne sownakuno (złoty) jest słowa dodatkowych śpiewane sylab jo, so-jo-wna-ja-ku-ju-no, ja, ju słowo i ga. naswalo (niezdrów) — na-ga-swa-ga-io. Podobne p r z y k ł a d y m o ż n a wprawdzie z n a l e ź ć r ó w n i e ż w folklorze rosyjskim, nie są one jednak w n i m a ż t a k powszechne. S w o i s t ą c e c h ą t e k s t ó w c y g a ń s k i c h p i e ś n i są niedopowiedzenia, zdawanie się na d o m y ś l n o ś ć słuchaczy, s t ą d t e ż niezrozumienie u n i e - C y g a n ó w i twierdzenie, że ich tematyka jest „ j e d n o s t r o n n a 9 i uboga j a k życie C y g a n a " . D o p i e r o z w r ó c e n i e się przez a u t o r ó w opracowania do samych Cyganów o wytłumaczenie osobliwości i bogactwo wskazywany jest również s f o r m u ł o w a ń , j a k gożo bauwale rodoskiri treści wykonywanych u t w o r ó w tematyczne. język czaj pojedyncze rosyjskie słowa, pieśni. obszerny Zawiera wzrostem, lecz z ale i całe raj pojąć wymagający ogromną liczbę wszystkie ich osobnych badań powtarzających się (wielki pan), na bari postoskiri — bogatego hiperbolizacji e p i t e t ó w . pozwoliło temat on ( p i ę k n a dziewica), baro (niewielka zaznacza się tendencja do Jako Często kuplety w j ę z y k u rodu) i inne. Bardzo wyraźnie spotyka się w tekście nie rosyjskim (nierzadko tylko łamanym), a z d a r z a j ą się c a ł e pieśni ś p i e w a n e p o rosyjsku z w s t a w k a m i w j ę z y k u c y g a ń s k i m . P o r z ą d k u j ą c zebrane przez siebie pieśni D r u c i Gessler o d s t ą p i l i od p o d z i a ł u proponowanego przez Proppa, u z n a j ą c go za m a ł o adekwatny i przyjęli klasyfikację Bugaczewskiego w y r ó ż n i a j ą c ą pieśni 9 1931. „przeciągłe", O. P. zawodzenia, Barannikov, pieśni Cygany obyczajowe SSSR. Kratkij (związane z obrzędami istoriko-etnografičeskij i zwyczajami) očerk, Moskva �191 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 1 0 i weselne, pieśni taneczne i pieśni ż a r t o b l i w e . Z d a j ą c sobie s p r a w ę z jej w a d wynikających z zastosowania niejednolitych k r y t e r i ó w , uznali jednak t ę klasyfikację za najbardziej p r z y d a t n ą z dotychczas p r o p o n o w a n y c h . Bogaty, zawodzeń 269 pieśni liczący zbiór i tyleż pieśni tanecznych. prezentowany w tej książce W pierwszym p r z y p a d k u zawiera wynikło jedynie to ze pięć szczególnych t r u d n o ś c i , na j a k i e trafiali badacze przy ich zbieraniu, w d r u g i m przede wszystkim z u m o w n o ś c i p o d z i a ł u — Cyganie tańczą także przy pieśniach zakwalifikowanych t u do mnych grup, np. ż a r t o b l i w y c h . W ś r ó d tych ostatnich autorzy w y m i e n i a j ą też czastuszki. Z a z n a c z a j ą jednak, że ich zdaniem są one m a ł o charakterystyczne dla f o l k l o r u C h a ł a d y t k ó w i przejęte zostały prawdopodobnie w ich od Rosjan, na co wskazuje m. in. duża liczba rosyjskich słów tekstach. P o d s u m o w u j ą c swoje o m ó w i e n i e D r u c i Gessler z ż a l e m stwierdzają, że nowe pokolenie C y g a n ó w , w y r o s ł e w zmienionych warunkach, w niewielkim t y l k o stopniu zna s w ó j i nie jest zainteresowane jego zachowaniem. N a k ł a d a to na e t n o g r a f ó w szczególny dokumentacji i zaprezentowania Rosjanom piękna tej „ o d c h o d z ą c e j starej folklor obowiązek kultury", która jest (według nich) częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y radzieckiej. T a k i e postawienie c e l ó w z a d e c y d o w a ł o , jak piszą autorzy, o przekazaniu wszystkich tekstów jedynie w rosyjskim tłumaczeniu, przy czym w stosunku do pieśni zastosowali oni t ł u m a c z e n i e poetyckie. Teksty prozatorskie, w k t ó r e narratorzy wplatali często liczne i obszerne w ą t k i uboczne, zostały ich pozbawione, „ u ł a d z o n y " z o s t a ł t e ż styl t a m , gdzie d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e m o g ł o b y u t r u d n i ć o d b i ó r czytelnikowi — zrezygnowano m . i n . z zachowania s f o r m u ł o w a n i a tu w zagęszczeniu nie znanym z folkloru innych ludów. „on mówi" Wpływ treści występującego takiego postępowania na w a r t o ś ć opracowania jest oczywisty i m o ż n a p o m i n ą ć t u jego komentowanie, t y m bardziej że radzieccy etnografowie w pełni zdają sobie z niego s p r a w ę . Jakie więc walory przedstawia ona p o z n a ć t e m a t y k ę f o l k l o r u omawiana książka dla polskiego C y g a n ó w rosyjskich. Przedstawione etnografa? Pozwala teksty przybliżają wiele e l e m e n t ó w ich k u l t u r y z o k r e s ó w , kiedy p o w s t a w a ł y (m. i n . zajęcia, system m o r a l n y , kanony estetyczne, demonologia, w y p o s a ż e n i e materialne). S z c z e g ó l n ą zaletą jest obszerne, krytyczne omówienie tym stanu bardziej b y ł o informacji 11 badań na jej temat Polskiej" ). Niejako etnografowie prezentują Cyganów. nad że cyganologia Jak na kulturą nawet marginesie interesujące, w roku jej u z u p e ł n i e n i e rosyjskich i częściowo niemal nie znana polskim w monograficznym, „ c y g a ń s k i m " zasadniczych też swoje p o g l ą d y a jednocześnie m . i n . przebieg dyskusji c y g a n o l o g ó w Węgrzech Cyganów radziecka jest rozważań, innych zeszycie ale jednoznacznie, na t r u d n y p r o b l e m p r a k t y k i s k o m p l i k o w a n e jest z kilku krajów to (radzieccy cyganolodzy nie byli zagadnienie, reprezentowani ona węgierskim Wojciech 1 0 radzieccy wobec świadczy miejsce chyba p o t r a k t o w a ć na (mało „Etnografii społecznej europejskich; m i a ł a l2 1 9 8 0 . Stanowisko D r u c a i Gesslera m o ż e m y szczepów, etnografom na jako spotkaniu). Olszewski S. M . B u g a č e v s k i j , Cyganskije narodnyje pesni i pljaski, M o s k v a 1971. W . S a n a r o w , Studia nad Cyganami'w ZSRR (1960-1977), „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 201-204. A . B a r t o s z , Spotkanie cyganologów na Węgrzech, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , t. X X X V I : 1982, nr 1-4, s. 156-157. 1 1 1 2 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa84c0d7186b2ac20bb8ec6ade8a956e.pdf 34f0d7a03c86eb025dd770b543fbd702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1239 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 1 �INSTYTUT POLSKA A K A D E M I A N A U K HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K O W ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1989 G D A N S K • ŁÓDŹ OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA CZŁONKOWIE R A D Y JASIEWICZ. JADWIGA REDAKCYJNEJ:MARIA BIERNACKA KLIMASZEWSKA. BRONISŁAWA KAB2INSKA-STAWARZ (przewodnicząca). M A R I A KOPCZYŃSKA-JAWORSKA. L E W I C Z O W A , SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z , A N N A ZOFIA A l . Świerczewskiego Okładkę projektował Edward 105 Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Szłapka (C) Copyright hy Zaklad Narodowy im. Ossolińskich Primed — Wydawnictwo. Wroclaw in Poland Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1989. Naklad: ark. A i - 910 egz. Objętość: ark. wyd. 24,50. ark. drak. 19.75. 20. Papier offset, k l . I I I , 70 g, 70 x 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 1988-07-28. Podpisano do druku 1989-06.08. Druk u k o ń c z o n o w lipcu 1989. Wrocławska Drukarnia Naukowa. C e n a zł 4 9 0 . - Zam. 3469/88. F-7. ZBIGNIEW SZYFłI.BEJN-SOKO- ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Redaktor Zyta FRANKOWSKA. 1989 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I PRACE ORUPY INDYJSKIEJ K A T E D R Y ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ UW Magdalena Z ł o c k a — Świątynny rytuał hinduistyczny (pudża) 9 A Hindu temple ritual (puja). Summary . Dagnosiaw D e m s k i — Postać ascety 37 indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji The Indian ascetic: 39 an example of an alternative way of human existence. Summary Jacek 55 K u ś m i e r z — Molela — radżastański wariant sanskrytyzacji 57 Molela — a Rajastan variant of sanskritization. Summary Lech M r ó z — Wędrowni kowale i handlarze bydła z 74 R a d ż a s t a n u — hipotetyczni przodkowie C y g a n ó w 77 The nomadic blacksmiths and cattle dealers from Rajastan as hypothetic ancestors of the Gypsies. Summary 107 Jolanta K u ś m i e r z — Mehendi — sztuka, zwyczaj, rytuał 109 Mehendi — art, custom, ritual. Summary 133 Część I I A d a m R y b i ń s k i — Władza u saharyjskich pasterzy k o c z o w n i k ó w — organizacja władzy u Tuaregów K e l Ahaggar na przełomie XIX i XX w 135 The power by among the nomadic pastoralists of Sahara — the power organiza­ tion by the K e l Ahaggar Tuaregs at the turn of the 19th and 20th centuries. Summary 161 Djurdjica P e t r o v i c — Pilśń jako element kultury średniowiecznych miast wybrzeża adriatyckiego 165 Mieczysław . T r o j a n — Zainteresowanie ludami fińskimi w Polsce. Szkic historyczny 181 The concern with the Finnish peoples in Poland. A historical outline. Summary 204 Czesław M y k i t a - G l e n s k — O b r z ę d o w o ś ć ludowa na scenach Śląska w latach niewoli narodowej Folk 207 rituals and celebrations in the Silesian amateur theatres domination. Summary under German 223 NEKROLOGI Józef Burszta (1914-1987) Józef Gajek (1907-1987) - Maria Janusz Biernacka 225 Bohdanowicz 231 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA III Kongres w Międzynarodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego Zürichu — Wanda ^Paprocka Azja Ś r o d k o w a — tradycja 235 i zmiana. I I Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie w Londynie — Zbigniew Jasiewicz 239 V Ś w i a t o w y Kongres M o n g o l i s t ó w , U ł a n Bator, 14-20 września 1987 — Iwona Kabzińska- - Stawarz 241 Kultura wiejska i miejska X X wieku w krajach finougryjskich i sąsiednich. I I I seminarium fińsko-radzieckie w Lappenrancie (Finlandia), 2-6 czerwca 1986 r. — Małgorzata Orlewicz 246 D z i e ń karaimski w Pieniężnie — Sławomir Więcek, Kultura i sztuka Indonezji — Artur Chludziński, SVD 252 SVD 253 Drugi wyjazd s t u d e n t ó w etnografii Uniwersytetu Warszawskiego do Indii — Lech Magdalena Zlocka Zagłębie D ą b r o w s k i e i Mróz, 253 i jegcj mieszkańcy wystawa — Andrzej na starej fotografii (do 1939 r.) — konkurs Szymczyk 257 Powstał Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie — Andrzej Stawarz 259 POLEMIKI I DYSKUSJE Uwagi o mennonitach w związku z artykułem Wojciecha Marchlewskiego „O mennonitach w Polsce (o powstaniu „Etnografia Polska", t. 30; społeczności mennonitów 1986 z. 2, s. 129-145 - O d p o w i e d ź na uwagi p. Edmunda Wymyśla Nowego)", Edmund Kizik 261 K i z i k a w związku z moim artykułem „ O mennoni­ tach w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego)" — Woj­ ciech Marchlewski 264 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludwik Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej X I X w.. PAX, Hanna Warszawa Zaremska, Państwowe Michaił 1986, ss. 268 — Małgorzata Niegodne rzemiosło. Kat Rabinowicz, Życie 1986, codzienne w ss. Kotovskaja, M. N. Etničeskie Miklucho-Maklája Andrejs Plakans. Kinship processy AN v SSSR, Brazílii, 1500-1900. Basil Black well. Oxford 1984. Press. Annika New York ss. I X . 276 - rosyjskim ss. 134- Leszek the Edmund ss. 222 -Leszek Leach, Culture Mąka . . . 288 Villagers. Townsmen Communication. 286 Vantage and Employees in 15. Stockholm Dzięgiel. and 283 Life. Dzięgiel Euphrates. 277 im. Radzik Family Zbigniew Jasiewicz 274 mieście Sokolewicz Ryszard European Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 1986. w., Etnografii to T r u c k : The Bedouin in the Modern World. 1986 - Rabo, Change on 1985, i Instytut in the Past. An Anthropology of Dawn Chatty. From Camel 144 — Mirosław 1985 — Zofia Nauka, Moskva Polski X I V - X V I ruskim feudalnym. P a ń s t w o w y 'Instytut Wydawniczy, Warszawa M. G. Wydawniczy 267 w społeczeństwie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Grigoriewicz Instytut Maciszewska 291 The logic by which symbols are connected. An Introduction to the use of structural analysis in social anthropology. Cambridge University Press, 1985 — Barbara Olszewska-Dyoniziak Adam Kuper. Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska. 1922-1982. Wydaw­ nictwo Łódzkie. Łódź 1987. ss. 283 — Barbara Olszewska-Dyoniziak 297 �SPIS TREŚCI Heide Hixdorff, Heidi Muller, Weisse Western — Rite Roben. Von den Farbordungen des Mittelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, ss. 218, 115 fot. — Barbara Raziclkh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3e801daadb988395e786213a482ac59.pdf 8e27b397f06fe4139a191e4c0246c2cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1336 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1234 Title A name given to the resource Szlachecka "silva rerum" jako źródło do badań etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.67-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Partyka, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", PL ISSN 0071-1861 JOANNA t. X X X I I : 1988, z. 2 PARTYKA (Uniwersytet Warszawski) SZLACHECKA SILVA RERUM JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnografowie rzadko korzystają ze źródeł tzw. zastanych, a jeśli już, to zaglądają do najnowszych, X X - lub co najwyżej XIX-wiecznych. Sięga się do tych źródeł: ksiąg gruntowych, podatkowych, inwentarzowych, pa­ miętników przy opracowywaniu monografii pewnych obszarów - wsi czy regionów - lub przy przekrojowym analizowaniu określonego zjawiska z dzie­ dziny folkloru, kultury materialnej itp. Źródłem dla etnografa, nie w pełni jednak wykorzystanym, może być także literatura piękna, a zwłaszcza te jej gatunki, które znajdują się na pograniczu literatury pięknej i dokumentu fa więc pamiętniki, diariusze, wspomnienia), a także cała sfera zjawisk paraliterackich łączących literaturę piękną z folklorem. Nawet, jeśli już sięga się w badaniach etnograficznych do literatury pięknej i gatunków jej pokrewnych, to rzadko dotyczy to epok odległych historycznie X V I , X V I I i X V I I I wieku. A przecież w wieku X V I i X V I I mamy do czynienia ze zjawiskami bardzo ciekawymi, które w pewnym stopniu zaważyły także na kształcie współczesnej kultury ludowej (Polska w epoce Odrodzenia. Państwo - społeczeństwo - kultura. 1970; Polska XVII wieku. Państwo społeczeństwokultura, 1969; Wiek XVII - kontrreformacja- barok. Prace z historii kultury, 1970). W renesansie kultura narodowa była najbliższa kulturze ludowej. W wieku X V I I nastąpiło rozbicie tej jedności. Pojawiły się różne nurty w kulturze, przypisane do różnych stanów społecznych. Odbiciem tego zjawiska w literatu­ rze było przenikanie do niej - -obok oficjalnego nurtu o cechach baroku również nurtów odmiennych, a częściowo opozycyjnych. Do najważniejszych w tej grupie opozycyjnych nie tylko wobec literatury, ale także wobec kultury oficjalnej tego okresu - należą: literatura tzw. sowizdrzalska, tworzona przez plebejuszy oraz wyrosła z kultury mas szlacheckich r ę k o p i ś m i e n n a l i t e r a t u r a szlachecka. Na tę literaturę składają się: okolicznościowa poezja polityczna, diariusze wypraw wojennych, pamiętniki oraz zjawisko, w którym mieści się po trochu wszystko, czyli tzw. silva rerum - domowa księga zapełniana przez pana �68 JOANNA PARTYKA domu najrozmaitszymi treściami: od osobistych notatek począwszy, poprzez zapiski i porady gospodarskie, przepisy kulinarne i lekarskie, odpisy różnych dokumentów, mów wygłoszonych na sejmach, sejmikach, trybu­ nałach, wzory mów okolicznościowych - weselnych, pogrzebowych, listy od przyjaciół i odpisy listów ważnych osobistości; relacje z różnych wydarzeń politycznych i obyczajowych - do anonimowych utworów literackich, zwłasz­ cza panegiryków, facecji, paszkwili, anegdot, epigramów, fraszek i obscenicz­ nych opowiastek. W tym „lesie rzeczy" etnograf może znaleźć wiele cennego materiału. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie poprzez przykładową analizę przydatnych etnografowi treści odnalezionych w dostępnych mi rękopisach>, jakie możliwości dla badań etnograficznych kryje w sobie piśmiennictwo staropolskie reprezentowane przez sylwy. Będzie to również próba określenia sposobu, w jaki można by korzystać z tego typu źródeł. Jak wyglądają staropolskie sylwy? Są to na ogół dość grube foliały, nie zawsze pisane jedną ręką. Często wklejano do nich luźne karty, fragmenty kalendarzy drukowanych, ulotne drukowane gazetki, listy. Kolejność zapisywanych treści jest na ogół całkiem przypadkowa - obok wierszy spotykamy prozę, obok tekstów polskich - łacińskie, francuskie, niemieckie, obok nabożnej religijnej pieśni - obsceniczną facecję. Zdarzają się w środku foliału karty nie zapisane. W sumie sprawia to wrażenie dość dużego chaosu. Jeśli dodamy do tego fakt, że rzadko sylwy pisane były starannie, kaligraficznie, w związku z czym odczytanie ich sprawia często dużą trudność, to możemy wyobrazić sobie, jak wyglądała szlachecka silva rerum. O sylwach napisano dotąd niewiele - raczej wspomina się je tylko przy okazji opracowywania innych tematów. Jedyną pracą w całości poświęconą temu gatunkowi jest artykuł prof. Stefanii SkWarczyńskiej Kariera literacka form rodzajowych „silva". „Nazwa rodzajowa silva rerum.— pisze autorka — odnosi się do licznych w X V I w. do polowy X V I I I w., a znamiennych dla szlachecko-ziemiańskiej kultury, pokaźnych i w zasadzie nie przeznaczonych do druku foliałów, prowadzonych przez głowę domu często z pokolenia na pokolenie" (Skwarczyńska. 1969, s. 37). Braki w interesującym nas temacie uzupełnia ostatnio praca doktorska Marii Zachary Szlacheckie sylwy i ich funkcje w życiu społecznym, kulturalnym i mentalności XVII wieku. 1 Biblioteka N a r o d o w a (dalej B N ) : I 3052, 1 3492, Biblioteka Orydynacji Zamoyskich (dalej B O Z ) 814. 823. 855. 1162, 1172. 1173. 1175. 1201, 1282, 1316. 1569: A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) : A r c h i w u m R a d z i w i ł l o w s k i e (dalej Radz.) I I , 12; I I . 2 1 : I I . 27: I I . 30: I I , 46: I I . 5 1 : I I , 69/5: A r c h i w u m Publiczne Potockich (dalej A r c h . Pub. Pot.) 124; Biblioteka K ó r n i c k a (dalej B K ) . 201. 711, 973, 978, 993; Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (dalej B U W ) 66; Biblioteka J a g i e l l o ń s k a 59; Biblioteka P ł o c k i e g o Towarzystwa N a u k o w e g o (dalej Pł. T N ) R. 113. �SZLACHECKA "SILVA RERUM" 69 Ogólnie możemy podzielić sylwy pod względem tematyki na takie, w których przeważają treści o charakterze politycznym i historycznym oraz bardziej prywatne, a nawet intymne, poruszające wiele różnych tematów - i te są dla nas najciekawsze. Maria Zachara w swej pracy dokonała podziału na sylwy rodzinne, zbiory użytkowe oraz zbiory wierszy, sentencji, a więc swoiste antologie. Charakteryzując szlacheckie sylwy należałoby także wspomnieć, że liczne poprawki i notatki na marginesach, uściślające daty, komentujące wydarzenia, jak też uzupełnianie brakujących nazwisk świadczą o tym, że sylwy były czytane i „używane", a kolejni czytelnicy tworzyli historię danego ręko­ pisu. Spójrzmy, jak wygląda typowa silva rerum: Mam przed sobą grubą, liczącą 1118 stronic księgę, pisaną na papierze czerpanym, oprawną w skórę, prowadzoną dość starannie, zaopatrzoną w spis treści według alfabetycznie ułożonych tematów (AGAD, Radz., I I , 46). Tytuł - Miscellanea. Mowy, listy, wiersze i pisma rozmaite w materiach politycznych, prywatnych, familijnych panowania Augusta III. Wewnątrz znajdujemy liczne kopie listów, mowy polityczne, „Diariusz Sejmu Ekstraordynacyjnego w r. 1750 24 Augusti w Warszawie odprawio­ nego", ale także „Fortuna dla dam (wróżby z kostek domina)", a dalej „Fortuna dla kawalerów". Jest także ciekawa „Mowa przed łożnicą" jedna z całego łańcucha mów weselnych. W niej to ze szczególną uwagą podkreślono wejście w nowe powinowactwa równoznaczne z zawarciem przyjaźni pomiędzy stronami. Powtarza się motyw walki i miecza. W to wszystko wplecione są obsceniczne wierszyki. Dalej - bardzo ciekawy tekst „Kondycje do Przysięgi Żydowskiej". Tu m. in. dokładnie opisano ubiór Żyda przysięgającego chrześcijanom, warunki, w jakich odbywać ma się owa przysięga, oraz konsekwencje krzywoprzysięstwa. Nieco dalej znajduje się banalna informacja, jak robić dobry sok wiśniowy. Okazuje się, że ziemianina interesowały również „dni uroczyste, na których gale bywają u Dworu Królewskiego". Znajdziemy tu także wiersz o rozwodzie, kopie włoskich listów, wiersze nagrobne, historyczną notatkę o Tatarach. Sporą część omawianej sylwy zajmują rozmaite rachunki, zestawienia finansowe, tabele rozliczeń, np. wyliczenie „dóbr na skarb Pański idących", tabele rozliczeń z folwarków: janowickiego, michałowickiego, zwierzynieckiego, Łukowa, klucza janowskiego. Autorowi sylwy podobały się - widać - wiersze współczesnej mu poetki barokowej, Elżbiety Drużbackiej, skoro poświęcił im parę stronic. I wreszcie dużą część sylwy zajmuje wypis z ksiąg grodzkich krzemienieckich. Większa nieco w formacie, bo licząca 1231 zapisanych kart, jest sylwa prowadzona przez Annę księżnę Radziwiłłowa i jej młodszego syna podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego — Hieronima Floriana. Ze względu na autorów nie jest to sylwa typowa, prowadzona jest bowiem przez przedstawicieli warstwy magnackiej. �70 JOANNA PARTYKA Z tego typu rękopiśmiennymi kodeksami mamy do czynienia o wiele rzadziej. W dodatku wielość charakterów pisma wskazuje na kilku autorów tej sylwy. Na pewno jednak zaczęła ją pisać księżna Anna, co również stanowi wyjątek w regule - kobiety nie zajmowały się na ogół prowadzeniem ksiąg domowych. Ta nietypowa sylwa jest bardzo ciekawa z wielu względów. Informacje tu zawarte mają nieco inny wymiar. Na samym początku została sporządzona lista długów, dalej znajdują się odpisy licznych listów do księżnej Radziwiłłowej w języku polskim, ale także i po łacinie, kopia uniwersału zakazującego wywożenia za granicę saletry, skór i wyprowadzania koni, a także różne inne uniwersały wydane przez Augusta I I I . Parę następnych kart zajmują pisma francuskie. Do tych poważnych politycznych i rodowych treści zupełnie nie pasuje umieszczony pomiędzy nimi wielce nieprzyzwoity wierszyk. Po nim następuje zbiór fascykułów - odpisy dokumentów rodowych, wśród których dużą część zajmują sprawy majątkowe Anny i Floriana. I znów bardzo nieprzyzwoita facecja, a po niej... cykl mów pogrzebowych. Dalej - rachunki za rynsztunek konnego żołnierza z wyszczególnioną ceną broni, dokładnym wyliczeniem cen poszczególnych elementów stroju i całego ekwipunku. Sporą część sylwy zajmują mowy sejmikowe oraz wzory mów okolicz­ nościowych pogrzebowych i weselnych. Wśród mów weselnych wyróżniono dziękowanie za pannę, mowy przy oddawaniu wieńca, „marcypanów", upominków od przyjaciela, dziękowanie za upominek. Te wszystkie tak różnorodne treści objęte są wspólnym tytułem (wskazują­ cym zresztą na ich różnorodność): Miscellanea [...] ad Anno 1745 (AGAD, Radz., I I , 51). A oto jeszcze jedna sylwa (AGAD, Radz., I I , 12) zatytułowana Miscellanea. Mowy, listy, wiersze, wiele pism do dziejów Polski należących. Sylwa ta pochodzi z pierwszej polowy X V I I w. Księga liczy 1135 stron, oprawiona jest w skórę, prowadzona starannie ręką co najmniej dwóch osób. Przeważają tu zdecydowanie treści o charakterze politycznym. Rękopis ten może stanowić cenny dokument historyczny okresu rokoszu Zebrzydowskiego. Na stronie 14 rozpoczyna się seria listów o treści politycznej, objętych wspólnym tytułem „Votum J. M . Pana wojewody Krakowskiego i listy, które do Króla J. M . pisał, przy tym pokazował". Po nich następują odpowiedzi króla, np. „Respons Króla J. M . Panom Posłom Zjazdu Lubelskiego do K. J. M . posłanym dany w Krakowie 30 Junij anno 1606", uniwersały królewskie i inne odpisane dokumenty, a wśród nich „Puncta rokoszowe pod Sendomierzem die 14 Augusti A D 1606", „Instrukcja Króla J. M . na sejmiki". Strony od 234 do 237 zajmują wiersze polityczne, m. in. „Wiersze na teraźniejsze nieszczęsne czasy". Nieco dalej -• kopia Uniwersału Wielkopolskiego oraz bardzo ciekawy ..Script podany od Pana Wojewody Krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego in vin Testamenti". Dalej następują liczne pisma rokoszowe, listy prywatne. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 71 wiersze. Ciekawe są własne (?) dywagacje skryptora na temat rokoszu: „Rokosz co za pożytek przyniósł i Panu Wojewodzie i Rzeczypospolitej" oraz rozważania na temat: „Absolutum Dominium quid sit", „Definitio i natura Rokoszu", „Rokosz co jest". Strony 623 i 624 poświęcone są z kolei opisowi ożenków królewskich „Króla J. M . Zygmunta 3 Pierwsze ożenienie" oraz „Wtóre ożenienie Króla J. M . Zygmunta". Drugi opis zaopatrzony jest w schematyczny rysunek przedstawiający sposób, w jaki zostali posadzeni przy stole weselni goście. Dalej mamy obszerny opis „Ślubu Carowej Moskiewskiej". Skryptor okazał się bardzo skrupulatny w wyliczaniu upominków, jakie dostała panna młoda: Marianna Mniszkówna, wojewodzianka sandomierska, poślubiona carowi Kniaziowi Wielkiemu Moskiewskiemu Dymitrowi. Dowiadujemy się, że panna młoda otrzymała m. in. błogosławiony obraz Św. Trójcy oprawny złotem i kamieniami, pierścień z diamentem, perski kobierzec. Na stronie 653 wymienia autor sylwy „Infames Confederati". Zamieszcza także historyczną notatkę „Śmierć Stefana Jego Miłości Króla Polskiego w Grodnie A D 1586". Nieco dalej - zestawienie tabelaryczne „Zgoda i nie­ zgoda Wielkiejnocy Lackiej i Ruskiej w r. 1629 aż do roku 1960". Rok 1960 nasunął autorowi myśli o końcu świata, o którym „trudno się domyślać/, bo według słów Pańskich sam Bóg Ojciec wie. Ale też to wiedzieć, jeśli świat dotąd stać będzie, aż się okrąg dziewiątego nieba obróci i gwiazdy wszystkie wrócą się do tego punktu, od którego swój obrót zaczęły na początku świata". Cztery strony dalej znajdujemy „Znaki zarazy bydła", „Znaki wojny", „O grzmieniu różnych czasów" oraz „Co dnia którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz". Na końcu księgi autor zamieścił dzieło zatytułowane „Fundamentům Libertatum Reipublicae Polonae" składające się z czterech części - primům fundamentům, secundum, tertium i quartum. Trzy przedstawione rękopisy są według podanych wcześniej kryteriów na pewno sylwami. W obrębie jednej księgi mamy tu do czynienia z różnorod­ nością tematów, form, języka, a nawet tonu tekstów - od poważnego, pełnego ceremoniału do frywolności. Często jednak nie można jednoznacznie określić rękopisu jako sylwy, nie spełnia on bowiem warunku dostatecznej różnorodności, jak np. dzieło Tomasza Lisieckiego (BN, I 3052). Po dokładnym zapoznaniu się z większością sylw dostrzeżemy w nich również pewną zaplanowaną kompozycję układanie treści w cykle, np. cykl mów weselnych, sejmikowych, cykl przepisów lekarskich, listów itp. Trzeba przyznać jednak, że tę konstrukcję zakłócają wtrącane tu i ówdzie zapiski o zupełnie innej treści. Dowodzi to, że sylwy pisane były na bieżąco i nawet jeśli autor zamierzał wyczerpać temat w jednym miejscu, to i tak docierające wciąż nowinki, wiersze, listy były natychmiast zapisywane nieza­ leżnie od zmysłu skryptora co do kompozycji całości. �72 JOANNA PARTYKA Maria Zachara w zakres swej analizy włączyła wszystkie rękopisy o nie­ jednolitej tematyce. W rezultacie znalazły się tu również swoiste antologie literatury pięknej, które ja wykluczyłam ze swoich rozważań stwierdzając, że mało jest w nich materiału interesującego etnografa. Trzeba również wspomnieć, że sylwy w większości nie mają oryginalnych tytułów. Być może ich im nie nadawano. Najprawdopodobniej jednak karty tytułowe uległy w ciągu wieków zniszczeniu. Dziewiętnastowieczni właściciele tych rękopiśmiennych kodeksów charak­ teryzowali ich zawartość przez nadawanie im miana miscellaneów lub rozmai­ tości. Nieliczne tylko oryginalne tytuły się dochowały. Należy tu, dla przykładu, domowa księga Stanisława Różyckiego Penu sinopticum histori — grammato — politicum [...], Acta publica, variaque miscellanea regnante Joanne Casimire a 1655-1657 Zygmunta Stefana Koniecpolskiego. Nie spotykaną wśród autorów sylw świadomość formy wykazał Jan Kazimierz Grabski, kasztelan nakielski, nadając swej księdze tytuł Silva rerum var larum publico et pseudo politicarum [...] advectarum et conscriptarum anno dfomijni 1685. Nie wszystkie sylwy zaopatrzone są w nazwisko skryptora. Często treść sylwy może powiedzieć nam coś bliższego o jej autorze — jego nazwisko, pełnioną funkcję możemy wyczytać z listów, zapiski dotyczące spraw politycz­ nych oraz język mogą z kolei wskazać jej pochodzenie terytorialne. Wymaga to jednak dość szczegółowych studiów. W rezultacie wiele sylw pozostaje anonimowych. Gdybyśmy chcieli zgodnie z klasyfikacją źródeł podaną przez B. Kopczyńską-Jaworską (1971) określić, czym jest dla nas silva rerum, musielibyśmy stwierdzić, że: - ze względu na swoistość jej poznania rękopiśmienna sylwa jest ź r ó d ł e m pośrednim; - przynosi przede wszystkim poznanie świadomości społecznej, jest więc źródłem socjologicznym; - jest ź r ó d ł e m zastanym ze względu na organizację warsztatu badaw­ czego. Silva rerum jest, rzec można, zjawiskiem nieco „bezpańskim". Właściwie nie wiadomo, kto się nim powinien zająć: historyk, historyk literatury czy socjolog. Każdy mógłby w tym materiale znaleźć coś dla siebie. A mimo to niewiele w związku z sylwami ani też na ich temat napisano. Na pewno sylwa jako taka nie jest literaturą piękną, choć zawiera w sobie utwory do niej należące. Co więcej, wiele znanych dziś i cenionych dzieł X V I - i XVII-wiecznych twórców poznano właśnie z sylw, gdzie funkcjo­ nowały one jako dzieła anonimowe (tak np. odkryto Wojnę chocimską Wacława Potockiego). Nie można także nazwać sylwy dokumentem historycznym, choć po dokonaniu dokładnej weryfikacji mogłoby się okazać, i niejednokrotnie okazuje się, że pewne zapisy w niej dokonywane mają wagę dokumentu. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 73 Jeśli przyjąć, że już sam wybór wpisywanych do ksiąg domowych tekstów, notatek, listów winien określić, czym jest sylwa, możemy stwierdzić, że jest ona na pewno w największej mierze dokumentem szlachecko-ziemiańskiego stanu świadomości, zainteresowań, obyczajów, ogólnie źródłem wiedzy o kulturze staropolskiej. W X V I I i X V I I I w. sylwa pełniła cztery funkcje: 1) kronikarsko-pamiętnikarską; 2) praktyczno-dokumentacyjną (była swoistym archiwum, w którym utrwa­ lano cenne i ważne dokumenty, spełniała rolę „listownika", podręcznika w zajęciach gospodarskich i nauce, skarbczyka towarzyskiego); 3) rodowo-ambicjonalną (tu zapisywano dane osobiste i rodowe); 4) literacką. Przy tym wszystkim spełniała też funkcję zabawową, zwłaszcza w sferze poczynań literackich. Jest w sylwach tnnóstwo takiego materiału, którego gdzie indziej nie znajdziemy. Ponieważ nie były przeznaczone do druku, zachowały się w nich takie teksty, których ze względu na cenzurę nie można było opublikować. Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisze: „ W zbiorach podobnych, przeznaczonych do prywatnego u ż y t k u , a nie do d r u k u , z a c h o w a ł o się m n ó s t w o rzeczy takich, k t ó r e dla wielu przyczyn publikowane b y ć nie m o g ł y , t y m bardziej przeto do obrazu życia narodu są ciekawe. P r z e c h o w a ł o się tam wiele p o m n i k ó w u m y s ł o w o ś c i , nigdy nie d r u k o w a n y c h , a d o w o d z ą c y c h , że poza l i t e r a t u r ą k s i ą ż k o w ą istniał w Polsce cały obszar p i ś m i e n n i c t w a domowego, ciekawego i cennego" (Gloger, 1903, s. 231-232). Zjawiskiem, które powinno zainteresować etnologa, a którego dokumentację w pewnym stopniu znajdziemy także w sylwach, jest ideologia sarmatyzmu. Z jednej strony kształtowała się ona na podstawie dziedzictwa renesanso­ wego, z drugiej, będąc zaprzeczeniem renesansu, nawiązywała do pewnych nurtów kultury średniowiecznej. Stąd żarliwa, niekiedy dewocyjna wręcz religijność (wynikająca także z XVII-wiecznej kontrreformacji), mająca od­ zwierciedlenie w niektórych sylwach, myśli o pokucie i grzechu, wiara w cuda, czary i prognostyki, myślenie magiczne. Poczucie odrębności narodowej, ukształtowane pod wpływem obecności w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej wielu mniejszości narodowych, zrodziło w sarmackiej szlachcie ideologię ksenofobii. Z kolei idea samowystarczalnego ekonomicznie i kulturowo dworku oraz codzienny kontakt z kulturą chłopską zdecydowały o wzajemnym przenikaniu obu kultur. Dlatego też charakteryzując sylwy mamy prawo mówić zarówno o ich „szlacheckości", jak i „chłopskości". „ K u l t u r a renesansowa - pisze S t a n i s ł a w Grzeszczuk (1972) w artykule Z problemów ludowości — w p o w a ż n y m stopniu z a c i e r a ł a r ó ż n i c e p o m i ę d z y pisarzami renesansowymi w y w o d z ą r y m i się z r ó ż n y c h s t a n ó w s p o ł e c z n y c h ze stanem c h ł o p s k i m w ł ą c z n i e " (s. 272). Dalej czytamy: „ L i t e r a t u r a z i e m i a ń s k a służyła szerokiemu wprowadzeniu do literatury narodowej pierwiastka ludowego przynajmniej w zakresie t e m a t y k i , c h o ć nie o b e s z ł o się bez popularyzo­ wania m o t y w ó w ludowych i transkrypcji ludowych u t w o r ó w " (s. 302). �74 JOANNA PARTYKA Tak sytuacja wyglądała w epoce renesansu. Oficjalną kulturę sarmacką X V I i X V I I w. cechowała powaga i ceremonialność. Ta kultura uwarunko­ wała powstanie specyficznego zjawiska, jakim jest szlachecka silva rerum, ale te rękopiśmienne księgi nie są jej wiernym odzwierciedleniem. Można bez trudu znaleźć sylwy, w których przeważa element oficjalności - jest to cała grupa sylw o wybitnym nastawieniu politycznym, historycznym, przepełnionych mowami sejmowymi, relacjami z wydarzeń politycznych, wojen, odpisami dokumentów historycznych, panegirykami wreszcie. Sporą jednak część stanowią sylwy bardziej osobiste, a ponieważ pisane były na ogół przez średnią ziemiańską szlachtę, dotyczą szeregu zupełnie innych problemów związanych m. in. z codziennym życiem na wsi. Stąd wiele treści zawartych w niejednej sylwie z powodzeniem znaleźć by się mogło w gospodarskiej księdze prowadzonej przez bogatego kmiecia, gdyby ten posiadał umiejętność pisania. Szlachta ziemiańska odnosiła się do wielu zjawisk i spraw w sposób identyczny, jak to czyniły niższe stany. Podobny pogląd miała na temat czarów, czarownic, znachorek . Tak samo obawiała się zarazy, wierzyła w dni feralne. Z czego wynikały te analogie? Mogą to być ślady pierwotnie wspólnej tradycji kulturowej prasłowiańskiej, pogańskiej, w której nie istniał podział na kulturę niższą i wyższą. Taka sytuacja trwała jeszcze w późnym średniowieczu, wzbogacona elementami chrześcijańskimi. Dopiero renesans dokonał wyodrębnienia kultury plebejskiej, ludowej od dworskiej, rycerskiej, choć można w zasadzie twierdzić, że proces ten zapoczątkowany został o wiele wcześniej. O odrębnym świecie chłopskiej kultury można mówić już w okresie średniowiecza, kiedy to stan chłopski, ograniczany wciąż ustawodawstwem feudalnym, zaczyna coraz wyraźniej żyć w obrębie własnego tylko kręgu spraw wiejskich. Pewną granicę stanowi tutaj wiek X I I I . Dopiero jednak w XVI.w. kultura wytworzona przez warstwę chłopską staje się równorzędnym partnerem kultury szlacheckiej. W tym bowiem okresie wieś polska osiągnęła szczyt swego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, chłopi stanowili warstwę samodzielną ekonomicznie (Burszta, 1974, 1985). W wiekach X V I i X V I I zachodzą procesy różnicowania w obrębie samej kultury wyższej, reprezentowanej z jednej strony przez dwór, z drugiej przez szeroko pojętą warstwę szlachecką. Pojęciem szlachty obejmowano ludzi o różnej pozycji ekonomicznej, politycznej. Inny tryb życia prowadziła 2 - W „ M i e s i ę c z n i k u H e r a l d y c z n y m " z 1933 r. znajduje się bardzo ciekawy a r t y k u ł Z y g m u n t a Lasockiego Szlachta płońska w walce z czartem. A u t o r p o w o ł u j ą c się na zapisane w księgach miejskich sochaezewskich, p ł o c k i c h i p ł o ń s k i c h z X V I I i pocz. X V I I I w. sprawozdania z p r o c e s ó w o czary d o w o d z i , ż e : „ w i a r a w czary i czarownice b y ł a o g ó l n a . Szlachta z okolic P ł o ń s k a p o c z ą w s z y od senatora, u r z ę d n i k ó w , d z i e d z i c ó w i p o s e s o r ó w , s k o ń c z y w s z y na braci zagrodowej b r a ł a u d z i a ł w procesach przeciwko czarownicom b ą d ź to j a k o o s k a r ż y c i e l e , b ą d ź też bierny j a k o ś w i a d k o w i e indagacyj i t o r t u r " . �SZLACHECKA "SILVA RERUM' 75 magnateria dysponująca rozległymi dobrami, tworzącymi często swoiste autonomiczne „państwa w państwie", mająca zarezerwowane dla siebie tytuły senatorskie, inny - szlachta gospodarująca na kilku lub kilkunastu wioskach. Odmienny tryb życia narzucał z kolei odmienne zainteresowania, przyczyniał się do powstawania różnych wariantów w obrębie szeroko pojętej, jednej kultury szlacheckiej. Większa część życia szlachcica-ziemianina upływała w bliskim kontakcie z naturą, wśród codziennych trosk gospodarskich. Takie życie często niezbyt odbiegało od bytowania w miarę bogatych chłopów. I tu, i tu bowiem obowiązywał jeden kalendarz: rolniczy i kościelny, uprawiano jedną magię rolniczo-hodowlaną. W obu wypadkach w sprawach wiary dominowała swoista forma religijności - wyrosła ze skrzyżowania wierzeń pogańskich z chrześcijańskimi religijność ludowa. Elementy kultury pogańskiej miały szanse przetrwania zarówno wśród warstw niższych, jak i w kulturze średniej ziemiańskiej szlachty. Stąd zapewne można wywodzić zbieżności pewnych wzorów zachowań, zwyczajów, wierzeń. W kulturze wytworzonej przez magnaterię śladów pierwotnej tradycji spotyka­ my już znaczenie mniej - magnateria była w większym stopniu kosmopoli­ tyczna. Ale i tu często nowe, przejęte zwyczaje byly czymś, co wypełniało tylko stary schemat. Już Łukasz Gołębiowski zauważył wspólnotę zwyczajów u różnych warstw społecznych. Wydaje się więc, że rację ma Józef Burszta pisząc: „wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały ten sam schemat zarówno w swej wymowie dramatyczno-teatralnej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym i znaczeniowym" (Burszta, 1985, s. 118). Wiek X V I I I zmienił nieco zarysowaną tu sytuację. Oświecenie, pod­ pierając się naukowym racjonalizmem, wypowiedziało wojnę myśleniu magicz­ nemu, nazywając wszystko, co z niego wyrosło, godnym pożałowania zabobonem. Wynikiem tej wojny było zepchnięcie pierwotnie wspólnych kulturze ludowej i szlacheckiej zjawisk w sferę kultury ludowej lub inaczej z tej walki obronną ręką wyszła jedynie kultura ludowa oparta na tradycyjnym przekazie, bardziej odporna na wpływy z zewnątrz. Dlatego też wydaje się, że wiedza o XVII-wiecznej kulturze szlacheckiej może stanowić cenne uzupełnienie wiedzy o tym, co w wiekach X I X i X X funkcjonuje już jedynie w kulturze ludowej. Szlacheckie sylwy mogą z powodzeniem dostarczyć takiego materiału, uzupełnić chociażby nasze wiadomości z zakresu medycyny ludowej. Tu dowiemy się bowiem, jak np. sporządzić „trunek na morowkę" („wziąć rozchodnika garść, macierzanki drugą, babki także, utłuc to z wodą, a potem on sok wyciskać i zmieszawszy go z mlekiem niewieściem daj choremu pić"). Przedstawiłam tu jedno z możliwych uzasadnień zbieżności w kulturze ludowej i szlacheckiej. Trybem życia uzasadnia to zjawisko również Janusz Tazbir w artykule Kultura szlachecka... (1976, s. 23). Pisze tu m. in.: �76 JOANNA PARTYKA „Na styl życia dziedzica i poddanego — przy wszystkich zasadniczych róż­ nicach — wpływał ten sam system zakazów i zaleceń kościelnych oraz kalendarz rolniczy uwarunkowany tokiem zajęć wiejskich". Ale są też odmienne zdania na ten temat. Problem polega tu - według mnie — na tym, czy zbieżności te wynikają ze wspólnych źródeł, czy z wza­ jemnych oddziaływań. Żeby pozostać już w sferze lecznictwa ludowego, warto przytoczyć zdanie Bohdana Baranowskiego na ten temat: ,.Pod wpływem nadzwyczaj rozpowszechnionej wśród ludzi literatury z zakresu medycyny czy też z i o ł o l e c z n i c t w a , r o z m a i t y m i wieś i tam nadzwyczaj szybko r o z p o w s z e c h n i a ł y wykształconych popularnej drogami d o s t a w a ł y się się wszelkiego rodzaju przepisy, na zalecenia czy nawet zabobony pochodzenia zachodnioeuropejskiego, k t ó r e p r z e m i e s z a ł y się z obowią­ zującymi zasadami tradycyjnej medycyny i higieny" (Baranowski, 1976. s. 52). Baranowski (1976) dochodzi nawet do wniosku, że „przypuszczalnie silniejsze było działanie kultury szlacheckiej na ludową niż oddziaływanie odwrotne" (s. 57), choć „niekiedy pewne zbieżne formy kultury ludowej i szlacheckiej wypływać mogły z tych samych wspólnych źródeł" (s. 58). Wydaje się, że większą rolę odegrały tu, mimo wszystko, owe wspólne źródła. Należałoby tu wspomnieć o jeszcze jednej możliwej przyczynie występo­ wania zjawisk wspólnych w obu kulturach, mianowicie mogła się do tego przyczynić kontrreformacja. Czesław Hernas w swym studium o baroku pisze: ..Obserwowana sił metafizycznych w diariuszach we własnym wczesnego życiowym baroku dążność doświadczeniu do odkrywania [...] wyjaśnianie losów interwencji jednostki czy n a r o d ó w s z c z e g ó l n y m i decyzjami Boga d o w o d z ą , że m ł o d a literatura kontrreformacyjna ożywiała (Hernas, w świadomości społecznej relikty myślenia średniowiecznego" 1973, s. 135-136). Prawdopodobnie wszystkie te mechanizmy przepływu informacji kulturo­ wej nałożyły się na siebie. Choć wspólne z kulturą ludową źródła były najważniejsze, na obraz kultury ziemiańskiej X V I I w. składały się także elementy innego pochodzenia. Szlachta wchodziła bowiem poza wiejskim bytowaniem w rozmaite układy społeczno-polityczne, a zdobyte tą drogą informacje mogły z kolei przenikać do kultury ludowej. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt, który upoważnia nas do twierdzenia o „ludowości" czy „chłopskości" sylw — w tych domowych księgach przejawia się to, co Janusz Maciejewski (1962, 1971) nazwał „folklorem szlacheckim", który - jako specyficzny folklor środowiskowy — jest faktem pogranicznym między tradycyjnym folklorem chłopskim a kulturą oficjalną. Każdy folklor środowiskowy nosi bowiem cechy kultury ludowej lub też „jest w stosunku do niej zjawiskiem analogicznym, posiadając jednak także wiele innych elementów właściwych z kolei kulturze oficjalnej czy wręcz wchodzących równocześnie w jej skład" (Maciejewski, 1971, s. 251). Tak rozumiany folklor szlachecki jest jednym ze zjawisk sarmackiej formacji kulturowej X V I I i X V I I I w. Przejawia się on w takiej twórczości, jak �77 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " sylwy, pamiętniki sarmackie, facecjonistyka, okolicznościowa poezja polityczna i społeczno-obyczajowa, legendy herbowe, gawędy, oraz w takich zjawiskach, jak pieśni żołnierskie, kolędy, muzyka taneczna. Folklor szlachecki posługuje się rękopiśmiennym zapisem w przeciwieństwie do kultury ludowej, która wytworzyła model literatury ustnej. Ten fakt łączy ów folklor z kulturą oficjalną. Folklor szlachecki zarazem przeciwstawiał się sarmackiej literaturze oficjalnej, którą cechowała uczoność, powaga, ceremonialność, religijność, krasomówstwo, prymat łaciny. Zainteresowania i potrzeby kulturalne ogółu szlachty zaspokajane były w inny sposób. Były bowiem wyrazem „nie­ okiełznania, jurności i ludyczności społeczeństwa szlacheckiego, wprawdzie ceniącego ceremoniał oficjalnej kultury, ale wyżywającego się naprawdę tylko w swym folklorze" (Maciejewski, 1971, s. 256). Jednym ze sposobów „wyżycia się" było tworzenie swoistej szlacheckiej literatury nieoficjalnej i umieszczanie jej wytworów w rękopiśmiennych księgach domowych, które mogą być niewyczerpanym źródłem do badań nad folklorem szlacheckim. Przede wszystkim jednak sylwy są podstawowym informatorem, o kulturze szlacheckiego sarmatyzmu. NA ŚWIATOPOGLĄD I STYL ŻYCIA Z I E M I A Ń S K I E J S Z L A C H T Y X V I I I X V I I I W. PODSTAWIE MATERIAŁU ZAWARTEGO W WYBRANYCH SYLWACH Często jeszcze dziś ujemnie ocenia się wytworzoną i pielęgnowaną, zwłaszcza przez ziemiańską szlachtę, kulturę sarmacką. Spójrzmy, jak trak­ tuje sarmatyzm Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury: „Sarmatyzm charakteryzowały megalomania narodowo-stanowa, samouwiel­ bienie, pogarda i niechęć do cudzoziemców i różnowierców, nietolerancja, powierzchowna dewocja połączona z fanatyzmem religijnym i wiarą w gusła i zabobony". Pisze również dalej, że od czasów oświecenia jest sarma­ tyzm terminem obelżywym, oznaczającym kult wad narodowych, staroszlachecki obskurantyzm, egoizm stanowy, konserwatyzm, pychę połączoną z rubasznością i krewkością. Czy jest tak w istocie? Z kart rękopiśmiennych ksiąg domowych nie wyziera ani totalna nie­ nawiść do cudzoziemców, ani tym bardziej do różnowierców (nie bez podstaw Janusz Tazbir nazwał rzeczpospolitą szlachecką „państwem bez stosów"). Trudno jest także zarzucać ówczesnej szlachcie „wiarę w gusła i zabobony". Nie była to bowiem cecha wynikająca z ideologii sarmackiej i określająca jedynie szlachtę - wynikała ona bowiem z tendencji epoki, przywołującej i podtrzymującej w wielu sferach życia codziennego sposób myślenia oparty na magii. Materiał zawarty w sylwach dowodzi, że „gusła i zabobony" są wspólnym elementem kultury szlacheckiej i ludowej i jako wspólny element obu kultur powinny zainteresować etnologa. Sylwy dostarczają także wielu innych �78 JOANNA PARTYKA ciekawych dia badacza kultury ludowej materiałów. Jednocześnie duża część materiału zawartego w sylwach jest odzwierciedleniem oficjalnej myśli sarmaty zmu. Informacje, jakie znalazłam w przejrzanych sylwach, można podzielić na następujące grupy tematyczne: 1) 'treści dotyczące „obcych" - cudzoziemców i mniejszości narodowych; 2) wróżby meteorologiczne; 3) przepisy lekarskie i osoby leczące; 4) wpływ ciał niebieskich na człowieka; 5) przepowiednie, złe znaki, komety; 6) dni szczególne; 7) zabiegi magiczne; 8) praktyczne porady gospodarskie; 9) mowy weselne i pogrzebowe, opisy pogrzebów i ślubów. Spójrzmy zatem, jakie treści znajdujące się w szlachecko-ziemiańskiej kulturze, a występujące w szlacheckich silva rerum, mogą być przedmiotem badań dla etnologa. Zainteresowanie szlachty sprawami politycznymi, społecznymi (dotyczącymi jednak najczęściej własnego stanu), historią, czasem też filozofią (oczywiście starożytną), które tak wyraźnie widać przy przeglądaniu sylw, jest na pewno przejawem oficjalnego nurtu tej sarmackiej epoki. Wiele mamy w sylwach mów na sejmach, sejmikach, opisów bitew, sprawozdań z obrad sejmowych, odpisów listów o treści politycznej pisanych przez ważne osobistości, dokumentów historycznych. Dużo jest tu zwięzłych informacji o funkcjono­ waniu państwa i poszczególnych majątków. W dostępnych mi sylwach nie znalazłam jednak wykładu, który by dotyczył starożytnego pochodzenia Rzeczypospolitej, ani też nie ma tu dłuższych wywodów związanych z genealo­ giami rodzinnymi. Zapewne tkwią one w świadomości ziemiańskiej szlachty, ale jako dogmat nie podlegający podważaniu i przez to niewart dywagacji. Natomiast kult dawności, swoisty historyzm oficjalnej kultury, uwarunko­ wany przyjęciem właśnie „dogmatu" o pradawnym istnieniu Rzeczypospolitej dostrzegamy w tych księgach we wszystkich możliwych wariantach. Zdarza się пр., że w swych notatkach skryptor pisze o wydarzeniach bardzo odległych w czasie, nawiązując nawet do początków państwa polskiego. Sarmacki kult swojskości przejawiał się w sylwach w bezustannym porów­ nywaniu się z innymi nacjami. To porównanie było często dość skrupulatne, ale zawsze Polak-Sarmata okazywał się być kimś wyższym kulturowo. Pojawiające się zapisy na temat zwyczajów innych narodowości świadczą, że szlachta zauważała swoją odrębność, a nawet ją wręcz przeceniała. I tu poglądy zgodne są z sarmackim kultem swojskości, posuniętej aż do tradycjonalizmu. Dostrzeżemy tu także pewną umiejętność porównywania i analizowania. I tak np. dużą, jak na owe czasy, erudycję „ludoznawczą" wykazał autor XVII-wiecznej sylwy zamieszczając w niej swoisty niby-esej �79 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " 3 zatytułowany „Jaki zwyczaj ludzie starzy czasów dawnych mieli w ożenieniu" . Tu opisane są ciekawe zwyczaje związane z pozyskiwaniem żon, obrzędami zaślubin itp. „u Rzymian, Babilończyków, Wenetów, Francuzów, w Afryce w mieście Leutia, u Teutonów, Ormian, Massajów, Arabów". Najciekawsze jest natomiast zakończenie świadczące o stosunku piszącego do przytacza­ nych zwyczajów: „Wiele różnych głupich zwyczajów mieli poganie w ich ożenieniu". Jak widzimy, Polaków interesowała inność cudzoziemców. W X V I I w. polska szlachta miała wyjątkowe możliwości obserwowania obcych kultur, a zwłaszcza kultury Orientu. Zainteresowanie nią pozostawiło trwałe ślady w języku polskim, niektórych zwyczajach, a nawet tradycyjnym szlacheckim stroju narodowym. Łatwo dostrzec tu pewną sprzeczność. Pisze o niej Wiktor Weintraub analizując literaturę barokową: ..Stosunek dawnej Polski do k u l t u r y Islamu byl pelen s p r z e c z n o ś c i . Bez t r u d u d a ł o b y się z e b r a ć z polskiej literatury barokowej s p o r ą a n t o l o g i ę wypowiedzi, dających wyraz w r o g o ś c i do tego świata « n i e w i e r n y c h p s ó w » . A r ó w n o c z e ś n i e świat ten fascynował swoim bogactwem i egzotyka | . . . ] . Był obcy i bliski zarazem" (Weintraub. 1977. s. 91-92). Mamy więc z jednej strony programową ksenofobię, z drugiej fascynację obcą kulturą i przejmowanie obcych wzorów, posunięte aż do całkowitej asymilacji, kpiny z cudzoziemskich zwyczajów (jak w wierszu „Przyczyna, czemu wina Mahomet zakazał Turkom"), ale też i szczegółowy opis „procesji mahometańskiej": ..Trumny pozabijanych M u z u ł m a n ó w i ich p a z i ó w z k o ś c i a m i nieść p o w i n n i , do k t ó r y c h t r u m n p o p r z y w i ą z y w a n e są miecze i szable, dzidy, łuki i insze wojenne o r ę ż a p o ł a m a n e , przy k t ó r y c h trumnach 600 w włosiennice stare odzianych boso i z p o ł a m a n y m t a k ż e o r ę ż e m o s ó b . T u r e c k i c h iść p o w i n n o " . 4 Kontakt z niewiernymi Turkami pozwolił rozwinąć w sarmackiej szlachcie przekonanie o wyjątkowej roli Rzeczypospolitej w historii chrześcijaństwa. Świadczy o tym chociażby powyższy fragment - tak miała wyglądać skrucha pokonanych przez Sobieskiego Turków. Mocna była wiara w to, że zwycięstwo polskiego króla pod Wiedniem było zgodne z przepowiedniami. W jednej z sylw skryptor zamieścił proroctwo o królu chrześcijańskim, który wstrzyma turecką nawałnicę i nawróci niewiernych. Niechęć do Turków i Tatarów jest zrozumiała Rzeczpospolita prowa­ dziła z nimi wojny przez cały wiek X V I I . Sarmacka ksenofobia obejmowała także i innych obcych. Najostrzej niechęć ta wystąpiła w stosunku do Żydów, którzy w X V I I w. stanowili jedną z większych grup mniejszościowych. 5 • BN BOZ 1569. s. AGAD. Radz.. pisownię. 234. II. 12. s. 802-803. W cytatach, tytułach zachowuję oryginalną �80 JOANNA PARTYKA Powszechne bvło mniemanie, że Żydzi są przyczyną nieszczęść, jakie spadają na Rzeczpospolitą. Uważano, że „niewierni Żydzi nasycają się krwią chrześćjan", „czynią mordy i zabójstwa", „panów czarują i przez czary sobie respekt jednają", „chrześcijanki gwałcą" \ W rzucaniu istnych kalumnii na Żydów szlachta się wręcz prześcigała, a ich wywody nie mają nic wspólnego z racjonalnym myśleniem. Żydzi to osobnicy utrzymujący kontakt z mocami diabelskimi, żyjący w zgodzie z czarownicami i sami posługujący się bardzo wymyślnymi czarami. Autor jednej z sylw umieścił w swym dziele dość długą notatkę „Opisanie Żydów [•..]". Udowadnia w niej, że Żydzi współdziałali ze Szwedami przeciwko Polakom, czyniąc rozmaite czary. A oto jedna z wielu opisanych przez skryptora sytuacji, których był podobno naocznym świadkiem: „ g d y J e g o m o ś ć Pan Miecznik stał obozem p o d T y ń c e m , na k i l k a d n i przed rozgromieniem wszyscy Ż y d z i pościli przez trzy d n i . Starsi żydowscy byli u Generala [dowódcy wojsk szwedzkich) w Izbie Sekretnej i tam jadali i sypiali. A potem na dzień przed rozgromieniem obozu ci starsi i pierwsi dwa wyszli o p o ł u d n i u na dach dami y X i e g a m i swemi, General kamienice Generalskiej z Babami czarownicami dwiema, k ę d y m wszystkie cztery strony, to jest na W s c h ó d , Południe, Zachód, z Talmu­ widział, gdy P ó ł n o c , ciskali ziarna na roz­ maitych nasion, k t ó r e w iskry ogniste o b r a c a ł y się i w y l a t y w a ł y w g ó r ę . A p o t e m z onych ń iskier c z y n i ł o się c o ś na kształt s z a r a ń c z e i zlatywały nad Tyniec [ . . . ] " . Czyż nie przypomina nam ta relacja ludowych opowieści „naocznych świadków" działania mocy piekielnych? Jakże niedaleko jest stąd do magicz­ nego pojmowania związków przyczynowo-skutkowych właściwych kulturze ludowej! Przykładów myślenia magicznego znajdziemy w sylwach mnóstwo: czary, prognostyki, wróżby ze zjawisk atmosferycznych, domowe sposoby leczenia, wiara w dni feralne i szczęśliwe, znaki świadczące o nadchodzących nie­ szczęściach. Szlachcic ziemianin żył na co dzień w kontakcie z naturą. Było to bytowanie zgodne z ideałem agrarnym, widzącym świat w wymiarze wiejskim. Janusz Tazbir zaznacza, że równocześnie ideał ten pozbawiony był zrozumienia dla uroków natury. Niemniej jednak należało obserwować przyrodę po to chociażby, aby dobrze gospodarować. Najczęściej korzystano tu z gotowych obserwacji i przepisów prezentowanych przez literaturę fachową, jak np. bardzo poczytny poradnik J. K. Haura Ziemiańska generalna oekonomika ? Przykładem m o ż e b y ć pismo który nienawiści Waśki chce „ w e d ł u g posuniętej a ż do chęci Woszczyły, w n u k a Bohdana sił swoich z dobremi ludźmi mordowania chrześcijaństwo n a r ó d Ż y d o w s k i w y g ł a d z i ć " ( A G A D , Radz., I I . teka 19 nr 2659). " B U W 66, s. 156-164. „niewiernych Chmielnickiego, atamana kochającemi Żydów" kozackiego, przeklęty �81 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " (Kraków 1679) lub tegoż autora Skład albo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej (Kraków 1689) . Prawdopodobnie właśnie z wymienionych podręczników przepisywano do ksiąg domowych treści dotyczące sprawnego gospodarowania. Ale można przypuszczać, że część ich wynikała z własnych obserwacji i doświadczeń, a także z doświadczeń znajomych i sąsiadów. Nie na co dzień miał ziemianin kontakt z wielkim światem — swe zaszczytne obowiązki wobec państwa spełniał na sejmikach i wojnach. Ale życiem ziemiańskim, do którego wciąż powracał, rządziły przecież inne prawa. Dobry gospodarz był wszak rolnikiem. Musiał wiedzieć, jak zapewnić sobie najlepsze zbiory, kiedy siać, kiedy szczepić drzewa, jak leczyć zwierzęta. Podobnie jak chłop posługiwał się magią dla zapewnienia urodzaju, odpędzania chorób, przewidywał przyszłe wydarzenia na podstawie obserwacji zjawisk atmosferycznych, rozmaitych znaków na niebie i ziemi, odczytywał pomyślność swoją i swoich bliskich z położenia gwiazd i księżyca, wierzył w dni feralne. Tryb życia, jego cykliczność ściśle związana z uprawą ziemi narzucały bowiem pewne schematy w myśleniu i działaniu, którym podlegał zarówno chłop, jak i ziemianin. I jeden, i drugi był w równym stopniu uzależniony od natury. Do dziś na wsi istnieje przekonanie o wpływie różnych faz księżyca (zwłaszcza nowiu i pełni jako najbardziej skrajnych) na wykonywane czynności, zachowanie ludzi i zwierząt (Moszyński, 1967, s. 451-460; Szyfer, 1969). Z nowiem i pełnią księżyca związane są liczne zakazy i nakazy. Nauka znajduje już pewne racjonalne wytłumaczenie wierzeń związanych z położeniem Ziemi względem planet i gwiazd, widząc w tym m. in. związek z wpływem promieniowania kosmicznego na organizmy żywe. Astrologia stała się modna, tym razem już mocno unaukowiona. W X V I I w. nie było „mody" na astrologię — posiadanie podstawowych wiadomości w tym zakresie leżało w sferze codziennych potrzeb, było czymś naturalnym. Dlatego np. w sylwie pochodzącej z pierwszej polowy X V I I w. znajdziemy obszerną informację „Co dnia, którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz", z której można się dowiedzieć m. in., że: 7 „Gdy 7 miesiąc w Bliźniętach włosy strzec, ogniem robić, posły słać, walkę M o ż n a sądzić, że dwa wymienione p o d r ę c z n i k i były p o ż ą d a n y m i i cennymi pozycjami w biblioteczce ziemianina. Anno dobrze 1691", w którym W jednej obok z sylw „Statutu autor zestawił Januszowskiego, „Regestr Hippiki Xiąg albo moich Xiagi o spisany koniach, Herbarza Polskiego o z i o ł a c h . L i r y k Wespazjana Kochowskiego, M ó w R ó ż n y c h X Z a ł u s k i e g o , Słownika polsko-łacińskiego ziemiańska J. K . H a u r a Grzegorza z dopiskiem occasione" ( B K 993, k . 185-187). 6 - Etnografia Polska, t. 32, z. 2 Knapiusza" w nawiasie znalazła „jeszcze się t a k ż e Ekonomika generalna nie moja, ale j ą z a p ł a c ę primo �82 JOANNA PARTYKA zacząć, żeglować, kupować, przedawać, budować, sługi j e d n a ć , z wielkimi mówić, dzieci 8 na n a u k ę d a w a ć , p r z y j a ź ń n a b y w a ć , żenić s i ę " . W innej sylwie zamieszczono „Krótką naukę o znakach Niebieskich", w której daje się takie rady: „ C o chcesz p r ę d k o s p r a w i ć , zaczynaj, gdy [księżyc] w Baranie, Wadze, K o z i o r o ż c u , co chcesz, aby d ł u g o t r w a ł o , zaczynaj, gdy [księżyc] w B y k u albo w W o d n i k u : w ten czas fun­ damenta albo grunta budynków zakładaj. Znak L e w p o ż y t e c z n y jest do sadzenia drzewa 4 niefruktującego i do polowania. Pod znakiem Bliźniąt krwie z r ą k nie puszczaj" . W księgach domowych o charakterze rodzinnym często notowano dokładne dane o urodzeniu się dziecka. Franciszek Szyrma w swym dzienniku stano­ wiącym część sylwy skrupulatnie zapisywał takie oto informacje: „24 grudnia Kurach mu dał nam z północy Pan czwartkowej na p i ą t e k B ó g syna. Krzcił go X imię A d a m , bo tak zasłużył. Niech r o ś n i e Pannami w wilię B o ż e g o Marcellin na c h w a ł ę Narodzenia Chodalewicz, Bożą i nam o Trzech Franciszkan. Dał na p o c i e c h ę . Pod (?) się r o d z i ł " '<>. W innej sylwie znajdujemy jeszcze bardziej wyczerpującą notatkę o uro­ dzinach : „ U r o d z i ł m i się syn S t a n i s ł a w A n t o n i tydzień przed Świątkami, we die qunita, Juny wtorek, d z i e ń pod Rakiem, w dzień Franciszka feralny, to jest bez w ostatni Aspektu 1 1 A n n o 1685 [ . . . ] . N i e c h go Pan B ó g chowa na o b r o n ę R z p t e j " . Formułki „niech rośnie na chwałę Bożą" i „niech go Pan Bóg chowa na obronę Rzeczypospolitej" są typowe dla zapisów tej treści. Do dziś na wsi znane są wróżby z grzmotów. Jest to tradycja pochodząca jeszcze z czasów pogańskich. Należy zapamiętać, kiedy i z której strony świata zagrzmiało pierwszy raz w danym roku. Wynikają z tego określone prognozy na przyszłość. We wspomnianej już sylwie Szyrmów spotykamy takie oto informacje: „ D n i a 16 Febr.: P i o r u n u d e r z y ł na wschodzie, a ludzie słyszeli in Januario grzmoty, co to za znak, Panu Bogu w i e d z i e ć " . „31 M a r c a . G r z m o t y wielkie z ł y s k a w i c ą , czego nigdy nie b y w a ł o . Zły Prognostyk. O d m i e ń , Panie Boże, i zmiłuj się nad n a m i " i dopisek na marginesie: „ G r z m o t y w marcu. D z i w ! " Spotykamy w sylwach także inne przepowiednie związane z grzmotami. Oto niektóre z nich objęte tytułem „O grzmieniu różnych czasów": „ G d y (Słońce) w W o d n i k u a zagrzmi, znaczy d ż d ż e wielkie, t r w o g ę na ludzi od w i a t r ó w , dychawice i świerzby i powietrze wielkie na świecie". „ G d y w Skorpionie S ł o ń c e a zagrzmi, znaczy s k ą p o ś ć wina i ryby, wiatry wielkie, białych g ł ó w poronienia". „ G d y w Rybach zagrzmi, znaczy s u c h o ś ć i s k ą p o ś ć o w o c ó w ziemnych, wina obfitość, bogactwo choroby na ludzie, z k t ó r y c h się jednak wyleczać b ę d ą " . 1 3 « A G A D , Radz., I I , 12, s. 812-814. в B N B O Z 814, s. 5. i " Pł. T N R. i- 113, k. 104. B K 993, k. 188. 'i 1 A G A D , Radz.. I I , 12, s. 811-812. �83 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Dalej w tej samej sylwie informacje te przełożone są na miesiące, np. „lutowe grzmienie - śmierć na ludzi wielu, a zwłaszcza bogatych". Pojawienie się komety uważane było powszechnie za oznakę wielkich nieszczęść - chorób, wojen i wszelkich kataklizmów. Ten temat często pojawia się w domowych księgach. Autor jednej z sylw zamieścił notatkę: „O kometach. Co kiedy które znaczyły" poczynając od czasów Chrystusa, пр.: „1563. Pokazała się gwiazda z ogonem, na co nastąpiło powietrze i w Londynie co dzień 8000 ludzi umierało" . Powszechny był zwyczaj zamieszczania w sylwach prognostyków układa­ nych przez nadwornych astrologów. Musiały one krążyć w licznych odpisach, zanim zamieszczono je w rękopisach domowych. Takie prognostyki miały już na ogół charakter polityczny - trudno je wiązać w jakikolwiek sposób z ludowymi wyobrażeniami i wierzeniami, a ich popularność wynikała raczej z ogólnej tendencji epoki oraz ze wspomnianej już „mody" na astrologię. Zapisywano w sylwach także wiadomości na temat innych zjawisk, które były znakami pomyślności lub niepomyślności w życiu codziennym. Niektóre z nich świadczyły o zmyśle gospodarskim, np. taka oto wskazówka: „jeśli przed czasem opadają liście z drzewa, to znak, że na wszystek dobytek i bydlęta zaraza padnie, bo jest pokarm zarażony" . Wierzono również powszechnie w istnienie dni szczególnych - feralnych bądź pomyślnych. W jednej z sylw zamieszczono notatkę pt. „Profecja pewnego księdze z Nowej wsi pod Wschową, co się ma stać w tym r o k u " . Rok ten (1745) miał obfitować w wiatry, grzmoty, trzęsienia, komety, a nasilenie tych zjawisk ma przypadać na noc świętego Piotra i Pawła. Wymieniając znaki wojny inny skryptor pisze, że niechybnie dojdzie do wojny, gdy „kamienie z obłoków oczerniałe spadają". Tak właśnie zdarzyło się w 1622 r. — wkrótce po tym, jak na pewną wieś spadł taki właśnie kamień, zaczęły się długotrwałe wojny z Tatarami. Istotny dla autora jest tu fakt, że ów kamień spadł „w piątek przed wigilią Bożego Narodze­ nia" > . Z kolei w „Nowym Prognostyku posłanym Najjaśniejszemu Cesarzowi [...] z comet wypisanym anno 1665" czytamy, że w tymże tragicznym roku „kościoły zapadać się będą", „pan jeden umrze znakomity", „drzewa i lasy wykorzenione będą" itd., a „początek tych rzeczy nastąpi w nocy w dzień św. Wawrzyńca" . Często w omawianych księgach znajdziemy zestawienie dni niebezpiecznych bez żadnych danych wyjaśniających. Jeden ze skryptorów naliczył aż 40 wyjątkowo niebezpiecznych dni w ciągu roku, przy czym w czerwcu każdego dnia należy spodziewać się niebezpieczeństwa. Jedynie listopad jest w całości 13 14 15 6 17 ь B N B O Z 1569, s. 339. A G A D . Radz., I I , 12, s. 811. i? A G A D . Radz., I I , 51, s. 101-102. ' A G A D , Radz., I I , 12, s. 811. 1 B N B O Z 1569, s. 365. ň 7 �84 JOANNA P A R T Y K A pomyślny — autor przy nazwie tego miesiąca zanotował: „caret" — wolny. Trudno jest właściwie dociec, jakiego typu obserwacje były podstawą do ustalenia, że np. 3, 6, 7 i 16 kwietnia czy 5, 7, 11 grudnia to dni niebezpieczne. Ale charakterystyczny i ważny w tym wypadku jest już sam fakt funkcjonowania tego typu przeświadczenia o istnieniu szczególnych dni w ciągu r o k u . W magiczny sposób starano się także zabezpieczyć przed złem. Przykładem może być taka oto notatka, zatytułowana „Awizy z Wilna i jakie się cuda w Litwie zjawiły [...] w 1671 in Julio": 18 „ W L i t w i e Pan B ó g c o ś cudownego d o p u ś c i ł , że niemal po całej L i t w i e po miasteczkach, po wsiech c o ś pisze, a ż j u ż dzisiejszego dnia p o c z ę ł o p i s a ć i w W i l n i e r ó ż n e m i literami i charakterami, r ó ż n y m i farbami — c z e r w o n ą , c z a r n ą i białą, to litery, to pismo, t o charak­ tery [ . . . ] Co by to b y ł o ludzie p o w i a d a j ą , i co za p r o g n o s t y k i , n i k t tego z g a d n ą ć że t o b y ł o i przedtem przeciw powietrzowi. nie m o ż e , t y l k o Pan B ó g wie, co starzy to jest, 9 ale tu strach wielki po l u d z i a c h " > . Od myślenia magicznego nie są także wołne liczne zapiski gospodarskie, które znajdujemy w każdej niemal sylwie. Dotyczą one bardzo różnych spraw — od środków na muchy, pluskwy, szczury, robaki u koni, poprzez magiczne zabiegi związane z budową obory, sianiem, zapewnianiem urodzaju, aż po uwagi dotyczące obserwowania przyrody i wyciągania z tych obserwacji praktycznych wniosków. Wymienia się tu dni dobre do siania i szczepienia w marcu, kwietniu, maju, wrześniu i październiku. Znajdziemy także „Secretum, aby wróble Prosa i wszelkiego zboża nie piły" z dopiskiem: „probavi in A. 1668": „W dzień Wielkiejnocy, w y r o b i ć , na najświętszym niedzielę przed J u t r z n i ą sakramencie potem, gdy j u ż do zakrystiej s c h o w a j ą , jakiekolwiek położyć, wianek z j a k i e g o k o l w i e k żeby i na procesjej był na ten wianek wziąć i s c h o w a ć , ziela u w i t y Monstrancjej, a gdy siać będziesz 20 z b o ż e , wkrusz tego ziela w nie — ż a d e n ptak na tym z b o ż u nie p a d n i e " . W sylwach znajdziemy również wróżby meteorologiczne podobne do tych, jakie spotykamy po dziś dzień, п р . : „Dzień znakiem św. Jakuba rannych suchy z i m ę wielką znaczy"; mrozów i śniegów; mokre, d ż d ż y s t e " ; „ K w i e c i e ń w tymże „Żołędzie żołędziu wielki urodzaj robaczki suchy dobrego oracza nie uwesela"; jasny wielki urodzaj w i n a " ; „ D z i e ń św. Jana deszcz — orzechy piękne „Dzień i ranny jest i wesołe lato św. Wincentego 2 1 wygubi" . Zapisywano także, jak można łatwo i skutecznie zabezpieczyć siebie i swój dobytek przed niekorzystnymi czarami. Dowiadujemy się stąd пр., i» B K 973, k. 137. 1 4 B N B O Z 1175, s. 589-590. Zamieszczono r ó w n i e ż p r z y k ł a d y owych dziwnych z n a k ó w . Prawdopodobnie można byłoby je wyjaśnić sylwą i dlatego nie leżący w zakresie Kabala — rzecz doskonalą do badania magii związanej zapewnianiem sobie pomyślności 211 B N I 3492, k. 106. 2i B K 973, k. 150. studiując XVIII-wieczny tej pracy, z a t y t u ł o w a n y z egzorcyzmami, itp. Sygnatura: B N I I 6698. rękopis Salomonowe nie dzieła obroną będący zebrane, przed ziem, �85 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " że przy budowaniu obory dobrze jest święcony czosnek położyć pod każdy węgieł (na marginesie tej notatki autor dopisał „probavi") . Zaleca się również okadzanie bydła jarmużem, by ustrzec je przed urokiem, cedzenie mleka przez krzyżyk itd. W odpędzaniu złych mocy posługiwano się także rozmaitymi znakami i pismem, пр.: „Gdy grad pada napisać na talerzu 22 drewnianym a r 23 ' a zaraz przestanie" , rla' Znajdziemy również takie oto „Lekarstwo na febrę": „KPVSTTZS KKDHRZM. „Te wyżej wyrażone litery na karteczce maleńkiej napisać i chorującemu dać zjeść. Kiedy nie porzuci od razu, to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . Powszechnie zapisywano również, jak ustrzec się zarazy. Nie znalazłam tu żadnych informacji na temat panującej epidemii, choć w X V I I i X V I I I w. były one dość częste — możemy dowiedzieć się o tym z ulotnych rękopiśmien­ nych gazetek tego okresu . W sylwach daje się takie np. rady, by nie zarazić się „morowym powietrzem": „w piecach niech nie palą ani chlebów nie pieką, bo się szerzy powietrze od tego"; „Szat także nie prać, bo one chusty uprane ciągną także powietrze do siebie" . Osobne miejsce zajmowały tu zabiegi chroniące zwierzęta przed morem. Sposoby leczenia zwierząt gospodarskich są bardzo szeroko prezentowane w sylwach. Wynikało to na pewno z faktu, że ziemianin, podobnie zresztą jak chłop, był skazany w tym względzie najczęściej na samego siebie. Rzadko mógł korzystać z fachowej pomocy „weterynaryjnej". Skrzętnie więc zapisywano zasłyszane, często nawet wypróbowane już środki leczące zołzy, „bardzo uporne sadno", zwichnięcie stawu, robaki u koni czy kaszel u owiec. Szlachcic-ziemianin musiał leczyć nie tylko swój żywy inwentarz — zmuszony był również do leczenia siebie i swojej rodziny. Z lecznictwa fachowego korzystano niezmiernie rzadko. Porównanie domowych sposobów leczenia się szlachty z medycyną ludową wykazuje zastanawiające podobieństwo, a nawet tożsamość. W tym wypadku wpływ szedł zapewne „od dołu". Na taki kierunek przepływu informacji wskazuje Józef Burszta (1985, s. 118) pisząc: „W tym zakresie górowała znajomością na pewno ludność wiejska. Była to przecież odwieczna wiedza i praktyka związana z bezpośrednią znajomością świata roślin, stąd też 24 25 26 22 B K 711, k. 110. 21 B K 711, k. 110. 2-t B K 711, k. 250. 2 5 Chęcin, Z gazetek w Toruniu dowiadujemy się п р . o w 1709 i 1710 r. zarazie (AGAD, 1478; A G A D , Radz., I I , 25, s. 109-115, 259-262). 2 f t B K 711, k. 103. w Opatowie w Radz., I I , teka 1652 г., 10 nr w okolicach 1265, teka 11 nr �86 JOANNA P A R T Y K A od chłopów przedostawała się do miast oraz dworów i dworków szlacheckich". Uwaga ta dotyczy oczywiście leczenia ziołami - fitoterapii. Można jednak przyjąć, że i inne sposoby leczenia nie pozostały bez wpływu ludowej medycyny. Najczęściej powtarzają się przepisy na „bolenie zębów", na kaszel, na suchoty, „na puchlinę", „na kamień", „na żółtą niemoc". Spójrzmy, jakie dawano rady: ,.Na puchlinę: Czosnek opuchłemu ze śmietaną albo z mlekiem k w a ś n y m d a w a ć pić proch z wilczej wątroby zjeść po ranu z c z y m k o l w i e k chce; i wieczór; Dobrze D o b r z e też p u c h l i n ę (znieść) ł a j n e m cielęcym albo k r w i ą k r o w i ą z m i e s z a n ą ze szpikiem z kości k o n i c h " . „ N a suchoty: Piana końska w piciu jakimkolwiek pita na czczo t a k ż e i t y m . co c i ę ż k o a zbytnio kaszlą pomaga; Krew bardzo pożyteczna na suchoty, k o ń s k a ciepła pita dychawicznym 2 7 we wielkiej p o m o c y " . N a „ k a d u k " , czyli p a d a c z k ę : ..Preservative od Bożej kaźniej to jest przeciwko k a d u k o w i [z z a t r z e ż e n i e m , że » t e n . co go wielka niemoc popadnie, jeśli m u w i e l k i palec u ręki d r ż y , nie m o ż e b y ć u l e c z o n « ] : Wilcze serce l u b o na p r o c h ususzone, l u b o j a k o k o l w i e k r u t ą k a d z i ć chorego pomaga. a od tego przepadnie zadane pomaga; Z rana i wieczór Ususz jajca n i e d ź w i e d z i e a zetrzyj na p r o c h , zadaj choremu, zła niemoc [dopisek — bardzo pewne]: Zajęcze p ł u c a solone utarte, a włoży w nie trzecią część k a d z i d ł a tartego, d a w a ć to z winem b i a ł y m . T y m ż e obyczajem piją serce zajęcze; T a k o w y m l u d z i o m na dobrze jeść szczaw do 30 d n i p o c z ą w s z y nowie miesiąca". Na kołtuna: „ c h l e b a b i a ł e g o o d k r ó w zaraz z mlekiem u w a r z y ć z szafranem, na pulsach przyłożyć 2 8 u ręki i p o d k o l a n y " . Jak widzimy, poza ziołami wykorzystywane były również leki zwierzęce. Największe znaczenie mają tu: krew, wątroba, serce zarówno dzikich, jak i domowych zwierząt. Autor jednej z sylw dokładnie wymienia korzyści, jakie mogą przynieść w leczeniu części ciała, a raczej wnętrzności wilka, kota, psa. Pewne znaczenie miały tu również zabiegi magiczne, zwłaszcza w udzielaniu pomocy niemowlętom, пр.: „Gdy m a ł e dziecię ustawicznie p ł a c z e w nocy, a s p a ć nie m o ż e [ . . . ] u r o k i e m białegłowy [...]. odpowiadać, Na i także dziecko usunie - to trzeba iść po milczący nagle dziecię położyć wodę, z nikim nie rozmawiać, ani w n i ą w r z u c i ć i w t y m dziecko o b m y ć " ; na progu, a psa przywabiać do chleba abo zowią pytać, ani „Gdy się mięsa, że 2 9 przez owo dziecię musi p r z e s k o c z y ć " . Szczególne czynności magiczne dotyczyły również położnic: „ P o ł o ż n i c ę zaraz po p o ł o g u trzeba k r a j k ą pewne kładą praktyczne sztukę znaczenie]; chleba „I p ó k i n ó ż w on o p a s a ć [ . . . ] " [ten zabieg m ó g ł r ó w n i e ż położnica wetkawszy. Na w połogu leży, co, nie raczej tedy jej p o d wiem" - tłumaczy s n tej n o t a t k i ; „ T a ż p o ł o ż n i c a p r ę d z e j u r o d z i , gdy b ę d z i e m i a ł a s t a r ą k o s z u l ę " . 2 7 2 B N I 3492, k k . 84, 86, 92, 102, 103, 104. « B K 711, k. 92. 2 9 B K 711, k . 28. •'o B K 711, k . 28. mieć poduszkę autor �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 87 Mało znalazłam w sylwach wiadomości na temat osób leczących. O tym, że korzystano jednak z pomocy znachorek, świadczyć może zamieszczony w sylwie Różyckiego list do sąsiada B. Młodnickiego o czarach rzucanych na jego syna i radach znachorek . W innej sylwie znajdujemy bardzo ciekawy anonimowy wiersz zatytułowany „Krytyka na Baby, które się doktorstwem bawią". Jest to w istocie krytyka, z której jednak wiele możemy dowiedzieć się o ówczesnych praktykach znachorek: 31 ..Baba p r z y m a w i a , kreśli i chucha M r u c z y i ż e g n a , nad głową dmucha [ . . . ] ; W m a w i a j ą |baby] w chorych dziwne c h o r o b y Suchoty oraz wzdęcie w ą t r o b y , Czary, k o ł t u n y i p o d w i n i e n i a [ . . . ] ; U r o k i , glisty w dzieci w m a w i a j ą N a nie p r z e m i e r z ł e m i k s t u r y dają [...]". Wiersz kończy się radą: „ A b y ś d o s t ą p i ł z d r o w i a miłego Zażyj medyka rady biegłego, N i e daj się z w o d z i ć babskiej c h y t r o ś c i , 1 2 Przez k t ó r ą szatan wyrabia z ł o ś c i " . Z pierwszej połowy X V I I I w. pochodzi sylwa, w której znalazła się mowa obrońcy w procesie o czary . W mowie tej dostrzec już można oświeceniowy sprzeciw wobec panujących „zabobonów". Obrońca występuje tu bowiem przeciwko powszechnej wierze w to, że choroby, śmierć powodo­ wane są czarami i rzucaniem uroków. Podejmuje przy tym racjonalną próbę wyjaśnienia, że jest to niemożliwe. Wspomina, że wiele niewinnych „bab" spalono, ponieważ trudno jest zaprzeczyć winie w czasie „srogich mąk". Obrońca wykpiwa wiarę w znaki szczególne czarownicy - „rzezane kamyki przy sobie nosi", „stygmata jakieś ma" (brodawki, guzki) i „nie czuje nakłucia w to miejsce". Usiłuje przekonać, że rzekome stygmaty są po prostu „ciała obumarłymi znakami" - stąd nie czuje się bólu przy nakłuciu. Kamienie zaś „ludzie noszą przy sobie od gorączek, od odwrócenia cięcia i razu broni szkodliwego". A poza tym: „Głupi to by był diabeł, co by czeladź swoje na zgubę, by bydło na rzeź przez cechę i piętna wydawał". O czarach mówi się również opisując rozmaite sytuacje związane z prak­ tykami Żydów. 3i Podałam tu przykłady świadczące o zbieżnościach w sposobie myślenia i poglądzie na świat XVII-wiecznej ziemiańskiej szlachty i ludu. Można " 1 2 " B N B O Z 1162, k. 280. B N B O Z 1316, s. 40-41. A G A D , A r c h . Pub. Pot. 124, k . 91-101. �88 JOANNA P A R T Y K A również przewidywać, że podobne zbieżności znaleźlibyśmy w kulturze mieszczańskiej tego okresu. Ale na pewno nie wszystkie — zabrakłoby tu tej sfery, która opiera się na bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Zaistniałe analogie pomiędzy życiem ziemiańskim a chłopskim umożliwiły podobne, a nawet w wielu wypadkach identyczne widzenie świata. Chłopi uprawiali ziemię od wieków — szlachta gospodarująca na roli jako ukształtowana w pełni warstwa ziemiańska pojawiła się dopiero w X V I , X V I I w. Prawdopodobnie mamy tu więc do czynienia z przejęciem gotowych wzorów (podręczniki fachowe tego okresu zalecały wzorowanie się na architekturze ludowej jako dobrze dostosowanej do wiejskich wa­ r u n k ó w ) , ale można również założyć, że tożsamość pewnych zjawisk wynikała nie tyle z przejmowania wzorów, ile z uwarunkowanego zbliżonym trybem życia pojawienia się analogicznych wytworów myśli! Niecały jednak zaprezentowany materiał da się analizować na zasadzie zbieżności z ówczesną kulturą ludową — czy to analogii, czy wpływów. Wspomniałam już np. o XVII-wiecznej modzie na prognostyki. Było to zjawisko powszechne. Myślenie kategoriami magicznymi było w pewnym stop­ niu charakterystyczne dla całej epoki baroku — epoki barwnej, dynamicznej, zafascynowanej wszystkim, co ciemne, irracjonalne, dziwne. Te cechy epoki odbiły się w często wówczas pisanych pamiętnikach, diariuszach, itinerariach. Na pewno i ten fakt — specyficzny charakter epoki — przyczynił się do wyławiania przez autorów omawianych rękopisów informacji zgodnych z du­ chem epoki. Takiej proweniencji są prawdopodobnie liczne w sylwach mirabilia, proroctwa o charakterze politycznym, curiosa. Barokowa ciekawość świa­ ta kazała zapewne zapisać autorowi domowej księgi wiadomość, iż „mężczyźni w Indiach mleko w piersiach mają i imi dzieci karmią" oraz że „w ormiańskiej ziemi bywa śnieg czerwony, bo tam rodzi się Rubrica" . 14 35 Pozostały jeszcze do omówienia te treści, które związane są z obrzędo­ wością rodzinną. Mamy tu do czynienia z mnóstwem mów weselnych i pogrzebowych. Zdarzają się, choć rzadko, mowy na chrzcinach. Wszystkie one podporządkowane są tym samym wzorom. Obowiązywały tu pewne konwencje zarówno w sposobie obrazowania, przykładach, frazeologii, jak i w ogólnej konstrukcji mowy. Chętnie sięgano do gotowych wzorów uwzględniających panujący rytuał, zwyczaje i modę, nic więc dziwnego, że notowano je dla wygody w księgach domowych. Wpisywano do ksiąg zarówno wzory mów, jak i mogące również służyć za wzór przemówienia wygłoszone przez konkretne osoby w określonej dokładnie przez skryptora sytuacji, np.: „Oddawanie Jej Mci Panny Buczackiej w Łożnicy Jego Mci Panu Gulskiemu przez Jego Mci Pana Mieleckiego wojewodę Bełzkiego". M Wydanj, w 1588 r. w K r a k o w i e p o d r ę c z n i k Anzelma Gostomskiego zatytułowany Gospodarstwo zaleca: „ G o s p o d a r z e sobie r z ą d n i u m ą d r y c h k m i o t k ó w sie n a u c z y ć mają, jako rolę s p r a w o w a ć " . í5 B N 1 3052, k. 107, 111. �89 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Można zarzucić tu szlachcie pewne wygodnictwo, a nawet lenistwo, ale należy również przyznać, że reguły były tak sztywne, iż trudno bez posiadania szczególnego talentu w tym względzie zdobyć się na oryginalność. Wzory mów najczęściej krążyły anonimowo. Zdarza się jednak, że znano autora — w wielu wypadkach był nim słynny z talentu krasomówczego Andrzej Moskorzowski. Łatwo dostrzegalny jest tu ceremoniał oficjalnej kultury sarmackiej — mowy są poważne, pełne antycznej frazeologii i antycznych przykładów. Najliczniej reprezentowane są mowy uwzględniające poszczególne etapy wesela. Wygłaszały je osoby zwyczajowo do tego wyznaczone i poczuwające się do spełnienia tego miłego obowiązku. I tak np. mowę „Prosząc o Pannę", „Dziękując za Pannę" wygłaszał przyjaciel pana młodego, „Oddając Pannę" — ktoś z rodziny panny młodej, często jej rodzony brat. Poza trzema wymienionymi mowami wygłaszano także inne: na oddanie wieńców, na oddawanie słodyczy, przy oddawaniu „Marcypanów", dzięko­ wanie za wieniec, oddając pannę w „łożnicy" . Ciekawe są mowy przy ofiarowywaniu upominków. W jednej z sylw zanotowano taką myśl: „upo­ minkiem nie tylko ludzie, ale i Bogowie błagani bywali, upominek znakiem zawsze bywał zwycięstwa, wesela, pociech, triumfów" . Niektóre wzory mów weselnych uwzględniają specyficzną sytuację panny młodej lub pana młodego, np. „Oddawanie Panny Młodzieńcowi Żołnierzowi" czy „Proszenie o wdowę Rodziców, a przy tym i samej wdowy od wdowca". W mowach „przy oddawaniu panny", „dziękując za pannę" podkreśla się rolę przeznaczenia, które w sposób nieunikniony wiąże losy dwojga ludzi, wysławia się zalety panny młodej jako godnej pana młodego i odwrotnie, uzasadnia się, dlaczego wybór padł właśnie na tę pannę. Powoływano się często na obyczaj szlachecki i szlachetne wychowanie. Nade wszystko jednak przewija się tu ulubiony przez sarmacką szlachtę motyw równości. Zdarza się, i to dość często, że mowy weselne przeplatane są obscenicz­ nymi opowiastkami, nie grającymi z powagą sytuacji. W ten sposób m. in przejawia się w całej swej krasie ów charakteryzowany przez Maciejew­ skiego „folklor szlachecki", ukazując dosadność i rubaszność języka XVIÍ-wiecznej szlachty. Widzimy tu wyraźnie, jak blisko funkcjonowało obok siebie to, co należało do oficjalnie przyjmowanych wzorów, oraz to, co w tych ramach już się me mieściło należąc do sfery opozycyjności i nieoficjalności. Mowy pogrzebowe spotykamy w sylwach rzadziej niż weselne. Możemy tu wyróżnić mowy — listy mające spełniać rolę powiadomienia o czyjejś śmierci i pogrzebie — te zawierają jako elementy stałe ogólną refleksję 36 37 ™ Mowy weselne znajdują Radz., I I , 27, 51, 46. " B N B O Z 823, 'k. 129. się w sylwach: BK 978, BN BOZ 823 i 855, AGAD, �90 JOANNA P A R T Y K A o nieuchronnej, choć nieoczekiwanej śmierci, powiadomienie o śmierci konkretnej osoby oraz prośbę o wzięcie udziału w uroczystościach pogrze­ bowych. Wygłaszano również mowy w trakcie pogrzebu, w których wymieniano zasługi zmarłego, wspominano rozpad rodziny po stracie bliskiej osoby. Przedstawiciel rodziny zmarłego wygłaszał z kolei „dziękowanie na pogrzebie albo raczej mowę do gości". We wzorach mów pogrzebowych brano pod uwagę, podobnie jak w mowach weselnych, pozycję osoby, której mowa dotyczyła (znajdziemy tu więc specjalne mowy „na pogrzebie żołnierza" czy „na pogrzebie senatora"), a także sytuację osobistą - „mowa na pogrzebie panieńskim". Wydaje się, że mowy pogrzebowe i weselne, podobnie jak poprzednio przedstawiony materiał, choć w nieco mniejszym stopniu, mogą stanowić źródło przy pewnego typu poszukiwaniach etnograficznych. Nie ma tu co prawda dokładnego opisu szlacheckiego wesela, ale analizując poszczególne mowy dochodzimy łatwo do istoty obrzędu, która zarówno w kulturze chłopskiej, jak i szlacheckiej była jednakowa, inna była jedynie oprawa ceremonii. Wskazuje na to, poza wspomnianym już Bursztą, także Bystroń pisząc: „ S t a n m a j ą t k o w y , p o z i o m k u l t u r a l n y , p o g l ą d y na w a r t o ś ć rodzimej k u l t u r y w p ł y w ó w obcych d e c y d o w a ł y U podstawy była o kształtowaniu zawsze odwieczna się o b r z ę d u obrzędowość p r a k t y k o w a n a tradycyjnie przez k o n s e r w a t y w n ą w poszczególnych weselna, czasów ludność wiejską" pogańskich (Bystroń, i natężenie środowiskach. sięgająca, 1932, s. 73-74). Podobne myśli wyraził Zygmunt Gloger w Obchodach weselnych (s. 9): „W pełnej sile były zwyczaje weselne wtedy, gdy były wspólne wszystkim warstwom narodu. Wspólność ta jest jeszcze w X V I I wieku widoczną, lecz już odtąd słabnąć zaczęła". Przedstawiłam tu materiał wyszukany w 29 przypadkowo wybranych szlacheckich kodeksach rękopiśmiennych zwanych silva rerum i ' oceniony przeze mnie jako przydatny w badaniach etnograficznych. Dokonana analiza materiału pozwala stwierdzić, że sylwy mogą stanowić źródło etnograficzne, dotychczas zupełnie nie wykorzystane. Analizując je musimy mieć jednak świadomość specyfiki tego źródła, a przede wszystkim mieć na uwadze wzajemne uwarunkowania kultury ludowej i szlachecko-ziemiańskiej, te bowiem upoważniają nas do korzystania w badaniach etnograficznych z materiału nie będącego sensu stricto ludowym. Przypomnijmy raz jeszcze owe uwarunkowania: W XVII-wiecznej kulturze ludowej i kulturze wytworzonej przez ziemiańską warstwę szlachecką istniało wiele wspólnych wartości wynikających przede wszystkim ze zbliżonego trybu życia opierającego się na ciągłym kontakcie z naturą. Wartości te były najczęściej pozostałościami jeszcze z czasów �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 91 pogańskich, w których nie istniał podział na kulturę niższą i elitarną. Leżały one u podstaw wierzeń związanych z uprawą ziemi, hodowlą zwierząt, człowiekiem jako elementem Kosmosu. Zarówno życie szlachty ziemiańskiej, jak i chłopów opierało się na tym samym kalendarzu rolniczym. W dużej mierze zależne było również od świąt kościelnych. Kulturę szlachecką, podobnie jak ludową, cechował ten sam, wytworzony z przemieszania się elementów chrześcijańskich z pogańskimi, tzw. katolicyzm ludowy, który z kolei narzucał pewne szczególne zachowania i wierzenia wspólne obu warstwom. Z powyższych faktów wynika, że w X V I I w. w kulturze szlachty ziemiańskiej poza tym, co nazywamy sarmatyzmem, wyróżnić można sporą część wartości o proweniencji ludowej. Wiek X V I I jest pod tym względem szczególny — jak już wspomniałam, począwszy od wieku X V I I I wspólne z kulturą ludową elementy są systematycznie z kultury szlacheckiej wypie­ rane. Wzajemne uwarunkowania tych dwu kultur sprawiają, iż biorąc do ręki szlacheckie silva rerum możemy mieć świadomość, że treści w nich zawarte zbliżone są do tych, które funkcjonują do dziś lub niedawno jeszcze funkcjonowały w badanej przez nas kulturze ludowej. Wartość informacyjna sylw wydaje się być bezsporna, a wiadomości w nich zawarte stanowić mogą cenny materiał wzbogacający współczesną wiedzę etnograficzną oraz być źródłem ukierunkowującym niektóre dziedziny badań. Ale nie tylko tak wyraźne w sylwach samo zjawisko sarmatyzmu, formacji kulturowej, której elementy tkwią po dziś dzień w świadomości Polaków, będąc częścią tego, co nieoficjalnie nazwać by można „charakterem narodowym", a przy­ najmniej jednym z jego elementów, i to nie najmniej znaczącym, może również zainteresować etnologa. Dla badacza ważne jest i to wreszcie, co nazwałam za Maciejewskim „folklorem szlacheckim" - wszak etnograf ma również do czynienia z literackim przekazem ludowym, z różnymi formami obrzędowości. Zjawisko „folkloru szlacheckiego" funkcjonowało w X V I I w. na tej samej płaszczyźnie, co dziś folklor chłopski, przekazywało więc podobne treści i może stanowić pasjonujący przedmiot dociekań etnograficznych. Zawarte w sylwach bogactwo informacji dotyczących życia codziennego, obyczajów, zainteresowań pozwala sądzić, że również inne rękopiśmienne przekazy staropolskie, nieoficjalne, nie przeznaczone do druku, stanowić mogą cenny materiał dla badacza podstaw i rozwoju naszej kultury. Artykuł ten miał na celu zasygnalizowanie dziedziny dotąd nie wykorzy­ stanej. Materiał, z którego korzystałam, potraktować trzeba jako próbkę, za którą kryje się niezwykle kusząca oferta szczegółowych penetracji i dociekań. Aby były one owocne odpowiednio do spodziewanych wartości oraz zamie­ rzeń badacza, wymagałyby kilkuletnich studiów nad staropolskimi rękopiśmien­ nymi zasobami naszych bibliotek. �92 JOANNA P A R T Y K A LITERATURA B a r a n o w s k i B. 1971 Kultura 1976 Kultura ludowa a kultura szlachecka ludowa w XVII i XVIII nowoczesnej kultury polskiej, wieku na w XVII ziemiach i XVIII Polski środkowej, w., [ w : ] Narodziny Łódź. i rozwój Wrocław. В u r s z t a J. 1970 Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, [ w : ] Historia chłopów polskich, t. 1, Warszawa. 1974 Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice 1985 Chłopskie źródła kultury. i rozprawy, Warszawa. Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1924 Megalomania 1932 Dzieje obyczajów Dobrowolski 1932 narodowa, Warszawa. w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa. K. Umysłowość i moralność społeczeństwa staropolskiego, [ w : ] Kultura staropolska, Kraków. Dzieło... 1978 Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G l o g e r Z . [Pruski] 1869 Obchody weselne. 1901-1903 Encyklopedia Kraków. staropolska, Warszawa. Głowiński M. 1978 Lektura dzieła a wiedza historyczna, [ w : ] Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1884 Lud polski — jego zwyczaje, zabobony, L w ó w . G o s t o m s k i A. 1951 Gospodarstwo, Wrocław. G r z e s z c z u k S. 1972 Z problemów ludowości, [ w : ] Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c ł a w . H e r n a s Cz. 1973 Barok, Warszawa. Kopczyńska-Jaworska 1971 Metodyka B. etnograficznych badań terenowych, Warszawa. K u c h o w i c z Z. 1975 Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Ł ó d ź . Kultura 1932 Kultura staropolska, Kraków. L a s o c k i Z. 1933 Szlachta płońska w walce z czartem, „ M i e s i ę c z n i k Heraldyczny", nr 12. M a c i e j e w s k i J. 1962 Z problematyki badań nad okolicznościową poezją polityczną lat 1763-1788, „Przegląd H u m a n i s t y c z n y " , nr 3. 1971 Folklor środowisk „folkloru ony. Sposób szlacheckiego" XVII jego istnienia, cechy i XVIII wiekuj, wyodrębniające [ w : ] Problemy (Na socjologii Wrocław. 1974 Sarmatyzm jako formacja kulturowa, „ T e k s t y " , nr 4. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa. Polska... 1969 Polska XVII wieku. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. przykładzie literatury, �93 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Polska 1970 Polska w epoce Odrodzenia. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. Problemy... 1972 Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c l a w . S k w a r c z y ń s k a S. 1963 Kariera literacka form rodzajowych „silva", [ w : ] Europejskie związki literatury polskiej. Warszawa. Szyfer A. 1969 Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Olsztyn. T a z b i r J. 1976 Kultura szlachecka kultury polskiej, 1978 (struktura i wzorce osobowe), [ w : ] Narodziny i rozwój nowożytnej Warszawa. Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit — upadek — relikty. Warszawa. T o p o l s k i J. 1973 Metodologia historii. Warszawa. W e i n t r a u b W. 1977 Wiek O niektórych problemach polskiego baroku, [ w . ] Od Reja do Boya, Warszawa. XVII... 1970 Wiek XVII — kontrreformacja — barok, Wrocław. Zachara M . 1980 Sylwy — dokument życia literackiego Szlacheckie XVII szlacheckiej kultury umysłowej w Polsce XVI i XVII sylwy i ich funkcje wieku, w życiu w XVII wieku, [w:] Z dziejów Wrocław. społecznym, kulturalnym i mentalności wieku (praca d o k t o r s k a — maszynopis). Joanna Partyka SILVA RERUM - A SOURCE FOR E T H N O G R A P H I C A L RESEARCHES Summary Modern ethonography rarely exploits sources reaching back 20 century. As i t appears, however, be useful for ethnography as some texts f r o m the earlier than 18 and even the 19 17 century well. O l d Polish manuscripts seem to be o f special value, and a m o n g them so-called silvae rerum, private family books o f noble homes written to be published in p r i n t . They offer the researchers a l o t o f interesting data. The o f the paper has examined 29 o f such manuscripts f r o m the view-point o f their for ethnographical source researches and material, n o t exploited till according to their subject: has proved now. The that data they found could make a in the silvae can Different 1. The remarks concerning the „ s t r a n g e people" foreigners and predictions and auguries, 6. Beliefs concerning ill-omens, 8. Days o f special magical meaning, 9. Different practical advices and recipes household, valuable be classified prescriptions and unproffessional healers, 4. The influence o f heavenly bodies u p o n 5. not author usefulness very national minorities l i v i n g i n Poland then, 2. Predictions o f weather, 3. Unofficial life, or can 10. T h e patterns o f funeral and wedding speeches, and 11. The 7. medical human Comets, concerning descriptions o f funeral and wedding ceremonies. In analyzing the manuscripts we must remember that o f a peculiar sort regarding the m u t u a l relations between they make folk a source material peasant culture and that �94 of JOANNA PARTYKA gentry. O n l y keeping that in m i n d we can apply the source which does not come strictly f r o m folk culture. These relations can be described i n short: In the cultures: of life 17 century there were many c o m m o n traits and folk culture and o f both social that strata, the those values have persisted of the of beliefs upper and lower connected o f landed life gentry. based on They regular values i n both the discussed resulted from contacts with the similiar nature. way Most of since the per-Christian period when the c u l t u r a l difierentation social with strata had agriculture, not animal existed yet. husbandry Those and traits the were man's the place basis in the Universe. The life o f both the landed gentry and peasants r u n agrarian calendar cycle, it was also connected holy days. One o f the features o f the i n accordance w i t h to a great extent culture o f gentry the same w i t h the cycle o f C h u r c h as well as that o f peasants was the, so-called folk Catholicism, the product o f m i n g l i n g o f C h r i s t i a n and pagan traits. F o l k Catholicism imposed many patterns o f behaviour and beliefs c o m m o n for all social strata. The 17 century is especially interesting as it concerns this p r o b l e m ; i n the beginning of the 18 century the common c u l t u r a l traits begun to disappearr i n the upper class culture. Owing evidence to the mentioned or, at least, were t o be of mutual relations we can o f the c u l t u r a l traits similiar t o those which found the discussed manuscripts there not be sure that silvae function i n folk l o n g time ago. seems to be unquestionable Thus and the rerum give culture t i l l now informational enrich our resources o f ethnographical evidence. One t h i n g more can be o f great to ethnographers, namely the ideology o f the so-called Sarmatism noblemen and as ancient virtues times). habits Some pleading elements their o f this origin, according ideology can be value the data they contain to can interest (apology o f o l d Poland's the found myth, i n the as far back consciousness of the Poles till nowadays, constituting our. let us say, „ n a t i o n a l character". Silvae rerum ethnographical are too, a good evidence o f the "gentry folklore" also meaningful fo studies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31ac286e7286414861c36b24f9dc020.pdf 1fa3f733c7e34804699808a7472df4bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1237 Title A name given to the resource Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.155-172 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O L E M I К I „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 PL ISSN 0071-1861 JÓZEF BORZYSZKOWSKI PROBLEM BADAN (NA M A R G I N E S I E KSZTAŁTOWANIE ETNOGRAFICZNYCH PRACY JADWIGI SIĘ ŚWIADOMOŚCI LUDNOŚCI KASZUBSKIEJ SERIA KASZUB KUCHARSKIEJ. REGIONALNEJ OKOLIC I BYTOWA, ACTA UNIVERS1TATIS NARODOWEJ ŁÓDŹ 1985 LODZIENSIS. FOLIA ETNOLÓGICA, NR 2)' Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji, gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym Pomorza G d a ń s k i e g o - jest trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy, przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk. D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej pracy wynika m. in. ze specyfiki etniczno-historycznej „ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń tego regionu, z żywotności tzw. w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . . W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c ­ nych, zwłaszcza na Mazurach, Warmii i Opołszczyźnie. zjawisko trwania Kaszubów czy p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w politycznych jest szczególnie interesujący, a zarazem wymaga pilnych badań i zwiększonej o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m o oryginalności problematyki kaszubskiej, poza określone ogólnym zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny w i społeczności ogólnonarodowym Kaszub, rozwijającej procesie r ó ż n o r o d n y c h jednocześnie przemian, swoją także specyfikę i uczestniczącej świadomościowych. Kaszubi ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego, zachodzącym na kolejnych (nie t y l k o niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą współczesnych) swoje z a a n g a ż o w a n i e r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych 1 etapach jego dziejów, w dążeniu do może bardziej stworzenia modelowego w życiu regionu i kraju. Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja". węzłowego 11. 1 „Polska kultura �156 POLEMIKI 1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA" W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki nas regionu i miejsca lokalnej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce warto interesującego przywołać chyba zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " . P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii choć niezbyt d o k ł a d n e , zawiera n a s t ę p u j ą c e stwierdzenia: „ K a s z u b i , powszechnej, autochtoniczna słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan, grupa mieszkający na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o , północnej części słupskiego chojnickiego, wschodniej części i lęborskiego (Słowińcy). A k t u a l n ą oraz w małych liczbę K a s z u b ó w bytowskiego, na enklawach między pogranicznych jeziorami Łebsko o k r e ś l a się mniej więcej na 200 ziemiach a tys. (brak Gardno danych statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y one wskutek emigracji w X I X w. [ . . . ] W 1919 Polska otrzymała wraz morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący w granicach niemieckiego. D o X V I I Pomorza Zachodniego ulegali s t a ł e m u w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i z dostępem naciskowi żywiołu (wprowadzony do i Michałowi do ich c a ł o ś ć . Mostnikowi kościoła 1583-1664); pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w , p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją Do ich przetrwania przyczyniła mowę się w Pomorze Gdańskie (Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i . XIX i XX w. społeczna, polityczna i literacka d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego, A. M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych. się silny folkloru ruch młodokaszubski, i tradycji Kaszubów stawiający sobie W początkach X X w. r o z w i n ą ł za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą : w ó w c z a s t e ż pojawiły się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o Kaszubami badania resztek w społeczeństwie nad przeszłością folkloru m . i n . od polskim Kaszubów, kaszubskiego, oraz ruch działają ukazują 1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e « regionalistyczny; organizacje, się t a k ż e [...]" których okresowo (Wielka różne od zainteresowanie 1945 prowadzi się zadaniem jest czasopisma encyklopedia ocalenie kaszubskie, powszechna, 1967. s. 513-514)2. Zawartość tu pominiętej, tego hasla odzwierciedla ówczesny przytoczone są podstawowe, stan niejako nauki polskiej; tradycyjne w części wiadomości końcowej, etnograficzne, g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń czy też stanu wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt stosunkowo wszechstronnego z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i zasygnalizowania polskiej. W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii PWN hasła Jest natomiast (zob. dziś także „Kaszubi" hasło Encyklopedia w Polsce. Są brak (pytanie, czy „Słowińcy" - powszechna natomiast dla etnografii polskiej, PWN przypadek, czy zmienionej sygnał wersji 1976, s. 209). Wiemy jednak, Kaszubi, która to w prawie nie a więc w ostatnich problem latach z jakiegoś lat „Kaszubi" powszechnej zjawiska). sześćdziesiątych że S ł o w i ń c ó w i wiele m o ż l i w o ś c i bytowania s p o ł e c z n o ś c i nie ma badawczych Słowińców - Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno­ graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " . �157 POLEMIKI na ich W efekcie rodzinnej ziemi przyczyniła z powodzeniem się d ó podjęła przybliżenia trud w miarę wszechstronnych imienia i p r o b l e m a t y k i tej części badań. Kaszubów s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m władz r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie. W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w . Badania j ę z y k o z n a w c ó w , (I862)\ zamknęły niekaszubskiego samych zwłaszcza wstępny pochodzenia. Kaszubów lingwistów etap rozpoznania rosyjskich, g ł ó w n i e interesującej O d tej p o r y coraz współtworzących rozwijający nas bardziej Aleksandra społeczności liczący jest Hilferdinga przez badaczy głos przedstawicieli się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę o Kaszubach i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy z jego Skarbem Kaszébsko-Siovjňsczjé Move na czele . Skórb pismo kaszubskie, b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą k u l t u r y duchowej Kaszubów. materiału należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze etnograficznego, dotyczącego głównie W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne źródło z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w . mieckiej, Część z nich powstała po stronie nie­ sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m , wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h germanizacją. 5 Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) . To tytułowe stwierdzenie, tak bliskie stanowisku A. Hilferdinga, dość długo stanowiło autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz­ nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub. Współcześnie Kaszubi nadal sytuacja trwają, prezentuje a się nieco inaczej. M i m o kaszubszczyzna wykazuje upływu dynamiczny wielu d z i e s i ą t k ó w rozwój; żywotne są lat jej tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y mości ludzi ją tworzących, ale choćby tylko w decydujących kaszubska prezentuje chlopsko-rybackiej i kulturową, dziś z różnych etapów inny kształt struktury się w z r ó ż n i c o w a n ą widoczna jest wzrastająca j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w , wewnętrznej. wszechstronnie rola rodzimej w d u ż e j mierze wynikają rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i zaszły Ze wspólnotę inteligencji. społeczności terytorialną Tym samym wymaga większego przygotowania badaczy i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w naukowców i świado­ przemian, j a k i e o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć zupełnie przeobraziła w której i o jej obraz z braku systematycznych kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany czy też pozorne badań i sukcesy niedostatecznego tak z z e w n ą t r z , j a k i od w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części jałowym dyskusjom. Aktualny stan s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń przez naukę polską, sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus 1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m wyjścia ' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a . - Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego 12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt. Skórb Kaszébsko-Slovjnsczjé Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u . Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej na Kaszubach. 5 �158 POLEMIKI do głębszego zainteresowania się s p o ł e c z n o ś c i ą kaszubską i badań socjologów, skupionym w środowisku naukowym Gdańska. Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy­ wistością naukową podstawowych w dziedzinie b a d a ń problemów etnograficznych (zob. związanych z tą społecznością Latoszek 1987). i regionem Rozpoznanie okazuje się dość powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii powszechnej. Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e liczebności Kaszubów, elementów miejsca ich zamieszkania, kultury tradycyjnej i obecności w niej rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej, regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h , zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e . Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w nas przypadku odniesienia. poza Zanim p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o jednak bardziej u m i e j s c o w i ć spróbuje w nich zasygnalizować prace J. z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny - rozwój Kucharskiej, o k t ó r e j znaleźć badań interesującym liczący się p u n k t etnograficznych, jest m o w a w tytule, aby pragnę interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h , a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub. W zakresie j ę z y k o z n a w s t w a dorobek dotyczący kaszubszcżyzny z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska w popularnym ujęciu (1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i ­ kowanie Atlasu językowego kaszubszcżyzny - dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku czyli kaszubskiego i Stefana Friedhelma Hinzego (1958-1968) Bernarda Sychty f Ramułta (1893) \ Pomeranisches 7 oraz Słownik (1964-1976). P a m i ę t a ć gwar kaszubskich też trzeba języka Worterbuch pomorskiego, Fryderyka Lorentza na tle kultury o dziele Słownictwo kociewskie ludowej na tle kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco­ waniu Edwarda Gramatyka Brezy i Jerzego Tredera (1981) oraz dzieła tych dwóch autorów pt. kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o ­ letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu G d a ń s k i e g o , stanowi ona dzisiaj teren najlepiej rozpoznany pod względem językowym mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera ciągłemu na wzbogacaniu. (1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego. Coraz częściej t e ż enigmatyczne określenie „mowa kaszubska" zastępują pojęciem „język kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej (NRD i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m polskim i językiem wymarłych Słowian polabskich. Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m , m. in. rozwój kaszubskiej a zarazem ułatwiającym literatury p i ę k n e j (nie t y l k o badania j ę z y k o z n a w c ó w ludowej) oraz był i jest związanych z nią b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e fi C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę . p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r. 7 Warto ludności W Lorentzowej spuściźnie figurują t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a , j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka pomorska. w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu kaszubskim. P o z n a ń 1923: Slovinzische Grammatik. St. Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg, t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie). K r a k ó w 1924. �159 POLEMIKI z postaciami Władysława Pniewskiego (1928/1929), Andrzeja D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach literatury kaszubskiej zajmuje współcześnie Ferdinand Bukowskiego Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y 4 popularyzatorem tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą . na reprezentujące opracowanie folklorystykę, (1950)* którą i Jana historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h Trzeba w odniesieniu oddanym także zwrócić uwagę do Kaszub zajmuje się np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985). Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje dobry poziom, c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze analitycznym i przyczynkarskim środowisko to może poszczycić się t a k ż e wspomnianymi p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i . Nieco inna środowiska jest sytuacja naukowego w zakresie b a d a ń Pomorza i badań dziejów Kaszubów i ich historycznych tego regionu ziemi. w takich Rozwój ośrodkach, j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą : Dzieje Pomorzu Nadwiślańskiego Labudy (1969-1984). W ś r ó d (1979) i w i e l o t o m o w a Historia o p u b l i k o w a n y c h licznych Pomorza p o d red. prac monograficznych nie ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest popularnonaukowych monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w j e d n o k r o t n i e zawierają one n i e m a ł o m a t e r i a ł u ich niektóre z poziom n a u k o w y ; nich musi naukowych. być więc W powstały ostrożne, ostatnich latach nie t y p o w o etnograficznego. kilkanaście można przy wzbogacony lub ponad został także p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja (1982) - R ó ż n y jest Nie­ jednakże Korzystanie analitycznych dorobek natomiast kaszubskich. 20 lat temu. tym pomijać Gerarda znajdziemy prac edytorski w ściśle zakresie droga kaszubska Jana Karnowskiego c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu młodokaszubskiego. zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej, zawierają liczne dokumenty, z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji czypospolitej o Pomorzu w 1920 roku, opracowania archiwalne, ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm 1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego Rze­ podejścia, ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i . Stwierdzając brak naukowej i współczesnej historii Kaszub, podobnie jak 1 0 K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju jak i m o ż l i w o ś ć ich powstania dorobkiem naukowym w najbliższym i dalszymi planami w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie Pamiętając historii historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h Labudy będące w druku - oraz O Kaszubach, o zasygnalizowanym czasie. Z w i ą z a n e jest prof. G . historii dotychczasowym (zob. Strzelczyk 1987). Jako prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska ich nazwie i ziemi rozwoju to z i opracowania, zamieszkania. badań językoznawczych i historycznych Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na (także najważniejsze 4 Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu, warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura Kaszubów i o Kaszubach w pracy zbiorowej Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii. Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 , M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen Literatur, Versuch einer zusammenfassenden Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana. 4 1 0 Pamiętając zapis w ujęciu o Historii Kaszubów po trosze legendarnym, A. Majkowskiego m i t o l o g i c z n y m , jak (1938), i o stanowiącej Geschichte F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów. der swoisty jej Kaschuben historią germanizacji �160 POLEMIKI tu pytanie, j a k idzie o w ich dorobek kontekście etnografi prezentują polskiej, się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w . choć nie można pominąć także Przede wszystkim innych prac. np. niemieckich. II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ Nie bez powodu sądzi się powszechnie, iż etnografia w pierwszym rzędzie powołana jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą We współczesnych światowej, badaniach polskich a w odniesieniu do w tej materii nie można Kaszub przede wszystkim pominąć niemieckiej. Kaszubi. dorobku Pamiętać nauki trzeba, że po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na t y m terenie, za a swoje wiele e l e m e n t ó w kultury i tradycji kaszubsko-pomorskiej, raczej uznającej słowiańskiej. W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965) dokonując przeglądu i perspektywy b a d a ń p r o b l e m ukazania d o r o b k u etnografii etnograficznych na tym terenie. Pozostaje w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu, u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych bowiem m a t e r i a ł u i wydawnictwach więc a zarazem etnograficz­ o charakterze l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka kaszubska nie należy w nich opracowań wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h . Brak j e d n a k ż e poważniejszych syntetycznych. Rozwój i kolejne liczące się etapy polskich badań etnograficznych Kaszub wiąże się z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii utożsamianej niekiedy z folklorystyką oraz postacie p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski folklorystów kaszubskich próbowali (1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na gazet. Jeśli idzie o liczące się dokonania etnografów, to z czasów zaboru łamach pruskiego p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad­ morski - Ludność z mapą etnograficzną i pieśni polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój (1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język, ludowe w północnej części Prus Zachodnich i rozsiedlenie w bieżącym zwyczaje, przesądy, n (1892) . stuleciu, podania, zagadki Równie znacząca, a niewątpliwie d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w , znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to Von einem unbekannten Gulgowski. Volke in Deutschland książka (1911)'-. n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub­ skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem Towarzystwa jako współzałożyciela i twórcy Ludoznawczego: Verein tego Towarzystwa, ..Mitteilungen des k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski materiału. C h o ć językiem urzędowym d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i für dorobku jedynego w Kaschubische V o l k s k u n d e Vereins für Kaschubische i Lorentz, stanowi nie Towarzystwa wraz z Fryderykiem dziejach (zał. Volkskunde" wykorzystaną i jego organu Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k był Kaszubskiego 1907 г.). dotąd skarbnicę niemiecki, i Niemcy) Organ (1908-1913), świadomi należało swych organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i , przerwanej wybuchem I wojny 11 światowej. W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u . Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi. Kraków 1924. �161 POLEMIKI Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w , (zob. Kamińska, 1961). Kaszubsko-Pomorskie Z inicjatywy tegoż Towarzystwa w zawierają w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r. 1913 r. powstało Muzeum w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych. Niestety, I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h zainteresowań n a u k i polskiej. z w ł a s z c z a w Poznaniu, Jednakże mimo badań i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza Obok Uniwersytetu 0 tym głównie prowadzonych brak wyższej uczelni na P o m o r z u niemały jest prace B o ż e n y tu w różnych zdecydował białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m udział Instytutu Stelmachowskiej (1932, ośrodkach, o t y m , że dorobek powstał Kaszuby w zakresie w Poznaniu. Zachodnio-Słowiańskiego. Decydują 1933). Jednak zarówno metoda, jak 1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m prac Stelmachowskiej był Instytut B a ł t y c k i p o m n i k o w e dzieło Kaszubi, w tym dziele, kultura kompetencja w Toruniu, dzięki k t ó r e m u pozostało do dziś 13 i język ( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych autorów - w tym Fryderyka Lorentza jako twórcy Zarysu etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko­ języcznej jest ono dotąd jedynym opracowaniem tego typu. W zakresie syntezy etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y poznał i zbadał kulturę Kaszubów w ciągu dziesiątków lat naukowej badań bezpośrednio penetracji terenu j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Gajek, badania terenowe k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał wówczas, ani p o wojnie m i m o zapowiedzi na Kaszubach prowadził interesujący i bogaty nie u k a z a ł a się ż a d n a również materiał. praca tego Jedyne Sklad etniczny znane m i publikacje Wielkiego Pomorza „ T e k a Pomorska", J. Gąjka i stroje dotyczące Kaszub ludowe na Pomorzu, to ani wybitnego przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego badań. Józef Jednakże kaszubskich skromne artykuły: opublikowane w czasopiśmie R. I I I : 1938. Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m , przechodzącym Kaszubów. w powojennych Wszyscy latach znaleźli rewolucyjne p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h społeczności charakter etnicznych. Z m i a n y te miały na ziemiach odzyskanych, szczególnie rewolucyjny i zarazem głównie germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h w dokonały krainie Słowińców, niszczycielski którzy ulegli silnej się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i na ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy kaszubskiej, a może dzięki nim, stała się ona przedmiotem życzliwego zainteresowania, pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne badaczy polskich. Wiedza o tej krainie i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze budzi dziś los S ł o w i ń c ó w niż p o z o s t a ł e j , zwartej społeczności kaszubskiej. zainteresowanie Spośród prac e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow­ skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a w Toruniu. że miały O powojennych stworzono W kręgu Kukiera one badaniach i mają żadnego nadal ośrodka U M K powstała Kaszubi bytowscy etnograficznych charakter naukowego współczesnych Kaszub i n d y w i d u a l n y , wycinkowy ukierunkowanego natomiast jedna (1968). Zyskała głównie z najciekawszych ona duże można i raczej Nie badania Pomorza. prac — monografia Ryszarda uznanie, na powiedzieć, dorywczy. choć wzbudziła również " Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r , Kaszubi na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O narzeczach Słowian nadbałtyckich. II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �162 POLEMIKI oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w uniwersyteckim, w k t ó r y m Łódź (głównie dzięki pracom J. 1 4 i samych etnografowie Kaszubów . podejmują Drugim obok nieprzypadkowe Kucharskiej, o czym za U M K ośrodkiem badania chwilę). Kaszub, Można tu jest przywołać t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć skromnym Na stopniu Uniwersytecie nielicznych obrzędy zaowocowała Gdańskim historyków. i obyczaje. jednak można Przykładem Wstęp w postaci obecnie może publikacji mówić być o Kaszub 1966. zainteresowaniach Wacław do etnografii historycznej (1961. Odyniec Kaszub i jego w XVI- w zbyt 1970. 1979). etnograficznych praca XVIII Kaszubskie wieku (1985). Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć i publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u Muzeum Narodowego w Gdańsku, pracującego pod w kierownictwem L o n g i n a Malickiego. Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h kaszubskiego naszą L. (1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego wiedzę o obrzędowości M a l i c k i e g o (1985, pularnym 1986) lf kaszubskiej bardzo niż n a u k o w y m . Ciekawe (1973). W Gdańsku cenne i interesujące, są również niektóre rybołówstwa wzbogacająca zaś p o w s t a ł y monografie ale o charakterze publikacje Toruniu, Etnograficznego bardziej po­ Muzeum Morskiego w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie kaszubskie (1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych i p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak stwierdzić, że w G d a ń s k u i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach generalnie nie p r o w a d z i się obecnie szerszych i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y mógłby d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego przez J a d w i g ę Kucharską. W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę zespołowego na Wybrzeżu kaszubskich w XX Kaszubskim wieku (1972). Tradycyjna (1968) i Przemiany Zyskały one struktury uznanie organizacja rybołówstwa społeczno-zawodowej przedstawicieli różnych h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a bardzo ważną problematykę wykraczającą niejako poza tradycyjne, czy wsi dyscyplin podejmuje może dominujące pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju zwłaszcza w Ameryce, przywołując bogatą literaturę teoretyczną i jej i na świecie, ustalenia, wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do 1945 r. pewne społeczności terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują­ w ramach państwa niemieckiego. Traktuje słusznie tę społeczność j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej polskiej. G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo­ nowania) z a c h o d z ą c y c h w samookreśleniu się m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich okolic Bytowa na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8). Posługując poznanie 1 4 się dalej przekazywanego słowami drogą autorki tradycji „przedmiotem ustnej badań było z jednej strony - dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w wsi Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b „ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej", t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza. Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej. 15 �163 POLEMIKI kaszubskich, to jest wzorów zachowań i wartości grupowych oraz wynikającej w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej z tego m i e s z k a ń c ó w tych wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę ponadregionalną z trzech (ogólnokrajową) [...]. Ziemia bytowska przewidzianych do zbadania układów [ . . . ] traktowana odniesienia. Drugi jest j a k o stanowić jeden m a — zgodnie z koncepcją badawczą - centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y kaszubskiej w stanie O n t a r i o , zamieszkana w Kanadzie przez emigrantów przybywających do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9). Mamy więc t u do czynienia z bardzo ambitnym programem badawczym i realizacją jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania rozpatrując w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m „Podstawy więzi n a t u r a l n y c h " zagadnienia t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I („Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o ­ wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol­ skiej identyfikacji jania idei analizuje narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje narodowych. owe procesy W rozdziale I I I („Przebieg asymilacji na s p o ł e c z n e oraz bariery i rezultaty gruncie j ę z y k a , kultury procesów i przyswa­ asymilacyjnych") obyczaju oraz instytucji państwa. S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo interesujące. N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy­ fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a poprzez funkcje s t r u k t u r y swych funkcji identyfikacji złożony mechanizm m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e negatywnie na proces ich identyfikacji oddziaływała pozytywnie na z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie samookreślenia [...] język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i jednostki i całej z b i o r o w o ś c i kaszubskiej. W formach j ę z y k a etnicznego wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą . identyfikacji ludności kaszubskiej z grupą narodową polską miał społecznej utrwalone charakter zostały [ . . . ] Proces dynamiczny. [ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ] T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i obecnej w pełni uczestniczy w życiu społeczeństwa narodowego, co byłoby z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego stale m a m y do czynienia ze s o b ą k o m u n i k o w a ć z pewnym typem charakteru wspólnoty ludności w wynikach p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ] kaszubskiej, na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h równoznaczne mogącej się l o s ó w historycznych ziemi, k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135). Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany, wspólnoty narodowej. Wyniki że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej badań J. Kucharskiej pokazują sytuację odwrotną, która b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m m. in. akceptująca niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i , jak w każdej innej, historii, wspólnota autorkę materiał czynnikami decydującymi tradycji, źródłowy języka i religii. i literaturę o więziach Studiując nie m o g ę wewnętrznych całość uwolnić pracy, się jednak są: świadomość wykorzystany od wątpliwości, przez czy p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w . P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł w trakcie kilkuletnich penetracji terenu, zebrany przeprowadzonych przez a u t o r k ę w latach i studentów siedemdziesiątych za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj­ ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą �164 POLEMIKI monografię Bedeker h i s t o r y c z n ą Dzieje kaszubski Bezpośrednia ziemi bytowskiej p o d red. S. Gierszewskiego (1972), a także R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979). znajomość terenu m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i i badanej respondentami społeczności oraz b y l i przedstawiciele z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y analiza pracy pozwalają miejscowej elity — d z i a ł a c z e rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w — kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca charakteryzuje się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest niekorzystna nie t y l k o w badaniach n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie szczególnie także do zubożenia p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i narodowo-etnicznej kaszubskiej. miejscowej elity, wywodzącej się p o n o ć głównie N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h r ó ż n a , ale w pracy rodzaju badaniach zróżnicowany, brak pełnego rozpoznania tego z drobnej b y ł a i jest podstawowego szlachty diametralnie p r o b l e m u , co nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest niewolny od konfliktów, także klasowych, co znajduje odbicie w tego bardziej również w świadomości. Autorzy tezę, badań iż Kaszubi (twórcy prac mieszkający magisterskich na tym terenie i J. Kucharska) uważają się za przyjęli niejako z Kaszubów — Polaków góry lub K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h , nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i - tak w przeszłości, j a k i dziś — dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza, ani powszechnie znanego faktu, iż z w ł a s z c z a respondenci wiejscy, nie tylko kaszubscy, p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y badania. Potrafią „uczony też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć l 6 badacz" . M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c , jak wyglądał ó w stan iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się, świadomości w przeszłości, z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie a j a k jest współcześnie. Niedostateczna prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o 1 7 p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy dochodzącej do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej to, co się w niej dzieje. historii regionalnej też u w o l n i ć p r a c ę od tradycji i literatury kaszubskiej literackiej z h i s t o r i ą . się mniej egzotycznie, pozwoliłaby Wiele zjawisk stwierdzonych przez gdyby p o r ó w n a ć obraz badanej autorkę społeczności Znajomość utożsamiania zaprezentowałoby z innymi podobnymi l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie. Generalna refleksja wynikająca z przestudiowania omawianej pracy to stwierdzenie potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i 1 6 N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986). P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w ) Wierzbickiego. 1 7 �165 POLEMIKI ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy „ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a (s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym, z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana). D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych — m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie­ w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u . 1 8 Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e . N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz­ nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan­ t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m . J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego, p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego, j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce. LITERATURA Alias językowy... 1964-1978 Atlas językowy kaszubszcżyzny i dialektów sąsiednich, opracowany przez Zespół S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej, Wrocław. B a t o r o w i c z Z. 1971 Maszoperie kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne, Prace M u z e u m M o r s k i e g o w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k . B t a s z k o w s k i W. 1961 Obiekty ludowej kultury materialnej środkowych Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze, 1965 Haft kaszubski, 1966 O podcieniu 1 8 Kaszub, Gdańskie Gdańsk. w budownictwie kaszubskim. Pomorzoznawcze, i północnych R. 4, G d a ń s k . G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne. Prace R. 9, G d a ń s k . Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981). Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972). Najciekawsze prace dotyczące �166 POLEMIKI 1970 Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne pojęcie regionalizmu, G d a ń s k . 1981 Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.), 1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk. B r e z a E., T r e d e r J. 1981 Gramatyka Bukowski A. 1950 kaszubska. Regionalizm historycznej, Zarys popularny, kaszubski. Poznań. kaszubscy Ruch Gdańsk. naukowy, XIX i XX literacki i kulturalny. L u d o w a " , R. monografii 1959 Folkloryści Pomorze Gdańskie (Od Ceynowy do „Gryfa"), [ w : ] , Dzieje folklorystyki 1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa. badań w., „ L i t e r a t u r a Zarys 1982 B u r s z t a J. 1965 Przegląd i perspektywy R. 1963. D r z e ż d ż o n J. XVIII, Gdańsk. etnograficznych na Pomorzu 13, nr 1-2. polskiej Zachodnim, „ L u d " , t. 49, 1973 Piętno Smętka. Z problemów kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k . 1986 Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa. Dzieje Pomorza... 1979 Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego, R. W a p i ń s k i , G d a ń s k . Encyklopedia... 1976 Encyklopedia powszechna G a j e к J. 1938 Sklad etniczny R. 3. PWN, S. Mielczarski, W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski, t. 3, Warszawa. Wielkiego Pomorza i stroje ludowe na Pomorzu, „ T e k a Pomorska", Galus H. 1986 Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7. 1987 Nie bójcie się Kaszubów, „ P o l i t y k a " , nr 5. G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski] 1911 Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde des Kaschubei, Berlin. H i l f e r d i n g A. 1862 Historia Ostatki Slavjan na jużnom Petersburg. Pomorza... beregu Baltijskago morja, Etnografičeskij 1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2, t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń . Jost I . 1983 Osadnictwo kaszubskie K a m i ń s k a K. 1961 „Gryf wraz Gdańsk. K a r n o w s k i J. z dodatkiem 1982 Moja droga kaszubska, Kościński K. 1905 Kaszubi giną. К u c h a r s k a J. w Ontario, Wiązanka „Gryf 1969; t. Sborník, 1, cz. t. 5, 1, 1976; Lublin. Kaszubski" 1908-1934. Bibliografia zawartości, o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k . wiadomości historycznych zespołowego i statystycznych, na Wybrzeżu Poznań. 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa Warszawa- Kraków. Kaszubskim, Wrocław — 1972 1986 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w . Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30, z. 1, s. 163-179. �167 POLEMIKI Kukier R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, L a b u d a A. 1982 Slówórz L a b u d a G. 1982 kaszebsko-polsczcié polsko-kaszubski, społeczność białą plamą, „ P o m e r a n i a " , nr 6. Geschichte der Kaschuben, Berlin. Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt Berlin 1968. Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i ) 1889 Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój z mapą etnograficzną. Warszawa. 1892 Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń . M a j e w i c z A . F. 1984 von Friedhelm Hinze, i rozsiedlenie w bieżącym podania, zagadki stuleciu, i pieśni ludowe A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian (an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica in honorem Adami Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w . Majkowski A. 1938 Historia M a l i c k i L. 1985 Gdańsk. Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16. Latoszek M. 1987 Kaszubska L o r e n t z F. 1925 1958 i Słownik Gdynia. Kaszubów, Gdynia. Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim, 1986 Rok obrzędowy Mączka M. na Kaszubach, Gdańsk. Gdańsk. 1986 Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?, I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6. N e u r e i t e r F. „Gryf, Wojewódzki 1978 Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n . O d y n i e c W. 1985 Kaszubskie obrzędy wieku, G d a ń s k . P e r k o w s k i J. i obyczaje. Wstęp do etnografii historycznej Darstellung, Kaszub w XVI-XVIII 1972 Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa. P n i e w s k i W. 1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31. Popowska-Taborska H. 1980 Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa. R a m u l t S. 1983 Słownik R o m p s k i J. 1973 Ścinanie R o p p e l L. 1959 języka pomorskiego, kani. Kaszubski Trzej regionaliści R. 13, nr 1-2. czyli kaszubskiego, Kraków. zwyczaj ludowy, T o r u ń . kaszubsko-kociewscy XVIII, XIX i XX w., „ L i t e r a t u r a Ludowa", S a m p J. 1981 Droga na sabat, G d a ń s k . 1984 Mowa, którą nazwano „niedoszłym" językiem, „ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106. �168 POLEMIKI 1985b Sejm Zanim staniesz się niemy w mowie ojców, [ w : ] Poezja rodnej mowy, Gdańsk. Rzeczypospolitej... 1985 Sejm Rzeczypospolitej Słownictwo o Pomorzu w 1920 roku, Gdańsk. kociewskie... 1980-1985 Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. 1-3, Wroclaw. S t r z e l c z y k J. 1986 Gerardowi Labudzie w hołdzie, „ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6. S t e l m a c h o w s k a B. 1932 Stosunek 1933 Rok obrzędowy Kaszub do Polski, 1934 Kaszubi. -Kultura i język, 1959 Strój 1960 Budownictwo 1963 Słowińcy Toruń. na Kaszubach, kaszubski. Toruń. Toruń. Atlas polskich Słowińców, i ich kultura, strojów ludowych, Wrocław. Poznań. Poznań. S y c h t a B. 1964-1976 Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wrocław. S z u l i s t W. 1981 Stan i potrzeby badań nad Kaszubską Polonią, [ w : ] Studia pelplińskie, s. 317-344. T r e d e r J. 1986 Ze studiów nad frazeologią kaszubską (na tle porównawczym), Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k . W. K . 1987 30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3. Wielka encyklopedia... 1967 Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich, Torunensis, supp). 4. T o r u ń . Studia Societatis Scientiarum JADWIGA KUCHARSKA PROBLEM BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH K A S Z U B PO R A Z D R U G I W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i . Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń , przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h " ( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz­ nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej dziedziny (dyscypliny n a u k i ) . Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e , bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a w dalszych wywodach. J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli­ narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język, m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie­ mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j �169 POLEMIKI oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza posiadania przez „fałszywej korektę. bohatera wiedzy", Natomiast jest dane to bowiem personalne walk partyzanckich, podawane zwykły dotyczące błąd zecerski, pułkownika były przez i n f o r m a t o r ó w , nie wcale poprawiony Wryczy, legendarnego a dla etnografa nie jest najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie funkcjonujących w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć , że podobna byłaby z nadaniem i m t y t u ł ó w szlacheckich, sprawa legendy o udziale Kaszubów w bitwie wiedeńskiej, a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w . związana N i e zwalnia to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć i chce p o s t ę p o w a ć z przyjętymi 11 mojej pracy: przecież, badań założeniami (por. s. że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i świadomości etnicznej badanych przed rozpoczęciem wsi kaszubskich wyobrażenia, poglądy i sądy są właściwe dotyczące zgodnie „założono mieszkańcom wydarzeń rodzinnych znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada — j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a szerszego o m ó w i e n i a poznający i zapewne na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta wymagałaby t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej „ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii. J e d n a k ż e obstawanie przy twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie, P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a członek badanej grupy, urzędnik, świadek czy tylko narrator ( = informator) wydarzeń interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i wydaje się bezpodstawne. A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w , należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy czy mieszkańcy wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego, t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej. Z nieznajomości techniki stosowanej przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w terenowych wynika t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed­ stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i łódzkiej szkoły etnograficznej stworzonej przez prof. К. Zawistowicz-Adamską wywiady w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i dwuczłonowe nazwiska, zaliczanymi dawniej do drobnej szlachty z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie kaszubskiej, ale także w y w i a d ó w z j a k największą liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu t a k ż e to, co o wykorzystanych się świadomości... D l a etnografa tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę " swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem - zwłaszcza gdy zajmuje go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami i czynami — najważniesjze swoje wywiady, „poczuciu przynależności" (subiektywnych) są „ ź r ó d ł a tzw. „ w o l n e " , które i t d . Zawarte wyobrażeniach, wywołane". stanowią są w nich opiniach, E t n o g r a f uzyskuje je dla niego przeprowadzając informacje o postawach, sądach, bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h wydarzeniach z życia informatora o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej, k t ó r e j jest (mieszkańca członkiem. E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i . To są jego najważniejsze źródła, nie wiem dlaczego mają być mniej wartościowe od �170 POLEMIKI „archiwaliów" historyka, k t ó r e bardzo często ukazują nam „normatywny obraz" jakiegoś wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć „ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach. Inną osobliwością nauk o kulturze (a do ' nich należy etnografia) jest odmienne rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich środowiskach wiejskich społecznościach (a takie t y l k o byly lokalnych, istnieje pojęcie przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k czasu cyklicznego, czasu psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych w innych wydarzeniowego, czasu (vide moja praca, s. 60) — a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo­ planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w wsi. Nie m o ż n a opisywanych więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a wydarzeń. podstawie obraz T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a konkretnej rzeczywistości, nie jest m u potrzebna badanych linearnej chronologii wywołane, do a na ich dalszego toku jego rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego, zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w (przegród) nie ma w p a m i ę c i ludzkiej; zapamiętane fakty, wydarzenia, emocje, przeżycia u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń . W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego robi zarzut J. Borzyszkowski, bo np. poemat H. Derdowskiego Kaszubi Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii, z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h drobnoszlacheckich. D l a mnie nie ulega nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w wątpliwości, że poemat rodzin H . Derdowskiego z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania rodzinnych związanych z wyprawą wiedeńską, pod związanej a b y ć m o ż e jeszcze starszych. mógł tradycji Tradycje s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i te narodowej K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej. Jest to jeden z przykładów ilustrujących przyjęty przeze mnie (przed rozpoczęciem b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o ­ ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości w sensie etnicznym, czyli identyfikacji z grupą etniczną (kaszubską), oraz n u r t u polskiej ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie się l u d n o ś c i z grupą pośrednich, to (kaszubską). narodową znaczy Szkoda, polską. identyfikacji że nie p r z e c z y t a ł stwierdzam, że „ p r o c e s identyfikacji J. Borzyszkowski słusznie sugeruje ludności badanych dokładniej ludności wsi z własną zakończenia pracy kaszubskiej z grupą istnienie grupą (s. form terytorialną 134-135), narodową gdzie polską miał charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych ziemi, którą zamieszkują o d wielu więzi stanowione". Przytoczone pokoleń, fragmenty jest trwalsza o d pracy p r z e c z ą wspólnoty tworzonej przez twierdzeniu J. Borzyszkowskiego, że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć do tego m o ż n a dwie zasadnicze uwagi. Pierwsza dotyczy terenu badań znajdującego się w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o — gdzie procesy na prześledzenie bardziej J. procesu że był t o przebiegają godna ostatnich latach inaczej niż w centrum kaszubszczyzny historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m kształtowania okres jest się polskiej ś w i a d o m o ś c i licznych Borzyszkowskiego, nie ulega bytowskich w samookreślenia to m . i n . u w a g ę wyjazdów kwestii, specjalnego wzrosło, do do (zwracał badań badanych przyczyniła własnej odrębności etnografa, się zwłaszcza wydatnie mieszkańców że poczucie imponująca było wsi, t y m Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k że sprawa zainteresowania czego ludności celem dla wsi to działalność wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem „Pomerania", organem Zrzeszenia. Coraz częściej w „Pomeranii" drukowane są artykuły po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą terytorialną. �POLEMIKI 171 W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne. Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy­ j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow­ skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy, F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r. p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red. Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej? Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon­ kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości — jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń , n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności, jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw, o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np. w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń . W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5fe4452264d7de9c27a8cf76c5aa5d1.pdf ca53df0fabded4c98e41a96aae30f3be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1230 Title A name given to the resource Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.305-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH W POLSCE CYGAŃSKICH „Przepis przywileju na starszeństwo nad Cyganami tak w Koronie jako i w W. X . Lit. mieszkającymi, Slachetnemu Janowi Nawrotyńskiemu T o ­ warzyszowi pod Chorągwią urodź: Pisarza Polnego Koronnego; A to po śmierci niegdy Janczego Vacuiace, D a ł w Warszawie dnia X I Mca Kwietnia Roku 1668". Ten wpis w księgach królewskiej kancelarii — Sigillata lO.f.85 — jaki udało się niedawno odnaleźć dosyć istotnie zmienił sąd na sprawę cy­ gańskich królów i zwierzchników. W trakcie poszukiwań archiwalnych i przeglądania tychże ksiąg jeszcze jeden wpis dotyczący nadania przywileju na urząd króla cygańskiego został znaleziony. Pochodzi on z okresu niemal o sto lat późniejszego i brzmi: „Urząd Królestwa Cygańskiego w Województwach Małopolskich urodź: Jozefowi Gozdawie Boczkowskiemu nadany", wpis opatrzony jest datą „10 Septembris M D C C L X I " (Sigillata 27, s. 540, poz. 16) К Waga jego nie jest może tak znaczna jak poprzedniego, ale uzupełnia on poczet królów cygań­ skich, jak również wiedzę o podejmowanych przez panujących i władze pró­ bach rozwiązania problemu wędrowców, których nie zawsze i nie w pełni dało się zaliczyć do włóczęgów, ale którzy przemieszczając się pozostawali ciągle poza wyraźnym przyporządkowaniem do określonego miejsca i zależ­ ności w społeczeństwie. Poza tym częste konflikty pomiędzy Cyganami a osiad­ łą ludnością wiosek i miast, niezależnie od tego, w jakim stopniu Cyganie prowokowali takie konflikty i skargi, a w jakim byli po prostu obiektem niechęci, także przyczyniały — jak można sądzić — troski władzom i wyma­ gały jakiegoś rozwiązania. Wydaje się, że akty nominacyjne na cygańskie zwierzchnictwo, a potem królestwo zaliczyć można właśnie do takich działań z zakresu pragmatyki społecznej, że są one praktycznymi próbami podpo­ rządkowania Cyganów, ale także znalezienia formy rozwiązywania i łagodze­ nia konfliktów Cyganów z otoczeniem niecygańskim. 1 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół Sigillata. Odnalezione w trakcie prac poszukiwawczych związanych z realizacją problemu węzłowego 11.1 — „Cyganie w Polsce". 20 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �306 L E C H MRÓZ Niestety musimy ograniczyć się do analizy zapisków zawartych w Sigillatach — oryginały bowiem obu d o k u m e n t ó w nie zostały odnalezione. Sigillata odnotowują jedynie (jak współczesne kancelaryjne księgi wychodzącej ko­ respondencji) skrótowo treść dokumentu, datę i komu został wydany — sam dokument, jego oryginał, przekazywany bywał zainteresowanemu. Nie­ które z nich zachowały się w różnych archiwach, zwłaszcza te, które oblatowane wpisywane byly do ksiąg miejskich czy ziemskich (dzięki temu zna­ na jest pełna treść kilku przywilejów na zwierzchnictwo nad Cyganami). Aby zrozumieć znaczenie obu tych wpisów należy o m ó w i ć pełniej zagad­ nienie starszych nad Cyganami, cofając się w czasie do początków związków Cyganów z Polską. Będzie to także okazją do- zastanowienia się nad kilko­ ma jeszcze innymi niejasnymi lub dyskusyjnymi kwestiami związanymi z hi­ storią cygańskich zwierzchników. Wiadomości o cygańskich starszych — szefach i wójtach — znajdujemy w najdawniejszych dokumentach rejestrujących ich pobyt w Europie. Już w XV-wiecznych źródłach historycznych sygnalizujących pojawienie się Cy­ g a n ó w w różnych krajach są informacje o cygańskich zwierzchnikach. Znaj­ dujemy tam nawet stosownie godne tytuły, jakimi określa się poszczegól­ nych przywódców; nazywani są więc hrabiami, księciami, trafiają się także tytuły królewskie. Dokumenty te mówią o zwierzchnikach, którzy sami są Cyganami. Tytuły zaś, którymi się określają owi przywódcy, mają zapew­ ne — zgodnie z powszechnymi wzorami — podkreślić ich zwierzchnictwo nad innymi. Jak m o ż n a przypuszczać, ma to na celu przydanie także splendoru, mogącego ułatwić uzyskanie zgody na wędrówkę czy zatrzymywanie się w miastach; czasami także m o g ł o wpływać na gościnniejsze przyjęcie, otrzy­ manie żywności lub pieniędzy. Dokumenty, jakie wychodziły z kancelarii królewskiej w Polsce, dotyczą jednakże w większości mianowania zwierzchników spośród nie-Cyganów. Nie jest to wyłącznie polska specyfika, i w innych bowiem krajach odnotowane są fakty mianowania zwierzchnikiem Cyganów kogoś z nie-Cyganów. Ale po pierwsze były to przypadki stosunkowo rzadkie, ograniczone w zasadzie tylko do Węgier i Transylwanii, po drugie zaś tylko w Polsce tradycja nominowania zwierzchników i królów cygańskich jest tak długa, bo trwająca niemal 150 lat, i tylko w Polsce poczet królewski jest tak liczny i tak poważnie traktowana przez władze, właścicieli wielkich dóbr i kolejnych pa­ nujących instytucja cygańskich władców. Mimo iż nazwiska typu „Cygan" spotykamy w polskich dokumentach już w pierwszej ćwierci X V stulecia, czyli niemal w tym samym czasie, gdy notowane jest pojawienie się Cyganów w Czechach i krajach Cesarstwa Nie­ mieckiego, pierwszy znany dokument odnoszący się bezpośrednio do Cyganów pochodzi z roku 1501. Jest to przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Wa­ syla, zwierzchnika Cyganów. Tego samego roku — dla ścisłości — dotyczy jeszcze jedna wzmianka o cygańskim zwierzchniku. Mianowicie Czacki, który poszukiwał — interesując się Cyganami i poświęcając im nawet specjalną roz- �S U P L F M F N T ПО POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 307 prawe (1845) — historycznych świadectw i najdawniejszych wiadomości o C y ­ ganach w Polsce, pisze, że odnalazł w „ułamkach rozrzuconych metryki ko­ ronnej" wzmiankę o cygańskim przywódcy Polgarze (Czacki, 1843). Czacki przytacza tylko fragment mówiący o bytności Polgara wraz z jego gromadą * w Koronie. Nie wiemy, czy ó w zaginiony dziś fragment podawał jakieś jeszcze informacje i o czym bliżej traktował. Nikt później z historyków zajmują­ cych się Cyganami nie widział owego fragmentu, w każdym razie nic na ten temat w literaturze nie znajdujemy. Powszechnie natomiast późniejsi badacze traktują informację Czackiego jako pomyłkę, a w każdym razie z ostroż­ nością lub pomijają ją zupełnie . T y m bardziej więc wartościowa jest próba podjęta przez Ficowskiego (1965, s. 14) zinterpretowania zamieszczonego przez Czackiego fragmentu dotyczącego Polgara. Próbuje Ficowski odtworzyć nieznane ustępy tego zaginionego dokumentu; przypuszcza on — a przypu­ szczenie wydaje się zasadne — że mamy do czynienia z listem przewodnim, dokumentem, który gwarantowałby swobodę wędrowania przez ziemie Polski. Jest to tym bardziej prawdopodobny wniosek, że w owym czasie — schyłku wieku X V i pierwszych dziesiątków X V I — wielu monarchów i książąt, na­ wet papież, obdarowało C y g a n ó w takimi listami przewodnimi. Ficowski zwra­ ca także uwagę, że z węgierskich źródeł wiadomo, iż w roku 1496 król Węgier Władysław I I wydał podobny glejt gwarantujący bezpieczeństwo wę­ drówki cygańskiemu przywódcy — wojewodzie Tomaszowi Polgarowi. Nie bę­ dę tutaj przytaczał pełnej próby „dopowiedzenia" przez Ficowskiego nie zna­ nych dziś fragmentów do tekstu cytowanego przez Czackiego — w każdym razie wydaje się to, co proponuje, prawdopodobne. 2 Chciałbym zatrzymać się jeszcze przy tym dokumencie i fakcie wydania przez króla Węgier glejtu Tomaszowi Polgarowi. Idzie o drobny, ale zna­ mienny szczegół, na który nie zwrócono uwagi. T y m królem węgierskim Władysławem I I jest syn Kazimierza Jagiellończyka i brat rodzony ówczesne­ go króla Polski — Władysław Jagiellończyk, od 1471 r. będący królem Czech, a w roku 1490 powołanym także na tron węgierski. Czy jest to szczegół istotny? Wydaje się, że tak. Czacki pisze, że przytoczony fragment metryki odnosi się do roku 1501. W Polsce rok ten jest czasem końca panowania jednego, a początkiem panowania kolejnego króla. 17 czerwca tego roku zmarł Jan Olbracht, do samej śmierci aktywnie uczestniczący w sprawach państwowych (Karpiński, 1980, s. 314), kolejnym królem obrano na sejmie elekcyjnym w Piotrkowie jego brata Aleksandra; koronacja miała jednak miejsce na Wawelu dopiero 12 grudnia. Czy więc król zajęty koronacją, a potem pokoronacyjnymi pilniejszymi zapewne sprawami (np. uregulowanie kwestii unii Polski i Litwy, na której wielkoksiążęcym stolcu zasiadał do czasu powołania go na tron polski), miał czas na C y g a n ó w i Polgara. Wydaje się raczej wątpliwe, chociaż odrzucić takiej możliwości nie należy. 2 Modelski np. stwierdza, że powołanie się tutaj Czackiego na Miechowic Nakielskiego jest mylne (Modelski, 1929, s. 585). �308 L E C H MRÓZ Aleksander sprawami cygańskimi już kiedyś zajmował się, wystawiając w Wil­ nie w maju 1501 r. dokument dla Wasyla, zwierzchnika Cyganów. Nie były to więc dla niego rzeczy nowe (zakładając prawdziwość dokumentu przypisywanego mu i wystawionego w Wilnie — do czego powrócimy). Poza tym chęć okazania królowi czci z okazji koronacji (a Polgar mógł takiego argumentu użyć) przez cygańskiego wojewodę — legitymującego się w do­ datku listem przewodnim wystawionym przez rodzonego brata (Władysława I I , króla Węgier) — mogła spowodować, że król poświęcił tej sprawie czas, i w ostatnich dniach roku 1501 otrzymał Polgar od Aleksandra I doku­ ment, którego fragment odnalazł i przytoczył Czacki. Jednak chyba bardziej prawdopodobne jest, zważywszy jak krótki był czas od koronacji do końca roku, że autorem dokumentu jest Jan Olbracht. Śmierć zastała go w Toruniu, w trakcie przygotowań do zbrojnego uregulo­ wania stale aktualnych k ł o p o t ó w z Krzyżakami. Czas przemarszu wojsk do Torunia i przygotowań do wyprawy nie sprzyjał — jak można sądzić — zajmowaniu się innymi sprawami, mniej ważnymi; a list przewodni dla Pol­ gara i Cyganów na pewno zaliczyć m o ż n a do mniej istotnych dla króla kwestii. Poza tym Cyganom także zapewne nie zależało, by wędrować w re­ jonach objętych czy zagrożonych konfliktem. M o ż n a więc przypuszczać, że list przewodni dla Polgara i jego grupy wystawiony był w początkach roku 1501, jeszcze przed wyruszeniem króla na wyprawę. W każdym razie przynajmniej dwóch z Jagiellonów w tym okresie zaj­ mowało się sprawami C y g a n ó w — węgierski król Władysław I I i Aleksander, a być może także Jan Olbracht. Zdaniem niektórych historyków już Wła­ dysław Jagiełło, a także jego następcy (poprzednicy Jana Olbrachta i Alek­ sandra na tronie królewskim) zajmowali się tymi sprawami. Jednakże nie jest to ani przez Czackiego, ani późniejszych badaczy bliżej uzasadnione. Pod­ stawą takiego twierdzenia — choć być może nie jedyną — są pewne fragmenty przywileju Aleksandra. Oto tekst dokumentu: ..My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kriiaz litowski. ruski, zomoytski i in­ nych. Czynim znamienito sim naszym listom chto na neho posmotrit, abo cztuczy jeho wslyszyt niniesznim i na potom buduczym komu budet potřeba toho wiedati. Bił nam czołom Wasiliy starszy Woyt i Cyhany jeho i prosił maestatu naszoho, iżbyśmy ich prozbe i czełobitiju zadosyt uczynili, im wodłuh obyczaju predkow naszych swiatoja pamiati welikich kniezey litowskich swobodu obrasczenia w zemlach naszych darowat i dat raczyli i toho Woyda Wasilia ich izbrannoho potwerdili powinost jemu nakazali, listom naszym inomy z łaski maestatu naszoho sey nasz list dajem a jeho Wasila Woyda Cyhanskoho izbrannoho potwierdiwszy i ustanowiwszy nadajem jemu mocz i prawo Cyhanow suditi i wszelakije meżdu nimi spory rozsużati. a ku lepszomu maestatu naszoho sprawowati i obraczati, a on i Cyhany jeho po wsich zemlach naszych Welikoho Kniazestwa litowskoho i jeho lenostiach mieti majut swobodu i obrasczanie, a swoboda ich wodłuh dawnych praw obyczajów i listów kniażych darowana i dozwolona nami jest sim listem naszym, a na twerdost toho i peczat nasza Welikoho Kniazestwa litowskoho kazalijeśmo priwiti к semu naszomu Listu. Pisan u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń" (Narbutt, 1830, s. 171-172). Prawdopodobnie zdanie mówiące o prośbie Wasyla, by wzorem przodków �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 309 na tronie wielkoksiążęcym Aleksander dał im prawo swobodnego wędrowa­ nia po ziemiach księstwa, i końcowe mówiące, iż dana im zostaje swo­ boda wędrowania po całym obszarze księstwa wraz z lennami, według daw­ nych obyczajów i listów książęcych, stały się podstawą opinii o zajmowaniu się sprawami cygańskimi już przez poprzedników Aleksandra. Pewności, że tak było, nie ma — mogli bowiem Cyganie tylko tak twierdzić, by otrzymać od króla przywilej, choć z drugiej strony zdanie mówiące o listach książę­ cych zdaje się świadczyć, że listy takie okazali Aleksandrowi. Zastanawiające jest kilka jeszcze kwestii, jakie w związku z powyższym dokumentem mogą się nasuwać. Po pierwsze o zajmowaniu się sprawami cygańskimi przez poprzedników Aleksandra pisze i Czacki, i Daniłowicz. Jednakże dopiero Narbutt w pracy wydanej w 1830 r. publikuje tekst przy­ wileju — przed nim, jak się wydaje, nie był znany. A można przypuszczać, że tak wczesny i ważny dokument przytoczyliby obaj (Czacki i Daniłowicz), skoro zamieszczają pełne teksty lub obszerne wypisy z dokumentów dużo późniejszych. Druga kwestia jest natury poważniejszej, bo dotyczy wiarygod­ ności rzeczonego dokumentu.' Otóż tekst znany jest dzięki Narbuttowi, ale — jak pisze Narbutt — jest to wypis z Ksiąg Ziemskich Urzędu Hospodarskiego Województwa Trockiego, zamieszczony tam pod datą 12 lutego 1590 r. Narbutt wyjaśnia przy tym: „Wypisano literami polskiemi z extraktu, znayduiącego się w papierach sukc. Zenowicza, w okolicy Zenowiczach, w pow. Lidz[kim]" oraz „Umarł Jakub Znamierowski w roku 1795 [ostatni mianowany przez kancelarię królewską zwierzchnik Cyganów — L . M.], w bardzo ubogim stanie, z przyczyny rozsypanych Cyganów i wyszłych z Litwy, dla wypadków po­ litycznych krajowych. Papiery swoje zastawił krótko przed śmiercią u szlachcica Zenowicza za złotych 50, od którego sukcessorów dostałem dwa przywileje do przepisania, w dodatku pomieszczone pod № 2 i № 6" [mowa jest o Dodatku zamieszczonym na końcu pracy Narbutta; pod nr 2 znajduje się przywilej Aleksandra, pod nr 6 przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego dla Znamierowskiego (Narbutt, 1830, s. 133, 170). Nie to jest jednak przyczyną, że można zastanawiać się nad prawdzi­ wością owego dokumentu. Wątpliwości budzi — w moim przekonaniu — sa­ ma treść, a dokładniej pewne sformułowanie. Przywilej zaczyna się od zdania: „My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kniaź litowski, ruski, zomoytski i innych", kończy zaś: „Pisań u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń". Aleksander nie był wtedy jeszcze królem Polski, a jedynie Wiel­ kim Księciem Litewskim. Jan Olbrzacht zmarł — jak już mówiliśmy — 17 czerwca, wiadomość o jego śmierci do Wilna nie mogła dotrzeć wcześniej, niż po upływie kilku dni, a i to jeszcze sprawy nie przesądzało. Aleksander nie był jedynym kandydatem do korony i elekcja nowego króla nie odbyła się od razu, a koronacja Aleksandra dopiero 12 grudnia 1501 r. Czy więc możliwe, aby Aleksander użył w wydanym przez siebie przywileju tytułu króla Polski wówczas, gdy król jeszcze żyje i — mimo choroby — czuje się na tyle mocny, że wyrusza na wojenną wyprawę? Wydaje się, że jest to niemoż- �310 LECH MRÓZ 3 liwe . D ł u g o też trwały rokowania Aleksandra i litewskich p a n ó w z panami polskimi, nim dokonany został ostatecznie wybór Aleksandra na króla, a następnie koronacja (podpisanie aktów unijnych polsko-litewskich, warun­ k ó w objęcia tronu i koronacji miało miejsce w Mielniku na Podlasiu 23 października; Bardach, 1980, s. 319-320). Tym samym, jeśli wątpliwość przeze mnie podniesiona jest zasadna, przy­ toczony przez Narbutta dokument może się w ogóle okazać falsyfikatem, spreparowanym na zamówienie którejś z grup cygańskich; może nawet sa­ mego Wasyla, cygańskiego przywódcy. Wykonawca zamówienia mógł nie wie­ dzieć tak dokładnie, kiedy zmarł Jan Olbracht i od kiedy Aleksander zo­ stał królem. Zwłaszcza jeśli zamówienie realizowano po pewnym j u ż czasie panowania Aleksandra; Aleksander zmarł w roku 1506, więc musiałoby to mieć miejsce wcześniej. Chyba że całość, wraz z imieniem władcy, jest póź­ niejszym fałszerstwem. Ostatecznie być może specjaliści od języka mogliby bliżej c o ś powiedzieć o czasie powstania tego dokumentu. Poza tym fałszo­ wanie listów przewodnich i przywilejów przez C y g a n ó w — jeśli wierzyć spe­ cjalistycznej literaturze cyganoznawczej — nie było rzadkością w różnych kra­ jach europejskich. Przykre jest uświadomienie sobie, jak istotnie tym samym zubożamy i tak skąpą źródłowo historię Cyganów w Polsce, ale — nie przesądzając sprawy od razu — myślę, że można mieć wątpliwości co do autentyzmu tego przy­ wileju Aleksandra dla cygańskiego wójta Wasyla. Pozwoliłem sobie poświęcić temu tyle uwagi, ponieważ jest to najstar­ szy — jak się powszechnie przyjmuje — dokument dotyczący Cyganów w Pol­ sce, a poza tym dlatego, że w żadnej z prac historycznych nie dostrzegłem, by na te istotne, w moim przekonaniu, szczegóły zwrócono uwagę. Powyższe informacje o Polgarze i Wasylu są jakby — oprócz zgody na wędrówkę po kraju — zarazem potwierdzeniem ich starszeństwa nad C y ­ ganami. Kolejni władcy również zajmowali się sprawami Cyganów. Jednakże ich działalność ograniczała się — według dzisiejszego stanu wiedzy — do wydawa­ nia aktów, których efektem miało być pozbycie się C y g a n ó w z kraju; naka­ zywano im więc opuszczenie granic, zabraniano dawania schronienia w do­ brach prywatnych, grożono rozlicznymi karami za pojawienie się powtórne itd. Był to bowiem w wielu krajach czas, gdy już Cyganie przestali być przy­ ciągającą wzrok atrakcją, nowością intrygującą swoim sposobem życia, kolo­ rytem etc., a zaczęły się mnożyć skargi i konflikty z ludnością miejscową, osiadłą. Działania skierowane przeciwko Cyganom u południowych, a zwłasz­ cza zachodnich sąsiadów Polski spowodowały liczny (jak ocenia literatura — Na przykład nadany przez Aleksandra I sierpnia 1501 r. przywilej na targi w Zelwie i Iwaczowiczach — czyli wtedy, gdy Jan Olbracht już nie żył, ale Aleksander nie był jeszcze koronowany na króla Polski — jest wystawiony i podpisany przez wielkiego księcia litew­ skiego, a nie króla Polski (patrz: O c h m a ń s k i , 1982, s. 103). �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH ' 311 choć szacunek bliższy jest trudny) napływ Cyganów do kraju. To jest — jak się sądzi — jednym z podstawowych m o t y w ó w konieczności zajęcia się Cyganami i u nas i szukania rozwiązania drogą postępowania, jeśli nie cał­ kiem skutecznego, to prostego, czyli zakazu wędrowania, postojów, nakazu opuszczenia granic itp. Bardziej aktywnym monarchą w tych przedsięwzię­ ciach był Zygmunt I I August — ostatni z panujących Jagiellonów w linii męskiej. Także za czasów Stefana Batorego (męża Anny Jagiellonki — sio­ stry Zygmunta I I Augusta) podejmowane były działania dla uregulowania kwestii cygańskiej. Nie będziemy się zajmować tymi czasami bliżej — zgod­ nie z zapowiedzią przedmiotem rozważań jest dla nas kwestia starszych i kró­ lów cygańskich i dokumenty z tym związane. Pierwszy znany nam dokument nominacyjny na zwierzchnika Cyganów w Polsce pochodzi z roku 1652, wystawiony jest przez Jana Kazimierza. Ostatni, w którym mowa jest o Cyganach jako banitach, pochodzi z roku 1636. Więc uważa się, że pomysł mianowania przez kancelarię królewską zwierzchników nad Cyganami narodził się gdzieś pomiędzy tymi datami, czyli między rokiem 1636 a 1652 (Ficowski, 1965, s. 31). Przywilej Aleksandra (pomijając kwestię jego prawdziwości) jest zaakcepto­ waniem zwierzchnika istniejącego, sprawującego faktycznie (jak można przy­ puszczać) władzę, niezależnie jaką drogą do zwierzchnictwa przyszedł; kogoś spośród cygańskiej społeczności. Natomiast dokument Jana Kazimierza jest aktem powołania na to stanowisko osoby, co do której nie wiadomo, aby była przez samych Cyganów akceptowana — uznaje się bowiem wśród ba­ daczy, że nominowany był Cyganem (Broda, 1951, s. 349; Ficowski, 1965, s. 33). Wprawdzie przywilej ó w był publikowany przez Prochaskę, a za nim przez Ficowskiego, ale przytoczę go dla kilku kwestii, na które chciałbym zwrócić uwagę: ,.Jan Kazimierz z Łaski Bożej Król Polski. Wielkie Xiążę Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflantskie, Smoleńskie, Czernichowskie, a Szwedzki Gotski Wandalski dziedziczny Król. Wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, wiadomo czyniemy, iż chcąc, aby rozproszeni różnie po państwach naszych Cyganie w jakimkolwiek [miejscu] i dla ulegania od podatku Rzeczypospolitej, które więc na nich na sejmach stano­ wione bywają i dla prędszego dościa każdemu uszkodzonemu z nich sprawiedliwości, gdy który jako ex gente otiosa excedít fz narodu próżniaczego dopuszcza się występku] w czym­ kolwiek, saeviendo naturaliter in res et fortunas alienas [szkodząc cudzej własności majątkowi] zostawali porządku, onym ochotnego Matiasza Korolowicza na starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy, jakoż przydajemy i na­ znaczamy teraźniejszym listem naszym tak, aby ten urząd starszeństwa nad wszystkimi Cyga­ nami, którzy się gdziekolwiek w Koronie i państwach jej przylegających znajdują i znajdo­ wać będą, ze wszystkimi prerogatywami, dochodami i pożytkami do tego urzędu wedle zwy­ czaju zachowałego dotąd należącymi miał, trzyma! i używał go do ostatnich dni żywota swo­ jego. Co wszystkim, a osobliwie Cyganom w Koronie i państwach jej zostawających oznajmując, rozkazujemy, aby pomienionego ochotnego Matiasza Korolowicza za starszego sobie od nas naznaczonego mieli i znali, dochody na ten urząd i inne powinności przyzwoite jemu oddawali, także we wszystkim jako starszemu posłusznymi byli, nie czyniąc inaczej i dla �312 L E C H MRÓZ łaski Naszej i powinności swojej. Dan w Warszawie dnia X I I miesiąca sierpnia Roku Pań­ skiego M D C L I I , panowania Królestw naszych Polskiego i Szwedzkiego IV roku" (Prochaska, 1900, s. 453-457; Ficowski, 1965, s. 33). Rozpocznijmy analizę od zdania: „Matiasza Korolowicza za starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy 'Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy". Jednoznacznie wynika, że Matiasz Korolowicz miał poprzedni­ ka, niejakiego Janczego. C z y Janczy był także mianowany przez kancelarię królewską, nic nie wiadomo; nie wiadomo także, czy był cygańskim zwierzch­ nikiem z wyboru, który tylko przez króla był zaakceptowany, czy też był kimś, kogo król naznaczył — np. za zasługi — Cyganów o zdanie nie pytając. Ficowski wysuwa przypuszczenie (1965, s. 33) - słuszne, jak się wydaje - że może to być ten sam Janczy, który w czasach Władysława I V , poprzednika Jana Kazimierza na królewskim stolcu, był jego nadwornym kobziarzem. Przywilej dla Matiasza Korolowicza wydany został w czwartym roku pano­ wania Jana Kazimierza i w cztery zarazem lata po śmierci Władysława I V . Nie jest to okres długi i choć nie wiadomo dokładnie, w jakich latach Janczy grywał Władysławowi I V , niemniej przypuszczenie o tożsamości osoby wydaje się prawdopodobne i zasadne. Nie wiemy tylko, czy nominacja Jan­ czego na starszego nad Cyganami miała miejsce za czasów Jana Kazimierza, czy jeszcze Władysław I V uczynił go zwierzchnikiem cygańskim. Pozostaje otwarte również pytanie, czy nominacja Janczego była potwierdzeniem wybo­ ru samych Cyganów, czy też nadaniem mu urzędu za zasługi — np. talent wykazywany w grze na kobzie. Człowiek bywający na dworze, który musiał poznać etykietę i zapewne potrafił odpowiednio znaleźć się, funkcjonować na dworze, ogładzony, oswojony Cygan mógł nadawać się do tego, by przy jego pomocy próbować także rozwiązać problem kontroli nieustabilizowanego elementu cygańskiego. Niezależnie czy są to aktysbanicyjne Zygmunta I I Augusta, czy późniejsze próby nałożenia na Cyganów podatków, czy wreszcie mianowanie przez Jana Kazimierza Matiasza Korolowicza, wszystkie są pró­ bami znalezienia sposobu ułożenia stosunków pomiędzy ludnością osiadłą kraju a Cyganami, próbami rozwiązania problemu koczującej ludności cygań­ skiej i wpisania jej w obraz i strukturę społeczeństwa, w system zależności, kontroli i obowiązków. Rozwiązań szukano rozmaitych; mianowanie nadwor­ nego Cygana jest prawdopodobną próbą znalezienia wariantu korzystnego dla władz i — jak być może sądzono — także do przyjęcia przez Cyganów. K i m był Korolowicz — bliżej nie wiadomo; być może — jak przypuszcza odkrywca i pierwszy badacz powyższego dokumentu Prochaska (1900, s. 454), a za nim powtarzają Broda (1951, s. 349) i Ficowski (1965, s. 33) — nazwisko świad­ czy, że był synem poprzedniego zwierzchnika i króla Cyganów [Korolowicz syn korola — króla]. Czy owym „korolem" był Janczy, trudno orzec, ale tak należałoby zapewne przypuszczać, skoro dokument Jana Kazimierza nie wymienia innego imienia zwierzchnika; a zapewne zostałoby podane, gdyby Matiasz był synem innego króla niż Janczy. Następny znany w pełnym brzmieniu dokument pochodzi z roku 1703. �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 313 Jest to przywilej Augusta I I dla Jana Deweltowskiego, szlachcica — co wy­ raźnie wynika z treści. Zarówno ten dokument, jak wszystkie kolejno wy­ dane (a znane dzisiaj) zwierzchnikami Cyganów czynią szlachciców. Dlaczego tak jest, co było przyczyną zmiany i zaniechania nominowania Cyganów można przypuszczać i powrócimy jeszcze do tej kwestii. W każdym razie przywilej dla Deweltowskiego i późniejsze stały się podstawą opinii, że za Jana Kazimierza mianowano Cyganów, a po tym okresie — w X V I I I w., August I I i kancelaria królewska cygańskimi zwierzchnikami czyniły szlach­ ciców. Wyraża taką opinię Broda (1900, s. 349), a jeszcze silniej zdanie podkreśla Ficowski (1965. s. 31) . Cytowany przeze mnie zapis z roku 1668, odnaleziony w Sigillatach, zdanie to weryfikuje - to nie August I I jest auto­ rem pomysłu szukania dla Cyganów zwierzchnika pośród szlachty; jest nim ten sam Jan Kazimierz, który kilka lat wcześniej powołał na zwierzchnika C y g a n ó w Matiasza Korolowicza. Jan Nawrotyński jest, jak wyraźnie widać z wpisu w Sigillatach, szlachcicem. Dlaczego Jan Kazimierz odstąpił od szu­ kania władcy wśród Cyganów, m o ż n a tylko przypuszczać. Prawdopodobnie nie spełnił on nadziei — albo nie miał autorytetu wśród Cyganów, nie za­ akceptowali go może dlatego, że reprezentował królewską, a nie cygańską rację stanu; możliwe także, że nie spełnił królewskich oczekiwań, zbyt mocno czując się Cyganem. Zastanawiające jest, że zacytowany na początku tej wy­ powiedzi wpis w Sigillatach nic nie mówi o Korolowiczu. Jan Nawrotyński mianowany zostaje na stanowisko wakujące po śmierci Janczego — wydaje się zatem, że Matiasz Korolowicz urzędowania w charakterze cygańskiego zwierzchnika w ogóle nie rozpoczął. Dlaczego? Gdyby nie chciał zwierzch­ nictwa, nie otrzymałby zapewne przywileju na nie. Więc może poddani obrzydzili mu od początku królewski urząd albo okazał się uzurpatorem, a nie synem królewskim; prawdopodobnie nie znajdziemy j u ż wyjaśnienia tych pytań. Przypuszczać jednak m o ż n a — skoro w zapisku z roku 1668 mowa jest znów o Janczym, że pomiędzy rokiem 1652 a datą wydania przywileju Nawrotyńskiemu nie było innych aktów nominacyjnych ani innych królów. 4 Wszystkie późniejsze nominacje na cygańskich zwierzchników wyznaczają osoby stanu szlacheckiego. Jan Nawrotyński jest prócz tego „Towarzyszem pod Chorągwią", osobą wojskową. B y ć może wynika to z faktu, że czasy były niespokojne — najazdu szewdzkiego, wojen na wschodzie i południu kra­ ju, rokoszu — a zatem mógł sądzić Jan Kazimierz, że mianowanie wojsko­ wego daje większą szansę sprawowania urzędu. Przyczyna może być też bardziej prozaiczna, np. że urzędem cygańskim wynagrodzono Nawrotyńskiego za zasługi w czasie wojen. 4 Powołuję się tutaj na pracę Cyganie na polskich drogach, wydaną w Krakowie w ro­ ku 1965. Nie jest mi jeszcze znany tekst przygotowywanego nowego wydania tej książki. Autor zapewne wprowadził zmiany, odstępując od takiej opinii — wiedząc bowiem o przygo­ towywaniu kolejnego wydania uważałem za właściwe poinformowanie autora o odkryciu w Sigillatach. �314 LECH MRÓZ Informacja o przywileju dla Nawrotyńskiego opatrzona jest datą 11 kwiet­ nia 1668 r. — jest to ostatni rok panowania Jana Kazimierza. 16 września tego roku zrzeka sie korony i opuszcza kraj wyjeżdżając do Francji. Miano­ wanie zwierzchnika C y g a n ó w jest więc jednym z ostatnich aktów podpisa­ nych przez tego króla. W tym czasie, gdy Jan Kazimierz wprowadzał innowację w próbach roz­ wiązania problemów dotyczących Cyganów, odstępując od wyznaczania zwierzchnika spośród samych Cyganów i mianując szlachcica, podobne roz­ wiązania znane już były z Węgier. Tam także początkowo akty królewskie były tylko zatwierdzeniem zwierzchnika — Cygana, który sprawował faktycz­ nie władzę. Ale j u ż w połowie wieku X V I , czyli ponad 100 lat wcześniej niż uczynił to Jan Kazimierz, nad lokalnymi zwierzchnikami — Cyganami ustanowiony zostaje urząd starszego, jakby króla, którym mianowana jest osoba stanu szlacheckiego. Pierwszy znany dokument tego rodzaju pochodzi z 1557 г.; przytaczają go zarówno Daniłowicz (1824, s. 96), jak i Narbutt (1830, s. 172). Warto może podkreślić — na co nie zwrócił uwagi żaden z wymienionych ani późniejszych historyków — że królowa Izabela (wdowa po zmarłym kilka lat wcześniej królu Janie Zapolya), która ó w dokument wystawiła i sygnowała, to zarazem córka Zygmunta I Starego i Bony, siostra rodzona Zygmunta I I Augusta i od 1526 r. królowa Węgier. Wygląda więc na to, że Jagiellonowie zarówno w Polsce i Wielkim Księstwie Litewskim, jak i na Węgrzech (Władysław I I , Izabela) sporo uwagi poświęcali sprawie Cyganów, szukając coraz to skuteczniejszych lub właściwszych rozwiązań. Być może — choć jest to tylko niczym nie udowodnione przypuszczenie — właśnie wcześniejsze węgierskie próby i doświadczenia wpłynęły na zmianę podejścia do tych kwestii Jana' Kazimierza i mianowania zwierzchnikiem szlachcica, nie Cygana. Nie pozostał żaden ślad zajmowania się Cyganami przez kolejnych kró­ l ó w — Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana I I I Sobieskiego; w każdym razie ślad taki nie jest znany. Z a to panujący po nich August I I Mocny powołał kolejno całą gromadę zwierzchników cygańskich. Pierwszy znany do­ kument sygnowany przez tego króla pochodzi z 1703 r. — jest to przywilej: ..urodzonemu Janowi Deweltowskiemu [...] dobrze zasłużonemu, cnotę i wiarę dotrzymu­ jącemu, przy dostojeństwie naszym wakujące starszeństwo Wagabundorum Ciganorum dali i conferowali [...] co do wiadomości wszystkim, osobliwie jednak miastom, miasteczkom, wsiom i ich przełożonym zawiadowcom ubique locorum W[ielkiego] X[ięstwa] Litewskiego] i Xiestwa Żmujdzkiego [...] dla łaski naszej intimujemy też Cyganom wszystkim, aby urodzo­ nego Deweltowskiego za prawdziwego rządcę i przełożonego swego mieli i znali [...] Dan w Lublinie dnia X V I roku tysiąc siedemset trzeciego, miesiąca lipca". (Pełny tekst przywileju podaje Modelski, 1929, s. 583-588, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). Deweltowski zostaje więc starszym C y g a n ó w ziem litewskich i Żmudzi. Dokument jest jednak nieco niejasny, odwołuje się do wszystkich Cyganów, by mieli Deweltowskiego za rządcę, wszystkim też podaje do wiadomości, ale wykonywanie urzędu ogranicza właściwie do Litwy i Żmudzi; nie jest �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 315 to jedyny przypadek niezbyt precyzyjnego ustalenia granic, w obrębie któ­ rych rozciąga się władza mianowanego zwierzchnika. D w a lata później, 10 września roku 1705, August I I powołuje kolejnego zwierzchnika Cyganów: „Wiadomym czynimy [...], że uważaliśmy, iż życzenie J. M. Bonawentury Jana Wiery spełnić należy, abyśmy mu prefekturę nad Cyganami w naszym królestwie przekazali i po­ wierzyli, zwłaszcza zaś w ziemiach przemyskiej, lwowskiej i sanockiej i wszelkich innych dzie­ dzinach naszego królestwa". (Pełny tekst przywileju podaje Prochaska, 1900, s. 453-457, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). W dokumencie jest powiedziane, że Wiera ma prawo sądzić i karać, powoływać swoich zastępców, sędziów i zwierzchników niższego szczebla, pilnować praworządności Cyganów, zwłaszcza w okresie targów, i dalej: „nakazujemy objąć urząd w wyżej wymienionych ziemiach, do których to ziem ograniczamy owych przywileje". Instytucja starszego staje się coraz po­ ważniejsza, coraz szerszy zakres uprawnień otrzymuje zwierzchnik; w przy­ wileju jest też mowa o należnych mu daninach i dochodach. Nadal na­ tomiast niejasne są granice władzy Wiery. Z jednej strony powierza się mu władzę nad Cyganami w królestwie, z drugiej powiedziano, że władza jego ograniczona jest do ziemi przemyskiej, sanockiej i lwowskiej. Intryguje też zdanie początkowe przywileju, że mianowanie starszym nad Cyganami do­ konane jest na życzenie Wiery. Czy chciał Wiera, szlachetnymi pobudkami kierowany, p o m ó c królowi w uregulowaniu spraw cygańskich, w łagodzeniu konfliktów i rozsądzaniu ich, czy też znęciły go ewentualne „dochody i da­ niny" — nie wiemy; w nowszej literaturze cyganologicznej sądzi się, że to drugie było przyczyną. Kolejny znany dokument Augusta I I pochodzi z 11 sierpnia 1729 r. Jest to chyba najobszerniejszy, najciekawszy i najwięcej mówiący p urzędzie cygańskiego zwierzchnika akt. „Oznajmujemy [...] wszelkim urzędom wojewodzym, starościńskim, ziemskim, grodzkim i miejskim, tak w Koronie, jako i w Wielkim Xiestwie Litewskim [...] wakujący na ten czas urząd Królestwa Cygańskiego post fata urodzonego Żulickiego [...] urodzonemu Jaku­ bowi Trzcińskiemu dać i konferować umyśliliśmy [...] któren [...] tu w Koronie, jako też i Wielkim Xiestwie Litewskim i innych prowincjach do królestwa polskiego należących, na wszelkim miejscu jako prawdziwy Król Cygański nad pomienionym narodem zażywać i na­ leżytą władzę królewską [...] ekstentować i egzekwować" (Ficowski, 1965, s. 37-40). Dalej jest mowa o tym, iż przywilej na króla otrzymał też Stanisław Godziemba Niżyński, który jednak wyjechał poza granice,? obowiązków nie wypełniał i w dodatku nie sprawował się należycie; nie ma więc teraz prze­ szkadzać Trzcińskiemu w pełnieniu urzędu. Przywilej pozwala Trzcińskiemu mianować także wicekróla, który pomagałby w zarządzaniu Cyganami. Do­ wiadujemy się także, że „w niektórych prowincjach Królestwa naszego znaj­ dują się osoby takowe, które uzurpują sobie [...] tych prerogatyw i wol­ ności, które mieć powinni królowie cygańscy i różnymi sposobami Cyganów agrawują, depaktują do danin i gabetów przymuszają i tym podobne ciężary �316 L E C H MRÓZ i opresje na nich nakładają"; Trzciński zaś otrzymuje prawo ścigania takich uzurpatorów. Z przywileju dowiadujemy się nazwisk trzech kolejnych władców: Żulickiego, Stanisława Godziemby Niżyńskiego i Jakuba Trzcińskiego. Nie zacho­ wały się dokumenty nominacyjne dla dwóch pierwszych; powiedziane jest tylko — w dokumencie dla Trzcińskiego — że Niżyński już od lat kilkunastu nie sprawuje urzędu, a Żulickiego mianowano przecież jeszcze wcześniej. August I I panował w latach 1697-1706 i od 1709 do śmierci w 1733 r. W 1705 nadaje przywilej Wierze, sądzić więc można, że nie od razu po­ woływał kolejnego króla. Poza tym niepokoje w kraju i elekcja Stanisława Leszczyńskiego p o w o d o w a ł y zapewne, że król miał sprawy pilniejsze. Miano­ wanie Żulickiego nastąpiło więc po 1709 г., a Niżyńskiego później, lecz kilkanaście lat przed rokiem 1729, czyli przed nadaniem przywileju Trzcińskiemu. Po raz pierwszy też król mianuje króla. D o t ą d przywileje mówiły o starszych, o zwierzchnikach nad Cyganami; teraz powołany zostaje król cygański i cygańskie królestwo. Przywilej, o którym mowa, wpisany jest tak­ że — pod tą samą datą — do Sigillatów. Dwa lata później, 3 marca 1731 г., August I I wydaje kolejny przywilej „na urząd królestwa cygańskiego", po rezygnacji Trzcińskiego; nominowa­ nym na króla jest Franciszek Bogusławski. Tekst to nieomal identyczny z aktem nadanym Trzcińskiemu, jedynie opuszczone są zdania dotyczące Ni­ żyńskiego. Władza nadana zostaje Bogusławskiemu „aby naród cygański, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim, tudzież i w inszych prowincjach do królestwa należących naszego, w dobrym rządzie i należytej grozie mógł być utrzymany, tudzież aby w krzywdach i sprawach swoich słuszną miał obronę i protekcję" (Broda, 1951, s. 355-356). Pod datą wi­ doczną na przywileju dokument wpisany jest w Sigillatach. Tekst nominacji Bogusławskiego jest tak bliski treściowo i identyczny wieloma sformułowaniami z dokumentem danym Trzcińskiemu, że można sądzić, iż drugi został skopiowany — po wprowadzeniu koniecznych popra­ wek — z pierwszego. Ponieważ pisanie z kopiami do akt jest osiągnięciem, jak się zdaje, dopiero współczesnej biurokracji, a oryginał dokumentu otrzy­ mywał zainteresowany, m o ż n a przypuszczać, że Trzciński rezygnując z urzędu króla zwrócił także otrzymany przywilej lub że w ogóle nie odebrał go po nominacji. Obaj ostatnio wymienieni otrzymali zakres władzy tak szeroki, jak żaden z ich poprzedników; August I I jest więc faktycznym twórcą idei królestwa cygańskiego w Polsce. Znamy dziś cztery dokumenty mianowań na cygań­ skich zwierzchników sygnowane przez Augusta I I (i skrótowo omawiane tu­ taj), z lat: 1703, 1705, 1729 i 1731; przynajmniej dwa więcej musiały — jak można przypuszczać — zostać wydane, choć nie zachowały się do czasów współczesnych. T o nominacje Żulickiego i Niżyńskiego — o których wspo­ mina przywilej dany Trzcińskiemu. Ostatnim przywilejem królewskim mianującym zwierzchnika nad Cygana- �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 317 mi jest — jak przypuszcza wielu badaczy — nominacja dana Jakubowi Zna­ mierowskiemu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przytoczony przeze mnie na początku tej wypowiedzi zapis odnaleziony w Sigillatach świadczy, że także August I I I dołożył swoją cegiełkę do budowy cygańskiego kró­ lestwa. 10 września 1761 r. „urząd królestwa cygańskiego w Woiewodztwach Małopolskich" nadaje on Józefowi Gozdawie Buczkowskiemu. Nie zachował się — przynajmniej nie został odnaleziony — oryginał dokumentu. Nie jest także wiadome, z jakiej przyczyny tylko na obszar Małopolski mianowany został Boczkowski. Czy dlatego, że panował inny, dla całego kraju lub tylko dla Litwy król, czy że w Małopolsce było stosunkowo znaczniejsze (obok Litwy) skupienie Cyganów, czy też, że Boczkowski sam może pocho­ dził z Małopolski i tylko tutaj urząd swój podjął się piastować. Dopiero po 19 latach mianowany zostaje następny władca Cyganów, jest nim Jakub Znamierowski — ziemianin, obywatel powiatu lidzkiego. Wy­ stawiony 17 sierpnia roku 1880 przez Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej nie czyni Znamierowskiego królem — mówi tylko o zwierzchnictwie nad Cyganami litewskimi. Postać tego władcy jest znana bliżej dzięki za­ piskom w literaturze: zwłaszcza Narbutt poświęcił mu sporo miejsca (Narbutt, 1830, s. 131-133). Wiemy więc, że Znamierowski utrzymywał bliskie kontakty z Cyganami, handlował z nimi końmi, później też wędrował, głów­ nie po ziemiach litewskich; przynajmniej więc jest jasne, dlaczego mianowanie go dotyczy Litwy, a nie całego obszaru kraju. Znamierowski panował sto­ sunkowo długo, bo do śmierci w roku 1795. Jest to zarazem ostatni rok panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego króla, więc i mia­ nować następców nie było komu. Zresztą czas nie był po temu — rozbiór Polski ważniejsze stawiał zapewne problemy, niż szukanie następnego zwierzch­ nika dla Cyganów. Wraz ze śmiercią Znamierowskiego zakończył się wyjąt­ kowo konsekwentnie realizowany program prób podporządkowania Cyganów władzy królewskiej za pośrednictwem mianowanego przez króla zwierzchnika. Trwał przez lat 143 — od chwili, gdy Jan Kazimierz nadał przywilejem urząd Korolowiczowi w roku 1652, do śmierci Znamierowskiego w roku 1795. (Od momentu mianowania pierwszego nie-Cygana na ten urząd, szlach­ cica, w roku 1668, minęło lat 127). Czas królów i zwierzchników cygańskich mianowanych centralnie przez panującego minął. „Wszelako po śmierci Znamierowskiego. Cygani pozostali jeszcze w kraju, obrali sobie za naczelnika szlachcica Miłośnickiego. rodem z lidzkiego powiatu. Który maić) mając powagę, uwijał się z Cyganami w Litwie, najczęściej widziany byt w lidzkim. Inni mówią, że dla zlej konduity i pijaństwa, zrzucony został z urzędu, drudzy, że wyszedł z hordą do Turcji; ostatni raz widziano go około roku 1799 w Ejszyszkach" (Narbutt, 1830, s. 134). O podobnych przypadkach obierania przez Cyganów za zwierzchnika kogoś z miejscowej szlachty pisze także Pol: „Litewscy i pińscy Cygani obierali sobie króla, który ich rządził i sądził. Królem takim wszakże mógł �318 L E C H MRÓZ być tylko szlachcic dobrze osiadły, który nad nimi samowładnie panował, a bronił ich tam, gdzie wyjęci spod prawa Cyganie- potrzebowali opieki prawa" (Pol, 1870, s. 147). Jak powszechna była to praktyka i czym tłu­ maczyć takie postępowanie Cyganów, nie wiemy. Być może czynili tak Cy­ ganie z grup osiadłych lub nawet koczujących po to, by — niezależnie od własnej hierarchii i własnej starszyzny — mieć kogoś, kto m o ż e bardziej wykształcony lub obyty z prawem krajowym mógłby pełnić rolę ich adwo­ kata, obrońcy, pośrednika. Jest to dość prawdopodobna motywacja, znana zresztą i z rozwiązań w innych krajach. Ostatnia wiadomość o królu cygańskim w Koronie pochodzi z roku 1811. Nie wiemy na ile jest to informacja prawdziwa, tym bardziej że nie potwier­ dza jej ani Czacki, Daniłowicz ani Narbutt, specjalnie przecież zajmujący się dziejami Cyganów, ani żaden z późniejszych historyków. Mianowicie w Dodatku do 54 numeru „Gazety Lwowskiej" (z dn. 4 X 1811 r.) po zda­ niach mówiących o cygańskich zwierzchnikach znajdujemy stwierdzenie: „ostatnim takim królem w Polsce był niejaki Babiński". Być może chodzi tutaj o takiego samego zwierzchnika, jak Miłośnicki lub wspomniani przez Pola. Małe bowiem prawdopodobieństwo, by go mianował Stanisław August Poniatowski; zapewne zachowałby się jakiś dokument lub wzmianka u któ­ regoś z dawnych pamiętnikarzy czy badaczy. Tak oto doszliśmy do końca listy zwierzchników — starszych i królów cygańskich, naznaczonych na ten urząd z woli panującego i kancelarii kró­ lewskiej. Nie zamyka to w ogóle listy cygańskich władców. Jak wynika z omawianych wyżej dokumentów lub wpisów w Sigillatach, nie wszyscy nominowani byli władcami wszystkich Cyganów Polski i Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego; niektórzy byli tylko zwierzchnikami lub królami „dzielnicowymi" — Deweltowski, Wiera, Boczkowski i Znamierowski. (Na kwestię tę zwraca uwagę Broda, 1951, s. 350). Być może większa była licz­ ba takich regionalnych starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską — brak jednak o tym wiadomości. Natomiast Wiadomo, że niezależnie od zwierzchników mianowanych przez króla właściciele niektórych dóbr prywatnych nominowali własnych zwierzch­ ników cygańskich. W tym przypadku władza mianowanego ograniczała się do dóbr tego. kto go mianował. Poza tym cechą charakterystyczną jest, że mianowanymi byli Cyganie — jest to więc nie tyle może powołanie zwierzchnika, ile zatwierdzenie ná stanowisku kogoś, kto i tak wyborem czy podporządkowaniem sobie C y g a n ó w znajdował się na górze hierarchii, pia­ stując funkcję przywódcy. Dotyczy to dóbr Sanguszków i Radziwiłłów, le­ żących na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego (Broda, 1951, s. 356; Narbutt, 1830, s. 128). Tematem tym nie będziemy zajmowali się tutaj bli­ żej jako odrębnym rozdziałem historii Cyganów. Prawdopodobnie zostanie on podjęty po zakończeniu kwerend archiwalnych, prowadzonych obecnie w związku z realizowanymi badaniami węzłowymi. Tak więc aktualną listę cygańskich zwierzchników - starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską przedstawia tabelka. �319 S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH Nazwisko Rok nominacji Przywilej nadał Janczy Matiasz Korolowicz ? , ? 1652 Jan Kazimierz Jan Nawrotyński 1668 Jan Kazimierz Jan Deweltowski Bonawentura Jan Wiera 1703 1705 August II August II ? * Żulicki Stanisław Godziemba Niżyński Jakub Trzciński 7 1729 August II August II August II Franciszek Bogusławski 1731 August II Józef Gozdawa Boczkowski Jakub Znamierowski 1761 1780 August III Stanisław August Poniatowski Ziemie poddane urzędowi ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Lilwa i Żmudź Sanockie, Lwowskie, Przemyskie 1 ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Małopolska Litwa To, co wiadome jest o cygańskich zwierzchnikach, o niemal 150-letniej praktyce mianowania ich, to wiedza raczej skromna. Nie wiemy niemal nic 0 faktycznym wdrażaniu królewskich aktów, o sprawowaniu urzędu przez poszczególnych starszych i królów, o motywach tak długiego i konsekwen­ tnego podejmowania prób podporządkowania Cyganów za' pośrednictwem króla-szlachcica. Wiedza na ten temat jest właściwie w powijakach; miejmy nadzieję, że poznawanie zawartości archiwów stopniowo wzbogaci znajomość tego zagadnienia. C h o ć tak rzadko historycy dotykają tematu 'Cyganie', że na znaczniejsze pogłębienie znajomości ich historii przyjdzie zapewne jeszcze długo czekać. Jeśli idzie o przyczynę, a także żywotność idei mianowania zwierzchni­ kiem C y g a n ó w kogoś ze szlachty, warto zwrócić uwagę na tezę Brody, że były to próby analogiczne do mianowania na niektóre ważne funkcje w spo­ łeczności żydowskiej szlachciców — np. na urząd podwojewodziego, sędziego żydowskiego, pisarza żydowskiego. Wynikało to z chęci zmniejszenia auto­ nomii Ż y d ó w i pełniejszego ich podporządkowania interesom państwa i pa­ nującego (Broda, 1951, s. 352). Podobnie istotna wydaje się do zweryfikowania opinia na temat ciemię­ żenia poddanych przez mianowanych starszych, intratności królewskiego urzę­ du etc. We wszystkich ze znanych przywilejów jest istotnie mowa o przy­ należnych urzędowi zwierzchnika dochodach, daninach i „prerogatywach". Jeżeli jednak ich egzekwowanie było podobne niezbyt chyba dużej gorliwości 1 wierności urzędowi kolejnych zwierzchników, to nie wydaje się, by nad­ miernie poddani odczuli ciężary. Jedynie dwa dokumenty (dla Trzcińskiego — z roku 1729 i dla Bogusławskiego — z roku 1731) pozwalają wnosić, że niekiedy zwierzchnictwo nad Cyganami m o g ł o być dochodowe — wynika to z zawartego w nich ostrzeżenia przed uzurpatorami, bezprawnie wykorzystu- �320 LECH MRÓZ jącymi Cyganów i nałożonego na obu cygańskich królów obowiązku ściga­ nia ich. Nigdzie jednak i przez żadnego z dawnych i współczesnych ba­ daczy nie zostały odnalezione jakiekolwiek zapiski czy informacje upoważ­ niające do twierdzenia, że zabiegano o urząd zwierzchnika Cyganów jako dający znaczne profity i że owi zwierzchnicy głównie własny zysk mieli na względzie. Opinia taka dosyć jednoznacznie ferowana jest przez Ficowskiego (1965, s. 35, 37, 40-41); odnoszę jednak wrażenie, że największy współczesny znawca Cyganów dał się zasugerować zdaniu Brody (1951, s. 349, 351-354) — specjalisty przecież, historyka, z którego pracy korzystał. Rozprawa Brody opublikowana została w roku 1951, do właściwego tonu należało wówczas generalne potępienie warstwy „obcej klasowo"; kanonem było pisanie o przed­ stawicielach szlachty jako o krwiopijcach, wyzyskiwaczach, pasożytach itd. — generalnie z samej istoty bycia szlachcicem. Zdania swojego Broda nie uza­ sadnia — d o w ó d tkwi w samej przynależności starszych i królów do stanu szlacheckiego. Nie chcę twierdzić, że było dokładnie na odwrót, że pełniący urzędy zwierzchników zawsze kierowali się dobrem poddanych i zawsze in­ teres ich i państwowy, a nie swój, mieli na uwadze. Póki jednak zdanie 0 powszechnym wyzyskiwaniu Cyganów przez mianowanych nad nimi zwierzchników nie znajdzie potwierdzenia w źródłach, póki nie zacznie wy­ nikać z materiałów historycznych, a nie pryncypiów pozanaukowych, poty jest twierdzeniem nieprawdziwym. Przywileje mówią nie tylko o daninach 1 „prerogatywach", ale także o obowiązkach zwierzchników wobec poddanych, o bronieniu ich przed wyzyskiwaniem. Niemniej nie stało się to bodźcem do rozważań o ewentualnych społecznych korzyściach takiego urzędu; ten wątek badacze pominęli. Powyższy tekst traktuje w zasadzie o cygańskich zwierzchnikach w Polsce, zarazem jednak sygnalizuje pewne istotne kwestie związane z położeniem C y ­ ganów w Polsce, ich statusem i polityką wobec nich. Współczesna sytuacja Cyganów, stosunek do nich, wyobrażenia na ich temat, zmiany, jakie do­ konały się w ich kulturze w czasie kilkuwiekowego pobytu w Polsce, się­ gają swymi korzeniami — przynajmniej po części — owych odległych pozor­ nie czasów, X V I I - X V I I I w. Tam należy, jak sądzę, szukać wyjaśnienia póź­ niejszych opinii o Cyganach i stereotypowych sądów, szukać korzeni współ­ czesnej pragmatyki społecznej odnoszącej się do Cyganów. Dlatego wydało mi się właściwe dla lepszego zrozumienia współczesności i dla lepszej moż­ liwości analizy mechanizmów kształtujących kulturę tej grupy (a także, by zweryfikować niektóre istotne, a w moim przekonaniu mylne, opinie nauko- '• we), sięgnięcie do stale jeszcze mało znanej i badanej przeszłości. LITERATURA Bardach J. 1980 Aleksander, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa. Broda J. 1951 Przywileje nominacyjne na króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na cygańskie z 1732 г., „Czasopismo Prawno-Historyczne", t. III, Poznań. wójtostwo �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 321 C z a c k i T. 1843 O litewskich i polskich prawach, [w:] Dzieła, t. I, Poznań. 1845 O Cyganach, [w:] Dzieła, t. III. Poznań. D a n i ł o w i c z I. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. F i c o w s k i J. 1965 Cyganie na polskich drogach, Kraków. K a r p i ń s k i R. 1980 Jan I Olbracht, [w:] Poczet królów i książąt polskich. Warszawa. M odel sk i T. F. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego. Wilno. O c h m a ń s k i J. 1982 Historia Litwy. Wrocław. Pol W. 1870 Obrazki z życia natury, t. II, Północny wschód Europy, Kraków. P r o c h a s k a A. 1900 Przywileje dla starszyzny cygańskiej w Polsce, „Kwartalnik Historyczny", t. X I V , Lwów. Lech Mróz S U P P L E M E N T TO T H E LIST O F G Y P S Y K I N G S A N D E L D E R S IN P O L A N D Summary Two new evidences concerning the vesting with the rank of the Gypsy chieftains have been found in the books of Polish royal chancellery (so-called Sigillata kept in the Central Archives of Old Records in Warsaw) recently. That discovery has changed the previous historians" views on the so-called elders and kings of the Gypsies. Previously the scholars believed that Polish noblemen had been vested with that office not earlier than since the beginning of the 18 century. The data found in Sigillata (concerning the years 1668 and 1768) proved that the noblemen were appointed as the Gypsy elders as early as the II halfth of the 18 century. Considering the royal documents confirming the chieftains of the Gypsies on their offices the author discusses the problem of reliability of one of those sources, regarded by the historians as the oldest one, namely the privilege of the king Alexander the Jagiellonian dated on May 25 1 501. Representante of the nobility were appointed as the headmen of the Gypsies and their office was confirmed by king's privileges not only in Poland but also in Hungary and Transylvania and we have evidence of that reaching back still earlier. Still it is worth noticing that both the King Wladislaus II and Isabela who are known to have drawn out such documents were brother and sister of the Polish kings. Moreover some of the royal procedures in Hungary were parallel to those in Poland. That can witness that the Jagiellonian "royal court cared much about the Gypsies and certain actions were being undertaken in order to settle the legal and social status of this ethnic group. The author calls into question the opinion — regarded as certain by historians — that the Gypsy elders appointed by the king profitted by their subjects. True enough that according to privileges tributes were due to be paid to the chieftains by the Gypsies but as till now we have no evidence confirming the headmen's special profits or the exploitation of the subjects. 21 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �322 L E C H MRÓZ Besides the chieftain appointed by the king the owners of some largest landed estates (i.e. the aristocratic families like Sanguszko or Radziwiłł) appointed their own, but those were always the Gypsies who probably were the elders of the Gypsy groups before. But it is another matter, here the author is concerned with the royal nominations and especially with appointing the non-Gypsies as the headmen of the Gypsy groups. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c239780c90526f0a6d7fa12d0c831de3.pdf bc29b18e678703cc549156644caf5ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1231 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA A K A D E M I A N A U K INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA ZAKŁAD NARODOWY • KRAKÓW • GDAŃSK • ŁÓDZ IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I 1988 NAUK �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: [jÓZEF BURSZTA^ MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA). FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA. A N N A KUTRZEBA-POJNAROWA, -SOKOLEWICZOWA Adres R e d a k c j i : 00-140 Warszawa, Okładkę projektował Redaktor Redaktor (C' Copyright hy Zaklíní Zyta techniczny Narodowy A l . Świerczewskiego Edward 105 Kostka Kwiecińska Maciej S z ł a p k a im. Ossolińskich Printed ZOFIA - Wydawnictwo. Wroclaw 19HH in Poland P L I S S N 0071-1861 Zakład Narodowy im. Ossolińskich- Wydawnictwo. Wrocław 1988. Naklad 920 egz. Objętość: ark. wyd. 15.90, ark. druk. 12+1 wkl., ark. A (-16. Papier offset, kl. I I I , 70 g, 70 x 100. Oddano do składania 1988.01.07. Podpisano do druku 1988.07.13. Druk ukończono w sier­ pniu 1988. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 3036/88 K-7. Cena zl 380,- MARIA SZYFELBEJN- �Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski 1894-1987 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Anna Malewska, Józef Andrzej S t u c h l i ń s k i — Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji 7 Semiotic o f structuralism. A n attempt o f interpretation 37 A n n a R a d z i m i r s k a - P ą k o w s k a — Strój krakowski j a k o strój narodowy Folk costume from the region o f Cracow in the 39 role o f national costume . Joanna P a r t y k a — Szlachecka silva rerum j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń etnograficznych . 64 . Silva rerum — a source for ethnographical researches STUDIA Elżbieta D u s z e ń k o - K r ó l , Krzysztof I 93 MATERIAŁY H e l l e r — „ P r o k e s " — baza danych o źródłach archiwalnych d o t y c z ą c y c h k u l t u r y ludowej K a r p a t Polskich „ P r o k e s " — a database containing i n f o r m a t i o n on the archives connected with the folk culture in the Polish Carpathians Z ŻAŁOBNEJ Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Kazimierz 67 95 116 KARTY Dobrowolski: teoretyk kultury, etnolog, socjolog. Portret uczonego 121 POLEMIKI J ó z e f B o r z y s z k o w s k i — Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub (na marginesie pracy Jadwigi Kucharskiej, K s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej l u d ­ n o ś c i kaszubskiej okolic Bytowa, seria A c t a Universitatis Lodziensis. Folia Etno­ lógica, nr 2, Ł ó d ź 1985) 155 Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub po raz drugi — Jadwiga Kucharska . . . . 168 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Gabriel Bonvalot, Przez K a u k a z i Pamir do I n d i i . P r z e k ł a d z francuskiego A n n a Kotalska, W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, ss. 287 — Andrzej Wożniak Jan K w a k , O b y c z a j o w o ś ć m i e s z k a ń c ó w miast g ó r n o ś l ą s k i c h w X V I - X V I I I wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. K r o szela, Opole 1986, ss. 63, i l . 9 — Andrzej Wożniak 173 176 �Alexander R a m a t i , A n d the violins stoped playing. A story o f the Gypsy holocaust, Hodder and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 - Adam Bartosz Judith Okely. The Traveller-Gypsies. Cambridge University Press, Cambridge 1983, ss. 252, tab)., i l . - Andrzej Mirga Skazki i pesni r o ž d e n n y e v doroge: Cyganskij i t ł u m a c z . , M o s k v a 1985. ss. 520 — Wojciech 177 180 f o l ' k l o r , E. D r u e , A . Gessler, Olszewski oprac. 186 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501f9b2e67d9d619d39597d457e6a448.pdf 7e27c1ce211a18620ecae64fff754b00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1232 Title A name given to the resource Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska, Anna; Stuchliński, Józef Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA. JÓZEF ANDRZEJ STUCHLIŃSKI (WSPR Siedlce, Instytut Filozofii U W ) SEMIOTYKA S T R U K T U R A L i Z M U . PRÓBA INTERPRETACJI I. WPROWADZENIE 1. O PEWNYCH FORMALNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH S T R U K T U R A L I Z M U CLAUDE LÉVI-STRAUSSA Strukturalizm jako metoda badań etnologicznych Claude Lévi-Straussa jest stanowiskiem interesującym z wielu powodów - zarówno merytorycz­ nych, jak i formalnych. Zainteresowały nas właściwości ostatniego typu, w szczególności zaś sposób formułowania i wyrażania wyników badań i interpretacji strukturalnych w etnologii. Ujmując rzecz obrazowo, sposób ów daje się określić jako swego rodzaju „gra" czy raczej „ekwilibrystyka" poziomów uogólniania i abstrakcji oraz związanych z nimi poziomów wy­ powiedzi językowych. Polega to - przykładowo biorąc — na tym, że LéviStrauss: 1) częściowo tylko prowadzi same badania etnologiczne, w znacznej zaś mierze polemizuje z innymi ujęciami, zajmując się przez to nie tylko zjawiskami kulturowymi, lecz także sposobami ich badania i interpretacji; istotną rolę w jego własnych badaniach odgrywają z reguły bardzo ogólne i abstrakcyjne rozważania nad metodą etnologii, a nawet nad samą • metodologią tej nauki; 2) traktuje badane zjawiska kulturowe w sposób wielowymiarowy i wielo­ poziomowy; zalicza do nich sferę działań ludzkich wykraczających poza język, jak też sam język służący do mówienia o owych działaniach i współ­ tworzących je przez to. Ujęcia obu wymienionych typów przeplatają się ze sobą różnorako i wspólnie nakładają na przedmiotowe badania etnologiczne Lévi-Straussa, dając w efekcie bardzo złożony obraz teoretyczny zjawisk kulturowych. Stanowisko takie jest niezwykle wdzięcznym obiektem analizy semiotycznej. Był to główny powód naszego zainteresowania — przynajmniej w chwili obecnej - strukturalizmem Lévi-Straussa. Zamierzaliśmy bowiem pokazać �8 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI niezwykle złożony charakter teorii naukowych w naukach humanistycznych, odsłaniając ich strukturę semiotyczną. Do tego celu koncepcja Lévi-Straussa nadaje się wyjątkowo dobrze. Za przedmiot analizy obraliśmy jedną z pierwszych rozpraw, składających się na podstawową książkę Lévi-Straussa: Antropologię strukturalną — chodzi o rozprawę zatytułowaną „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropo­ logii" (Lévi-Strauss, 1970 г. I I , s. 89-115). Odsłaniając środkami analizy semiotycznej niezwykle złożoną i ciekawą „grę" i „ekwilibrystykę" poziomów uogólniania i abstrakcji w strukturalistycznych interpretacjach Lévi-Straussa, rychło doszliśmy do wniosku, że nie możemy pozostać w obrębie samych rozważań semiotycznych. Mieliśmy bowiem do czynienia z tak subtelną „grą" czy „ekwilibrystyką" owych poziomów, że wiele z jej istotnych niuansów stawało się w ogóle niezrozumiałymi lub wręcz umykało uwagi — jeśli się nie uwzględniło celu nadrzędnego, któremu wszystko to służy. Cel ten wiąże się zaś z inną formalną właściwością strukturalizmu Lévi-Straussa, a mianowicie z podstawami metodologicznymi tego stanowiska. Nadrzędnym celem metodologicznym badań strukturalnych Lévi-Straussa jest uczynienie etnologii, i w ogóle antropologii, nauką ścisłą. Wzorcem owej ścisłości są dlań nauki przyrodnicze, na czele z fizyką współczesną, oraz nauki matematyczne. Dał temu dążeniu wielokrotnie wyraz w licznych swych pracach, także w wielu rozprawach składających się na Antropologię strukturalną — łącznie z rozprawą będącą przedmiotem dalszej analizy. W na­ szym przekonaniu właściwości semiotyczne strukturalnych interpretacji Lévi-Straussa w etnologii są pewnego rodzaju wyrazem złożoności i trudności reali­ zacji owego nadrzędnego celu metodologicznego. Semiotyka strukturalizmu staje się zrozumiała w ramach jego metodologii. Zgodnie z powyższym, analizę semiotyczną wybranej rozprawy Lévi-Straussa osadzaliśmy w ramach rozważań, interpretacji i wyjaśnień metodologicznych. Zamiast aksjologicznie neutralnej analizy semiotycznej zastosowaliśmy ujęcie, w którym analiza semiotyczną staje się punktem wyjścia — i w pewnym stopniu narzędziem — do krytyki i oceny teorii oraz metod naukowych. Rozważania nasze traktujemy jako pewną propozycję interpretacyjną, o charakterze heurystycznym. Polegają one na cząstkowym sprawdzaniu pewnej hipotezy roboczej, łączącej w określony sposób semiotykę z metodo­ logią. Nie mieliśmy żadnych wzorców w tym zakresie, w pełni więc zdajemy sobie sprawę z możliwości popełnienia licznych błędów. Jesteśmy jednak przekonani, że obrana przez nas droga postępowania może okazać się owocna — nawet jeśli nam się to niezupełnie uda w tym przypadku. Aby uczynić nasze rozważania łatwiejszymi do zrozumienia, przypomnimy pokrótce pewne podstawowe założenia analizy semiotycznej oraz elementarne reguły metodologii nauk ścisłych. Wyczerpujące ujęcie tych problemów wymaga sięgnięcia do odpowiedniej literatury (Ajdukiewicz, 1960, 1965, 1965a; Morris, 1938; Nagel, 1970; Pelc, 1984; Popper, 1977). �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 2. ZAŁOŻENIA A N A L I Z Y 9 SEMIOTYCZNEJ Rozważania nasze będą się koncentrowały wokół zagadnień, których sedno oddaje ogólny termin semiotyczny: „poziom semiozy". W ujęciach bardziej potocznych jego odpowiednikami są wyrażenia: „poziom semiotyczny", „poziom języka" lub „poziom wypowiedzi językowych". Otóż sytuację polegającą na tym, że pewna rzecz lub zjawisko fizyczne funkcjonuje jako znak, określa się mianem procesu semiozy. W procesie tym rolę istotną odgrywają następujące elementy: 1) materialne nośniki znaków (twory graficzne o odpowiednich kształtach lub określone dźwięki); 2) to, do czego znaki się odnoszą, czyli to, czego są znakami poszczegól­ ne desygnaty oraz denotacje, czyli zbiory desygnatów; 3) sami użytkownicy znaków, którzy przyjmując pewną interpretację określonych przedmiotów-nośników nadają im charakter znaków. Każdy proces semiozy jest więc oparty na trojakiego rodzaju relacjach, zachodzących odpowiednio : 1) między samymi nośnikami znaków — relacje syntaktyczne; 2) między nośnikami znaków a desygnatami i denotacjami — relacje semantyczne; 3) między nośnikami znaków a ich użytkownikami, ze względu na przyjmowaną przez nich interpretację — relacje pragmatyczne. Wszystkie trzy rodzaje relacji składają się na pełny zbiór relacji semiotycznych. Znakiem jest zatem każdy przedmiot materialny, jeśli tylko wy­ stępuje w takiej troistej strukturze relacji semiotycznych. znaki: z , , z , . . . z 2 / n \ relacje syntaktyczne / Isyntaktyka) \ interpretatorzy desygnaty i denotacje Każdy język jest systemem znaków określonym przez podanie zasad wyznaczających zespoły relacji syntaktycznych, semantycznych i pragma­ tycznych dla pewnego skończonego zbioru przedmiotów-nośników. Owe trzy zespoły relacji semiotycznych są podstawowymi w y m i a r a m i każdego procesu semiozy. Z kolei każdy proces semiozy może — ale nie musi — mieć wiele p o z i o m ó w . Pojęcie to daje się określić rekurencyjnie w sposób następujący. Jeśli znaki mają desygnaty i denotacje wyłącznie w dziedzinie pozajęzykowej, to mówimy o p i e r w s z y m poziomie semiozy. Poziom każdego procesu semiozy, w którym chociaż jeden znak ma desygnaty w dziedzinie �10 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI samego języka, nazywamy poziomem w y ż s z y m , zgodnie z regułą ogólną: jeśli desygnaty i denotacje znaków są na n-tym poziomie semiozy, to dana wypowiedź jest na poziomie n + 1-szym. W celu uproszczenia rozważań zakładamy, że cała dziedzina rzeczywistości pozajęzykowej należy do zerowego poziomu semiozy oraz przyjmujemy prostą metodę oznaczania liczbowego poziomów semiozy: 0° - zerowy poziom semiozy, czyli rzeczywistość pozajęzykowa; 1 ° — pierwszy poziom semiozy, czyli język, którego wyrażenia posiadają desygnaty i denotacje tylko w sferze pozajęzykowej ( 0 ) ; 2° — drugi poziom semiozy, czyli meta-język, którego wyrażenia po­ siadają desygnaty i denotacje należące zarówno do sfery pozajęzykowej (0°), jak też do języka służącego do mówienia tylko o rzeczywistości pozajęzykowej ( I ) ; 3° - trzeci poziom semiozy, czyli meta-meta-język... itd. Jak z powyższego ujęcia wynika, przyjmujemy założenie, że wyraz największego poziomu semiozy osiąganego przez daną wypowiedź jest jej miarą semiotyczną, ale że co najmniej p o ś r e d n i o każda wypowiedź — na dowolnie wysokim poziomie semiozy - dotyczy zawsze wszystkich pozo­ stałych poziomów niższych, aż do sfery pozajęzykowej włącznie. Oczywiście, może się zdarzyć taka złożona wypowiedź językowa, która należy do relatywnie wysokiego poziomu semiozy, ale także b e z p o ś r e d n i o dotyczy — po kolei lub w dowolnym innym układzie — wszystkich pozostałych lub tylko nie­ których, niższych poziomów semiozy, do poziomu zerowego włącznie. Podstawową trudnością operacyjną rozważań dotyczących poziomów semiozy wypowiedzi formułowanych w językach rzeczywistych, w których wyrażane jest zarówno myślenie potoczne, jak też osiągnięcia nauk, jest brak uniwersalnego kryterium, które pozwalałoby w sposób formalnie jedno­ znaczny ustalać przynależność danej wypowiedzi do określonego poziomu. Z reguły znaczenie decydujące w tym zakresie mają trzy podstawowe wymiary semiotyczne znaków składowych danej wypowiedzi, przede wszystkim zaś ich wymiar semantyczny. Definicja poziomów semiozy mówi wszak wprost o desygnatach i denotacjach wypowiedzi. Jednakże kontekst, w którym dana wypowiedź jest formułowana, ma zawsze mniejsze lub większe — w wyjątkowych przypadkach nawet decydujące - znaczenie przy określaniu poziomu semiozy. Zasada ekonomii myślenia wymaga formułowania wypo­ wiedzi jak najkrótszych. Wobec tego wypowiedź np. na poziomie czwartym, z punktu widzenia wymogów maksymalnej prostoty i jasności, powinna mówić bezpośrednio tylko o czymś, co samo występuje na trzecim poziomie semiozy. Jednakże, aby uniknąć zbędnych powtórzeń, kontekst pozwala niejednokrotnie na takie ujęcia, które - rozpatrywane same w sobie — mogą być zupełnie nie określone co do poziomu odniesienia, a więc też i co do własnego poziomu semiozy; albo też wypowiedź z rozpatrywanego tu przykładowo poziomu czwartego może być sformułowana w bezpośrednim odniesieniu do niższych niż trzeci poziomów semiozy — a więc np. do o �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 11 poziomu drugiego, pierwszego lub nawet zerowego. Wymaga tego częstokroć zwięzłość i celność wypowiedzi w określonym złożonym kontekście — merytorycznie jednak wypowiedź będzie należeć do przyjętego tu przykładowo poziomu czwartego. Rozstrzygnięcie tej kwestii formalnej wymaga zatem uwzględnienia całokształtu rozważań merytorycznych, w ramach których została sformułowana dana wypowiedź. Z semiotycznego punktu widzenia nauka jest niezwykle złożoną „grą" poziomów semiozy. Wypowiedzi z różnych poziomów nieustannie się ze sobą przeplatają, mamy częstokroć do czynienia z gwałtownymi „skokami" semiotycznymi, polegającymi na pomijaniu jednego lub więcej poziomów pośrednich; na przerywaniu toków rozważań z różnych poziomów i podejmo­ waniu ich na nowo w różnych momentach i miejscach złożonego splotu badań naukowych i językowych wyrażania osiąganych w nich rezultatów, itp. itd. Zagadnienia powyższe wiążą się bezpośrednio z jednym z najważniejszych i zarazem bardzo trudnych i złożonych problemów — chodzi o d z i e d z i n ę p r z e d m i o t o w ą nauk i odpowiadający jej j ę z y k p r z e d m i o t o w y . ' Z se­ miotycznego punktu widzenia oba te skorelowane ze sobą ściśle pojęcia mają charakter zupełnie względny. W przypadku każdej z nauk musi to być rozstrzygane oddzielnie, gdy chcemy ustalić, na którym poziomie semiozy występuje ich dziedzina przedmiotowa badań oraz odpowiadający tej dziedzinie język przedmiotowy danej nauki. Jedyną zasadą stałą w tym zakresie jest ta, że język przedmiotowy dowolnej nauki musi zawsze składać się z wypowiedzi występujących na poziomie semiozy d o k ł a d n i e o jeden s t o p i e ń w y ż s z y m niż poziom dziedziny przedmiotowej tej nauki. Nie wszystkie zaś nauki dotyczą wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej, zatem język przedmiotowy nie każdej nauki będzie zbiorem wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy. Na przykład językoznawstwo będzie posiadało dziedzinę przedmiotową co najmniej na pierwszym poziomie semiozy, a zatem język przedmiotowy tej nauki będzie występował co najmniej na poziomie drugim. Metodologia nauk - z wyłączeniem tych, które same zajmują się językiem — będzie miała dziedzinę badań na pierwszym poziomie semiozy, a zatem jej język przedmiotowy będzie na poziomie drugim. W przypadku metodologii nauk o języku będziemy mieli do czynienia z procesami semiozy o jeden stopień wyższymi w obu płaszczyznach w stosunku do poprzedniego przy­ padku. Podobnie będzie z meta-metodologią obu wymienionych rodzajów nauk — w pierwszym przypadku jej wypowiedzi będą na poziomie trzecim, a w przypadku drugim, na poziomie czwartym. Z sytuacją drugiego rodzaju będziemy mieli do czynienia w rozważaniach Lévi-Straussa. Niezwykle szkodliwym poznawczo zjawiskiem, występującym niestety bardzo często w badaniach naukowych, jest nierozróżnianie poziomów semiozy wyższych od pierwszego, a więc od tego, który zawiera wypowiedzi do­ tyczące wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej. Nierozróżnianie owych po­ ziomów pociąga za sobą z reguły ich pomieszanie — to zaś odbija się �12 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI fatalnie na efektach badań i opartej na nich wiedzy naukowej. Przykładem takiej sytuacji może być brak wyraźnego rozgraniczenia rozważań metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. W przypadku pierwszym, racje tych roz­ ważań mają charakter merytoryczny w tym sensie, że wiążą się z rzeczy­ wistymi operacjami poznawczymi danej nauki, którą bada metodolog. Natomiast w przypadku drugim, gdy prowadzimy rozważania meta-metodologiczne, racje istotne czerpane są z reguły z dziedziny filozofii, a nie z samej nauki, na dowolnym jej poziomie semiotycznym. Uwaga ta będzie miała znaczenie istotne w trakcie naszej analizy stanowiska Lévi-Straussa. W punkcie poprzednim daliśmy do zrozumienia, że będziemy badać stanowisko Lévi-Straussa m. in. na podstawie korelowania poziomów semiotycznych jego wypowiedzi z poziomami uogólniania i abstrakcji jego badań naukowych i rozważań metodologicznych różnego szczebla. Nie należy jednak rozumieć naszego ujęcia w sposób zbyt uproszczony. Nie twierdzimy bowiem, że istnieje jakaś jednoznaczna i definitywnie określona oraz stała korelacja obu rodzajów poziomów. Przyjmujemy tylko jako hipotezę badawczą w celach heurystycznych, iż stosunkowo wyraźniejsze powiązania obu rodzajów po­ ziomów dają się odnaleźć, idąc od drugiego poziomu semiozy wzwyż. Natomiast wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy mogą zawierać — i w naukach z reguły tak się dzieje — ujęcie, które z merytorycznego punktu widzenia występuje na wielu różnych poziomach uogólniania i ab­ strakcji. O żadnej korelacji mowy tu być nie może. Rozważania Lévi-Straus­ sa są prowadzone na drugim i wyższych poziomach semiozy. Korelacja obu rodzajów poziomów nie będzie więc przedsięwzięciem zupełnie beznadziejnym, ale poddana zostanie odpowiednim wymogom uzasadniania w stopniu do­ statecznym. Interesujące nas tu poziomy uogólniania i abstrakcji z reguły będą znajdowały wyraz pośredni w rozróżnieniach pojęciowych, mówiących пр. o badaniach przedmiotowych, metodologicznych, meta-metodologicznych itp. 3. ELEMENTY METODOLOGII N A U K ŚCISŁYCH Pojęcie nauki ś c i s ł e j wiąże się z pojęciem w y n i k a n i a logicznego jednych twierdzeń jakiegoś systemu teoretycznego z innych jego twierdzeń. Włączenie jakiegokolwiek twierdzenia — ogólnego lub szczegółowego — w ra­ my całego systemu zależności logicznych nadaje temu twierdzeniu w a r u n k o w o charakter k o n i e c z n y w znaczeniu formalnym. Przy rzeczowej interpretacji teorii naukowych mówi się w takich przypadkach także o tym, że twierdzenia składowe systemu teoretycznego odsłaniają związki konieczne w znaczeniu p r z e d m i o t o w y m . Dotyczy to w szczególności twierdzeń ogólnych, uznanych za prawa naukowe w danej dziedzinie badań. Istnieją dwa odmienne ogólne schematy formalne, stosowane przy kon­ struowaniu naukowych systemów teoretycznych w naukach ścisłych. Jeden z nich ma charakter h i p o t e t y c z n o - r e d u k c y j n y i jest stosowany w naukach �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 13 realnych, do których należą nauki przyrodnicze oraz humanistyczne. Oparty jest na stosowaniu tylko u p r a w d o p o d a b n i a j ą c y c h , bo zawodnych, spo­ sobów rozumowania przy ustalaniu stosunków wynikania między składnikami systemów teoretycznych. Drugi schemat ogólny ma charakter aksjomatyczno-dedukcyjny i jest podstawą nauk f o r m a l n y c h , tj. logiczno-matematycznych. Oparte na pewnych przesłankach i niezawodnych schematach rozumowania, nauki te uzyskują rezultaty ś c i s ł e i konieczne zarówno w sensie formalnym, jak i merytorycznym. Wynika to zaś ze swoistości ich przedmiotu, który pozwala na stosowanie wyłącznie niezawodnych metod poznania. Różni to w sposób zasadniczy nauki formalne od nauk realnych. Te ostatnie mogą i muszą być oparte na metodach i osiągnięciach nauk formalnych — w przeciwnym przypadku nie byłyby naukami ścisłymi — nie mogą się jednak do nich ograniczyć. Szeroko rozumiana dziedzina rzeczy­ wistości materialnej, do której należą przedmioty badań wszystkich bez wyjątku nauk realnych, pozwala uzyskiwać poznanie pewne i ścisłe tylko cząstkowo, fragmentarycznie i całkowicie w a r u n k o w o . Ideał ścisłości osią­ galny jest tylko dla nauk formalnych. Przypomnimy pokrótce elementarne wymogi metodologiczne, umożliwiające osiąganie ścisłości warunkowej w nau­ kach realnych i bezwarunkowej w naukach formalnych. Pojęcie ścisłości w naukach realnych wiąże się z pojęciem t e o r i i n a u k o w e j , dotyczącej określonej dziedziny przedmiotów czy zjawisk. Teoria określonej dziedziny przedmiotowej daje się zbudować po spełnieniu określo­ nych warunków. W sposób mniej lub bardziej dokładny i wyraźny musi zostać sprecyzowana aparatura pojęciowa danej teorii, za pomocą definicji lub zasad, czyli twierdzeń o charakterze postulatów znaczeniowych, normują­ cych sens zawartych w tych twierdzeniach specyficznych terminów danej teorii. Jest to krok decydujący przy konstruowaniu wszelkiej teorii naukowej w naukach realnych, wszystkie pozostałe operacje poznawcze są od niego uzależnione. Ma on charakter arbitralny, ale tylko w znaczeniu względnym — jest bowiem milcząco przyjętą fundamentalną hipotezą metodologiczną danej teorii. Jeśli dana aparatura pojęciowa okazuje się nieadekwatna w stosunku do badanej dziedziny zjawisk, musi być zmieniona, co oznacza nie tylko zasadniczą zmianę samej teorii, ale w ogóle charakteru tej teorii. Zgodnie z przyjętą aparaturą pojęciową prowadzone są badania i obser­ wacje zapisywane w postaci zdań jednostkowych oraz numerycznie ogólnych. Te ostatnie dotyczą wszystkich przedmiotów, ale tylko w ograniczonym obsza­ rze czasoprzestrzennym. Nie są więc prawami w sensie ścisłym, którymi mo­ gą być wyłącznie zdania ogólne w sensie uniwersalnym, dające się prawdziwie orzekać, o określonych zależnościach między przedmiotami czy zjawiskami w dowolnym momencie czasowym i w dowolnym miejscu w przestrzeni. Z reguły jednak bywa tak, iż wstępną postacią praw naukowych są pewne zdania numerycznie ogólne, które następnie przez odpowiednio kontrolowaną generalizację są doprowadzane do postaci zdań ściśle uniwersalnych. Prawa muszą mieć bowiem charakter rejestrujący w stosunku do powtarzalnych �14 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI zależności między obserwowanymi przedmiotami czy zjawiskami, skoro mają służyć za podstawę do wyjaśniania pojedynczych faktów oraz ich przewidy­ wania. Krokiem wieńczącym niejako konstrukcję teorii naukowej jest przyjęcie jak najmniejszej liczby założeń podstawowych danej teorii, przypisujących przedmiotom określonej dziedziny takie zasadnicze cechy ogólne (w znaczeniu ścisłej uniwersalności), że na ich gruncie dają się wyjaśnić zarówno zależ­ ności określane przez prawa, jak też przebieg samych zjawisk oraz właściwości przedmiotów danej dziedziny w całej ich konkretności. Pragniemy jednak zaznaczyć, że przedstawiona przez nas kolejność etapów konstruowania teorii naukowej nie jest obowiązującą regułą. Różne teorie w poszczególnych naukach powstawały w różny sposób - jedynie w ostatecznym ujęciu musiały być uwzględnione wszystkie przez nas wymienione elementy teorii naukowej i dodatkowo jeszcze wiele innych, które tutaj pomijamy. Prawa i założenia podstawowe każdej teorii w naukach realnych są zawsze tylko hipotezami. Jako twierdzenia ściśle uniwersalne dotyczą potencjalnie nieograniczonej liczby przedmiotów czy zjawisk, także przyszłych. Zatem żadne badania czy obserwacje - osiągalne zawsze tylko w skończonej ilości nie mogą ich efektywnie zweryfikować. Mogą je natomiast sklasyfikować. Zatem ta negatywna procedura sprawdzająca jest dla ścisłych nauk realnych ważniejsza metodologicznie, aniżeli procedura pozytywna - właśnie ze względu na swą e f e k t y w n o ś ć i r o z s t r z y g a l n o ś ć . Bez poddania radykalnej kry­ tyce i bezwzględnym procedurom falsyfikującym nie może być w ogóle mowy o jakiejkolwiek ścisłości praw czy teorii naukowych w naukach realnych. Złożony charakter przedmiotów i zjawisk w niektórych dziedzinach badań może zasadniczo utrudniać odkrycie ścisłych praw i sformułowanie teorii naukowych. Jest wówczas rzeczą całkiem naturalną i celową wzorowanie się na metodach innych nauk ścisłych. Można bowiem poprzez rozważania metodologiczne, a nawet meta-metodologiczne, czerpać pomysly badawcze i środki poznawcze z innych dziedzin, niekoniecznie nawet pokrewnych. Wszystkie te zapożyczenia muszą być jednak traktowane wyłącznie jako hipotezy heurystyczne, a nie jako oczywiste prawdy z tego tylko powodu, że dane metody i środki poznawcze już się dostatecznie sprawdziły w in­ nych dziedzinach. Hipotezy metodologiczne czy meta-metodologiczne mu­ szą być poddane standardowym procedurom sprawdzającym w dziedzinie ich aktualnego zastosowania - jakkolwiek będzie to zawsze sprawdzanie tylko pośrednie. Powinno to zaś polegać na wywiedzeniu, z owych zaczerpniętych skądinąd sugestii metodologicznych czy meta-metodologicznych, pewnych hipotez rzeczowych, czyli potencjalnych założeń podstawowych teorii i praw w dziedzinie owych skomplikowanych zjawisk; następnie należy bezpośrednio sprawdzić zasugerowane niejako odgórnie hipotezy rzeczowe, przez co uzyskuje się sprawdzenie pośrednie wyjściowych hipotez metodologicznych czy meta-metodologicznych. Badania stają się w tej sytuacji bardzo złożone i trudne. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 15 są bowiem splotem nakładających się na siebie ujęć z wielu różnych poziomów uogólniania i abstrahowania. Zwiększa się niepomiernie niebez­ pieczeństwo różnorakich błędów czy pomyłek — czasami jednak trud się opłaca pod względem poznawczym. Jednym z błędów w takiej sytuacji może być pomieszanie ze sobą do pewnego stopnia pojęcia ścisłości względnej, właściwej naukom realnym, z pojęciem ścisłości bezwzględnej, charakterystycznej dla nauk formalnych. Na zakończenie uwag wprowadzających przypomnimy zatem w wielkim skrócie najbardziej elementarne warunki owej ścisłości bezwzględnej. Systemy teoretyczne, właściwe naukom formalnym, konstruowane są w sposób zasadniczo odmienny od tego, jaki obowiązywał w naukach realnych. Punktem wyjścia tych systemów są bowiem twierdzenia ściśle ogólne oraz całkowicie pewne - prawdziwe na mocy samego znaczenia użytych w nich terminów, będących terminami pierwotnymi całego systemu. Są to aksjomaty, twierdzenia przyjęte a priori u podstaw całego systemu teoretycznego, które stanowią ostateczne racje logiczne dla wszystkich pozostałych twierdzeń systemu. Wszystkie twierdzenia posiadają dowody ścisłe, oparte na dedukcyjnych, a więc niezawodnych regułach wniosko­ wania, będących po prostu podstawieniami pewnych praw logiki. Bycie aksjomatem lub wynikanie z aksjomatów jest warunkiem wystarczającym prawdziwości każdego twierdzenia w systemach nauk formalnych. Normą i kryterium prawdziwości jest tu niesprzeczność i aksjomatyczna dedukowalność, a więc wyłączenie respektowania praw logiki. Dlatego też mamy tu do czynienia ze ścisłością bezwzględną i z rzeczywistym ujmowaniem oraz określaniem związków koniecznych, mających jednak charakter tylko formalny. Metodą podstawową dedukowania twierdzeń w systemach formalnych jest metoda p o d s t a w i a n i a nowych formuł za zmienne występujące w aksjoma­ tach. Można w ten sposób uzyskiwać dedukcyjnie nowe twierdzenia dowolnie rozwinięte, złożone i bogate pod względem treści. Każda formuła-twierdzenie, które pod względem swej podstawowej struktury jest f o r m a l n i e analogiczne do któregoś z aksjomatów systemu, jest równie ścisłe i pewne, jak sam aksjomat wyjściowy. Większa złożoność lub szczegółowość nowego twierdzenia w porównaniu z aksjomatem nie odgrywa żadnej roli, pod warunkiem, że podstawą owej analogii formalnej jest któreś z praw logiki. Dedukcja logiczna sprowadza się do takiej właśnie analogii formalnej. Jednakże wystarcza ona w zupełności do uzasadniania twierdzeń wyłącznie w dziedzinie nauk formalnych, ze względu na ich specyficzny przedmiot. Należy także pod­ kreślić, że nie każda analogia formalna jest pewną postacią jakiegoś prawa logiki. W gruncie rzeczy niewiele - stosunkowo biorąc — rodzajów analogii formalnych ma taki logiczny charakter. Nasuwa się w tym miejscu pewne spostrzeżenie ogólne o charakterze semiotyczno-metodologicznym, dotyczące różnic w sposobach uzasadniania właściwych naukom realnym i formalnym. Sądzimy, że można się pokusić o sformułowanie pewnych reguł ogólnych w tym zakresie. Otóż, w naukach �16 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI realnych racje uzasadnianych twierdzeń mogą być poszukiwane na tym samym co i te twierdzenia poziomie uogólnienia czy abstrakcji lub semiozy, albo też na którymś z poziomów niższych — w zasadzie jednak nie na poziomie wyższym. Natomiast w naukach formalnych owe racje mogą występować na tym samym poziomie lub na poziomie wyższym — lecz w zasadzie nie na niższym. Wyjaśnia to fakt, dlaczego na ogół systemy logiki, a po części także matematyki, tak często są opracowywane na poziomie meta-logiki czy meta-matematyki. Często bywa tak, szczególnie w logice formalnej, że pewien system zostanie opracowany tylko na poziomie meta-logicznym, bez schodzenia na właściwy dla tej dziedziny poziom przedmio­ towy, czyli po prostu na poziom logiczny. Co ważniejsze jednak, okazuje się, iż właściwą naukom formalnym ścisłość bezwzględną uzyskuje się właśnie dopiero na meta-poziomach. W naukach realnych mamy na ogół sytuację odwrotną. Wiele nauk i teorii nie wykracza w ogóle poza poziom przedmiotowy, pozostając na niskim szczeblu uogólniania i abstrakcji oraz semiozy. Nic też dziwnego, że w stosunkowo niewielu przypadkach uzyskuje się w nich rezultaty ścisłe, a i te mają tylko charakter warunkowy, względny. Błędem byłoby jednak sądzić, że prosty zabieg przejścia na wyższe poziomy rozważań — metodolo­ giczny czy meta-metodologiczny — w sposób niejako automatyczny nadaje ścisłość danej dziedzinie badań. Czy tak się stanie — decydują o tym ostatecznie racje merytoryczne, rzeczowe, a nie czysto formalne. Wyklucza to charakter samej dziedziny przedmiotowej nauk realnych. II. ANALIZA I . PRZYKŁAD STRUKTURALNEJ TEORII W ETNOLOGII - PRZEGLĄD TREŚCI Rozprawa: „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropologii", stanowiąca rozdział I I Antropologii strukturalnej, daje się streścić w następujących punktach : 1. Językoznawstwo jest jedyną nauką sensu stricto wśród nauk społecznych, tzn. nauką ścisłą, określającą ogólne prawa i budującą teorie dziedziny przedmiotowej swych badań. Zawdzięcza to swej metodzie. Pozostałe nauki społeczne są zobowiązane przyjąć lekcję metodologiczną od językoznawstwa (akapit 1, s. 89). 2. Nie chodzi już o dotychczasową, cząstkową i przypadkową współ­ pracę merytoryczną między językoznawstwem i naukami społecznymi, opartą na swoistych i odmiennych metodach wszystkich tych dyscyplin. Metody te, łącznie z metodą dawnego językoznawstwa, miały niewielką wartość poznawczą z punktu widzenia wymogów nauk ścisłych (akapity 2-3, s. 89-91). 3. Dziedziną językoznawstwa jako nauki ścisłej jest powstała stosunkowo niedawno fonologia. Zawdzięcza to swej metodzie, którą wymodelowała �SEMIOTYKA S T R U K T U R A L I Z M U 17 na wzór nauk ścisłych, przede wszystkim przyrodniczych, na czele z fizyką współczesną, stosującą metody formalno-matematyczne. Charakter strukturalny tej metody, gwarantujący zarazem ścisłość poznania naukowego, polega na poszukiwaniu struktury głębokiej za powierzchnią zjawisk, ujęciach całościowo-systemowych oraz na określaniu ścisłych praw ogólnych (akapity 4-5, s. 91-92). 4. Określona powyżej metoda strukturalna fonologii zostaje przyjęta za podstawę etnologii i w ogóle antropologii (akapit 6, s. 92-93). 5. Przeniesienie ścisłej metody fonologii do pozostałych nauk społecznych, w tym także do etnologii i antropologii, musi oczywiście uwzględniać specyfikę poszczególnych dziedzin przedmiotowych. W przekonaniu LéviStraussa, w etnologii metoda ta daje się zastosować bez poważniejszych zastrzeżeń (akapity 7-12, s. 93-96). 6. Uznając zasadność przenoszenia strukturalnej metody fonologii do etnologii, Lévi-Strauss przystępuje do określania założeń ogólnych interpretacji dziedziny przedmiotowej drugiej z wymienionych nauk, zgodnie z zasadami metody strukturalnej. Uwagę swą skupia na zjawisku awunkulatu, stawiając sobie za cel odkrycie i sformułowanie ścisłego prawa strukturalnego, rządzą­ cego tym zjawiskiem (akapity 13-20, s. 96-101). 7. Zgodnie z powyższym, Lévi-Strauss zestawia i odpowiednio interpretuje szereg wyników obserwacji etnologicznych, wiążących się merytorycznie z postawionymi zadaniami badawczo-interpretacyjnymi (akapity 21-28, s. 101-104). 8. Efektem ostatnich z wymienionych rozważań jest sformułowanie po­ szukiwanego, ogólnego i ścisłego prawa awunkulatu, mającego charakter strukturalny (akapity 29-31, s. 104-106). 9. Badania swe Lévi-Strauss kończy wyjaśnieniami terminologicznymi oraz polemiką z rozwiązaniami konkurencyjnymi w zakresie interesujących go zagadnień etnologicznych (akapity 32-45, s. 106-113). Przedstawione streszczenie posłuży nam za klucz wyboru odpowiednich fragmentów, które poddamy szczegółowej analizie semiotyczno-metodologicznej. Streszczenie to ułatwi identyfikację miejsca i roli merytorycznej i formalnej analizowanego przez nas fragmentu w ramach całokształtu rozważań Lévi-Strausa. Zdajemy sobie sprawę z niedoskonałości polskiego przekładu tej pracy i związanego z tym ryzyka jej literalnej interpretacji. Podejmujemy to ryzyko uważając, że w konfrontacji z oryginałem nie narusza to sedna interesujących nas zagadnień, a propozycja nowego przekładu z naszej stro­ ny byłaby w obecnej sytuacji ryzykiem znacznie większym. 2. POZIOMY SEMIOTYCZNE I FUNKCJE METODOLOGICZNE INTERPRETACJI STRUKTURALNYCH W ETNOLOGII Wykład swej teorii etnologicznej, opartej na metodzie strukturalnej, Lévi-Strauss rozpoczyna w sposób bardziej nietypowy z punktu widzenia standardowej praktyki metodologicznej realnych nauk ścisłych. Zaczyna bo2 - Etnografia Polska. I . 32, 7. 2 �18 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŇSKI wiem nie od analizy wyników badań jako punktu wyjścia do konstrukcji teorii naukowej, lecz od analizy meta-metodologicznej, a więc od rozważań na relatywnie wysokim poziomie abstrakcji i semiozy. Fragment 1 (akapit 1, s. 89) Z l : „ W zbiorze nauk s p o ł e c z n y c h , do k t ó r e g o j ę z y k o z n a w s t w o bezsprzecznie należy, ono wszakże wyjątkowe miejsce; nie jest nauką jak inne, lecz tą, która zajmuje osiągnęła największe p o s t ę p y : jest chyba j e d y n ą , k t ó r a m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana n a u k i i k t ó r a z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć p o z y t y w n ą m e t o d ę , a zarazem poznać naturę faktów poddawanych przez nią analizie": 4 ° (meta-metodologiczna ocena w a r t o ś c i poznawczej 3 (rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie dotycząca): podstaw): 2 ° (nauk humanistycznych, m. i n . j ę z y k o z n a w s t w a , b ę d ą c e g o t e o r i ą ) : 1 ° (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 2 : „ T a uprzywilejowana sytuacja n a k ł a d a pewne z o b o w i ą z a n i a : j ę z y k o z n a w c a często spotyka badaczy p r a c u j ą c y c h w s ą s i e d n i c h , ale odmiennych dyscyplinach, k t ó r z y będą czerpać natchnienie z jego p r z y k ł a d u i p o d e j m o w a ć p r ó b y z d ą ż a n i a w jego ś l a d y " : 4 ° (postulat meta-metodologiczny 3' dotyczący): (rozstrzygnięć m e t o d o l o g i c z n y c h . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u zdania Z l ) . Z3: „Noblesse oblige: takie pismo j ę z y k o z n a w c z e , jak „Word", nie m o ż e ograniczać się do przedstawiania ściśle j ę z y k o z n a w c z y c h t w i e r d z e ń i z a p a t r y w a ń " : 5" (odniesienie postulatu meta-metodologicznego 4 ° (rozprawy meta-metodologiczne Z4: „Musi ono również przygarnąć do czasopisma o g ł a s z a j ą c e g o m. in.): d o t y c z ą c e . . . i t d . , j a k przy Z l ) . psychologów, socjologów i etnografów, pragnących d o w i e d z i e ć się od w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a , j a k a droga p r o w a d z i do pozytywnej wiedzy o faktach 5 r społecznych": ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z3). Z 5 : „ J a k to pisał j u ż d w a d z i e ś c i a lat temu Marcel Mauss, Socjologia c z y n i ł a b y na większe p o s t ę p y , gdyby k i e r o w a ł a się wszędzie p r z y k ł a d e m pewno językoznawstwa...": 5 ° (akceptacja twierdzenia s f o r m u ł o w a n e g o w zakresie): 4 ° ( r o z w a ż a ń meta-metodologicznych d o t y c z ą c y c h . . . i t d . , j a k przy Z l ) . Z 6 : „Ścisła analogia metod stosowanych obowiązek 4 C przez obie dyscypliny n a k ł a d a na nie szczególny współpracy": (wniosek-postulat meta-metodologiczny 3 ° (poznawczo p o ż ą d a n y c h dotyczący): rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie 2° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a . . . podstaw): itd., jak w przypadku Z l ) . Komentarz 1 W strukturalistycznych badaniach etnologicznych Lévi-Straussa, w których język jest ujmowany jako część składowa badanych zjawisk kulturowych, rozważania metodologiczne prowadzone są z konieczności co najmniej na trzecim poziomie semiozy, a rozważania meta-metodologiczne — na poziomie czwartym. Sedno rozważań przytoczonego fragmentu można zaś ująć lapidarnie w sposób następujący: Językoznawstwo współczesne, przede wszystkim fonologia, wypracowało pierwszą w humanistyce ścisłą metodę badań, mającą walor uniwersalny w stosunku do wszystkich bez wyjątku nauk społecznych. Stało się przez to wzorcem metodologicznym teorii naukowych — w postulowanych tylko �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 19 na razie — ścisłych naukach humanistycznych. Ową metodą uniwersalną jest oczywiście s t r u k t u r a l n a metoda fonologii. Stanowisko powyższe, rozpatrywane na gruncie zasad metodologii nauk ścisłych, powinno mieć charakter meta-metodologicznej h i p o t e z y heury­ stycznej — a więc powinno tylko p o m a g a ć w poszukiwaniu dróg pro­ wadzących do odkrywania prawdy. W rzeczywistości dzieje się jednak do­ kładnie na odwrót. Mamy tu bowiem do czynienia z meta-metodologicznym rozstrzygnięciem apriorycznym, które decyduje nawet ostatecznie o określeniu granic i charakteru samej dziedziny przedmiotowej etnologii. Teza podstawowa naszych rozważań daje się zatem ostatecznie sformułować w sposób następujący: Swoista „gra", a ściślej mówiąc - „ekwilibrystyka" poziomów semiotycznych w strukturalistycznych uogólnieniach i interpretacjach Lévi-Straussa w etnologii, ma swe ostateczne źródło w wysunięciu na plan pierwszy racji a p r i o r y c z n y c h i czysto f o r m a l n y c h przed racjami p r z e d m i o t o w y m i i m e r y t o r y c z ­ n y m i . W punkcie niniejszym uwypuklimy cechy owej semiotycznej „ekwilibrystyki", wynikające z odwrócenia zasad metodologicznych realnej nauki ścisłej, prowadzące etnologię — w gruncie rzeczy, aczkolwiek wbrew jej naturze - na tory formalnej nauki ścisłej. Omawiana tu „gra" i „ekwilibrystyka" semiotyczną jest zaś po prostu wyrazem zasadniczych trudności, a raczej niemożności dokonania takiego odwrócenia metodologicznego. Żadna z dzie­ dzin wiedzy o kulturze nie może się stać nauką ścisłą w takim znaczeniu, w jakim są nimi nauki formalne, logiczno-matematyczne — podobnie jak nie jest wcale taką nauką fonologia, wbrew temu, co sądzi Lévi-Strauss. Racje czysto metafizyczne takiego stanowiska Lévi-Straussa wyjaśniamy krótko w podsumowaniu naszych rozważań. Są to bowiem racje ostateczne. W tym miejscu sięgniemy jednak do racji bliższych i przez to mniej ogólnych. Analiza semiotyczno-metodologiczna fragmentu 1, w świetle dalszych fragmentów oraz lektury tekstów innych prac Lévi-Straussa, pozwala ujawnić b e z p o ś r e d n i e podstawowe przesłanki enty nema tyczne, motywujące jego strukturalistyczną koncepcję metodologiczną w etnologii. Przesłanki te dają się sformułować w postaci dwóch ogólnych zasad: 1) przedmiot badań i poznania każdej nauki, zarówno przyrodniczej, jak i humanistycznej, ma zawsze dwa poziomy: jawny (zjawisko) i ukryty (struktura); 2) na płaszczyźnie badawczo-interpretacyjnej obowiązują pewne podstawo­ we metody uniwersalne, adekwatne poznawczo na równi dla wszystkich bez wyjątku nauk. Równa się to uznaniu identyczności struktury metodologicznej zarówno nauk humanistycznych, jak i przyrodniczych. Pierwsza z tych zasad ma charakter przedmiotowo-ontologiczny, druga zaś - poznawczo-epistemologiczny. Tylko przy — milczącym w gruncie rze­ czy -• założeniu ich słuszności oraz przyjęciu za podstawę swych rozważań, Lévi-Strauss może w sposób prawomocny dokonać omawianego tu roz­ strzygnięcia meta-metodologicznego zaraz na wstępie swej pracy. W przeciwnym przypadku byłoby zupełnie niezrozumiałe twierdzenie, iż etnologia może �20 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w całości przejąć metodę fonologii, a że z kolei ta jest równie ścisła, jak metoda nauk przyrodniczych oraz logiczno-matematycznych. Ostatnia myśl zostanie wypowiedziana wyraźniej w następnych fragmentach. Okoliczność, iż mamy tu do czynienia nie z heurystyczną hipotezą, lecz z merytorycznie arbitralną decyzją, zostaje uwidoczniona w zdaniu ostatnim - Z6, które jest wnioskiem podsumowującym rozważanie akapitu pierwszego i zarazem postulatem normującym z góry całokształt dalszych rozważań omawianej pracy. Mowa jest w nim o „ a n a l o g i i metod" językoznawstwa i nauk społecznych - równocześnie jednak ma to być „ ś c i s ł a analogia". Kategoryczność tego twierdzenia-postulatu ostatecznie nie pozostawia żadnej wątpliwości, że omawiana tu decyzja meta-metodologiczna została podjęta definitywnie i żadnym dalszym dyskusjom podlegać nie będzie. Analiza dalszych fragmentów w pełni potwierdzi tę tezę. Posługiwanie się metodą analogii jako fundamentalną zasadą wnioskowania jest zaś tą cechą charakterystyczną strukturalizmu Lévi-Straussa, która uwidacznia bezpośrednio w jego poglądach ingerencję założeń metafizycznych. Wyjaśnimy to w rozważaniach końcowych. Fragment Zl: 2 (akapit 4, s. 91) „ N a r o d z i n y fonologii z b u r z y ł y tę s y t u a c j ę " : 4 ° (kontynuacja r o z w a ż a ń 3' meta-metodologicznych, dotyczących sytuacji p a n u j ą c e j w): (metodologii, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ) : 2 ° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest t e o r i ą ) : I o (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 Z2: „Odnowiła nie pozostaje 4' (rzeczywistości ona nie t y l k o pozajęzykowej). perspektywy j ę z y k o z n a w s t w a ; przeobrażenie tych rozmiarów ograniczone do jednej p o s z c z e g ó l n e j d y s c y p l i n y " : ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ F o n o l o g i a musi o d e g r a ć w z g l ę d e m nauk s p o ł e c z n y c h tę s a m ą rolę o d n o w i c i e l s k ą , j a k ą fizyka a t o m o w a o d e g r a ł a wobec c a ł o k s z t a ł t u nauk 4' ścisłych": ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 4 : „ N a czym polega najogólniejszych ta rewolucja, gdy usiłujemy rozpatrywać ją z punktu widzenia jej konsekwencji?": 4" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ O d p o w i e d z i na to pytanie dostarcza nam z n a k o m i t y mistrz fonologii, N . T r u b i e c k o j " : 5' ( o d w o ł a n i e się d o ) : 4 C (stanowiska z zakresu meta-metodologii p o s t u l u j ą c e g o ) : 3 ° ( z m i a n ę zasad metodologii leżącej u podstaw): 2" (wszystkich nauk humanistycznych, m. i n . t a k ż e j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest teorią): Г (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 6 : „ W p r o g r a m o w y m artykule sprowadza on m e t o d ę f o n o l o g i c z n ą do czterech podstawowych k r o k ó w ; po pierwsze, fonologia przechodzi o d badania u ś w i a d a m i a n y c h zjawisk j ę z y k o w y c h do badania ich n i e u ś w i a d a m i a n e j i n f r a s t r u k t u r y ; po c z ł o n ó w j a k o b y t ó w niezależnych, czyni między n i m i relacje; nie ogranicza się do po natomiast trzecie, wprowadza twierdzenia, że fonemy pojęcie drugie, nie chce ona podstawą systemu: swej analizy traktować zachodzące »Współczesna są zawsze c z ł o n a m i pewnego fonologia systemu. �21 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU lecz pokazuje konkretne systemy fonologiczne i unaocznia ich s t r u k t u r e « ; wreszcie, po czwarte, fonologia zmierza do o d k r y w a n i a o g ó l n y c h p r a w b ą d ź znajdowanych i n d u k c j ę , b ą d ź » w y w o d z o n y c h logicznie, co nadaje i m charakter przez absolutny«": 5 ° ( . . . j a k w przypadku Z 5 ) . Komentarz 2 Rozważania Lévi-Straussa mają tu na celu wykazanie, że ekstrapolowana na całą humanistykę metoda fonologii ma charakter strukturalny - i na czym to polega - oraz że ścisłość tej metody jest wzorowana na metodzie współczesnej, zmaterializowanej fizyki teoretycznej. Pozostając na czwartym poziomie semiozy, co jest konieczne ze względu na kontynuację rozważań meta-metodologicznych • z fragmentu 1, Lévi-Strauss przeprowadza w Z l do Z4 charakterystykę metody fonologii jako uznanej już metody uniwersalnej i możliwej do zaadaptowania w antropologii. Z4 jako pytanie retoryczne zawiera charakterystykę pośrednią. Posługuje się w tym celu tekstami prac teoretyka językoznawstwa N . Trubieckiego w Z5 i Z6, co przenosi tę część rozważań, opatrzonych zresztą w pewnym fragmencie cudzysłowem, na poziom piąty. Poszczególne człony zdań wypowiadanych na tym poziomie zawierają informacje o nowej metodzie wyrażone w meta-języku, nie zmienia to jednak płaszczyzny semiotycznej tych rozważań. Charakterystyka strukturalnej metody fonologii w Z6 jest rozwinięciem i konkretyzacją entymematycznych przesłanek ogólnych - odtworzonych w komentarzu 1 - będących racjami bezpośrednimi meta-metodologicznej decyzji Lévi-Straussa. Charakterystyka metody fonologii ma tu charakter semiotycznie pośredni, jest bowiem sformułowana w postaci postulatu skierowanego pod adresem metodologii nauk humanistycznych, czego wyrazem bezpośrednim jest meta-metodologiczne zdanie Z3. Pozostałe zdania tego fragmentu różnorako rozwijają i precyzują treść tego postulatu. Przesłanki opracowania metody strukturalnej fonologii oraz ostateczne racje jej przyjęcia pochodzą zatem z wyższego poziomu semiotycznego niż ten, na którym formułowane są same zasady tej metody. Na szczególne podkreślenie zasługuje dodatkowo fakt, iż schematem podstawowym omawianych tu rozstrzygnięć meta-metodologicznych jest zasada analogii. Znalazło to bezpośredni wyraz w Z3 w postaci następujących wyrażeń składowych: musi... tę samą rolę...". Fragment 3 (akapit 5, s. 91-92) Z l : „ T a k oto, po raz pierwszy, jedna z nauk s p o ł e c z n y c h okazuje się zdolna do ustanawiania koniecznych s t o s u n k ó w " : 4 ° ( w y p o w i e d ź meta-metodologiczna o o s i ą g n i ę c i a c h ) : 3 ° (metodologii w p r o w a d z a j ą c e j nowe metody d o ) : 2 ° (nauk humanistycznych, tutaj j ę z y k o z n a w s t w a , Г 0 Z2: „Taki jest dotyczącego): (języka m ó w i ą c e g o o ) : (rzeczywistości właśnie sens pozajęzykowej). ostatniego zdania Trubieckiego, podczas gdy sformułowane �22 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI poprzednio reguiy p o k a z u j ą , j a k j ę z y k o z n a w s t w o p o w i n n o p o s t ę p o w a ć , aby o s i ą g n ą ć ten rezultat": 5' (wywiedzenie wypowiedzi Z l niniejszego fragmentu z Z6 fragmentu 2 d o t y c z ą c e g o ) : 4 ° (stanowiska z zakresu m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z6 we fragmencie 2). Z 3 : „ N i e jest naszym o b o w i ą z k i e m wykazywanie, że te aspiracje Trubieckiego są uzasadnione; p r z y t ł a c z a j ą c a w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h j ę z y k o z n a w c ó w zajmuje zgodne stanowisko w tej sprawie": 5" ( p o w o ł a n i e się na stanowisko z zakresu): 4° ( m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w Z2 niniejszego Z 4 : „ A l e gdy w jednej z nauk o człowieku zachodzi fragmentu). wydarzenie o tej d o n i o s ł o ś c i , przed­ stawiciele dyscyplin p o k r e w n y c h nie t y l k o m o g ą , lecz w r ę c z p o w i n n i natychmiast s p r a w d z i ć jego konsekwencje oraz jego możliwą stosowalność do faktów z innego porządku": 4 ° (postulat meta-metodologiczny skierowany p o d adresem): 3° ( m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l niniejszego fragmentu). Komentarz 3 Fragment 3 zawiera elementy pewnego typu argumentacji na rzecz podję­ tej uprzednio decyzji meta-metodologicznej, wiążąc się z asekuracyjną próbą złagodzenia arbitralności tego rozstrzygnięcia, poprzez czysto werbalne nadanie mu pozoru hipotezy. W ZA mówi bowiem o konieczności „sprawdzania" meta-metodologicznego postulatu, uniwersalizującego metody nauk ścisłych i przez to unifikującego całą ich metodologię. Kontynuując rozważania zpoprzedniego fragmentu, Lévi-Straussprecyzuje tu swoją koncepcję zapożycze­ nia metody etnologii z językoznawstwa, chcąc zarazem głębiej ugruntować swą decyzję meta-metodologiczną. Poprzednio już omówione założenia, zarówno zwerbalizowane, jak i entymematyczne, uzupełnia dalszymi twierdzeniami z zakresu meta-metodologii - a więc sformułowanymi co najmniej na czwartym poziomie semiozy. Na tym poziomie wypowiedziane jest zdanie pierwsze, dwa następne — ze względu na odwołanie się od poglądów meta-metodologicznych innych badaczy — ulegają przesunięciu na poziom piąty. Zdanie ostatnie — ZA, jako „pomost wiodący do właściwych rozważań metodologicz­ nych", wypowiadane jest ponownie na poziomie czwartym. Przyjrzyjmy się jednak bliżej stronie merytorycznej tych rozważań, aby móc ustalić, czy Lévi-Strauss rzeczywiście zrezygnował z rozstrzygnięć arbitralnych na rzecz postępowania hipotetyczno-sprawdzającego. Zdanie pierwsze jest niezwykle istotne, ponieważ wyłuszcza sedno ścisłości metody fonologii, podając niejako kwintesencję jej charakterystyki, sformuło­ wanej w Z6 we fragmencie 2. Pojęcie „stosunków koniecznych" wyraża bowiem treść metodologicznych ideałów Lévi-Straussa — chodzi oczywiście o konieczność w znaczeniu formalno-logicznym lub matematycznym. Niechimeryczność swego ideału stara się uzasadnić w Z2 i Z3, powołując się kolejno na okoliczności, iż autorytet, a nade wszystko zgoda powszechna, potwierdzają w pełni tak pojmowaną ścisłość i uniwersalność strukturalnej metody metodologii wśród nauk społecznych. Powołanie się w Z3 na „przytłaczającą większość" uczonych jest bowiem odwołaniem się do kryterium �23 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU zgody powszechnej — pomijając zaś jego zawodność jako kryterium prawdy ma ono jeszcze tę szczególną właściwość, iż jako racja i argument na rzecz jakiegokolwiek twierdzenia występuje zawsze na wyższym poziomie abstrakcji i semiozy w stosunku do tego, na którym jest sformułowane twierdzenie uzasadniane. Twierdzeniem uzasadnionym de facto przez Z3 jest zaś zdanie Z4, które z pierwszego z nich po prostu wynika. Jego hipotetyczna formuła jest w gruncie rzeczy myląca — w świetle wcześniejszych rozważań Z3 daje się odnieść nie tylko do językoznawstwa, lecz do wszelkich w ogóle nauk ścisłych, już istniejących czy też dopiero postulowanych. Zatem jeśli chodzi o metodę fonologii, jej „stosowalność do faktów z innego porządku" nie jest tu tylko „możliwą" i nie ma potrzeby, aby to „sprawdzać". Ujęcie to wypada zatem zaliczyć do - bardzo bogatego u Lévi-Straussa, jak to dalej pokażemy - arsenału chwytów retorycznych maskujących zbytnią arbitralność jego stanowiska. F r a g m e n t 4 (akapit 6. s. 92-93) Z l : „ O t w i e r a j ą się wtedy nowe perspektywy": 4 (postulat meta-metodologiczny skierowany pod adresem): 3° (metodologii wyznaczającej p o s t a w y ) : 2" (nauk humanistycznych, w t y m j ę z y k o z n a w s t w a , a więc t e o r i i ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ N i e chodzi j u ż dłużej o p r z y p a d k o w ą w s p ó ł p r a c ę , w t o k u k t ó r e j j ę z y k o z n a w c a i socjolog, p r a c u j ą c y w odosobnieniu o d siebie, p r z e k a z u j ą sobie niekiedy to, co zdaniem k a ż d e g o z nich m o ż e z a i n t e r e s o w a ć drugiego": 4 ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ P r z y badaniu z a g a d n i e ń p o k r e w i e ń s t w a (a zapewne r ó w n i e ż przy badaniu innych proble­ m ó w ) socjolog znajduje się w sytuacji formalnie podobnej do tej, w jakiej znajduje się językoznawca-fonolog". 4 ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ T e r m i n y p o k r e w i e ń s t w a są j a k fonemy, elementami znaczenia; j a k fonemy, zyskują one to znaczenie t y l k o wtedy, gdy są scalone w systemy; wsystemy p o k r e w i e ń s t w a « , jak » s y s t e m y f o n o l o g i c z n e « , są wypracowane przez u m y s ł na poziomie m y ś l e n i a nieu ś w i a d a m i a n e g o ; wreszcie, przejawianie się w oddalonych o d siebie regionach i w r ó ż n i ą ­ cych się istotnie s p o ł e c z e ń s t w a c h form p o k r e w i e ń s t w a , reguł zawierania m a ł ż e ń s t w , po­ dobnych postaw narzuconych p e w n y m t y p o m krewnych i t p . - wszystko to nakazuje p r z y p u s z c z a ć , że z a r ó w n o w j e d n y m j a k w d r u g i m przypadku postrzegane zjawiska wy­ nikają z d z i a ł a n i a o g ó l n y c h , ale u k r y t y c h p r a w " : 2° (twierdzenie z zakresu będące teorią): nauk humanistycznych, do k t ó r y c h należy językoznawstwo, 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ' (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ P r o b l e m m o ż n a tedy s f o r m u ł o w a ć w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : w innym p o r z ą d k u rzeczy­ wistości zjawiska p o k r e w i e ń s t w a są zjawiskami tego samego typu co zjawiska j ę z y k o w e " : 2 ( . . . j a k w przypadku Z4). Z 6 : „ C z y w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę a n a l o g i c z n ą p o d względem formy (jeśli nie treści) do tej, k t ó r ą stosuje fonologia, socjolog m o ż e s p o w o d o w a ć w swej nauce taki p o s t ę p , j a k i d o k o n a ł się w naukach o j ę z y k u ? " 3 ( w y p o w i e d ź z zakresu metodologii określającej podstawy): 2" (nauk humanistycznych, łącznie z j ę z y k o z n a w s t w e m . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z 4 ) . �24 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Komentarz 4 W tej fazie rozważań Lévi-Straussa chodzi o pokazanie, w jaki sposób formuła strukturalnej metody fonologii pozwala wypracować ogólne zasady metody strukturalnej w etnologii — podstawą tego opracowania są oczywiście ustalenia meta-metodologiczne dokonane w poprzednich partiach rozważań. W świetle wymogów metodologii realnych nauk ścisłych powinniśmy mieć tutaj wyprowadzenie heurystycznej hipotezy metodologicznej z wysuniętej uprzednio — również heurystycznej — hipotezy meta-metodologicznej, w myśl właściwych naukom realnym reguł postępowania hipotetyczno-redukcyjnego. Jednakże tak, jak nie mieliśmy do czynienia z hipotezami na poziomie meta-metodologicznym, tak też nie mamy z nimi do czynienia na poziomie metodologicznym — przy przejściu bowiem z pierwszego z tych poziomów na drugi Lévi-Strauss opiera na zasadach postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego. Fragment ten rozpoczyna się od wypowiedzi na czwartym poziomie semiozy, jest bowiem kontynuacją rozważań meta-metodologicznych z po­ przedniego fragmentu, a równocześnie stanowi przejście na poziom niższy, metodologiczny. Przygotowaniem do tego przejścia są zdania Z l i Z2, w zdaniu Z3 określona została natomiast fundamentalna zasada tego przejścia międzypoziomowego — a jest nią zasada analogii formalnej, znajdująca wyraz w sformułowaniu mówiącym o „sytuacji" formalnie podobnej w zakresie metodologii wszystkich nauk humanistycznych. W rzeczywistości Lévi-Strauss nie przechodzi jednak na płaszczyznę rozważań metodologicznych, lecz na płaszczyznę ogólnych ustaleń rzeczo­ wych z punktu widzenia strukturalnej teorii etnologicznej. Wyjaśnia to fakt swoistego „skoku" semiotycznego od rozważań meta-metodologicznych na czwartym poziomie semiozy w zdaniach Z l do Z3 na poziom drugi w zdaniach Z4 i Z5. Te ostatnie zdania wyrażają zaś najogólniejsze założenia teorii strukturalnej, wypracowanej przez Lévi-Straussa w etnologii. Omawiana dalej teoria awunkulatu, podobnie jak i wszystkie inne ogólnienia i interpretacje strukturalistyczne, są tylko przypadkami szczególnymi nakreślo­ nej tu teorii ogólnej. Mamy więc do czynienia z przejściem międzypoziomowym o dwa stopnie, od ujęć meta-metodologicznych do ujęć rzeczowych, z pominięciem poziomu pośredniego, czyli metodologicznego, który na dodatek jest najważniejszy z punktu widzenia charakteru koncepcji strukturalistycznej Lévi-Straussa. Jest to bowiem przede wszystkim stanowisko metodologiczne. Płaszczyzna metodologiczna nie zostaje jednak — bo nie może zostać — pominięta w tym punkcie rozważań. Metodologia dochodzi do głosu w ostatnim zdaniu omawianego fragmentu, tj. w Z6 — ale tylko w formie pytania. Cała ta „gra" poziomów, a raczej „ekwilibrystyka" semiotyczną, kryje w sobie — naszym zdaniem — fundamentalne problemy i trudności oraz charakterystyczne cechy postępowania badawczego LéviStraussa. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 25 Postawienie w decydującym momencie rozważań - bo przy przejściu na fundamentalną dla koncepcji Lévi-Straussa płaszczyznę metodologiczną — pytania zamiast tezy i dalsze postępowanie badawcze w taki sposób, jak gdyby odpowiedź na to pytanie była czymś zupełnie oczywistym, dowodzi jego retorycznego charakteru. Autor tego pytania z góry udzielił na nie odpowiedzi pozytywnej: jedyną ścisłą i naukową metodą etnologii może być tylko metoda strukturalna przejęta z fonologii. Przyjrzyjmy się entymematycznej argumentacji na rzecz tej fundamentalnej tezy strukturalizmu Lévi-Straussa. Racje ogólne tej tezy zostały wypracowane na gruncie omówionych dotychczas rozważań meta-metodologicznych i wyrażone w przesłankach ogólnych, tj. w Z l do Z3. Racje szczegółowe podano w przesłankach mniejszych, tj. w zdaniach Z4 i Z5. Ich słuszność nie była uzasadniona w sposób właściwy dla hipotezy — na warunkach której powinny one zostać wprowadzone początkowo do rozważań. Nie są bowiem poprzedzone groma­ dzeniem i opisami faktów, formułowaniem praw rejestrujących, stosowaniem odpowiednich redukcyjnych procedur sprawdzających itp. Zabiegi te zostaną przeprowadzone w dalszych rozważaniach, ale wówczas omawiane tu zdania, wyrażające podstawowe założenia rzeczowe strukturalnej teorii etnologicznej, będą stanowiły ich racje, a nie konsekwencje. Racje dla tych podstawowych twierdzeń rzeczowych swej teorii Lévi-Strauss znajduje w płaszczyźnie meta-metodologicznej — twierdzenia te są po prostu uszczegółowiającymi podstawieniami, dokonanymi na poziomie rzeczowym, twierdzeń ogólnych, sformułowanych i uzasadnionych w dotychczasowych rozważaniach na płaszczyźnie meta-metodologicznej. Skoro zatem racje z poziomu bezpośrednio „wyższego", meta-metodologicznego, oraz konsekwencje poziomu bezpośrednio „niższego", rzeczowego, mają identyczne implikacje metodologiczne, to jakże można wątpić w to, że jedyną ścisłą i naukową metodą fonologii może być — skoro być musi — metoda strukturalna, przejęta żywcem z fonologii? To pytanie retoryczne jest zarazem znakomitym chwytem retorycznym. W momencie podejmowania decydującego rozstrzygnięcia metodologicznego, Lévi-Strauss pozostawia czytelnikowi zadanie udzielenia odpowiedzi na pytanie sformułowane w taki sposób i w takim momencie rozważań, iż jedyną możliwą odpowiedzią może być ta, której chce sam autor pytania. Poprzez omówione bowiem dotąd sugestywne rozważania meta-metodologiczne, mające ukazać na zasadzie analogii jedność metodologiczną wszystkich nauk humanistycznych, a także przyrodniczych i ścisłych, oraz zarazem w świetle niezbitego faktu owocności metody i teorii strukturalnej w fonologii — czytelnik czuje się niejako zobowiązany do przyjęcia sugerowanych mu wniosków metodologicz­ nych. Ulegając sugestiom analogii w meta-metodologicznych rozważaniach Lévi-Straussa przyjmuje się nieuchronnie — nolens volens — jego sposób myślenia i argumentowania, a wówczas jest się także zmuszonym przyjąć jego wnioski. Ich pozorną słuszność zdaje się potwierdzać — widoczna �26 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w trakcie dalszych rozważań rzeczowych — skuteczność metody i teorii strukturalnej przy wyjaśnianiu faktów i formułowaniu praw ogólnych. Nie zauważa się jednak, iż owe sukcesy wynikają przede wszystkim — jeśli nie wyłącznie — z tego, że sam przedmiot badań został odpowiednio dobrany, a raczej spreparowany, pod kątem założeń teorii strukturalnej. Skoro zdania Z4 i Z5 nie są hipotezami rzeczowymi, lecz rzeczowymi podstawieniami uprzednich ustaleń ogólnych, poczynionych na płaszczyźnie meta-metodolo­ gicznej, to za rzeczywistość przedmiotową etnologii uznane zostaje tylko to spośród zjawisk kulturowych, co odpowiada przyjętym w tych zdaniach kategoriom pojęciowym. Zjawiska nie mieszczące się w tej strukturze po­ jęciowej zostają automatycznie pominięte jako — rzekomo - przedmiotowo nie powiązane ze zjawiskami podpadającymi pod kategorie teorii strukturalnej w etnologii. Trudności walki z tymi sugestiami mają charakter dwojaki. Po pierwsze, z samej swej natury mają charakter ukryty, niejawny. Aparatura pojęciowa — jeśli się na nią zgodzimy i przyjmiemy za narzędzie myślowych operacji poznawczych - nie tylko steruje naszym badaniem, lecz narzuca mu także określoną „optykę". Wszystko, co się nie mieści w jej ramach, umyka naszej uwagi. Po drugie zaś Lévi-Strauss umiejętnie wykorzystuje autorytet fonologii, w postaci jej rzeczywistych oraz doniosłych osiągnięć poznawczych, zarówno pod względem rzeczowym, jak też metodologicznym. Formalne po­ dobieństwo osiąganych w obu dziedzinach rezultatów interpretacji struktural­ nych sankcjonuje konstrukcje etnologiczne Lévi-Straussa niekwestionowanymi osiągnięciami fonologii. Takim zabiegiem uzasadniającym Lévi-Strauss posłu­ guje się bardzo często, i to nie tylko w trakcie rozważań metodologicznych czy meta-metodologicznych, lecz także w trakcie rozważań rzeczowych. Analiza dalszego toku badań Lévi-Straussa w pełni potwierdza poczynione w tym komentarzu różnorakie ustalenia oraz nasze propozycje interpreta­ cyjne. W naszym przekonaniu, omawiany fragment ma decydujące znaczenie dla zrozumienia i wyjaśnienia podjętych w tej pracy zagadnień, zarówno semiotycznych, jak i metodologicznych. Fragment Z l : „ T o , co określa się na ogół dwa z u p e ł n i e r ó ż n e p o r z ą d k i 5 (akapit 13. s. 96-97) mianem »systemu pokrewieństwa«, obejmuje w istocie rzeczywistości": 2"' (rozwijanie z a ł o ż e ń teorii etnologicznej, zawierającej t a k ż e r o z w a ż a n i a n a d ) : 1° (językiem służącym do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości Z2: „Mamy pozajęzykowej). przede wszystkim terminy, w k t ó r y c h wyrażają się rozmaite typy stosunków rodzinnych": 2° (...jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ A l e p o k r e w i e ń s t w o w y r a ż a się nie t y l k o w nomenklaturze: j e d n o s t k i lub klasy jednostek, które używają tych terminów, czują się (albo nie czują się, zależnie od przypadku) z o b o w i ą z a n e do o k r e ś l o n e g o zachowania się względem siebie: do szacunku b ą d ź famil iarności, prawa b ą d ź o b o w i ą z k u , p r z y w i ą z a n i a lub w r o g o ś c i " : 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . �27 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU Z4: „Obok tego, co proponujemy o k r e ś l i ć j a k o system nazw i co stanowi, m ó w i ą c ściśle, system s ł o w n i c t w a , występuje inny system, r ó w n i e ż o charakterze psychologicznym i spo­ ł e c z n y m , k t ó r y o k r e ś l a m y j a k o system postaw": 2° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 5 : „ O t ó ż jeśli p r a w d ą jest, j a k to z o s t a ł o stawia nas w sytuacji analogicznej wyżej co ta, wykazane, w której że badanie s y s t e m ó w znajdujemy się wobec nazw systemów fonoiogicznych, lecz o d w r ó c o n e j — to przy badaniu s y s t e m ó w postaw sytuacja ta ulega niejako » w y p r o s t o w a n i u « " : 3" ( o d w o ł a n i e się od racji metodologicznych w celu dalszego r o z w i n i ę c i a ) : 2 ° (założeń teorii etnologicznej... i t d . , j a k w przypadku Z l ) . Z 6 : „ D o m y ś l a m y się r o l i odgrywanej przez te systemy, a polegającej na zapewnianiu spoistości i r ó w n o w a g i grupy, ale nie rozumiemy natury z w i ą z k ó w z a c h o d z ą c y c h postawami i nie dostrzegamy 2' Z7: C różnymi ( . . . j a k w przypadku Z l ) . „ I n n y m i słowy, tak j a k w przypadku j ę z y k a , znamy funkcję, 2 między ich k o n i e c z n o ś c i " : ale brak n a m systemu": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Komentarz 5 We fragmencie tym Lévi-Strauss rozwija i precyzuje założenia swej strukturalnej teorii w etnologii, sformułowane ogólnie w zdaniach Z4 i Z5 we fragmencie poprzednim. Dlatego też wypowiedzi są w zasadzie formuło­ wane na drugim poziomie semiozy. Nie jest to jednak rozwijanie heurystycznej hipotezy rzeczowej drogą merytorycznej argumentacji, lecz reinterpretacja obserwacyjnych uogólnień oparta na wcześniejszych rozstrzygnięciach metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. Bezpośrednio uwidacznia się to w przypadku zdania Z5. Pośrednio zaś wynika z takiej apriorycznej zależności zdań Z4 i Z5 z poprzedniego fragmentu, opartych - na zasadzie podstawiania na gruncie rozstrzygnięć meta-metodologicznych. Rozważania niniejszego fragmentu stanowią kontynuację tych podstawień na zasadzie analogii (Z5 niniejszego fragmentu). Zdania od Z l do Z4 wyrażają pewne trafne uogólnienia obserwacji etnologicznych, dotyczące co prawda istotnej funkcji języka w kształtowaniu więzi pokrewieństwa, nie narzucone jednak tym razem przez fonologiczne analogie. Strukturalizm Lévi-Straussa nie jest przecież konstrukcją czysto aprioryczną i arbitralną, lecz niezwykle umiejętnym wykorzystaniem trafnych obserwacji i uogólnień w celu stworzenia pewnej jednolitej koncepcji teoretycznej. To tylko jej złożoność zasłania w gruncie rzeczy arbitralność fundamentów, na których została ostatecznie oparta. Analogie fonologiczne wprowadza dopiero zdanie Z5. Znajdują one wyraz w zdaniach Z6 i Z7 oraz w dalszych rozważaniach, a opierają się na znaczeniowym utożsa­ mieniu terminu „system" w twierdzeniach fonoiogicznych i etnologicznych. Czysto formalny „system fonologiczny" i realny „system pokrewieństwa" (w tym ostatnim przypadku chodzi przecież przede wszystkim o psycho-społeczne postawy, a nie o nomenklaturę, która jest od podstaw zależna) mają być wszak systemami w tym samym znaczeniu przedmiotowym. Zostało to wyraźnie wypowiedziane w Z4 we fragmencie 4 i rozwinięte �28 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŇSKI w końcowych zdaniach niniejszego fragmentu. Dalsze rozważania Lévi-Straussa są oparte w sposób istotny na tym ustaleniu terminologicznym. Fragment 6 (akapit 15, s. 98) Z l : „ N a w e t p r z y j m u j ą c h i p o t e z ę funkcjonalnego stosunku m i ę d z y d w o m a systemami (tj. systemem nazw i systemem postaw — aut.) - a o p o w i a d a m y się za nią bez z a s t r z e ż e ń — ma się więc prawo, ze w z g l ę d ó w metodologicznych, t r a k t o w a ć k a ż d y z nich j a k o o d r ę b n y problem": 3 ° (zastrzeżenia metodologiczne d o t y c z ą c e p o p r a w n o ś c i ) : 2° (teorii etnologicznej b a d a j ą c e j t a k ż e elementy): 1 ° (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ W ł a ś n i e takie stanowisko zamierzamy t u zająć wobec p r o b l e m u słusznie u w a ż a n e g o za p u n k t wyjścia wszelkiej teorii postaw; jest n i m p r o b l e m wuja, brata m a t k i " : 3 (na gruncie z a s t r z e ż e ń metodologicznych): 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ S p r ó b u j e m y p o k a z a ć , j a k formalne przeniesienie metody stosowanej przez pozwala spojrzeć na ten p r o b l e m w n o w y m ś w i e t l e " : 3 (racje metodologiczne, w a r u n k u j ą c e w istotny s p o s ó b ) : fonologów 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ S o c j o l o g o w i e p o ś w i ę c a l i m u d o t ą d wiele uwagi t y l k o dlatego, że stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m w y d a w a ł się przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania bardzo licznych s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h " : 3 ( . . . jak w przypadku Z3). Z 5 : „ S t w i e r d z e n i e tej częstości nie jest jednak w y s t a r c z a j ą c e ; trzeba jeszcze o d k r y ć jej racje": 3° ( . . . jak w przypadku Z3). Komentarz 6 Bezpośrednia ingerencja racji metodologicznych — wywiedzionych metodą apriorytyczną w rozważaniach meta-metodologicznych — jest w tym fragmencie widoczna w sposób szczególnie wyraźny. Mamy tu do czynienia z wypowiedziami na trzecim poziomie semiozy, jakkolwiek chodzi o zagadnienia przedmiotowe — w badaniach Lévi-Straussa występujące na poziomie drugim. Ma to znaczenie niebagatelne, ponieważ w tym fragmencie Lévi-Strauss zakreśla ramy osta­ teczne tego przypadku ogólnej teorii etnologicznej, który zamierzał opracować w omawianej pracy. Chodzi o teorię awunkulatu jako szczególnej formy pokrewieństwa oraz o określenie prawa ogólnego, wyznaczającego stosunki międzyludzkie na gruncie tego typu więzi rodzinnej i społecznej. W świetle omawianych tu zagadnień niezwykle ważne i interesujące jest zdanie Z3. Nie można odmówić racji Lévi-Straussowi, gdy twierdzi on, iż „formalne przeniesienie metody stosowanej przez fonologów pozwala spojrzeć na ten problem w nowym świetle". Nie jest to jednak argument rzeczowy na korzyść strukturalizmu w etnologii, a co najwyżej punkt wyjścia do poszukiwania takich argumentów. Tak już bowiem jest, że nawet najbardziej niedorzeczna spekulacja — a za taką wcale nie uważamy koncepcji �29 S E M I O T Y K A STRUKTURALÍZMU Lévi-Straussa - może „rzucić nowe światło" na cokolwiek. Niewiele jednak spośród takich śmiałych konstrukcji pojęciowych uzyskuje dostateczne uza­ sadnienie rzeczowe. Zawsze dzieje się to jednak tylko wówczas, gdy logicz­ ne konsekwencje tych konstrukcji pozostają w zgodzie z opisami obserwo­ wanych faktów, których dobór nie może jednak być narzucany z góry przez założenia sprawdzanej teorii. Zatem omawiane tu zdanie Z3 nie jest nie tylko sygnałem rzeczowej weryfikacji strukturalnej teorii w etnologii, lecz jest wręcz kolejnym uszczegółowiającym podstawieniem przyjętego wcześniej schematu ogólnego z zakresu metodologii i meta-metodologii. Teoria ,i ogólne prawo awunkulatu nie są tu celem rozważań i zabiegów metodologicznych — wprost przeciwnie. Są one tylko okazją do zademonstrowania sprawności metody strukturalnej. Nie chodzi więc o prawdę czy adekwatność twierdzeń, lecz o twierdzenia ilustrujące formalną efektywność określonych operacji pojęcio­ wych, opartych na zasadzie analogii — w Z3 mowa jest bowiem o „formal­ nym przeniesieniu metody" z jednej nauki do innej. F r a g m e n t 7 (akapit 20, s. Z l : „Doniosłość tego wkładu Radcliffe-Browna nie 101) może być zbyt wysoko oceniona": 3" (ocena metodologiczna): 2 ! e (j dnej z teorii etnologicznych, opartych m . i n . na badaniach): 1 (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u 0 C (rzeczywistości o): pozajęzykowej). Z 2 : „ P o bezlitosnej krytyce, jakiej Lowie mistrzowsko p o d d a ł metafizykę ewolucjonistyczną, jest to p r ó b a syntezy p o d j ę t a ponownie, ale j u ż na podstawach p o z y t y w n y c h " : 3 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z3: „Stwierdzenie, że próba ta nie wyczerpała czci, j a k ą należy o k a z a ć wielkiemu od angielskiemu razu tematu, nie uchybia bynajmniej socjologowi": 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ P r z y z n a j e m y zatem, że r ó w n i e ż rozprawa Radcliffe-Browna pozostawia w stanie o t w a r t y m w a ż n e i trudne p y t a n i a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ P o pierwsze, awunkulat występuje nie we wszystkich systemach patrylinearnych i matrylinearnych, a znajdujemy go czasem w systemach, k t ó r e nie n a l e ż ą do żadnej z tych kategorii": 3 L ( p o w o ł a n i e się w przypisie 2 na): ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą etnologii dotyczącą m. in.): 1° (języka służącego do m ó w i e n i a 0 Z6: „Po r (rzeczywistości drugie, stosunek o): pozajęzykowej). wujostwa zachodzi nie między dwoma, ale między czterema c z ł o n a m i : wymaga on brata, siostry, szwagra i s i o s t r z e ń c a " : 2' (argumentacja rzeczowa z zakresu etnologii, d o t y c z ą c e j m. i n . ) : I (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0" (rzeczywistości Z7: „Interpretacja pozajęzykowej). taka, j a k przedłożona przez Radcliffe-Browna, arbitralnie izoluje s k ł a d n i k i globalnej struktury i trzeba j ą tak właśnie t r a k t o w a ć " : 3' ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 8 : „ K i l k a prostych p r z y k ł a d ó w unaoczni tę p o d w ó j n ą 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z6). trudność": pewne �30 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A, STUCHL1ŃSKI Komentarz 7 Postulując strukturalną interpretację awunkulatu, Lévi-Strauss przechodzi do porządkowania i interpretacji nagromadzonego matariału obserwacyjno-faktogralicznego. Założenia teorii strukturalnej, zarówno rzeczowe, jak też metodologiczne i meta-metodologiczne, nie służą tu za hipotezy podlegające sprawdzaniu, a więc zarówno weryfikacji, jak też falsyfikacji, lecz za podstawy i ramy wyznaczające sens i granice dziedziny przedmiotowej teorii etnolo­ gicznej. Punktem wyjścia do analizy materiału rzeczowego nie są kwestie przedmiotowe, lecz metodologiczne — dlatego też rozważania prowadzone są przeważnie na trzecim poziomie semiozy. Chodzi bowiem nie tylko — a raczej nie tyle — o wykazanie słuszności strukturalizmu, ile o swoistą monopolizację dziedziny etnologii na rzecz koncepcji strukturalistycznej. Zarzuciwszy charakter metafizyczny i nieadekwatność przedmiotową kon­ kurencyjnym teoriom awunkulatu w zdaniach Z l do Z4 oraz Z7, Lévi-Strauss podejmuje w pozostałych zdaniach strukturalistyczną reinterpretację obserwacji etnologicznych, cudzych i własnych (Z5, Z6 i Z8). Rozwija ją w pełni w dalszych fragmentach rozważań. Arbitralność uogólnień struktu­ ralnych w stosunku do danych obserwacyjnych nie jest ani widoczna, ani uchwytna bezpośrednio. Daje się natomiast wywnioskować z ogólnych cech sposobu postępowania przy przeglądzie danych faktograficznych — nie tylko nie ma tu nawet śladu operacji, które prowadziłyby do próby sfalsyfikowania teorii strukturalnej, lecz nie ma nawet znaku, że coś takiego w ogóle mogłoby być potrzebne. Ta ostatnia okoliczność wiąże się ściśle z oparciem metody strukturalnej etnologii na zasadzie wnioskowania przez analogię. Zostanie też krótko wyjaśniona w podsumowaniu naszych rozważań. Fragment Z l : „Organizacja filiacją społeczna matrylinearna, z swobodnymi oraz w y r a ź n y m antagonizmem 3 8 (akapit 21, s. tubylców wysp 101-102) Trobriandzkich w i familiarnymi stosunkami Melanezji między odznacza ojcem a się synem m i ę d z y wujem i s i o s t r z e ń c e m " : ( p o w o ł a n i e się. zaznaczone w przypisie, na): 2 ° ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą z zakresu entologii d o t y c z ą c ą m . i n . ) : l r (języka służącego do m ó w i e n i a o ) : 0 C Z2: „Natomiast występuje (rzeczywistości pozajęzykowej). u Czerkiesów z Kaukazu, w r o g o ś ć , podczas gdy k t ó r z y są patrylinearni, między ojcem wuj wspomaga u nich swego s i o s t r z e ń c a a synem i ofiaruje mu konia, gdy ten się ż e n i " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ J a k d o t ą d , pozostajemy w granicach schematu Radcliffe-Browna": 3° (ocena metodologiczna przytoczonej poprzednio): 2 ° (argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii d o t y c z ą c e j m. i n . ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0' (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 4 : „ A l e rozpatrzmy inne w c h o d z ą c e w grę stosunki r o d z i n n e " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z5: „Malinowski pokazał, że na Trobriandach mąż i żona żyją i n t y m n o ś c i , a ich stosunki nacechowane są przez w z a j e m n o ś ć " : w atmosferze czułej �31 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z6: „Stosunki między bratem a siostrą są natomiast obłożone przez niezmiernie surowe tabu": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 7 : „ J a k a jest z kolei sytuacja na K a u k a z i e ? " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 8 : „ T u t a j stosunek m i ę d z y bratem a s i o s t r ą jest tak czuty, że u P s c h a v ó w jedyna córka » a d o p t u j e « sobie » b r a t a « , k t ó r y b ę d z i e o d g r y w a ł w z g l ę d e m niej z w y c z a j o w ą rolę brata cnotliwego towarzysza l o ż a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z9: „Ale stosunki między małżonkami są biegunowo przeciwstawne: Czerkies nie śmie u k a z a ć się publicznie ze swą ż o n ą i o d w i e d z a j ą z zachowaniem tajemnicy": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z10: „ W e d l e M a l i n o w s k i e g o , na T r o b r i a n d a c h największą o b e l g ą jest powiedzenie m ę ż c z y ź n i e , że jest podobny do swej siostry; K a u k a z dostarcza o d p o w i e d n i k a tego zakazu, gdyż nie wolno tam p y t a ć m ę ż c z y z n y o zdrowie jego ż o n y " : 3° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Komentarz 8 Fragment niniejszy jest ilustracją typowego sposobu przeprowadzania analizy danych obserwacyjnych przez Lévi-Straussa. Jako argumentacja rzeczowa z zakresu odniesienia teorii etnologicznej, powinna zostać sformuło­ wana na drugim poziomie semiozy — i tak też się dzieje w ujęciach źródłowych, na które się tu Lévi-Strauss powołuje. Zdania wypowiedziane przez Lévi-Straussa jako ukryte cytaty występują zatem na trzecim poziomie semiozy. Nasuwa to, zupełnie autonomiczny i ogólny, problem zasadniczej pośredniości przeważającej części badań z zakresu szeroko rozumianej humanistyki. Zagadnieniem tym nie będziemy się tutaj jednak zajmować. Powoływanie się na innych badaczy jest w naukach o kulturze rzeczą nieuchronną. Jeśli zaś chodzi o rozważania Lévi-Straussa, może tu sugerować bezstronność i obiektywność postępowania przy wprowadzaniu metody struk­ turalnej do etnologii. Pozostaje jednak nadal niezbitym faktem metodologicz­ nym powoływanie się wyłącznie na przykłady zgodne z założoną interpretacją strukturalną i widoczny brak nawet chęci wzięcia pod uwagę ewentualnych kontrprzykładów. Nie mamy zatem powodu, by przypuszczać, że Lévi-Strauss akurat w tym momencie zrezygnował z dedukcyjnej metody pod­ stawiania, wyznaczającej z góry zasady doboru uwzględnianego materiału badawczego. Fragment 9 (akapit 22, s. 102) Z l : „ G d y rozpatruje się s p o ł e c z e ń s t w o typu „ c z e r k i e s k i e g o " b ą d ź typu „ t r o b r a i n d z k i e g o " , nie wystarcza, j a k w i d a ć , zbadanie korelacji postaw ojciec/syn i wuj/siostrzeniec": 2 ° (wniosek z przyjętej uprzednio argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j także): I" (język O' służący do m ó w i e n i a o ) : (rzeczywistości pozajęzykowej). �32 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Z2: „Korelacja ta jest tylko aspektem globalnego systemu, w którym organicznie zespolone stosunki: bral/siostra, m ą ż / ż o n a . ojciec/syn, 2 występują cztery wuj/siostrzeniec": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ D w i e grupy, k t ó r e posłużyły nam za p r z y k ł a d , d o s t a r c z a j ą z a s t o s o w a ń pewnego prawa, k t ó r e m o ż n a s f o r m u ł o w a ć n a s t ę p u j ą c o : w obu grupach stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m ma się tak do stosunku m i ę d z y bratem a siostrą, j a k stosunek m i ę d z y ojcem a synem — do stosunku m i ę d z y m ę ż e m a ż o n ą " : 2'" ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ W y s t a r c z y zatem z n a ć t y l k o j e d n ą p a r ę s t o s u n k ó w , by zawsze m o ż n a b y ł o w y d e d u k o w a ć pozostałe": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Komentarz 9 Fragment ten ma znaczenie wprost kapitalne w ramach omawianej przez nas problematyki semiotyczno-metodologicznej. Ujawnia bowiem w płasz­ czyźnie rzeczowej sedno strukturalizmu Lévi-Straussa. Umiejętne zabiegi interpretacyjne - poczynając od pierwszych ujęć meta-metodologicznych aż do rozważań rzeczowych w poprzednim fragmencie — pozwalają na dokonanie decydującego kroku w strukturalnych badaniach awunkulatu w sposób zupełnie poprawny pod względem formalnym, czyli semiotycznym i metodologicznym. Owym krokiem jest oczywiście wywiedzenie, w zdaniu Z3, charakterystycz­ nego dla awunkulatu prawa rejestrującego. Przyjrzyjmy się zatem podstawom formalnej poprawności tego wywodu. W świetle dotychczasowej analizy nadal nie ulega najmniejszej wątpli­ wości, że Lévi-Strauss nie zrezygnował także w tej sytuacji z metody postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego na rzecz metody hipotetyczno-redukcyjnej. Staje się zatem jasne, w jaki sposób założenia teorii struktural­ nej - wywiedzione z racji meta-metodologicznych — wyznaczyły odgórnie dobór materiału obserwacyjnego w poprzednim fragmencie. A z tego to właśnie materiału rzeczowego wywodzone jest tutaj - za pomocą zdań Z l i Z2 niniejszego fragmentu - strukturalnego prawo awunkulatu Z3. Dobrane zostały po prostu takie dwa przypadki, które reprezentują sytuacje diametralnie przeciwne, jeśli chodzi o charakter stosunków wzajemnych między osobami powiązanymi ze sobą tą „częścią" pokrewieństwa, jaką jest awunkulat. Co ważniejsze jednak, dobór został dokonany przede wszystkim pod takim kątem, aby wszystkie dwuczłonowe relacje składające się na awunkulat chodzi oczywiście tylko o cztery relacje wyróżnione przez Lévi-Straussa, bo formalnie relacji może być sześć: nie uwzględniono relacji między matką i synem oraz między szwagrami — dały się ułożyć w całość opartą na zasadzie strukturalnej o charakterze logiczno-matematycznym, a właściwie algebraicznym. Zdanie Z3, formułujące podstawowe prawo strukturalne awunkulatu, sprowadza realne tej więzi pokrewieństwa do formalnej, logiczno-algebraicznej zasady prostej proporcjonalności między parami stosunków �33 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU izomorficznych. Daje się ono wręcz zapisać w postaci jednoznacznej i nie­ zwykle prostej formuły logiczno-algebraicznej: wuj ojciec siostrzeniec syn brat mąż siostra żona Formuła ta jest kwintesencją strakturalizmu Lévi-Straussa we wszystkich omówionych jego aspektach — od rozstrzygnięć meta-metodologicznych do interpretacji rzeczowych. Sedno metody strukturalnej w etnologii sprowadza się bowiem bez reszty do wyławiania tego typu formalnych, logiczno-matematycznych relacji. Formuła taka daje się skonstruować z tego prostego powodu, że metodologia strukturalizmu została z góry niejako nastawiona na poszukiwanie i ujawnianie wyłącznie zależności tego typu. Sądzimy, iż cała nasza dotychczasowa analiza uzasadnia powyższe twierdzenia w sposób dostateczny. Zdanie Z3 jest jednak twierdzeniem ogólnym tylko w sensie numerycz­ nym — zostało bowiem sformułowane jako uogólnienie dwóch przeciwstawnych przypadków, reprezentowanych przez dwie konkretne społeczności. Nie jest więc prawem w sensie ścisłym, o który Lévi-Straussowi chodzi. Stawia on jednak i pod tym względem kropkę nad i , po dokonaniu strukturalnej interpretacji przytoczonego wybiórczo w dalszych rozważaniach materiału obserwacyjnego. Z l : ,.Ze wszystkich a t y p a m i filiacji F r a g m e n t 10 (akapit 29, s. 104-105) tych p r z y k ł a d ó w wynika, że korelacja m i ę d z y nie wyczerpuje p r o b l e m u " : formami awunkulatu 2" (wniosek oparty na argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : 1 (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ R ó ż n e formy a w u n k u l a t u m o g ą w s p ó ł i s t n i e ć z t y m i samymi t y p a m i filiacji patry linearnej b ą d ź matrylinearnej": 2 ( . . . jak w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ Z a w s z e jednak znajdujemy tę s a m ą f u n d a m e n t a l n ą relację m i ę d z y czterema parami opozycji, n i e z b ę d n y m i dla zbudowania systemu": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ U k a z u j ą to lepiej przedstawione o b o k schematy, k t ó r e ilustrują nasze p r z y k ł a d y ; znak + przedstawia tam stosunki wolne i familiarne, a znak — stosunki nacechowane przez w r o g o ś ć , antagonizm lub r e z e r w ę " : r 3 ° (ocena i charakterystyka metodologiczna t w i e r d z e ń z zakresu): 2 ° (etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : I o (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ U p r o s z c z e n i e to nie jest z u p e ł n i e prawomocne, ale m o ż n a je tymczasowo w y k o r z y s t a ć ; n i e z b ę d n e r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z i m y dalej": 3° ( . . . jak w przypadku Z4). 3 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �34 ANNA MALEWSKA. JCZEI A. STUCHLIÑSKI K o m e n t a r z 10 We fragmencie tym Lévi-Strauss generalizuje sformułowane poprzednio prawo awunkulatu na podstawie uwzględnienia pełniejszego niż we fragmencie 9 zbioru wyników obserwacji etnologicznych, poddanych oczywiście uprzedniej interpretacji strukturalnej. Wyrazem tej generalizacji - implikującej z koniecz­ ności uniwersalność, skoro mamy tu mieć do czynienia ze ścisłym prawem jest zdanie Z3. Rozpoczyna się ono od słowa „zawsze", które kryje za sobą duży kwantyfikator, tak jak przystało na rzetelne prawo naukowe. Na gruncie retorycznie wyrafinowanego stanowiska Lévi-Straussa - przysła­ niającego umiejętnie pozamerytoryczne racje podstawowe strukturalizmu w etnologii za pomocą „ekwilibrystyki" poziomów abstrakcji i semiozy cała operacja generalizacji została dokonana wyłącznie na płaszczyźnie ujęcia rzeczowego etnologii. Znalazło to wyraz w drugim poziomie semiozy, zarówno jeśli chodzi o zdania prowadzące od empirii do generalizacji (tj. Z l i Z2), jak też w przypadku sformułowania wyrażającego samą generalizację prawa awunkulatu (tj. Z3). Pozostałe zdania tego fragmentu (tj. Z4 i Z5) zawierają już tylko komentarz pomocniczy, objaśniający ową generalizację, i jako ujęcia metodologiczne zostały wyrażone na trzecim poziomie semiozy. Ich dołączenie w tym finałowym punkcie badań Lévi-Straussa nie zmienia w niczym ogólnego obrazu jego stanowiska. III. PODSUMOWANIE W rozważaniach części I I staraliśmy się pokazać, w jaki sposób swoistość semiotyki strukturalizmu Lévi-Straussa jest uwarunkowana bezpośrednio przez charakterystyczne założenia meta-metodologii tego stanowiska. W naszym przekonaniu o czym parokrotnie wspominaliśmy - owe założenia meta-metodologiczne strukturalizmu mają ostatecznie źródło w pewnych milcząco przyjętych, choć zarazem wyraźnie czytelnych, założeniach metafizycznych. Założenia te wiążą się bezpośrednio ze stosowaną przez Lévi-Straussa metodą wnioskowania przez analogię w charakterze ostatecznej podstawy opraco­ wania metody strukturalnej w etnologii. Zagadnieniom tym poświęcimy na zakończenie naszych rozważań kilka uwag. W metodologii nauk realnych analogia jest mało cenionym rodzajem wnioskowania (Ajdukiewicz, 1965a, s. 149-152; Ziembiński, 1974, s. 198-199). Nie ma prawie żadnej wartości uzasadniającej - a to jest kryterium pod­ stawowe oceny jakichkolwiek metod wnioskowania w naukach. Jest to wnioskowanie wysoce zawodne i bardzo mało uprawdopodabniające uzasadnia­ ne za jego pomocą twierdzenie. Ma ono wartość poznawczą w zakresie uzasadniania równą tej, jaką posiada zwykły odruch warunkowy, znany doskonale z obserwacji świata zwierząt w ogóle. Znakomite wręcz usługi analogia oddaje natomiast w przygotowywaniu dziedziny badań naukowych oraz jako narzędzie inwencji odkrywczej w trakcie �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 35 ich realizacji. Im bardziej bogate i paradoksalne mamy skojarzenia, tym więcej okoliczności możemy wziąć pod uwagę w trakcie badań a to łatwiej naprowadza na właściwy trop odkryć naukowych, ich uogólnień, wyjaśnień itd. Jest to sfera heurezy, która nie ma żadnych odgórnych norm ani kryteriów - w przeciwieństwie do fazy uzasadnienia, następującej po zwerbalizowaniu wyników poznania naukowego. Osiągnięcia Lévi-Straussa, rozpatrywane z tego punktu widzenia, mają walor ogromny. W istocie jednak chodzi mu nie tylko - a raczej nie tyle - o analogię jako narzędzie heurezy, lecz jako podstawę uzasadniania uzyskanych wniosków poznawczych. Biorąc za podstawę analogię formalną, Lévi-Strauss przyjmuje określone założenia meta-metodologiczne, następnie zaś drogą kolejnych podstawień uszczegółowiających (założenia metodologiczne, rzeczowo-teoretyczne i obserwacyjno-interpretacyjne) dochodzi na ich gruncie do sformułowania ogólnego prawa. W formule tego prawa znaczenie istotne mają aspekty czysto formalne, a nie merytoryczne. Formuła ta jest prawem dlatego, że określa układ zależności o charakterze logiczno-algebraicznym: prostą proporcjonal­ ność między dwoma parami relacji izomorficznych. Empirycznie powtarzalne, realne związki międzyludzkie w ramach awunkulatu mają już znaczenie w gruncie rzeczy - drugorzędne. Są swego rodzaju pretekstem - podobnie jak wszelkie inne badane zjawiska kulturowe na gruncie strukturalizmu do ujawnienia takich lub innych zależności abstrakcyjnych, byleby tylko owe zależności dawały się ująć w pewne formuły logiczno-matematyczne. Powód, dla którego analogia - będąca relatywnie najsłabszym narzędziem argumentacji uzasadniającej twierdzenia naukowe - służy za podstawę tak daleko idących rozstrzygnięć, leży w przyjętej przez Lévi-Straussa koncepcji umysłu ludzkiego. Zgodnie z tą koncepcją umysł funkcjonuje w dwojakim wymiarze. Jeden z nich to działalność jawna, uświadamiana przez ludzi, konkretna i merytoryczna. Wymiar drugi to działalność głęboko ukryta, niejawna, nieuświadamiana przez ludzi, mająca charakter czysto formalny i zupełnie abstrakcyjny. Ta druga - w przeciwieństwie do pierwszej - ma charakter absolutny, jest to bowiem niezmienna, ponadczasowa, niezależna od warunków historycznych, społecznych i indywidualno-psychologicznych. Jest zasadniczo pokrewna, jeśli nie wręcz tożsama ze sferą operacji logicznych i matematycznych, ma więc charakter aprioryczny i konieczny. Ta właśnie sfera dyktuje naczelne prawa działań jawnej sfery ludzkiego umysłu, a poprzez nią wszystkim wytworom tych działań, a więc także całej szeroko rozumianej sferze kultury. Ze względu na swój charakter logiczno-matematyczny, owa niejawna sfera działań umysłu ludzkiego ma też z góry zagwarantowaną zgodność z całą pozostałą sferą rzeczywistości materialnej. Zrozumiałe stają się zatem sukcesy przyrodniczych nauk ścisłych i całkiem racjonalny okazuje się postulowany przez Lévi-Straussa program uściślenia wszystkich nauk humanistyczno-społecznych za pomocą czysto formalnych metod logiki i matematyki. W świetle przyjętej tu koncepcji umysłu ludzkiego nauki ścisłe - a takimi mogą i powinny stać się wszystkie bez wyjątku nauki �36 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIÑSKl teoretyczne — mają ten sam charakter czysto formalny. Omówiony na wstępie podział nauk na realne i formalne traci właściwie sens — metodologia nauk ścisłych jest przecież jedna i ta sama. Stosowanie analogii formalnej utożsamia się z operacją podstawiania, która w logice i matematyce jest jedną z prawomocnych reguł uzasadniania twierdzeń, a nawet ich ścisłego dowodzenia. Koncepcja nieuświadamianej działalności umysłu jako sfery zupełnie odrębnej i autonomicznej oraz nadrzędnej ma jednak u Lévi-Straussa charakter czysto metafizyczny, a nie naukowy. Nie jest bowiem hipotezą heurystyczną, nie daje się ani potwierdzić, czyli zweryfikować, ani obalić, czyli sfalsyfikować, i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Ingerencja metafizyki jest w nauce dopuszczalna, ale tylko jako heureza, nigdy jako dogmat aprioryczny. Wszystko niestety wydaje się wskazywać na to, że meta­ fizyczna koncepcja umysłu ludzkiego, leżąca u podstaw strukturalizmu Lévi-Straussa, ma jednak charakter wyłącznie aprioryczno-dogmatyczny. Nie tyle pomaga nauce w odkrywaniu nowych dróg wiedzy, ile je narzuca. Nie oznacza to jednak, że osiągnięcia Lévi-Straussa są bezwartościowe. Nie mają one tylko tego znaczenia, jakie im przypisuje czy stara się nadać ich autor. Nie zrealizował po prostu swego celu głównego — nie przekształcił bowiem etnologii i antropologii w naukę ścisłą w znaczeniu teoretyczno-nomologicznym w duchu nauk logiczno-matematycznych, fizyczno-przyrodniczych czy chociażby na wzór fonologii. Wypracował natomiast cały szereg niezwykle cennych ujęć heurystyczno-badawczych i interpretacyjnych. Zjawisk kulturowych nie wyjaśnił w sposób ścisły, wzbogacił natomiast niepomiernie sposoby ich widzenia i ujawnił zupełnie nieoczekiwane ich aspekty i wymiary. Nasze uwagi podsumowujące wykraczają poza materiał będący przedmiotem naszych rozważań. Należy je zatem traktować jako ewentualną hipotezę — punkt wyjścia do odrębnych rozważań ogólnych nad podstawami filozoficzno-metodologicznymi strukturalizmu Lévi-Straussa. LITERATURA Ajdukiewicz 1960 K. Język i poznanie, Warszawa, t. 1. 1965a Język i poznanie. Warszawa, t. 2. 1965b Logika pragmatyczna. Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. M o r r i s Ch. W. 1938 Foundations of the Theory of Signs, Chicago. N a g e l E. 1970 Struktura nauki. Warszawa. P e l c J. 1984 Wstęp Popper К . R. 1977 Logika Ziembiński 1974 do semiotyki. odkrycia Warszawa. naukowego, Warszawa. Z. Logika praktyczna, Warszawa. �SEMIOTYKA 37 STRUKTURALIZMU A n n a Malewska, Józef Andrzej Stuchliński SEMIOTIC O F STRUCTURALISM. AN ATTEMPT O F INTERPRETATION Summary Our concern with the formal aspect of the works of Claude Lévi-Strauss considered on the instance of his particular chosen text issued from our conviction that it is the aspect that may be of great importance if we apply the structural method in ethnological studies. It is important as well that the Lévi-Strauss' structural method has been modelled according to the method of modern phonology. The evidence of this fact remained in the substantial level of the studies of Lévi-Strauss. We were interested in analyzing the semiotic score of his studies and that is why we aspect of the have applied here theoretical-methodological the elementary means of semiotic analysis. T h e analysis has been, however, established on some of the methodological considerations and explanations without which the semiotic peculiarities of the works of the discussed author can not be understood. We apply essential terms of the semiotic analysis. As a process of semiosis we define the situation when an object or a physical phenomenon functions as a sign. This process — and thereby the object's character of a sign — is based on the relations of three kinds: syntactic, semantic and pragmatic ones which make the three dimensions of every process of semiosis. The semiotic level of a sentence is appointed depending on the sphere in which it has (as a sign) its denotations. In case the referents of signs belong to the non-linguistic sphere we acknowledge the first, primary level of semiosis, if they belong to the lan­ guage, that means the upper level. A n utterance pronounced m natural language is always one degree above the level in which it has its denotations. The general thesis of our deliberation can be pronounced as follows: if the levels of language utterences are not distinguished by the authors of scholarly dissertations, especially in human inroads sciences upon the it usually results of leads the to the researches confusion of and the upon these levels knowledge and makes based on bad them. Those are the errors made by Lévi-Strauss. The semiotic of structuralism becomes conceivable in its focal critical points first after taking into consideration the methodological side of that approach. Especially important here and seems to be formal ones. the discrimination I n the first type to of sciences into which natural two methodological types: as well as human sciences real belong the hypothetic-reductionistic method is applied by researches, by discovering the rules and by building explanatory theories. The conclusions of the reasoning are, at most, highly probable. Formal, that means logical-mathematical sciences are based on the axiomatic-deductory method giving the results always infallible "and wholly dependable. The above conceptual distinction allows for revealing the extremely complicated character of human sciences which is especially evident on the instance of the Lévi-Strauss' theory. Semiotic analysis appears to that in turn, ethonology. be reversibly, allows Such a procedure useful to by explain makes it methodological the semiotic possible, first composing of this reasoning peculiarities of structuralism in of all, to define the essential assumptions upon which Lévi-Strauss builds his theory. One of them is the ascertainment that on sciences the level without of interpretation exceptions and of that data some universal methods may allow us to are valid transmit the methods for all formally from discipline to discipline. It is with this element -methodological proceedings of the Lévi-Strauss' are connected which approach that some of his theoreticalwe at least poorly justified, maybe even quite unfounded speaking the point of the matter think to be too and therefore is that he transmits the infallible venturesome defective. or, Generally axiomatic-deductory �38 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI method of belongs to real sciences. L é v i - S t r a u s s makes it by applying the reasoning which, By formal from the sciences logical proving with into point reasons ethnology o f view it has no which, is the value. It being one of the weakest method of can valuable a be human per sciences analogiam scientific c o g n i t i o n . heuristic instrument only under certain conditions. The m a i n part o f our paper consists o f a semiotic analysis based u p o n the assumed methodological conceptual distinctions. The aim o f the analysis is a concrete and at the same time sufficient justification o f our thesis. The analysis consists i n a particular semiotic characteristics o f the essential fragments o f a chosen structural theory in ethnology, the characteristics basing o n the methodological interpretation explaining the reasons that caused Lévi-Strauss to undertake a particular research procedure and to present the results o f his investigations i n a defined f o r m . It turned out that the errors o f L é v i - S t r a u s s had their origin i n the w r o n g , unscientific approach to his basic theoretical and methodological verbal assurances and different reservations as heuristic hypotheses, but as axioms so they appear based on the decisions substantially arbitrary. Such way i n the quick semiotic semiotic structure "leaps" o f the assumptions. In spite L é v i - S t r a u s s treats his initial be aprioric a procedure reveals Lévi-Strauss' made by h i m when to texts, let us his not ascertaimments itself i n a take he passes directly from o f all assumptions for formal example very general the meta- -methodological deliberation to the factual analysis o m i t t i n g the intermediary methodological level. I t meant itself to points the the apparent. namely passing analysis errors and I n the directly from o f empirical data defectiveness the consideration with of the methodological aspect the use of Lévi-Strauss' it meant an o f data o f observation according to the assumptions o f the the procedure arbitrary accepted structural same method. becomes selection method In these especially and assortment a p r i o r i and the theoretical constructions established u p o n them. We are convinced that there are after all certain reasons m a k i n g L é v i - S t r a u s s to regard his initial fact, assumptions since as axioms. They he takes certain general are the conception extra-scientific reasons, metaphysical o f the human mental equipment in strictly speaking the idea o f the unconscious activity o f the m i n d as the sphere quite autonomous and superior to all the mental and especially cognitive activity o f a h u m a n being. This conception has been accepted by L é v i - S t r a u s s as a tacit assumption, thus assumed in the entimematic way in all his considerations and researches. Nevertheless that it is this conception makes the very basis o f applying the cognitively questionable per analogiam method in the most crucial moment, namely by t r a n s m i t t i n g the of reasoning infallible method o f formal sciences into ethnology. We regard the discussed reason: it can be neither it is no heurustic of a it impresses dogma. It hypothesis not them. so L é v i - S t r a u s s ' conception as metaphysical for a very verified and much And we n o r falsified by any real empirical argument can one. not helps to acknowledge be discover the On new the other ways ingerention hand essential and it plays thus a role in scientific procedures o f metaphisics in science as as permissible only in the function o f an auxiliary cognitive instrument. Our of his criticism researches attached to them. o f the Lévi-Strauss' any value. It He simply has is errors only not does not that achieved mean they have his goal - that not we deny this the meaning m a k i n g ethnology an fomal science. Nevertheless he evolved many valuable research and interpretation He has ways not explained cultural phenomena o f approaching to them and in a strictly revealed quite exact unexpected Translated way but aspects by Anna results which methods. he enriched and he exact, the dimensions. Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/163d814bf713b38fa415286d7fe127e4.pdf 725057adc5cf4fda09bcb4d1f5110e19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5238 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Litwa - mniejszości narodowe Litwa - czasopisma polskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4862 Title A name given to the resource Kowieńskie pisma polskojęzyczne "Nowiny" i "Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" - DWIE NARRACJE O RELACJACH POLSKO-LITEWSKICH Po raz, że który przypominam sobie z dzieciństwa Kowieńszczyznę - ziemię ucisku (Melchior Wańkowicz 1958, s. 232) Kontakty Polaków z Litwinami oficjalnie są poprawne, jednak w praktyce nie przebiegają bezkonfliktowo. Zdarza się, że media litewskie (telewizja, prasa) przedstawiają Polskę w niepochlebnym świetle, natomiast osobiste kontakty z Litwinami są o wiele lepsze, szczególnie z młodszym pokoleniem, które nie czuje się obciążone przeszłością . Starsze pokolenie ciągle chyba nie umie uwol­ nić się od trudnych wspomnień, w jakie obfituje historia obu narodów. Stosunki Litwinów z Polakami pochodzącymi z Polski mieszczą się w pewnych ogólnych ramach poprawności. Natomiast relacje Litwinów z miejscowymi Polakami - obywatelami Litwy wydają się obarczone przedziwną mieszanką emocji, nie¬ ufności, agresji, braku życzliwości i chęci wzajemnego zrozumienia. Nie można powiedzieć, że reakcje ich są jednorodne, każda z tych grup składa się bogatej mozaiki różnorodnych typów i charakterów. Odnosi się wrażenie, że czasem w interakcje zachodzące między nimi nieoczekiwanie włącza się pewien cha¬ rakterystyczny zestaw gestów i zachowań, który szybko doprowadza do zerwania relacji, wykluczenia lub nawet wyrazu pewnej agresji. 1 Posługując się językiem Ervinga Goffmana można powiedzieć, że we wzajem¬ nych interakcjach Litwinów i miejscowych Polaków dochodzi do odgrywania ry¬ tuału interakcyjnego, polegającego na wzajemnym wykluczaniu się. W jego rozu¬ mieniu ważne były związki między działaniami osób pozostających w interakcji, a postaci te traktował bardziej jako role, niż niezależne jednostki (Goffman 2005, s. 46). Toteż bezpośrednia relacja mogła przebiegać raz jako relacja dwóch znajo¬ mych, albo mogła osunąć się w sekwencję zachowań zachodzących między dwo¬ ma rolami. Przyjąłem to drugie podejście, gdyż dzięki temu, na podstawie zacho¬ wań i gestów, można zrekonstruować szerszy kontekst zasad rządzących relacjami. We wzajemnej interakcji liczą się przede wszystkim okazywanie szacunku innym i możliwość prezentacji siebie. Wynikają z tego określone reguły postępowania, 1 Takie przekonanie autora wynika z licznych, bardzo dobrych lub dobrych kontaktów z Litwi­ nami, szczególnie średniego i młodszego pokolenia. �134 DAGNOSŁAW DEMSKI z jednej strony obowiązki określające moralną powinność zachowania się wobec innych w taki, a nie inny sposób, a z drugiej - nasze oczekiwania wobec zacho¬ wań innych wobec nas. Wymiana wzajemnego uznania, sposobu prezentacji, jest podstawą integracji społecznej. Jak pisał Goffman, nieotrzymanie spodziewa¬ nych wyrazów poważania oznacza rytuały profanacji, świadczące o podważaniu stanu rzeczy, próbie zmiany ról społecznych, układu sił i zakresu posiadanej wła¬ dzy (Goffman 2005, s. 48). Pomieszane reakcje Litwinów i Polaków zaskakują, gdyż oba kraje mają po¬ dobne interesy w tej części Europy. W obliczu zagrożenia ze strony wielkich sąsiadów, mogą odczuwać konieczność bliższej współpracy. Niewidoczny kon¬ flikt i wzajemne urazy odzywają się w zupełnie nieoczekiwanych momentach, wskazując na stare rany, które są jeszcze niezabliźnione. Skoro stosunek Polaków i Ukraińców zmienił się w ostatnich latach pomimo trudnej wspólnej przeszłości, to dlaczego podobne transformacje nie miałyby zajść we wzajemnej percepcji Litwinów i Polaków. Zdając sobie sprawę na jak delikatnym gruncie poruszam się - wzajemnego poczucia krzywdy, lęków, uprzedzeń i kompleksów - jedno¬ cześnie mam nadzieję, że dialog między Litwinami i Polakami jest możliwy. Uważam, że zdolność do mówienia z pewnym dystansem o sprawach trudnych jest już dużym krokiem do wzajemnego zrozumienia. Cechą wspomnianych konfliktów jest ich nagłość, gwałtowność, często koń¬ cząca się napaściami nie tylko słownymi, ale i fizycznymi, na jakie narażona jest najczęściej słabsza strona. Wydaje się, że miejscem konfrontacji jest przestrzeń publiczna, o zawładnięcie której toczyła się gra. Polega ona na pozbawianiu dru¬ giej strony prawa do ekspresji w sferze publicznej. Skąd wzięły się takie relacje, o czym one świadczą, co za nimi stoi i w jakim kontekście się one pojawiają? Początki takich interakcji pochodzą z okresu powstawania państwa litewskiego i ugruntowały się w Litwie kowieńskiej. To najgorszy okres w dziejach stosunków polsko-litewskich. Po I I wojnie światowej pozornie zniknęły, jednak, co jakiś czas ponownie wychodziły na wierzch. Wzorzec interakcji Litwinów z Polakami jest przedmiotem analizy, a w tym artykule prześledzę go na przykładzie prasy międzywojennej. Nie będę rozpa¬ trywał bezpośrednio przypadków wzajemnych konfrontacji, ale śledzę je przez pryzmat narracji, zawartych w prasie polskojęzycznej, wydawanej w okresie międzywojennym w Kownie w latach 1922-1940 („Nowiny" i „Chata Rodzin¬ na"). Wybrałem ten okres celowo, ze względu na zwiększoną ilość sytuacji konfliktowych zaistniałych w procesie tworzenia nowego państwa. Wydaje się, że wzorzec stał się jednym z filarów ówczesnej nowej rzeczywistości i wpłynął na późniejsze relacje litewsko-polskie. Był to burzliwy okres formowania się państwa litewskiego i krystalizowania się nowej władzy zachodzący na tle cha¬ rakterystycznej dla takich przełomów dezorientacji wielu warstw społeczeństwa, jak również otwartych konfliktów zbrojnych (przyłączenie Wilna do Polski w 1920-1922). To były istotne czynniki wpływające na sytuację polityczną, eko¬ nomiczną i społeczną Kowieńszczyzny. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 135 Z uwagi na brak miejsca ograniczam się do analizy kilku wybranych roczników „Nowin", z lat 1921-1925 i 1928-1931, oraz „Chaty Rodzinnej", z lat 1928-1930. Większa część prezentowanego materiału pochodzi z „Nowin", ponieważ uzna­ łem, że litewska wersja rzeczywistości jest mniej znana polskiemu czytelnikowi, a przez to bardziej interesująca . Obie gazety przeznaczone były dla ludności wiejskiej posługującej się wy¬ łącznie lub głównie językiem polskim. Początkowo oceniano liczbę potencjal¬ nych czytelników na około 80 000, a zatem stanowili oni pokaźną grupę ludności czekającej na swojego „przewodnika". Pierwszym pismem skierowanym do ludu były „Nowiny" - prezentujące litewski punkt widzenia, zmierzające do włącze¬ nia czytelników w krąg interesów nowego państwa i dostarczające argumentów za „litewskością" czytelników. W tym samym czasie wychodziły inne pisma w języku polskim. Wydawano już „Dzień Kowieński", skierowany do czytel¬ nika z miasta. Pojawienie się na rynku „Nowin" zwróciło uwagę wydawców „Dnia Kowieńskiego" na konieczność stworzenia pisma podobnego typu. Szyb¬ ką reakcją na pojawienie się „Nowin" było pismo „Strzecha Rodzinna", wyda¬ wane od 1922 do 1923 r. Redaktorem „Nowin" był Piotr Rusiecki (Rusieckas) - poseł na sejm, re¬ prezentujący środowisko, jak sam nazywał, „ludności mówiącej po polsku" lub „Litwinów mówiących po polsku", a jego pismo głosiło litewski, pro-państwowy punkt widzenia na powojenną rzeczywistość. Artykuły w piśmie najczęściej zamieszczał Rusiecki, rzadziej pojawiały się felietony pisane przez innych (M. Piotrowski, Koszko, Stawicz, P. Mich, Wład. Petru, P.G.). Mogły to być pseudonimy, pod którymi kryli się inni autorzy. W kręgu redakcji i współ¬ pracowników pojawiali się Bronisława Dauknisowa, Andrzej Rondomański, raz wymieniono nazwisko Sleżewicza. Pierwsze numery „Nowin" od pierwszego, do podwójnego 4/5, ukazały się jeszcze w grudniu 1921 r. Fakt ten redaktorzy często podkreślali później, chlu¬ biąc się mianem pierwszego „polskojęzycznego" pisma dla ludu na Litwie. Ostatni numer ukazał się w 1939 r. Prawdopodobnie wówczas uznano, że pismo spełniło swoją misję prezentowania litewskiego punktu widzenia wśród ludności mówią¬ cej po polsku. Wprowadzenie obowiązku posyłania dzieci do szkół, w praktyce do państwowych szkół litewskich, z czasem wyeliminowało problem pisma dla ludności nie znającej języka litewskiego. Liczebność tej kategorii ludności malała z roku na rok. Jak wynika z listów do redakcji „Nowin", ale również z listów pisanych do „Chaty Rodzinnej", do ludności wiejskiej i do małych miasteczek docierały i zyskiwały coraz większą popularność również pisma litewskie, np. „Musu Rytojas". Ze względu na bardziej popularne treści stawały się powoli konkurencją dla „Chaty Rodzinnej" i „Nowin". W artykułach wstępnych „Nowin" poruszano aktualne problemy polityczne, ekonomiczne i społeczne, postrzegane z perspektywy lojalnych obywateli Litwy. 2 2 Pełniejszy obraz relacji litewsko-polskich przedstawiam w przygotowywanej książce. �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Początkowo tłumaczono sytuację powstałą w nowym państwie, definiowano na nowo i wprowadzano nowe kategorie (np. ludność mówiąca po polsku, Litwini mówiący po polsku, a nie Polacy, czy mniejszość polska na Litwie), ukazywano sukcesy i dokonania młodego państwa (wiele uwagi poświęcono reformie rol­ nej), pisano o represjach wobec Litwinów oraz o trudnościach gospodarczych na Wileńszczyźnie. Niejednokrotnie udowadniano wyższość Litwy nad państwem polskim, pojawiały się informacje o Litwinach w USA, Brazylii i Argentynie, a niemal w każdym numerze publikowano opowiadania i legendy litewskie, nawiązujące do czasów pogańskich lub panowania Witolda. Autorami opowia¬ dań i legend byli Litwini (Vincas Kreve , J. Pożerski, A. Wienualis, J. Biliunas, K. Jasiukajtis, Marja Reutt, Ł. Peleda, Szaruna Ragana). Pojawiały się również fragmenty poezji Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli, Jonasa Maironisa , podkreślające związki tych poetów z Litwą, jak również tłumaczenia na polski utworów autorów litewskich. Były też zamieszczane opowiadania Bolesława Prusa, np. „Michałko", wiersze Marii Konopnickiej. Na łamach pisma umiesz¬ czano liczne porady prawne i rolnicze. Pojawiały się także felietony lub listy podpisywane prawdopodobnie pseudonimami, np. listy Broniuka Kulwiańczuka. 3 4 Tygodnik „Strzecha Rodzinna" został założony przez środowisko Polskiej Frakcji Poselskiej, które już wydawało dziennik „Dzień Kowieński". Celem tego pisma było dotarcie do czytelników mieszkających na wsi, a należących do drob¬ nej szlachty i chłopów, identyfikujących się z polskością. Pierwszy numer ukazał się 16 marca 1922 r., a redaktorem był ks. Bronisław Laus. Artykuły pisali: Eugeniusz Roemer, Bronisław Laus, Konstanty Okulicz, Bolesław Lutyk, Nora Wolińska, Zofia Kaczyńska, Karolina Widerakówna, Józef Siemieński. Część osób posługiwała się prawdopodobnie pseudonimami, np.: Józefat Rodwicz, Stanisław Trójświęrk, Roman Liwa itd. Jak podaje Mieczysław Jackiewicz, za Roemerem, artykuły pisali przeważnie Roemer i Konstanty Okulicz (Jackiewicz 2003, s. 121). W przeciwieństwie do „Nowin", a wzorując się na „Dniu Kowieńskim", miało to być pismo z ducha polskie, aspirujące do objaśniania ciężkiej materialnie dla wielu tamtejszych zdezorientowanych Polaków rzeczywistości zaistniałej po I wojnie światowej. Pismo w niezmienionej formie przetrwało do sierpnia 1923 r. Później wydawcy zmienili tytuł na „Chata Rodzinna". Zaczęła ona wychodzić 23 września 1923 r., a jej cele i zadania pozostały te same. Nakład wynosił 8 tys., a drukowano je w kowieńskiej drukarni „Prima". Początkowo redakcja otrzymywała środki pie¬ niężne z Polski, później pismo stało się samowystarczalne (Jackiewicz 2003, s. 128). Przeważały artykuły polemiczne, komentarze, opowiadania, poza tym po¬ czątkowo dużo było informacji z Polski i ze świata, w mniejszym stopniu z Litwy, częściej były to historie wzięte z życia Polaków litewskich, przede wszystkim do¬ tyczące pracy Towarzystwa Oświatowego „Pochodnia", działalności szkół gimna¬ zjalnych w Kownie i Poniewieżu. W każdym niemal numerze publikowano także 3 4 Inaczej Vincas Kreve-Mickevicius. Właściwie Jonas Maciulis. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 137 listy od czytelników. Później coraz więcej było artykułów o tematyce rolniczej, pojawiały się także porady prawne, gawędy, relacje z podróży, fragmenty przedru¬ kowane z literatury polskiej (np. Zygmunta Krasińskiego, Władysława Reymonta, itd.), również współczesnych autorów z Wileńszczyzny (Heleny Romer) oraz wier¬ sze poetów polskich (Marii Konopnickiej, Władysława Syrokomli, Wincentego Pola). Sporadycznie zdarzały się utwory pisane przez czytelników pisma. Z jednej strony odbiorcami byli potomkowie rodów ze szlacheckich zaścianków, a z drugiej dużą część stanowili ludzie nie mający na co dzień kontaktu z kulturą polską. Według Jackiewicza „Chata Rodzinna" do końca istnienia miała większy wpływ na polską opinię publiczną niż „Dzień Kowieński", czy jego kontynuator „Dzień Polski", ponieważ obejmowała swym zasięgiem rzesze wiejskich czytel¬ ników we wszystkich zakątkach Litwy (Jackiewicz 2003, s. 129). Oba pisma, „Chata Rodzinna" i „Nowiny", komentowały rzeczywistość na różne sposoby i często polemizowały ze sobą do końca swej edycji. Oba wydawane były przez różne środowiska - litewskie z kręgu Rusieckiego i partii „Związku Ludzi Pracy", której udostępniano łamy pisma na agitację wy¬ borczą. „Nowiny" nie miały dużej popularności, ale realizowały model budowy jednolitego państwa narodowego. Były wyrazicielem dominujących w państwie poglądów litewskich głoszonych w języku polskim. „Chata Rodzinna" reprezentowała polskie środowisko skupione wokół inteli¬ gencji miejskiej i byłych właścicieli ziemskich, coraz bardziej marginalizowaną część społeczeństwa litewskiego stopniowo przekształcającą się w kategorię pol¬ skiej mniejszości narodowej. Wielu ludzi z tego środowiska wyemigrowało póź¬ niej za granicę. Odbiorcą obu pism natomiast był ten sam krąg - ludność miesz¬ kająca na wsi, czyli drobna szlachta i lud posługujący się językiem polskim. Treść, retoryka, sposób narracji obu pism różniły się bardzo i właśnie te różnice są przedmiotem moich analiz. Materiał z kolejnych kilku lat przedstawiony jest w taki sposób, aby pokazać ewolucję w sposobie prezentacji i w podejmowanej tematyce, odzwierciedlającą postawę obu pism wobec zmieniającej się sytuacji w państwie litewskim - poli¬ tycznej (nowe państwo, zajęcie Wilna przez Polskę), ekonomicznej i społecznej (skutki reformy rolnej, rozbudowywanie Kowna, budowa nowych fabryk). Poja¬ wienie się nowych wątków było częścią strumienia narracji skierowanego do odbiorców, a w samej narracji przeważały funkcje światopoglądowe (dostarcza¬ jące argumentów w debacie na temat tożsamości zbiorowej) i pragmatyczne (pro¬ wadzące do rozwiązywania konkretnych problemów). Śledzenie roczników obu tytułów do wybuchu I I wojny światowej jest bardzo interesującym spojrzeniem na zachodzące na Litwie przemiany. Jak już wspom¬ niałem, w tym artykule koncentruję się tylko na publikacjach z wybranych lat, jak również na kilku najbardziej istotnych problemach, wokół których skupia się debata obu pism. Prezentowaną w artykule prasę traktuję jako przykład narracji służących kon¬ struowaniu zbiorowych tożsamości na dwa odmienne, często wzajemnie wyklu¬ czające się sposoby. To specyficzny typ narracji, którego ogólnym celem były �138 DAGNOSŁAW DEMSKI mobilizacja społeczna i konsolidacja czytelników wokół pewnych wartości i przekonań, wzmocnienie tożsamości zbiorowej, zarówno Litwinów, jak i Pola¬ ków, ale przede wszystkim motywowanie ich do konkretnych działań i reakcji na to, co wychodziło z instytucji państwa litewskiego. W istocie wypowiedzi zamieszczane w artykułach były odbiciem konfrontacji litewsko-polskiej zacho¬ dzącej w tle, przybierającej na sile po 1926 roku. W związku z tym środki, jakie stosowano w publikacjach, takie jak perswazja, ekspresyjność, można zaliczyć do narzędzi aktywistów społecznych. W większym stopniu dotyczyło to „Nowin" niż „Chaty Rodzinnej". Prasa była tylko jednym z elementów działań społecznych prowadzących do specyficznej konfrontacji litewsko-polskiej, o której wspomniałem na wstę¬ pie. Traktowana była jako narzędzie w rękach działaczy realizujących pewne zamierzone cele polityczne i społeczne. W związku z tym prezentowane arty¬ kuły i argumenty w litewskiej i polskiej narracji dają możliwość zaobserwowania jak widziały siebie obie strony - jak przedstawiały siebie i jakie miały oczeki¬ wania. Możemy się przekonać, czy spotykały się one z ceremonialnym zrozu¬ mieniem i akceptacją oraz czy przestrzeń, o którą się dopominały, została im przyznana, czy też nie. Badanie specyfiki relacji litewsko-polskich zależy od przedmiotu analiz, za pośrednictwem którego je rozpatrujemy. Mogą to być rytuały, interakcje, nar¬ racje itp. W przypadku narracji materiałem, dającym informacje na temat rodza¬ j u konfrontacji zachodzących między obu grupami będzie zarówno ich treść, jak i zastosowana forma wyrazu. W dziedzinie antropologii społecznej warto odnieść się do podejścia Nigela Rapporta do narracji, który postrzegał j ą jako podstawową formę ucieleśnienia naszego rozumienia świata, doświadczenia i na¬ szego „ja" (Rapport 2002, s. 75). Sposób, w jaki doświadczamy rzeczywistość zawsze zostaje ujęty w pewne ramy i uporządkowane struktury, a czyniąc te ramy narracyjne przedmiotem naszej uwagi, poznamy specyfikę rozumienia i inter¬ pretacji świata ich autorów. Ze względu na ograniczone miejsce, analizy narracji oraz specyfikę narracji prasowej sprowadzam do dwóch aspektów. Treść ułożona w określony porządek tematyczny, będący odbiciem sposobu interpretacji ówczesnej rzeczywistości, zostanie poddana analizie w pierwszej kolejności. W porządkowaniu treści widzę wartościujący aspekt narracji, czyli funkcję nadawania sensu. Formę wyrazu, czyli odkrycie związków między rodzajem tekstu, a funkcją, jaką ma on spełniać u odbiorcy, omawiam dalej. Ze względu na specyfikę publikacji nastawionych na mobilizację ludzi, wręcz rekrutowania zwolenników dla pewnej idei, zakres moich rozważań sprowadzam do kilku bardziej konkretnych kwestii - odpowiedź na pytanie kim jestem, defi¬ niowanie nowych kategorii, np. inteligencja wiejska, czy kwestii zawłaszczania przestrzeni publicznej. Mając możliwość śledzenia ewolucji publikacji w obu pismach, często prezentujących odmienne reakcje i postawy wobec tych samych problemów i zdarzeń, znalazłem się w sytuacji dogodnej dla przeprowadzenia porównania postaw prezentowanych w obu tytułach. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 139 WARTOŚCIUJĄCY ASPEKT NARRACJI, C Z Y L I NADAWANIE SENSU POPRZEZ PORZĄDEK TEMATYCZNY Porządek tematyczny oznacza przetworzenie opisywanej rzeczywistości, do¬ konane w mniej lub bardziej spójny sposób, akceptowany następnie lub nie przez odbiorców. W tym rozumieniu narracja to nie tylko opowiadanie na jakiś temat. Poza konkretną treścią kryje się specyficzny dyskurs, na który składają się wątki, postacie, dynamika przekazu. Poszczególne elementy opowiadania mogą wy¬ stępować w odmiennych narracjach. Decydujące znaczenie ma jednak dopiero sposób ich zestawienia, logika wewnętrzna opowiadania, która służy nadawaniu sensu całości. Porządek tematyczny prezentacji wyznacza czasowe i przyczy¬ nowe powiązania elementów wydarzenia. Nie dziwią więc odmienne przedsta¬ wienia rzeczywistości w publikacjach pochodzących z obu pism. Określeniem „nadawanie sensu" będę się posługiwał w dalszej części artykułu. Publikacje w prasie mają swoją specyfikę objaśniania i perswazji. Składają się one na funkcję nadawania sensu, na którą z jednej strony wpływa dynamika zachodzących w rzeczywistości opisywanych wydarzeń, a z drugiej zawsze będzie ona odbiciem aktualnych okoliczności, w jakich znajdują się autorzy publikacji (społecznych, politycznych, kulturowych). Stosowane środki wyrazu służą wyjaśnianiu czytelnikom zachodzących zmian, jak również mają pomóc im odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości poprzez dostarczanie wzorów do identyfikacji i argumentów do ich obrony. Jeśli prześledzimy treść publikacji, zaobserwujemy dominację funkcji nadawa¬ nia sensu, wyodrębniając główne tematy charakterystyczne dla każdego z oma¬ wianych tu pism. Pojawiały się tu kwestie szczególnie ważne w owym czasie. Każdy czytelnik, przyjmując jedną z możliwych wizji rzeczywistości (prezen¬ towanych przez „Nowiny" lub „Chatę Rodzinną") określał też m.in. swój stosunek do znaczących postaci, takich jak książę Witold czy król Jagiełło, oraz lokalni bohaterowie: Kudirka, Piotr Wilejszyc albo ks. Krikszczian. Często konsekwen¬ cją wyboru między tymi postaciami było branie udziału w innych cyklach świąt i rytuałach państwowych. Projekt budowy państwa narodowego spowodował uznanie wagi przestrzeni publicznej, o którą zaczęto toczyć boje. W rezultacie miejsce początkowego kon¬ fliktu zajął asymetryczny układ relacji etnicznych na Litwie. Te kwestie znalazły również swój wyraz w narracjach. ZDEFINIOWANIE „KIM JESTEŚMY?" Najważniejszą kwestią poruszaną przez oba pisma było określenie, kim jest odbiorca każdej z gazet. Pod takim tytułem pojawiały się artykuły na pierwszych stronach obu pism. W sytuacji przemian politycznych, ekonomicznych i społecz¬ nych nacisk aktywistów był położony na mobilizację publiczności. Ustalenie i nazwanie rzeczywistości w nowy sposób miało rozsadzić dawne struktury, przez �140 DAGNOSŁAW DEMSKI to zmienić ład społeczny, a przede wszystkim przekonać ludzi, że dotychcza­ sowe sposoby zabiegania o własne korzyści i interesy straciły dotychczasową skuteczność i znaczenie. Wraz z powstaniem nowej rzeczywistości politycznej, społecznej i ekonomicznej zaczynały obowiązywać nowe reguły, których zwo¬ lennikiem było pismo „Nowiny"; bardziej sceptyczne nastawienie prezentowała „Chata Rodzinna". Zmiana oczekiwań była głównym i ostatecznym celem działań, podjętych przez „Nowiny". Przekonujące nakreślenie obrazu rzeczywistości w nowej sytuacji politycznej miało przynieść przekształcające konsekwencje dla relacji polskolitewskich. Zdefiniowanie, kim jest czytelnik posługujący się językiem polskim na Litwie kowieńskiej zajmuje dużo miejsca. Dobrze ilustrują to fragmenty pu¬ blikacji z obu pism. „Nowiny" początkowo używają określenia „mówiący po polsku" i tak to tłumaczą: Dlaczego piszemy „mówiący po polsku"; zwracając się do nas listownie lub ustnie wielu czytel­ ników powiadało: ja jestem lub my jesteśmy Litwinami, chociaż zupełnie nie umiemy lub nawet nie rozumiemy po litewsku i dalej, że rodzice i dziadowie mówili po litewsku i byli prawdziwymi Litwinami, bo u nas nikt po litewsku nie mówi (Nowiny, nr 47, 1922, s. 410); Ojciec z matką nauczyli swego syna czytać, pisać i chwalić Boga po litewsku [...] Jan z młodych lat słuchał i szanował rodziców, a oni kochali swego syna [...] miasteczko Kiejdany i cała okolica była spolszczona i zbałamucona przez obszarników [...] Janek chodził na różne zebrania; szlachta mówiła „nasz Janek", Janek nigdzie więcej nie był jak tylko w Kiejdanach; wiedział on i słyszał, że gdzie tylko bogatszy lub światlejszy człowiek - rozmawia po polsku i siebie nazywa Polakiem [...] Janek coraz mniej rozmawiał po litewsku używając rdzennego języka tylko w domu i modląc się. [...] Po pewnym czasie Janek już z matką i ojcem nie chciał i w domu rozmawiać po litewsku [...] często sprzeczał się z rodzicami że teraz moda rozmawiać po polsku, że po litewsku rozma¬ wiają tylko chłopi i ciemni ludzie; rodzice niezadowoleni, że namówiony, zbałamucony przez kiejdańska szlachtę, chce być Polakiem, że jest przeciwnikiem litewskiej mowy, swej Ojczyzny (Nowiny, nr 4, 1924, s. 30). Ludzi nie podzielających ich zdania widzieli jako swoich przeciwników, zdraj¬ ców albo jako: Zbłąkane dzieci Litwy, nazywające siebie litewskimi Polakami, wysyłane z Wileńszczyzny do Polski, właśnie dają niezbite dowody, kim są właściwie (Nowiny, nr 32, 1924, s. 265). Rozwiązaniu kwestii tożsamości miały pomóc argumenty odwołujące się do przeszłości, jak również do sposobu interpretacji rzeczywistości. W wersji „No¬ win" miały one wzbudzać poczucie niesprawiedliwości, pokazywać, że aktualna sytuacja, spowodowana wpływami kultury polskiej jest zła dla „mówiących po polsku". „Chata Rodzinna" znalazła się na pozycji broniącej wspólnej przeszłości litewsko-polskiej, a przez to w opozycji do wielu zachodzących zmian. Dwie koncepcje wspólnoty wykluczały się wzajemnie, a inne interpretacje uznano za zdradę interesów narodu i państwa litewskiego. Istnieje u nas przekonanie, mianowicie pomiędzy mniej oświeconą ludnością, że kto mówi po polsku, ten już i Polak; takie przekonanie jest bardzo błędne [...] Czuję, że ten i ów chciał by �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 141 mnie zapytać, a skądże ci Polacy w Litwie znaleźli się w tak znacznej ilości; rzecz bardzo prosta. W r. 1387 litewski Książe Jagiełło pojął za żonę królewnę polską Jadwigę i przyjął chrzest obie¬ cując ochrzcić całą Litwę [...] Naturalnie wówczas nie mogło być księży Litwinów więc dla na¬ uczenia zasad religii katolickiej przysyłani byli księża Polacy; nauczając lud po polsku, wynosili pod niebiosa polską mowę, nazywając j ą chrześcijańską, mówiąc że tylko modlący się po polsku będą wysłuchani, litewską mowę nazywali pogańską [...] Taki był początek krzewienia polskiej 'kultury' w Litwie (Nowiny, nr 10, 1924, s. 78); „Kim jesteśmy?" - ubiegłe wybory były tajne; tzn. nikt nie wiedział za kogo ja sam głosowałem [...] Bywało, że uchodzący za prawdziwych i wiernych Litwinów urzędnicy, robotnicy, służący - w ostatniej chwili namówieni lub zastraszeni albo wprost starym, zgniłym nałogiem pociągnięci oddali swój głos za panów lub za ich lokajów; postępując tak sądzili, że spełniają czyn szlachetny, jednocześnie i sami nie narażając się wcale jednakże jak się oni wszyscy mylili! Już w nich płynie z litewskiego chleba wyrobiona krew litewska; tymczasem zaś co widzimy? szlachta rdzenna, szlachta i bojarstwo litewskie: Giedrojciowie, Narbuttowie, Wojniłlowie, Strumilłowie, Strawińscy (od rzeczki w Trockim pow. Strewa), Gintowtowie, Towginowie, Gerdwiłłowie i inni z krwi i kości Litwinów uparcie nazywają się Polakami i to jeszcze jakimi! (Nowiny, nr 36, 1923, s. 319); Czas już zerwać z zastarzałemi i spróchniałemi tradycjami, czas pójść po własny rozum do głowy i nie zważając na żadne wymówki niemądrych sąsiadów z chociażby i najbliższej rodziny, należy mówić wszędzie jasno i otwarcie, tak jak jest w istocie: rozmawiamy po polsku, bo tak nas matki nauczyły, ale jesteśmy Litwinami, bo to jest narodowość naszych dziadów, pradziadów; a wkrótce potem niechybnie poprawią się i nasze stosunki z władzami i znów wrócimy do minionej świet¬ ności rodów naszych, a przynajmniej przestaną na nas patrzeć jak na wilków czy obieżyświatów (Nowiny, nr 36, 1923, s. 320); Powszechny spis ludności wykazał, że są ludzie ani słowa nie umiejący po litewsku, mówiący tylko po polsku, którzy jednak uważają się za Litwinów; jestem głęboko przekonany, że przy następnych wyborach, mniejszość polska jeszcze mniej otrzyma głosów; równie święcie wierzę, że uświadomienie ciemnych mas mówiących po polsku pójdzie nadal o wiele prędzej niż dotąd; masy te były nieuświadomione, były zwodzone i ogłupiane przez spolszczonych ziemian (Nowiny, nr 23, 1924, s. 190). W nowej sytuacji politycznej konieczne było określenie nowych kategorii, takich jak obywatel Litwy. Na niej opierała się stabilność zbiorowości. Nowa kategoria spowodowała podział na ludzi identyfikujących się z nowym po¬ rządkiem oraz zwolenników dawnej tradycji. „Nowiny" stały się orędownikiem nowej rzeczywistości, a jej zwolenników nazywano 'nowiniarzami'; „Chata Rodzinna" stanęła na straży wspólnej litewsko-polskiej tradycji. W naszem pańskim środowisku są ludzie dwóch rodzajów - jedni z nich całą duszą stają za Warszawę, za państwo polskie i jego interesy, dowodząc, że Polacy a szczególniej ziemianie (obszarnicy) w Litwie są tylko gośćmi, obcymi, że ich Ojczyzna Polska, więc oni zupełnie nie powinni troszczyć się o dobro Litwy i jej ludności; drudzy dowodzą, że Litwę trzeba uważać za swoją prawdziwą Ojczyznę, a siebie za jej dzieci, więc trzeba i pracować na dobro Litwy i jej ludności; górę biorą zwolennicy polsko-warszawskiego patriotyzmu [... ] Naszym panom nikt oby¬ watelstwa nie odmawia i nie zazdrości; mogą być obywatelami, ponieważ i prawa mają równe z innymi mieszkańcami kraju; ale właściwie co znaczy być obywatelem tej ziemi, w której się mieszka? Żeby być prawdziwym obywatelem, trzeba głęboko w swej duszy to obywatelstwo czuć, czyli trzeba ten kraj kochać takim, jakim on jest w rzeczywistości (Nowiny, nr 6, 1923, s. 49); Pogardziwszy nową modą, Ojców idźmy torem (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 2). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI Jak widzimy, kształtujący się ład normatywny w państwie doprowadził do specyficznej sytuacji, w której sposób prezentacji Polaków nie był uznawany przez większość litewską. Odmowa uznania tożsamości grupy przez sąsiednią prowadzi albo do konfliktu, albo do podporządkowania zbiorowości narzuconemu definiowaniu rzeczywistości, w którym przeznaczono dla niej rolę pośledniejszą. Kształtujący się stopniowo niesymetryczny układ w relacjach litewsko-polskich polegał na tym, że Polacy byli zmuszeni inaczej traktować Litwinów, niż oni ich. W państwie budującym jednolity naród walka była nierówna i skazana na porażkę. W związku z tym, określenie kim jestem było aktem fundamentalnym dla obu stron, ponieważ wykluczało inny sposób myślenia. W takiej sytuacji było ono bardziej walką, niż ustalaniem nowego status quo między stronami. „INTELIGENCJA CHŁOPSKA" KONTRA „INTELIGENCJA PAŃSKA" Konsekwencją przyjęcia zasady równości przez nowe państwo, a przede wszyst¬ kim skutkiem budowania państwa opartego na założeniach, że o jego sile i zwar­ tości decyduje jednolitość narodu, było przedefiniowywanie dotychczasowych relacji etnicznych i społecznych. Nowe elity skupiały się wokół haseł budowania narodu i narodowej kultury, a zadanie to miały podjąć wszystkie grupy obywateli. Okazało się, że najtrudniej mogło w nim znaleźć dla siebie miejsce dawne ziemiaństwo, nie tylko ze względu na reformę rolną, prowadzącą do degradacji jego pozycji, ale przede wszystkim ze względu na wartości, które prezentowało. W sytuacji forsowania modelu państwa narodowego dawne ziemiaństwo, kulty¬ wujące kulturę i język polski, stało się obrońcą wartości, które można by nazwać chrześcijańskim uniwersalizmem. Kierunek budowy państwa narodowego w spo¬ sób naturalny znalazł wroga w ziemiaństwie i jego wartościach ponadnaro¬ dowych. W związku z tym litewska kultura narodowa zaczęła kształtować się w opozycji do kultury polskiej, widząc w niej głównego wroga, odwróconego od ideałów budowy jednolitego narodu, a przez to osłabiającego ducha narodowego obywateli i zwartość nowego państwa litewskiego. W państwie nastawionym na konsolidację wszystkich części społeczeństwa, Polacy reprezentowani przez war¬ stwy ziemiańskie stanowili główną siłę odśrodkową. Nowa interpretacja musiała nadać nowy sens starym podziałom, jak również wskazać wartości nowej kategorii ludności po I wojnie światowej. Łączył on elementy walki klasowej z myśleniem narodowym. Dużo miejsca tym kwestiom poświęcają „Nowiny". Szczególnie rzucają się w oczy kategorie stosowane w retoryce - pan, panek, szlachetny kontra włościanin, ale także cham, ciemnota i niewolnik, w stosunku do tego pierwszego. „Kto jest szlachetnym a kto chamem?" (odczyt w Kurmanach); - Cham i Sem - odtąd poszło pojęcie na świecie o lepszym gatunku ludzi „wolnych" i gorszym czyli niewolników; prawo nie­ woli ciągnęło się całe wieki starożytne i średniowieczne na całym świecie; Oświata narodu stała się jedynym sprawiedliwym sędzią i prawo barbarzyńskie, jako niesprawiedliwe i sprzeczne z duchem chrześcijańskim, upadło [...] Podobnem prawem w obecnych czasach jest podział spo- �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 143 łeczeństwa na stany: szlachecki i włościański, które powstały w ten sposób; Narody, chcąc zachęcić swój lud do dobrego, które, jak uważali, przynosi sławę i honor im, zaczęły nagradzać zasłużo¬ nych znakami honorowymi, czyli szlachetnymi za ich dobre postępki, czy to w walce z wrogiem, czy za służbę staranną i uczciwą państwową w czasie pokoju; wszyscy tacy zasłużeni wraz ze świtą królewską przy dworze króla nazywali się dworzanami [...] Dworzanie wówczas tem od­ różniali się od włościan, że posiadali większe prawa i większą swobodę [...] nie byłoby w tem nic złego, owszem tak odznaczając zasłużonych, zachęcało się ich ku temu [...] Ale niestety! Nasi przodkowie popełnili grubą omyłkę, dając podobne znaki zasłużonemu a zarazem jego potom¬ stwu - chybili celu [... ] Następstwem błędu tego było to, że potomkowie owych zasłużonych starali się jedynie o dokumenty, a nie o czyny, wierząc przytem, dzięki ciemnocie, że tylko owe dokumenty (papiery dowodzące pochodzenia od minionej szlachetności) uszlachetniają i zaczęli nabywać takowe nieprawną drogą, kupując i handlując itp. Inni wierzą w urodzenie, czyli krew szlachetną bez osobistych zasług, zapominając o przodkach, którzy uszlachetnieni zostali za czyny (duch) a nie za urodę (krew); zaślepienie doszło do tego stopnia, że w ich oczach największe grzechy popełnione przez szlachetnych szlachetności nie szkodzą i honorowi nie uwłaczają, tacy, zwani szlachtą tylko z dokumentów, gardzą prawdziwie szlachetnym człekiem z uczynków do¬ brych, lecz nie posiadającym papierów szlachetności, przezywając go chamem. Takiemu szlach¬ cicowi dyplom szlachecki to samo, co bydlęciu rogi. Otóż właśnie, ci przezwani chami, lecz z dobrymi postępkami, są prawdziwą szlachtą, a owa szlachta tylko z dokumentów a nie z uczyn¬ ków, są prawdziwymi chamami (Nowiny, nr 15, 1923, s. 138); Dziś ziemiaństwo schodzi do skromnej roli zagonowego szlachcica przedwojennego; materialnie - zupełnie tak, duchowo i kulturalnie - dziś stoi jeszcze daleko wyżej, lecz czy w przyszłości ta różnica długo się jeszcze utrzymać da -to wielkie pytanie [... ] gdy jednak dziś przoduje jeszcze swą inteligencją, kulturą, gładszym obyczajem i szerszem doświadczeniem życiowem, to nie po¬ winno chować światła pod korcem, ni zakopywać do ziemi talentów, lecz dzielić się niemi z młodszą szarą bracią swoją [... ] dobry skutek reformy, że upadło owo kastowe odgrodzenie się ziemiaństwa od uboższej szarej braci naszej, od tej niższej warstwy społecznej. Zbliżenie się warstw stało się możliwem; bo już nie ma przegród, które dawniej istniały, a które dzieliły, odda¬ lały od siebie i mocno różniczkowały ziemiaństwo i niższy stan rolniczy polski. Snadź jeszcze trwają dawne przesądy stanowe i uprzedzenia, dawne nałogi i zwyczaje i tradycje odrębności, przedziałów, oddalenia stanowego. [... ] toby znowu nie wskazywało na poreformowe zbliżenie się warstw polskich do siebie [... ] dziś oczekujemy od warstwy ziemiańskiej, by tracąc zamoż¬ ność świeciło nam latarnią nie dającej się wywłaszczyć kultury i oświaty narodowej. Niech to słowo o rozgrodzeniu płotów kastowych, o zbliżeniu się polskich warstw społecznych, o konso¬ lidacji naszego organizmu społecznego i narodowego [...] stanie się ciałem (Chata Rodzinna, nr 27, 1929, s. 2). Sprawy polityczne miały największe znaczenie. Aktywność wzrastała przed wyborami lub spisami ludności. Publikacje były ważną częścią zmagań o reorga¬ nizację przestrzeni publicznej. W tych momentach na plan pierwszy narracji wy¬ chodziły ostre polemiki, apele, czy wręcz ataki na przeciwników politycznych. Wybory pokazały ciemnotę i swoich spraw niepojmowanie nie tylko większości mówiących po polsku, ale też i i wielu mówiących po litewsku; także wielu mówiących po litewsku dało się na pańską wędkę złapać i głosować na pańskie numera [... ] wmówiono, że jedynie te numera są prawdziwie katolickimi [...] słuchali ładnie gadającego panka (Nowiny, nr 23, 1923, s. 209); Szczególnie dużo ludzi połapali wśród tych, którzy zależą od swoich sług, robotników itp. Polacy niczem nie przyczyniają się do podniesienia dobra w kraju, oni tylko korzystają z gotowego. Polacy nawet nie powinni korzystać z ogólnych praw dlatego, ze nie robią nic na korzyść kraju, ale tylko wąchają się z panami z Warszawy (Nowiny, nr 23, 1923, s. 210); �144 DAGNOSŁAW DEMSKI Nie należy się ukrywać, na wszystkie pytania odpowiadać dokładnie i wyraźnie; gdyż dane tego spisu zależą od prawdziwości odpowiedzi; wszystkie osoby bez wyjątku, w pytaniach 6 i 7 należy odróżnić narodowość od przynależności państwowej [... ] różne przypadki, np. Litwinka, która wyszła za mąż za obywatela rosyjskiego nie stała się przez to Rosjanką, chociaż i obywatelką rosyjską; tak samo nie należy mieszać używanego w domu języka z narodowością; Żyd który rozmawia w domu po rosyjsku nie nazwie siebie Rosjaninem [...] Tak samo w większości wypad¬ ków i rozmawiający po polsku, zapiszą się jako Litwini, gdyż Litwin, który używa języka pol¬ skiego od urodzenia nie przestał przez to być Litwinem [...] na pytanie 6 trzeba zwrócić szczegól­ ną uwagę, gdyż jest to jedno z najważniejszych pytań. [...] Kto waha się dotychczas jak nazwać siebie czy Litwinem, czy Polakiem, powinien ostatecznie postanowić kim jest; nie należy słuchać podszeptów różnych panków, którzy będą starali się wmówić Litwinom, iż są Polakami; słuchaj¬ my głosu własnego sumienia, a nie ich (Nowiny, nr 36, 1923, s. 325). Jeszcze w roku 1923 roku w „Nowinach" pojawiał się ton niezadowolenia z wyborów lub spisów ludności. Państwo litewskie podchodziło pragmatycznie do sytuacji ludności posługującej się językiem polskim. Konsekwencją względnie dobrych wyników spisu dla mniejszości i wyborów były kroki, które ostatecznie zmniejszyły liczbę ludności polskiej. Niektóre publikacje miały wzbudzić prze¬ konanie, że można z taką sytuacją walczyć i zmienić takie położenie. 5 Jeszcze raz udało się złowić setki głosów nieuświadomionych obywateli [...] rzekome prześlado­ wanie Polaków na Litwie [...] postanowiono podzielić większe majątki ziemskie, które w olbrzy­ miej części należały do Polaków czy do spolonizowanych Litwinów [...] dla wielu mówiących po polsku pańskie słowo było świętem (Nowiny, nr 25, 1923, s. 225); Kto używa języka polskiego w domu, temu nie można go wydrzeć, gdyż język jest świętością; tak zapatrują się Nowiny, lecz koniecznie jednocześnie musimy poznać język litewski; Litwa jest naszą Ojczyzną, żyjemy wśród Litwinów, chleb litewski spożywamy [...] jako wdzięczni syno¬ wie kraju powinniśmy starać się nauczyć języka praojców naszych, a wówczas nikt nie będzie robił wyrzutów, że mówimy tylko po polsku (Nowiny, nr 25, 1923, s. 226); Nie ukrywajmy swojego oblicza. Są osobistości, które wyrzekając się swej prawdziwej narodo¬ wości, przyłączają się do innej, takich ludzi zwiemy pospolicie wyrodkami, zaprzańcami; najczꜬ ciej tacy odstępcy znajdują się wśród narodów uciśnionych, gdy chcą się przypodobać panują¬ cym lub łatwiej przeżyć; tacy wyrzekają się swego języka, wiary, a nawet rodziny; są jeszcze inni, którzy prawie nieświadomie, zmuszeni przez trudne okoliczności powoli tracą łączność ze swym narodem (Nowiny, nr 35, 1923, s. 309); Oprócz Litwinów rozmawiających po polsku, są na Litwie i prawdziwi Polacy; którzy sami lub ich ojcowie, praojcowie pochodzą z Polski; ci nadal pozostaną Polakami, takich jednak nie ma u nas wielu (Nowiny, nr 35, 1923, s. 310); [...] we wrzeszczącym tłumie tych ciemnych od wieków ogłupianych pańskich lokai [...] panowie szlachta, co to nic prócz swego skwaśniałego szlachectwa i siermięgi nie ma [...] ludzie, czy wy myślicie, że w Łopiach mieć będziecie swego osobnego króla? Tego nie będzie [...] Opamiętajcie się. To nie głosowanie, kto do Polski chce, a kto do L i t w y " (Nowiny, nr 42, 1922, s. 360); 5 Wyniki powszechnego spisu ludności Republiki Litewskiej z 16 września 1923 r.: ogółem 2,011,174 (Litwinów 84,4%), Żydów (7,6%), Polaków (3,2%), Rosjan (2,4%), Niemców (1,2%), Łotyszów (0,7%), innych narodowości (0,2%) (Nowiny, nr 49, 1923, s. 432). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 145 Póki duch niewolnictwa wśród ludu nie zgaśnie, dotąd będą mieli na niego wpływ obszarnicy. Nowiny postawiły za zadanie i walkę z niewolniczością wśród naszego ludu; zaczęły wychodzić po polsku dlatego, że lud mówiący po polsku, był pozbawionym pisma, które mogło go oświecać [...] szerzyć wśród niego uświadomienie, ukazywać mu drogi do wyzwolenia się z obcej zależno¬ ści, ukazywać należne mu prawa i zarazem być organem, w którym każdy mógłby wyłożyć swe potrzeby. [...] Nowiny wychodząc z tego punktu widzenia, że większość ludności polskiej na Litwie jest pochodzenia litewskiego, wśród innych celów obrały sobie krzewienie wśród swych czytelników uświadomienia narodowego, opartego nie na wzajemnej nienawiści z innemi narodo¬ wościami, lecz na poszanowaniu praw tych narodowości; myśmy dążyli nie do wynarodowienia, lecz do pogłębienia wśród ludu litewskiego mówiącego po polsku uczuć narodowych; innych wprost trzeba było uświadomić, kim są, gdyż byli tacy (i teraz jeszcze są), którzy nie rozróżniali narodowości; a teraz są takie czasy, że trzeba iść albo z tymi, albo z tamtymi, pośrednia droga nie istnieje (Nowiny, nr 47, 1924, s. 390); „Myślmy o przyszłości" - rozumni rodzice starają się, aby ich dzieci nie różniły się od innych i nie mniej, ale więcej od innych dzieci umiały [... ] główną przyczyną naszych niepowodzeń i małego liczenia się z nami w tym kraju, a nawet mówienia przez gorętszych nam w oczy i za oczami rozmaitych przykrości, że to niby my wszyscy zdrajcy, że tacy, że owacy - główną przy¬ czyną tego jest różnica języków, że my nie możemy dokładnie rozmówić się ani zrozumieć się z najbliższymi sąsiadami, już nie mówiąc o urzędnikach [... ] no i było długi czas nam z polskim językiem lepiej, łatwiej żyć [... ] ale teraz to „lepiej" skończyło się i zaczyna się „gorzej" - cóż robić? język nie jest to taka rzecz, bez której żyć nie można; dziś mówię tak, jutro nauczę się innej mowy; a najlepiej wygrywa ten, kto posiada kilka języków; ten nie da się kupić ani sprze¬ dać, taki z najgorszej kabały, wykpi się i wypłynie (Nowiny, nr 8, 1924, s. 61). PRZESTRZEŃ PUBLICZNA O wadze konfrontacji będącej rezultatem kształtowania się tożsamości zbioro¬ wych, szczególnie w latach 1921-1923, świadczą konflikty na szczeblu lokalnym. Jeśli celem było rozsadzenie dawnych struktur społecznych, znalazło to odbicie w próbach reorganizacji przestrzeni publicznej. Przyjęcie jednej z perspektyw przekładało się na spory wokół języka, kościoła, szkoły. Wszystkie dotyczyły prze¬ strzeni publicznej, gdzie ścierały się poglądy, postawy i zachowania. W warun¬ kach odmawiania drugiemu uznania jego tożsamości możliwe było tylko mniej lub bardziej konsekwentne eliminowanie odmienności ze wszystkich publicznych sfer życia nowego państwa. Więcej na ten temat znajdziemy w „Chacie Rodzinnej". Pismo „Strzecha Rodzinna" pisze, że dzieci Polaków nie mają Szkoły w Żejmach. Nic dziwnego, gdyż Polaków tam prawie, a może i zupełnie, nie ma, są natomiast ludzie, którzy sami siebie nazywają przeważnie „Litwini mówiący po polsku", a to że oni się wzięli, to trzeba zawdzięczać okolicznym obszarnikom, którzy tę dogodność w ciągu wielu lat uczynili [...] w ostatnich cza¬ sach rosyjskich zatroszczyli się oni mianowicie w swoich majątkach po kryjomu pozakładać szkółki, które nie tylko uczyły w polskim języku, ale wpajały dzieciom polskość [...] zohydzały wszystko, co miejscowe, a tem bardziej litewskie, więc nic dziwnego, że tacy Liszkonis i Jankunas dzisiaj są zajadli Polacy i walczą o polską szkołę, a w ich liczbie jeszcze kilka rodzin przybyszów Białorusinów; miejscowego wyrobu Polak, wymagający polskiej szkoły, przekonywał na zebra¬ niu, że jak będzie polska szkoła, to zmniejszy się liczba litewskich dzieci; wmówić, że litew¬ skich dzieci zupełnie mało; chyba jeszcze nie wszystkich zastraszyły, bo nie brak u nas dzielnych �146 DAGNOSŁAW DEMSKI działaczy na korzyść Warszawy, a nawet byli i konfidenci naznaczeni Polskiej Organizacji Woj¬ skowej (Nowiny, nr 9, 1923, s. 81); W Szyrwintach ludność miejscowa mieszana, jedni rozmawiają po polsku, drudzy po litewsku, w miasteczku umieli po litewsku, lecz rozmawiali między sobą po polsku; w czasie polskiej oku¬ pacji obszarnicy próbowali ich opolaczyć (Nowiny, nr 13, 1923, s. 121). Miejscem walki o język stał się Kościół. Msze odprawiane po polsku, dopusz¬ czanie śpiewów polskich oraz czytanie Ewangelii po polsku, nauki religijne przed I komunią świętą, spowiedź po polsku - to kolejne etapy w walce o możliwość po¬ sługiwania się językiem polskich w przestrzeni publicznej, jaką stanowił Kościół. Wobec rozgoryczenia społeczeństwa litewskiego, nie poskromiono swoich uczuć „patriotycz¬ nych" i do wyrażenia ich nie obrano dogodniejszego czasu. Mam tu na myśli awantury urządzane w kościołach kowieńskich [... ] nadzwyczaj wielkim nietaktem i nieostrożnością było przeszłoroczne zachowanie się jednostek ze społeczeństwa polskiego w kościele karmelickim; jakieś kobiety ni z tego ni z owego zaczęły czepiać się do modlących się po litewsku w kościele kar¬ melickim, zaczęły przedrażniać mowę litewską, wybijać z rąk litewskie książki do nabożeństwa i w inny sposób dokuczać Litwinom (Nowiny, nr 6, 1924, s. 45); Zastraszony temi pogróżkami polski naród zląkł się i zamarł - i postanowił raczej nie iść do kościoła, aby nie dostać nahajki i więzienia [... ] Doczekaliśmy niedzieli i mszy litewskiej. W kościele cicho i głucho [... ] organista odśpiewał godzinki po litewsku i znów cicho i głucho w kościele [...] różańca nie śpiewają po polsku, bo się lękają, a po litewsku nie ma komu, zresztą nie umieją; już się zaczyna suma [... ] na chórze organista zaśpiewał „padnijmy na twarz" po litewsku, pomagali mu dwaj dawniej niewidziani jacyś przybysze i pani gospodyni naszego wielowładnego proboszcza. Chór śpiewał doskonale, nie można było odsłuchać się tak przyjemnego śpiewu, rozmaitymi głosami wydzierano się, każdy po swojemu, każdy na swoją nutę, jak wilki z Gaudaliszkach. [... ] a polski naród klęcząc i modląc się ocierał łzy, które spadały z twarzy na polskie książeczki, a do dlatego, że mu boleśnie było patrzeć, że proboszcz którego obowiązkiem jest uczyć i nawracać do wiary Chrystusowej w tym języku, jakim naród mówi i chce mówić, a nie odstraszać od wiary nahajkami i więzieniem, obowiązkom swoim grubo się sprzeniewierzył (Chata Rodzinna, nr 47, 1929, s. 7). „Chata Rodzinna" widziała ratunek w oficjalnych umowach prawnych i pod¬ kreślała znaczenie konkordatu podpisanego przez państwo litewskie z Watykanem, który gwarantował prawnie obecność języka polskiego w Kościele. W praktyce często omijano te zapisy, powodując wzrost poczucia presji między wiernymi. Podpisanie konkordatu Litwy z Watykanem [... ] Punkty omawiają stosunki obu państw; między innymi przewidziane jest odmawianie w święta i niedzielę w kościołach modłów za pomyślność Republiki i Prezydenta, nietykalność kościołów, kaplic i cmentarzy, sposób wyznaczania przez Papieża nowych biskupów, obowiązek składania przez biskupów przysięgi na wierność Republi¬ ce, obowiązkowe nauczanie religii katolickiej w szkołach rządowych i popieranych przez rząd, sposób opodatkowania własności duchowieństwa. [... ] Dla nas Polaków najważniejszy jest punkt 21 konkordatu, który głosi: „Biskupi będą czuwali nad tem, aby wszyscy wierni mogli otrzymać pociechy religijne w swoim języku ojczystym według przepisów kościoła. [... ] Znaczenia [... ] dla ludności polskiej na Litwie nikomu z nas tłumaczyć nie trzeba [... ] zbyt bowiem dotkliwie od¬ czuwamy brak nabożeństw i kazań polskich, zbyt często odchodzimy od konfesjonału, odpędzeni przez nie chcącego słuchać po polsku spowiedzi kunigasa' (Chata Rodzinna, nr 3, 1928, s. 1). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 147 OD K O N F L I K T U DO ASYMETRYCZNOŚCI W LITEWSKO-POLSKICH RELACJACH ( Z M I A N Y PO GRUDNIU 1926 R.) Zmiana rządów na Litwie w grudniu 1926 roku oznaczała zwrot kierunku działań w polityce państwa i z czasem przyniosła bardziej widoczne konsekwen¬ cje. W obu pismach dostrzec można pewne zmiany w treści i tonie wypowiedzi, świadczące o dokonanych przemianach społecznych. „Nowiny" prezentowały punkt widzenia dominującej części społeczeństwa, a „Chata Rodzinna" przeszła na pozycje obrony mniejszości polskiej na Litwie. Pismo zawsze chce obsłużyć część społeczeństwa naszego kraju, która nie będąc wrogo wzglę¬ dem naszego państwa usposobiona, żadnej inne mowy albo nie umie lub wybrała sobie polską mowę, jako dla niej dostępniejszą [...]. „Nowiny" jasno i otwarcie wykazują swoją państwowość, nie krępują się wskazać wszystkim, [... ] co jest szkodliwe dla naszego kraju i co [... ] jest szkodliwem i dla nas samych. [... ] Chociaż wiemy, że jest sąsiednie państwo używające tej samej mowy, co „Nowiny" i czytelnicy „Nowin", ale nie zapominajmy, że stanowiska mówiących po polsku na Litwie, pod względem państwowości, musi być inne niż to, jakie mają mówiący nie w naszego państwa granicach. [... ] Obywatel mieszkający na Litwie, według naszego najgłębszego przeko¬ nania, musi być przede wszystkim wiernym swemu krajowi i państwu; wszystko to, czem żyje nasze państwo, jakie ono ma radości, lub jakich doświadcza nieszczęść, wszystko to powinno być jego troską. Nie mamy też wcale chęci siłą, lub wmawianiem zmuszać obywateli do porzuce¬ nia mowy, którą oni używają i zaczynania mówienia w innym języku [... ] Życie samo, interes własny ludzi, nauczy ich jak mają postępować w tym, lub owym razie (Nowiny, nr 1, 1929, s. 1). Postulat zachowania własnej odrębności wysunął się na czoło - głoszono ideę jedności, jednolitości narodu i jego kultury, wręcz czystości, bez jakichkolwiek odmienności, w tym również mniejszości. „Nowiny pisały o tym wprost: Jeżeli jeszcze pozostali tacy, którzy dotąd chcą zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu, to szukać ich trzeba tylko pomiędzy wrogami naszego państwa, naszej z takim trudem odwojowanej niepodległości. Dlaczego on jest przekonany (czy ktoś go przekonał), że on powinien zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu? Czyżby on czuł, że jest wrogiem naszego państwa? Dziwne jest także, że tu u nas w Kownie wychodzące pismo „Chata Rodzinna" przygarnia takiego człowieka [... ] Czyżby naprawdę miało zamiar splątać się z wrogami naszego państwa? (Nowiny, nr 17, 1931, s. 1). Zachowanie litewskości stało się wówczas jedną z najważniejszych idei i od¬ grywa pewną rolę do dziś. Budowa państwa i kultury narodowej stawała się najważniejszym zadaniem obywateli. Ten motyw bardziej wyraźnie pojawił się w związku z cyklem obchodów 500 rocznicy śmierci księcia Witolda, obchodzo¬ nej w 1930 r. Przewidziano szereg uroczystości w ciągu całego roku, a wizeru¬ nek Wielkiego Księcia Litewskiego krążył po Litwie. Obchodom towarzyszyła budowa nowych ulic (otwarto prospekt Giedymina w Kownie), stawianie pomni¬ ków itp. Gazety publikowały szczegółowy program uroczystości. Dnia 17 bm. wszystkie domy przystrojone flagami, rano nabożeństwo żałobne w Bazylice. Kata¬ falk będzie otoczony sztandarami strzelców, skautów, studentów oraz innych organizacji [... ] na chórach soliści opery państwowej. Organizacje innych wyznań udadzą się ze swemi sztandarami do swoich domów modlitwy. Po nabożeństwie oddziały załogi wojskowej, szaulisi, pracownicy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI uniwersytetu, organizacje oraz urzędnicy zbiorą się w dzielnicy Karo Muzeum (Muzeum Wojny), gdzie odbędą się uroczystości jubileuszowe pięćsetlecia śmierci Wielkiego Księcia Witolda. Wie¬ czorem w uniwersytecie oraz w inny salach i szkołach odbędą się bezpłatne odczyty (Nowiny, nr 42, 1930, s. 333). Miało to, jak się okazuje, negatywne skutki dla ludności polskiej. Prezes Towa¬ rzystwa Oświaty „Pochodnia" został nieoczekiwanie aresztowany. W tych dniach kryminalna policja aresztowała prezesa Towarzystwa Pochodnia Budzyńskiego. [... ] był on posądzony o podtrzymywanie stosunków z obcem państwem. [... ] Teraz prowadzi się badanie [... ] sprawa będzie oddana organom sądowym (Nowiny, nr 37, 1930, s. 289). Niespodziewanych wydarzeń w tym okresie było więcej, co świadczyło o narastającej histerii, świadczącej o zmianie klimatu społecznego w ówczesnej Litwie. Niżej przedstawiam duże fragmenty listu do redakcji „Nowin" i komen¬ tarz od redakcji. Ilustrują one te zmiany, a równocześnie pozwalają uchwycić specyficzną atmosferę owych lat na Kowieńszczyźnie. Była w naszym kraju wielka uroczystość, święcili niedawno jubileusz Witolda Wielkiego. [... ] nie mnie opowiadać kim był dla naszej ojczyzny Witold. [... ] ale zdaje rozumieją Jego zasługi nawet i moje sąsiady, takie same ludzie, jak i ja, co to wielkich nauk nie kosztowali. [... ] Kiedy ja dawniej mało co słyszałem o Witoldzie, to już teraz, czytając pisma, dobrze wiem, że Witold zrobił w tamtych czasach Litwę potężną i że samego Witolda wszystkich krajów królowie i ksią¬ żęta bardzo szanowali [... ] A u sąsiada zobaczyłem pismo „Chata Rodzinna" nr 34 i bardzo zdzi¬ wiłem się i zagniewałem [... ] Tam na drugiej stronie, obok Króla Jagiełły stoi jakieści straszydło, a pod spodem napisane jest: Wielki Książę Witold. To tylko wystawianie na śmiech, tylko kpiny z naszego tak wywyższanego Witolda [... ] Na co potrzeba było „Chacie" dawać w piśmie stra¬ szydło, to ja tego nie rozumiem. [...] Może oni chcieli wyśmiać całą Litwę, że to ona teraz z takim szacunkiem wspomina imię Witolda? Jak oni śmieją kpić z tego, co dla nas drogie? Ja sam wi¬ działem dużo portretów Witolda Wielkiego, gdzie ten, co naszym krajem władał, tak jak trzeba jest przedstawiony. [... ] Te panowie nie wzięli pięknego wizerunku Witolda, który łatwo można dostać za pół lita, ale umyślnie, tylko na kpiny, żeby jego sponiewierać skądści wyrwali jakiegoś 'stracha na wróble'. [... ] przeciwko temu trzeba protestować [... ] i z takiemi panami nie warto mieć nic wspólnego [... ] bo to tylko wstyd wychodzi. Z szacunkiem Nowiniarz z Bobt. Przypisek redakcji. Dajemy ten list Nowiniarza z Bobt jedynie dlatego, aby wskazać, jaki obecnie nastrój panuje w gronie obywateli [... ] Co do nas to ten postępek „Chaty" ani trochę nas nie dziwi [...] my od tego pisemka nic innego i nie oczekujemy [...] Prawdę powiedział Nowiniarz z Bobt, że trzeba też było i umieć wyszukać takiego „stracha na wróble", aby nie zamieścić przyzwoitego wizerunku Witolda, kiedy powiedzmy, taki utalentowany polski artysta malarza Jan Matejko, podobiznę Witolda wymalował naprawdę majestatycznie (Nowiny, nr 37, 1930, s. 295); „Chata" postąpiła wcale nieprzyzwoicie w tym Witolda wielkiego roku, dając zamiast W.Ks.L. Witolda jakieś straszydło. Nasz stały prenumerator z Bobt oburzył się na to. Ponieważ zarzut był sprawiedliwy i ten większe miał znaczenie, że go zrobił zwykły obywatel, więc teraz starając się to wytłumaczyć „Dzień Kowieński" i przedrukowując ten sam pana Perkowskiego artykuł „Chata Rodzinna" nie mogą usprawiedliwić swego niewłaściwego postępowania [... ] przecież doprawdy, gdybyście panowie rzeczywiście szanowali pamięć Witolda Wielkiego nie zamierzali naigrawać się z uczuć naszego szerokiego społeczeństwa, to też bez wątpienia znaleźlibyście naprawdę piękny portret Witolda [... ] nawet i kliszy nie trzeba byłoby przygotowywać, każde pismo kowieńskie chętnie by wam pożyczyło kliszę jednego z najlepszych wizerunków W. Ks. L. Witolda [... ] trzeba było tylko mieć dobre chęci (Nowiny, nr 42, 1930, s. 332). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 149 Kowno z owych lat, widziane przez niektórych przybyszów z zewnątrz, po¬ twierdza specyficzny klimat społeczny. Świadectwem są wrażenia dziennikarza łotewskiego z pobytu w Kownie, zachwyconego panującymi stosunkami w Litwie, oznakami jedności i uznawania litewskości za priorytet państwowy. Dokumento¬ wały one zarówno dokonania w przekształcaniu rzeczywistości, jak i rejestrowa¬ ły specyficzną aurę budowania jednorodności i eliminowania odrębności z życia publicznego. Nastawienie na tworzenie narodowej kultury pozostało tylko marze¬ niem na Łotwie ze względu na dużą liczbę mniejszości etnicznych. Każdy, kto walczył za swoją ziemię, za łotewską Łotwę, zrozumie, co się robi w prawdziwego Łotysza sercu, kiedy tylko przed kilku godzinami wyjechał z wieży Babel morza bałtyckiego Rygi i ocknął się w jednej narodowej ziemi, narodowej stolicy [...] Wyłania się pytanie, dlaczego tak nie jest u nas? Jako rażący kontrast międzynarodowej, rosyjsko-żydowsko-niemieckiej stolicy, chcę przeciwstawić litewską stolicę Litwy - Kowno. A n i jeden, nawet najniższy urzędnik, nie zaczepi cię w innej, tylko w litewskiej mowie, ani jednego napisu w obcym języku [...] na wszyst¬ kich sklepach rosyjskich, niemieckich albo żydowskich imiona i nazwiska z końcówkami takiemi, jak litewskie nazwiska, na 'is' lub 'as'. Nasz duch łotewski, choć my szczycimy się swemi wielkiemi powodzeniami, łotewsko-państwowem uświadomieniem, smutno wygląda w porównaniu z narodowym duchem synów Litwy; i tak naprawdę duch, tylko, gdyż Litwin osiągnął to wszystko nie drakońskimi rozkazami o jedy¬ nie litewskie nadpisy i mowę [...] Ta narodowa moc, którą widziałem w ziemi narodowej naszych braci, wzbudziła we mnie święte uczucie. Artykuł swój Lasis kończy temi znamiennymi słowami: „synowie Wielkiej Litwy odwojowali swoją wolność i w dniu 17 grudnia 1926 roku w mocne ręce wzięli ster państwa; przed Łotyszami to jeszcze stoi w przyszłości" (Nowiny, nr 20, 1931, s. 5). W „Nowinach" pisano wprost, że próby opierania się idei jedności społeczeń¬ stwa litewskiego rozumiano na Litwie jako osłabianie i rozszczepianie siły pań¬ stwa i narodu. Nic dziwnego, że takie postawy były zdecydowanie potępiane i zwalczane. Ma się rozumieć, że ci co zajmują odrębne stanowisko, przeciwne stanowisku całego naszego społeczeństwa, którzy i sami siebie zaliczają do tak zwanej mniejszości [... ] i innych starają się przyciągnąć, nie mogą rozliczać na sympatię ze strony obywateli naszego kraj. Wszyscy bowiem czujemy, że oni, kierunkiem swojej polityki rujnując jedność naszego społeczeństwa, osłabiają nasze siły, gdyż je rozszczepiają [... ] i m nigdy dość wolności nie będzie, nim nie usiądą wszyst¬ kim na karkach [... ] z żalem trzeba przyznać, że ten ruch w naszem społeczeństwie daje się za¬ uważyć [...] wszyscy państwowo usposobieni ludzie, dbający o interesy naszej ojczyzny nie mogą zgadzać się z polityką tych panów. Cóż się dzieje z tym, którzy się tej agitacji poddają i zaczyna¬ j ą uważać siebie za mniejszość? Oni oddzielają się od naszego społeczeństwa; a to społeczeństwo teraz łoży wielkie starania, aby jak najprędzej uporządkować swoje kulturalne, materialne i na¬ ukowe sprawy [...] chcą utworzyć 'mniejszość' z tych naukowych i kulturalnych instytucji ko¬ rzystać nie chcą (Nowiny, nr 36, 1931, s. 1); Któż nie rozumie, że i to, w dziedzinie ekonomicznej, sprawa agitacji „Chaty" jest nie tylko niekorzystna, lecz wprost szkodliwa [...] więc każdy z nas powinien rozstrzygnąć pytanie: czy należeć do podnoszącego się w naszym kraju postępu, czy pozostać na miejscu łącząc się z tak zwaną „mniejszością"? (Nowiny, r 36, 1931, s. 2). Z pozycji mniejszości polskiej rzeczywistość była postrzegana inaczej. W reak¬ cji na realizację planu budowy państwa narodowego oraz na presję asymilacyjną, �150 DAGNOSŁAW DEMSKI wyłonił się nowy nurt publikacji w „Chacie rodzinnej" podejmujący kwestię ko¬ nieczności odpowiedniego wychowania dzieci. Rosło pokolenie dzieci, którym rodzice nie mówili jasno kim są. Ten typ treści wypowiedzi oznaczał identyfi¬ kowanie się autorów z kategorią mniejszości narodowej, a treść wskazywała na narrację nastawioną na utrzymanie wartości wewnątrz wspólnoty. Świadczyło to już wyraźnie o zdominowanej pozycji Polaków, skupionej tylko na obronie stanu posiadania. Weźmy nas - Polaków na Litwie, ileż to razy słowo polskie, pieśń polska zanucona u kolebki dziecka, odbijała się w późniejszych latach dźwiękiem, jak uderzenie potężnego dzwonu i to wówczas, kiedy dziecko stawało na rozdrożu [... ] ta pieśń rodzinna, usłyszana przy kolebce w najmłodszem dzieciństwie sprawi, że obudzi się poczucie przynależności do własnego narodu. Wtenczas często dopiero dorastająca panna lub młodzieniec uprzytomnią sobie, że większość ich otaczająca - to coś obcego, nieswojskiego [... ] wiele takiej młodzieży mówi bardzo niepoprawnie po polsku, nieraz dopiero się tego języka uczy, ale dusza jest, mimo wszystko, polska; nawet imiona obce nie mogą utrzymać rozbujałego dzwonu lat dziecinnych, pieśni polskiej, słyszanej od matki lub ojca [... ] „Konrad Wallenrod" - imię było niemieckie - ale dusza litewska została. W tym wierszu potężnym poznać możemy siłę pieśni ojczystej, słyszanej przez młodego Konra¬ da od starszego kapłana litewskiego Wajdelotę [...] ta pieśń właśnie torowała mu drogę w chwi¬ lach ciężkich, w niewoli u Krzyżaków i ona sprawiła, ze został w swych uczuciach - Litwinem. [... ] potwierdzenie tego przykładu znajdujemy u nas, wśród mniejszości polskiej, bardzo często; słowo polskie cudów dokona a nawet u odszczepieńca przypomni mu chwile, spędzone w otocze¬ niu polskim, w gronie swojskiem i zdoła go poruszyć do głębi serca, a może nawet nawrócić na ojczyzny łono (Chata Rodzinna, nr 2, 1928, s. 2). Rocznice świąt państwowych dawały możliwość poznania oceny sytuacji po¬ litycznej dokonywanej przez wszystkie gazety. Jeszcze do 1926 r. w „Chacie Rodzinnej" pomijano artykuły upamiętniające rocznice państwowe Litwy. Nie zapominano natomiast o rocznicy Konstytucji 3 maja. Po dojściu Antanasa Smetony (grudzień 1926) do władzy jako prezydenta, rocznica uzyskania niepod¬ ległości była już odnotowywana. Prezentowano główne tezy okolicznościowych wystąpień prezydenta Litwy, ale towarzyszył temu komentarz redakcji, dający wyraz opinii formułowanej z pozycji Polaków. Niżej zamieszczam fragmenty komentarza polskiego do jubileuszu dziesięciolecia niepodległości Litwy: [... ] od dziesięciu lat przestaliśmy być niewolnikami Moskwy! To zdanie zawiera tak dużo dla synów narodu, który tak kiedyś nade wszystko wolności miłował. Jeżeli pokolenie nam współczes¬ ne tak słabo odczuło ogrom chwili [... ] to tłumaczyć to należy częściowo zrośnięciem się nie tylko rąk naszych, ale, co gorzej, i duszy naszej z kajdankami najeźdźcy, a częściowo oszołomieniem umysłowym i stępieniem uczuciowym z jakiem wyszliśmy z okropności i przeżyć wielkiej wojny [...] Dopiero zmierzywszy wypadki 1918 roku łokciem naszych dziejów przed i porozbiorowych, spojrzawszy krytycznem okiem z oddali roku 1792, 1831 i 1863 dostrzeżemy w tem roku 1918 rękę Opatrzności, która w owej chwili dzieje tej części Europy zawróciła na miejscu i stał się cud: modły i męki tylu pokoleń naszego narodu, tylu zastępów poległych, powywieszanych, postrze¬ lanych lub zamęczonych w więzieniach i Syberii zostały wysłuchane. Naszemu pokoleniu danem było przekonać się namacalnie i naocznie, że ofiary beznadziejne powstań naszych, ofiary zastę¬ pów, które później szły na zgubę w więzieniach rosyjskich za robotę oświatową wśród ludu - że te ofiary były potrzebne i na marne nie poszły siejąc ziarna przyszłego zmartwychwstania i kładąc ten jedynie trwały fundament pod późniejszą niezależność państwową, która bez owej serdecznej �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 151 krwi ofiarnej, bez owych poświęceń utrzymać się nie może, jak kamienie bez zaprawy wapiennej i cementu [...] Oto, jakie myśli wiążą się z owym zamkniętym okresem historii. Gdy, kolejno, rzucimy okiem na świeżo przeżyte przez nas 10-lecie w ramach młodego Państwa Litewskiego, zauważyć musimy, że uczucia, jakie przeżywamy dziś w kraju z racji tego jubileuszu są nieco odmienne w duszy Litwina i Polaka [...] Nie będziemy chyba w błędzie, jeśli wczuwając się w duszę litewską powiemy, że napawa j ą dziś duma, iż narodowi litewskiemu udało się nie tylko zdobyć państwową niezależność, lecz przez 10 lat państwowość rozwijać, rozwijać siły narodowe pod wieloma względami, rozszerzać oświatę, zwłaszcza ludową - co dziś już daje możność narodowi litewskiemu wprowadzać przymusowość nauczania, podnieść stopień wykształ¬ cenia i znacznie powiększyć liczebność inteligencji litewskiej (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 2); A co najważniejsze, to owe błogie poczucie każdego Litwina, że jest u siebie w domu, rządzi się tak jak to jego narodowi dogadza, jak jego potrzebom narodowym najlepiej służyć może; Ten radosny nastrój duszy naszych współziomków Litwinów, najzupełniej wyczuwamy i winszujemy im, że 10-lecie, zrodzone z przeżyć wieku niewoli naszej wspólnej tak hojnie ich obdarzyło [... ] A jak jest w naszej duszy? Czy gdyby dziś w ogólnym chórze radości głos nasz się odezwał - nie byłby rażącym zgrzytem? Czy po 10 latach zostaliśmy już usynowieni przez państwowość bli¬ skiego nam narodu litewskiego choć w takim stopniu, jak to uczynił obcy nam naród łotewski? Czy w bilansie naszym narodowym mamy również tak bogaty dorobek oświatowo-kulturalny do zapisania na pierwszej stronicy rozpoczynanego drugiego 10-lecia [...] czy też straty nawet z zasobów z jakiemi rok 1919 rozpoczynaliśmy? A w dziedzinie ekonomicznego stanu posiadania, czy nam również sił przybyło, jak ziomkom litewskim, czy też przeciwnie - mamy straty i ubytki do zanotowania? A w dziedzinie najczulej i najmocniej wyczuwanej przez społeczeństwo nasze - w zakresie kościelno-religijnym, czy zażywamy błogości i pokoju oraz uczucia zadośćuczynienia naszym zawsze gorącym niezmiennie serdecznym, pragnieniom i potrzebom religijnym, czy też przeciwnie - uczucie zawodu i żalu, bólu i upokorzenia jest naszym udziałem? Te pytania cisną się mimowolnie każdemu Polakowi do głowy w dniu jubileuszu; mimo to wierzymy jednak mocno, że musi nadejść chwila, gdy wszyscy obywatele kraju bez różnicy na¬ rodowości, wyznania i przekonań w jednakowej mierze będą mogli korzystać z dobrodziejstw Niepodległości, gdyż wymaga tego sprawiedliwość dziejowa i dobrze rozumiany interes Państwa (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 3). Skutki działań podejmowanych przez państwo, hasła specyficznie rozumia¬ nej jedności i eliminowania wszelkich odrębności, przyniosły pożądany efekt. Dla Polaków zaczął się czas stagnacji, bezsilności i narastającej powoli uczucia rezygnacji. Artykuły i listy rejestrują proces odchodzenia od tradycji polskiej. [...] gdzie więc są ci, których nigdy nie ma (w stowarzyszeniach), nigdy nie ma na dorocznych walnych zebraniach stowarzyszenia? Oni wszyscy siedzą w domach i myślą o niebieskich migda¬ łach, a może i wcale nie myślą; a może się boją? czego i kogo? przecież stowarzyszenie istnieje legalnie, prawnie, otwarcie; a może kto swego cienia boi się? no, to taki mógłby się zapisać do innego stowarzyszenia, któremu na imię „Stowarzyszenie Tchórzy patentowanych i niepopraw¬ nych" (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 3); Niejeden czytelnik „Chaty" - uległ ich namowie zaprenumerował jedno albo drugie pismo [... ] a przez niedbalstwo zaniechał odnowić prenumeratę „Chaty", co dowodzi, że my jeszcze nie ugruntowani i chwiejni jak ta trzcina, co ulega przemocy wiatru i gnie się w stronę, w którą wiatr wieje (Chata Rodzinna, nr 41, 1929, s. 8); Człowiek bez zasad; wie, co lepsze, a idzie za gorszym, wie co piękne i kulturalne, i idzie za tem, co brzydkie i gruboskórne; chwiejny jak trzcina, bo nie mając swego przekonania, nagina się do zdania czy wymagania innych, chwieje się raz w tę stronę, to znowu w inną, jak chcesz tak nim �152 DAGNOSŁAW DEMSKI pokierujesz, jak zagrasz, tak tańczy. [... ] Na takim człowieku w żadnej sprawie oprzeć się nie można, nie można na nim polegać, a więc i interesu z nim mieć nie można, bo nie ma pewności, czy się w pewnej chwili nie zachwieje, czy nie opuści swego współzainteresowanego, czy nie zawiedzie, czy nie zdradzi, i to w chwili może najważniejszej i najbardziej rozstrzygającej o dalszym losie sprawy [... ] niestety tych drugich, to jest, ludzi bez zasad albo z chwiejnymi zasadami... jest w naszem społeczeństwie dosyć dużo. I takie to jednostki zachwaszczają życie nasze rodzinne, społeczne i narodowe do tego, że cała społeczność, która z tych jednostek się składa, kuleje, wiedzie żywot mizerny, suchotniczy. Ileż to razy słychać utyskiwanie, nieraz skargę żony, że mąż to dobry człowiek, ale bez zasad, słaby; lada towarzysz czy znajomy, wyprowadzi go z domu i czyni z nim prawie co chce; a w domu stąd nieporządek, brak zgody, harmonii rodzinnej, brak ciepła rodzinnego, brak dobrego przykładu głowy domu, brak tej tężyzny, jaką świecą rodziny kulturalnych narodów w Zachodniej Europie (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 1); W dziedzinie narodowej dlaczego nasze polskie społeczeństwo się kurczy, maleje? Bo mamy ludzi bez zasad, ludzi, którzy dla kawałka chleba, dla wygody życiowej, poświęcą przekonanie, sumienie, tradycję rodową, cześć ojca i honor matki, poświęcą to co najdroższe w ich gnieździe rodzinnem, oplwają to wszystko co było w przeszłości, aż i przyszłość i m w oczy plunie i pogar¬ dą ich okryje (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 2). ZWIĄZKI MIĘDZY RODZAJEM TEKSTU, A FUNKCJĄ, JAKĄ M A O N SPEŁNIAĆ U ODBIORCY Zbiorowa tożsamość zawiera zarówno konstruowanie pojęcia „my", jak i „oni", czego rezultatem staje się spajanie wspólnoty wokół określonych wartości. Poza funkcją nadawania sensu, ważna jest także funkcja, jaką ma spełniać u odbior¬ ców struktura wewnętrzna tekstu publikacji. Oznacza to rozpoznanie przeważa¬ jących rodzajów narracji z punktu widzenia ich celu - stąd np. opowieści sukcesu, wyrażające przezwyciężanie przeciwności, czyli zbiorowy wysiłek zakończony pozytywnie, charakteryzujące najczęściej narracje grup dominujących w społe¬ czeństwie, a z drugiej strony narracje wspólnotowe, niszowe lub subkulturowe, wyrażające opór i kontr-wersję rzeczywistości wobec obowiązującej oraz chęć przetrwania. Proces odbierania sensu zachodzi głównie dzięki temu, że opowieś¬ ci zespalają publiczność za pomocą sytuacji, w których czytelnicy odkrywają, iż identyfikują się z pewnymi postaciami lub rolami, a przede wszystkim mają wspólne doświadczenia z tymi, o których mowa w opowieściach. Te same narzędzia wyrazu, oddziaływujące na doświadczania odbiorców za¬ stosowano również w prasie interesującego mnie okresu. Zarówno „Nowiny", jak i „Chata Rodzinna" obfitują w różnorodne opowieści. Oba tytuły nastawione były na przekonanie odbiorców do własnej interpretacji rzeczywistości. A skoro realizowały one nieco inaczej sformułowane konkretne cele, to i ich środki styli¬ styczne różniły się. Poza artykułami wstępnymi, które wprost poruszały istotne kwestie dla mobi¬ lizacji ludzi, czy polemikami, nasyconymi perswazją, obecne były innego rodza¬ j u teksty jak: mity, legendy, opowiadania, wiersze, czy folklor. Większość z nich służyła również mobilizacji społecznej. Część jednak, jak listy z prowincji, były czasem narracją piszących o samych sobie. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 153 Zamieszczone w pismach opowieści można podzielić na kilka kategorii: mity i legendy pogańskie, nawiązujące do czasów plemion bałtyckich, litewskich i pruskich, podania historyczne z okresu początków Wielkiego Księstwa Litew¬ skiego, z epoki Witolda i Jagiełły, opowiadania z czasów powstania styczniowe¬ go i niewoli rosyjskiej. Oba pisma sięgały do przeszłości, ale wykorzystywały również wydarzenia współczesne. „Nowiny" drukowały legendy starolitewskie, tłumaczone na polski z języka litewskiego. W większości były to opowieści z pogańskich lub plemiennych cza¬ sów, a opisywały najczęściej zmagania i walki Litwinów lub Prusów z najeźdź¬ cami. Tymi ostatnimi byli najczęściej Polacy, Mazurzy, ale także Rusini, a cza¬ sem Skandynawowie. Bohaterzy, którymi często były kobiety, poświęcali życie w obronie ojczyzny, np. „Zaklęta dziewica" (Nowiny, nr 2, 1923, s. 14-19), legenda o Żywili (Nowiny, nr 29, 1923, s. 262), czy o Jaunute - słabej ciałem, ale mocnej duchem wajdelotki (Nowiny, nr 41, 1923, s. 262). Opowiadania tego typu były przestrogą przed bliższym wiązaniem się z obcymi, gdyż to zawsze źle się kończyło dla litewskich kobiet i mężczyzn. Jednym z bardziej interesujących było „Wajdewutis. Opowiadanie z dziejów Litwy", autorstwa Marii Reutt (Nowiny, nr 30-37, 1924). Poza typowym wąt¬ kiem walk z obcymi, podkreślaniem, że najgorszymi z wrogów byli Polacy, gdyż zabierali w niewolę dzieci litewskie, pojawił się motyw zjednoczenia wszystkich plemion litewskich. Zagrożone przez Krzyżaków plemiona wybrały „kunigasa" (księdza), co było widocznym znakiem zaświadczającym o dojrzałości plemion, które przekształciły się w naród zdolny do nowych wyzwań i zadań. Nie brakowało również historycznych podań z czasów Witolda i Jagiełły, np. „Litwinka i krzyżak" (Nowiny, nr 29, 1924, s. 243) Wówczas rolę obcych przyjęli na siebie Krzyżacy. W opowiadaniach osadzonych w czasach rosyjskich przeważał wątek antago¬ nizmu polskich panów i litewskich chłopów („Opowiadanie starca"), zmuszania lub nakłaniania Litwinów, by zostali Polakami („Jak Jadzia stała się niepiśmien¬ ną") (Nowiny, nr 27, 1924, s. 226). Te historie miały być ostrzeżeniem przed tymi, którzy odcięli się od tradycji swoich przodków, później stali się nieszczę¬ śliwi lub nikomu niepotrzebni. Opowieści osadzone współcześnie służyły podkreślaniu wyższości Litwinów i ich wartości nad postawami przedstawicieli innych narodów. Przykładem była „Niebieska dziewczyna" (Nowiny, nr 12-13, 1929, s. 92), gdzie studenci kilku narodowości przyjaźnili się i razem bawili (Litwin, Polak, Rosjanin, Szwajcarka). Polakowi i Rosjaninowi podobało się, że Litwin choć raz przyłączył się do ich kompanii i przestał tkwić na swoim ascetycznym „worze popiołu". Jednak później Litwin opamiętuje się, przestaje trwonić czas, rozmyśla o Matce Boskiej i ostatecz¬ nie poświęca swoje potrzeby na rzecz bardziej wzniosłych wartości zbiorowych. Bohaterem opowiadania „Bałagan Wileński" był zdolny syn starego Litwina Kiaiszunisa, który został lekarzem (Nowiny, nr 41-46, 1922). Podobnie jak inne dzieci sąsiadów zmienił on nazwisko na polskie i od tej pory nazywał się Kaczyński. Mieszkał na wsi niedaleko Wilna. Będąc rozumnym człowiekiem �154 DAGNOSŁAW DEMSKI i dobrym lekarzem, dostał propozycję przygotowania wyborów do sejmu, a po¬ tem sam został posłem. Rozczarowuje się do Polski widząc, jakie oszustwa odbywają się w polityce, w warszawskim sejmie, czy w policji. W końcu nie chcąc godzić się dłużej na te matactwa, wraca z powrotem do nazwiska swoich przodków i wyjeżdża z Warszawy na Wileńszczyznę. Dowiadujemy się z tej opo¬ wieści o wyższości porządku i uczciwości Litwinów nad Polakami, Wileńszczyzny nad Warszawą. W opowiadaniach zamieszczanych w „Chacie Polskiej" od początku brako¬ wało przede wszystkim wątków plemiennych i pogańskich. W jedynej tego typu opowieści o rycerzu Gasztołdzie i pięknej Helenie, napisanej przez Zygmunta Krasińskiego (Chata Rodzinna, nr 25, 1922, s. 7), pogaństwo zostało przeciwsta¬ wione chrześcijaństwu. To opowieść o rycerzu, który dokonuje niezwykłych czy¬ nów dla ukochanej kobiety, która początkowo ulega mniej rycerskiemu Swidrygajle - wyznawcy Perkuna. Rycerz z pogardą odnosi się do resztek dawnych wierzeń, wyjeżdża w świat na zachód, szukając zapomnienia. Wraca do kraju po 20 latach, bogaty, pełen nowej wiedzy i znajomości innych sposobów myślenia. Dużo się zmieniło przez te lata. W miejscu domu dziewczyny stoi teraz kaplica. To opowieść o słuszności otwierania się na świat, stawiania na uniwersalną mądrość, kosztem zamykania się w swojej, czasem zbyt wąskiej, tradycji. Pod koniec lat dwudziestych pojawia się coraz więcej opowiadań pokazują¬ cych konieczność stawiania oporu groźnej rzeczywistości i zwiastujących kres dotychczasowo obowiązujących reguł, m.in. „Ostatnia lekcja. Opowiadanie ma¬ łego Alzatczyka" (Chata Rodzinna, nr 33, 1929, s. 4), czy opowieść Władysława Reymonta o dzieciach wrzesińskich prześladowanych w szkole pod zaborem nie¬ mieckim (Chata Rodzinna, nr 7-8, 1929, s. 3). Te opowiadania kojarzyły się z aktualną sytuacją na Litwie. Był to czas, kie¬ dy wprowadzono obowiązek posyłania dzieci do szkół początkowych, w związ¬ ku z czym większość polskich uczniów trafiła do szkół litewskich. Opowiadanie Heleny Romer „Pan i poddany" było z kolei historią wiernego sługi, który pomagał panom podczas powstania styczniowego i za to został ze¬ słany na Sybir (Chata Rodzinna, nr 2, 1929, s. 3). Sięganie do przeszłości służyło wzmacnianiu zbiorowej tożsamości, pomaga¬ ło w ustaleniu kategorii kim jesteśmy, jasno wskazywało na niesprawiedliwości, antagonistów, ale również ukazywało działania, które przyniosą zmiany. Podania litewskie o pradawnych czasach służyły temu, by w Litwinach odżył dawny duch bohaterski. Odwoływały się one do plemiennej przeszłości, pogańskich ka¬ płanów, podkreślały motyw obrony przed obcymi. Opowieści z późniejszych okresów także skupiały się na walce, podkreślały wyższość podtrzymywania tradycji, potępiały natomiast zbytnią otwartość na kontakty z obcymi. W tym samym czasie opowieści prezentowane w „Chacie Rodzinnej" mówi¬ ły o wyższości chrześcijaństwa nad pogaństwem, dostrzegały zalety i korzyści kultury przyniesionej z zewnątrz, nakłaniały do otwartości na wpływy z ze¬ wnątrz. Wydaje się, że w owym czasie Polacy na Litwie identyfikowali się z tą �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 155 częścią tradycji litewskiej, która przejęła ze świata wartości uniwersalne, ceniąc j ą bardziej i wynosząc ponad to, co lokalne. Takie dwie interpretacje rzeczywi­ stości trudno było pogodzić ze sobą. Współczesny autor litewski Leonidas Donskis, pisząc o litewskiej filozofii X X w., zauważył, że w latach dwudziestych i trzydziestych Litwa nastawiona była na tworzenie narodowej kultury. Litwini w owym czasie traktowali polskie ziemiaństwo podobnie jak Niemcy Francuzów. Donskis widział różnice w spo¬ sobach określenia tożsamości zbiorowej między podejściem herderowskim od¬ miennym od pojęcia cywilizacji wyrosłej w kręgu myśli francuskiej. Według nie¬ go Niemcy definiowali siebie za pomocą pojęcia kultura, a Francuzi posługiwali się koncepcją cywilizacji. Kultura odwoływała się do pojęcia ducha, do możli¬ wości podtrzymywania czystego ducha, esencji, twórczego ducha oddzielonego od sfery ekonomii i polityki. W przeciwieństwie do tego w cywilizacji nastawio¬ nej na uwolnienie jednostki z zabobonów, widzieli wszystko to, co sztuczne, banalne, zdegenerowane i pustą konwencją (Donskis 2002, s. 181). Na podstawie materiałów pochodzących z „Nowin" i „Chaty Rodzinnej" moż¬ na stwierdzić, że w latach dwudziestych i trzydziestych na Litwie Kowieńskiej Polacy znaleźli się na pozycji odwołującej się do wartości uniwersalnych w prze¬ ciwieństwie do lansowanego przez państwo hasła budowy jednolitego narodu i kultury. Stało się tak pomimo ich przynależności do tradycji romantycznej, która zbliżała Polaków do modelu tożsamości zbiorowej opartego na herderowskiej koncepcji kultury. Przytoczone wyżej cytaty potwierdzają taką interpreta¬ cję. Różnice między narracjami stały się rażąco widoczne od czasów obchodów 500-lecia śmierci Witolda, a jak widzieliśmy w przedstawionych wyżej fragmen¬ tach artykułów, każda odrębność uznawana była wówczas za zagrożenie dla jed¬ ności państwa. Obie narracje są retrospekcyjne, ale dobierają z przeszłości inne elementy - generalnie Litwini podkreślali różnice między kulturami i narodami, Polacy - to, co łączyło oba narody w przeszłości. Litewskie publikacje można uznać za narracje dominującej kultury. Odzwier¬ ciedlają one hegemoniczne wizje i podtrzymują status quo. Zaprzeczanie uzna¬ nia racji „drugiej strony" było typowe dla aktywistów, co świadczyło o ideolo¬ gicznym podejściu tych publikacji. W przeciwieństwie do nich, opowieści „Chaty Rodzinnej" można uznać za narracje wspólnot przedstawiających istotną dla nich kontr-wersję rzeczywistości i ich samych. Wyrażały one opór przed dominującą narracją kulturową. W pole¬ mikach Polacy musieli konfrontować się z negatywną reputacją nadaną im przez dominującą litewską grupę, zmagając się z nieprzyjemnościami i frustracjami spowodowanymi złą reputacją w wizji dominującej grupy i coraz bardziej margi¬ nalizowaną pozycją społeczną w państwie. W „Nowinach" można było spotkać także tzw. opowieści o sukcesach, których tematem były wysiłki, jakie grupa włożyła w celu odnowy. Sukces zapewniały narracje cechujące się przejrzystością, wiarygodnością i spójnością w przeko¬ nywaniu potencjalnych odbiorców. Wydaje się, że „Nowiny" nie cieszyły się �156 DAGNOSŁAW DEMSKI wystarczającą wiarygodnością, ale wielu czytelników polskojęzycznych sięgało także wprost po prasę litewską. Polskie narracje coraz bardziej przybierały postać narracji upadku, w których miejsce jasności i wiary w argumenty zajmo¬ wało tłumaczenie się i reagowanie na ataki strony przeciwnej. Wiarygodność również powoli topniała, gdyż, jak pisali sami redaktorzy „Chaty", wielu czy¬ telników popierało pismo skrycie, w obawie przed represjami litewskimi. Za tym rodzajem narracji krył się również język mówiący o niepewności jutra, rozpa¬ czy i rozżaleniu. To nie mogło prowadzić do sukcesu, raczej było rejestracją stopniowego upadku. Przedstawione wyżej narracje są również świadectwem ówczesnych świato¬ poglądów. Za dyskusją nad tym, kto jest Polakiem, a kto Litwinem, krył się poja¬ wiający się w owych latach duch nacjonalizmu, obecny już w całej ówczesnej Europie. Stąd debaty nad definicją Polaka i Litwina, lokowanie początków narodu litewskiego w legendach. Wyraźną cechą tych dyskusji było stosowanie kodów primordialnych - takich jak więzy krwi, pochodzenie, przeszłość, korzenie, bo¬ lesny problem wynarodowienia, patriotów i zdrajców narodu. Przedstawiony materiał pozwala na sformułowanie wniosków dotyczących wzorca interakcji Litwinów i Polaków w latach dwudziestych i trzydziestych X X w. Wydaje się, że podlegał on kilku regułom. Po pierwsze, można wysnuć wniosek, że Litwini i miejscowi Polacy postrzegali siebie jako całkowicie prze¬ ciwstawne strony. To, co dla jednych miało wartość (szeroko rozumiana litewskość) było zaprzeczaniem wartości drugiej (polskości na Litwie). Symbole sto¬ sowane przez obie strony służyły podkreślaniu wzajemnego zaprzeczenia (Witold kontra Jagiełło), co oznaczało funkcjonowanie reguły opozycyjności - zaprze¬ czania istnienia drugiego. Chociaż, w publikacjach „Chaty Rodzinnej" na temat księcia Witolda, przedstawiany był on jako przyjaciel Polaków i bliskich związ¬ ków między obu narodami, a to przeczyło by obowiązywaniu przeciwstawności. W przedstawionym materiale przewija się również motyw świadczący o funk¬ cjonowaniu reguły wyższości. Każda ze stron postrzegała siebie jako wyższą od przeciwnej oraz tłumaczyła to na inne sposoby i odwoływała się do odmiennych kategorii (np. „inteligencja pańska" i „chłopska"). Ostatnią regułą obecną we wzajemnych interakcjach jest wrogość. Leżała ona u podstaw „rytuałów" eliminowania przeciwnika z przestrzeni publicznej. Wy¬ mieniłem prezentowane w „Chacie Rodzinnej" przypadki pozbawiania Pola¬ ków pracy, rugowania języka polskiego z przestrzeni publicznej (szkół, kościoła, ulicy), utrudniania działalności organizacji społecznych i kulturowych, pozba¬ wiania ziemi. Podsumowując, chcę podkreślić, że w sytuacji budowania jednolitego narodu ziemiaństwo, będące w owym czasie reprezentantem całej populacji Polaków na Litwie, nie mogło odegrać znaczącej roli społecznej, gdyż w tej konfrontacji zajęło pozycję zbliżoną do ponadnarodowego uniwersalizmu chrześcijańskiego. Litewska siła mobilizacji społecznej, podtrzymująca ducha narodowego i wsparta działaniami nowego państwa oraz wielu aktywistów, nie dała szans wartościom uniwersalnym, liczącym się tylko w społeczeństwie wielokulturowym. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 157 Ten typ konfrontacji należy już do historii stosunków litewsko-polskich. Większość ziemiaństwa polskiego wyemigrowała, a ich potomkowie mieszkają w Polsce, Ameryce i w krajach Europy. LITERATURA Chata Rodzinna. Pismo tygodniowe ilustrowane, Kowno, wrzesień 1923 - grudzień 1930. D o n s k i s L e o n i d a s 2002, On the Boundary of Two Worlds: Lithuanian Philosophy In the Twentieth Century, Studies In East European Thought, t. 54, s. 179-206. G o f f m a n E r v i n g 2005 [1967], Rytuał interakcyjny, PWN, Warszawa. J a c k i e w i c z M i e c z y s ł a w 2003, Prężny pośrednik. Prasa polska w Kownie 1919-1940, Darbai ir Dienos, t. 34, s. 103-143. Nowiny, Kaunas, grudzień 1921 - grudzień 1931. R a p p o r t N i g e l 2002, The Narrative as Fieldwork Technique. Processual Ethnography for a World in Motion, [w:] Constructing the Field. Ethnographic Fieldwork in the Contem­ porary World, Vered Amit (ed.), Routledge, London, New York, s. 71-95. Strzecha Rodzinna, Kowno, marzec 1922 - sierpień 1923. W a ń k o w i c z M e l c h i o r 1958, Na tropach smętka, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI POLISH-LANGUAGE NEWSPAPERS " N O W I N Y " A N D "CHATA RODZINNA" I N KOWNO. TWO NARRATIVES ON POLISH-LITHUANIAN RELATIONS Summary Contemporary relations between Lithuanians and local Poles in Lithuania seem to be a mixture of emotions, distrust, aggression and lack of understanding. At the base of the conflicts between them lies a pattern of mutual interactions shaped in the times of establishing independent Lithuanian state after I World War. At the same time Vilnius region was incorporated into Polish state, and this event is being perceived by Lithuanians as Polish occupation. The process of con­ struction of such a pattern can be traced in the press narratives from 1920s to 1930s. The author analyzed two weekly newspapers published in Polish for rural population. "Nowiny" expressed the Lithuanian and state point of view, while "Chata Rodzinna" was a voice of Polish minority. The article focuses on the main features of two narratives - underlining characteristics of this type of press narrative, including imposing the sense through a thematic order. Data from the press shows the main points of discourse, themes, persuasive devices and explanation reflec¬ ting the changes in political and social context between 1922 and 1930. Specific context of the time was imprinted on the content and the form of publications. Main themes considered by author are: defining Polish minority, the debate between peasant and noble class intelligentsia, struggle over public area, etc. Press articles prove that political changes in 1926 led to the deeper transformations of the social and cultural landscapes in Lithuania. The initial conflict reflecting a state of Polish-Lithuanian relations in the beginning of the 1920s, was replaced by the asymme¬ try in these relations. Lithuanian state put a lot of effort to homogenize its citizens, standardize them and make loyal by ignoring all kinds o f pluralism, dialogue and ethnic minorities. As a conclusion three patterns of mutual interaction were presented: negation of the Other, super¬ iority of particular group and rule of animosity. They were all often presented in the rituals of �158 DAGNOSŁAW DEMSKI elimination the other from a public sphere. In this particular period and in the context of building a homogenous state and nation, the landowners could not play a significant role in the society for they represented the whole Polish community in Lithuania and were perceived as elements dangerous to the political, social and cultural cohesion of the country. In this particular moment of history they found themselves in a position close to over-national Christian universalism. The Lithuanian social mobilization gave no chance to any forces carrying universal values for they were recognized mainly in a multicultural society, which opposed the ideology of the state. D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: ddagno@poczta.fm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/892cee1e3e0fe7ba5bb624fc129e0026.pdf c7753849a6f6212497ad0c55a79b80f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1227 Title A name given to the resource Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej w świetle badań terenowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.245-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA (IHKM PAN, Warszawa) PRZEKAZ KULTUROWY W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J W ŚWIETLE B A D A Ń T E R E N O W Y C H W analizie zjawisk społecznych i kulturowych posługujemy się często po­ jęciami przeciwstawnymi traktując je jako opozycyjne i antynomiczne. Istnie­ ją jednak układy przeciwstawne, których nie można rozpatrywać jako antagonistyczne. Występują one między innymi w procesach związanych z prze­ kazem kulturowym, realizowanym przede wszystkim w szeroko pojmowanym wychowaniu, w którym „jednostkowy" i „społeczny" nie stanowią pojęć opo­ zycyjnych, a wręcz przeciwnie — punktem odniesienia do działania jednostki jest społeczeństwo i ono decyduje o ocenie jej wartości zgodnie z obowią­ zującymi normami i zasadami współżycia społecznego. Już w samej etymo­ logii słów „przekaz kulturowy" — „transmisja kulturowa" zawarta jest su­ gestia kontaktów między ludźmi oraz dążenie do wzajemnych między nimi związków, zarówno w układzie diachronicznym, jak i synchronicznym. Bez­ pośrednie środowisko społeczne jednostki kształtuje warunki, w których na­ stępuje jej socjalizacja oraz z którymi pozostaje ona w codziennej interakcji. Poprzez procesy adaptacyjne jednostki w kulturze rozumiemy nie wyraz jej zdolności przystosowania się wynikający z cech biologicznych, ale zdol­ ności adaptacji do wspólnego zespołu reguł, które posiada każda grupa kul­ turowa, do zapoznania się z normami życia grupowego oraz przyswojenia sobie określonej, jak nazywa to J . Kmita, „kompetencji kulturowej" (1971, s. 37). Termin „przystosowanie" dotyczy przede wszystkim wyników socjalizacji dokonującej się w środowisku określanym przez wielu badaczy terminem ..środowiskapierwotnego" (Berger, 1970; Dubos, 1970; Sowa, 1971; Ratajczak, 1980). Terminem tym przyjęto określać najbliższe otoczenie wchodzącego w życie człowieka, zamykające się w granicach domu rodzinnego, powiększa­ ne odpowiednio do wieku o sąsiedztwo, grupę rówieśniczą, społeczność lo­ kalną, szkołę. Wejście w wiek dojrzały, usamodzielnienie się, odrywa niejako jednostkę od dotychczasowego, przypisanego człowiekowi środowiska pierwot­ nego, pozwala d o k o n y w a ć wyboru i tworzyć sobie własne środowisko na miarę obiektywnych warunków zgodnych z jego potrzebami i zainteresowa- �246 WANDA PAPROCKA niami, które określono w literaturze jako „wtórne". Środowisko pierwotne było ściśle związane z pewnym terytorium, natomiast środowisko wtórne po­ siada cechy „ponadterytorialności". Ostre rozgraniczenie obu środowisk jest trudne, w rzeczywistości zakresy ich zachodzą na siebie. Stopień ich wza­ jemnych powiązań uzależniony jest od wieku jednostki i typu społeczności terytorialnej, w której ona żyje. Wpływ środowiska pierwotnego dominuje bez wątpienia w przypadku dzieci i młodzieży oraz ludzi starych, a środowisko wtórne determinuje za­ chowania ludzi w wieku aktywności zawodowej. Wpływ środowiska pier­ wotnego dominuje nad środowiskiem wtórnym w społeczności wiejskiej, szcze­ gólnie tradycyjnej, zachowawczej. Badania terenowe prowadzone w latach 1981-1985 miały za zadanie określić podstawowy zakres treści kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie w rodzinie i społeczności lokalnej, związanych przede wszyst­ kim ze specyficznymi warunkami chłopskiego życia i pracy . Funkcja wy­ chowawcza rodziny jest konsekwencją jej funkcji prokreacyjnych i w świetle dotychczasowych analiz dokonywanych w tym zakresie truizmem jest już twierdzenie o znaczeniu tej funkcji nie tylko dla rodziny jako grupy spo­ łecznej, ale również dla społeczeństwa globalnego, od właściwego spełnienia jej w znacznej mierze zależy bowiem kształt osobowości i postępowanie jednostek. 1 Analizując przemiany funkcji rodziny w tym zakresie należy za punkt wyjścia przyjąć tradycyjny system wychowania dziecka wiejskiego rekon­ struowany na podstawie wypowiedzi i opinii starszej generacji informato­ rów, jak również literatury przedmiotu. Pozwoli to określić różnice, jakie w procesie przemian społecznego życia wsi zachodzą w zakresie wychowania, jak również pewną trwałość i ciągłość niektórych treści przekazywanych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Gospodarstwo wiejskie wykazuje i zawsze wykazywało cechy wyjątkowej trwałości, stanowiło ono wraz z rodziną jedność produkcyjną i społeczną utrzymującą ciągłość wzorów kulturowych w długotrwałym procesie histo­ rycznym. W jego międzypokoleniowych związkach z rodziną należy szukać dużej żywotności tradycyjnych p o g l ą d ó w i przekonań nawet w młodej gene­ racji rodziców. W naukach społecznych wychowanie określa się zwykle jako intencjonal­ ne kształtowanie osobowości według przyjętego w grupie ideału wychowaw­ czego (Kłoskowska, 1965; Tyszka, 1974; Kowalski, 1972; i inni). Ideał wychowawczy to zespół cech osobowościowych i ról społecznych, 1 Materiały z badań terenowych prowadzonych w latach 1981-1985 we wsiach województw białostockiego, bialsko-podlaskiego, ciechanowskiego, łomżyńskiego, płockiego i warszawskiego znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie i zarejestrowane są w Księdze inwentarzowej Archiwum pod nr. nr: 1843-1847, 1853, 1856, 1859, 1884, 1895-1898, 1914-1916, 1917-1933, 1936-1941, 1945-1947. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 247 które dana jednostka powinna posiadać i pełnić. 'W rodzinie chłopskiej ideał ten określony był całkowicie związkami łączącymi ją z gospodarstwem oraz życiem społeczności lokalnej w sposób jednoznaczny i konsekwentny. Wyzna­ czały one pozycję społeczno-ekonomiczną oraz perspektywy życiowe wiej­ skiego dziecka. Również realizacja ideału wychowawczego przebiegała w spo­ sób konsekwentny i ujednolicony choć, jak zostanie przedstawione w dalszej części artykułu, nie w sposób jednoznacznie zwerbalizowany czy stanowiący określoną, wydzieloną sferę działań. Wychowanie nie wyodrębniło się jako dziedzina zadań szczegółowych. Rodzina wychowywała w trybie swego nor­ malnego funkcjonowania. Praktycznie obejmowało ono przygotowanie do pod­ jęcia roli gospodarza oraz roli członka społeczności wioskowej w pełni akceptującego zastany system wartości, norm postępowania i ocen moralno-społecznych. „Jakkolwiek pojmowalibyśmy wychowanie — pisał Bohdan Su­ chodolski — jest ono zawsze przygotowaniem ludzi do życia, które mają prowadzić, rodzaj tego życia wyznacza przeto nieuchronnie charakter i zakres wychowawczych zadań" (1963, s. 11). Znajduje to wyraźnie potwierdzenie w materiale empirycznym. N a sumę treści, które stanowiły przedmiot przekazu kulturowego w ro­ dzinie, składały się te mądrości życia, które ukazują realia chłopskiego by­ towania i zasady organizacji „wspólnoty rodzinno-gospodarczej. W nauce zawodu rolnika chodziło nie tylko o zdobycie podstawowej wiedzy fachowej, ale także o wyrobienie właściwego stosunku do pracy, stałej do niej goto­ wości, pewnej rezygnacji z indywidualnych dążeń, stosunku do przyrody i znajomość jej praw oraz szeregu czynności będących udziałem innych grup zawodowych. Utrwalony i przekazywany w ciągu pokoleń sposób postępowania pro­ wadził do rytualizacji zarówno czynności produkcyjnych i stosunków we­ wnątrz rodzinnych, jak też sposobu wychowania. Rytualizacja czynności wy­ chowawczych utwierdzała funkcjonowanie szeregu praktycznych, a zarazem podstawowych zasad przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ich daleko posunięta jednolitość wiązała się ściśle z brakiem autonomicznych, zróżni­ cowanych zadań. W środowisku rodzinnyfn w toku obsługi rodzinnego war­ sztatu kształtowała się o s o b o w o ś ć każdego wchodzącego w życie członka społeczności wiejskiej. Wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompe­ tencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Wzorzec osobowy każdego członka rodziny związany z jego funkcjami gospodarczymi (wyni­ kającymi z podziału zadań produkcyjnych) był zarazem wzorcem wychowaw­ czym realizowanym, tak jak w zadaniach produkcyjnych, według płci i wieku. Zakres środowiska wychowawczego młodego pokolenia pokrywał się całko­ wicie z zakresem jego świata, w którym po osiągnięciu dojrzałości społecz­ nej dane mu było uczestniczyć. Pokrywał się on nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale przede wszystkim w znaczeniu społecznokulturowym. Oznaczało to, że treści kulturowe, które zastawał dorastający człowiek w swym środowisku pierwotnym, w postaci niezmiennej spotykał jako człowiek dorosły. Ułatwiało �248 WANDA PAPROCKA to proces przystosowania, gdyż wszystkie czynności „wyuczone" znajdowały zawsze zastosowanie w tej samej postaci w życiu człowieka dojrzałego. Wy­ chowanie polegało więc na wrastaniu w życie społeczne i kulturę dokonu­ jące się w toku innych czynności. Zdobyta wiedza czy też umiejętność były efektem wtórnym, efektem wdrażania do określonej czynności. Stąd brak ostrego kryterium wyznaczania okresu dzieciństwa jako czasu dającego się wyodrębnić w życiu człowieka, w którym następował proces „przygotowania do życia" czy też „urabiania na członka grupy". Proces ten dokonywał się równolegle z rzeczywistym uczestnictwem w życiu tej grupy. Nie było tu więc wyraźnie wyodrębnionego okresu w życiu dziecka, w którym było ono przygotowywane do przyszłych zadań, do uczestnictwa w świecie człowieka dorosłego. Uczestniczyło ono w tym świecie od najmłodszych lat. Przyjęcie roli gospodarza czy gospodyni dające status członka grupy lokalnej nie było uzależnione od kryteriów edukacyjnych, stopnia przygotowania do tej roli, lecz od sytuacji ekonomiczno-rodzinnej i realizowane było z chwilą przejęcia gospodarstwa. T a równoległość wychowania z rzeczywistym uczestnictwem w życiu spo­ łeczności i jej kulturze stanowiła podstawę, jak stwierdza wielu badaczy, harmonii procesu wychowawczego, która polegała na adekwatności przyjmo­ wania treści oraz wykształconych umiejętności i nawyków do zastanych w życiu sytuacji czekających na rozwiązanie przez daną jednostkę. Harmo­ nię tę określa się jako pionową, mając na uwadze przechodzenie jednostek na wyższe szczeble statusu społecznego w grupie lokalnej z racji nabywania dojrzałości. Ujednolicony system wartości i norm społecznych, w których ziemia — żywicielka stanowiła wartość nadrzędną, a odwzorowywanie zacho­ wań pokolenia rodziców było podstawą oceny „dobrego wychowania" mło­ dego pokolenia, decydował o zwartości systemu wychowania w środowisku. Rodzice, starsze rodzeństwo, krewni, sąsiedzi, kościół, cała wreszcie społecz­ ność lokalna oddziaływały zgodnie, oceniając człowieka według tegoż ujedno­ liconego systemu wartości i norm. Każdy z członków społeczności poddawa­ ny był niezwykle czujnemu systemowi kontroli lokalnej, pełniącemu przede wszystkim funkcje wychowawcze o charakterze adaptacyjno-korektywnym (Wincławski, 1971), który dysponował całym zestawem nierzadko drastycz­ nych sankcji społecznych. Tę zgodność oddziaływań wychowawczych wszyst­ kich instytucji funkcjonujących w środowisku określa się jako harmonię poziomą. Z chwilą, kiedy dziecko podejmowało pierwsze prace na rzecz gospo­ darstwa domowego i rolnego, kończył się okres jego krótkiego dzieciństwa, a rozpoczynał proces wdrażania do o b o w i ą z k ó w członka załogi produkcyjnej gospodarstwa, w czasie którego następowało gromadzenie przekazywanych przez starszą generację doświadczeń. Jak już wspomniałam, wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompetencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Dlatego w badaniach terenowych zwrócono znaczną uwagę na ten fakt, szczególnie ważny dla analizy treści i sposobów przekazywania �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 249 wiedzy zawodowej w rodzinach chłopskich. W okresie, który obejmuje pa­ mięć najstarszych informatorów, nie można już jednak mówić o sztywnym schemacie podziału ról gospodarczych w rodzinie. Pomimo jednak, że dawny wzorzec podziału czynności przypisywanych do płci, wieku i miejsca w strukturze rodzinnej był j u ż na początku X X w. modelem urzeczywistnianym w pełni, głównie w gospodarstwach zamożnych i liczebnie dużych zespołach domowych, to właśnie w zakresie posiadanych uprawnień do przekazywania różnych rodzajów wiedzy taki tradycyjny po­ dział ról istniał znacznie dłużej, jak równie długo zachowane zostały upraw­ nienia (wyrażane często tylko w symbolicznym geście) niektórych członków rodzin do wykonywania określonych zadań. Jak stwierdza jeden ze starszych informatorów, siew był czynnością wyłącznie gospodarza. Rozpoczynał go rol­ nik znakiem krzyża, następnie kropił ziarno święconą wodą. Powszechne by­ ło przekonanie, że ziemia poddana jest przede wszystkim władzy gospodarza, dlatego też najlepiej obrodzi, jak on sam ją obsieje. Przywilej rozpoczyna­ nia siewu zachował często nie pracujący j u ż czynnie w gospodarstwie ojciec lub dziadek rzucając pierwszą garść zboża. Również rozpoczynanie żniw dokonywane było zgodnie z tradycją przez głowę gospodarstwa. „Szczególnie lubiłam — pisze autorka wspomnień zamie­ szczonych w Młodym pokoleniu chłopów — gdy ojciec rozpoczynał ciąć kosą chlebne łany żyta. Przy tej pracy wyglądał on zawsze godnie i dostojnie [...] Ojciec kosę naostrzył, przeżegnał się i puszczał ostrze żelaza w stojące zboże" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). D o zadań gospodarza należało także przygotowywanie ziemi pod sadzenie ziemniaków, prace związane z hodowlą koni i krów, reperacja narzędzi, maszyn rolniczych, utrzymanie porządku na podwórzu. D o podstawowych zajęć kobiet należała troska o dom, sprzątanie, goto­ wanie, pranie, pomoc w pracach rolnych, m. in. udział w żniwach, sadzenie i kopanie ziemniaków, okopywanie, pielenie, c h ó w nierogacizny i ptactwa domowego, przetwórstwo i inne. Dziadkowie brali udział w wielu pracach stanowiących dawniej ich główne zajęcie. Zależało to od ich sił i możliwości fizycznych. W zasadzie jednak uczestniczyli głównie w pracach pomocniczych. Babka opiekowała się dziećmi w czasie nieobecności matki, pomagała w go­ spodarstwie domowym, dziadek w pracach dokonywanych w ramach obej­ ścia. Jak już wspomniano, często zachowywali pewne symboliczne czynności świadczące o ich dawnej pozycji w rodzinie, jak rozpoczynanie przez dziadka pierwszego siewu na wiosnę lub wsadzanie przez babkę kołaczy wielkanoc­ nych do pieca. Na podstawie wypowiedzi starszych informatorów (powyżej 60 roku życia) można określić zakres czynności, jakie były udziałem dzieci i młodzieży w gospodarstwach rolnych w pierwszym 20-leciu X X w. Należy przy tym podkreślić, że we wszystkich relacjach informatorów tej kategorii wieku, nie­ zależnie od miejsca ich pochodzenia i wielkości posiadanego gospodarstwa, podstawowy schemat zajęć młodocianych był bardzo zbliżony. Stanowił z jed- �250 WANDA P A P R O C K A nej strony określoną efektywną pracę na rzecz gospodarstwa, z drugiej me­ todę wdrażania do zawodu rolnika, przekaz między generacyjny niezbędny w przyszłym samodzielnym życiu. „Potrzeba uczyła dziecko — stwierdza je­ den z informatorów — praca dzieci to nie tylko obowiązek był, to koniecz­ ność. Gospodarstwo tego wymagało. Nikt się nie zastanawiał, czy chce robić, czy nie [...] Musiał się przyzwyczaić, żeby potem, jak dorośnie, dał radę". Podstawowy schemat zajęć wykonywanych przez dzieci, jak wynika z wy­ powiedzi informatorów, był ściśle określony. Najmłodsze dzieci przeważnie od 5-6 roku życia zajmowały się pasieniem najpierw gęsi, potem bydła, następnie koni, opieką nad młodszym rodzeństwem, drobnymi pracami w do­ mu i gospodarstwie. 10-11-letnie pomagały w polu, 14-15-letnie pracowały już jak dorośli, biorąc udział we wszystkich pracach polowych oraz hodowla­ nych. „Dzieci pracowały w zagrodzie i w polu na zasadzie obowiązku, nauka była na drugim miejscu". Określone sytuacje rodzinno-gospodarcze mogły w wielu przypadkach zmienić ten podstawowy układ. „ U nas, jak ojciec umarł, to brat miał 11 lat i już musiał matce we wszystkim p o m a g a ć i za­ stąpić ojca w polu". Z opisu zajęć dzieci i młodzieży wynika, że szeroki zakres czynności wykonywanych przez dzieci i związane z tym przejmowanie wiedzy zawodo­ wej w pokoleniu dziadków ograniczone zostają w generacji rodziców przez szkołę i realizowane głównie w chwilach wolnych od nauki. W pokoleniu w n u k ó w dawna forma międzygeneracyjnego przekazu wiedzy zawodowej zo­ staje zredukowana do minimum i, jak stwierdza jeden z informatorów, po­ kolenie to „pędzi beztrosko dzieciństwo, a wnuki to prawie pola nie znają". Współuczestniczenie w pracach gospodarczych stanowiło bezpośrednią for­ mę przejmowania wiedzy zawodowej i pewnych zachowań kulturowych zwią­ zanych z określonym typem zajęć. „Często ojciec pokazywał [jak orać — przyp. W.P.] później w bruździe z papierosem sta­ nął i pilnował, jak robota idzie. Jak pierwszy raz zostawił mnie samego i kazał zaorać ka­ wałek pola, to już był duży zaszczyt". „Prac gospodarskich dzieci uczyły się z patrzenia. Widziałam jak mama to robiła, to i ja robiłam. Od kiedy rodzice uznali, że dziecko ma dość sil do wykonywania danego zajęcia — gdy była potrzeba, dziecko wykonywało tę pracę". Dążenie do jak najwcześniejszego podejmowania „dorosłych" prac gospo­ darskich pozwalających uzyskać prestiż społeczny było wśród młodzieży pow­ szechne. Jedna z autorek wspomnień zamieszczonych w Młodym pokoleniu chłopów pisze: * „W tym czasie rwałam się do każdej ciężkiej pracy pragnąc uchodzić za dorosłą już pannę. Razu jednego ojciec wyklepał w południe kosę i oświadczył, że pójdziemy kosić żyto oboje z bratem. Dumni byliśmy wtedy bardzo, że ojciec traktuje nas jako dorosłych i sa­ mych do żniw posyła, kosiliśmy wtedy żyto obok szosy. To bardzo dogadzało naszym ambi­ cjom, bo przejeżdżający tędy ludzie ze wsi podziwiali nas i pracę naszą, niby że ledwo od ziemi odrośliśmy, a już dajemy sobie radę z tak ciężką pracą" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). Specyfika gospodarstwa wiejskiego rzutowała w sposób zasadniczy na for­ my i sposób realizacji działań wychowawczych. Uczestniczenie dziecka w za- �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 251 jęciach związanych z rytmicznym cyklem produkcyjnym gospodarstwa oraz z życiem rodzinnym początkowo jako biernego świadka, a następnie jako uczestnika jakkolwiek odbywało się często w sposób przygodny i okoliczno­ ściowy bez określonego czasu nauki dla poszczególnych czynności, posiadało cechy wychowania planowego i celowego. Tak wspomina jedna z informátorek swoje pierwsze prace w polu wy­ konywane pod kierunkiem babki: „ N a początku pieliłam z babcią ten sam rządek, później jak szło mi to sprawniej i było wiadomo, że nie powyry­ wam np. marchwi, to pieliłyśmy na zawody, każda swój rządek, a babcia tylko od czasu do czasu patrzyła w bruzdy czy nie wyrywam za dużo". Każdy rodzaj działalności rodziny mógł mieć wpływ wychowawczy, cho­ ciaż sama czynność często miała inny charakter. Rodzice mieli jedną głębo­ ką świadomość swoich zadań wychowawczych. Jeden z informatorów określił to bardzo trafnym i obrazowym stwierdzeniem: „Wtedy się drzewko przygi­ na, gdy jest młode". Sposób przekazywania informacji był przede wszystkim przykładowo-naśladowczy i werbalny. Czas rozpoczynania nauki zależał od rozwoju sił fizycznych dziecka, a szybkość wdrażania do pracy od indywidualnych jego zdolności, jakkolwiek były zajęcia, które wymagały dłuższego czasu nauki zarówno ze względu na znaczny stopień trudności tych prac, jak i ich od­ powiedzialności, np. dojenie krów czy sianie zbóż. Te ostatnie umiejętności przyszły rolnik najczęściej opanowywał około 20 roku życia. O dużym udziale naśladownictwa w przekazywaniu wiedzy gospodarczej w procesie wychowawczym świadczy fakt, że realizowało się ono w najwcześ­ niejszym okresie dzieciństwa przede wszystkim w formie zabawy. Prymitywna zabawka wykonana przez dziecko lub osoby starsze wzorowana była na na­ rzędziach rolniczych lub sprzętach gospodarskich i służyła do zabaw naśla­ dujących zajęcia dorosłych. Przekazywanie określonych treści kulturowych z zakresu zasad współżycia społecznego w rodzinie, posłuszeństwa i szacunku w stosunku do osób star­ szych, podstawowych zasad religijnych, obowiązującego w danej społeczności konwenansu, elementarnych zasad higieny itp. odbywało się drogą słownych pouczeń nakazów, zakazów i kontroli wyuczonych czynności. System sankcji w tradycyjnym układzie stosunków rodzinnych operował perswazją, napom­ nieniem, tłumaczeniem, różnymi formami karcenia, a w przypadku młodzieży starszej — groźbą wydziedziczenia. Jak stwierdza jeden z informatorów — dzieci straszono często „diabłem, piekłem, Cyganami". Te groźby stosowały najczęściej kobiety. Ojciec karał biciem. „Nie stawiano do kąta, bo nie miał kto pilnować, czy stoją". Obok prac związanych z rolnictwem wszędzie w gospodarstwach, gdzie liczba c z ł o n k ó w rodzin przekraczała zapotrzebowanie na siłę roboczą potrzeb­ ną do jego obsługi, uczono dzieci z a w o d ó w rzemieślniczych, które w warun­ kach wsi polskiej były często zajęciami dodatkowymi, uzupełniającymi budże­ ty rodzin rolniczych. N a u k ę zawodu podejmowało najczęściej to dziecko, �252 WANDA PAPROCKA które posiadało największe zdolności i chęci do pracy w tej dziedzinie. Je­ żeli rzemieślnik brał kogoś obcego spoza kręgu rodziny na naukę, to często traktował go gorzej niż własne dziecko. Stwierdza to obrazowo jeden z in­ formatorów: „Obce dziecko u kowala młota nie weźmie do ręki", co zna­ czyło, że nie będzie dopuszczone do samodzielnej pracy. W warunkach, w których działali na wsi głównie tzw. „partacze" nie zrzeszeni w organiza­ cjach rzemieślniczych, a proces szkolenia nie podlegał żadnej kontroli, taka sytuacja mogła mieć miejsce. Osobną uwagę należy poświęcić roli, jaką w procesie przekazu treści kul­ turowych odgrywały grupy rówieśnicze, w tym przede wszystkim społeczność pasterska różniąca się swym charakterem od innych środowisk rówieśniczych. Józef Chałasiński określa pastwisko jako instytucję społeczną tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej, która łącząc w sobie obowiązki użytecznej pracy z samo­ dzielnością zbiorowego życia młodzieży, jak również z różnymi formami za­ baw była charakterystyczna tylko dla rolniczo-wiejskich społeczności i nie występowała poza tym środowiskiem (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 213). Pastwisko realizowało najpełniej w warunkach tradycyjnej społeczności lokalnej wychowanie w grupie rówieśniczej, ale prawie wyłącznie w sferze psychologicznej, a nie kulturowej (por. Parsons, s. 183), uczestnictwo to bo­ wiem nie wiązało się z przejmowaniem nowych wzorów kulturowych od­ miennych od tych, które narzucały dom i społeczność lokalna. Pastwisko­ wa grupa rówieśnicza pozostawała bowiem w sferze obyczajów wiejskich pod­ porządkowując się i odwzorowując zasady i normy współżycia społeczności wiejskiej. Środowisko pasterskie tworzyło szczególną organizację społeczną, której zasady działania były adaptacją wzorów organizacji wewnątrzwioskowej. Wyrażało się to m. in. w tworzeniu odpowiednich form władzy w ra­ mach mikrospołeczności. Pełnili ją najstarsi lub najbardziej przedsiębiorczy członkowie grupy wraz z pomocnikami posiadającymi dość szeroki zakres uprawnień i możliwości stosowania sankcji karnych. Również na pastwisku dokonywała się ocena przez szerszą pozarodzinną zbiorowość wykonywanych przez jednostkę zadań. W tych warunkach młodzież w sposób bezpośredni stykała się z podstawowymi zasadami działania kontroli i kształtowania się opinii społecznej. W warunkach konfliktów między pasterzami pochodzącymi z różnych wsi urealniało się pojęcie „swojego" i „obcego", rodziła się solidarność z własną grupą. Rosła również świadomość potrzeby posłuszeństwa (zaszcze­ pione już w kręgu rodzinnym) i konieczność podporządkowania się nie tylko starszym, ale również silniejszym we własnej grupie rówieśniczej. W jednym z fragmentów biografii zamieszczonej w Młodym pokoleniu chłopów autor tak opisuje swoje przeżycia w społeczności pasterskiej: „Mieliśmy 6 krów, a 7 sąsiedzkich matka przyjęła, to miałem wszystkich 13, ale już teraz byłem mądrzejszy niż poprzedniego lata. już wziąłem gonić do starszych pasterzy, których było d u ż o . ale i tacy paśli, co mieli po 15 lat, ;i nawet i więcej. A c ó ż ja, kiedy miałem dopiero 7 lat. to j a musiałem być im wszystkim posłuszny, co mi kazali, to musiałem robić. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 253 Jak trzeba było krowy zawrócić, to ja musiałem iść, bo starszy nie poszedł, a jakbyś się nie posłuchał, to kazali krowy wyłączyć i paść osobno, co mi się bardzo samemu przykrzyło. toja robiłem, co mi kazali, aby być w kompanii..." (Chałasiński 1938. t. 1. s. 188). Z inną sferą życia społeczno-kulturalnego związane były gry i zabawy uprawiane na pastwisku. Następowało upowszechnienie i niejednokrotnie wzbogacenie przekazywanego ustnie folkloru słownego i muzycznego. Rozwi­ jała się znajomość konwenansu wiejskiego i s p o s o b ó w zachowania poprzez organizowane zabawy. Z otaczającego środowiska przyrodniczego, nawet tak ograniczonego jak pastwisko, czerpano praktyczną wiedzę o zwierzętach, roślinach, zjawiskach meteorologicznych. W toku prac na pastwisku nabywano szereg umiejętności technicznych przy produkcji drobnych przedmiotów z drewna, korzeni, sło­ my, służących zarówno do wspólnych zabaw, jak i przeznaczonych na sprzedaż. Uczestniczenie dzieci w życiu zbiorowości pasterskiej, przejmowanie okreś­ lonych treści związanych z życiem grupy uczyło pewnych zasad współżycia społecznego niezbędnych w dorosłym życiu członka społeczności wiejskiej. Wielodzietność i wielopokoleniowość rodzin wiejskich w pokoleniu naj­ starszych informatorów powodowały, że dziecko gromadziło wiedzę od wszyst­ kich członków rodziny. Jak wynika z relacji informatorów, głową rodziny w gospodarstwach wyłącznie rolniczych był mężczyzna. Pozarolniczą praca zarobkowa ojca przenosiła podstawowe funkcje zarządzania gospodarstwem na matkę lub babkę, jeżeli ziemia pozostawała jeszcze w rękach najstar­ szego pokolenia. Autorytet ojca był największy, ale prawo do wychowywania dzieci i egzekwowania posłuszeństwa było przywilejem wszystkich starszych członków rodziny, w tym i rodzeństwa. O ile udział mężczyzn w przekazywaniu wiedzy zawodowej był dominu­ jący, to wychowaniem domowym zajmowały się kobiety. Zakres wychowaw­ czych o b o w i ą z k ó w babki był większy, jeżeli gospodarstwo rolne wymagało znacznego udziału kobiety (matki) w pracach rolnych. W zasadzie jednak rola wychowawcza babki sprowadzała się do nauki podstawowych zasad re­ ligii (jakkolwiek pierwszej czynności religijnej — żegnania się krzyżem świę­ tym uczyła zazwyczaj matka) nauki pacierza, podstawowych wiadomości w za­ kresie katechizmu, zasad dobra i zła na przykładzie grzechu i dobrego uczynku. Dziadkowie uczyli starsze dzieci także przysłów, porzekadeł, legend itp. Matka przekazywała zasady współżycia nie tylko w rodzinie, ale także w społeczności wiejskiej. Naśladownictwo zachowań ludzi dorosłych wspiera­ ne było wielokrotnie słownymi upomnieniami stosowanymi w konkretnych sytuacjach. G ł ó w n a uwaga skoncentrowana była na wpajaniu zasad właści­ wego zachowania się w określonej sytuacji, szacunku dla starszych, posłu­ szeństwa, uczynności, konwenansu wiejskiego obowiązującego w kontaktach międzyludzkich. Przestrzeganie właściwych zachowań wyrażanych w zewnętrz­ nych formach, takich jak słowa, gesty, czynności, było szczególnie ważne. Istniał bowiem bardzo wyraźnie określony wzór zachowania obyczajnego �254 WANDA P A P R O C K A sankcjonowany przez opinię społeczną, którego lekceważenie było surowo potępione i podawało w wątpliwość metody wychowawcze rodziny. Wpływ rodzinny na wychowanie młodzieży był — według większości in­ formatorów starszego i średniego pokolenia — bardzo duży, a charakter tego wychowania oceniany szczególnie pozytywnie. Specjalną uwagę zwracają in­ formatorzy na rolę wychowawczą pracy w kształtowaniu się osobowości dziecka. Wspólnota interesów, tak jak wspólne zamieszkanie integrowały ro­ dzinę. Charakterystyczne są wypowiedzi na ten temat: „Jak wszyscy mieszkali pod jednym dachem, to musieli się słuchać i pracować razem i pomagać sobie, nie tak jak teraz, że ojciec idzie w pole, a syn sobie leży i nic nie robi, bo mu się nie chce. Wszyscy pracowali i wszyscy świętowali razem". „Dom uczył szacunku do pracy, do chleba, jak chleb upadł na ziemię to trzeba było go pocałować, pieczenie chleba było wielkim wydarzeniem. Na każdym bochnie stawiano znak krzyża". „Każdy w do­ mu umiał spełniać swoje obowiązki i nikt się nie zastanawiał, czy mu z tym dobrze, czy źle, tylko robil" [...]. Jednostka osiągała samodzielność znacznie później. „Dawniej dziecko szło na swoje, kiedy zakładało rodzinę, teraz, kiedy idzie do pracy". Szczególnie wyraźnie podkreślana jest przez informatorów zmiana, a właś­ ciwie ograniczenie roli domu rodzinnego w kształtowaniu się postaw i za­ chowań społeczno-kulturowych jego członków: „Młodzi mało czasu spędzają w domu — kiedyś przęd wojną, jak pamiętam, w domu spędzało się większość czasu. Rozmawiano wspólnie, coś robiono. Teraz młodzi cały czas spędzają poza domem — to kino, to zabawa, w domu właściwie tylko jedzą i śpią [...]. To prawda, że było ciasno i niewygodnie, ale uczyło to tolerancji, zrozumienia i ustępo­ wania w sytuacjach konfliktowych. W dawnych czasach młodzież zbierała się na polach, łą­ kach, bawiła się, często młodzi śpiewali i przysłuchiwali się opowieściom starych. W tamtych latach młodzież więcej zajmowała się śpiewaniem, zabawami, organizowała koła taneczne i śpiewacze. Obecnie młodzież spędza czas w klubie rolnika, w domu przy telewizorze lub w knajpie w Gnieżdzewie". Świadomość konfliktów, jakie wynikały z faktu wspólnego zamieszkiwa­ nia, nie wydaje się z perspektywy czasu zjawiskiem niwelującym pozytywne wartości wychowania w warunkach wspólnego bytowania rodziny. „Rodzina była rzeczywiście rodziną. Były też konflikty, ale one zawsze są. Ludzie nawet jak się kłócili, to zawsze wiedzieli, że są rodziną, a teraz jak się pokłócą, to w ogóle o sobie zapominają i udają czasem, że się nie znają". Również w odczuciu młodej generacji różnice między formami współ­ życia rodzinnego dawnego i współczesnego są ogromne, jakkolwiek zmiany, jakie nastąpiły w tym zakresie, ocenia ona na ogół pozytywnie. „Kiedyś dużo więcej czasu spędzano w domu. Nie bylo gdzie pójść. Teraz do domu wraca się po pracy, potem często znów wychodzi ,się, czasem do kina lub na zabawę. W domu spędza się dużo mniej czasu, kiedyś wszyscy byli w domu, był czas na porozma­ wianie czy wspólną pracę. Teraz dom jest zupełnie inny. Chyba ma wpływ na to, co kto robi. Więcej bierze się z pracy, telewizji czy kina. Kiedy było lepiej, nie wiem. Teraz nie jest źle. Mnie to odpowiada". W społeczności lokalnej, podobnie jak w rodzinie, przekazywanie treści kulturowych w procesie socjalizacji jednostki nie wyodrębniało się jako �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 255 osobne działanie podejmowane wyłącznie dla celów wychowawczych. Przyszli gospodarze stawali się przedmiotem obserwacji, a ich cechy charakterolo­ giczne podlegały ocenie zgodnej z obowiązującym w danej społeczności sy­ stemem wartości. W tradycyjnej społeczności wiejskiej podporządkowanie osobistego „ja" młodzieży — rodzinie i grupie sąsiedzkiej p o w o d o w a ł o , że zmiana statusu społecznego jednostki nie była jej sprawą indywidualną, ale wiązała się z jej rolą społeczną w grupie. Znaczenie, jakie społeczność przypisywała przejściu do nowego układu praw i obowiązków, podkreślały obrzędy recepcyjne, których forma w tradycyjnej społeczności wiejskiej była szczególnie rozbudowana. W przypadku młodzieży męskiej wykazanie się umiejętnościami zawodowymi pozwalało przejść do grupy kosiarzy, czemu towarzyszył mniej lub bardziej rozbudowany obrzęd polegający na sprawdze­ niu umiejętności i wytrzymałości dorosłych mężczyzn. N o s i ł on nazwy „frycówki", „frycowin" lub „wilka". Znaczenie prawnospołeczne tego obrzędu jeszcze w końcu X I X i na początku X X w. było duże, gdyż wiązało się z uzyskaniem prawa do samodzielnej pracy, do udziału w życiu towarzyskim oraz do zawarcia małżeństwa (Wieruszewska, 1966, s. 30). Wspólny udział wszystkich generacji w pracy oraz możliwość obserwacji przez starszych s p o s o b ó w rekreacji młodzieży, co wynikało z jawności życia społecznego wsi, dawały możliwość bezpośredniego naśladownictwa przyję­ tych w społeczności wzorów obyczajowych, jak również pozwalały na kon­ trolę i korektę w ich przejmowaniu. Już w akcie wyzwolin ujawniała się tak charakterystyczna dla społeczności wiejskiej zależność wszystkich sfer działania ludzkiego od pracy i ustawiczne podporządkowywanie się każdego członka rodziny i grupy sąsiedzkiej ustalonej tradycją roli społecznej. Udział członków społeczności wiejskiej w wychowaniu dzieci, a ściślej w korygowa­ niu ich zachowań, był dużo większy. „Kiedyś to na dzieci mógł krzyknąć sąsiad, jak coś zrobiły. Dzisiaj dziecko jest nie­ tykalne przez cudzych. Dawniej było duże przywiązanie chrzestnych do dzieci, oni kiedyś wraz z ojcem decydowali o wychowaniu". „Chrześni mieli obowiązek opiekowania się. wy­ chowaniem religijnym. Interesowali się, żeby dobrze wyszło za mąż, swatali, wyszukiwali kan­ dydatów. Dzisiaj spotykają się tylko z okazji 1-szej komunii". Wychowawcze działanie społeczności lokalnej często wiązało się z obrzę­ dem czy zabawą. Z samego grupowego charakteru zabawy wynikało jej zna­ czenie w procesie uspołeczniania jednostki. R ó w n i e ż zwyczaj i obrzęd wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi były elementami systemu kontroli społecznej, poprzez którą grupa realizowała określony wzór kultu­ rowy. Przekaz oraz kształtowanie się treści kulturowych w społeczności wiej­ skiej dokonywały się również poprzez liczne kontakty codzienne i świąteczne. N a pierwszym miejscu należy wymienić styczności związane z wymianą świad­ czeń i wspólną pracą. Przyczyniały się one zarówno do ujednolicenia obo­ wiązujących zachowań, jak i wykształcenia swoistego obiegu nowych infor­ macji, zwłaszcza dotyczących innowacji technicznych (Burszta 1976, s. 458-462). �256 WANDA P A P R O C K A Szczególnie silnie w wypowiedziach informatorów podkreślane jest zna­ czenie więzi społecznych łączących mieszkańców wsi. Od stopnia integracji wsi zależała jednolitość wzorów zachowań i zasobów przekazywanych treści kulturowych. „Przed wojną ludzie byli inni, interesowało ich to, co się działo we wsi. Widać było, że wieś to całość. Ludzie chętni byli do pomocy — mogli liczyć na siebie". „Dawniej ludzie sobie pomagali, starzy i młodzi razem pracowali, przy kopaniu kartofli, przy młócce, przy sianie, chodzili jeden do drugiego. Pieniędzy od siebie nie brali. Dawniej ludzie byli uczciwsi". Potrzeba wzajemnych kontaktów dających świadomość wspólnoty społecz­ ności wiejskiej jest szczególnie silna w pokoleniu najstarszym, ale również występuje w generacji średniej i młodszej. Jest charakterystyczne, że więk­ szość informatorów widzi zależność stopnia zintegrowania środowiska miej­ skiego od warunków społeczno-ekonomicznych na wsi. Istniejący bowiem układ wzajemnych zależności w zróżnicowanej pod względem struktury spo­ łeczno-gospodarczej społeczności wiejskiej rodził potrzebę określonych kon­ taktów realizowanych m. in. w pomocy wzajemnej, różnych formach odrob­ ku, wspólnych pracach domowych itp. „Teraz ludzie mają lepiej i mniej są sobie potrzebni. Teraz wszyscy są równi, ale teraz ludzie mniej się sza­ nują". W tych wypowiedziach streszczają się poglądy wielu informatorów, dla których wspólnota realizowana w pracy i zabawie gwarantowała mimo form zależności bezpieczeństwo egzystencji. Społeczność wiejska często chro­ niła jednostkę przed drastycznymi przypadkami niedopełnienia funkcji za­ bezpieczających przez rodziny. „Jak było źle staremu przy dzieciach, brał laskę i szedł po wsi [...] trzeba go było przyjąć i pomóc". Codzienne kontakty sąsiedzkie dostarczały obserwacji dotyczących sposo­ bu życia poszczególnych mieszkańców wsi, pomagały w kształtowaniu opinii publicznej stojącej na straży obowiązujących społecznie zachowań. R ó w n o ­ cześnie istniała pewna tolerancja w przyjętych zwyczajowo formach zacho­ wań, szczególnie w sferze działań ludycznych świadcząca o bliskich związ­ kach mieszkańców wsi: „Dawniej za żarty ludzie się nie gniewali, teraz by zaraz na kolegium lecieli". Powstawanie sytuacji konfliktowych w warunkach rozluźnienia więzi wewnątrzwioskowej jest, jak stwierdzają informatorzy, znacznie częstsze niż to miało miejsce dawniej. Kontakty świąteczne odgrywały szczególną rolę w kształtowaniu folklorystycznych, opowiadań, pieśni czy tańców: treści „Na Boże Narodzenie chodziło się z gwiazdą, z szopką, śpiewało kolędy, kiedy miało się te osiemnaście, dziewiętnaście lat młodzież organizowała zabawy uczyła się piosenek, grania na instrumentach. Byłe? wesoło, nie to co dziś". „Dawniej ludzie, mimo że byli bied­ niejsi, byli weselsi. Wieczorami w zimie schodziły się kobiety przy różnych zajęciach, żarto­ wały, opowiadały, śpiewały. Teraz tego nie ma, w każdym domu jest telewizor i każdy siedzi u siebie". Te wypowiedzi informatorów średniego pokolenia świadczą, że życie kul­ turalne jeszcze po I I wojnie w wielu wsiach było znacznie bogatsze. Każda �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 257 wieś reprezentowała własne indywidualne formy zachowań ludycznych roz­ wijające się do czasu upowszechnienia środków masowego przekazu, przede wszystkim telewizji, kina, dezintegrujących życie społeczne i kulturalne wsi. W kształtowaniu się określonych wzorców osobowych dużą rolę odgry­ wali ludzie, którzy z racji pełnienia określonych funkcji wymagających więk­ szej wiedzy posiadali w środowisku wiejskim znaczny autorytet. Reprezento­ wali oni zazwyczaj instytucje wiążące społeczność wiejską z układami ponadlokalnymi. Instytucje te pełniły funkcje pośredników systemu komunikacji i przekazu treści kulturowych, przyczyniały się do przepływu informacji z centrów ponadlokalnych, wiązały społeczność lokalną z szerszym układem kulturowym. Wśród instytucji działających na wsi wymienić należy Kościół, ze względu zaś na ważkie konsekwencje dla zakresu wiedzy ludności — przede wszystkim szkołę. Kościół wzmacniał akceptowany przez społeczność lokalną system war­ tości związany z produkcyjnymi zadaniami mieszkańców wsi oraz z podzia­ łem ich ról społecznych. Treści moralno-religijne przekazywane za pośred­ nictwem ambony, konfesjonału lub w bezpośrednich nakazach i pouczeniach księży służyły zabezpieczeniu rodziny sankcjonując jej tradycyjną strukturę, egzekwując przypadające na każdego członka obowiązki i akceptując przyzna­ ne mu przywileje. O ile w przypadku nauczyciela od jego cech osobowych zależała często ocena szkoły przez społeczność wiejską i wiedzy dzięki niej uzyskiwanej, to autorytet księdza jako reprezentanta Kościoła nie wymagał dodatkowego wsparcia zaletami osobistymi dla uzyskania najwyższego miej­ sca w hierarchii społecznej. „Najważniejszy był ksiądz, jego s ł o w o było święte, bo ludzie byli bogobojni. Nauczyciel też cieszył się dużym szacunkiem, ale ludzie mieli do niego pretensje, że zabiera dzieci do szkoły i nie ma kto paść krów, gęsi, że nie ma kto pracować". „Najważniejszy we wsi był ksiądz, ludzie go słuchali, przychodzili do niego po radę". „Zawsze pokazywano na księdza, bo to we wsi był najbardziej uczony człowiek. Nauczyciela szanowano, ale nikt we wsi go nie lubił, bo bił dzieci i wywyższał się ponad innych". Szczególnie podkreślana jest rola Kościoła jako głosiciela i egzekutora zasad moralnych i obyczajowych obowiązujących członka społeczności wiej­ skiej. Prawo przedstawicieli Kościoła do ingerowania w prywatne życie wier­ nych p o w o d o w a ł o , że Kościół odgrywał dużą rolę w ocenie moralnej każ­ dego z nich. Z opinią publiczną wspartą autorytetem Kościoła bardziej się dawniej liczono, jak stwierdza jeden z informatorów, niż obecnie „kiedy [...] każdy żyje, jak chce, i nikogo nie obchodzi, jak postępuje, [...] nie boją się gniewu bożego i nie słuchają tego, co mówi ksiądz". Jakkolwiek ingerencja Kościoła w życie c z ł o n k ó w społeczności wiejskiej uległa ograniczeniu, co wiąże się z procesami dezintegracji środowiska i zmniej­ szeniem jawności życia osobistego, to właśnie obrzędy religijne (nabożeństwa, różaniec, wędrowanie świętych obrazów) stanowią często główną formę kon­ taktów między mieszkańcami wsi. W szeroko pojętym procesie wychowawczym szkoła odgrywa znaczną 17 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �258 WANDA P A P R O C K A rolę, pomimo że zadania ,jakie spełnia obecnie, są różne w opinii informa­ torów od tych, które pełniła dawniej. Szkoła nie przygotowywała wprawdzie młodzieży do zadań produkcyjnych na wsi, do uczestnictwa w życiu grupy, ale jej znaczenie (z nielicznymi wyjątkami) doceniane jest przez wszystkich. Często jednak podlega krytycznej ocenie w zestawieniu z przeszłością sku­ teczność metod wychowawczych i wartość uzyskanych rezultatów. Treści bowiem, jakie dawniej zawierano w pojęciu nauka, były w świadomości starszych informatorów znacznie szersze niż realizuje szkoła obecnie. Obej­ mowały one nie tylko wiedzę przewidzianą programem nauczania, ale także określone zasady i sposoby postępowania niezbędne w dalszym życiu. For­ mułuje to w krótkim stwierdzeniu jeden ż informatorów: „ W szkole teraz się nie uczy, a przerabia materiał". Przyczyn tego stanu rzeczy szuka się zarówno w zmianie stosunku między nauczycielem a uczniem, jak i charak­ terystycznej dla dawniejszego okresu relacji między pracą a nauką. Szczególnie wyraźnie akcentowane jest pozytywne znaczenie wychowawcze trudnych warunków bytu, które nakładały obowiązek pracy często ciężkiej na wszystkich członków rodziny nie wyłączając dzieci. D l a wielu z nich nau­ ka była w stosunku do obowiązującej ich pracy w domu i gospodarstwie zajęciem łatwiejszym, a nabycie podstawowej wiedzy — czytania i pisania — otwierało możliwości poznania znacznie ciekawszego świata. „Dzieci dawniej chętniej chodziły do szkoły, bo jeśli nie poszły, to musiały pracować. Były od małego przyzwyczajone do pracy. Nic nie było « l e z a n e g o » " . W wypowiedziach na temat roli szkoły, jej wpływu wychowawczego i treści przez nią przekazywanych, uwidacznia się emocjonalny stosunek in­ formatorów do tego problemu. Zawarte są w nich głębsze refleksje odno­ szące się do zmian, jakie nastąpiły w rodzinie, przede wszystkim w sto­ sunku do pracy i nauki, do pojęcia honoru, uczciwości. „Dawniej nauczyciel cieszył się większym szacunkiem, dzieci się go bały, słuchały każ­ dego jego słowa. Nauczyciel uczył dzieci szacunku dla starszych, wychowywał je, uczył tego, czego nie mogły nauczyć się w domu [...] Dzisiaj nauczyciel nie ma żadnej władzy nad dzieckiem, dzieci o tym wiedzą i nie boją się. Szkoła nie wychowuje. Dawniej nie było od­ wołania od słów nauczyciela, dzisiaj dzieci wiedzą, że nic im się nie stanie, jak nie wykonają polecenia [...]". Instytucjonalne znaczenie szkoły budziło respekt zarówno u młodzieży, jak i pokolenia ich rodziców, niezależnie od stosunku do osoby nauczyciela, często krytycznie ocenianego przez opinię wiejską. „ M i m o że nauczyciel straszył kijem, a nie dwóją, rodzice za dziecko nie przychodzili się kłócić". To stwierdzenie wskazuje na istnienie obecnie również i na wsi zjawiska ingerowania rodziców w sprawy nauczania, w sprawy wzajemnych stosunków między uczniem a nauczycielem, między uczniami itp. Znacznie wyżej od wychowawczej oceniana jest rola szkoły w procesie nauczania i przekazywania wiedzy. Jest to niewątpliwie związane ze zmiana­ mi systemu szkolnictwa i znacznym podniesieniem zakresu wiedzy objętej obowiązkowym nauczaniem. �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 259 Fakt ten pozytywnie przyjmowany jest przez rodziców, natomiast pokole­ nie dziadków odczuwa świadomość utraty autorytetu wobec posiadających znacznie większy zasób wiedzy wnuków. „Zdarza się, że dziecko uważa dziadków za głupich, bo nie mają żadnej szkoły, lekceważy ich". Często również odnosi się to do rodziców. Zmiany w stosunkach międzyludzkich i utrata wzajemnego zaufania, któ­ rego nie wspierają i nie ochraniają określone i sprawdzone autorytety, bu­ dzi niepokój szczególnie starszej generacji. „Teraz przyszła moda z miasta, każdy sobie [...] Dawniej ludzie lepiej się znali i bar­ dziej szanowali i nawzajem. Więcej o sobie wiedzieli i pomagali sobie. Teraz każdy żyje so­ bie, nie obchodzą nikogo sąsiedzi. Teraz nie wiadomo, kto jest uczciwy i dobry, do kogo można zwrócić się o pomoc, a kto zły". „Teraz nie ma na wsi autorytetów. Chyba są nie­ potrzebne, nikt we wsi o tym nie mówi, to chyba ich nie ma. Teraz ludzie sami chcą decy­ dować i nie chcą nikogo słuchać. Myślą, że ktoś inny na pewno źle poradzi, bo chce zaszko­ dzić albo zazdrości czegoś. W rodzinie też każdy robi tak, jak mu potrzeba, i nie musi pytać o to kogoś starszego" — oto dość charakterystyczna wypowiedź przedstawiciela młodego po­ kolenia. Podkreślanie braku autorytetów, do których dawniej odwoływano się w określonych sytuacjach życiowych, nie świadczy o zmniejszonej roli insty­ tucji, które te osoby reprezentują, lub o braku szacunku dla pozycji, jaką one posiadają. Aktywne uczestniczenie w życiu religijnym świadczy 0 wysokiej pozycji Kościoła w życiu społeczności wiejskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że większa anonimowość życia rodzin wynikająca z wielu po­ wodów, jak m. in. pracy poza wsią, zwiększonego udziału szkoły w wycho­ waniu dziecka, braku wspólnych prac, a co się z tym wiąże — wspólnych rozrywek, nie pozwala księżom na branie udziału w życiu rodzinnym para­ fian w takim stopniu, jak czynili to dawniej. Jak stwierdza jeden z księży: „Przychodzili [dawniej — przyp. W. P.] chętnie do kościoła — nie tylko na mszę, widać było, że szanują księdza. A teraz też niby przychodzą, ale to nie jest to, co kiedyś". Podobne odczucia są udziałem niektórych wiernych należących do starszej generacji: „Ksiądz był bardziej « u w a ż a n y » , teraz ludzie chodzą do kościoła, ale wcale nie słuchają tego, co mówi". Stwierdzenie to odnosi się do nie­ przestrzegania w życiu codziennym głoszonych z ambony zasad moralnych 1 zachowań etycznych. O obecnej roli autorytetów na wsi tak mówi przewodniczący Gromadz­ kiej Rady Narodowej: „Autorytety we wsi teraz już nie istnieją, bo po co komu. Przed wojną autorytetem dla ludzi był ksiądz, nauczyciel czy ktoś z władz. Czasami potrzeba było się poradzić czy zapytać, to do nich przychodzono. To byli ludzie wykształceni, to ich pytano i słuchano. Teraz każdy jest mądry i ludzie sami sobie radzą". Sołtys przestając być doradcą czy powiernikiem zachowuje znaczną po­ zycję jako reprezentant urzędu, od decyzji którego zależy wiele ważnych spraw. Nie jest już jednak autorytetem niezależnie od pełnionych funkcji, ale właśnie dzięki niej. „Teraz najważniejszą osobą jest sołtys. On sprawuje �260 WANDA PAPROCKA funkcje administracyjną, zebrania organizuje, można u niego wszystko za­ łatwić". Analizując wypowiedzi przedstawicieli młodszej generacji mieszkańców wsi można stwierdzić, że uzyskanie autorytetu jest w dużym stopniu zależne od osiągniętego przez jednostkę sukcesu osobistego, przy czym sposób doj­ ścia do niego nie jest najważniejszy. Osoba mająca autorytet nie musi obecnie budzić respektu czy poszanowania w takim stopniu, jak to było dawniej, ale imponować efektami swojego działania. Przedstawione w artykule wyniki badań terenowych nad zmianami w pro­ cesie między generacyjnej transmisji kulturowej oparte są przede wszystkim na wywiadach przeprowadzonych z przedstawicielami najstarszych grup lud­ ności wiejskiej. Pozwala to podjąć próbę odtworzenia pewnych form prze­ kazywania wiedzy w rodzinie w okresie międzywojennym. Z drugiej jednak strony grupa ta, reprezentująca inne normy obyczajowe i inne kryteria w ocenie zasad postępowania jednostki, widzi obraz współczesnej rzeczywi­ stości kulturowej w konfrontacji z okresem minionym w sposób szczególnie ostry i kontrastowy. Posłużę się więc na koniec opinią przedstawicielki młod­ szej generacji wsi, w której znajduje odbicie wiecznie aktualny problem re­ lacji między czasem dawnym a dniem dzisiejszym: „Rodzice często mówią jak łatwiej i spokojniej można było żyć dawniej. Woleliby chyba tak, jak było. Mnie podoba się tak, jak jest teraz. Wydaje się, że kiedyś wcale nie było lepiej. Inne są warunki, to i ludzie musieli się zmienić i dorośli też nie są tacy, jak kiedyś, i we wsi jest inaczej". LITERATURA Berger P. 1970 Identify as a Problem in the Sociology of Knowledge, [w:] The Sociology of Knowledge, Curtis James L . Petran I. W. (ed), London. Burszta J. 1976 Społeczności lokalne. Iw.] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. I, Warszawa. Dubos R. 1970 Człowiek, środowisko, adaptacja, Warszawa. F o r m i c k i J. 1977 Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze, Wrocław. K a w u l a S. 1973 Rodzina wiejska a wychowanie, Warszawa. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina wiejska w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. K m i t a J. 1971 Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa. K o w a l s k i S. 1972 Rola rodziny w jednolitym systemie wychowania, „Studia Socjologiczne", nr 1. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 261 Parsons Т. 1969 Struktura społeczna a osobowość. Warszawa. Pietraszek E . 1976 Władza i autorytety w społeczności lokalnej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kul­ tury ludowej, t. 1, Wrocław. R a t a j c z a k Z. 1980 Człowiek w sytuacji innowacyjnej. Warszawa. Sowa K. 1971 Środowisko społeczne mieszkańca wielkiego miasta, „Studia Socjologiczne", nr 1. Suchodolski B. 1963 Szkoła podstawowa w społeczeństwie socjalistycznym, Wrocław. T y s z k a Z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y к M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Belchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 8, s. 25-82. 1969 Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 63-72. Wanda Paprocka C U L T U R A L TRANSMISSION IN POLISH R U R A L F A M I L Y AND L O C A L C O M M U N I T Y Summary In the social sciences we often use oppesed concepts conceiving them as antithetic. In the analysis of the cultural transmission there is no antithesis between the concepts "special" and "individual". Every individual action and behaviour refers to the social group and is appreciated by it. In the very etymology of the term "communication" having cultural transmission, i.e. contact and exchange within its scope of meaning there is a suggestion of the interpersonal contacts and mutual relations in the diachronic as well as synchronic order. The individual's closest social environment forms the conditions, in which his socialization takes place as well as all his everyday interactions. My article presents some results of the researches over the adaptive processes taking place in the, so-called "primary groups". The term refers to the closest social environment of the growing-up person. It encloses his family home and next, according to age, the neighborhood, peer group, local community and school. The researches were carried on in the years 1981-1985 in the Polish countryside. The subject of the more particular analysis is the attitude of the villagers, especially the older ones, towards all the changes occuring in the traditional model of cultural transmission, the educational patterns of the rural family. The culture traits that were once transmitted within the family comprised all the knowledge concerning the peasant way of life and the rules of organization of the rural household and community. In the training in farmer's job not only technical skills were taught bur also the proper attitude towards labour, the constant readiness to work and the ability of giving up one's �262 WANDA PAPROCKA personal aspirations, the knowledge of nature and the attitudes towards it and, at last, many non-agricultural skills too (handicraft for example). My main interest concentrated on the changing ways of transmitting the occupational skills and the education through labour, as well as the role of the Church and school in cultural transmission. The trend of changes leading towards the individual's autonomization and separating his aspirations from the interests and necessities of the family reduces the role of the family and local community, in the education. The rural people's attitudes towards these transformations is the main subject of my study. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46762ab84d39dfa4c9a368eb2ea5fb75.pdf 7d4c9997643560686c170311541033e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1226 Title A name given to the resource Kulturowe przejawy więzi w społecznościach wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.223-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część III MARIA B I E R N A C K A (IHKM PAN, Warszawa) K U L T U R O W E P R Z E J A W Y WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H , I. U PODŁOŻA T R A D Y C J I Problematyka więzi społecznej przewija się poprzez różne kierunki badań naukowych, przede wszystkim jednak badania te prowadzone są w ramach nauk socjologicznych. Ale nie tylko — rolę i znaczenie więzi społecznych w zbiorowościach ludzkich śledzą przedstawiciele takich dyscyplin wiedzy, jak pedagogika, psychologia, a także psychiatria, które w ogromnym postę­ pie cywilizacyjnym współczesnego świata widzą zagrożenie dla coraz bardziej osamotnionego człowieka. Zagrożenie *o wypływa ze stanu ciągłych napięć nerwowo-psychicznych, niepowstrzymanego pośpiechu, zalewu informacji, a także depersonalizacji stosunków społecznych. Wprawdzie zjawiska te wystę­ pują najostrzej w wielkich aglomeracjach miejskoprzemysłowych, niemniej zaznaczają się coraz namacalniej w wiejskich i małomiasteczkowych środo­ wiskach, a więc w tych zbiorowościach, które na przełomie X I X i X X w. stanowiły jeszcze stosunkowo zwarte organizmy — korzeniami swymi tkwiące w tradycji. Jeśli przyjmiemy za socjologiem Janem Szczepańskim, że więź społeczna stanowi „zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli spo­ łecznej skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość zdolną do trwania i rozwoju", to wieś polska z przełomu X L X i X X w. taką właśnie spójną zbiorowość stanowiła. Bo „każda zbiorowość — jak pisze dalej wspomniany autor — jeżeli ma trwać, istnieć i rozwijać się. musi posiadać więź powodującą jej wewnętrzną spójność, zapewniającą za­ spokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec' całości, przeciw­ stawianie się innym zbiorowościom lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana" (Szczepański, 1970, s. 238). Badając współczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą i kulturową pol­ skiej wsi stwierdzamy, że dokonywujący się od czasu I I wojny światowej przyspieszony proces przemian posiada różny przebieg i w związku z tym obraz dzisiejszych wiejskich społeczności — mimo pozornej jednolitości — wy- �224 MARIA BIERNACKA kazuje znaczne zróżnicowanie. Wśród wielu czynników decydujących o od­ mienności i zróżnicowaniu przebiegu procesu rozwojowego polskiej wsi pod­ stawowe znaczenie posiada własna tradycja historyczna, warunkująca wy­ odrębnienie się określonych regionów, specyficznych pod względem kulturo­ wym zespołów wiejskich, a nawet charakterystycznych miejscowości. Proble­ mowi temu poświęcił wiele uwagi Kazimierz Dobrowolski, który w swym studium pt. Teoria podłoża historycznego ukazywał proces współzależności zachodzącej pomiędzy aktualnym stanem społeczno-gospodarczym i kulturo­ wym danego obszaru a jego przeszłością historyczną. Jak wykazują badania, współzależność tę obserwować m o ż n a także w wa­ runkach współczesnej gospodarki planowej, w której pewne pożądane pro­ cesy natury społeczno-gospodarczej i kulturowej są sterowane przez odpo­ wiednie instytucje i ośrodki władzy państwowej. Okazuje się bowiem, że m i m ó ujednoliconych programów działania, zarządzeń oraz środków przezna­ czonych na ich realizację, w praktyce uzyskuje się bardzo nierówne efekty. Osiągnięcia te są bowiem w znacznym stopniu uzależnione od napędowych sił społecznych danego środowiska i uwarunkowane jakże często przez jego bliższą czy bardziej odległą przeszłość historyczną. Podtrzymywanie tradycji i czerpanie z własnego dziedzictwa kulturowego może być procesem bezwiednym, niejako automatycznym i naturalnym — bywa jednak, że stanowi ono działalność świadomą i celową, prowadzoną przez odpowiednie instytucje, ośrodki naukowe, a nawet wybitne jednostki, Z historii rozwoju nauk humanistycznych wynika, że polska etnografia i fol­ klorystyka należą do tych dyscyplin wiedzy, w których problem rejestracji i oceny wartości składających się na tzw. „dziedzictwo kulturowe" narodu należały do zadań naczelnych. Szczegółowa analiza historii rozwoju polskiej myśli etnograficznej pozwala również stwierdzić, że j u ż u samego zarania zainteresowań kulturą ludową, a następnie pełnego rozwoju etnografii tkwiła myśl obrony tych wszystkich wartości, które „odkrywano" w kulturze ma­ terialnej, społecznej i duchowej warstwy chłopskiej. N a znaczenie wartości tkwiących w kulturze ludowej zwracano szczególną uwagę w okresie niewoli politycznej naszego kraju. W warstwie chłopskiej i jego kulturze widziano bogate źródło odrodzenia narodowego i państwo­ wego. Nie mniejszą wagę przywiązywano do tych problemów po odzyskaniu w 1918 r. niepodległości Polski. Świadczą o tym liczne wypowiedzi badaczy polskiej kultury ludowej tej miary, co Jan Stanisław Bystroń, Kazimierz Mo­ szyński, Stanisław Poniatowski oraz Stefan Czarnowski. Ale właśnie wówczas ocen i określenia stosunku do wartości tkwiących w tradycyjnej kulturze lu­ dowej oczekiwano także ze strony przedstawicieli warstwy chłopskiej, a więc rzeczywistych twórców i nosicieli tejże kultury. Stefan Czarnowski analizując w szerokiej perspektywie historyczno-socjo­ logicznej i przestrzennej charakterystyczny dla końca X I X oraz pierwszej p o ł o w y X X w. proces tworzenia się chłopskiego ruchu społecznego, zwracał uwagę na ogromne trudności, na jakie natrafiają organizatorzy i działacze �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 225 tego ruchu pochodzenia chłopskiego. Miał świadomość, że reformy społeczno-gospodarcze, których rzecznikami byli działacze ruchu chłopskiego, naruszą ó w ustabilizowany styl życia wiejskich społeczności lokalnych. Przypominał, że już w ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po uwłaszczeniu „chłop polski z dość lekkim sercem zrzucał z siebie cały ten balast przeszłości, skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżaniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym". Zdaniem Czarnowskiego zagrożona została wówczas cała kultura ludowa, w skład której wchodziły nie tylko „stroje i malowanki", ale bogaty folklor, obyczajowość, sposoby wykonywania pracy, tradycyjne poglądy i tradycyjne wierzenia. i Stan ten uległ zmianie zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości. Dojrze­ wające wówczas pod względem świadomości narodowej i społecznej młode pokolenie c h ł o p ó w zaczęło zwracać się w sposób świadomy ku swojej prze­ szłości i wydobywać z niej wszystko to, co stanowi wartość, co winno być wykorzystane w nowych warunkach i co jednocześnie mogłoby przyczynić się do wzmocnienia chłopskiej odrębności. Czarnowski zwracał uwagę, że „praca ta olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. C o więcej praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności zasadniczych". Chodziło tu oczywiście o sprzeczność wynikającą z faktu, że działacze ruchu chłopskiego zmuszeni byli zwracać się ku tej przeszłości, która pod wieloma względami była „w znacznej mierze przeszkodą na drodze przeobrażenia wsi polskiej z za­ bytku historycznego w organizm nowoczesny, zdolny żyć i prosperować w no­ woczesnych warunkach gospodarczych". Życie jednak wykazało — jak stwier­ dza Czarnowski — że działacze ci stali się „pionierami przyszłości", należeli do tych, którzy usiłowali wprowadzać „nowoczesne zasady gospodarki, no­ woczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego" (Czarnowski, 1956, t. 2, s. 185). M o ż n a by przytoczyć wiele przykładów ilustrujących proces dojrzewania warstwy chłopskiej do zadań obywatelskich w skali własnych wsi, w społecz­ nościach typu ponadlokalnego, a także w skali całego kraju. M o ż n a by również powiedzieć, że pionierzy ruchu odrodzenia wsi, „uwikłani" w ochro­ nę swych tradycji i równocześnie propagujący na wsi postęp starali się swą działalność nasycać najlepszymi,, w ich mniemaniu — rodzimymi treściami kulturowymi i tym sposobem podnosić znaczenie kultury warstwy chłopskiej do rzędu wartości ogólnonarodowych. Zmiany, jakie się bowiem dokonywały na wsi polskiej w okresie międzywojennym, dotyczyły w największym stopniu tych sfer życia chłopskiego, które należy określić jako dążenie do pełnego uczestnictwa c h ł o p ó w w życiu społeczno-obywatelskim. A uczestnictwo to wią­ zało się jak najściślej z procesem kształtowania się wśród warstwy chłopskiej postaw narodowych i społecznych. Proces ten był z reguły niezależny od sytuacji materialnej ówczesnej wsi, wymagającej przecież, jak wiadomo za­ sadniczych reform. Uwidoczniło się to szczególnie podczas I I wojny świato- 15 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �226 MARIA B I E R N A C K A wej, w czasie której wieś polska brała odpowiedzialność za walkę o pełne odzyskanie wolności i niepodległości. W zmienionych gruntownie po I I wojnie światowej warunkach ustrojo­ wych i gospodarczo-społecznych wzmogło się znacznie zainteresowanie pań­ stwa i społeczeństwa sprawami pielęgnowania i rozwoju jak najszerzej po­ jętej kultury wiejskiej. Wypływa to z podstawowych założeń ustrojowych i wyraża się z jednej strony odpowiednim sterowaniem polityką kulturalną, z drugiej zaś roztaczaniem opieki nad inwentaryzacją i zabezpieczaniem za­ bytków kultury ludowej, a także na zapewnianiu odpowiednich warunków do prowadzenia badań naukowych w tej dziedzinie. We wszystkich tych badaniach wiele miejsca poświęca się tradycji i jej roli w kształtowaniu współ­ czesnej kultury wsi. Tradycyjne społeczności wiejskie z przełomu X I X i X X w. stanowią bowiem z reguły punkt wyjścia do analizy współczesności. W dzie­ jach kultury rejestrujemy bowiem — jak to pisała Kazimiera ZawistowiczAdamska — „różnorodne nawarstwianie, sięgające daleko w przeszłość, lecz równolegle m o ż e m y obserwować « n a g o r ą c o » , jak niektóre z nich dostoso­ wują się do dzisiejszej rzeczywistości, jak istotnej zmianie ulega ich funkcja, akceptowana częstokroć w szerokich kręgach naszego społeczeństwa" (Zawistowicz, 1976, s." 168). II. OBSZAR BADAŃ T E R E N O W Y C H Badania terenowe na temat więzi społecznych wsi prowadzone w ramach prac Zakładu Etnografii I H K M P A N w latach 1980-1986- skoncentrowane były głównie na obszarze środkowego i północno-wschodniego Mazowsza oraz Podlasia, a porównawczo także w niektórych miejscowościach połud­ niowej Polski. Największe skupienia badanych miejscowości na Mazowszu to wsie położone na północ od Warszawy w okolicach Puszczy Kampinoskiej oraz na obrzeżu stolicy od strony południowo-zachodniej, a ponadto wy­ brane osady w Płockiem, Ciechanowskiem, Ostrołęckiem i Łomżyńskiem. Podlasie jest reprezentowane przez wsie woj. siedleckiego, bialsko-podlaskiego i nieco w mniejszym stopniu pflzez wsie woj. białostockiego. Część materiałów pochodzi także z zi«mi mazurskiej i suwalskiej. Poza tym podczas prac korzystano z materiałów terenowych zgromadzonych w Zakładzie Etnografii I H K M P A N przy opracowywaniu innych zagadnień, jak rola oświaty w roz­ woju kulturowym polskiej wsi oraz przekazywanie tradycji kulturowych w ro­ dzinie i społeczności lokalnej. Te dodatkowe materiały pozwalają spojrzeć na problem funkcjonowania więzi w społecznościach wiejskich bardziej cało­ ściowo. Podstawę do badań terenowych na temat więzi społecznych stanowił kwe­ stionariusz obejmujący następujące grupy zagadnień: ogólna charakterystyka badanej miejscowości, rodzaje więzi społecznych i ich przejawy kulturowe �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 227 w przeszłości, współczesna rodzina a krąg krewniaczy, współczesna rodzina a krąg sąsiedzki, współczesna rodzina a społeczność ogólnowioskowa. Po­ przez sformułowane w kwestionariuszu pytania badawcze starano się uzyskać obraz przemian społecznych więzi w trzech warstwach chronologicznych: przełomu X I X i pierwszych lat X X w., okresu pomiędzy I i ÍI wojną świa­ tową oraz lat powojennych. Zakłada się ponadto, że obraz ten winien po­ siadać cechy dynamiczności i spójności wyrażanej w całościowym ujmowaniu badanych zjawisk. A więc nie tylko trendy rozwojowe, ale także czynniki sprzyjające lub opóźniające określone zmiany. W doborze terenu badań kierowano się myślą uchwycenia procesu prze­ mian więzi społecznej w możliwie zróżnicowanych środowiskach gospodar­ czych i społeczno-kulturowych. Tak więc najbliższe okolice Warszawy repre­ zentują dwa różne środowiska. W południowo-zachodniej części rozwija się i dominuje gospodarstwo specjalistyczne nastawione na zaopatrzenie wielkie­ go miasta, a ponadto przeważają zajęcia pozarolnicze w stolicy oraz przy­ ległych miasteczkach i zakładach przemysłowych. W tych miejscowościach obserwuje się znaczny postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa rolnego, zwłaszcza specjalistycznego, a także zdecydowanie wyższy standard bytowy ich mieszkańców. Inaczej jest we wsiach położonych w okolicach Puszczy Kampinoskiej. Wsie te o lichej piaszczystej ziemi należały do wyjątkowo ubogich i zapóźnionych w rozwoju gospodarczym. Ponadto w ostatnich la­ tach „zawisła" nad mieszkańcami tych terenów „groźba" włączenia ich wsi do Kampinoskiego Parku Narodowego. W stosunku do niektórych miejsco­ wości plan ten już zrealizowano, inne oczekują na rozstrzygnięcie swojego losu. Jest rzeczą zrozumiałą, że przejściowość tej sytuacji nie może sprzyjać stabilizacji oraz modernizacji gospodarstwa rolnego. Miejscowa ludność, w tym zwłaszcza młodzież, szuka zajęć pozarolniczych i nie wykazuje za­ interesowania dla pracy związanej z ziemią. Należy jednakże stwierdzić, ze obydwu zespołów badanych wsi podwar­ szawskich nie można zaliczyć do typowo rolniczych i dlatego też mogą one stanowić jedynie punkt odniesienia do badań prowadzonych na obszarach czysto rolniczych. D o tego typu obszaru zaliczono wsie północno-wschod­ niego Mazowsza i Podlasia, gdzie dominują gospodarstwa rolne stanowiące dla ludności wiejskiej podstawowe źródło utrzymania. Kulturę tych wsi ce­ chowała jeszcze do niedawna znaczna zachowawczość, dzięki czemu istnieje obecnie możliwość bezpośredniej obserwacji tej kultury w jej warstwie tra­ dycyjnej, a także rejestracji wybranych faktów i zjawisk na podstawie relacji ludzi starszych, uzyskanych podczas etnograficznych badań terenowych. Jest to ponadto teren, który w przeszłości charakteryzował się dużym zróżnicowa­ niem społeczno-kulturowym, wyznaniowym oraz etnicznym. Wprawdzie róż­ nice te uległy i obecnie nadal ulegają stałemu zacieraniu, niemniej w wielu jeszcze dziedzinach współczesnego życia dają o sobie znać. Źródła i materiały terenowe pochodzące z innych obszarów Polski, w tym �228 MARIA B I E R N A C K A zwłaszcza z południowej, dostarczają wiedzy o kulturze tamtejszej ludności charakteryzującej się dynamicznością, gospodarnością, ruchliwością i zarazem tradycjami dużego uspołecznienia*. III. WSPÓŁDZIAŁANIE J A K O PRZEJAW WIĘZI SPOŁECZNEJ Współdziałanie należy do podstawowych przejawów życia kulturowego społeczeństw ludzkich i spełnia doniosłą rolę w kształtowaniu się kultur ca­ łego świata. Znane szeroko w kulturze wsi polskiej elementy współdziałania w wielu swych formach przetrwały do czasów współczesnych. Do takich form zaliczyć także należy tradycyjną pomoc wzajemną, zwaną inaczej p o m o c ą sąsiedzką. Kazimiera Zawistowicz-Adamska organizując po I I wojnie w K a ­ tedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego badania nad problematyką trady­ cyjnego współdziałania — poprzez pomoc sąsiedzką rozumiała „ p o m o c oka­ zywaną sobie wzajem przez c z ł o n k ó w tej samej gromady wiejskiej, więc nie tylko przez bliskich sąsiadów, lecz przez sąsiadów w szerszym znaczeniu tego słowa — współmieszkańców wsi". Wyróżniała przy tym dwa podstawowe rodzaje pomocy: 1) pomoc i współpracę ludzi w warunkach zwykłych, mieszczących się w ramach, przeciętnie unormowanego życia wiejskiego, 2) pomoc okazywaną jednostkom w szczególnych sytuacjach życiowych lub zespołową czynność wykonywaną dla wspólnego dobra gromady, wykracza­ jącą poza utarty bieg zdarzeń. Zgodnie z tą zasadą pierwszy rodzaj po­ mocy sąsiedzkiej obejmuje prace polne i inwestycyjne, a ponadto wzajemne składanie sobie darów podczas świąt i ważniejszych uroczystości rodzinnych, jak np. wesela, chrzciny. Drugi rodzaj, to pomoc świadczona sobie wzajem w przypadkach nieszczęśliwych wydarzeń losowych oraz współdziałanie gro­ madzkie na rzecz całej zbiorowości wiejskiej. Podstawową zasadą pomocy sąsiedzkiej jest wzajemność świadczeń. O d ­ nosi się to przede wszystkim do pomocy okazywanej sobie wzajem w robo­ tach polnych. Przy pracach o charakterze dorywczym, jednorazowym, zasady tej nie przestrzega się j u ż tak ściśle, a korzystający z usług odwzajemnia się tylko poczęstunkiem, czasem połączonym z zabawą. Inaczej okazywano pomoc osobom czy rodzinom, które spotkało jakieś nieszczęście, jak np. pożar, p o w ó d ź , choroba, strata w dobytku lub inne jeszcze wydarzenia. Udzielanie w takim przypadku pomocy jest zawsze wyrazem zwykłej soli­ darności ludzkiej. Wprawdzie solidarność ta zawiera w sobie elementy pew­ nej asekuracji na wypadek własnego nieszczęścia, niemniej gotowość i bez­ interesowność jest istotą tego działania. Kręgi współuczestników tradycyjnej * Ogółem przeprowadzono badania w 37 wsiach, położonych w granicach 13 województw, uzyskując razem 104 wywiady, 'które znajdują się w archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Wszystkie informacje terenowe, wykorzystane w niniejszym tekście, po­ dawane są bez każdorazowego odwoływania się do źródła. Artykuł ten stanowi wstępne podsumowanie badań. �V KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 229 pomocy sąsiedzkiej bywały różne, zazwyczaj wyznaczała je społeczna więź pokrewieństwa, sąsiedztwa, a także więź ogólnowioskowa. Zwykle powszech­ ny charakter miała pomoc sąsiedzka w tych wsiach, które cechował znaczny stopień samowystarczalności gospodarczej. Utrwaleniu tradycyjnych form po­ mocy sąsiedzkiej sprzyjała ponadto znaczna izolacja mieszkańców wsi od wpływów zewnętrznych, liczne powiązania i pokrewieństwa wewnątrzwioskowe, a także siła moralna opinii społecznej. We współdziałaniu gromadzkim na rzecz wspólnego dobra zasada indy­ widualnej wzajemności świadczeń nie obowiązuje, wszyscy bowiem pracują dla dobra całej określonej społeczności. Udział w tego typu działalności wy­ maga więc od inicjatorów i w y k o n a w c ó w nie tylko solidarności, ale także świadomości celów i nadrzędnych wartości owych społecznych poczynań. Są to z reguły wartości dotyczące szerszych zespołów ludzkich, a więc całej społeczności wiejskiej, regionu, własnej warstwy społecznej, czy nawet wspól­ noty ogólnonarodowej. Postawową cechą tego współdziałania jest inicjatywa, połączona z dobrowolnością wykonania podjętych zamierzeń. Współdziała­ nie to nie obejmuje zatem tych form działalności zbiorowej, które bywały narzucane wsi odgórnie w postaci szarwarków lub innych powinności. W peł­ ni natomiast uwzględnia wszystkie formy działań zespołowych, które zostały podjęte za zgodą danej społeczności. D o tego typu współpracy na rzecz ogółu należy zarówno budowa dróg, mostów, szkół, d o m ó w ludowych, boisk sportowych oraz innych jeszcze urządzeń społecznych, jak również troska o ich właściwe zabezpieczenie i racjonalne wykorzystywanie. Jak wykazują badania, współdziałanie nie jest zjawiskiem stałym i nie­ zmiennym. W trakcie rozwoju historycznego wsi zmieniały się zarówno for­ my, jak również zasady i kręgi współdziałania. Różne też były jego cele. Z tych też względów pomoc sąsiedzką należy analizować w ścisłym powią­ zaniu z tłem historycznym, strukturą gospodarczą i z a w o d o w ą oraz czynni­ kami natury społeczno-kulturowej. IV. WIĘŹ R O D Z I N N A I J E J P R Z E M I A N Y „Rodzina — jak pisze J. Szczepański — jest grupą osób połączonych stosunkiem małżeń­ skim i rodzicielskim, które to stosunki decydują o powstaniu i istnieniu rodziny. W rodzinie rodzą się nowi członkowie, którym rodzina przekazuje drogą dziedziczenia biologicznego ce­ chy swego gatunku. Obok podstawowego zadania utrzymania ciągłości biologicznej społeczeń­ stwa rodzina spełnia jeszcze drugie zadanie polegające na przekazywaniu dzieciom dziedzictwa kulturowego szerszych grup takich jak klasy społeczne i naród" (Elementarne..., 1975). Rodzina jako grupa społeczna dysponuje systemem określonych norm społeczno-obyczajowych, wzorów kulturowych, nawyków intelektualnych, za­ chowań symbolicznych, wytworów materialnych, które wywierają zasadniczy wpływ na proces wychowania jednostki, a także na kształtowanie się jej postaw w stosunku do całego systemu wartości przez tę rodzinę reprezento­ wanych. Nie są to jedyne czynniki wpływające na stopień natężenia powią- �230 MARIA B I E R N A C K A zań wewnątrzrodzinnych. Znaczny wpływ na kształtowanie się wewnętrznego życia rodziny wywierają także czynniki zewnętrzne, wyrażające się w całym splocie uwarunkowań społecznych, kulturowych i gospodarczych, w obrębie których określona rodzina funkcjonuje. W rodzinie jako podstawowej komórce życia społecznego funkcjonuje cały splot sił wiążących ze sobą wszystkich jej członków. Siły te określone jako więź rodzinna oparte są na podstawach emocjonalnych wynikających ze związku małżeńskiego oraz świadomości związków genetycznych i genealogicznych. Więź rodzinną cechuje duże zróżnicowanie. Intensywność jej zależna jest od stopnia natężenia i rozłożenia wewnątrz rodziny tych wszystkich czynni­ ków, które się składają na jej powstanie. Jest orla zjawiskiem dynamicznym, ulegającym stałym przeobrażeniom, odmienna w różnych fazach i okolicz­ nościach życia rodziny. Są więc rodziny charakteryzujące się dużym stopniem wewnętrznej zwartości i sile oddziaływania na zewnątrz, a są także inne prawie całkowicie tych cech pozbawione. Leon Dyczewski zmierzający w swych rozważaniach do generalizacji i systematyzacji różnorodnych stosunków panujących w rodzinach sprowadza je do trzech zasadniczych zespołów, które z kolei rzutują na główne rodzaje więzi rodzinnej. Pierwszy zespół dotyczy kształtowania się tych stosunków pomiędzy po­ koleniami w ramach poszczególnych pokoleń, które powstają w związku z pełnieniem określonych ról w rodzinie. Ich główną treścią jest wychowa­ nie dzieci, autorytet rodziców, udzielanie sobie wzajemnie pomocy. Więź ro­ dzinną powstałą w wyniku tych podstawowych działań skierowanych na pro­ wadzenie i rozwój gospodarstwa i równocześnie związaną ze strukturą ro­ dziny i współdziałaniem jej członków określa się jako więź strukturalnoprzedmiotową. Drugi zespół stosunków rodzinnych dotyczy sfery intelektualnej i emocjo­ nalnej. Treścią tych stosunków są myśli, uczucia, pragnienia, aspiracje i wza­ jemne postawy, jakie zajmują wobec siebie poszczególni członkowie rodziny. Ponieważ cechą charakterystyczną tego zespołu stosunków jest koncentro­ wanie się na konkretnej osobie — więź tę określa się jako więź osobową. Trzeci zespół stosunków wewnątrzrodzinnych dotyczy postaw zgodności lub niezgodności wobec tych samych wartości, norm, wzorów, zachowań, zdarzeń itp. Te czynniki tworzą więź kulturową. Każda z tych trzech rodzajów więzi rodzinnej (strukturalno-przedmiotowa, osobowa i kulturowa) wpływa na stopień zwartości c z ł o n k ó w rodziny, a wszystkie razem tworzą zjawisko tzw. spójności więzi rodzinnej. Stopień tej spójności zależy zaś od indywidualności poszczególnych rodzajów więzi i ich wzajemnych układów (Dyczewski, 1975, s. 310-313). Ukazanie zmian, jakie się dokonały na odcinku więzi międzypokolenio­ wej na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, wymaga nawiązania do sy­ tuacji wiejskiej, w której funkcjonowała jeszcze tradycyjna rodzina chłopska. Studia przeprowadzane na ten temat przez wybitnych badaczy: Kazimierza �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 231 Dobrowolskiego oraz Kazimierę Zawistowicz-Adamską, potwierdzają, że w tra­ dycyjnej kulturze wsi polskiej z przełomu X I X i X X w., a także później funkcjonowały różne formy życia rodzinnego i krewniaczego. Były to trady­ cyjne rodziny wielopokoleniowe, rodziny małe, a także zredukowane formy wielkorodzinne o bardzo małym zasięgu terenowym, a ponadto rody drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu czy też rody góralskie na Podhalu. Tradycyjna rodzina chłopska — jak pisał Kazimierz Dobrowolski — była podstawową instytucją zabezpieczającą ciągłość biologiczną ludności przez utrzymanie i zaopatrzenie potomstwa. Funkcje prokreatywne oraz najściślej z nią związane czynności produkcyjne w gospodarstwie rolnym stały się wyznacznikiem, któremu podporządkowane zostały wszystkie inne funkcje ro­ dziny. Problem przeobrażeń takiej właśnie tradycyjnej, wielopokoleniowej ro­ dziny chłopskiej przewija się przez wiele opracowań monograficznych okresu powojennego, gdzie ukazywano główne trendy ich współczesnego rozwoju. Obok wspomnianych już prac Dobrowolskiego i Zawistowicz-Adamskiej są to przede wszystkim opracowania Danuty Markowskiej, Zbigniewa Jasiewicza, Jana Turowskiego, Bogusława Gałęskiego, Zbigniewa Tyszki — oparte w więk­ szości na bogatym materiale terenowym i wykorzystujące doświadczenia ba­ dawcze dyscyplin pokrewnych, a ponadto zmierzające do szerszych uogólnień teoretycznych. Analiza wskaźników określających stan i natężenie więzi rodzinnej doko­ nane przez L . Dyczewskiego wykazuje, że na przestrzeni ostatnich kilku­ dziesięciu lat rozwijały się dwie zasadnicze tendencje ,w życiu rodzinnym. Jedna prowadziła do indywidualizacji pokoleń w zakresie mieszkania, spraw materialnych w wyborze drogi życiowej (typu wykształcenia, zawodu, ideo­ logii, religii), w wyborze współmałżonka, sposobie spędzania wolnego czasu, robienia zakupów itp. Druga tendencja zmierzała ku bardziej ścisłym związ­ kom osobowym, większej bezpośredniości w kontaktach oraz rozbudowie form wzajemnej pomocy (Dyczewski, 1975, s. 335). Badacze dzisiejszej rodziny, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, zgodnie stwierdzają, że nie stanowi ona j u ż tak zwartego systemu kulturowego, jak to miało miejsce w okresie międzywojennym i wcześniejszym. Ponieważ ^współżycie we współczesnej rodzinie opiera się przede wszystkim na czynni­ kach subiektywnych (wzajemnych uczuciach, poczuciu odpowiedzialności za innych c z ł o n k ó w rodziny, świadomości wspólnych celów) wykazuje ona czę­ sto mniejszą trwałość aniżeli dawniej, kiedy współżycie opierało się głównie na czynnikach obiektywnych. W tym kryją się zarówno słabość dzisiejszej rodziny, jak i siła, która wypływa z konieczności doskonalenia własnej oso­ bowości, by sprostać harmonijnemu współżyciu w szerszym zespole ro­ dzinnym. W badaniach terenowych na temat kształtowania się więzi we współ­ czesnych społeczeństwach wiejskich szukano również odpowiedzi na pytania dotyczące trwałości podstawowych elementów tradycyjnej więzi rodzinnej, jej obecnego kształtu, a także przejawów kulturowych powiązań rodzinno-krew- �232 MARIA BIERNACKA niaczych. W wyniku badań uzyskano obszerny materiał źródłowy pozwala­ jący podjąć próbę zrekonstruowania głównych kierunków dokonywających się w tym zakresie przemian. W świetle relacji terenowych, pochodzących głównie od mieszkańców wsi w wieku średnim i starszym, tradycyjną ro­ dzinę wiejską cechowała z reguły mocna, wewnętrzna spójność rodzinno-krewniacza, a równocześnie wielka „otwartość" na powiązania sąsiedzkie i ogólnowioskowe. Stopień tej spójności, jak również „otwartości", kształ­ tował się różnie i był uwarunkowany wieloma czynnikami natury gospo­ darczej, społeczno-kulturowej, obyczajowej, etycznej, a niekiedy także trady­ cjami regionalnymi. Tak np. badania przeprowadzane na obrzeżach dzisiej­ szej wielkiej Warszawy (regionu Puszczy Kampinoskiej oraz południowo-zachodnich terenów podmiejskich) nie potwierdzają istnienia takiej spójności rodzinno-krewniaczej, jak to miało miejsce na Kurpiach, Podlasiu czy na Podkarpaciu. M o ż n a przypuszczać, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w bliskości Warszawy, a więc dużej aglomeracji miejskiej wpływającej na znaczną mobilność pozostających w jej zasięgu społeczności wiejskich. Nie bez znaczenia mogą tu być również tradycje środkowego Mazowsza. Jak wykazują badania A . Woźniaka dotyczące kultury mazowieckiej wsi pań­ szczyźnianej w końcu X V I I I i połowie X I X w. — osady wiejskie na ogół nie wykazywały cech długotrwałej ciągłości, a rodziny chłopskie jakże często ulegały z konieczności terytorialnym przemieszczeniom, rozbiciu i rozpro­ szeniu (Woźniak, 1987). Niemniej jednak przy odwoływaniu się do przeszłości sięgającej początków obecnego stulecia i okresów późniejszych zachowanych w pamięci ludzkiej z autopsji bądź z opowiadań ludzi starszych, wszyscy informatorzy na ogół stwierdzają, że więzi rodzinne i krewniacze były wów­ czas znacznie silniejsze aniżeli obecnie. Nawiązując do stwierdzenia, że stopień spójności rodziny był w badanych wsiach zależny od wielu czynników i wykazywał także regionalne zróżnico­ wanie, należy podkreślić, że zjawisko większego natężenia więzi rodzinnej w przeszłości i trwaniu do dziś jej podstawowych elementów, występuje znacznie wyraźniej na obszarze północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia. Dotyczy to zwłaszcza wsi pochodzenia drobnoszlacheckiego, a także wsi chłopskich o charakterze długotrwałej zasiedziałości. Potwierdzają to bada­ nia w Ostrołęckiem, Łomżyńskiem, Siedleckiem oraz Bialsko-Podlaskiem. Wszystkie relacje z tego obszaru m ó w i ą o trwałości jeszcze do dziś tych elementów systemu rodzinnego, które w przeszłości stanowiły jego siłę wią­ żącą. Jest to poza tym obszar, który dopiero po I I wojnie światowej włą­ czony został w obręb rozwijających się ośrodków przemysłowych — jednakże nie na taką skalę, by zmienić przeważający, rolniczy charakter tych ziem. Wysoki stopień spójności rodziny występował również w badanych wsiach południowej Polski, gdzie do czasów międzywojennych utrzymywały się tra­ dycje r o d ó w kmiecych, wyróżniających się swoim pochodzeniem, większą za­ możnością oraz solidarnością. Powiązanie rodziny z własnym gospodarstwem rolnym oraz zależność losu �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 233 wszystkich c z ł o n k ó w rodziny od właściwego funkcjonowania tego gospodar­ stwa rzutowały na strukturę i funkcje rodzin oraz łączące ich więzi. Wyra­ żało się to przede wszystkim: w poszanowaniu rodziców, dziadków, a także stryjków, wujków i ciotek, w podporządkowywaniu się decyzjom głowy ro­ dziny zgodnie z wymogami wspólnie prowadzonego gospodarstwa, w prestiżu głowy rodziny, w pełnionych przez poszczególnych c z ł o n k ó w rolach gospo­ darczych i społecznych. Z uwagi na słabą sieć szkół podstawowych w tere­ nie, dawniej rodzinie wiejskiej przypadała główna rola w wychowywaniu mło­ dego pokolenia i przysposabianiu go do życia oraz zawodu rolniczego lub rzemieślniczego. Wychowanie to odbywało 'się z reguły poprzez przykład, a więc uczestnictwo w różnych zajęciach, jak np. opieka nad młodszym rodzeństwem, sprzątanie, wypasanie gęsi i bydła, pomoc w pracach ogrodo­ wych i następnie polnych. Zespół rodzinny scalały uroczyście obchodzone święta, w tym przede wszystkim święto B o ż e g o Narodzenia i Wielkanocy, które zawsze miały charakter uroczystości rodzinnych. Ponadto uroczystości, które były ważnymi wydarzeniami rodzinnymi, jak np. wesela czy chrzciny. Święta o charakterze religijnym, obchodzone również uroczyście przez Kościół, posiadały siłę oddziaływania wychowawczego na młode pokolenie, które wzrastało w atmosferze życia rodzinnego i wspólnej pracy. Więzi łączące zespół rodzinny miały charakter zarówno emocjonalny, jak instrumentalny — wypływający z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego zapewnia­ jącego całej rodzinie podstawy egzystencji. Zmiany, jakie w zakresie stosunków rodzinnych dokonywały się w bada­ nych wsiach, w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat mają swoje główne źródło w szerokim odpływie młodych ludzi do miast i ośrodków przemysłowych, a także w znacznych możliwościach zarobków pozarolniczych, dostępnych w miejscu zamieszkania. W związku z tyni obserwuje się zjawisko słabnię­ cia więzi rodzinnych i znacznie ostrzej zarysowującego się rozpadu więzi krewniaczych. Owo rozluźnienie więzi z krewnymi tłumaczą informatorzy tym, że teraz „każdy pilnuje swoich interesów, wszyscy chcą mieć jak najwięcej i nie mają czasu na spotkania, pogawędki. Teraz każdy stał się samowy­ starczalny pod względem prac w polu. Dzieci postępują według swojego zdania, nie patrzą na zdanie rodziców. Dalsza rodzina nigdy nie miała wpły­ wu na decyzje rodzinne, domowe" (w. Górki). Jeśli krewniacy mieszkają w tej samej miejscowości co rodzina, to częstotliwość ich wzajemnych kon­ taktów wpływa na ogół na podtrzymanie więzi pokrewieństwa — są to jednak obecnie coraz rzadsze przypadki. We wsiach podwarszawskich informatorzy zgodnie oceniają, że jedynie więź rodzinna, obejmująca swym zasięgiem po­ kolenia rodziców, dzieci i dziadków, utrzymuje się w sposób trwały lub nieco luźniejszy. Jak już zaznaczono, są to jednak obszary, na których zajęcia pozarolnicze stanowią dla ludności podstawowe źródło dochodów. Tam też praca zawodowa w zakładach przemysłowych sprzyja tworzeniu się więzi ko­ leżeńskich i przyjacielskich, zastępujących dawne powiązania krewniacze. Nieco inaczej jest pod tym względem na północno-wschodnim Mazowszu �234 MARIA BIERNACKA i Podlasiu, gdzie przywiązanie do tradycji rodzinno-krewniaczych utrzymuje się nadal, c h o ć w stopniu zmniejszonym. Przykładem tego może być zwy­ czaj wielkich spotkań odpustowych, na które zjeżdżają do swych rodzin najbliżsi, a także dalsi krewni. Odpusty są okazją do podtrzymywania więzi rodzinnych i krewniaczych głównie poprzez odwiedzanie się i wspólne goszcze­ nie. Podobny charakter rodzinno-krewniaczy mają spotkania rocznicowe po­ święcone pamięci zmarłych. W uroczystościach tych, organizowanych w więk­ szym stopniu w rodzinach pochodzenia drobnoszlacheckiego, uczestniczą obok najbliższej rodziny dalsi krewni. Jak z tego wynika, współczesna rodzina wiejska stanowi nadal najważniej­ szą i najbardziej spójną komórkę życia społecznego. Pomija się tu oczywiście rodzinne sytuacje konfliktowe o podłożu prestiżowym, światopoglądowym, gospodarczym czy charakterologicznym, wpływającym na rozkład rodziny, a niekiedy nawet na pełne jej rozbicie. N a ogół jednak rodziny wiejskie wykazują wiele troski o los swoich dzieci, ich wykształcenie, przygotowanie do zawodu, a także wyposażenie. W trosce tej uczestniczą także dziadko­ wie, pomagając swym dzieciom i wnukom nie tylko pracą i radą, ale rów­ nież materialnie. D o p ó k i więc trzypokoleniowa rodzina przebywa w jednym domu i prowadzi wspólne gospodarstwo, łączą ją silnie więzy rodzinne i uczu­ cia przyjaźni, mimo że ,'na ogół dziadkowie, a często także rodzice, nie akceptują zachowań i postaw dorastającej młodzieży. Zastrzeżenia te dotyczą przeważnie sfery podstawowych wartości uznawanych przez pokolenia starsze, a nie przestrzeganych przez młodzież wychowaną w innych warunkach. Kon­ flikty dotyczą zwykle stosunku młodych do ziemi i pracy w gospodarstwie — jako wartości nadrzędnych, do s p o s o b ó w spędzania wolnego czasu, do współ­ czesnej obyczajowości wzorowanej na kulturze miejskiej. Łatwość, z jaką mło­ dzież opuszcza gospodarstwo rodziców dla przeniesienia się do miasta lub przechodzi na miejscu do zajęć pozarolniczych, jest dla pokolenia starszego niezrozumiała i na ogół nie do wybaczenia — zwłaszcza, jeśli w gospodar­ stwie brak następców. A tymczasem dawniejsza, nie kończąca się praca fizycz­ na w gospodarstwie rolnym, bez większego odpoczynku czy też możliwości słuchania i oglądania audycji radiowo-telewizyjnych, jest przez młodych od­ rzucana. Nic więc dziwnego, że współczesna rodzina przeżywa swoisty kryzys, a więź międzypokoleniowa ulega niekiedy znacznemu rozluźnieniu. Główna przyczyna tego stanu leży w sferze niemożności porozumienia się pokoleń o tak różnych postawach życiowych. A jednak z badań wynika, że u większości rodzin kontakty z najbliż­ szą rodziną są na ogół żywe, nawet wówczas, jeśli dzieci wykształcone czy przyuczone do zawodu mieszkają w miastach lub osiedlach przemysłowych. Okazją do spotkań są święta, różne uroczystości rodzinne, wakacje, okres nasilonych prac polnych, a także wypadki losowe, kiedy odwoływanie się do najbliższej rodziny staje się nieuniknione. Starzy, opuszczeni przez dzieci ro­ dzice, a tych jest wielu wśród informatorów, pozornie akceptują istniejący stan rzeczy, cieszą się z odwiedzin, otrzymywanych listów, prezentów, le- �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 235 karstw — niemniej przeżywają ciężko swoje osamotnienie, zwłaszcza gdy są chorzy. Dzieci i wnuki, pozostający w tym samym miejscu zamieszkania co ro­ dzice i dziadkowie, stanowią na ogół najbardziej oddaną sobie grupę osób. Wyraża się to w stałych i częstych odwiedzinach, w świadczeniu sobie wza­ jemnych usług, w udzielaniu pomocy. Razem także spędzają ważniejsze świę­ ta i uroczystości rodzinne, które stwarzają między nimi więź bezinteresownej i serdecznej przyjaźni. V. WIĘŹ L O K A L N A I JEJ P R Z E M I A N Y W tradycyjnej społeczności lokalnej określanej umownie społecznością „zamkniętą" podstawy więzi społecznej — na co zwracała uwagę ZawistowiczAdamska — były z góry determinowane przede wszystkim przez pokrewień­ stwo bliższe i dalsze współmieszkańców oraz przez sąsiedztwo, czyli bezpo­ średnią terytorialną bliskość poszczególnych zagród, będącą istotnym ele­ mentem ekologii ludzkiej. D o takiego właśnie układu odniesienia dostoso­ wane były wszelkie normy współżycia rodzinnego i towarzyskiego, a także współpracy gospodarczej i współdziałania na rzecz dobra ogólnego. Owo współdziałanie gospodarcze dotyczyło z reguły tradycyjnie unormowanego życia oraz sytuacji szczególnych, przekraczających — jak to stwierdzała K a ­ zimiera Zawistowicz-Adamska — utarty bieg wydarzeń. Tradycyjna pomoc była w takich warunkach powszechnie obowiązującym „nakazem moralnym". Cechą charakterystyczną tego typu społeczności było również to, że życie osobiste jednostki podporządkowywano z reguły normom ogólnospołecznym. W grupach rówieśniczych — odgrywających tak ważną rolę w życiu młodzie­ ży — obowiązywał unormowany tradycją system zależności, przywilejów i zo­ bowiązań. Momentom przełomowym w życiu jednostki towarzyszyły obrzędy o charakterze recepcyjnym. D l a wieku dojrzałego były to akty wesela, które symbolizowały przejście panny młodej z grona dziewcząt do grupy kobiet zamężnych. Podobne znaczenie miały obrzędy zapustne, w których młode mężatki „wkupywały" się w karczmie do grupy kobiet zamężnych. P o d o b n ą rolę spełniały także tzw. „frycowiny", czyli obrzędy przejścia do wieku doj­ rzałego młodych chłopców „wyzwalanych" na kosiarzy czy flisaków (Zawi­ stowicz-Adamska, 1976a). Ważną rolę spełniały w społecznościach wiejskich grupy rówieśnicze. Ich uczestnictwo w życiu zbiorowości odbywało się także poprzez różnego ro­ dzaju obrzędy, obchody i zwyczaje, które w dawnej społeczności wiejskiej pełniły ściśle określone funkcje. Owe obrzędy, obchody i zwyczaje dodawały barwy i swoistego uroku życiu mieszkańców wsi. Zasięgiem swym obejmo­ wały one nie tylko krewnych czy najbliższych sąsiadów, ale całą społeczność wiejską, a niekiedy także między wioskową. W obrzędach rodzinnych bowiem, takich jak wesela, uczestniczyli nie t y l k o krewni i sąsiedzi, ale cała wieś. Wielkie znaczenie wychowawcze w życiu dawnych wsi miała opinia społecz- �236 MARIA BIERNACKA na, która przy wszystkich okazjach korygowała postępowanie młodych do obowiązujących w tejże społeczności norm. Wszelkie zaś normy współżycia wiejskiego opierały się w tych tradycyjnych społecznościach na trwałych pod­ stawach. W świetle współczesnych badań nad społecznością wiejską obserwuje się niepokojące zjawisko, występujące w skali całego kraju, rozpadu dawnych więzi łączących całą społeczność ogólnowioskowa. Proces ten występuje w róż­ nym nasileniu na całym obszarze badań terenowych, ale najostrzej zaznacza się we wsiach podwarszawskich. Zaznaczony wcześniej brak stabilności we wsiach, które w przyszłości mają być włączone do Kampinoskiego Parku Narodowego, wpływa w sposób zdecydowanie ujemny na życie ich mieszkań­ ców. M ó w i ą o tym wypowiedzi informatorów: „Część ludzi odeszła, inni oczekują odejścia — są rozgoryczeni. M o ż e dlatego coraz mniej angażują się w sprawy ogólne wsi" (w. Zamość). Albo: „Praca młodych w miastach, wyjazdy ludzi ze wsi rozbijają jedność wsi. Nie ma już takich przyjaźni między młodymi na wsi, tylko czasem się odwiedzą, pogadają, ale rzadko" (w. Stara Dąbrowa). W tradycyjnej kulturze wsi kampinoskich znane były w przeszłości liczne formy sąsiedzkiego i o g ó l n o w i o s k o w e g o współdziałania. Zdaniem wielu infor­ matorów najbardziej łączyło ludzi wspólne wykonywanie prac, które „utrwa­ lają stosunki z sąsiadami". Współdziałanie to występowało przy pracach żniwnych, koszeniu łąk, kopaniu ziemniaków, młócce. Okazją do spotkań towarzyskich przy pracy było np. wspólne darcie pierza, kończące się zabawą. Prócz tego istniało wiele innych możliwości spotkań, związanych z uro­ czystościami rodzinnymi i dorocznymi, w których uczestniczyli także krewni oraz bliscy lub dalsi sąsiedzi. Bo według informatorów we wsi dawniej było dużo młodych, którzy się nie uczyli, nie pracowali, „byli przy ojcu". Zgodnie z oceną mieszkańców wsi kampinoskich oprócz podstawowej więzi rodzinnej największą trwałość wykazuje tam obecnie więź sąsiedzka. Sąsiedzi pomagają sobie nadal przy różnego rodzaju pracach polnych, a po­ nadto przy reperacji maszyn rolniczych, które w coraz szerszym zakresie wchodzą w użycie. „Teraz we wsi przeważają stosunki dobrosąsiedzkie — mówią — nie kłócą się, wszyscy mają mniej czasu". Ale nie wykazują oni natomiast żadnych większych zainteresowań dla spraw ogólńowioskowych. W przeszłości wsie kampinoskie nie wykazywały się również większą działal­ nością na rzecz ogółu. Niektórzy pamiętają, że pracowali przy reperacji dróg w ramach o b o w i ą z k ó w „szarwarkowych". Pomagali również przy budowie kościoła parafialnego. D o prac tych zobowiązywał ich autorytet księdza, nauczyciela oraz sołtysa. Obecnie, choć brak motywacji do działań na rzecz ogólną, to jednak w wypowiedziach informatorów wyrażane jest wielkie przy­ wiązanie do wsi rodzinnej, do miejscowego „pięknego krajobrazu". Starsi z żalem wspominają czasy, w których wieś była ludna, wesoła, wzajemnie sobie życzliwa — pomimo bardzo ciężkich warunków bytowych. Młodzi żyją obecnie przeważnie sprawami własnych życiowych karier i tzw. dorabianiem �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 237 się. Organizacje i instytucje wiejskie, które powinny być motorem działań ogólnospołecznych, na ogół nie wykazują prawie żadnej aktywności. W tych warunkach nurt działań społecznych nastawionych na dobro ogólne całej wsi skazany jest na niepowodzenie. Podobnie, choć może z większą nadzieją na przyszłość, układają się sto­ sunki we wsiach południowo-zachodniego obrzeża Warszawy. T a m również sąsiedztwo znajduje swoje odbicie we współpracy i współżyciu mieszkańców wsi, którzy łączą pracę w zakładach przemysłowych i miastach — z pracą na swych mniejszych czy większych gospodarstwach rolnych. Mieszkańcy wsi położonych w większym oddaleniu od Warszawy wykazują pewne działania na rzecz ogólnowioskowa. Siłę pobudzającą do tych działań stanowi aktywne K o ł o G o s p o d y ń (w. Pęcice) oraz grono społeczników, którzy zaplanowali w swej wsi budowę szkoły (w. Sokołów). Reorganizacja szkolnictwa prowa­ dząca do gminnych szkół zbiorczych spowodowała zmianę planów. Zgroma­ dzone fundusze na szkołę przeznaczono na gazyfikację wsi. Należy jednak stwierdzić, że w kompleksie wsi pozostających w zasięgu wielkiej Warszawy zainteresowanie dla spraw ogólnospołecznych jest małe. Starsi tłumaczą to zjawisko ciążeniem młodych do miasta oraz z a w o d ó w pozarolniczych i roz­ wiązywaniem swoich życiowych problemów poprzez inne powiązania i działa­ nia. Sąsiedztwo, choć coraz bardziej ograniczane, jest potrzebne każdemu na co dzień, sprawy ogólnowioskowe natomiast nie leżą na linii zaintereso­ wań większości współczesnych rodzin. Wsie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia należą do tych regio­ nów, w których utrzymuje się do czasów ostatnich wiele tradycyjnych form kulturowych, mimo że wsie te również przechodzą procesy modernizacji, a kultura mieszkańców podlega wpływom urbanizacyjnym. Z badań tereno­ wych wynika, że więź sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o w a spełnia w społecznościach wiejskich nadal znaczną, choć również coraz bardziej ograniczaną rolę. W tradycji badanych wsi więzi te posiadały trwałe podstawy, zapewniające pełną identyfikację jednostki z całą społecznością wiejską. Wypowiedzi miesz­ kańców potwierdzają, że szachownica pól i trójpolowa uprawa ziemi stwa­ rzały system współzależności i współpracy dla całej wsi. Wspólnie rozpo­ czynano wówczas wiosenne prace polowe, wspólnie organizowano wypasy, równocześnie dokonywano zbiorów (w. Wolkowe). Sąsiedztwo miało w tych warunkach znaczenie podstawowe. Najczęściej pomagano sobie przy żniwach, kopaniu ziemniaków, sianokosach, także przy wypożyczaniu sprzętu i koni. Pomagano sobie także przy zwózce materiałów na budowę i samej budowie. Z a pomoc odwzajemniano się z reguły taką samą pomocą. Bo, jak twierdzą mieszkańcy, „wieś była wówczas silniej związana od wsi dzisiejszej", „nikt się nie wyróżniał", „ludzie żyli bliżej siebie, interesowali się swoimi kłopo­ tami, chętnie służyli p o m o c ą " (w. Łyse). Mieszkańcy wsi podlaskich krytycznie oceniają stan dzisiejszego współ­ życia sąsiedzkiego i przeciwstawiają go dawniejszym mocnym związkom są­ siedzkim i ogólnowioskowym. „We wsi było duże współżycie, rodziny często �238 MARIA B I E R N A C K A się odwiedzały. Z sąsiadami żyli dobrze, bo „do krewnego daleko, nie pój­ dziesz, a sąsiad zawsze może pomóc". Zdarzało się, że na sąsiadów spadał obowiązek opieki nad sierotami nie posiadającymi rodziny oraz krewnych. Obowiązane one były wówczas pomagać opiekunom w pracy, aż do czasu pełnego usamodzielnienia się. W tradycyjnej kulturze wsi podlaskich wszyst­ kie ważniejsze wydarzenia rodzinne były również okazją do potwierdzenia przyjaźni z sąsiadami. Bo zdaniem wielu „najcenniejsza we współżyciu była przyjaźń" iw. Kąkolewnica). Jak już wielokrotnie zaznaczono, integrującą rolę w społecznościach wiej­ skich spełniały różnego rodzaju uroczystości o charakterze ogólnowioskowym. Należały do nich uroczystości kościelne, jak np. procesje dla poświęcenia pól, święto Bożego Ciała oraz odpusty. Te ostatnie stanowiły okazję do „wielkich spotkań". Były również uroczystości organizowane przez szkoły, związki młodzieżowe, koła gospodyń, instytucje spółdzielcze. Organizowano przedstawienia, zabawy, dożynki, festyny — często z bardzo bogatą oprawą artystyczną. Niektóre wsie próbują obecnie nawiązywać do tych tradycji, lecz na ogół przychodzi im to bardzo trudno. W okresie międzywojennym oraz po wojnie, w wielu wsiach mazowieckich i podlaskich rozwinęło się życie społeczno-gospodarcze, oświatowo-kulturalne i polityczne, które mobilizowało zarówno młodych, jak i starszych do róż­ nego rodzaju działań społecznych. W myśl ogólnych założeń programowych tych organizacji podejmowano we wsiach różne prace zespołowe: budowę szkół, d o m ó w ludowych, świetlic, boisk sportowych. Upiększano drogi i place wiejskie sadzeniem drzew, w tym także owocowych. Budowano lub repero­ wano wiejskie drogi. Działalność tę w okresie międzywojennym w najwięk­ szym stopniu upowszechniał ruch ludowy, który zakładał przebudowę wsi własnymi siłami, poprzez krzewienie oświaty, kształtowanie świadomości naro­ dowej i społecznej oraz inicjowanie przeobrażeń modernizujących całą gospo­ darkę chłopską (w. Hruszew, Olszewnica, Kąkolewnica. Turów i inne). Po wojnie prace te kontynuowano na dużą skalę poprzez propagowanie i po­ dejmowanie tzw. „czynów społecznych", które wprowadzały do wsi atmosferę ożywienia i aktywności społecznej. W ostatnich latach zaznacza się niestety na tym odcinku wyraźny regres. Nie dotyczy on jednak rozległej działal­ ności Kościoła katolickiego w Polsce, który m. in. inicjuje i realizuje b u d o w ę licznych obiektów sakralnych. N a rzecz budowy tych obiektów świadczy ludność zarówno gotówką, jak i bezinteresowną pracą. Starsi uczestnicy różnych inicjatyw zbiorowych krytycznie oceniają obecny brak zainteresowań u młodych życiem ogólnospołecznym. Ujawniają przy tym swoje osobiste rozczarowania — nie spodziewali się bowiem takiego nie­ doceniania jednostek angażujących się w sprawy ogólne. Uważają przy tym, że brak jest odpowiedniego klimatu do działania społecznego. Wiąże się z tym m. in. sprawa autorytetów wiejskich. Stwierdzają, że nie ma we wsi ludzi cieszących się prawdziwym autorytetem, a starzy w ogóle nie mają „uważania" u młodych. D l a przeciętnego mieszkańca wsi ludzie cieszący się �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 239 autorytetem, to ksiądz, nauczyciel oraz sołtys, który sprawuje władzę. Zda­ niem jednostek o szerszych zainteresowaniach społecznych „najwyższym auto­ rytetem cieszyli się ludzie światlejsi, tacy, którzy umieli « w y m ó w i ć » na ze­ braniach, potrafili koło wszystkiego « z a b i e g a ć » , np. potrafili założyć we wsi sklep" (w. Kąkolewnica). D o najcenniejszych wartości w życiu dawnej wsi zaliczają informatorzy to, że ludzie potrafili się ze sobą porozumieć — nie „szkodzi, że tylko biedny z biednym, a bogaty z bogatym. Obecnie jest tak, że nie tylko nie potrafi porozumieć się bogaty z biednym, ale także bogaci między sobą i biedni między sobą". Wypowiedź ta, nie odosobniona, wyraża niewątpliwie potrzebę sprzyjającego klimatu, w którym mogłoby się rozwijać w pełni życie spo­ łeczne i kulturalne wsi. Bo obecnie „ludzie są ze sobą bardzo skłóceni na­ wet w sąsiedztwie". Przyczyna leży w niesprawiedliwym podziale reglamento­ wanych towarów, niewłaściwym rozliczaniu dostaw mleka lub mięsa, „a spraw­ dzić tego nie pozwalają" (w. Kąkolewnica). I nikt nie ma na to wpływu. Z a wyjątkowo ujemne zjawisko współczesnego życia uważają także „skłócenie wsi z miastem". W opinii wsi jest to tym boleśniejsze, że w wielu instytu­ cjach i urzędach miejskich pracują ludzie ze wsi. Przyjmując, że współczesne „zło" płynie na wieś z miasta twierdzą: „teraz to każdy na miasto patrzy i robić nie chce. Kiedyś to od mała był nauczany. Teraz wszystkie panny do miasta [...] W mieście lepsze życie mają, to dlatego uciekają. Starzy jak się skończą, to nie wiem co będzie [...], po 20 lat mają, do szkól chodzą, nic nie robią. Chyba to się skończy Polska, bo tak być długo nie może" (w. Turów). Jest to oczywiście bardzo pesymistyczna wizja 80-letniej kobiety, która za­ pewne zbyt jednostronnie ocenia pozytywne i negatywne skutki procesu prze­ mian i ich następstw. Wypowiedzi te powtarzają się: „Patrzą teraz w telewizory, kiedyś więcej wyszli na drogę porozmawiać. Z tego patrzenia nic nikomu nie przyjdzie. W tych telewizorach gadają, gadają, a ty człowieku pracuj. Młody taki ubierze się, wymądrza, a pracy nie zna. A młodzież na to patrzy. To marnowanie czasu. To nic dobrego z tego nie będzie" (w. Turów). VI. PODSTAWY N O W Y C H WIĘZI SPOŁECZNYCH Dotychczasowe badania potwierdzają, że w tzw. tradycyjnych społecz­ nościach „zamkniętych" podstawowe znaczenie miały powiązania rodzinno-krewniacze i więź terytorialno-sąsiedzka. Dotyczy to zwłaszcza wsi w znacz­ nym stopniu izolowanych od wpływów zewnętrznych,, w tym przede wszyst­ kim od miasta. Pozwalają one również stwierdzić, że nieomal od I I wojny światowej we wsiach tego obszaru funkcjonował odrębny i specyficzny sy­ stem społeczno-kulturowy mający swoje podstawy w obowiązujących ukła­ dach strukturalno-własnościowych, demograficznych, oświatowo-wychowaw­ czych, a także wyznaniowych i etnicznych. Cechą szczególną tego systemu była obowiązująca wszystkich c z ł o n k ó w danej społeczności kultura pracy, wielkie przywiązanie do ziemi, a także skromność wymagań i oszczędność. �240 MARIA B I E R N A C K A Kultowi ziemi i pracy towarzyszył głęboki szacunek dla ich o w o c ó w , w tym zwłaszcza dla chleba. Zależność ludzkiego losu od praw i sił przyrody ro­ dziły w człowieku wiejskim postawę swoistej „pokory" i mądrości. W kulturze tak funkcjonującej społeczności obowiązywały zasady sąsiedz­ kiego współżycia, wzajemnej życzliwości, bezinteresowności i solidarności. Powiązanie rodzin wiejskich z gospodarstwem jako warsztatem produkcyjnym zobowiązywało poszczególne rodziny do świadczenia sobie wzajem różnego rodzaju usług i udzielania często bezinteresownej pomocy. Nie znaczy to wcale, by w tak ukształtowanym środowisku nie miały miejsca cechy nega­ tywne. Trudne warunki materialne, w jakich żyła znaczna część mieszkańców ówczesnej wsi, rzutowały na kształtowanie się także cech negatywnych, ale nie były one dominujące. Dokonywujący się już od końca X I X stulecia proces modernizacji gospo­ darstwa chłopskiego nasilił się w okresie międzywojennym i prowadził do licznych usprawnień, jednakże nie naruszył zasadniczych podstaw całego sy­ stemu społeczno-obyczajowego i kulturowego. W dalszym ciągu d o m i n o w a ł o utrzymywanie się wartości tradycyjnych nad zjawiskami zmienności. Nadal utrzymywana była spójność grupowa — rodzinna, sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o ­ wa. Nadal gospodarstwo rolne było główną podstawą utrzymania rodzin z reguły wielodzietnych. Przeludniona wieś nie miała możliwości koniecznego odpływu nadwyżek sił roboczych ani do przemysłu, ani do miast. W tymże jednak czasie polska wieś stała się terenem oddziaływań licznych organizacji politycznych, gospodarczych i społeczno-oświatowych, w tym zwłaszcza orga­ nizacji młodzieżowych. ^Następowało coraz szersze upowszechnianie szkoły. Przez nauczycieli oraz innych działaczy kulturalnych prowadzona była na du­ żą skalę działalność oświatowo-wychowawczą wśród dorosłych. Tej wielo­ stronnej działalności patronował ruch ludowy, który zmierzał do pełnej eman­ cypacji i uobywatelnienia całej warstwy chłopskiej. Przemiany kulturowe do­ konywały się w tym czasie na zasadzie wrastania „nowości" w trwałe obsza­ ry dawnej kultury tradycyjnej. Prawdziwym i głębokim przełomem w życiu wsi jako społeczności o wielu jeszcze elementach kultury tradycyjnej stał się okres po I I wojnie światowej. Wśród licznych czynników składających się na proces przemian do najważ­ niejszych należy zaliczyć masowy odpływ ludności wiejskiej do miast oraz ośrodków przemysłowych, udostępnienie młodzieży dojścia do szkół, wielkie przemieszczenia demograficzne na odzyskane ziemie zachodnie i północne, a także szerokie możliwości zajęć pozarolniczych w przemyśle, budownictwie, administracji, handlu itp. W związku z tym zmieniała się w sposób zasadni­ czy struktura zawodowa wsi, powstawały warunki do usamodzielniania się postaw i dążeń jednostkowych, zwłaszcza wśród młodzieży. Po wzory kultu­ ry sięgano przede wszystkim do miast. Niezależność finansowa m ł o d e g o po­ kolenia, podatność na wpływy kultury masowej wprowadziły w wielu rodzi­ nach bardzo silny rozd^więk międzypokoleniowy. N a wielu obszarach Polski �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 241 wieś zmieniła gruntownie swój jednorodny, rolniczy charakter i stała się wsią 0 bardzo zróżnicowanej strukturze zawodowej, rzutujący w sposób zasadniczy na tworzenie się nowych podstaw więzi społecznej. Obok tradycyjnych po­ wiązań rodzinnych i sąsiedzkich tworzą się nowe rodzaje więzi przyjaciel­ skich, zawodowych, szkolnych, wojskowych, ideologicznych. Pod wpływem różnych instytucji wkraczających na wieś z zewnątrz tworzyły się bowiem zespoły o jednakowych poglądach społecznych. N a przestrzeni omawianych lat występowały - szczególnie na wsiach południowej Polski, kręgi serdecznej przyjaźni wśród ludowców, działaczy organizacji rolniczych, młodzieżowych, spółdzielczych, a także miłośników książki. W okresie powojennym solidar­ ność działania wykazywali członkowie poszczególnych organizacji politycz­ nych, społecznych, a także zrzeszeń kombatanckich. Dominujące dawniej więzi społeczne — rodzinno-rodowe, sąsiedzkie, ogólnowioskowe w toku roz­ woju historycznego i społeczno-gospodarczego — ulegały znacznym zróżnico­ waniom i przekształceniom. Te nowe więzi bywają również zmienne, gdyż bardzo często są wypadkową jakiegoś tylko przejściowego układu stosunków społecznych. Wiele z nich nie mieści się w ramach społeczności lokalnych 1 przechodzi w powiązania ponadlokalne. Najbardziej zmienne i nawzajem krzyżujące się są podstawy więzi w wiej­ skich społecznościach lokalnych. W miarę jak nowe więzi zyskują na zna­ czeniu, stare automatycznie tracą na swej sile. Proces ten przebiega różno­ rodnie w skali całego kraju, gdyż jest pochodnym ścierania się różnych ten­ dencji, w tym zwłaszcza dwóch podstawowych — utrzymania kultury ludo­ wej w tradycyjnym, zintegrowanym kształcie lub poddania jej naporowi kul­ tury zurbanizowanej, która tak licznymi kanałami przenika do dzisiejszej wsi. Nasuwające się w tym zakresie wnioski są zgodne z wynikami badań nad więzią społeczną Pawła Rybickiego, który stwierdza: „szczególną skalę zmieszania różnych elementów więzi społecznej przedstawia więź lo­ kalna [...] W krajach, które jak Polska, podlegały procesowi industrializacji i urbanizacji, charakter wiejskich i małomiejskich społeczności lokalnych uległ lub ulega zmianie. Stają się one w swym składzie coraz bardziej heterogeniczne, wraz z tym różnicują się stosunki mię­ dzy ludźmi, słabnie lub zanika łącząca wszystkich więź społeczna dawnego typu. Więzi spo­ łeczne, które wykształcają się między poszczególnymi grupami w takiej zbiorowości, nie od­ powiadają już pojęciu więzi lokalnej, przynajmniej w nim się nie wyczerpują" (Rybicki, 1978. s. 88). Ową destabilizację spoleczno-kulturową współczesnej wsi najbardziej bo­ leśnie odczuwają ludzie starsi, którzy często nie znajdują zrozumienia wśród najbliższej rodziny, a do udziału w życiu sąsiedzkim czy o g ó l n o w i o s k o w y m nie mają już sił ani chęci. N a oczach tego pokolenia zanikają bowiem bar­ wy dawnego życia „rozgrywającego" się w rodzinie i sąsiedztwie. Bo cho­ ciaż najsilniejszą wydaje się być więź rodzinna, to jednak i ona coraz częściej przybiera kształt dostosowany do innego życia, a także do innych wymiarów etyczno-moralnych współczesnego człowieka. 16 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �242 MARIA B I E R N A C K A LITERATURA (pozycje wybrane) B i e r n a c k a M. 1962 Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, War­ szawa. 1966 Wsie drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, Wrocław. B y s t r o ń J. S. 1947 Kultura ludowa, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1955 Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1958 Chłopska kultura tradycyjna, „Etnografia Polska", t. 1, s. 15-56. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. Dyczewski L . 1975 Zmiany w spójności więzi międzypokoleniowej w rodzinie, [w:] Przemiany rodziny polskiej, Warszawa, s. 310-342. G r o d z k a D. 1984 Więź rodzinna na tle innych więzi społecznych (Zarys problematyki i stanu badań), „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 103-122. Jagiełło-Łysiowa E. 1985 Spoleczno-kulturowa równowaga wsi a problemy wartości, [w:] Kultura wsi — kryzys wartości, Warszawa, s. 85-125. Jasiewicz Z. 1977 Rodzina wiejska na ziemi lubuskiej, Poznań. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. M a r k o w s k a D. 1976 Rodzina w społeczności wiejskiej — ciągłość i zmiana, Warszawa. Ossowski S. 1966 Więź społeczna i dziedzictwo krwi, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. „Prace i Materiały..." 1950/ /1951 „Prace i Materiały Etnograficzne", t. VIII-IX, Łódź—Warszawa. Przemiany... 1975 Przemiany rodziny polskiej, Warszawa. „Roczniki Socjologii..." 1964 „Roczniki Socjologii Wsi", t. 2 (poświęcony przemianom rodziny wiejskiej). R y b i c k i P. 1978 Więź społeczna i jej przemiany, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1-2, s. 85-108. S z c z e p a ń s k i J. 1970 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. T y s z k a Z. 1979 Socjologia rodziny, Warszawa. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1980 Zwyczajowe formy współżycia społecznego, Kraków. Zawistowicz-Adamska K. 1971 Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Wrocław. 1976a Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. 1976b Więź społeczna w różnych układach gospodarczo-społecznych polskiej wsi, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. I, s. 503-520. Zmiany... 1971 Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław. �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 243 Maria Biernacka C U L T U R A L MANIFESTATIONS O F T H E SOCIAL TIES IN R U R A L C O M M U N I T I E S Summary The studies on the present-time socio-economic and cultural spheres of rural life in Poland have proved, that the rapid process of transformations occuring after the Second World War reyeals various forms of its course and thus the image of rural communities is considerably differentiated although apparently it seems uniform all over the country. Among many determinants of the differentiation of the mechanism of development the most relevant is the local historical and cultural tradition which led to forming distinct cultural regions, groups of villages or even single specific villages. Referring to the above statement the author presents some problems concerning cultural manifestations of the social relations within rural communities in three chronological levels: at the turn of the 19 and 20 centuries, in the period between Two World Wars and after the Second World War. The study is based on literature as well as on field data from the Central and Eastern Poland (Mazowsze and Podlasie) and, for comparison, from other areas of the country. She took into account the essential social groupings of rural communities: kin groups, neighbourhood and the community as a whole, discussing the forms of social cooperation in which the social bonds are expressed. The recent field researches have confirmed that in the traditional, "closed" rural community basic social relations were constituted and determined by the kinship ties and by neighbourhood, i.e. by the territorial proximity of particular farmsteads. That was the system of reference for all the forms of social interaction and cooperation of the community members. A crucial moment in the history of such "closed" communities became the increasing contacts with the wider world outside them. Social bonds settled on a new basis then. Great was the role of the changes taking place after the Second World War, first of all the industrialization and urbanization of the country and then the influence of mass media. They started fundamental changes in the community life of Polish villages. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5db47561ed2be036e8822d329578dcb.pdf 9449e43a3d4b674797935af5bc7c8e2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:546 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:499 Title A name given to the resource Dekorowanie wielbłądów w prowincji Sind w Pakistanie Zachodnim / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.312-325 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U KRZYSZTOF D I A I M A T E R I A Ł Y WOLSKI DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI. W PAKISTANIE ZACHODNIM' SIND 1 I. W S T Ę P N a n i s k i c h szczeblach r o z w o j u ludzkości zdobiono zwierzęta w róż­ n y c h celach; w w i e l u k r a j a c h aż do naszych czasów przetrwały te cele, a nieraz zachowały się pradawne rodzaje i sposoby d e k o r a c j i . P i e r w o t n y m sposobem zdobienia, który służył celom m a g i c z n y m , było zaopatrzenie zwierzęcia w ozdobne a m u l e t y , mające m u zapewnić zdrowie i cały zespół cech, • składających się na pomyślny rozwój b i e g u życia. Zwierzęta zdobiono także z p r z y c z y n e m oc jona lnyc h: d l a wyróż­ nienia ulubionego l u b wartościowego zwierzęcia upiększano je, wreszcie ozdoby na zwierzęciu miały podnosić i podkreślać rangę społeczną wła­ ściciela. To uświetnianie osoby właściciela przez piękny wygląd i ozdob­ n y „przyodziewek" zwierzęcia można obserwować w e w s z y s t k i c h p r a ­ wie k r a j a c h świata. Ozdobna uprząż, rzędy wysadzane s z l a c h e t n y m i m e ­ t a l a m i i k a m i e n i a m i oraz dekoracyjne czapraki stąd się wywodzą. Dziś jeszcze na pokazach zwierząt h o d o w l a n y c h w S i b i w Beludżystanie W s c h o d n i m w chłodnej porze r o k u кару-czapraki zarodowych byków zebu są t a k wspaniale zrobione, że zwracają powszechną uwagę i w y ­ wołują podziw. Pięknie w y s t r o j o n e zwierzę podnosi w t e n sposób i umacnia w oczach widzów rangę społeczną swego właściciela. S p e c j a l n y m rodzajem dekorowania zwierząt h o d o w l a n y c h , ważnym Materiały do poniższego s z k i c u zostały z e b r a n e w k w i e t n i u i m a j u 1961 r. podczas badań t e r e n o w y c h 'w S i n d z i e w P a k i s t a n i e Z a c h o d n i m . P r a g n ę n a t y m m i e j s c u wyrazić moją głęboką wdzięczność p a n u inż. Stanisławowi Radwańskiemu za ułatwienie m i b a d a ń w S i n d z i e Północnym i Środkowo-Wschodnim (w o k r ę ­ g a c h : S a k k a r , S z i k a r p u r , L a r k h a n a , K h a i r p u r i N a w a b s z a h ) o r a z państwu H a l i ­ n i e i J e r z e m u Wielogórskim z a umożliwienie m i p r z e p r o w a d z e n i a badań w o k r ę ­ gu T a t t a w S i n d z i e Południowym. 1 �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 313 ze względów ekonomicznych, jest piętnowanie, mające na celu oznacze­ nie d a n y c h sztuk jako przynależnych do określonych stad l u b właścicieli. Piętna takie nie bywają specjalnie wymyślne w r y s u n k u ; cechują je proste f o r m y , ułatwiające sporządzenie cechownika i szybkie w y p a l e n i e piętna na skórze zwierzęcia. N a w e t z n a k i europejskich s t a d n i n k o n i n i e odznaczają się subtelnością r y s u n k u . Podobnie ubogie w r y s u n k u są l u ­ dowe z n a k i własnościowe wypalane k o n i o m na l e w y m udzie. U H u c u ­ łów n p . piętna te mają kształt l i t e r T, U l u b U graniastego . 2 D e k o r o w a n i e zwierząt h o d o w l a n y c h posiada sporą literaturę facho­ wą . Z polskich badaczy zajmował się t y m zagadnieniem E. F r a n k o w ­ ski , opierając się na m a t e r i a l e ze s w y c h badań przeprowadzanych na Półwyspie I b e r y j s k i m . E. F r a n k o w s k i wykazał, że znakowanie zwierząt h o d o w l a n y c h przez człowieka występowało już w bardzo odległych czasach, co stwierdzić można na podstawie zachowanego materiału ikonograficznego dla w i e l u krajów basenu Morza Śródziemnego. Z E g i p t u znamy z malowideł tebańskich scenę znakowania wołu żelazną cechą . N a wazach feriickich znajdowanych na terenach e t r u s k i c h i na Cyprze są poświadczone w y p a ­ lane na zwierzętach znaki własnościowe. 3 4 5 Z n a k o w a n i e zwierząt może mieć charakter magiczny. I t a k , na p o d ­ stawie bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , E. F r a n k o w s k i przytacza w i z e r u n ­ k i magicznych znakowań byków i wołów u Syngalezów. U Greków zna­ kowano konie wyobrażeniami węża, kaduceusza, a w czasach później­ szych inicjałem Chrystusa. Również z czasów r z y m s k i c h dochowały się przekazy ikonograficzne potwierdzające znakowanie k o n i . W H i s z p a n i i spotyka się konie i b y k i znakowane s p e c j a l n y m i pięt­ n a m i s t a d n y m i . W Polsce stosowano specjalne m a r k o w e piętnowanie k o n i w stadninach; przeważnie piętno miało kształt p o d k o w y l u b gwiaz­ d y pięcioramiennej (o podobnej gwieździe w s p o m i n a E. F r a n k o w s k i 6 7 R. H a r ä s y m c z u k , W. T a b o r , E t n o g r a f i a p o l o n i n h u c u l s k i c h , „ L u d " , t 35: 1937, s. 142. Żelazo do piętnowania k o n i n a z y w a się peczytlo. K r o w y na po­ łoninach z n a c z o n o d a w n i e j p r z e z w y p a l a n i e i m n a r o g a c h różnych k r e s e k . O w c o m i k o z o m n a c i n a się u s z y , k o l c z y k u j e się też j e b l a s z k a m i , a n a w e t c z a s a m i p r z y ­ c z e p i a się do d r u t u pęk włóczki l u b p a c i o r e k . 2 3 Duże z e s t a w i e n i e l i t e r a t u r y podaje H . F i e l d (patrz niżej). E . F r a n k o w s k i , L o s signos quemados y esquilados sobre los animales de Uro de la Peninsula Ibérica, ,.Memorias de l a R e a l S o c i e d a s Española de H i s t o r i a N a t u r a l " , t. 10, M a d r y t 1916, s. 267—310, r y c . 49. 4 5 temps 6 7 s 23. M . R i n g e l m a n n , Travaux et machines agricoles des égyptiens dans les anciens, „Journal d ' A g r i c u l t u r e P r a t i q u e " , 1905, s. 435 (za E . F r a n k o w s k i m ) . F r a n k o w s k i , L o s signos Z. G l o g e r , Encyklopedia quemados..., staropolska s. 277. ilustrowana, t. 4, W a r s z a w a 1958,. �314 KRZYSZTOF Ryc. 1. WOLSKI Pakistan Fot. K. Wolski z terenów zachodnio-śródziemnomorskich), często wykazywało podobień­ stwo do znaków h e r a l d y c z n y c h właścicieli stadnin. Polskie piętna palone w stadach były różnych kształtów; niektóre z n i c h k o n t y n u u j e się jesz­ cze obecnie w stadninach państwowych. Z n a k i te na ogół bywały proste, �D E K O R O W A N I E W I E L B Ł Ą D Ó W W 315 P A K I S T A N I E łatwe do w y p a l a n i a żelazem, trafiały się j e d n a k z n a k i bardziej s k o m ­ plikowane . Z n a k o w a n i e k o n i należało do reguły w średniowiecznej Persji, n a co istnieje dowód w poemacie Szah-Nameh, g d y R u s t e m zwraca uwagą na wyjątkowy w y p a d e k nie piętnowanego n a nodze k o n i a . Obok piętnowania j a k o z n a k u specjalnego oznaczającego przynależ­ ność własnościową zwierzęcia stosowano w G r e c j i w V w p.n.e. zdobie­ nie, prawdopodobnie przez w y p a l a n i e . Ozdoby u wołów na wazie grec­ k i e j przypominają kształtem tego rodzaju ozdoby e g i p s k i e . Jako osobny rodzaj zdobienia występuje na Półwyspie P i r e n e j s k i m w y s t r z y g a n i e sierści na zadach, a częściowo i na ogonach k o n i , mułów i osłów, pokrywające całe zady i krzyże zwierząt (Hiszpania) l u b mające kształt k l i n a idącego o d nasady ogona w k i e r u n k u s t a w u kolanowego t y l n e j nogi ( P o r t u g a l i a ) . W ostatnich latach własnościowym z n a k o w a n i e m zwierząt h o d o w l a ­ n y c h , a specjalnie wielbłądów w k r a j a c h arabskich, zajmował się H. Field wysuwając twierdzenie, iż z n a k i w y p a l a n e na skórze wielbłą­ dów są podobne do i n n y c h p l e m i e n n y c h znaków własnościowych, umieszczanych na k a m i e n i a c h l u b "ścianach s k a l n y c h . H . F i e l d opiera swe w y w o d y na materiałach ze s w y c h badań t e r e n o w y c h oraz na boga­ tej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , dochodząc do w n i o s k u , iż znaki własnościowe umieszczane na wielbłądach (na szyi l u b policzku, udach i nogach) p r z y ­ pominają niektóre l i t e r y d a w n y c h alfabetów z napisów t h a l m u d y c z n y c h , l y h y a n i c z n y c h i sahaistycznych z A r a b i i . W y w o d y te przeprowadził H . A . W i n k l e r . Chodzi m i a n o w i c i e o występujący wyraźnie cel pięt­ nowania zwierząt, to jest i c h ścisłe oznaczenie i wyodrębnienie. 8 9 10 11 1 2 l s N i e można j e d n a k mówić t u t y l k o o z n a k o w a n i u zwierząt wiedząc, j a k liczne są cele i sposoby i c h zdobienia, począwszy od o k u w a n i a rogów ozdobną blachą, b a r w i e n i a sierści i g r z y w , w y s t r z y g i w a n i a sierści, aż dc nakładania na zwierzęta przeróżnych ozdób, czapraków, kilimów, d y w a ­ nów, brzękadeł. 8 W. H o f m a n , Hipologia, Warszawa u m i e s z c z a n o u k o n i n a u d a c h , po l e w e j 1931, s. 82—84. Z n a k i s t a d n e w lub prawej j a c h . Z n a k i te to k o r o n y , inicjały z k o r o n a m i l u b bez, h e r b y , a n a w e t figury 9 1 0 charrue 1 1 12 Arabia, Polsce s t r o n i e p o d siodłem i n a s z y ­ stylizowane zwierząt. P o d o b n e były z n a k i s t a d n e północnoniemieckie i węgierskie. Gloger, A. I.e. G. H a u d r i c o u r t , ä travers le monde, E. F r a n k o w s k i , H . F i e l d , Camel Supplement M. J . B r u n h e s-D e l a m a r r e , L'Homme et la P a r y ż 1955, t a b l . V , r y c . 15. L o s signos brands quemados..., and graffiti r y c . 17—38. from Iraq, Syria, Jordan, Iran and to t h e J o u r n a l of t h e A m e r i c a n O r i e n t a l S o c i e t y , n r 15, 1952, Baltimore. 13 H . A . W i n к 1 e r, The origin and distribution dział w p r a c y F i e l d a c y t . powyżej), s. 26—35: of Arab camel brands (roz­ �KRZYSZTOF 316 WOLSKI W zależności od r o d z a j u , ozdób umieszczano je na poszczególnych p a r t i a c h ciała zwierząt. Przeważnie najbogaciej ozdabiano głowy i szyje zwierząt oraz i c h grzbiet, uda i łopatki; słabiej ogon i r o g i , wyjątkowo zaś t y l k o nogi i k o p y t a . II. Z D O B I E N I E Z W I E R Z Ą T HODOWLANYCH W PAKISTANIE Zdobienie zwierząt h o d o w l a n y c h w Pakistanie jest powszechnie s t o ­ sowane. Oczywiście w poszczególnych p r o w i n c j a c h tego k r a j u różnie b y ­ wają ozdabiane l u b znakowane poszczególne zwierzęta. Zdobienie stosuje się do w s z y s t k i c h dużych zwierząt h o d o w l a n y c h : do bydła rogatego (zebu), bawołów, owiec, kóz, k o n i , osłów i wielbłą­ dów. Zdobienie t o p r z y b i e r a rozmaite f o r m y w zależności o d wartości, znaczenia hodowlanego, stopnia użyteczności, a wreszcie i w i e k u poszcze­ gólnych zwierząt. Spora ilość młodych sztuk dostaje wstążeczki na szyje l u b też skręco­ ne pasemka k o l o r o w e j włóczki, z pięknym pomponem albo c h w a s t e m . Przeważnie ozdoby te wieszane są młodym zwierzętom przez dzieci, d l a których stanowią największą radość. Starsze sztuki, o i l e otrzymują jakieś ozdoby, to przeważnie z m a t e ­ riałów t r w a l s z y c h , n p . błękitnych paciorków szklanych, plecionek z w i e ­ l o k o l o r o w e j włóczki, czasem ozdobnych r z e m i e n i , na których wiesza się janczary l u b d z w o n k i . Ozdoby t a k ie otrzymują konie, bydło, rzadziej R y c . 2. O z d o b n y zaprząg koński spotykany na ulicach miasta Peszawar Fot. K. Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE osły, na szyję. Z d o b i się również głowy zwierząt. K o n i e noszą pióropu­ sze, b y k i ozdobne przepaski na czoła z m e t a l o w y m i k l a m r a m i , paciorka­ m i i m e t a l o w y m n a c z o l n y m w i s i o r e m . Ozdobne są również uprzęże k o n i i j a r z m a , w które zaprzęga się woły. Uprząż nabijana b y w a m e t a l o w y m i guzami, blaszkami, zaś poniżej uszu na kantarze otrzymują konie rozetę wykonaną z paciorków (miejscowości: K o h a t * K w e t t a , Sibi). Jarzma b y ­ wają dekorowane snycerką (Sind). Niektóre z ozdób m e t a l o w y c h , bardzo starannie i precyzyjnie w y k o ­ n a n y c h , oraz p l e c i o n k i z k o r a l i mają znaczną wartość. Oczywiście w d u - B y c . 3. O r n a m e n t wystrzyżony n a błąda. S a k k a r (Górny łopatkach Sind) wiel­ Fot. Wolski к. �KRZYSZTOF 318 WOLSKI- żo wyższej cenie są podobne ozdoby w y k o n a n e ze srebra l u b k a m i e n i półszlachetnych (z A f g a n i s t a n u ) . Zarówno ludność osiadła, j a k i koczownicy przystrajają swe zwierzę­ ta. Bogactwo ozdób zależy od stopnia zamożności właściciela trzód, j a k i wartości użytkowej danego zwierzęcia, jego przeznaczenia l u b związku emocjonalnego łączącego z -nim człowieka. Wspaniale przyozdobione b y ­ wają więc u l u b i o n e wierzchowce, j a k również zwierzęta używane do przewożenia kobiet wysoko p o s t a w i o n y c h w h i e r a r c h i i społecznej oraz do przewożenia pątników-pielgrzymów (hadżdżi) l u b kobiet — pątniczek (hadżuna), odbywających pielgrzymkę do M e k k i . Także wierzchowce dostojników, naczelników r o d o w y c h (sardar) l u b członków i c h r o d z i n y (mir), starszyzny rodowej l u b d r o b n y c h naczelników (malík) odznaczają się p r z y s t r o j e n i e m wyróżniającym je od reszty zwierząt. Ze zdobieniem poszczególnych zwierząt łączy się sprawa znakowania. Właściciele l u b pastuchy znakują owce oddawane do większych stad czerwoną farbą na głowach, grzbietach l u b nogach w zależności od maści danej s z t u k i i miejsca, w którym białe r u n o może przyjąć barwę. K o z y otrzymują k o l o r o w e wstążki l u b specjalne p l e c i o n k i z wełny na szyje jako cechę odróżniającą, kozy b o w i e m hodowane w Pakistanie są prze­ ważnie czarnego k o l o r u , który źle się nadaje do znakowania farbą. Po­ dobnie dla odróżnienia niektóre zwierzęta dostają d z w o n k i na szyję (Nuszki w p r o w i n c j i Czagaj w Beludżystanie). III. Z D O B I E N I E WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE Wielbłądy należą do najważniejszych zwierząt h o d o w l a n y c h na w i e l ­ k i c h obszarach półpustynnych stepów P a k i s t a n u . Obok kóz i owiec są to pod względem e k o n o m i c z n y m podstawowe zwierzęta Beludżystanu, p u ­ s t y n n y c h obszarów S i n d u i B a h a w a l p u r u . One też jako j e d y n e zwierzęta juczne grają poważną rolę w taborach patańskich (afgańskich) koczow­ ników, przechodzących corocznie ze s w y m i stadami z A f g a n i s t a n u na z i ­ mę do S i n d u . Najwspanialsze j e d n a k okazy i największą różnorodność ras t y c h zwierząt posiada p r o w i n c j a S i n d . 1 4 Ilość w i e l b ł ą d ó w w tej p r o w i n c j i , przedstawiała się następująco: 14 Nazwa Karaczi okręgu (Tatta) Larkhana Sakkar Ilość sztuk 16 948 5 173 Hajdarabad 6 009 21 556 Thar 35 476 Parkar według s p i s u i s z a c u n k u z r o k u 1940, Nazwa Dadu Górny S i n d Nawabszah Khairpur okręgu Ilość s z t u k 13 305 3 710 17 998 brak danych �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 31» Wielbłądy-kolosy, dźwięcząc brzękadłami przywiązanymi na p r z e d n i c h nogach powyżej kolan, zaprzężone w szleje i d w a dyszle, ciągną w po­ jedynkę w i e l k i e p l a t f o r m y po ulicach K a r a c z i i przewożą t o w a r y na d r o - R y c . 4. O r n a m e n t wystrzyżony Sakkar (Górny na udach wielbłąda. Sind) . Fot. к. Wolski gach S i n d u . Obowiązuje te wielbłądy specjalnego rodzaju k o s m e t y k a . Są one b o w i e m golone do skóry, którą następnie smaruje się tłuszczem (dla o c h r o n y przed r o b a c t w e m ) . 1 5 is wielbłądy te n a d r o g a c h S i n d u konkurują z m n i e j wytrzymałymi w o ł a m i , a n a w e t j a k o t a n i choć p o w o l n i e j s z y środek t r a n s p o r t o w y wychodzą zwycięsko w konkurencyjnej walce z transportem samochodowym. �320 KRZYSZTOF WOLSKI W Sindzie, podobnie j a k i w i n n y c h p r o w i n c j a c h Pakistanu, specjal­ nie zdobi się wielbłądy osiodłane do przewozu osób, a zwłaszcza kobiet. W i e l k i e , płaskie siodła, zwane kadżiawa, są p o k r y t e k i l i m a m i l u b d y ­ w a n a m i . Po b o k a c h zwierzęcia zwisają u kadżiawy frędzle. Frędzle zdobią uzdę, a mohar, c z y l i sznur z koziej wełny, na którym p r o w a d z i się wielbłąda, obwieszony jest l i c z n y m i c h w a s t a m i z k o l o r o w e j włóczki. Patanie (Afganie) zawieszają wielbłądom na szyjach ozdoby z wełny i srebrnego d r u c i k a . Ozdoby te mają kształt dzwonka, a zwą się w języ­ k u Pasztu grandziaune. Szyje przewiązuje się też s z n u r k i e m p l e c i o n y m R y c . 5. O r n a m e n t wystrzyżony n a łopatkach błąda. G h o t k i (Górny S i n d ) Fot. K. wiel­ Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 321 z k o l o r o w e j wełny. Poszczególne pasma z t e j zawiązki opadają luźno i oddzielnie spod przewiązania na p i e r s i zwierzęcia. Beludżowie zdobią nogi wielbłądów rodzajem bransolet z wełnianej plecionki, które się umieszcza na przednich nogach, poniżej k o l a n zwie­ rzęcia. Ozdoby t a k i e spotyka się też w Bahawalpurze, Pendżabie i Kasz­ mirze. Obok ozdób występuje w t y c h k r a j a c h piętnowanie wielbłądów dla oznaczenia przynależności zwierząt do poszczególnych właścicieli. Piętna te w y p a l a się przeważnie na pośladkach zwierząt. IV. DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI SIND W Sindzie, podobnie j a k i na i n n y c h terenach P a k i s t a n u , przyozdabia się wielbłądy. Obok zawieszek w postaci naszyjników wysoko umieszczo­ n y c h na szyjach zwierząt stosuje się charakterystyczne d l a tego k r a j u zdobienie przez w y s t r z y g i w a n i e w sierści wielbłądów różnych o r n a m e n ­ tów. Często wielbłąd posiada o b y d w a t y p y ozdób, a więc nosi naszyj­ n i k z paciorków szklanych (błękitnych l u b białych) albo z muszelek, na szyi m i e w a także jako najczęstszą ozdobę (przeważnie o charakterze t a ­ l i z m a n u ) : m i s t e r n i e spleciony czarny sznurek z koziej wełny, zaś oprócz tego m a na sobie wspaniałą dekorację wystrzyżoną w sierści. Ozdoby wystrzyżone nożyczkami noszą nazwę czitar w języku S i n d i . Zabieg w y s t r z y g a n i a sierści wielbłąda w e w z o r y dekoracyjne jest t r u d ­ n y i wykonują go specjalni postrzygacze wielbłądów. Czitar umieszcza się przeważnie na udach i łopatkach wielbłądów, n i e k i e d y zdobi się w t e n sposób także i c h szyje, b o k i , a nawet ogony. Miejsca p o d czitar na udach i łopatkach muszą być specjalnie przygotowane przed w y s t r z y żeniem w z o r u , gdyż na t y c h miejscach wielbłądy mają długą sierść, którą u s u w a się wraz z sierścią z grzbietów podczas strzyży wiosennej. O r n a ­ m e n t y k a czitar jest różnorodna, przeważnie m a c h a r a k t e r geometryczny. Czitar bywają p r y m i t y w n e (takie spotkałem n p . w Sakkar na wielbłądzie-ogierze); ale bywają też o r n a m e n t y w y s o k i e j klasy p o d względem a r t y s t y c z n y m , j a k n p . z B h i r i a w okręgu Nawabszah. Proste o r n a m e n t y geometryczne spotykałem również w Północnym Sindzie na pograniczu księstwa B a h a w a l p u r w miejscowości G h o t k i . O r n a m e n t y geometryczne w czitar przedstawiają pewne podobieństwo do o r n a m e n t y k i występują­ cej n a k i l i m a c h i d y w a n a c h . S p o t y k a się też w y s t r z y g i w a n i e w sierści na szyi l u b łopatce wielbłąda wersetów z K o r a n u , a także i m i e n i a i n a ­ zwiska właściciela wielbłąda. 8 k w i e t n i a 1961 r. w e Wsi P a r u Gangro, w p o w . K a n d i a r o w okręgu Nawabszah w Środkowym Sindzie, spotka­ łem wystrzyżoną na szyi wielbłąda „ w i z y t ó w k ę " właściciela zwierząt. Był to napis: „Adżiar A l i K h u s o " ze w s i P a r u Gangro. Czitar i napis 21 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �KRZYSZTOF 322 WOLSKI г R y c . 6. O r n a m e n t y wystrzyżone n a pośladkach i ogo­ nie wielbłąda. Sakkar (Górny Sind) Fot. К. Wolski zostały w y k o n a n e w e w s i P a r u Gangro przez postrzygacza noszącego imię Nawab. Z n a k o w a n i e n a z w i s k i e m właściciela zwierzęcia stawia t e n rodzaj czitar tuż obok znaków własnościowych w y p a l a n y c h na zwierzętach. T e n specjalny zabieg kosmetyczny, j a k i m jest czitar, obowiązuje s z t u k i dorosłe. Źrebięta wielbłądzie i młodzież ( w i e k młodzieńczy t r w a u wielbłąda do 6 l a t ) n i e bywają zdobione w y s t r z y g a n i e m . W Sindzie, Beludżystanie i B a h a w a l p u r z e ozdobą sztuk młodych są różnego r o d z a j u zawieszki. �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W 323 PAKISTANIE Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie zetknąłem się z czitar t y l k o w Sindzie Środkowym i Północnym. W Sindzie Południowym, w okręgu Tatta, spotykałem j e d y n i e wielbłądy obwieszone ozdobami, lecz bez wystrzygań. R y c . 7. O r n a m e n t wystrzyźony na szyi wielbłąda. Bhiria (okr. Nawabszah) Fot. K. Wolski Podsumowując powyższe obserwacje w y p a d n i e oczywiście stwierdzić, że ozdoby t y p u czitar jako niezmiernie charakterystyczne i silnie wyróż­ niające udekorowane zwierzę od otoczenia są właściwie p e w n y m specjal­ n y m t y p e m oznaczenia własnościowego. Lecz czitar jako o b j a w k u l t u r o ­ w y stoją znacznie wyżej od p r y m i t y w n y c h znaków w y p a l a n y c h . Stoją wyżej dlatego, że i t e c h n i k a w y k o n a n i a (wystrzyganie) jest bardziej h u ­ m a n i t a r n a od w y p a l a n i a i t y p ozdoby formą jest dojrzalszy, w y k w i n t niejszy i znacznie bogatszy. Jedyną ujemną stroną czitar jest koniecz­ ność okresowego powtarzania w y s t r z y g a n i a sierści, aby wzór n i e znikł w s k u t e k zarastania sierścią. Kłopotu tego nie m a z w y p a l o n y m znakiem, który pozostawia trwałą bliznę na skórze zwierzęcia. Jakież jest pochodzenie czitar"! Początków zwyczaju tego d e k o r o w a ­ nia należy szukać w konieczności twórczego uzewnętrznienia poczucia piękna u ludności S i n d u , które jest najgłębszym źródłem potrzeby deko­ rowania zwierząt h o d o w l a n y c h . O d i n d y w i d u a l n y c h zaś zdolności a r t y - �KRZYSZTOF 324 WOLSKI stycznych poszczególnych postrzygaczy zależy poziom w y k o n a n i a i w a r ­ tość dekoracyjna i c h pracy. Interesujące zagadnienie stosowania czitar w y m a g a niewątpliwie d a l ­ szych badań. Krzysztof Wolski LA DECORATION PROVINCE DES DU DROMADAIRES PAKISTAN DANS L E SIND, OCCIDENTAL Résumé L e s d o c u m e n t s p r e s e n t e s i c i ont été r e c u e i l l i s p a r l ' a u t e u r e n a v r i l et m a i 1961 d a n s le S i n d , p r o v i n c e d u P a k i s t a n O c c i d e n t a l — p r i n c i p a l e m e n t d a n s l e s d i s t r i c t s de S u k k u r , L a r k h a n a , S h i k a r p u r , K h a i r p u r et N a w a b s h a h a i n s i q u e d a n s c e l u i de T a t t a . L a d e c o r a t i o n du bétail a suscité u n e a h o n d a n t e littérature. U n e m i n e n t c h e r c h e u r polonais E . F r a n k o w s k i a t r a i t e cette q u e s t i o n e n étudiant l a c u l t u r e p o p u l a i r e de l a péninsule ibérique. I I a constaté q u l e s betes sont m a r q u e e s p o u r i n d i q u e r l e u r a p p a r t e n a n c e á u n t r o u p e a u ou ä u n propriétaire. E n ce q u i c o n c e r n e les c h e v a u x , änes, m u l e t s , les m a r q u e s faites a u fer r o u g e ou taillées dans l e poil c o n s t i t u e n t u n phénomene tres répandu e n E s p a g n e et a u P o r t u g a l . Derniérement H . F i e l d , e n c o l l a b o r a t i o n a v e c H . A . W i n k l e r , a étudié l e s m a r q u e s de proprietě d a n s l e s p a y s árabes, spécialement d a n s l e c a s des d r o m a d a i r e s . A u M o y e n - O r i e n t nous r e n c o n t r o n s ä cote des m a r q u e s de proprietě faites a u fer rouge, des motifs décoratifs taillés dans le poil. C e d e r n i e r point jusqu'á p r e s e n t n ' a p a s attiré l ' a t t e n t i o n des c h e r c h e u r s . L e s sédentaires c o m m e l e s nómades o r n e n t l e u r s bétes. L a r i c h e s s e de l ' o r n e m e n t a t i o n d e p e n d d ' u n e p a r t de l ' a i s a n c e d u propriétaire, ď a u t r e p a r t de l a v a l e u r u t i l i t a i r e et de l a d e s t i n a t i o n de l a bete o u b i e n d u l i e n affectif q u i a t t a c h e l ' h o m m e ä l ' a n i m a l e n q u e s t i o n . A i n s i p a r e x e m p l e l e s m o n t u r e s préférées o u l e s plus beaux s p e c i m e n s d'élevage sont somptueusement ornes. Au Pakistan les d r o m a d a i r e s d e s t i n e s a u t r a n s p o r t des gens ont ce méme -privilege. D e d e u x cótés de l a selle t o m b e n t des franges de l a i n e de c o u l e u r , des houppes o r n e n t l a b r i d e et l a corde e n p o i l de chévre q u i sert ä c o n d u i r e l a béte. U n o r n e m e n t e n f o r m e de c l o c h e t t e e n l a i n e et f i l d'argent éntremeles p e n d a u c o u d u d r o m a d a i r e , le c o i est entouré d'une corde tressée e n l a i n e ou d ' u n c o l l i e r de p e r l e s de c o u l e u r . L e s Béloutchis f i x e n t a u - d e s s o u s du genou s u r les pattes de d e v a n t des sortes de b r a c e l e t s de l a i n e tressée. D a n s l e S i n d l ' o r n e m e n t a t i o n caractéristique consiste ä t a i l l e r l e p o i l d u d r o m a d a i r e de m a n i e r e ä f o r m e r d i v e r s motifs décoratifs. C e t y p e de d e c o r a t i o n se c o m b i n e s o u v e n t a v e c l e précédant. A i n s i le d r o m a d a i r e porte u n c o l l i e r de p e r l e s de v e r r e o u de coquillages, t r e s s o u v e n t a u s s i u n e cordelette n o i r e en p o i l de chěvre (en g e n e r a l c o m m e t a l i s m a n ) , et e n méme t e m p s i l est r e c o u v e r t d ' u n s o m p t u e u x décor taillé dans l e poil. L e décor t a i l l e dans le p o i l á l'aide de c i s e a u x porte dans l a l a n g u e S i n d i l e n o m de «tchitar»-.. L a t a i l l e est faite p a r des t o n d e u r s s p e c i a l i s e s . L e «tchitar»- a p p a r a i t s u r t o u t s u r l e s cuisses et l e s omoplates, p a r f o i s s u r le c o l et méme s u r l a queue. S u r les c u i s s e s et l e s omoplates l ' e m p l a c e m e n t d u -"tchitar» doit étre spécialement preparé a v a n t l a t a i l l e c a t �DEKOROWANIE á ces e n d r o i t s l e p o i l long «tchitar» WIELBŁĄDÓW est enlevé l o r s W PAKISTANIE de l a tonte 325 de p r i n t e m p s . L e est varié, e n general ä caractére géométrique. L e s motifs grossiers, mais parfois aussi ils sont ďune haute valeur sont décor parfois esthétique comme c'est l e cas p a r e x e m p l e a B h i r i a dans le d i s t r i c t de N a W a b s h a h . D e méme j e m e suis trouvé en presence d'un décor géométrique tres dépouillé dans le nord d u S i n d — ä G h o t k i localité située ä l a frontiére de l a principauté de B a h a w a l p u r . Parfois nom de proprietě pius dans le p o i l aussi faites parce infiniment de l a bete des v e r s e t s d u C o r a n d u propriétaire. P a r l a le «tchitar» a u f e r rouge. M a i s haut, non seulement mais et sont i n s c r i t s et prénom que plus de renouveler les effets de l a r e p o u s s e en tant que fait que l a t e c h n i q u e décor est riche. L e seul nécessité L'embellissement parce le faible périodiquement plus du décor pour ne c o n c e r n e le d i s t r i c t la combattre que les dromadaires recherches dans adultes. l e s bétes jeunes ä l ' e x c l u s i o n d u «tchitar». le Sind je n'ai rencontre la decoration «tchitar» que d a n s l e c e n t r e et le n o r d . J e n ' a i p a s retrouvé ce t y p e dans raffiné dans des poils. p a r l e «tchitar» portent toutes sortes d ' o r n e m e n t s mes barbare, plus se t r o u v e D a n s l e S i n d , l e Béloutchistan et l a principauté de B a h a l w a p u r Durant marques i l se situé est m o i n s évolué, d u «tchitar» l'exécution ou bien les des de c u l t u r e employee esthétiquement point se r a p p r o c h e de T a t t a situé d a n s l e s u d d u p a y s . L e probléme du par decoration «tchitar» e x i g e encore tres c e r t a i n e m e n t des r e c h e r c h e s systématiques s u r l e t e r r a i n . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccfd2d0592623abc124e0ef2254995e9.pdf 85d99df45e6bdf602d06daf7dba8d479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:540 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:493 Title A name given to the resource Etnobotanika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA ETNOBOTANIKA E t n o b o t a n i k a jest nową gałęzią wiedzy, która m i m o swego krótkie­ go istnienia bardzo rozwinęła się na zachodzie E u r o p y , a zwłaszcza w k r a j a c h anglosaskich E u r o p y i A m e r y k i . U nas natomiast wciąż jesz­ cze nie wywalczyła sobie p r a w a o b y w a t e l s t w a . Dlatego też w y d a j e się celowe omówienie głównych zasad tego działu h i s t o r i i k u l t u r y m a t e ­ r i a l n e j , na marginesie d w u prac z tego zakresu — jednej pióra ame­ rykańskiej a u t o r k i M a r g a r e t A . T o w l e , p t . The ethnobotany of prc-columbian Peru , d r u g i e j w y d a n e j ostatnio w Polsce, pióra M a r i i Henslow e j , p t . Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego . 1 2 Zgodnie ze zdaniem wyrażonym przez M . T o w l e w e wstępie do wyżej w y m i e n i o n e j książki t e r m i n e m „etnobotanika" określa się d y ­ scyplinę, której p r z e d m i o t e m są studia n a d stosunkiem człowieka do świata roślin, bez ograniczeń w czasie i bez ograniczania się do jakiegoś konkretnego stopnia r o z w o j u k u l t u r y . P r z e d m i o t e m s t u d i u m etnobotanicznego może więc być zarówno jakaś archeologiczna k u l t u r a n e o l i ­ tyczna, j a k współczesne p r y m i t y w n e plemię dorzecza A m a z o n k i , czy też współczesna g r u p a ludności c y w i l i z o w a n e j E u r o p y . O d s t r o n y b o ­ t a n i k i p r z e d m i o t e m takiego s t u d i u m stają się wszystkie rośliny, które w j a k i k o l w i e k sposób są użytkowane przez człowieka — a więc zarów­ no rośliny u p r a w n e , j a k i dziko rosnące, używane do k o n s u m p c j i spo­ żywczej, do celów przemysłowych, w lecznictwie, w m a g i i , jako budulec, d r e w n o na w y r o b y i t d . Praca etnobotaniczna, zdaniem Towle, p o w i n n a zawierać wszystkie możliwe do zgromadzenia wiadomości o pochodzeniu, h i s t o r i i , rozprze­ strzenieniu i sposobie użytkowania d z i k i c h i u d o m o w i o n y c h roślin oraz o i c h dostosowaniu przez człowieka do jego otoczenia. P r z y t y m etnoboM. A. T o w l e , ss. 180, t a b l . X V . 1 2 wum The ethnobotany of pre-celumbian M . H e n s l o w a , Rośliny dziko rosnące w kulturze E t n o g r a f i c z n e " , n r 25, W r o c ł a w 1962, ss. 90 + V . Peru, ludu New Y o r k 1961, polskiego, „Archi­ �208 ANNA KOWALSKA-LEWICKA t a n i k a korzysta z w s z e l k i c h dostępnych źródeł, a więc z resztek roślin o d k r y w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h archeologicznych, z k r o n i k pisanych i starej i k o n o g r a f i i , z istniejącej l i t e r a t u r y etnologicznej, z badań tere­ n o w y c h n a d współczesną uprawą, z b i e r a c t w e m i użytkowaniem roślin i oczywiście z l i t e r a t u r y i materiałów botanicznych. E t n o b o t a n i k m u s i więc być równocześnie archeologiem, h i s t o r y k i e m , etnografem i b o t a ­ nikiem. D l a zobrazowania, o c z y m właściwie t r a k t u j e praca etnobotaniczna, słuszne wydaje się sięgnąć chociażby do jednej t y p o w e j książki z tego zakresu. D o tego celu zostało w y b r a n e s t u d i u m M . T o w l e jako klasycz­ ne, pełne i wyczerpujące. W t y m w y p a d k u f a k t , że a u t o r k a zajmuje się obszarem i k u l t u r a m i odległymi o d naszych terenów eksploatacji n a u ­ k o w e j , nie jest i s t o t n y , chodzi n a m b o w i e m głównie o sposób ujęcia samego zagadnienia i konstrukcję pracy. Jak wskazuje tytuł, praca poświęcona jest r e g i o n o w i C e n t r a l n y c h Andów, j e d n e m u ze światowych centrów (wedle przyjętej ogólnie t e o r i i Wawiłowa) u d o m o w i e n i a roślin, gdzie u p r a w a roślin znana jest od o k . 2 tysięcy l a t . T e r e n t e n , do początków X V I w., wchodził w skład" i m p e r i u m inkaskiego, co więcej, stanowił jego c e n t r u m . T a m b o w i e m narodziło się państwo i k u l t u r a Inków, t a m znajdowała się później jego stolica, t a m wreszcie kwitły poprzedzające je wysokie cywilizacje gór i wybrzeża. C e n t r a l n e A n d y są też j e d n y m z najlepiej znanych archeologicznie rejonów A m e r y k i . Prócz mnogości r u i n i obiektów r u ­ c h o m y c h z czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h , j a k ceramika, t k a n i n y , biżu­ t e r i a i t d . , zapełniających liczne muzea na całym świecie, znaleziono t a m także olbrzymią ilość szczątków roślinnych. Dość powiedzieć, że same t y l k o z b i o r y C o l u m b i a U n i v e r s i t y w U S A mają o k . 2200 obiektów roślin u p r a w n y c h i dziko rosnących, znalezionych w w y k o p a l i s k a c h na wybrzeżu peruwiańskim, gdzie w suchych piaskach p u s t y n i dosko­ nale przechowały się wszelkie materiały organiczne. Już w t y t u l e a u t o r k a zaznacza, że ogranicza się do czasów p r z e d ­ k o l u m b i j s k i c h , unikając w t e n sposób opisu szeregu roślin sprowadzo­ n y c h do A m e r y k i po konkwiście. N i e m n i e j w t r a k c i e pracy pełną dłonią czerpie z współczesnych badań etnograficznych. K o r z y s t a z n i c h zwłasz­ cza p r z y opisie sposobu u p r a w y roślin i sposobu przyrządzania p o t r a w , do czego n i e zawsze zachowały się materiały archeologiczne i h i s t o ­ ryczne. P r z y j r z y j m y się teraz układowi pracy. Właściwą część etnobotanicz­ na poprzedza wstęp, gdzie w sposób bardzo zwięzły, ale równocześnie wyczerpujący, a u t o r k a o m a w i a środowisko geograficzne — strefy geo­ graficzne P e r u , i c h ukształtowanie i k l i m a t . Następnie zajmuje się środowiskiem k u l t u r o w y m i daje krótki r y s h i s t o r i i rozwijających się �ÉTNOBOTANIKA 209 t a m k u l t u r , o m a w i a p r o b l e m chronologii, ilustrując go przejrzystą t a ­ blicą chronologiczną. N a zakończenie daje k r y t y c z n y przegląd źródeł, na których oparła swoją pracę i relacjonuje m e t o d y , j a k i m i się posługi­ wała. Po t y m wstępie a u t o r k a przechodzi do właściwej, pierwszej części pracy, do e t n o b o t a n i k i p r e k o l u m b i j s k i e g o P e r u . T u t a j , na osiemdziesię­ c i u k i l k u stronach (a więc t a część zajmuje 50% całej książki) o m a w i a szczegółowo wszystkie rośliny, o których wiadomo, że były użytkowane przez człowieka w p r z e d k o l u m b i j s k i m P e r u . Za k r y t e r i u m podziału służy j e j systematyka botaniczna. W obrębie tego działu schemat opracowania każdej rośliny jes.t zawsze t a k i sam. Pod nazwą danego r o d z a j u m a m y bardzo zwięzłą jego charakterystykę — j a k przedstawia się na całym świecie (dla przykładu zwięzłości wykładu a u t o r k i : rodzaj Solanum, do którego należy wiele znanych n a m roślin, n p . ziemniak, p o m i d o r y , tytoń i t d . , zajmuje t u Ö wierszy). Następnie m a m y omówienie danego r o d z a j u w A m e r y c e , a później w s a m y m Peru, z wyszczególnieniem, jakie jego 'gatunki t a m występują. Teraz przystępuje a u t o r k a do omówienia kolejno poszczególnych gatunków, o których wiadomo, że były przez człowieka użytkowane, podając: 1. Nazwę łacińską, nazwy miejscowe w językach indiańskich i hisz­ pańskim oraz tłumaczenie t e j nazwy na angielski, w którym pisana jest książka. 2. Opis botaniczny rośliny ze szczególnym naciskiem na j e j wygląd zewnętrzny i z podaniem, j a k i e j e j części służą człowiekowi. 3. Czy to roślina rodzima w P e r u — jeśli t a k , to k i e d y , gdzie i z j a ­ k i e j d z i k i e j f o r m y została udomowiona; jeśli została do P e r u p r z y n i e ­ siona, to skąd. 4. Rozpowszechnienie danej rośliny i sposób rozmnażania. 5. Szczegółowe omówienie w s z y s t k i c h istniejących śladów archeolo­ g i c z n y c h danej rośliny: znalezisk j e j szczątków i j e j wyobrażeń (na t y m terenie istnieją liczne wyobrażenia roślin w ceramice) oraz prze­ kazów k r o n i k a r z y z p i e r w s z y c h l a t po konkwiście. 6. U p r a w a rośliny: na j a k i e j wysokości, sposób u p r a w y i t d . 7. Sposób k o n s e r w o w a n i a i p o t r a w y p r z y g o t o w y w a n e z t e j rośliny względnie inne j e j użytkowanie, n p . w przemysłach l u d o w y c h , w m a g i i , lecznictwie, jako ozdoby i t d . 8. Omówienie poszczególnych o d m i a n . 9. Szeroko omówiony p r o b l e m u d o m o w i e n i a (który był już zasygna­ l i z o w a n y w § 3). 14 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �210 ANNA KOWALSKA-LE WICKA Rzecz prosta, że p r z y o m a w i a n i u roślin dziko rosnących opis n i e uwzględnia i c h u p r a w y i u d o m o w i e n i a i że nie wszędzie materiał p o ­ zwala na równie pełne, encyklopedyczne p o t r a k t o w a n i e danego ga­ tunku. T e n przegląd roślin użytkowanych w układzie s y s t e m a t y k i b o t a ­ nicznej z a m y k a p a r u s t r o n n i c o w y wykaz roślin uszeregowany wedle ich przeznaczenia w k u l t u r z e indiańskiej. M a m y t u 3 g r u p y : 1) rośliny spożywane jako p o k a r m , 2) rośliny przemysłowe, 3) rośliny leczniczo-magiczne. W obrębie g r u p y 1 są: napoje, p r z y p r a w y , owoce, ziarna, rośliny strączkowe, korzenie i b u l w y . W g r u p i e 2 są: b a r w n i k i , g a r b n i ­ k i , rośliny włókniste, owoce, z których r o b i się naczynia, nasiona, z któ­ r y c h r o b i się p a c i o r k i , d r e w n o na w y r o b y i wreszcie — różne. Pod każdym z t y c h tytułów podano t y l k o n a z w y łacińskie roślin, szczegóły 0 n i c h można b o w i e m znaleźć w rozdziale p o p r z e d n i m . D r u g a część pracy, już m n i e j obszerna, to etnobotanika ujęta w t e r ­ m i n a c h chronologii k u l t u r o w e j . Poza epoką przedrolniczą, która p o ­ t r a k t o w a n a jest łącznie d l a całego P e r u (zapewne dlatego, że z tego czasu nie m a m y znalezisk szczątków roślinnych), a u t o r k a przyjęła podział t e j części pracy na rozdziały, wedle k r a i n geograficznych, które pokrywają się na t y m terenie z p r o w i n c j a m i k u l t u r o w y m i . M a m y t a m więc 4 rozdziały: wybrzeże P a c y f i k u północne, centralne, południowe 1 krainę gór. W obrębie każdego z n i c h obowiązuje układ chronologicz­ n y . Ta część p r a c y i n f o r m u j e nas, w j a k i m czasie w każdym z t y c h regionów pojawiały się jakie rośliny i co w i e m y o i c h użytkowaniu. Całość pracy z a m y k a podsumowanie, gdzie a u t o r k a raz jeszcze, już zupełnie syntetycznie, o m a w i a p r o b l e m użytkowania roślin w przedkol u m b i j s k i m P e r u , ujmując zagadnienie chronologicznie, ale ogólnie dla całego P e r u . Dzięki t a k i e m u ujęciu uzyskuje ona t r z y p r z e k r o j e — t r z y spojrzenia na to samo zagadnienie. W części pierwszej jest to spojrze­ nie botaniczne, w części d r u g i e j rośliny użytkowe ujęto geograficznie wedle p r o w i n c j i k u l t u r o w y c h , w p o d s u m o w a n i u zaś chronologicznie. Pracę uzupełnia bogaty dział i l u s t r a c y j n y : r y s u n k i roślin i zdjęcia f o ­ tograficzne c e r a m i k i peruwiańskiej przedstawiające różne części roślin użytkowych, zwłaszcza i c h b u l w y i owoce jadalne. Uzupełnieniem ca­ łości jest b i b l i o g r a f i a i indeks nazw roślin, k u l t u r i miejscowości. Praca T o w l e poza t y m , że dzięki sposobowi ujęcia zagadnienia i swej k o n s t r u k c j i może n a m posłużyć za przykład p r a c y etnobotanicznej, m a jeszcze t e n w a l o r , że opracowana jest n i e z w y k l e starannie i wyczerpująco. A u t o r k a starała się dotrzeć do w s z y s t k i c h istniejących zbiorów archeologicznych, wykorzystać dostępne źródła historyczne i etnograficzne oraz dać pełny obraz dzisiejszej w i e d z y botanicznej o o m a w i a n y c h w swej książce roślinach. Z a w a r t e t a m wiadomości o po- �ETNOBOTANIKA 211 chodzeniu, właściwościach, h i s t o r i i u d o m o w i e n i a roślin mogą posłużyć nam za rodzaj encyklopedii, a b i b l i o g r a f i a każdego z gatunków zawiera wszystkie podstawowe prace, j a k i e ukazały się na t e n t e m a t do 'roku w y d a n i a książki. P r z y t y m godna naśladowania jest ogromna zwięzłość i oszczędność słów cechująca autorkę (przy pełnej jasności i obrazo­ wości wykładu), która pozwala j e j p r z y t a k stosunkowo n i e w i e l k i e j objętości książki dać pełny i wyczerpujący obraz zagadnienia. W Polsce, j a k już wspomniałam, prac etnobotanicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu nie mieliśmy dotąd zupełnie. Istniało b o w i e m i nadal istnieje ścisłe rozgraniczenie pomiędzy p r a c a m i botaników a p r a c a m i historyków k u l t u r y . Botanicy, jeśli n a w e t współpracują z h i ­ s t o r y k a m i k u l t u r y — a taka współpraca coraz żywiej się r o z w i j a — ograniczają się do oznaczenia gatunków i o d m i a n , najczęściej k o p a l n y c h szczątków roślin, w n i o s k i n a t u r y k u l t u r o w e j pozostawiając archeologom. W t e j c h w i l i istnieją 3 i n s t y t u c j e botaniczne współpracujące z archeo­ logią. Jest to przede w s z y s t k i m P r a c o w n i a Paleobotaniczna I H K M P A N w Poznaniu, której założycielem był zmarły w 1962 r. prof. K o n s t a n t y M o l d e n h a w e r , a którego dzieło k o n t y n u u j e dr M e l a n i a K l i c h o w s k a . Jej liczne p u b l i k a c j e stanowią bardzo cenne źródło dla e t n o b o t a n i k i . W K r a ­ k o w i e działają aż 2 ośrodki tego t y p u . J e d n y m z n i c h jest pracownia p r z y k r a k o w s k i m M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m , prowadzona przez d r W a n ­ dę Giżbert, która w s w y c h pracach poza b o t a n i c z n y m i oznaczeniami szczątków roślinnych stara się dawać również pewne nawiązania k u l ­ t u r o w e . D r u g i m z k r a k o w s k i c h ośrodków jest I n s t y t u t Botaniczny P A N , '^dzie pracuje szereg osób: prof, dr A n d r z e j Środoń, d r Wanda K o p e rowa, dr K r y s t y n a W a s y l i k o w a i i n n i . Specjalnością tego zakładu jest badanie k o p a l n y c h pyłków roślinnych i na i c h podstawie odtwarzanie obrazu roślinności naszych ziem w przeszłości (ale zajmują się o n i rów­ nież badaniem i n n y c h k o p a l n y c h szczątków roślinnych). Badania pył­ ków prowadzą do bardzo interesujących i zupełnie n o w a t o r s k i c h w n i o ­ sków. Ukazują one interwencję człowieka poprzez zarejestrowanie z m i a n w zespole gatunków roślin. Okazuje się, że z m i a n y w jakości i w z a ­ j e m n y m stosunku ilościowym pyłków różnych roślin da się powiązać, zwłaszcza dla czasów późniejszych, z k o n k r e t n y m i f a k t a m i h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y m i , j a k n p . posuwanie się osadnictwa rolnego w głąb l a ­ sów, założenie h u t , dla których użytku zaczęto dewastować lasy, i t d . Wszystko to j e d n a k nie są prace etnobotaniczne, lecz prace bota­ niczne, choć robione z myślą o w y k o r z y s t a n i u i c h przez historyków kultury. Do e t n o b o t a n i k i od i n n e j s t r o n y zbliżają się prace naszych r o l n i ­ ków. C i jednak zajmują się wyłącznie roślinami u p r a w n y m i , i to i c h współczesnością. T a m nawet, gdzie monografie roślin u p r a w n y c h p o - �ANNA 212 KOWALSKA-LEWICKA przedzają wstępy historyczne traktujące m . i n . o dziejach i c h u d o m o ­ w i e n i a , rozejścia się, t w o r z e n i a n o w y c h o d m i a n w przeszłości i t d . , są one na ogół ujęte bardzo ogólnikowo, oparte na obcych opracowaniach, często mają zgoła c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , m i m o naukowości d a l ­ szej części pracy. O d s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h najbliższe etnobotanice są niektóre prace archeologiczne. N a ogół j e d n a k są to monografie p e w n y c h k u l t u r , epok czy stanowisk, które zagadnienie użytkowania roślin u p r a w n y c h l u b dziko rosnących traktują jako jeden z elementów składających się na całość o d t w a r z a n e j przez n i c h k u l t u r y . N a czoło prac archeologicz­ n y c h , z p u n k t u widzenia i c h związku z etnobotaniką, w y s u w a się praca H e l e n y Burchardówny, Rośliny uprawne w pradziejach Polski . Autor­ k a wzięła jako t e r e n dzisiejszy obszar państwa polskiego, jako epokę — czasy o d n e o l i t u po okres wczesnohistoryczny, a jeśli chodzi o dobór roślin, ograniczyła się do 16 gatunków roślin u p r a w n y c h , w t y m 14 roślin spożywanych i 2 przemysłowych. Prócz obszernego, w y c z e r p u ­ jącego wstępu o h i s t o r i i badań n a d roślinami u p r a w n y m i w pradziejach, daje ona pełny i n w e n t a r z p o l s k i c h znalezisk szczątków roślinnych (do r o k u w y d a n i a pracy), ustawiając go wedle gatunków roślin, a w i c h obrębie chronologicznie. Następnie s y n t e t y c z n i e o m a w i a pochodzenie każdego z gatunków, wedle tego samego porządku co i c h i n w e n t a r z . Pracę z a m y k a syntetyczne ujęcie historyczne roślin u p r a w n y c h w p r a ­ dziejach P o l s k i oraz ostateczne w n i o s k i , w których d l a każdej epoki archeologicznej podaje, j a k i e g a t u n k i były już w t e d y znane i u p r a ­ wiane. Wyczerpująca b i b l i o g r a f i a (59 pozycji) zamyka całość. 3 Praca Burchardówny zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest ona najbliższa, z w s z y s t k i c h dotychczasowych opracowań polskich, pełnemu ujęciu etnobotanicznemu. J e j wartość leży i w t y m , że opracowana jest bardzo starannie, z doskonałą znajomością zagadnienia, zarówno od s t r o n y botanicznej, j a k i archeologicznej — a t a k i e połączenie n i e jest u nas częste. Niestety etnografia polska niało u w a g i poświęciła użytkowaniu przez człowieka roślin. Bardzo wiele materiałów do tego zagadnienia z n a j d u ­ je się w różnych pracach etnograficznych, ale p r a w i e n i g d y rośliny j a ­ ko t a k i e n i e stanowią głównego i c h t e m a t u . W szczególności uwaga t a odnosi się do ostatniego dwudziestopięciolecia. Pierwszą, i j a k dotąd jedyną w polskiej l i t e r a t u r z e , pracą ściśle etnobotaniczną jest rozprawa M a r i i Henslowej, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego. A u t o r k a ograniczyła się do 5 rodzai roślin: 3 H. B u r c h a r d ó w n a , Archeologiczny", t. 9: Rośliny 1953, z. uprawne w 2 — 3 , s. 153—176. pradziejach Polski, „Przegląd �ETNOBOTANIKA 213 Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex i Sambucus, a w i c h obrębie uwzględniła g a t u n k i , j a k i e napotkano w badaniach archeologicznych i do j a k i c h znajdują się materiały w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. Uwzględniła również literaturę botaniczną, słowniki języka polskiego i niektóre pozycje etnograficzne o wartości źródła. Układ pracy Henslowej podobny jest do tego, j a k i z n a j d u j e m y w książ­ ce T o w l e . Także t u t a j został o n p o d y k t o w a n y systematyką botaniczną z t y m , że n a wstępie każdego z o m a w i a n y c h rodzai roślin znajduje się tablica z w y k a z e m występujących w e florze polskiej gatunków każdego rodzaju. P r z y każdym g a t u n k u ; w osobnych r u b r y k a c h , zaznaczono zna­ leziska archeologiczne i r e g i o n y P o l s k i , gdzie jest o n użytkowany współ­ cześnie. Po t y m przeglądzie bazy materiałowej przychodzi d i a g r a m s y s t e m a t y k i botanicznej danego r o d z a j u . Wreszcie następuje przegląd poszczególnych jego gatunków, a w obrębie każdego z n i c h omawiane są: a) c h a r a k t e r y s t y k a botaniczna rośliny; b) środowisko występowania i zasięg; c) ludowe nazewnictwo rośliny, jego zasięg i etymologia; d) użytkowanie (współczesne j a k o : pożywienie powszechne, głodowe, zwyczajowe i d l a zwierząt, zastosowanie przemysłowe, zastosowanie w lecznictwie i m a g i i , r o l a w obrzędach i w l i t e r a t u r z e l u d o w e j ) ; e) zna­ jomość i użytkowanie rośliny w przeszłości. T a k o m a w i a n y gatunek po g a t u n k u stanowi t r z o n pracy. W n i o s k i znajdują się w krótkim za­ kończeniu. A u t o r k a stara się t a m podkreślić, j a k wszechstronnie umiano w k u l t u r z e l u d o w e j wykorzystać właściwości roślin dziko rosnących. Wyraźnym celem pracy jest również dostarczenie archeologom etno­ graficznego materiału porównawczego, który ułatwiłby i m interpretację użytkowania z n a j d o w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h roślin. Praca Henslowej m a stosunkowo wąski zakres i wąską bazę m a t e ­ riałową, co zresztą a u t o r k a wyraźnie podkreśla. N i e m n i e j w granicach, j a k i e sobie zakreśliła, daje ona opracowanie bardzo sumienne i ścisłe n a u k o w o . N i e chodzi n a m j e d n a k w t y m w y p a d k u a n i o bazę m a t e r i a ­ łową r o z p r a w y Henslowej, a n i o j e j zakres. Wartość t e j p r a c y leży w j e j p i o n i e r s k i m charakterze, w t y m , że Henslowa jest pierwszą a u t o r ­ ką polską, która podjęła się p r z y g o t o w a n i a p u b l i k a c j i etnobotanicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykonała to poprawnie, wedle n o ­ woczesnych zasad pracy etnobotanicznej. Należałoby sobie życzyć, żeby a u t o r k a kontynuowała rozpoczęte przez siebie dzieło i żeby znalazła naśladowców. Na zakończenie tego szkicu i n f o r m a c y j n e g o pragnę zwrócić uwagę, że w polskiej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j zawarte są bardzo bogate m a t e ­ riały, z których mogłaby czerpać etnobotanika. Szukać i c h należy w l i ­ t e r a t u r z e etnograficznej — w monografiach regionów, miejscowości, działów k u l t u r y i t d . ; w pracach archeologicznych, gdzie rośliny o d k r y t e �214 ANNA KOWALSKA-LEWICKA w w y k o p a l i s k a c h doczekały sią l i c z n y c h opracowań materiałowych, j a k wreszcie w źródłach h i s t o r y c z n y c h : w starych ekonomikach (głównie jeśli chodzi o rośliny uprawne), a przede w s z y s t k i m w bezcennych dla etnobotanika herbarzach, p r a w d z i w e j k o p a l n i wiadomości o użytkowa­ n i u w przeszłości h o d o w a n y c h i dziko rosnących roślin. Jak bardzo i s t o t n a jest r o l a roślin w życiu i k u l t u r z e człowieka, a zwłaszcza w k u l t u r a c h o gospodarce zbliżonej do n a t u r a l n e j — tego t u t a j podkreślać n i e trzeba. Dlatego też istnieje u nas wyraźna potrzeba zającia sią etnobotanika, a przed a m a t o r a m i t e j d y s c y p l i n y otwierają się szerokie możliwości, nie mówiąc już o nęcącej p e r s p e k t y w i e j e j nowości w nauce polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/911b7dc05e72febdb62bda81ec6ac95b.pdf 1d3ed94b35a1cfc5ad9d522d2f198e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1229 Title A name given to the resource Matka Boska w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. Wybrane kwestie źródłowe i zarysowujące się pytania / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.289-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA S O K O L E W I C Z (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) M A T K A BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ X I X I X X W. ( W Y B R A N E K W E S T I E Ź R Ó D Ł O W E I Z A R Y S O W Y W U J Ą C E SIĘ P Y T A N I A ) Z coraz liczniejszych i bardziej pogłębianych badań nad religijnością, w tym nad religijnością ludową, wyłaniają się fakty związane z kultem ma­ ryjnym i ich wielkie znaczenie dla życia społeczności lokalnych, regional­ nych, narodowych, dla różnych środowisk zawodowych i twórczych. Badanie tego z istoty swojej religijnego fenomenu nastręcza jednak wiele trudności; przede wszystkim występuje on w bardzo licznych formach, w tym również o charakterze parareligijnym, obyczajowym, magicznym. Jak wynika z dotych­ czasowych prac, Matka Boska obecna jest w bardzo wielu dziedzinach kul­ tury ludowej, co wykazują wstępne kwerendy porównawcze, podobnie jest w innych krajach słowiańskich, a nawet europejskich. Ogromnie ciekawa praca Marii Frankowskiej zatytułowana Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego (1986), w której wiele miejsca poświęcono kultowi maryjnemu, jest dowodem, że zjawisko to występuje w podobnych kontekstach kulturowych nie tylko poza Polską, ale i poza Europą, w prawie całym chrześcijańskim świecie. W niniejszym szkicu chciałabym wskazać na niektóre typy źródeł etno­ graficznych do kultu i, szerzej, osoby Matki Boskiej i na związane z tym kwestie krytyki źródłowej oraz zasygnalizować szereg wyłaniających się z tych poszukiwań źródłowych pytań badawczych. Maryja, Bogurodzica, Matka Boska, Królowa Niebios, Przenajświętsza Panienka, Przeczysta, Najświętsza..« — pod tymi najczęściej imionami wystę­ puje w kulturze ludowej. Terminy Maryja J Bogurodzica zdają się obejmo­ wać pozostałe. One to zresztą figurują przeważnie jako hasła w encyklo­ pediach i indeksach prac naukowych. W podstawowym dla etnografów Handworterbuch des deutschen Aberglaubens znajdujemy hasło Maria [św.]. Podobnie rzecz się ma z większością encyklo­ pedii i słowników kościelnych, takich jak Biblejskij Slovar, a także ważne opracowanie radzieckie Mify narodov mira. Natomiast Srpski mitoloszki 19 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �290 ZOFIA SOKOLEWICZ ręcznik zawiera, bardzo zresztą krótkie, hasło: Bogurodica. N a ten też termin zdecydowali się autorzy indeksu t. I I Kultury ludowej Słowian K . Moszyń­ skiego (1967), poświęconego kulturze duchowej. We wspomnianych encyklopedycznych ujęciach hasła Maria i Boguro­ dzica różnią się strukturą treści. Ze względu na nią można je podzielić na dwie grupy. D o pierwszej z nich należy zaliczyć te, dla których punktem wyjścia jest z reguły Maria i ograniczają się do historii życia ewangelicz­ nej Marii z rodu Dawida, matki Jezusa. Uwzględniają one apokryfy, po­ dają historię jej kultu w Kościele, wspomniane są w nich podstawowe mo­ tywy ikonograficzne i wymienione największe z poświęconych jej dzieł sztuki. D o drugiej grupy, dla której częściej niż Maria jest punktem wyjścia hasło Bogurodzica, można zaliczyć te, gdzie autorzy nawiązują niemal wyłącznie do kultury ludowej, pomijając niemalże (Srpski mitoloszki ręcznik) informa­ cje historyczne, religijne etc. Wyjątkowy charakter na tym tle ma wspom­ niane hasło Maria w Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, które zawiera obydwa rodzaje informacji, podobnie jak hasło Mary (Virgin) opu­ blikowane w Encyclopaedia of Religion and Ethics (1926). Wypada nadmienić brak hasła Maria lub Matka Boska w Słowniku folkloru polskiego, co chyba można odczytać jako powściągliwość w wypo­ wiadaniu się folklorystów na ten temat, jak i trudność kryjącą się w za; miarze napisania takiego hasła, a to chociażby ze względu na obecność Matki Boskiej w bardzo wielu dziedzinach kultury ludowej. Jednakże W kla­ syfikacji wątków bajki ludowej (Krzyżanowski 1963, I I ) natrafiamy w dziale bajek ajtiologicznych na legendy maryjne i o małym Jezusku, oznaczone nu­ merami od T 2441 do T 2445. Zresztą Krzyżanowski przeznaczył w swojej klasyfikacji więcej miejsca tej grupie w porównaniu z klasyfikacją AarneThompsona wyjaśniając jednocześnie, że wątki te są rzadkie w krajach protestanckich i prawosławnych. C o do pierwszej kwestii, to trudno mi się do niej ustosunkować. Twier­ dzenie Krzyżanowskiego brzmi logicznie w świetle teologii protestanckiej. Nie znam jednak dostatecznie materiału empirycznego z zakresu kultury lu­ dowej obszaru protestanckiego i innych wyznań reformowanych i m o g ę tu polegać jedynie na autorytecie Krzyżanowskiego oraz wspomnianych Aaarne i Thompsona, ale i w tej kwestii m o ż n a spodziewać się, że dalsze badania wpłyną na zmodyfikowanie tezy Krzyżanowskiego przynajmniej w odniesieniu do pewnych terytoriów (np. protestanccy Mazurzy), co sygnalizują badania prowadzone w ośrodku olsztyńskim (Nowak, 1986). Jeżeli jednak chodzi o kulturę strefy prawosławia, to kwerendy z tych obszarów zdają się przeczyć sugestii Krzyżanowskiego, o czym świadczy ma­ teriał dotyczący terenów Białorusi (Federowski, 1897-1903), Serbii (przekaza­ na mi ustnie opinia P. Vlahovica), Chorwacji (Bielaj), Bułgarii (Georgieva, 1983). Ponadto wiele wątków polskich zostało przez Krzyżanowskiego tak zaszeregowanych, że umykają ich związki z Matką Boską i — co nie jest najmniejszą sprawą — wątki maryjne w bajce uwzględnione przez niego nie �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 291 wyczerpują całego materiału występującego w Polsce, nawet gdyby ograniczyć się do obszaru katolickiego. Powstaje pytanie, czy odpowiednie zindeksowanie wątków, w których występuje Matka Boska — na przykład o raku pozbawionym jadu przez Matkę Boską i przeznaczeniu go na pokarm dla ludzi, o skazaniu gada na pełzanie jako kary za przestraszenie Matki Boskiej, o pająku, o chciwej babie i zmniejszonych kłosach, o liściach ostu poplamionych pokarmem Matki Boskiej (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 185, 189) i szeregu jeszcze innych oraz ujęcie ich dzięki temu w jedną grupę — nie dopomogłoby nam w zro­ zumieniu, dlaczego tylko z nimi, a nie z innymi łączy się w tradycji lu­ dowej imię Matki Boskiej. Sprawa zdaje się być o tyle ważna, że fakt za­ mienności osoby Matki Boskiej w niektórych z tych wątków z innymi po­ staciami (Chrystus, Adam, etc.) i powiązanie jej z tymi, a nie innymi zwierzętami, roślinami, ludźmi, działaniami m o ż e przyczynić się do wyjaśnie­ nia ważnej kwestii wychodzenia Matki Boskiej do kultury ludowej zapewne już od X I V w. i stopniowego wypierania innych postaci. Logika tego pro­ cesu musi być dla badaczy bardzo interesująca. Z tego też powodu poświę­ ciłam epokowej pracy J . Krzyżanowskiego (1962, 1963) uwagi krytyczne — zależy mi na innym nieco jej odczytaniu w celu poszukania odpowiedzi na pytanie, którego autor sobie nie stawiał. Kult maryjny w kulturze ludowej jest przede wszystkim kultem Marii jako Matki Boga, nierzadko traktowanej tak, jakby tylko to się liczyło, i stąd jej losy historyczne, jej życiorys (nawet apokryficzny, a więc bliski kulturze ludowej) usunięte są w cień. Paradoksalnie, ale czasami wydaje się, że wiedzie ona w kulturze ludowej żywot niezależny nawet od syna, od Jezusa. Nie jest więc przypadkiem, że we wspomnianym Srpskim mitoloszkim ręczniku spotykamy hasło Bogurodica — i odpowiednio w indeksie do pracy Moszyńskiego (1967) Bogarodzica — oba ujęte wyłącznie ze względu na miej­ sce Matki Boskiej w wierzeniach ludowych, w kulturze ludowej. Dlatego znajdujemy tam wierzenia tylko jej dotyczące, a sygnalizujące jej obecność od samego początku świata (wierzenia i legendy związane z pochodzeniem grochu, zmniejszeniem kłosów, powstrzymaniem potopu etc.) informacje o świę­ tach i obrzędach dorocznych i rodzinnych, folklor w sensie ogólnym (jako wiedza i jako forma artystyczna jako fakt kulturowy. Należy podkreślić, że w niektórych opracowaniach ogólnych, jak na przy­ kład w An illustrated encyclopaedia of traditional symbols J . C . Coopera, informacje o Marii, Matce Jezusa, włączone są do hasła Mother (Great). Sygnalizuję tu ważką teoretycznie kwestię, czy Maria jest jedną z Wielkich Matek wielkich religii świata? Pozytywna odpowiedź byłaby chyba jednak nieporozumieniem. Z Fenomenologii religii G . van der Leeuwa można wy­ prowadzić istotne różnice między Wielkimi Matkami starych religii a Marią. Czy ten punkt widzenia da się utrzymać w świetle danych z kultury ludo­ wej, choćby tych wzmianek o obecności Marii przy potopie, na samym po­ czątku świata? Chyba tak, na pewno tak. Kult maryjny w polskiej kulturze �292 ZOFIA S O K O L E W I C Z ludowej jest przede wszystkim kultem Matki Boskiej — ta matczyność. a nie praobecność od początku świata, daje jej tytuł do tego kultu. To przecież nie ona była źródłem wszystkiego co żyje, to nie w niej zawierało się wszystko, to nie w niej tkwiła możliwość odradzania sie. Była Matką, ale nie Pramatką. Z taką hipotezą rozpoczęłam kwerendę poszukując argu­ mentów za i przeciw tej tezie. Trzeba jednak podkreślić, że te dwa typy kultów: wielkich matek i ma­ ryjny, nie tworzą zbiorów rozłącznych. W obu wystąpią wspólne elementy, wspólne symbole - chociażby symbol lilii na zachodzie i jego odpowiednik na wschodzie — kwiat lotosu, by na tym na razie poprzestać. W tym miejscu wypada wymienić wielką, etnologiczną pracę O. W. Schmid­ ta, jednego z twórców „Kreislehre", poświęconą matriarchatowi (Schmidt, 1955a). Autor rozumie go szeroko, nie tyle jako epokę historyczną, alejako prawo matki. Autor wskazuje na uniwersalny charakter prawa matki i wyprowadza, lub raczej osadza, kult maryjny w tym właśnie prawie. Kła­ dzie więc nacisk na to, co w różnych kultach (dających się z tego prawa wyprowadzić) jest wspólne, usuwając w cień to, co stanowi o specyfice kultu maryjnego. Poszukiwanie różnic nie było chyba jednak zamierzeniem auto­ ra — we wszystkich pracach szukał on korzeni uniwersalnych praw. Etnograficznych opracowań poświęconych Matce Boskiej jest jednak nie­ wiele i praktycznie wszystkie z nich zostały uwzględnione lub chociażby wymienione w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 3: 1984). Matce Boskiej po­ święcono w tym numerze szereg artykułów z tytułu niezmiernie interesu­ jącej wystawy zorganizowanej jesienią 1982 r. przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie pt. „Matka Boska Częstochowska w sztuce ludowej i po­ pularnej". Z kronikarskiego obowiązku należy tu wspomnieć liczne, nie etnograficz­ ne, ale cenne pozycje, które ukazały się w ostatnich latach w wydawnictwach i czasopismach kościelnych: w „Przeglądzie Powszechnym", „ W drodze", „Studiach Claramontana" — poświęconych całkowicie Matce Boskiej Często­ chowskiej, i wreszcie prace zbiorowe: Gratia plena (1965) i Religijność lu­ dowa (1983) zawierające bogatą bibliografię. Stan badań nad kultem maryj­ nym do 1980 r. opracował K . Fiedeń, M S F (1982). Wiele nowych infor­ macji wniosły referaty wygłoszone na V Kongresie Mariologicznym w Lubli­ nie w 1986 r. Wśród nich były też tematy etnograficzne opracowane przez ks. Z . Kopiczko, A . Kunczyńską-Iracką, Z . Sokolewicz, H . M . Zowczak. Wszyscy autorzy zwracali uwagę na konieczność poszukiwań źródłowych, możliwości tworzenia nowych źródeł (wywołanych) i wielkie trudności zwią­ zane z ich krytyką. Referat H . M . Zowczak na temat roli Matki Boskiej we współczesnych opowiadaniach o bohaterach i przypisywaniu jej w nich funkcji mediatora jest dobrym przykładem znaczenia, jakie tworzone obecnie źródła mogą mieć dla formułowania nowych lub potwierdzania dawniej zgło­ szonych hipotez. Wszystkie wymienione prace wskazują dobitnie, że mimo pojawienia się �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 293 nowych kwestii i nowych ustaleń faktograficznych w zakresie znajomości kultu maryjnego znajdujemy się wciąż jeszcze na początku drogi. Do tej listy należy dołączyć niedrukowaną pracę doktorską J . Grąbczewskiego (publikowany był tylko mały jej fragment; Grąbczewski, 1984). Autor skupił uwagę na wyrażającym się w dacie, nazwie, symbolice, zakazach lub nakazach czy intencji związku wierzeń i obrzędów z Matką Boską. Ma­ teriał ten próbuje uporządkować posługując się pojęciem toposu i odczytując w każdej z informacji jakieś upostaciowienie Matki Boskiej: wspomożycielki, wstawienniczki, flory i luny. Zestawienie wyników tej pracy z innymi, w tym nieetnograficznymi, świadczy, że w badaniach kultu maryjnego etnografowie są zaledwie na początku drogi. Z różnych działów kultury ludowej zwią­ zanych z Matką Boską stosunkowo najlepiej opracowana jest, dzięki wysił­ kowi Anny Kunczyńskiej-Irackiej i organizatorów wspomnianej wystawy o Matce Boskiej Częstochowskiej, strona plastyczna: wyobrażenia Matki Bos­ kiej w sztuce — malarstwie, grafice i rzeźbie (por. też Dobrzeniecki, 1965; Mroczko, D ą b , 1966). I. E T N O G R A F I C Z N A K W E R E N D A ŹRÓDŁOWA Poszukiwanie źródeł na temat Matki Boskiej przedstawia więcej trudności W porównaniu z takimi klasycznymi tematami etnograficznymi, jak obrzędy doroczne lub rodzinne, kiedy to m o ż n a skupić się na dość zwartych zagad­ nieniach i liczyć na dość obszerne przekazy źródłowe. Natomiast Matka Boska występuje w całym cyklu świąt dorocznych, we wszystkich obrzędach rodzinnych, w wierzeniach, legendach, bajkach, gadkach, apokryfach, przy­ słowiach, zamówieniach, przedmiotach związanych z wystrojem wnętrz ko­ ścielnych i domowych oraz związaną z tym ikonografią. Wreszcie wystę­ puje w sferze religijności ludowej w części nie objętej powyższym wylicze­ niem, to jest w materiałach na temat świąt kościelnych, dużej i małej architektury sakralnej, wotach, dewocjonaliach etc. Oznacza to w konsek­ wencji konieczność opracowania praktycznie całej symbolicznej sfery kultu­ ry ludowej. Źródła etnograficzne na temat Matki Boskiej są liczne, ale bardzo roz­ proszone. Wzmianki o jej osobie w konkretnych obrzędach dorocznych lub rodzinnych są najczęściej króciutkie, a ich konteksty ubogie, tak że powsta­ ją trudności przy próbach jednoznacznego odczytania informacji. Źródła te zresztą są rzadziej źródłami do historii, struktury i funkcji kultu maryjnego, a częściej informują o wierzeniach ludowych, specyficznej teologii ludowej lub wręcz praktykach magicznych. Są odbiciem synkretyzmu wierzeń ludo­ wych. Nader też często trudno na ich podstawie wnioskować o stopniu związania opisywanych przez nie zachowań kulturowych z osobą Marii lub, ogólniej, z pobożnością maryjną. W wielu sytuacjach podobnych Maria wy­ stępuje zamiennie z innymi postaciami: Chrystusem, matką rodzoną etc. Przykładem tego mogą być wspomniane j u ż bajki ajtiologiczne. Jak z nich �294 ZOFIA SOKOLEWICZ wynika, groch raz powstaje z łez Matki Boskiej, innym razem z łez Adama nad utratą raju (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 188). W pieśniach, oracjach weselnych i pogrzebowych i innych tekstach kulturowych znajdziemy takich zamienności dużo więcej. Jest to jednak niewątpliwie ważna informacja dla interesujących się sposobem adaptowania Matki Boskiej przez kulturę lu­ dową. Jest to fakt godny zastanowienia tym bardziej, że stwierdzamy go w odniesieniu do dziedziny tak jednorodnej, jaką — zdaniem Krzyżanow­ skiego — jest bajka ajtiologiczna wywodząca się z apokryfów średniowiecz­ nych (Krzyżanowski, 1962, I , s. 14) i jakby umacniana przez literackie od­ powiedniki apokryfów, które z kolei stawały się źródłem kazań i traktatów budujących, zapewne docierających do ludu. Wśród źródeł etnograficznych m o ż n a wskazać na te, które mówią o róż­ nych zachowaniach w określonym dniu kalendarzowym poświęconym Marii, zawierają natomiast m a ł o informacji o związku między tym dniem a owymi zachowaniami. Przykładem m o ż e być fragment opisu W. Szuchiewicza z H u culszczyzny, który podaje takie oto dane na temat przebiegu- dnia 4 grud­ nia, czyli dnia Ofiarowania N M P : „W wigilię Huculi obsypują krowy siemieniem i smarują wymiona masłem, ażeby krowy dawały dużo mleka. Po północy nagie kobiety siadają na progu i przędą samosiewne ko­ nopie, w dzień zaś rozpoczynają wszelkie roboty, ażeby mieli powodzenie podczas orki [...] koło południa obkurzają krowy dymem z krowiego łajna i świerczyny i mówią «jak nikt nie może tego dymu zebrać w worek, tak aby nie mógł nikt mojej krowie odebrać manny»" (Szuchiewicz, 1904). Wybrałam powyższy fragment, aby uzmysłowić czytelnikowi, jak długa droga czeka badacza, który by chciał uzasadnić powiązanie tego rodzaju zachowań z dniem N M P . Zapewne każdy z występujących tu znaków: przę­ dzenie, okadzanie, zaczynanie pracy, szczególnie często łączy się z imieniem Matki Boskiej, a inne symbole: nagość, samosiewne konopie, siemię, znajdą uzasadnienie w mitologii. Jednakże ustalenie, dlaczego ten właśnie dzień zo­ stał wybrany do tego rodzaju praktyk, i odpowiedź na to pytanie kryje się w analizie korelacji między życiem N M P i Chrystusa a całym cyklem do­ rocznych obrzędów i zwyczajów, polityką Kościoła w tym zakresie i reakcja­ mi na nią ludzi, ich sposobem adaptowania tego, co kiedyś wchodziło do kultury jako nowe. W gruncie rzeczy podobne pytania należy postawić ana­ lizując mniej kontrowersyjne teksty dotyczące na przykład zachowań w dniu Matki Boskiej Zielnej. Większość z nich nie da się w całości wytłumaczyć przez odniesienie do pobożności maryjnej. Selekcjonowanie więc źródeł pod tym kątem stanowi istotny problem dla krytyki źródłowej. Wiele źródeł wskazuje na powiązanie pewnych zachowań z Marią przez odwołanie się lub modlitwę do niej albo włączenie do obrzędu kościelnego. Przykładem tych pierwszych m o ż e być westchnienie Pana Twardowskiego do Matki Boskiej w ostatniej życia godzinie lub wezwania jej przez innych bo­ haterów, również współczesnych (Zowczak, 1986), wobec których N M P wy­ stępuje jako orędowniczka i wspomożycielka. Przykładem drugiego typu za- �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E LUDOWEJ 295 chowań może być święcenie gromnic w dniu Matki Boskiej Gromnicznej lub ziół w dniu Matki Boskiej Zielnej. Źródła etnograficzne z X I X i X X w. zazwyczaj milczą na temat spo­ sobu przeżywania obrzędów przez ludzi wiejskich, zasadniczo nie cytują ich dosłownych wypowiedzi, wielokrotnie mamy wątpliwości, czy informacja nie jest sprowokowana pytaniem etnografa. Takie same wątpliwości mamy zresz­ tą do dziś wywołując nowe źródła. I wszystko to musi rzutować na trud­ ności oddzielenia w nich informacji o religijności od parareligijności, dowo­ d ó w myślenia mitycznego od konwencjonalnej wypowiedzi etc., co w bada­ niach nad miejscem Matki Boskiej w kulturze ludowej ma szczególnie waż­ ne znaczenie. II. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH C Y K L U D O R O C Z N E G O Do najważniejszych świąt maryjnych o wielkiej randze w kulturze ludo­ wej należą: 2 I I — Oczyszczenie N M P , czyli Matki Boskiej Gromnicznej 25 I I I — Zwiastowanie N M P , czyli Matki Boskiej Roztwornej 2 V I I — Nawiedzenie N M P , czyli Matki Boskiej Jagodnej 15 V I I I — Wniebowzięcie N M P , czyli Matki Boskiej Zielnej 8 I X — Narodzenie N M P , czyli Matki Boskiej Siewnej. Z wielu innych dni poświeconych w kalendarzu liturgicznym Marii na­ leży wymienić jeszcze Matki Boskiej Różańcowej w pierwszą niedzielę paź­ dziernika (zwanej też Matką Boską Węgorną i święconą szczególnie na Kaszubach). D o tej grupy świąt należy jeszcze dodać Boże Narodzenie, Epifanię i Wielkanoc, które nie są co prawda świętami maryjnymi, ale Matka Boska odgrywa w nich szczególną rolę. Gdyby przyjąć hipotezę Ludwika Stommy, że niektóre z obrzędów dorocznych mają charakter obrzędu przejścia, a więc są niezmiernie ważne w cyklu rocznym, gdyż dzięki nim człowiek może uczestniczyć w istotnych jakościowych zmianach wynikających z natury ko­ smosu i mających wtórnie charakter społeczny (Stomma, 1973), to okazałoby się, że na 17 obrzędów dorocznych mających taki właśnie charakter 3 są związane z osobą Matki Boskiej i jej niejako poświęcone (Matki Boskiej Gromnicznej, Matki Boskiej Roztwornej, tj. Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, i Matki Boskiej Zielnej), a 3 inne są z nią w istotny sposób zwią­ zane (Boże Narodzenie, Epifania i Wielkanoc). Prowadzone aktualnie badania J . S. Wasilewskiego nad kategoriami tabu wniosą zapewne dość istotne zmiany w rozumienie obrzędu przejścia, a w tym obrzędu przejścia w cyklu dorocznym (Wasilewski, 1987), ale nie myślę, by m o g ł o to wpłynąć na tezę, że obrzędy związane z dniami Matki Boskiej są silnie związane ze zmianami stanu, charakteru czasu i przestrzeni w cyklu kosmicznym. N a rytm obrzędów przejścia nakłada się rytm prac rolniczych, hodowla- �296 ZOFIA SOKOLEWICZ nych, rybackich, rzemieślniczych i in. D l a cyklu rolniczego dzień Matki Boskiej Gromnicznej i następnie Roztwornej oznacza zmiany umożliwiające wegetację. Święto Matki Boskiej Jagodnej nosi znamiona dnia oczyszczenia p ł o d ó w lasu i dokonywanej z nich ofiary. Wyraża się to w zakazach spo­ żywania owego runa do tego dnia właśnie. Treść i symbolika tego dnia znajdują swoje przedłużenie w dniu Matki Boskiej Zielnej, stanowiącym ko­ lejny krok w znoszeniu zakazów nałożonych na człowieka w jego stosun­ kach z przyrodą. Poczynając od pierwszego wypuszczenia bydła na trawę wiosną, przez zezwolenie położenia się na ziemi, kąpania w rzece, spoży­ wania runa leśnego po poświęcenie pól, o w o c ó w i zezwolenie na ich spoży­ wanie dokonuje się stopniowe rozszerzenie praw człowieka do korzystania z p ł o d ó w przyrody, do w miarę bezpiecznego obracania się w środowisku naturalnym. Tak się dzieje aż do dnia Matki Boskiej Siewnej, gdy ziarno znajdzie się w glebie i nastąpi kolejna seria zakazów ograniczających za­ chowania ludzkie wobec natury. W' ten doroczny cykl wpisane są także obrzędy i zwyczaje rybackie. Pozostawiając chwilowo na boku inne grupy zawodowe przypomnę, że ry­ bacy wyjeżdżający na pierwszy p o ł ó w w danym roku na łososie kładą na dnie łodzi zioła świecone w dniu Matki Boskiej Zielnej i okadzając sieci, z dniem Matki Boskiej Jagodnej wiążą przepowiednie pogody, w dniu Matki Boskiej Zielnej święcą kwiaty i plony pola (podobnie jak rolnicy) i wreszcie w szczególny sposób czczą Matkę Boską Węgorną (Różańcową), (Stelma­ chowska, 1933, s. 99, 178, 183). Tak więc Matka Boska obecna jest w ich życiu w ciągu całego roku, a dzięki niej pierwsze i ostatnie prace (pierwszy p o ł ó w — święcenie płodów) tworzą zamknięty cykl. O mocnej pozycji świąt maryjnych w kulturze ludowej świadczyć może dodatkowo fakt, że obok nazw kościelnych świętom tym przysługują nazwy ludowe: Gromnicznej, Roztwornej, Strumiennej, Jagodnej, Zielnej, Siewnej, Węgornej etc. Występują one zresztą w różnych odmianach świadczących 0 zadomowieniu się Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. D o wspomnianego, dorocznego cyklu świąt katolickich należy dopisać jeszcze przynajmniej te, które zapisały się w prawosławiu: D z i e ń Matki Bo­ skiej Miłosierdzia (Pokrowy) w dniu 1 października (tzw. Pokrowice), Pojas Bogurodice (Serbia, Bułgaria) obchodzony 31 sierpnia głównie przez ciężarne kobiety, a także 4 grudnia (Ofiarowanie N M P ) obchodzone przez katolików 21 listopada, wspomniane już przy okazji cytowania opisu tego święta u greko-katolickich H u c u ł ó w i wiązane przez nich z mlecznością krów, początkiem wszelkich robót rolniczych i domowych, magicznymi zachowaniami mający­ mi spowodować płodność ziemi. Te właśnie elementy obecne są również 1 w dwóch poprzednich świętach, a sama nazwa pasa tęczy, wiążącego niebo i ziemię i przez to zapewniającego płodność, jest bardzo znamienna. D o obrzędów dorocznych pominiętych w dotychczasowych rozważaniach, mających charakter zabawy i, zda się, dalekich od zachowań sakralnych należą: kolędowanie, herody, dyngus i gaik. Występują one w bardzo róż- �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 297 nych formach i w różny sposób związane są z bliskim im Bożym Narodze­ niem lub Wielkanocą. Nas one interesują ze względu na pieśni, w których występują wezwania do Matki Boskiej. I tak kolędnicy składając życzenia dostatku i zdrowia gospodarzom wymieniają Najświętszą Panienkę, która oraczom chodzącym za złotym płużkiem nosiła śniadanko i miała pijać zę złotego, wyoranego w ziemi kielicha (Kolberg, Krakowskie, t. 5, cz. 1, s. 236). Matka Boska występuje tu w kolędzie obok Pana Boga i Jezusa jakby dla uwiarogodnienia życzeń. Jeszcze bardziej interesujące materiały zebrano w L u ­ belskiem (Bartmiński, 1986), z których — zgodnie z przekazaną mi ustnie supozycją tegoż autora — wynika, że w czasie tzw. obkolędowywania dziew­ czyny Matka Boska wymieniana jest w pieśniach zamiast niej. P o d o b n ą sy­ tuację m o ż n a zanotować w pieśniach śpiewanych przy okazji gaika. Gdyby te przypuszczenia potwierdziły dalsze analizy materiału dotyczącego kolędo­ wania i gaika to mielibyśmy do czynienia z traktowaniem Matki Boskiej nie tylko jako Matki, ale i jako dziewczyny, właśnie Przenajświętszej Pa­ nienki. Niewykluczone, że te ślady mogłyby nas zaprowadzić w znacznie dal­ szą przeszłość i umożliwić określenie istoty, na której miejsce w polskiej kulturze ludowej wchodzi Matka Boska (Deva, Dziwa). Jakiekolwiek jednak dalsze przypuszczenia muszą być poprzedzone bardzo staranną analizą wspom­ nianych zachowań obrzędowych i mogą nawet podać w wątpliwość propo­ zycje Kolevej (1973) ujmowania bułgarskich Lazarek i odpowiadających im obrzędów u zachodnich i wschodnich Słowian jako obrzędów inicjacji dziew­ cząt (a w każdym razie należałoby tę propozycję mocno zmodyfikować). D o tej grupy zachowań obrzędowych należy też dyngus, w czasie które­ go śpiewane pieśni również zawierają odwołania do Maryi, podobnie jak było to w przypadku kolędowania oraz w oracji weselnej (o czym jeszcze bę­ dzie mowa). Istotną, choć nie rozważaną do tej pory kwestią pozostaje stosunek cyklu świąt i obrzędów związanych z postaciami świętych do Matki Boskiej. Wy­ daje się, że zwłaszcza w kulturze prawosławnej św. Jerzy, św. Jan, św. Ilja (Eliasz), św. Dymitr odgrywają w niektórych sytuacjach rolę ważniejszą od Matki Boskiej. Odpowiedź na to pytanie, uwzględniająca materiał z obszaru południowych i wschodnich Słowian, może wiele wnieść do prób ustalenia miejsca Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. III. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH R O D Z I N N Y C H W obrzędach rodzinnych Matka Boska obecna jest przede wszystkim przy narodzinach, weselu i pogrzebie, każdym z nich w bardzo znamienny sposób. Pojawia się najpierw przy położnicy, jest opiekunką rodzących. Z materiału porównawczego wynika, że u Estów pojawia się zamiennie z ko­ biecym duchem rodu. Moszyński tak o tym wspomina: „ U Finów zachod­ nich, mianowicie u Estów, jako opiekunka porodu i niemowlęcia występuje bądź istota mityczna zwana róugutaja, bądź też Matka Boska" (1967 s. 693). �298 ZOFIA SOKOLEWICZ Natomiast „babka pęporzęzna z Besarabii zwraca się do Matki Bożej, okadzając przeznaczony dla niej kołacz posmarowany miodem, z proś­ bą, by przybywała na pomoc, gdy ją zawoła: Svita Boguródica da i na p o m o č , dětu j a puvikam, da idi" (1967, s. 255). W innych zaś częściach Bułgarii przygotowują specjalny chleb (przaśny) w podzięce Matce Boskiej za pomoc przy porodzie. Pospiesznie dzielą go mówiąc przy spożywaniu, że spieszy się już ona do innej kobiety (Georgieva, 1983). Tak więc ko­ biety, które przy porodzie doświadczyły pomocy Matki Boskiej, udają się następnie do wywodu, by tak jak i ona uzyskać oczyszczenie. Z dotych­ czasowej kwerendy, a przede wszystkim zbioru materiałów kolbergowskich wynika, że Matka Boska interesuje się i wpływa zwłaszcza na los położnicy. Tym, jeżeli kolejne poszukiwania nie przyniosą nowych informacji, różni się ona od rozmaitych duchów rodu, wróżek, etc, które pojawiały się przy na­ rodzinach i obdarowywały dziecko, określały jego los itp. (Moszyński, 1967, s. 693). W obrzędowości weselnej- Matka Boska pojawia się w trzech sytuacjach: przy zapraszaniu gości przez młodą (lub oboje młodych), przy oracji staro­ sty w czasie wyjazdu z domu do kościoła oraz przy zdejmowaniu wianka lub przenosinach młodej do domu młodego. W tym pierwszym wypadku młoda wygłasza czasem dość długi tekst zaproszenia, nawiązując nieraz do wesela w Kanie Galilejskiej, wspominając, że „będzie Jezus i Maryja, cała kompanija" (Kolberg, Poznańskie, t. 11, cz. 3, s. 67 п.). Zdarzają, się także teksty, w których młodzi poza wymienieniem Jezusa i Maryi wspominają Adama i Ewę. W drugim wypadku starosta wygłasza zazwyczaj dłuższą nieraz bardzo kunsztowną orację w momencie żegnania rodziców przez mło­ dą przed wyjazdem do kościoła. I tu także spotykamy się z odwołaniem do wesela w Kanie Galilejskiej, Maryi i Jezusa, nieraz św. Józefa, a także czasami Adama i Ewy. Odwołania te wyraźnie wskazują na symboliczny powrót do początku świata w momencie kreowania nowego związku. Istotna jest tendencja do zamiany E w y przez Matkę Boską. Odnotowuje się też wple­ cenie tu wątku o odkwitającej gałęzi. I wreszcie po raz ostatni w czasie obrzędowości weselnej imienia Maryi wzywa się w pieśniach przy zdejmowa­ niu wianka. Przykładowo w pieśni „Matuś moja, mąż mnie bije" Matuś m o ż e być zamieniona na Matkę Boską (Kolberg, Kieleckie, cz. 1, s. 76) i tak jest w wielu pieśniach, a zamiana nie wydaje się zmieniać znaczenia pieśni. W uroczystościach pogrzebowych wezwanie Matki Boskiej następuje za­ zwyczaj w momencie przekroczenia granicy umownej, jaką stanowi krzyż lub figura na granicy wsi. Wtedy to zebrani śpiewają Salve Regina, aby u Królowej Miłosierdzia ubłagać dla duszy zmarłego łaskę przekroczenia bramy niebieskiej. Do grupy pieśni pogrzebowych zaliczane są pieśni o św. Piotrze — kluczniku i wstawiającej się do niego za zbłąkaną duszą Matce Boskiej (Kolberg, Kaliskie, t. 23, s. 125). Wykaz sytuacji, w których ludzie odwołują się do Matki Boskiej, m o ż e nie jest zbyt liczny. W sumie jednak znajdujemy je w bardzo wielu opisach �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 299 i zbiorach. Przegląd ich nasuwa przypuszczenie, że nie są one przypadkowo usytuowane. Z reguły występują na początku obrzędu i przy jego zakończe­ niu. Matka Boska pojawia się przy urodzeniu dziecka, a potem przy wywo­ dzie położnicy, przy zapraszaniu gości na wesele i pożegnaniu się panny młodej z rodzicami, z wiankiem i przejściem pod władzę męża. I wreszcie przy pożegnaniu zmarłego, który w domu otrzymał najpierw gromnicę do ręki, a którego cała społeczność polecała opiece Matki Bożej przy przejściu na spoczynek wieczny. Analiza następstwa zdarzeń przekonuje nas, że wystę­ powanie Matki Boskiej w obrzędzie zgodne jest z jego znaczeniową struk­ turą, a Matka Boska pojawia się w nim na początku i na kpńcu i — co jest ważne — nie tylko na końcu lub tylko na początku. * IV. POCZĄTEK I K O N I E C Matka Boska obecna jest nie tylko na początku wspomnianych obrzę­ d ó w i przy ich zakończeniu. W materiałach etnograficznych stosunkowo dużo miejsca zajmują wzmianki o wyborze szczęśliwego dnia do rozpoczęcia waż­ niejszych prac, zwłaszcza orki, siewu, żniw, budowy domu etc. D n i Matki Boskiej uważane są za szczęśliwe dla rozpoczynania wszelakich prac, a nie­ kiedy za takie uważa się wigilie tych dni. Potwierdza to zresztą przytoczo­ ny na początku materiał dotyczący Hucułów, a zawierający dane na temat obrzędowych zachowań w wigilię 24 grudnia. Rozpoczęcie czynności, a więc odwrócenie pierwszej skiby (zwłaszcza nowiny, ziemi nieuprawianej), ścięcie pierwszych kłosów etc. powinno odbyć się w dniu Matki Boskiej. T o samo dotyczy ostatnich kłosów i składania wieńca. Wieniec zresztą ofiarowywuje się (jeżeli ma to miejsce w kościele) i wianki święci Matce Boskiej, a nie Bogu, Jezusowi lub świętym. V. PRÓBY K O N K L U Z J I S. Czarnowski określa Matkę Boską jako najgorliwiej czczoną postać świętą w religijności ludowej (Czarnowski 1956). Trzeba to stwierdzenie uzu­ pełnić. Jak wynika ze wstępnego tylko przeglądu typów informacji o wystę­ powaniu Matki Boskiej w kulturze ludowej, jest to postać tam niezbędna. Występuje wszakże w obrzędach przejścia typu dorocznego zapewniając dzię­ ki swej mediacji ich prawidłowe przeprowadzenie, to samo może odnieść się do nawiązywania i rozwiązywania więzi i konstytuowania się nowego stanu (nie tylko w sensie społecznym) w życiu człowieka, przy małżeństwie i pogrzebie, przy narodzinach. Jej święta wyznaczają rok rolniczy i do jej pośrednictwa ludzie odwołują się przy rozpoczynaniu i kończeniu ważnych prac skierowanych na powstanie czegoś nowego. W tych sytuacjach Matka Boska występuje niejednokrotnie zamiast krzyża lub imienia Jezus. W sytuacjachekstremalnych ludzie zwracają się do niej wspierając słowo święconym zielem w jej dniu lub gromnicą (śmierć, pożar). Odnajdujemy Matkę Boską w różnych miejscach w kulturze ludowej. Wy- �300 ZOFIA SOKOLEWICZ stępuje, co jest niezmiernie ciekawą kwestią do dalszych badań, zamiennie ze znakiem krzyża i imieniem Jezus, Ewą i matką rodzoną, kobiecym du­ chem rodu. Występuje więc zamiennie, ale nie są to zamiany przypadko­ we. Pomijam w tej chwili rozważania na temat występowania jej i zastępo­ wania innych osób w wątkach folklorystycznych, gdyż to wymaga zgroma­ dzenia znacznie szerszego materiału. Jej obecność przydaje siły pewnym działaniom lub przedmiotom (np. równianki w dniu 15 sierpnia, ostatnie kłosy, słowa kolędowania). Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej ma charakter matczyny i w pewnym sensie płodnościowy. Płodność nie zależy od niej bezpośrednio, ale ona zapewnia prawidłowy przebieg obrzędów, które tę płodność zapew­ niają. Cechy jej dziewictwa usunięte są nieco w cień. Dlatego też niezmiernie ciekawe rezultaty m o g ą dać poszukiwania w kierunku wskazanym przez J. Bartmińskiego (1986), czyli jej związków z obrzędami lub ich fragmentami skupionymi wokół grupy dziewcząt. Etnografowie podkreślając, że Maryja jest królową niebios związaną z księ­ życem, a nie słońcem, widzą w tym element lunarny, chtoniczny i skłonni są upatrywać w tym jej związków z Wielkimi Matkami (Bielaj, s. 8). Swój pogląd na tę sprawę już wyraziłam. Nie jest ona jeszcze zamknięta, jak wynika z literatury. Interesujące jest stwierdzenie braku informacji na temat dokonywania na Maryi praktyk demonicznych. Nie wydaje się także, by występowała w jakich­ kolwiek wątkach czy sytuacjach zamiennie z diabłem, aczkolwiek zanotowa­ no 1 przypadek określenia tego, co zwyczajowo nazywało się bożymi stop­ kami, „stopkami diabelskimi" (Podlasie, inf. A . Kunczyńskiej-Irackiej). Nie ulega wątpliwości, że dla uzyskania odpowiedzi na wspomniane py­ tania (i postawienia jeszcze wielu innych, może bardziej istotnych) niezbędne są badania w całym obszarze kultury ludowej, nie tylko w Polsce. Wydaje się, że kult maryjny i polska religijność ludowa mają wiele cech wspólnych z kulturami ludowymi innych ludów słowiańskich. Nie można na pewno po­ wiedzieć, że specyfikę naszej religijności stanowi właśnie maryjność. Maryj­ ność — ale jaka? Odpowiedzi na to pytanie można szukać w słowach Jana Pawła I I : „Mat­ ka Boska zawszę jest podobna do ludzi ze swojego domu. Kiedy teraz patrzyłem w Meksyku na Matkę Boską z Guadalupe, Matkę Boską Indian, przychodziła mi na myśl najbardziej Matka Boska Ludźmierska, bo to taka prawdziwa gaździna podhalańska" (z homilii z dn. 8 czerwca 1979 w No­ wym Targu). LITERATURA B a r t m i ń s k i J. 1986 Kolęda i jej odmiany gatunkowe, [w:] Kolędowanie s. 78-134. Bihlejskij slovar... 1980 Biblejskij slovar, Toronto, red. E . Nuftrem. na Lubelszczyżnie, Wrocław, �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 301 Belaj V. [w druku] Marija w puckim vjerovanjima Hrvata. Prolegomena jednom istrazivackom zadatku, Zagreb. Cooper J. С. 1978 An illustrated encyclopaedia of traditional symbols. London. C z a r n o w s k i S. 1956 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Kultura, Dzieła, t. I, Warszawa, s. 88-108. Dobrzeniecki T. 1965 Legenda średniowieczna w piśmiennictwie i sztuce. Chrystofania Marii, [w:] Średnio­ wiecze. Studia o kulturze, t. 2. Wroclaw, s. 7-120. Encyclopaedia... 1908- Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. VIlI-474b-480a, hasło „Mary" („Virgin"), 1926 Edinburgh — New York, red. J. Hastins. Federowski M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej. Kraków, t. I. 1902 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. II. 1903 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. III. F i e d e ń MSF K. 1982 Stan badań nad maryjną pobożnością ludową w Polsce (1957-1980), Lublin, archi­ wum K U L . F r a n k o w s k a M. 1986 Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2, s. 95-126. Georgieva I. 1983 By/garska narodna milologija, Sofia. Gratia plena... 1965 Gratia plena. Studia teologiczne o Bogurodzicy. Poznań, red. B. Przybylski. Grąbczewsfto J. 1982 Wizerunek Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, praca doktorska, maszynopis, archiwum Uniwersytetu Łódzkiego. 1984 Postać Matki Boskiej w ludowych przekazach językowych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 38. nr 3. s. 157-167. Handworterbuch... 1933 Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, wyd. E . Hoffmann-Krayer, cz. V, z. 12 (Mantel - Marz), haslo Maria (hl.), s. 1638-1706, Berlin - Leipzig. K o l b e r g O. 1961- 1975 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław, t. 1-68. K o l e v a Т. 1973 Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. V, s. 163-185. K o p e ć CP J. J. 1983 Uwarunkowania historyczno-kulturowe czci Bogurodzicy w polskiej religijności, [w:] Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, red. ks. W. Piwowarski, Wrocław. K o p i c z k o ks. Z. [w druku] Ludowa pobożność maryjna w świetle dziel Oskara Kolberga, Lublin, 1986, referat na V Kongresie Mariologicznym. K r z y ż a n o w s k i J. 1962- Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I-II, Wrocław—Warszawa— 1963 Kraków. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław. �302 ZOFIA SOKOLEWICZ 1986 Odbicie ludowego kultu Matki Bożej w sztuce chłopskiej XIX w., referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Leeuw G . van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Mify narodov mira... 19801982 Mify narodov mira, t. I i II, Moskva, red. S. A. Tokarev. M o s z y ń s k i K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Mroczko Т., D ą b B. 1966 Gotyckie hodegetria polskie, [w:] Średniowiecze. Studia o kulturze, t. 3, Wrocław, s. 18-70. Nowak ks. W. 1986 Duchowość maryjna polskich ewangelików na Pomorzu Wschodnim, referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Religijność ludowa... 1983 Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław, red. ks. W. Piwowarski. Schmidt P. W. 1955a Das Mutterrecht, Wien—Módling. 1955b Gebrauche des Ehemannes bei Schangerschaft und Geburt, Wien— Miinchen. Sokolewicz Z. [wdruku] Miejsce Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, referat na V Kongresie Mariolo­ gicznym, Lublin, 1986. Stelmachowska B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Stomma L . 1973 Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Srpski mitoloszki ręcznik 1970 Srpski mitoloszki ręcznik, red. S. Kulisicz, P. Ż. Petrovicz, N. Pantelicz, Beograd. Szuchiewicz W. 1904 Huculszczyzna, Lwów. Wasilewski J. S. 1988 Tabu, zakaz, nieczystość a paradygmat etnologii symbolicznej. Warszawa. Zowczak H. M. 1986 Bohater współczesnej wsi, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zofia Sokolewicz MADONNA IN POLISH F O L K C U L T U R E OF T H E 19 A N D 20 C E N T U R I E S S E L E C T E D PROBLEMS O F SOURCES A N D A R I S I N G QUESTIONS Summary The person of God's Mother is present in many different domains of Polich folk culture as well as in that of other Slavonic and generally European nations. She appears in the rites and ceremonies of the annual cycle and in those of the life cycle, as well as in beliefs, legends, tales, short stories, apocrypha, magical formulas, proverbs, in the objects belonging to the arrangement and decoration of churches and houses and in the iconography �303 MATKA BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ associated with all those elements. Madonna is always present in all Catholic ceremonies and church feasts, in the sacral architecture of large and small scale, in the ex-vota and various devotional articles. That means that in our studies we should embrace all the symbolic sphere of folk culture. According to Stefan Czarnowski Madonna is the most worshipped holy person in the folk religious life. She appears in the ceremonies of the annual cycle which are kind of transition rites (rites de passage) securing, owing to Her mediatory function, their correct performance. The same concerns the rites initiating anl dissolving social relations and constituting one's new status (not only in social sense) at wedding ceremonies, funerals and rites of birth. The holy days dedicated to God's Mother mark out the annual cycle in agricultural activities and people appeal to Her mediation beginning and completing the most important tasks. In the rites as well as in beliefs Madonna appears interchangeably with the sign of the cross, the name Jesus, with Eve, human mother and the female spirit of the clan. The study on this matter can throw some light on the process of entering of the figure of God's Mother into folk culture and the ways of its adaptation. Many ethnographers regard God's Mother not only as Mother but as a Great Mother. The cult of St. Mary and of Great Mothers are not two separate systems. But the phenomenological study of the subject allows us to ascertain that although the cult of Madonna in Polish folk culture has a character of a maternal cult still God's Mother is by no means a foremother. She had not been present since the creation of the Universe nor had She included all what was later called into existence. However it is easier to find the common traits of the Madonna's cult in various cultures than to define its Polish specific. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0aaa2c639e984b9e1885621d10bc699a.pdf 6659a0274372efd5d5d8819c55a5ea58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1267 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.7-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Część I J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ Część II* T A B U A PARADYGMATY E T N O L O G I I I. D W I E T E Z Y I TRZY K O N T R T E Z Y Analiza biblijnych zakazów pokarmowych, przeprowadzona w pierwszej części pracy, pozwoliła na wysunięcie tezy, że instytucja tabu w planie symbolicznym nie musi być rozumiana jako negatywny zbiór ograniczeń, wynikających z obawy przed działaniem szkodliwych sił animistycznych czy też niekorzystnych asocjacji metaforyczno-magicznych. Proponuję rozumienie ta­ bu jako systemu reguł pozytywnych, służących stworzeniu (odtworzeniu) idealnej, pożądanej sytuacji; jest ona modelowana na wzór mitycznej sytuacji początkowej („rajskiej"), w której nie istniały nieczystość i inne skażenia - one też są obłożone zakazem (Wasilewski 1987). W-przedstawianej poniżej części rozważań zostaną zaprezentowane dwie tezy, oparte na polskim materiale etnograficznym - zbiorze zakazów magicz­ nych, będących operacyjnym przykładem instytucji tabu. Д е г а pierwsza ma charakter ogólnoteoretyczny: proponuję rozumienie zakazu magicznego jako symbolicznego środka stwarzania stanu idealnego (który był stanem począt­ kowym w mitologii wyrażonej explicite, a jeszcze częściej implicite), stosowane­ go we wszelkich momentach początku. Ponieważ zakazy magiczne przypadają na tak właśnie pojmowane chwile przełomu, akcentowane obrzędami cyklu rocznego i życiowego - propozycja moja musi prowadzić do przemyślenia przyjętych opinii na temat tzw. obrzędów przejścia; w szczególności potrzebna będzie konfrontacja rozumienia sensu zakazu wyrażanego w języku etic i emic, ponowne rozważenie kwestii wartości „teorii badacza" i „teorii informatora", deklaracji wierzeniowych i wyjaśnień strukturalnych. ' Teza druga ma charakter konkretno-historyczny. W toku prac nad ludowymi zakazami, zwłaszcza dotyczącymi kobiety ciężarnej, odsłoniła się ich * Część.pierwsza została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. XXXI: 1987, z. 1. �т 8 JERZY S. WASILEWSKI ? zbieżność z zaleceniami lekarsko-mistycznego systemu tzw. medycyny humoralnej, panującej w europejskich kręgach lekarzy i myślicieli od starożytności po czasy nowożytne. Sugeruję istnienie historycznego, genetycznego związku między tezami medycyny humoralnej a niektórymi ludowymi zakazami magi­ cznymi. Może to wydawać się powrotem do starej koncepcji „opadania dóbr kulturowych"; w mojej intencji jest to raczej pytanie o możliwość wzajemnego przenikania egzo- i ezoterycznych treści w kulturze (bez wyrokowania o kierun­ ku przepływu) oraz o relację wyrażanych jawnie motywów działania do ukrytych sensów. r �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 9 Propozycje te, dokumentowane poniżej zakazami okresu ciąży oraz szerzej każdego „okresu płodowego" - stanu początków wszelkiego rodzaju - for­ mułuję w intencji polemicznej wobec trzech przeważających dziś sposobów zarówno potocznego, jak i analitycznego rozumienia zakazów magiczno-religijnych. Sposoby owe stoją na przeszkodzie proponowanemu tu rozu­ mieniu tabu i będą poddane kolejno krytyce. Są to trzy następujące inter­ pretacje: 1) magiczna, w myśl której zakaz nakładany jest na takie czyny, które na zasadzie magicznego podobieństwa kojarzą się z niepożądanymi skutkami; 2) animistyczna, wedle której zakazy chronią przed groźnymi duchami zmar­ łych, a obowiązują głównie w momentach o charakterze zadusznym; 3) strukturalna, w której zakaz jest elementem obrzędu przejścia (zapewnia wyjście ze starego stanu i włączenie do nowego) lub też jest nakładany na obiekty „przejściowe" (tabuizacja osób inicjowanych, czasów przełomowych czy obiektów ambiwalentnych jako logicznie niejednoznacznych). u. D Z I E D Z I C T W O Dwa pierwsze sposoby rozumienia tabu zaciążyły najsilniej zwłaszcza nad popularnymi tłumaczeniami jego potocznych form - przesądów, zabobonów itp. W znacznej mierze jest to zasługą twórcy pierwszego z nich - a promotora obu - Jamesa George'a Frazera. To samo ujęcie odnajdujemy zarówno w popularnym, skróconym wydaniu Złotej gałęzi (Frazer 1962, s. 46-51, 160 231), jak też w bogatszym materiałowo - acz wcale nie teoretycznie - d r u g i m tomie jej pełnej edycji (Frazer 1911). Materiał zakazów służy Frazerowi głównie do podbudowy jego teorii magii. Zjawisko tabu ma bazować - przypomnijmy - na tych samych dwóch zasadach myślowych, podobieństwa i kontaktu, do których da się sprowadzić większość działań magicznych (magia przenośna i homeopatyczna). „Cała teoria tabu, a przynajmniej znaczna jej część, jest jak się zdaje jedynie szczególnym zastosowaniem magii sympatycznej, z jej dwoma wielkimi prawami podobieństwa i kontaktu [...] tabu jest negatywnym zastosowaniem magii praktycznej. [...] Celem magii pozytywnej, czyli czarów, jest spowodowanie pożądanego wydarzenia, celem magii negatywnej, czyli tabu, jest uniknięcie niepożądanego. Ale w obu wypadkach zakłada się, że obie konsekwencje, pożądana i niepożądana, są rzekomo wynikiem praw podobieństwa i kontaktu" (Frazer 1962, s. 46-47). Tabu jest więc odwrotną stroną tego samego medalu, na którego stronie frontowej widnieje wyjściowe Frazerowskie odkrycie - metaforyczno-metónimiczne reguły magii sympatycznej. Na instytucję zakazu patrzy autor przez pryzmat swego początkowego syntetycznego ustalenia i przedstawia ją w roli dowodu a rebours powszechności tej samej zasady myślowej - magicznego kojarzenia rzeczy. Na tych samych stronach dochodzi jednak do głosu myśl zupełnie odmienna: to lęk przed duchami i przed nieokreślonymi siłami ukrytymi w przyrodzie jest podłożem działań symbolicznych „człowieka dzikiego", w tym i instytucji tabu. Frazer wiernie kroczy torem wielkiej idei antropologii XIX wieku, koncepcji, której - zważywszy gabinetowy charakter jego pracy - nie mógł nie ulec, idei animizmu. Czasem niebezpieczeństwo, przed którym bronić ma zakaz, sformułowane jest enigmatycznie jako bezosobowa moc, w rodzaju odkrywanych w owym �10 JERZY S. WASILEWSKI czasie w wierzeniach tubylczych sił typu mana. Animizm ma swego młodszego brata - dynamizm. Ta możliwość interpretacyjna pociągnęła też bardziej od Frazera finezyjnych badaczy. Twórca fenomenologicznego religioznawstwa, Gerardus van der Leeuv, tak właśnie definiuje tabu: „Tabu jest to unikanie pewnych czynności i stów z bojaźni przed mocą [...] świadomie wywołane zatamowanie nurtu życia. Nadeszła krytyczna chwila, wszyscy wstrzymują oddech. [...] Tabu jest pewnego rodzaju ostrzeżeniem:»Uwaga! Wysokie napięcie! Tu nagromadziła się moc i trzeba się mieć przed nią na baczności!« [...] Naruszenie tabu nie pociągało za sobą kary, lecz automatyczną reakcję mocy. [Moc] po prostu reaguje jak prąd elektryczny, który uderza tego, kto nieopatrznie dotknie przewodu znajdującego się pod napięciem" (van der Leeuv 1978, s. 79-82). Identycznie traktuje tabu Mircea Eliade: „Na ogół jest lub staje się tabu każdy przedmiot, czynność lub osoba, która ma w sobie jakąś siłę o mniej lub więcej określonej naturze na skutek własnego sposobu bycia albo nabywa ją w wyniku jakiegoś przełamania płaszczyzny ontologicznej" (Eliade 1966, s. 21). Widzenie tabu na podobieństwo' izolatora, który chroni przed zetknięciem z jakimś quasi-elektrycznym ładunkiem, utrzyma się także w pracach rezyg­ nujących w zasadzie z założeń animistyczno-dynamicznvch. Nie oprze się tej analogii Claude Lévi-Strauss, który pisze o przedmiotach izolujących, używa­ nych przez menstruujące kobiety indiańskie (zgrzebła do drapania ciała, rurki do picia, widelce itp.). Gdy wzrasta potencjalny ładunek jednego z dwóchbiegunów, muszą być one używane, by zapobiec krótkiemu spięciu (Lévi-Strauss 1969, s. 336; 1978, s. 500 nn., na materiałach Frazera 1911, s. 145-156, dot. kobiet i inicjowanych). Na polskim gruncie tezę o związku zakazów magicznych z obecnościądusz zmarłych eksponował szczególnie Witold Klinger (1926) dowodząc zadusz­ kowego charakteru świąt Bożego Narodzenia, właśnie obecnością dusz wyjaś­ nia on sens obowiązujących wtedy zakazów (s. 35-37,'77-78). Nie inaczej czynił Stanisław Poniatowski (1932), akcentujący do przesady „umrzykowy" charak­ ter obrzędowości dorocznej (s. 306). Także Kazimierz Moszyński (1967) - kwestionujący „teorię badacza" tam, gdzie nie zgadza się ona z wyjaś­ nieniem samych informatorów - z satysfakcją przytacza pochodzące wprost od chłopów animistyczne motywacje zakazu przędzenia w święta, w południe itp. (s. 264). Podejście to znajduje swe zwieńczenie we wspomnianym w części-pierwszej artykule Jadwigi Klimaszewskiej (1960), ogarniającym całość polskiego mate­ riału i syntetyzującym go z perspektvwy magiczno-animistycznej. Autorka uznaje za wiarygodne i dające racje ostateczną wszystkie animistyczne moty­ wacje informatorów, tłumaczące zakaz obecnością dusz w okresach świątecz­ nych: „Nie wolno było więc w tych okresach mleć, młócić, tłuc w stępie (bo dusza może np. wtedy w stępie przebywać), nie wolno zamiatać ani bielić domu. bo duszy oczy się zachlapie" (s. 116). Interpretację tę rozszerza na inne zakazy - np. jedzenia na dworze w wigilię: „Zapewne chodziło o to, by wraz z pokarmem nie połknąć unoszącej sie w powietrzu duszy" (s. 119). Na końcu autorka dodaje wymiar historyczny i uogólnia: zakazy miały pierwotnie motywację animistyczną, a wraz z odchodzeniem wierzeń w obecność dusz - przybierały charakter czysto magiczny. Powiedzieć trzeba, że ściśle animistyczne definiowanie tabu rzadko spotyka się w najnowszej literaturze obcej. Nietypowym przykładem może być preten- �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 11 dujące do ogólności opracowanie serbskich zakazów, dokonane przez Dušana Bandida (1980a). W dalszej części będę polemizował z tymi nielicznymi tłumaczeniami autora, które mają charakter strukturalny; w całości praca ta nie wychodzi poza paradygmat myślowy animizmu. Zaskoczenie przynosi też lektura artykułu F. A. Hansona (1982), autora pracującego na materiale maoryskim, a więc językowo polinezyjskim, skąd pochodzi sam termin tabu (tapu). Analizując go w konwencji łagodnie semiotycznej przychyla się on. do zdaniainajwcześniejszych badaczy, którzy słowo tapu rozumieli jako stan występujący wtedy, gdy dane osoby lub rzeczy są pod wpływem duchów - atmu Z tego punktu widzenia nawet komplikującą okoliczność, że tapu raz oznacza rzeczy nieczyste, a kiedy indziej święte, wyjaśnia Hanson odwołując się do duchów; „gdy duch atua wpływający na coś był wysokiej rangi, wtedy rzecz była święta; jeśli zaś działający atua był zły, szkodliwy i niskiej rangi, wtedy stawała się ona nieczystą" (s. 78). Aż dziw bierze, że semiotycznie zorientowany autor poprzestaje tak łatwo na wyjaśnieniu, które jest po prostu powtórzeniem uzasadnienia tubylczego. Tym dziwniejsze to, że właśnie semiotyka przestrzega przed pułapką „ostatecz­ nego" wyjaśnienia, szukając znaczenia - wbrew hermeneutyce - w relacji wzajemnej significansów, nie zaś w jednoznacznym odniesieniu do significatum. Nie trzeba zresztą odwoływać się do semiotyki - nie mam zamiaru być tu jej eksponentem - by wykazać wadliwość takiego wyjaśnienia. Byłoby ono wystarczające, gdyby miało sens stwierdzenie, że Maorysi najpierw ustalili sobie panteon duchów, a potem podciągali doń symbolikę i kwalifikację działań, stanów i rzeczy. Powiedział to już Zygmunt Freud polemizując z animistycznym rozumieniem tabu: reprezentował je wówczas w Niemczech Wilhelm Wundt, wedle którego wywodziło się ono z „lęku przed działaniem sił demonicznych [ i ] miało początkowo tvlko jedno znaczenie: Strzeż się gniewu demonów!". Odpowiedź Freuda brzmi: „Wyjaśnienie Wundta jest niezadowalające, dalekie jest bowiem od odkrycia źródeł wyobrażeń tabu czy dotarcia do ich najgłębszych korzeni. Ani lęk bowiem, ani demony nie mogą być uznane w psychologii jako formy ostateczne, opierające się dalszej redukcji. Byłoby inaczej, gdyby demony istniały rzeczywiście; ale wiemv, że podobnie jak bogowie, są one tylko wytworami psychicznych sił człowieka: zostały stworzone z czegoś i coś było przyczyną ich powstania". (Freud 1967, s. 34). Krytykując Frazerowskie sposoby tłumaczenia tabu trzeba powiedzieć, że tam, gdzie w ich eksplanansie figuruje teoria animizmu, są one co najmniej niepełne; analiza przepisów biblijnych przekonuje, że przynajmniej zakazy nieczystościowe nie mogą mieć nic wspólnego z duchami. Natomiast w tłuma­ czeniach odwołujących się do magii sympatycznej tkwić może błąd logiczny: otóż o sensie zakazu wnosi się tu z sankcji - kary za jego przekroczenie. A przecież może być tak, że sankcja nie wiąże się wcale z naturą ani istotą zakazu. Widać to na przykładzie kodeksu karnego, jeśli potraktować go jako zbiór zakazów i odpowiadających im sankcji. Otóż z przepisu powiadającego, że za zabicie człowieka grozi kara od 8 do 25 lat lub kara śmierci, nie wynika nic, co wyjaśniałoby sens zakazu. Ów sens nie jest w systemie normatywnym wymieniony - jest widocznie oczywisty, skoro przepisy nie muszą go formułować. Jeśli nawet można przyjąć że obawa przed karą bywa przyczyną przestrzegania zakazu, to przecież nie ona wyjaśnia jego źródła. Skoro nie ma logicznego sensu zdanie „zakaz zabijania powstał i istnieje dlatego, bo �12 JERZY S. WASILEWSKI wiadomo, że za jego naruszenie grozi sankcja x", tak też nie musi mieć sensu zdanie „zakaz szycia i wiązania powstał i istnieje dlatego, bo wierzono, że za jego naruszenie grozi sankcja Przeświadczenie, iż motywacja sankcji (logika magiczno-animistyczna) nie daje klucza do wyjaśnienia całej instytucji zakazu, że badać trzeba czas jego obowiązywania i sens zakazanych czynności, legło u podstaw strukturalnej interpretacji tabu. III. TABU STRUKTURALISTÓW Przy całej radykalnej odmienności trzeciego przedstawianego tu podejścia - strukturalnego, ma ono pewną cechę wspólną z orientacjami wcześniej­ szymi: zakaz nadal nie stanowi celu badania sam w sobie, jego analiza służy podbudowaniu tezy innej, tu - zostaje podporządkowana wywodom na temat struktury obrzędu. Linię tę nazywam „strukturalną", nie zaś „strukturalistyczną", by zaznaczyć w ten sposób, że wiąże się ona nie tyle ze strukturalizmem Levi-Straussa (który, jak pisałem, traktował tabu głównie jako operator klasyfikacji totemicznej), ale ze szkołą badań nad strukturą obrzędów widzia­ nych jako obrzędy przejścia. Ten sposób interpretowania zakazów przyjęto wywodzić od Arnolda van Gennepa, a stwierdzają to także współcześni jego reprezentanci (Steiner 1956, s. 35; Douglas 1966, s. 126; Stomma 1986, s. 154 nn.). Wypada tu tylko zauważyć, że w jego pionierskiej pracy poświęconej obrzędom przejścia kwestia zakazów została całkowicie zbagatelizowana. „Jako że łatwiej jest wyliczać rzeczy, których nie wolno robić, od tych, które trzeba lub można robić, teoretycy znaleźli u wszystkich ludów cały szereg zakazów, tabu etc. i przecenili ich ważność" (Gennep 1960, s. 8-9) oto jedna z czterech tylko wypowiedzi, jakie w całym tym wpływowym dziele poświęcone są tabu; trzy pozostałe wzmianki są równie zdawkowe (s. 114, 117, 184). Myśl van Gennepa jest czytelna w całości dzieła: przejściu od stanu do stanu muszą towarzyszyć środki ostrożności. Tabu tworzy granicę między nowicjuszem i społeczeństwem, jest sposobem wyłączenia jednostki, a zarazem obrony grupy przed zagrożeniami ze strony osobnika w fazie marginalnej, związanej ze świętością. „Tabu to nie jest niebezpieczeństwo, to [ . . . ] środek ochrony przed niebezpieczeństwem" (s. 117). Dokładnie w tym kierunku prowadzi swą interpretację zakazów magicz­ nych towarzyszących obrzędom Jan Stanisław Bystroń (1916a). On także nie mówi o tabu, ale o „schemacie izolacyjnym" (s. 65; patrz też Poniatowski 1921 z jego bezprzedmiotową krytyką). W schemacie takim znajdują dogodne miejsce zakazy dotykania osób w stanie przejścia lub brania czegokolwiek z ich rąk. Warto jednak zauważyć, że w pospiesznej interpretacji wszystko stało się obrzędem przejścia, a pojęciu temu - z jego „wyłączeniową" strukturą - została przydana zdecydowanie nadmierna moc wyjaśniająca. Pierwszy przykład niewłaściwej interpretacji zakazu, a stąd i całego obrzędu, to zakaz podawania sobie przez żniwiarzy sierpa w czasie żniw. Zestawia go autor z zakazami przyjmowania przedmiotów z rąk kobiety nieczystej, menstruującej (Bystroń 1916a, s. 10; 1916b, s. 57). Oczywiście implikuje to traktowanie żniw - na równi z menstruacją - jako sytuacji �TABU. Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 13 przejścia, żniwiarzy zaś jako inicjantów, a przecież stanowi to oczywiste nadużycie interpretacyjne. W dalszej części pracy przedstawię inną propozycję rozumienia tego zakazu; trzeba go moim zdaniem widzieć na tle licznych zakazów wręczania przedmiotów z żelaza w sytuacjach tworzenia świątecznej wspólnoty; jako że niszczą one ową communitas - odświętną więź grupową, przyjaźń, tu zaś - wspólnotę żniwną. Przykład kolejny, ważniejszy, to Bystroniowskie traktowanie zakazów dotyczących kobiety ciężarnej w tej samej, wyłączeniowej konwencji. Ciąża pojmowana jest znów jako okres przejścia, co narzuca takąż interpretację zakazów: to, że ciężarnej nie wolno wychodzić na zabawę, do studni po wodę, na zasiane pole, rozumie Bystroń tylko jako intencję wyłączenia (1916a, s. 16). A przecież zakazy takie wcale nie są konkretyzacją uogólnionych zakazów kontaktu z innymi ludźmi, wychodzenia z domu itp., jakie skądinąd istnieją w niektórych okresach, np. w czasie nieczystości położnicy do wywodu. Są raczej konkretnymi, ograniczonymi do szczególnych sytuacji implikacjami: jeśli ciężarna pójdzie na zabawę, to ją rozbije (chłopcy będą się bili), jeśli wyjdzie na zasiane pole - to ziarno uschnie. Zakazy te wymagają wyjaśnienia właśnie jako takie implikacje - formuły o niejasnym, jak dotąd, związku między czynnikim działającym a efektem, między poprzednikiem a następnikiem, przesłanką a wnioskiem. W końcowej części tego tekstu zaproponuję wyjaśnienie powyższych zakazów, wedle którego sankcje - ludowe motywacje są logiczną konsekwen­ cją szczegółowych poglądów (wyrażonych w języku emicznym) na temat stanów początkowych. Okaże się wtedy, że ów logiczny mechanizm wynika­ nia nie wiąże się z teorią zmiany stanów, a zakazy tego typu dają się uzasadnić bez odwołania do modelu obrzędu przejścia. Z tej samej van Gennepowskiej inspiracji wyrasta całościowa propozycja interpretacyjna Ludwika Stommy (1976, 1981). W interesującej nas kwestii zakazu towarzyszącego obrzędowi autor proponuje tłumaczenie przypadają­ cych na daty przełomowe cyklu rocznego i życiowego zakazów (szycia, tkania, itp.) jako naturalistycznego wyrazu abstrakcyjnej idei zamykania. Z modelu van Gennepa wyprowadza wniosek, że czynności zamykające powinny być zakazane przed obrzędową zmianą, a nakazane - jako utwierdzające w no­ wym stanie - po jej dokonaniu (Stomma 1976, s. 103). Wielką zaletą tej interpretacji jest powiązanie obrzędowości, i to zarówno rodzinnej, jak i dorocznej, z pozostałymi sferami działalności symbolicznej, od rachuby czasu po magię i demonologię. Ale skoro diabeł ukrywa się w szczegó­ le, zwróćmy uwagę na pewne tkwiące w tym podejściu niedogodności. Oto w materiale faktograficznym obok zakazów wiązania, motania, przędzenia znajdują się też - wymieniane w tych samych momentach - zakazy gięcia, łamania, rąbania, siekania, nie mówiąc już o pracach uznawanych za ciężkie i hałaśliwe, które nie dają się przecież ująć jako czynności zamykające. Ponadto, gdyby koncepcja otwierania i zamykania stanu przez następujący po zakazie nakaz wiązania miałaby być słuszna, to czynności zamykające, zabronione w pierwszej fazie obrzędu, a zalecane jakoby w ostatniej, powinny mieć charakter symetryczny; nie potwierdza tego materiał - różnorodnych zakazów wiązania* w pewne dni nie równoważą sporadyczne nakazy typu zawiązywania nożyc na Św. Mikołaja, jak proponuje autor. �14 j j ! i f ! 1 I i ': i 1 ! 'i J | I Ü 'i! i I JERZY S. WASILEWSKI Zauważmy też, że jeśli zakaz ma się gruntować na modelu przejścia, to sankcje powinny tej fazy dotyczyć. Tak więc np. obowiązujący ciężarną zakaz wiązania i motania powinien być przez myśl ludową motywowany groźbą trudnego porodu. Jest tak w istocie, ale zastanawiają przypadki odmienne: gdy powiada się, że czynności zawiązujące powodują ograniczenie rozwoju płodu. Co więcej, towarzyszy temu formułowane explicite zalecenie, by wszelkich zakazów przestrzegać zwłaszcza w pierwszym okresie ciąży, wtedy bowiem formuje się płód. Co więc zrobić, gdy motywacja zakazu nie wykazuje związku z modelem przejścia? Oczywiście można powiedzieć, że tłumaczenie ludowe - „wtórna motywacja" - nie odpowiada „głębokiej strukturze" zakazu; tyle że pozostaje wtedy wątpliwość, co w takim razie wyjaśniamy: skąd wzięła się owa głęboka struktura, jak ją ustaliliśmy, jak wreszcie wytłumaczyć wyrażoną explicite formułę zakazu. Strukturalny zapał może zaprowadzić, jak zaraz zobaczymy, w ślepą uliczkę konsekwentnego ignorowania „etnoeksplikacji", a wraz z nimi wszelkiego detalu, na rzecz konstruowania coraz ogólniejszych formuł wyjaś- . niających. Zapoczątkował tę drogę Edmund Leach (1964) postulując rozumienie tabu jako mechanizmu tłumienia ambiwalencji (omówienie - Wasilewski 1980, 1987). Ponieważ ambiwalencje takie zawierają się nieuchronnie w strukturze obrzędu przejścia, tezy Leacha zdawały się pasować do nowszych badań nad obrzędowością. W praktyce doszło raczej do deklaratywnego aniżeli konkretno-analitycznego ich zastosowania (Stomma 1986, s. 152-156). Nie dziwi to zważywszy na sygnalizowane w pierwszej części pracy odstawanie Leachowskiego podejścia od materiałowych realiów, generalizacje szyte na wyrost i rozmijające się z wnioskami konkretnych analiz. Przykładem bezproduktywności takiego podejścia niech będzie struktural­ na interpretacja serbskich zakazów magicznych przez Ivana Kovačevicia (1978, 1985) i w mniejszym stopniu Dušana Bandicia (1980a, b). Pierwszy autor umieszcza na kalendarzowej linii różne zakazy (nie konkretyzując ich zresztą) przypadające na okres jesienny i stwierdza ich nasilenie w terminie pomiędzy 14 września (Podniesienie Krzyża Św.) a 3 grudnia (prawosławna św. Barbara). Przywodzi go to do wniosku, który brzmi jak karykatura: wiele zakazów przypada na jesień, ponieważ jest to okres przejściowy między latem a zimą. Przejściowość ową uzasadnia się tym, że lato jest okresem aktywności gospodarczej, a nieaktywności obrzędowej (religijnej), zima zaś - odwrotnie; a zatem muszą one być przedzielone ambiwalentnym i tabuizowanym okresem przełomu (Kóvačevic 1985, s. 166-174). Także przypadające w konkretnym momencie zakazy związane z siewem chcą wymienieni autorzy rozumieć w odwołaniu do pojęcia logicznej am¬ biwalencji. Bandić (I980b, s. 29) powiada enigmatycznie, że „zakazy siewne związane są z dialektyczną jednością siewcy i świata zewnętrznego, domu i wsi". Kovačevié (1985 s. 164-165) mówi znów o „złożonym systemie tabu, towarzyszącym przenoszeniu [ = przejściu] zasiewu od spichlerza do ziemi". Zapewne, nietrafne interpretacje nie muszą unieważniać tez, na których się �TABU, ZAKAZ MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 15 zasadzają. Niemniej, choć nie są dowodem ich fałszywości, podważają nasze do nich zaufanie, każą uważniej przyjrzeć się obiegowej monecie paradygmatu - czy aby nie jest ona żetonem bez pokrycia. W powyższym przypadku rodzi się wątpliwość w moc wyjaśniającą stwierdzenia, że obrzędy przejścia leżą w sferze niebezpieczeństwa i stąd obfitują w tabu (van Gennep przywołany przez Kovačevicia 1980, s. 143). Jak bowiem ma zeń wynikać wyjaśnienie któregokolwiek konkretnego zakazu obowiązującego w okresie siewu, prokreacji lub płodności u ludzi czy zwierząt - np. zakazu pożyczania i wydawa­ nia rzeczy z domu, gotowania i palenia w piecu, gwizdania albo siewu w dniu głoską „r" nazwie? Zauważyć wypada, że oparcie się na paradygmatycznej równości „przejściowość = ambiwalencja = tabu" doprowadza do rażącego wywietrzenia ana­ lizy z etnograficznego konkretu. Zwróćmy uwagę, że z trzech elementów obecnych w każdej formule zakazu - co jest zakazane, kiedy i dlaczego (czyli pod jakimi rygorami) - krytykowani autorzy przytaczają tylko jeden: datę obowiązywania zakazu. To z niej interpretator wyprowadza nieuchronny wniosek że zakaz przypada na okres przejścia- uzasadnienie zawsze daje się dopasować. Punkt wyjścia staje się punktem dojścia, to co wiedzieliśmy na noczatku wiemv i na końcu Po drodze zeubione zostały możliwości od­ czytania czegoś nowego — semantyki zakazu, zrozumienia, dlaczego zakazane sa te a nie inne działania na iakiei zasadzie wiaża sie z nimi określone snecvficzne konsekwencje czv okres пя którv nrzvnadam onisvwanv iest w iezvkn 4vmho1Wnvm Hanei kultnrv'rzeczvwisrie iako faza nrzechodzenia od stanu CL do st cínu t) fezy też moze jest to analogia Na obronę tej orientacji trzeba jednak powiedzieć, że ignorowanie w inter­ pretacjach zakazu elementu jego motywacji (sankcji) nie musi stanowić błędu logicznego. Wręcz przeciwnie: pisząc powyżej o pochopności Frazerowskiego wnioskowania na temat natury zakazu z sankcji („kary"), opowiedziałem się za dopuszczalnością takiej eliminacji. Bo przecież wierzeniom i zwyczajom towarzyszą nieuchronnie „etnoeksplikacje" - ludowe etymologie i wtórne racjonalizacje bez większej wartości wyjaśniającej. Napotvkamy tu istotną niejednorodność materiału: czasem zakaz jest jakby działaniem („przez zanie­ chanie"), zabronionym z głębokich powodów, których ludowe dociekanie nie jest w stanie odtworzyć, posługując się co najwyżej motywacją powiadającą, że karą za czyn x jest sankcja y. Kiedy indziej zakaz bywa wierzeniem: czynność X powoduje w pewnych warunkach skutki y, a ponieważ te ostatnie mają charakter niepożądany, stąd należy wystrzegać się działań x. W tym właśnie wypadku etnolog nie ma żadnego innego klucza, jak tylko wyjaśnienie wierzenia w całości - jako implikacji. Tak więc motywy zakazów wolno niekiedy sprowadzać do mało ważnych „etnoeksphkacji , które trzeba ignorować skoro sedno i tak lezy w zabronionej czynności. Często jednak - przeciwnie, trzeba widzieć zakaz jako ca osc, chciałoby się rzec jako „etnoimphkację , w której właśnie następnik (sankcja, konsekwencja) umożliwia zrozumienie całości. Trudność polega na tym ze za z ÓDU siraiegn jesi stosowniejsza w копкгешут рггурааки. iNie można �16 JERZY S. WASILEWSKI zaczynać od dowodu na fałszywość jednego z tych podejść - można jedynie, przeprowadziwszy do końca oba rozumowania, zademonstrować większą skuteczność jednego z nich. Dokonajmy takiej prezentacji. IV. TABU I M E D Y C Y N A : O K R E S PŁODOWY A T E O R I A HUMORALNA Punktem wyjścia niech będzie pewien zakaz dietetyczny, obowiązujący kobietę ciężarną: nie wolno jej jeść móżdżku, bo by dziecku „z noska kapało", śledziony - bo byłoby głupkowate i „śmiałoby się ciągle", ani też serca, bo „miałoby zapchaną głowę" i źle by się uczyło (Lilientalowa 1905, s. 162, 170; identycznie 1904, s. 144, z dodaniem do punktu pierwszego: „miałoby krótką pamięć"). Jest to zakaz żydowski - o pozabiblijnym, ludowo-magicznym, acz nietrywialnym charakterze - i okoliczność ta uprawnia do poszukiwania jego rodowodu w obrębie dawnej tradycji medyczno-filozoficznej, przekazywanej na piśmie od starożytności. Skojarzenie pierwsze - wiązanie flegmy i innych soków cielesnych (nasię-, nia, szpiku) z mózgiem, z którego spływają przez kanał kręgowy, było czynione przez Arystotelesa i Pliniusza (Onians (1954, s. 112). Historia naturalis, ks. X I , r. LXX, wiąże też serce zwierzęce - jeśli jest „stężałe i twarde" - z głupotą (Pliniusz Starszy 1845, s. 289). Wywodzenie śmiechu ze śledziony to jak zobaczymy - równie stara koncepcja. Natomiast synonimiczhy związek między szpikiem a flegmą zanotowany jest w samym języku - także w polskim, gdzie określenie „szpik" oznacza „smarki" i „smarkacza" (patrz choćby Słownik warszawski, s. v. szpik, śpik). Przeskakując na chwilę do odległego a znamiennego materiału z własnych badań w Mongolii, przytoczę notowane tam często wierzenie, że dzieciom nie należy wycierać nosów (w rezultacie czego są zawsze nieco usmarkane), bo „zabraknie im w życiu szpiku". Chodzi tu nie o szpik kostny u człowieka, ale ten zawarty w kości baraniej, sporadycznie bydlęcej, w planie symbolicznym traktowany jako symbol długowieczności („nie wysycha przez tysiąc lat"), zjadany obrzędowo w trakcie rodzinnej wieczerzy na koniec starego roku (bituun). Znamienne jest, że alternatywną motywacją zakazu było to, że dzieci „nie będą się dobrze uczyły ksiąg"; formuła takiej odpowiedzi, nom surdachguj, pojawiała się w standardowej formie na równi z motywacją odwołującą się do szpiku. Obie one są zaskakująco bliskie sankcjom zakazu żydowskiego. Każe to dopatrywać się korzeni tego przekazu w jakiejś wspólnej, mającej starożytny rodowód koncepcji anatomiczno-filozoficznej. Ideą taką był humoralizm - teoria wiążąca poszczególne temperamenty, zdolności i mankamenty charakterologiczne z odpowiednimi „sokami" (łac. humores), produktami organów ciała - mózgu, serca, śledziony i wątroby. Popełnilibyśmy "jednak prosty bład typu „widzieć drzewa, a nie dostrzegać lasu", gdybyśmy odnotowali tylko te jednoelementowe uwarunkowania poje­ dynczych części składowych zakazu. Są to bowiem fragmenty większej całości, które dopiero po jej rekonstrukcji odsłaniają swój pełny sens. Oto przykład tekstu mitycznego, który daje wgląd w taką całość. „Adam przed zgrzeszeniem miał ciało anielskie i znał wszelką muzykę, a głos miał dźwięczny, który brzmiał jak monochord. W grzeszeniu jednak do jego szpiku i lędźwi wpełzł rodzaj wiatru �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 17 [biorącego się] ze złości wężowej, który jest nawet dziś u każdego człowieka. I z tego wiatru nabrzmiała śledziona i niestosowna radość, śmiech i rechot są wzbudzone [...] Bowiem tak jak w zgrzeszeniu Adama, jego święta i cnotliwa natura płodzenia została zmieniona na śmiech i rechot. Albowiem niestosowna uciecha i śmiech miała pewien związek z rozkoszą cielesną, a to stąd, że wiatr, który wzbudza śmiech powstający ze szpiku człowieka, wstrząsa jego lędźwiami i organami wewnętrznymi" (Hildegarda von Bingen 1903, s. 148-149). Fragment ten pochodzi z dzieła średniowiecznej mistyczki - a zarazem pierwszej niemieckiej lekarki,- św. Hildegárdy z Bingen - powstałego w drugiej połowie X I I w., zatytułowanego Causae et curae (O przyczynach [chorób] 1 sposobach leczenia). Traktat ten formułuje całościową teorię typów psycho­ fizycznych, temperamentów ludzkich jako charakterologicznych niedoskonało­ ści powstałych wraz z upadkiem pierwszych rodziców. Za doskonały uznany zostaje temperament sangwiniczny, warunkowany krwią, który cechować miał Adama przed upadkiem; pozostałe temperamenty - opatrywane znanymi już w starożytności terminami: choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny - wa­ runkowane są gorszymi sokami: żółcią, czarną żółcią i flegmą (św. Hildegarda nie wyróżnia ich zresztą, lecz ujmuje pod łączną nazwę flegmata). Powodem wytworzenia się owych trzech gorszych soków było skoagulowanie się krwi w efekcie pierwszego grzechu - spożycia jabłka. Si enim homo in paradiso mansisset, in immutabili et perfecto statu perstitisset [...]. Si enim homo in paradiso permansisset, flegmata in corpore suo non haberet [...]. Cum enim Adam divinum praeceptum praevaricatus est, in ipso momento melancolía in sanguine eius coagulata est (Hildegarda von Bingen 1903, s. 36, 143. „Gdyby człowiek pozostał w raju, utrzymałby się w stanie niezmiennym i doskonałym [ . . . ] . Gdyby pozostał w raju, nie miałby w swym ciele soków flegmistych [ . . . ] . Gdy bowiem Adam złamał przykazanie boskie, w tym samym momencie skoagulowała się we krwi jego melancholia"). Wykład teorii humoralnej zacząłem nie od jej dziejowych początków, ale od punktu kulminacyjnego w jej rozwoju. Hildegarda von Bingen nie była wszak autorką humoralizmu, ale to ona jako pierwsza wyraziła myśl kluczową dla prezentowanego tu wywodu - umieściła wyłonienie się temperamentów w momencie upadku Adama. Chcąc naszkicować zarys teorii humoralnej trzeba przypomnieć, że jej twórcą uznanym w podręcznikach historii medycyny (Szumowski 1961, s. 50-51; Seyda 1977, s. 47-51) byl Hipokrates (V w. p.n.e.). Zwieńczył on teorię humoralnej patogenezy, opracowaną wcześniej przez krotońską szkołę lekarsko-filozoficzną; spośród jej przedstawicieli zasługuje na wzmiankę Alkmeon z Krotony. Nieprzypadkowo to właśnie w Krotonie - siedzibie szkoły pitagorejskiej - położono podstawy pod późniejsze usystematyzowania związ­ ków między elementami mikro- i makro-kosmosu. Cztery organy ciała ludzkiego i ich produkty - soki, których równowaga w ciele jest podstawą zdrowia - warunkują cztery podstawowe temperamenty; im też są przypo­ rządkowane elementarne jakości, strony świata (wiatry), pory roku i życia, obiekty astrologiczne itd. Oto jak wyglądały one poczynając od I I w. n.e., zestawione przez Antiochosa z Aten (Seznec 1939, s. 45; patrz tab.). Wyjaśnić trzeba, że termin „czarna żółć" odnosić się może do ciemnej, zastoinowej krwi żylnej, widocznej w śledzionie zmarłych na choroby zakaźne (Szumowski 1961, s. 50), może to być też zdegenerowana żółć. To z greckiej nazwy czarnej żółci, melaina cholos, bierze się określenie temperamentu 2 - Etnografia Polska t. 34 z. 1-2 * �Znaki Zodiaku Pory roku Okresy życia Żywioły Strony świata Wiosna Dzieciństwo Powietrze Południe Lato Młodość Ogień Wschód Waga Skorpion Strzelec Jesień Dojrzałość Ziemia Północ Koziorożec Wodnik Ryby Zima Starość Woda Zachód Baran Byk Bliźnięta Rak Lew Panna �Jakości pod­ stawowe Stany ciał Humory Tempera­ menty Kolory Gorąco — Wilgoć Płynny Krew Sangwiniczny Czerwony Gorąco — Sucho Subtelny (Gaz) Żółć Żółciowy (Choleryczny) Żółty Melancholiczrfy Czarny Flegmatyczny Biały Zimno Gęsty Sucho Zimno — Wilgoć Czarna żółć Stały Limfa �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 19 melancholicznego; podobnie jest z pozostałymi nazwami: żółć, cholos, warun­ kuje temperament choleryczny itd. Tak więc w dzisiejszej potocznej terminologii psychologicznej brzmi echo teorii humoralnej, przy czym dopiero w średniowieczu wypracowano charak­ terologiczne odpowiedniki antycznych terminów fizycznych. Rozpatrując moż­ liwy wpływ idei humoralnej na ludowe zakazy trzeba zwrócić uwagę właśnie na te treści, które zostały wniesione w wiekach średnich, poczynając od X I I stulecia, przez Hildegardę z Bingen i jej współczesnych - Williama of Conches, Huguesa de Fouilloi i in. Autorzy ci przekształcają starożytną klasyfikację soków cielesnych i typów fizycznych w teorię temperamentalnego ukształtowania i zróżnicowania czło­ wieka. Zasługą Hildegardy z Bingen będzie unikalny wywód o charak­ terologicznym zepsuciu człowieka w chwili pierwszego grzechu i zobrazowanie owej koncepcji upadku w słowach sugestywnego mitu etiologicznego, którego próbkę poznaliśmy powyżej. Dla zwartej prezentacji całości średniowiecznej doktryny humoralnej od­ dam głos Erwinowi Panofsky'emu, który w paru swoich pracach, poczynając od studium twórczości Albrechta Dürera, przedstawił zaplecze intelektualne, jakie legło u podstaw kilku rycin tego wybitnie melancholijnego twórcy, autora Upadku pierwszych rodziców i Melencolia I . „Wedle tej doktryny, sformułowanej w XII w., oryginalna natura człowieka nie była pierwotnie określona ani zepsuta przez przewagę któregokolwiek z tych tajemniczych płynów, do których nadal czynimy aluzję, kiedy używamy takich wyrażeń, jak sangwińiczny, flegmatyczny, choleryczny i melancholiczny. Zanim Adam ugryzł jabłko, konstytucja człowieka była doskonale zrównoważona [...] i stąd był on nieśmiertelny i bezgrzeszny. Wierzono, że dopiero zniszczenie tej pierwotnej równowagi uczyniło organizm ludzki podatnym na choroby i śmierć, a duszę ludzką podatną na przywary, przy czym rozpacz i skąpstwo są powodowane przez czarną żółć, duma i gniew przez żółć, obżarstwo i lenistwo przez flegmę a rozpusta przez krew. Natomiast zwierzęta były śmiertelne i złe od samego początku. Z natury były melancholiczne, choleryczne, flegmatyczne albo sangwiniczne - zakładając, że temperament sangwińiczny, zawsze traktowany jako bardziej pożądany od innych, nie był identyfikowany z doskonałą równowagą D*k to czyniła Hildegarda z Bingen w cytowanym wcześniej fragmencie - przyp. J.S.W.]. Tak więc XVI-wieczny wykształ­ cony odbiorca z łatwością mógł rozpoznać w czterech rodzajach zwierząt na rycinie Dürera [Upadek pierwszych rodziców] przedstawicieli czterech humorów i ich moralne konotacje: jeleń oznacza smutek melancholiczny, królik - sangwiniczną zmysłowość, kot - choleryczne okrucień­ stwo, a wół flegmatyczną ospałość" (Panofsky 1955, s. 85; dobre streszczenia teorii humoralnej - Panofsky 1971, s. 277n; Kępiński 1985, s. 279-321). Na ostatku cofnijmy się ponownie do przełomowego X I I stulecia, by wspomnieć, że to u jego schyłku pojawił się pierwszy syntetyczny wykład doktryny w całej pełni - Tractatus de complexionibus, przypisywany niejakie­ mu Johannowi von Neuhaus, w którym połączone zostają systematycznie cechy charakterologiczne ze szczegółami fizjologicznymi i dietetycznymi. „W ten sposób został po raz pierwszy zrealizowany ideał odrębnego i całościowego kompendium średniowiecznej doktryny o temperamentach. Co jeszcze pozostawało do zrobienia, to jej przekład na język codzienny i zadanie to zostało skwapliwie podjęte w XIV i XV stuleciu [...] w niezliczonej ilości tanich rękopisów, arkuszy rycin [Bilderbogen], almanachów, popular­ nych broszur na temat kompleksji. Oparte na ogół o traktat Johanna von Neuhaus przynoszą do najskromniejszej chaty nie tylko przekazywane od późnej starożytności definicje typów tem­ peramentu, ale i bardziej jeszcze szanowaną koncepcję tej tajemniczej korespondencji między żywiołami, humorami, porami roku i okresami życia człowieka, w formie uproszczonej i dość okrojonej" (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 115-116). �20 JERZY S. WASILEWSKI V. L U D O W A NAUKA O T E M P E R A M E N T A C H Gdy etnograf napotyka słowa o „skromnych chatach" - wie, że jest już w domu. Może przypuszczać, że treści owych niezliczonych druków" docierały na wieś - także w przypadku Polski - utrwalonymi kanałami. Może też zastanawiać się, czy kierunek przepływu treści pomiędzy - mówiąc słowami Jacquesa Le Gofta - kulturą uczoną a kulturą ludową był tylko jeden: z góry do dołu. Zanim można będzie wdać się w badanie historyczne, trzeba wyraźnie wyartykułować sens symboliczny przedstawionych wyżej zakazów, które dopiero teraz odsłaniają swoje ukryte znaczenie. Wystarczy nałożyć średnio­ wieczne wyobrażenia na temat okresu rajskiego jako bezhumoralnego na etnograficzny materiał zakazów dotyczących ciężarnej, by zrozumieć, że w okresie noszenia płodu należy realizować stan rajski przez zakaz wszystkiego tego, czego w raju nie było: tu jest to zakaz spożywania takich pokarmów, które prowadzą do ułomności, jakie rajska kondycja wyklucza. Ciężarna przestrzegająca żydowskiego zakazu dietetycznego: nie jedząc móżdżku, serca i śledziony, unika tego, co mogłoby wytrącić płód ze zbalansowanej harmonii przedhumoralnej, przechylając jego rozwój w stronę któregoś z niepożądanych temperamentów: flegmatycznego, krwistego i śledzienniczego. Warto zwrócić uwagę, że nie tylko czynności zakazane - zabronione rodzaje pożywienia - ale także sankcje za przekroczenie zakazu sformułowane są nie w sposób dowolny, ale jako implikacje humoralnej teorii. Śmiech - konsekwencja jedzenia śledziony - jest przecież przywarą temperamentu melancholicznego, czyli śledzienniczego ( w średniowiecznym jego rozumieniu, wedle którego melancholik raptownie przechodził od rozpaczy do nerwowego śmiechu). „Kapanie z nosa" to oczywista przypadłość flegmatyka, cierpiącego na nadmiar śluzu. Również zła pamięć jest cechą temperamentu flegmatycz­ nego, co w teorii humoralnej uzasadnia się tym, iż pamięć rezydować ma w zimnej i suchej części mózgu, która siłą rzeczy szwankuje u „wilgotnego" flegmatyka; stąd też dobrą pamięć mają melancholicy (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 35 przyp. 76; s. 69, przyp. 5; s. 118, 191). Niekonsekwencje tkwią natomiast w trzecim członie rozpatrywanego zakazu. Reguła niejedzenia serca powinna być tłumaczona obawą przed temperamentem krwistym (por. białoruskie przekonanie, że dziewczyna nie może jeść serca, „bo będzie sierdzista" - Federowski 1897, s. 311; archaiczna koncepcja temperamentalna jest zapisana w samej etymologii: sieĄd)ce > sier­ dzić). Jednak motywacja zakazu żydowskiego - to że dziecko miałoby „zapchaną głowę" - jest niezgodna ze znanym nam kanonem humoralnym; przecież to właśnie sangwinikom przypisywano zdolność łatwego uczenia się, jako że cellula logística miała być ulokowana w ciepłej i wilgotnej części mózgu (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 68-69). Zauważmy też, że w żydowskim zakazie najwyraźniej zgubił się temperament choleryczny, z pewnością bardziej niepożądany aniżeli bliski idealnemu sangwińiczny; stąd mogło też dojść do pomyłkowego przestawienia. Być może zresztą zakaz żydowski opiera się na innym wariancie „uczonej" tradycji humoralnej - bo przecież nie wprost na pismach św. Hildegardy. Zważywszy wielość naruszeń logiki, zniekształceń i przeinaczeń, które musiały mieć miejsce pomiędzy obszarem kultury ludowej, a wiedzą medyczno-fflozoficzną 1 �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 21 wieków średnich, można spytać, czy teza o związku zakazów magicznych i reguł humoralnych jest w ogóle do udowodnienia. Dla jej rozpatrzenia przedstawmy na początek kilka takich zakazów, które w swych sankcjach wyraźnie nawiązują do podstawowej zewnętrznej przywary flegmatyka. Są to zakazy skierowane na uniknięcie nadmiernego zaflegmienia przyszłego dziecka: ciężarna nie powinna gryźć żywicy, bo dziecko będzie się ślinić (Szubertowa 1950-51, s. 602). Pod tym samym rygorem położnica przed wywodem nie przędzie i nie szyje, co bywą motywowane unikaniem ślinienia nitki (Magiera 1900, s. 57); mówią też o tym motywacje zakazu przędzenia w cyklu rocznym, typu „boby się bydło śliniło" (Federowski 1897, s. 345; Gaj-Piotrowski 1967, s. 37, Uspienski 1985, s. 257), co oczywiście nie stanowi wyjaśnienia istoty samego zakazu. Ciężarnej nie wolno jeść móżdżku, „bo dziecku włosy wyjdą" (Federo­ wski 1897, s. 308), wylizywać szpiku z kości, bo dziecko będzie usmarkane (Malicki 1947, s. 82; Witanowski 1893, s. 275); z tych samych względów nie powinna ona brać wody cieknącej z dachu ani stać pod okapem w czasie deszczu (Wereńko 1896, s. 118). Interesującą motywację posiadają też zakazy wobec rodziców chrzestnych. W dniu chrztu nie wolno im smarować wozu ani czyścić butów bo dziecko będzie smarkate (Drozdowska 1963 s 119Matczakowa 1963, s. 140). W odniesieniu ďo tych przykładów można powtórzyć zadawane już wcześniej pytania. Po pierwsze, czy zasmarkanie dziecka jest samo w sobie przypadłością na tyle groźną, by obawa przed nim mogła wywołać zakaz jedzenia szpiku lub czyszczenia butów? Po wtóre, czy Frazerowski związek - skądinąd bezsprzecznie istniejący na płaszczyźnie slowno-skojarzeniowej - między smarowaniem (wozu) a smarkami jest wystarczającą okolicznością dla powstania zakazu? Ponieważ na oba te pytania musi paść odpowiedź negatyw­ na, nasuwa się następująca konkluzja: skoro zakazy te nie mają sensu samoist­ nego, to stanowić o nim musi szersza konstrukcja wierzeniowa, w której „smarkatość" jest tylko symbolem (lub składową) jakiejś istotniejszej niepożąda­ nej przypadłości. Takie wnioskowanie doprowadza do konieczności przyjęcia istnienia szerszej teorii humoralnej, z której wynikałyby poszczególne zakazy. Proponuję zatem badanie tradycyjnej ludowej wiedzy o temperamentach, Nie musiała to być zresztą nauka wyrafinowana; skojarzenia, na których bazowała, były proste i - chciałoby się powiedzieć - po Freudowsku jednoznaczne: ciężarnej nie wolno przechodzić przez dyszel, „bo dziecko będzie mieć wtedy duży temperament" (Drozdowska 1963, s. 119; bardziej dosłownie - K L W 1967, s. 97). Popędliwości temperamentalnej mają też zapobiegać zakazy dietetyczne: ciężarnej nie wolno jeść drobiu, bo jej dziecko „będzie się czaplić jak kura" albo ,jak kogut będzie latał za dziewczynami" (Drozdowska, tamże). Czy da się dla kultury ludowej zestawić listę takich zwierząt, które byłyby odpowiedzialne za konkretne cechy charakterologiczne, na wzór wzmian­ kowanego Dürerowskiego ujęcia czterech zwierząt jako symboli czterech temperamentów? Wymieniane w zakazach zwierzęta - od myszy przez wiewiórkę do niedźwiedzia - wiązane są na ogół tylko z ułomnościami fizycznymi, ale zabrania się ciężarnej np. głaskania kota, „bo dziecko będzie złe" - a więc identycznie jak u Dürera (bad. teren. Zawoja, woj. bielskie 1988; kot jako zwierzę złe - Federowski 1897, s. 188-189). �1 22 JERZY S. WASILEWSKI i i I i 1 i I i i i I 1 I I i t , 1 - I ! ! I i 1 i W roli zwierzęcia zakazanego w okresie ciąży najwyraźniej występuje zając, którego zobaczenie, wzięcie do podołka lub zjedzenie jego mięsa powoduje według notorycznych deklaracji - identycznych jak w materiale światowym - narodzenie dziecka z zajęczą wargą (Malicki 1947, s. 83; Matczakowa 1963, s. 118,-132; Jastrzębska 1965, s. 140; Wereńko 1896, s. 118 - zezowate). To banalne przekonanie ukrywa głębszą treść, której odsłonięcie wymagałoby prezentacji tego zwierzęcia w roli mitologicznego trikstera, jako istoty wy­ prowadzającej z raju. Materiał słowiański jest skromny, jeśli porównać go z danymi systemów mitologicznych wszystkich innych kontynentów, dlatego też jego prezentację należy odłożyć do oddzielnego studium porównawczego. Zadaniem zakazów jest więc utrzymanie wokół kobiety w ciąży idealnej, rajskiej „sytuacji płodowej" - harmonii i równowagi. Powinna więc ona unikać widoku śmierci, zabijania zwierząt, bicia, kalectwa i nieczystości. Nie powinna złościć się, żywić zawiści, patrzeć na bijących się, kraść; ma patrzeć na rzeczy piękne, być opanowana i zgodliwa, nie ma być „za bardzo honorowa" (Lilientalowa 1904, s. 144, Malicki 1947, s. 82-83; Szubertowa 1950-51, s. 602; Drozdowska 1963, s. 118; Witkoś 1977, s. 65). Pora pokazać, że wprowadzenie perspektywy humoralnej może pogłębić rozumienie zakazów magicznych, takich jak np. często obowiązujący zakaz spania. Nakłada się go zarówno na kobietę ciężarną - we dnie - pod rygorem śmierci dziecka (w polskim kanonie źródłowym bodaj nie notowany, ma jednak powszechny zasięg europejski - patrz Ciszewski 1905, s. 15), jak i na położnicę zaraz po porodzie, „bo na wieki by zasnęła", „dostanie krwotoku" (DWOK 7: 148; Wilanowski 1893, s. 275; Witkoś 1977, s. 66 „nie kłaść rąk pod głowę - szyja będzie wolowata albo pokarm pójdzie do głowy"). Zakaz ten bywa formułowany wobec panny młodej na weselu - by później nie była ona gnuśna (DWOK 33, s. 288). Funkcjonuje on też w czasie chrztu - pod postacią złej wróżby dla śpiącego wtedy dziecka (Federowski 1897, s. 212; Jastrzębska 1965, s. 150). W momencie śmierci można widzieć go w postaci pozytywnej - w praktyce budzenia domowników i sąsiadów w momencie śmierci, w czuwaniu przy zmarłym (DWOK 49, s. 529; 54, 299-300 - wyraźny sens inicjacyjny huculskiego czuwania i specyficznych rozrywek je ułatwiających; Dworakowski 1935, s. 142) oraz w zakazie spania, gdy we wsi dokonuje się eksportacja zwłok (DWOK 26, s. 121). W cyklu rocznym zakaz spania obowiązuje w wielkanocną niedzielę - po powrocie z rezurekcji („bo będzie się drzemać przy robocie wieczornej", Cisek 1889, s. 68; „złodziej okradnie", Kantor 1914, s. 237; „bo się umrze", Cercha 1919, s. 40; Gaj-Piotrowski 1967, s. 58; Kwaśniewicz 1985, s. 22), w poniedziałek wielkanocny (Kotula 1962, s. 66; Witkoś 1977, s. 146) oraz w wieczór wigilijny przed pasterką (Cisek 1889, s. 68; Saloni 1902, s. 254; Kosiński 1903, s. 84; Cercha 1919, s. 40) i wreszcie w dzień Bożego Narodzenia, przy czym nierzadką sankcją jest wylęganie zboża (Pleszczyński 1893, s. 732; Tetmajer 1898, s. 171; Witowt 1901, s. 178; Miklavec 1902, s. 341; Dworakowski 1964, s. 84, 86; Lechowa 1967, s. 25; Kwaśniewicz 1985, s. 14, 22). Ten sam zakaz formułowany jest rzadziej w odniesieniu do ostatniej niedzieli zapustów lub samych ostatków, przy czym motywacja - jak zawsze w tym okresie - związana jest z lnem: gospodynie nie kładą się, żeby się len nie pokładał (Kopernicki 1887, s. 206; Lechowa 1967, s. 26); sporadycznie zakaz ten dotyczyć może wszystkich przedświątecznych wieczorów, gdy w kościele �TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 23 trwają nieszpory (Kosiński 1903, s. 84), czasu, gdy w kościele odprawia się suma (Gaj-Piotrowski 196*7, s. 195), i dnia, w którym przyjęło się komunię (DWOK 48, s. 44). Pominę oczywistą okoliczność, że zakaz spania w momentach obrzędo­ wych ma swój pozahumoralny rodowód - głębokość warstwy mitologicznej, z której pochodzi, jest znacznie większa, o czym przekonuje choćby materiał zgromadzony przez Frazera. Pominę też wymagający szerszego oświetlenia sens religijny owej praktyki jako czuwania (wyraźny zwłaszcza w momentach wigilijnych), koncentrując się na problematyce temperamentalnej. Teoria humoralna w swej oficjalnej, nieludowej wersji prezentuje skodyfikowany pogląd w kwestii spania. Jest mianowicie ospałość - obok niezadowolenia - nieodłączną cechą usposobienia melancholicznego, które było przecież „znienawidzone jako najgorsze". Iluminowane rękopisy i drukowane kalen­ darze, na które autor ten powołuje się jako na pierwowzory ryciny Dürera Melencolia I dla ilustracji tego temperamentu, „ukazują rolnika usypiającego przy pługu, mieszczanina - przed krucyfiksem, niewiastę przy kołowrotku (Panofsky 1971, s. 278, 280 i ryc. 246; Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 301 i ryc. 89-90). Warto przyjrzeć się tym ludowym wierzeniom, w których pojawia się 'moment senności, opieszałości, a także bólu głowy, albowiem przypadłości te można traktować jako ludcwe przeformułowania cech dwóch najbardziej niepożądanych temperamentów - melancholicznego i flegmatycznego. Cieka­ we zgrupowanie elementów humoralnych pojawia się w obrzędzie sobót­ kowym. O Kupale powiada się - według nieprecyzyjnej niestety wzmianki - że „pilnuje wzrostu zboża i pośpiechu w robocie" (przy żniwach), zaś „kto na sobótce nie będzie, główka go boleć wciąż będzie" (Lubicz 1891, s. 177-178). Podobną funkcję spełnia białoruska Śpieszka-Sparyszka, do której dziewczęta modlą się, by dała im pośpiech w pracach żniwnych i spor (obfitość) - (Federowski 1897, s. 135, 270; Moszyński 1929-30, s. 65-66). Prace polne lub pierwszy wypęd bydła bywają poprzedzone oblewaniem, mającym zapewnić niezasypianie przy wypasie, siewie lub żniwach (Piątkowska 1889, s. 494; Gonet 1896, s. 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 104). . Ospałość miała również swoją personifikację. Znamienne, że podobnie jak na dawnych rycinach jest to przedstawienie zasypiającej prządki. Na Lubelszczyźnie nosi ona imię Drżymy lub Drymli i uczestniczy znowu w obrzędzie sobótkowym pozorując przędzenie (Z. S. 1891, s. 35-36); kupalnockowe teksty wspominają o niewyspaniu dziewcząt {Zwyczaje świętojańskie 1929-30, s. 87-88), co nie dziwi w tę wypełnioną erotyką najkrótszą noc w roku. W materiale łużyckim notowana jest postać zwana dremota, dremotka - jest to istota demoniczna, do której porównuje się zasypiającą prządkę, a także lalka, jaką chłopcy podrzucają dziewczętom podczas prządek (Černý 1898, s. 675-676; Schulenburg 1985, s. 101-102; D W O K 59 cz. 1, s. 126). Wyraźna identyczność lubelskiej i łużyckiej drzemiącej postaci prządki zadaje kłam słowom Černego (tamże), wedle którego „są to widocznie zabawki, z których nie należy wcale sądzić o jakiejś dawnej istocie mitycznej". (Pani doc. W. Budziszewskiej dziękuję za wskazanie analogii łużyckiej.) W dalszych po­ szukiwaniach warto wziąć pod uwagę ludowe odróżnianie „snu" od „drymoty" i możliwość traktowania ich personifikacji jako dzieci Morany, śmierci (Kolberg za Hanuszem i materiałem pokuckim, D W O K 31, s. 106). �T' i 24 JERZY S. WASILEWSKI 1 } \ i ! i I ! , i t I 1 I i i I 1 i I Í J Cechą temperamentu melancholicznego bywa. wilgoć (wiązana również z flegmatyzmem), co wynika z jego związku z ziemią; unser complexion ist von erden veuch - „nasza kompleksja jest wilgotna od ziemi" głosi podpis pod ryciną z pierwszego niemieckiego drukowanego kalendarza z 1481 roku, przedstawiającą parę śpiących melancholików (Panofsky 1971, ryc. 247). Jeśli uwzględnimy ten związek, to okaże się, że sankcje za naruszenie zakazu spania w Boże Narodzenie i Wielkanoc są zaskakująco logiczne, albowiem zgodnie z systemem humoralnym uwzględniają właśnie element wilgoci: „siano zmok¬ nie", „zboże w kopach zgnije", „słota przeszkadzać będzie podczas zbiorów", „taka kobieta będzie mieć deszcz w czasie prania" (DWOK 31, s. 155; Kosiński 1890, s. 868; Schnaider 1899, s. 215; Saloni 1914, s. 63). Jest to logika wychodząca poza Frazerowski związek sympatyczny, którym ostatecznie można by tłumaczyć powszechną motywację zakazu leżenia i spania - „wylę­ ganie zboża". W tym miejscu pora na wysunięcie najbardziej ryzykownego przypusz­ czenia. Oto niektóre wierzenia mogły powstać jako przeniesienia nie tylko treści słownych, tekstowych, ale też poprzez przekład informacji ikonograficz­ nej, zawartej w dawnej grafice popularnej. Asumpt do sformułowania takiej hipotezy dają znane z europejskiej grafiki popularnej X V - X V I wieku humoralne wyobrażenia tzw. „dzieci planet", a więc ludzi pewnych zawodów i charakterów, których patronem miałoby być dane ciało niebieskie. Wypada przypomnieć, że poszczególne temperamenty były w doktrynie humoralnej wiązane z planetami: sangwiniczny z Jowiszem (Jowialność"), choleryczny z wojowniczym Marsem, flegmatyczny z Księżycem lub Wenus, melancholiczny zaś z Saturnem. Ta ostatnia planeta wedle przejętej z arabskiej astrologii korelacji rządzi rzeczami wilgotnymi, a także stałymi, trwałymi, takimi jak ziemia, rolnictwo, uprawa. Jest to zresztą tylko część jej bogatych odniesień; astrologiczne własności Saturna jako planety o bardzo długim obiegu uzupełnione zostały mitologicznymi jego cechami jako bóstwa zasie­ wów w starożytnym Lacjum; połączyły się one z cechami Kronosa, syna Uranosa, boga rolnictwa, którego Zeus wykastrował za pomocą sierpa, oraz z Chronosem - bogiem czasu, stąd przedstawianym z kosą, aczkolwiek podobieństwo obu imion jest zupełnie przypadkowe (Klibansky, Panofsky, Saxl 1964, s. 127-151). Na tej bazie wyrosły przedstawienia „dzieci Saturna" - ryciny, na których urodzeni pod tą planetą przedstawiani są przy swych zajęciach: orce, siewie, młóceniu, rąbaniu drzewa itp. Patronuje im trzymający w ręku sierp lub kosę Saturn, wraz z przedstawieniami dwóch właściwych mu wilgotnych znaków Zodiaku - Wodnikiem i Koziorożcem (tamże, ryc. 38-40). Zob. ryc. na s. 8. Podobne przedstawienia skłaniają do postawienia pytania, czy to nie one leżą u podstaw wierzeń i wyobrażeń ludowych. Formułując to przypuszczenie w najmocniejszej, uproszczonej formie: czy wierzenie, że spanie powoduje wylęganie zboża lub zamoknięcie siana, nie jest przekładem informacji graficzno-tekstowej, mówiącej o Saturnie i pokazującej go jako patrona śpiochów oraz rolników przy pracach polowych, ponad którymi Wodnik wylewa z dzbana wodę? Teza o historycznym związku niektórych zakazów magicznych z systemem medycyny humoralnej jest z pewnością trudna do ostatecznej weryfikacji. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 25 Koronna obiekcja wynika z braku polskich druków popularnych o charak­ terze humoralnym. Bardzo malo wiadomo o XV-, XVI-wiecznych kontaktach między folklorem a myślą uczoną. Źródła etnograficzne mogą co najwyżej upewniać w istnieniu takiego związku, i to aż po czasy Kolbergowskie. Właśnie u Kolberga znajdujemy - pośród obserwacji na temat ludowej medycyny - uwagę, że „ślady z czasów humoralnej patologii jeszcze się i dziś słyszeć dają. Żółć rzuca się na mózg, toż pokarm, itp. czyni. Osobliwie baby o tem rozprawiają" (DWOK 7, s. 172;" opinia ta pochodzi z wykorzystanej przez Kolberga pracy Zieleniewskiego 1845). Tamże czytamy, iż „niemal powszechne j f t t przekonanie, że wyrzuty dzieciom są pożyteczne, że tak pozbywają się zbytku humorów, stąd do leczenia ich rzadko się biorą" (s. 153). Rozrzucone po literaturze epizody nie mają wprawdzie wartości dowodu, ale szkicują proces utrwalania się na wsi treści astrologiczno-humoralnych aż po wiek XX. Jeszcze Stanisław Pigoń (1983) sięgając do czasów dzieciństwa w Komborni wspomni: „w latach młodości stwierdziła matka w jakiejś, znalezionej wśród książek ojca » p r a k t y c e « astrologicznej, że urodziła się pod taką planetą, co powoduje usposobienie melancholiczne. Zapamiętała sobie to niezrozumiałe słowo" (s. 136) . 1 VI. REGUŁY „STANÓW BŁOGOSŁAWIONYCH" Przeprowadzona powyżej szczegółowa analiza upewnia nas w trzech pod­ stawowych dla rozumienia zakazu kwestiach: co jest jego przedmiotem, kiedy on obowiązuje, jaka jest wreszcie natura sankcji, a zarazem wartość „teorii informatora". Tak więc po pierwsze zakazane są czynności symbolicznie wyprowadzające z sytuacji idealnej; po wtóre zakaz obowiązuje w momentach zalążkowych, gdy formują się początki; po trzecie - sankcje są logicznymi konsekwencjami naruszenia stanu idealnego, sformułowanymi w języku pewnej „teorii informatorów", której zrąb można odtworzyć: w omawianym wypadku była to doktryna humoralna, zaopatrzona w mitologiczno-etiologiczne tło. Proponuję zatem tezę o paradygmatycznym charakterze zakazów dotyczą­ cych ciężarnej: wiele innych zakazów magicznych należy rozumieć ná ich podobieństwo - jako zakazy towarzyszące sytuacji zalążkowej, embrionalnej, w zamierzeniu idealnej. Obok płodowych początków istoty ludzkiej momentami takimi są okresy zapoczątkowujące koleiae fazy życia - stąd spora liczba zakazów-i wierzeń do nich zbliżonych przypada na wczesne dzieciństwo. Są nimi także początki roku - zarówno ten astronomiczny, zimowy, jak i daty wyznaczające wiosenne odrodzenie: Zapusty, Wielkanoc i inne. Tu też należą początki cyklów wegetacyjnych, gospodarczych i technologicznych: pierwszy siew, rozpłód zwierząt, budowa domu. Mnogość zakazów towarzyszących tym sytuacjom wyjaśnia się nie przez odwołanie do „przejściowości", ale do począt­ ków i sytuacji idealnej. Ów idealny stan rzeczy wymagany jest też przy tworzeniu grupowej wspólnoty (biesiada, zabawa, świętowanie) i wreszcie w chwilach 1 Wspomniane wyżej mongolskie analogie europejskich wierzeń humoralnych znalazłyby zapewne wyjaśnienie w ramach indyjskiego systemu medycznego, o elementach zaskakująco zbieżnych z myślą grecką; nt. lamajskiej teorii humoralnej patrz K i r i l o v 1893; związki grecko-indyjskie na tym polu - F i l l i o z a t 1964, s. 196-237. �26 JERZY S. WASILEWSKI kontaktu ze świętością. Sacrum powinno być otoczone taką samą strefą rzeczywistości idealnej, jak moment początku - świadczy o tym podobieństwo obowiązujących wówczas zakazów. Ostatnia kwestia stanowi dogodny punkt wyjścia, można ją bowiem dokumentować obfitym materiałem identycznych pod względem formy zaka­ zów, obowiązujących z jednej strony kobietę ciężarną, z drugiej zaś - kap­ łanów, wypełniających kult religijny. W tym względzie charakter standardowej listy różnych kapłańskich tabu ma regulamin dnia flamena Dialisa, kapłana Jowisza, stanowiący istotny punkt Frazerowskiego wyliczenia światowych zakazów (Frazer 1962, s. 165-16$ literaturę antyczną na ten temat podaje Ganszyniec 1923, s. 38). Flamenowi nie wolno nosić obrączki i mieć w swym ubiorze węzłów, „szaty jego muszą być utkane z jednej nici [ . . . ] , a jeśli do jego domu zostanie wprowadzony człowiek spętany, należy zdjąć z niego pęta, a sznur musi być przeciągnięty przez specjalny otwór w dachu i wyrzucony na ulicę". Zamykające działanie symboliczne węzłów i pierścieni odczytywali interpretatorzy symboli już dawno (Frazer 1962, s. 216-220, m.in. fragment o długo­ trwałych narodzinach Heraklesa; Ganszyniec 1923; Frankowski 1924, s. 93; Moszyński 1967, s. 321; Stomma 1976). Za takim rozumieniem przemawiają motywacje częstego zakazu umieszczania węzłów w ubiorze szytym dla zmar­ łego, typu „grzechy nie byłyby odpuszczone", „dusza pokutuje w węźle" (DWOK 18, s. 81; 23, s. 122; Piątkowska 1889, s. 507; Udziela 1890, s. 127; Toeppen 1892, s. 788; Świętek 1893, s. 555; Kołodziejczyk 1910, s. 80; Malicki 1947, s. 117). Analogiczne względy mają wyjaśniać zakaz wiązania, nakładany na kobietę w ciąży. „Zakazy przestrzegane z uwagi ria prawidłowy poród nacechowane były myśleniem właściwym dla magii sympatetycznej. W trosce o łatwe rozwiązanie powinna więc ciężarna unikać przechodzenia przez płoty, sznury, łańcuchy" (Kwaśniewicz 1981, s. 104). Dlatego też ciężarna nie nawija, nie szyje,'nie tka, nie przędzie, nie stąpa po sznurach, nie siada na progu, nie nosi na szyi korali' itp. (DWOK 7, s. 145; 34, s. 162; Wierzchowski 1890, s' 191; Wereńko 1896, s'. 118; Lilientalowa 1904, s. 144; Bystroń 1916a, s. 35;Szubertowa 1950-51, 's. 602).' Z pozoru są to wyłącznie zakazy zorientowane -na ułatwienie wyjścia ze stanu odmiennego. W tej funkcji nie pokrywają się one jednak zupełnie z identycznymi pod względem formy zakazami obowiązującymi kapłanów. W tym wypadku nie mogło przecie* chodzić o wyjście ze stanu kapłańskiego, nawet jeśli definiować go jako stan wyłączenia; czy zatem i w zakazach dotyczących ciężarnej chodzi tylko o łatwy poród? Jak już sygnalizowałem, nie -bez. znaczenia są te przypadki zakazów, w których podkreśla się, że obowiązują one szczególnie mocno w pierwszej połowie ciąży, gdy formuje się płód; po ich naruszeniu dziecko narodzi się niedorozwinięte (Federowski 1897, s. 296-298 - od poczęcia do pierwszych ruchów płodu; Matczakowa 1963, s. 32 - „bo wtedy dusza się wiąże"; Jastrzębska 1965, s. 140; Witkoś 1977, s. 65; Gorczycka-Otto 1979). Przykłady te umożliwiają znalezienie pewnej formuły wspólnej dla osoby kapłana i kobiety ciężarnej, która uzasadnia istnienie identycznych tabu. Zamiast o „stanie przejścia" lepiej w obu wypadkach myśleć o „stanie błogosławionym", którego warunkiem jest otwarcie umożliwiające działanie zarówno sił witalnych, jak i sakralnych. �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 W istocie jednak także i to wyjaśnienie jest kolejnym wyjaśnieniem cząstkowym. Istnieją przecież przypadki, w których węzły i czynność zawiązy­ wania unikane są nie dlatego, że zamykają drogę czy rozwój, ale stąd, że - jak każde sztuczne łączenie, sztukowanie - są przejawem niedoskonałości. Zanim przytoczę zalecenie Platona, który na owym spostrzeżeniu zbudował regułę liturgiczną, przypomnę konkretny przykład: szaty obrzędowe, o których • w różnych kulturach powiada się, że mają być zrobione z jednej nitki. Taka była np. tunika Jezusa - „suknia nie szyta, ale od wierzchu wszystka dziana" (Ewangelia św. Jana 19, 23). Okoliczności tej nie przeoczył Roland Barthes, odczytujący nową „fenomenologię dopasowania" z gładkich złączeń technicz­ nego bożyszcza masowej wyobraźni z lat sześćdziesiątych Citroena DS: „Wiadomo, że gładkość jest zawsze cechą doskonałości, po prostu dlatego, że jej przeciwieństwo świadczy o technicznej i czysto ludzkiej konieczności dopasowywania: tunika Chrystusa nie miała szwów, tak jak kosmiczne statki powieści przyszłościowej zbudowane są z jednorodnej metalowej powłoki" (Barthes 1970, s. 78-79). Dbałość o podobną harmonię, jednolitość, jednorodność formy legła u podstaw charakterystycznych zakazów okresu ciąży. Kobieta nie powinna wtedy jeść owoców drzewa, na którym zaszczepiono inny gatunek, jak też przebywać na skrzyżowaniach (Niemcy - HdA 7, s. 1424). Nie powinna ona chodzić po klinach, wciskać się między dwie osoby (DWOK 34, s. 162), zbliżać się do drwali, przechodzić przez siekierę (Wereńko 1896, s. 119; Lilientalowa 1904, s. 143-144), palić klinami w piecu (Federowski 1897, s. 217), rąbać na progu (Świątek 1893, s. 134), łamać patyków na kolanie, bo dziecko się przesuwa, połamie się kiedyś (Drozdowska 1963, s. 118; Malicki 1947, s. 82), przechodzić przez miedze, granice, płoty, drągi (Drozdowska 1963, s. 119; Matczakowa 1963, s. 132; Witkoś 1977, s. 65). Zakazy prac w rodzaju gięcia, wiązania i rąbania motywowane groźbą narodzin ludzi i zwierząt z wykrzywionymi nogami spotykane są także w związku z datami cyklu rocznego - porównaj białoruskie rusalne „krzywe tygodnie". Ciekawie, choć gołosłownie, komentuje je Zelenin (1934, s. 21): „zakazy te początkowo były stosowane tylko wobec kobiet ciężarnych w związ­ ku z magią płodności, a jako karę za ich naruszenie uznawano urodzenie potworków". • Znamienne jest, że analogiczne polskie zakazy zabraniają tych samych czynności w okresach, gdy kury wysiadują jaja: nie wolno wtedy palić wiciami w piecu ani kręcić powróseł, bo pisklęta będą miały krzywe nogi (DWOK 7, s. 135; Siarkowski 1879, s. 25; Ciszewski 1887, s. 28; Federowski 1888-89, I I s. 278; Łopaciński 1902, s. 414). Warto zauważyć, że podobne zakazy tzarówno typu cięcia i łamania, jak zawiązywania) obowiązują w cyklu rocznym w trzech okresach: bożonarodzeniowo-noworocznym, zapustnym i wielkanocnym. Należyta interpretacja zaka­ zów umożliwia właściwe zrozumienie sensu tych świąt - i odwrotnie. Tłumaczenie zakazów np. w konwencji animistycznej pociąga za sobą trak­ towanie Zapustów jako czasu zadusznego. Tymczasem przypadające wtedy nasilenie zakazów tkania, przędzenia, szycia itp. (z motywacją odwołującą się do mającej nastąpić plenności lnu - a więc kobiecej sfery zajęć) każe widzieć w nich raczej okres początkowy - święto przełomu zimowo-wiosennego. t �28 JERZY S. WASILEWSKI Oczywiście, można tu mówić o „przejściu", są bowiem Ostatki także „świętem końca", ale nie z tego wynikają owe zakazy; dla obrzędów końca charakterys­ tyczne jest z reguły rozpasanie i przyzwolenie na łamanie tabu, nie zaś ich ustanawianie. Przyjęcie „paradygmatu początków" zamiast „przejścia" tłumaczy też, dlaczego zakazy są praktycznie nieobecne w tak znamiennym momencie przełomowym, jak dzień 24 czerwca. Samo przejście najwidoczniej nie wystar­ cza do uformowania się zakazu - w dacie rocznej musi pojawić się element początku, wyraźny w momencie przełomu zimowego i wiosennego. Na koniec podkreślę, że właściwy charakter okresów obrzędowych lepiej aniżeli w nadinterpretacjach badacza jest niekiedy ujęty w deklaracjach samych informatorów. Skontrastujmy takie dwie interpretacje zakazów okresu Bożego Narodzenia. Powiada badacz: „Powszechne i zupełnie jasno tłumaczące się zakazy kręcenia wici itp. w okresie Bożego Narodzenia, wywołane obawą skrzywdzenia błąkających się dusz, otrzymały wtórne tłumaczenie, iż prze­ kroczenie zakazu powoduje przyjście na świat dzieci lub zwierząt domowych z wykręconymi nogami, przekręconą głową itp." (Klimaszewska 1960, s. 134). A oto wyjaśnienie informatora na ten sam temat: „Przez cały czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nie ma roboty żadnej; nie godzi się młócić, a szczególniej rąbać nie wolno dlatego, że w zimie każde bydle zwykło nosić w sobie przypłodek, więc gdyby gospodarz rąbał cokolwiek, to mogłoby mu się urodzić źrebię lub cielę bez nogi albo bez ogona lub ucha" (Kopernicki 1887, s. 146). Oczywiście nie można poprzestać na dosłownym przyjęciu tego tłumacze­ nia, bowiem „bydlę nosi w sobie przypłodek" znacznie dłużej, a mimo to zakaz obowiązuje tylko w święta. Jednakże sama tylko „obecność dusz" nie stanowi racji wystarczającej do jego formułowania. Już cytowana autorka zauważyła zaskakującą z punktu widzenia paradygmatu animistycznego okoliczność, że np. w Dzień Zaduszny nie ma prawie wcale zakazów magicznych, jednak przekonanie o oczywistej słuszności przyjętego założenia powstrzymało ją przed dalszymi wnioskami. VII. IDEAŁY HARMONII Przedstawiane zakazy ludowe mają swe analogie w bardziej wyrafinowa­ nych regułach rytualnych, których celem jest zapewnienie harmonii wokół sacrum, w sferze działania kultowego. Wywód dotychczasowy prowadzi do stwierdzenia, że harmonia (także fizyczna - a więc jednolitość, jednorodność, ciągłość) winna być atrybutem obiektów idealnych, w tym też przedmiotów i działań kultowych. W gruncie rzeczy powraca tu znany motyw - referowane wcześniej tezy Mary Douglas na temat wymogu integralności przy budowie każdej tubylczej klasyfikacji. O ile jednak w tamtym ujęciu był to wyłącznie problem kryteriów taksonomicznych, o tyle tutaj chciałbym ukazać związek integralności i świętości w aspekcie materialnym, fizycznym. Sugeruję istnienie tradycyjnej reguły - przejawiającej się w zakazach i nakazach magiczno-religijnych - która zaleca materialną jednolitość przed­ miotów obrzędowych. Bywa ona wyrażana w przepisach tak wyrywkowych, mm �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 29 a niekiedy trywialnych, że jej istota jest mało czytelna. Aby fragmenty te mogły odzyskać pierwotną głębię, trzeba sięgnąć do dzieła myśliciela, którego imię jest gwarancją istotności i uniwersalności przedstawianych pojęć. „Filozof idei i mitu", Platon, w swym projekcie postanowień prawnych dla idealnego państwa w X I I księdze Praw (§ 955 E - 956 B) takie podaje zasady sporządzania ofiar i darów dla świątyni: „Złoto i srebro [...] wzbudza zawiść ludzką. Kość słoniowa pochodząca z ciała zwierzęcia pozbawionego życia nie jest czystym darem. Z żelaga i ze spiżu wykuwa się sprzęt wojenny. Drewniane więc wizerunki wyrzeźbione z jednego kawałka drzewa i z jednej również bryły kamienia wykonane posągi godzi się ofiarować bogom i stawiać je jako dary w publicznych świątyniach. Odpowiednim darem są także tkaniny, z których każdą zdąży jedna niewiasta sporządzić w ciągu jednego miesiąca [...] Barwić nie należy niczego oprócz przedmiotów służących jako strój wojenny. Darami najgodniejszymi bogów są ptaki i ścienne malowidła, które jeden malarz zdolny jest wykonać w jednym dniu. Takie są oto wskazania, których trzymać się należy przy składaniu bogom wszelkich w ogóle ofiar i darów" (Platon 1960, s. 566-567). Platońskie wymogi sakralnej jednolitości technologicznej i prakseologicznej ciągłości wykonania trwają w praktyce magiczno-religijnej kultury ludowej, choćby tylko pod postacią sporadycznych i pozbawionych głębi komentarzy. Ilustracją pierwszej reguły niech będzie informacja, że np. o ozdobnej kracie żelaznej, zamykającej prezbiterium kościoła w Wambierzycach opowiadają oprowadzający, że wykonana została przez kowali kłodzkich „z jednego kawałka żelaza". Wymóg drugi - ciągłości wykonania - bywa formułowany tak, że wydaje się być nakazem czarnej magii. Oto np. znamienne dla białoruskiego i ukraińskiego materiału etnograficznego wierzenia na temat „tajemnej siły płótna zrobionego w przeciągu jednej doby" ( D W O K 34, s. 201; też Federowski 1897, s. 275). „Kobiety zbierają z każdego domu len, potem, zszedłszy się razem, przędą; po czym tkają z tego przędziwa z taką szybkością, by zdążyć do rana wyrobić płat płótna nie mniejszy od 3 arszynów. Po tym płótnie chodzi po wsi procesja" (DWOK 52, s. 434-435); podobnie musi być wykonany pług do oborywania wsi przed zarazą, przy czym „drzewo na osadzenie pługa musi być jednostajne, czyli całkowite" ( Ď W O K 57, s. 1254). 0 wielkoruskim zwyczaju budowania przez jedną noc cerkiewek w obronie przed zarazą pisze Zelenin (1911), wydobywając jedynie „niezwykły" i tajemny charakter takiego działania. Przywodzi to na myśl częsty w światowym folklorze motyw H.1104 1 H. 1133 - cudowna budowla zostaje wzniesiona w przeciągu jednej nocy (np. przez Mahometa, u nas - przez Twardowskiego, D W O K 28, s. 12), co z kolei może się kojarzyć z rzeczywistą praktyką budowy kościołów - zaś w Ameryce Łacińskiej slumsów - wbrew zakazowi władz w ciągu jednej nocy. w rezultacie czego są one tolerowane. Powróćmy do zakazów towarzyszących rytuałowi; spośród działań ob­ rzędowych, których przerywanie jest niewskazane, szczególnie wyraźnie za­ znacza się wieczerza wigilijna. Nie tylko nie wolno w jej trakcie wstawać od stołu - co ma oczywiście sens zapewnienia świątecznej wspólnoty, podobnie jak praktyka związywania razem łyżek po kolacji - ale też nie wolno przerywać czy nie kończyć jedzenia; nie należy też odkładać łyżki na stół ani podnosić jej, jeśli upadnie na ziemię (z typową motywacją, „aby krzyże nie bolały" - D W O K 20, s. 74, D W O K 44, s. 63; Witowt 1901, s. 182; Kantor �30 JERZY S. WASILEWSKI 1914, s. 217; Dekowski 1968, s. 158; przeniesione na śniadanie wielkanocne, Kantor 1914, s. 237; „komu wypadnie łyżka lub wstanie - umrze", Kosiński 1903, s. 73; Janota 1878, s. 171, 224; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31). Nierzadko formułowany jest nakaz, by działanie rytualne lub magiczne było wykonane od razu, bez powtarzania akcji, poprawiania i dokańczania. „Przy ścinaniu drzewka [na podlaźnik] starać się należy, ażeby to uskutecznić jednym cięciem" (Janota 1878, s. 165); Jednym cięciem noża rozrzynają powrósło [wokół wigilijnej wiązki słomy], wszystko to z łoskotem spada" (Saloni 1898, s. 48); po wodę na weselny stół „starosta wysyła chłopca [ . . . ] z konewką nową [ . . . ] , żeby nabrał wody od jednego razu, strzegąc się dolewania lub powtórnego zanurzenia" (DWOK 49, s. 365); ciasto na korowaje należy rozdzielić za jednym razem, bez dokładania (Szablewska 1883, s. 121; Federowski 1897, s. 280); jedząc kolację wigilijną nie wolno strzepywać żadnej potrawy, a zwłaszcza kapusty z łyżek na powrót do misek - „liście poopadałyby", zboża i jarzyny nie udadzą się (Gloger 1888, s. 815; Udziela 1890, s. 39; Świętek 1893, s. 557; Gaj-Piotrowski 1967, s. 31); zmarłego układano „na ławie na słomie żytniej, której tylko raz, czyli garścią jedną obiema rękami ze snopa wziąć wolno" ( D W O K 49, s. 530); pierwszego wypędu bydła dokonuje gospodyni „nic nie mówiąc ani się nie zatrzymując (by później i bydło nie zatrzymywało się po drodze i nie ryczało)" (DWOK 40, s. 85-86). Zasada ta przechodzi do zachowania językowego, obowiązując przy wymawianiu pacierza, modlitewki na znalezienie zguby, formuły magicznej - bez przerywania, bez zająknienia, bez oddechu (Saloni 1898, s. 48; Udziela 1899, s. 219; Witowt 1901, s. 206; Jastrzębska 1965, s. 149). Odpowiada jej motyw folklorystyczny C. 742 - bajkowego potwora należy zabić jednym ciosem. Działanie kreacyjne nie powinno być przerywane; oto zalecenie dotyczące pracy garncarza przy wypalaniu: „układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia [ . . . ] ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciw­ nym razie czekało garncarza niepowodzenie" (Czubala 1974, s. 193-194). Podobnie nie wolno przerywać mieszania polewy ani pozostawiać nie dokoń­ czonej roboty na kole garncarskim - „dokończą ją nieboszczycy" (Czubala 1978, s. 31-34). Niedokończenie akcji twórczej - z istoty będącej obrzędową - ma złowrogie konsekwencje. Przy siewie, typowym działaniu kreacyjnym, nieobsianie jednego zagonu (przez zapomnienie lub z braku ziarna - „ominucha", „błąd") może skończyć się śmiercią gospodarza (DWOK 40, s. 71; 51, s. 62; Witowt 1901, s. 180; Dworakowski 1964, s. 130). Powszechny przesąd zabrania wracać do domu po rzecz zapomnianą - nie będzie się darzyć w podróży (Świętek 1893, s. 564; Gawełek 1910, s. 100; Kołodziejczyk 1910, s. 80;). Zapomnienie najdrobniejszego akcesorium mszalnego - podobnie jak chwilo­ we przerwanie pracy - uniemożliwia procesji wykopanie baśniowego skarbu (Petrow 1878, s. 128; Udziela 1899, s. 86; Piątkowska 1901, s. 118). Powyższe reguły stanowią myślowe zaplecze zaleceń dla ciężarnej, które bez niego brzmią jedynie trywialnie. Przykładem wymogu pełni niech będą zakazy wyrywania zębów, puszczania krwi, obcinania włosów, picia z wyszczerbionych naczyń itp. (DWOK 7, s. 145; Ciszewski 1905, s. 8, 17; Matczakowa 1963, li �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 31 s. 133; K L W 1967, s. 97). Ciężarną obowiązuje także zachowanie ciągłości podejmowanych działań: ma ona „pamiętać, żeby krojąc [słoninę] z dużego kawałka odkroić od razu tyle, ile trzeba do okraszenia i nie dokrawać już, bo dziecko może mieć przyrośnięty język" (Matczakowa 1963, s. 133). Poród (np. rozpoczęty wieczorem) powinien skończyć się tego samego dnia, ciężarna powinna kończyć wszystkie wyrazy i każdą zaczętą rozmowę, „żeby dziecko nie było zająkliwe" (Federowski 1897, s. 298). Czynności, w których uczest­ niczy, powinny być dopełnione - nawet z jej własną szkodą: „lepiej już, by mąż zamierzywszy się np. na żonę uderzył ją" (Lilientalowa 1904, s. 144). Na marginesie wspomnę o podobnym wierzeniu mongolskim: pewna specyficzna dolegliwość ciężarnej może być spowodowana tym, że ktoś obiecał jej podarunek, ale słowa nie dotrzymał;, sposobem odczynienia jest zamanifes­ towanie podarunku gestem trzykrotnego wkładania i cofania ręki z drobnym darem {np. cukierkiem) poprzez szparę w jurcie - kobieta otrzymuje go dopiero za ostatnim razem. W ten sposób dochodzimy do nakazu obdarowywania ciężarnej, funkc­ jonującego powszechnie pod postacią zakazu odmawiania jej życzeniom i zachciankom. Można go interpretować - podobnie jak wszelki dar - jako formę tworzenia więzi. W istocie jednak jego zaplecze wierzeniowe stanowi pewien zespół wyobrażeń o dużej ogólności: przekonanie o tym, że płód w trakcie swego rozwoju wyciąga z otoczenia siły życiowe. VIII. PŁÓD WYSYSAJĄCY Na początek powróćmy do wyjściowego zakazu'zawiazywania, wspólnego dla kapłana i ciężarnej, by w tej samej perspektywie zbadać przepis podobny: zakaz przysięgania, obejmujący zarówno kapłankę (np. westalkę, której nie wolno było składać przysięgi), jak i kobietę ciężarną - powszechnie obłożoną zakazem przysięgania, bycia świadkiem w sądzie, kumą przy chrzcie itp. Analogia to oczywista - choć przeoczył ją Bystroń, który przytoczywszy polską i europejską literaturę do zakazu bycia przez ciężarną kumą na chrzcinach i druhną na weselu, interpretował go jako przejaw „izolacji społecznej" (Bystroń 1916a, s. 16). Heinrich Ploss - niemiecki Frazer problematyki matki i dziecka - który zanotował tę tradycję dla całej Europy środkowej (Ploss 1911, s. 31; patrz też HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere) wzmiankuje, że także na Malajach ciężarnej nie wolno było stawać przed sądem, albowiem mające tam miejsce spory źle wpłynęłyby na płód. Motywacja ta - po części powracająca w żydowskim przekonaniu, że ciężarnej (ale także menstruującej) nie wolno zaklinać się i świadczyć (Allerhand 1898) - zgodna byłaby z zasadą rajskiej harmonii, jaką należy otaczać płód. Nie da się ona jednak przenieść na pozostałe sytuacje, w których również nie powinna pojawiać się kobieta ciężarna w czynnej roli - chrzciny i wesele. A przecież są to okoliczności analogiczne: matka chrzestna - podobnie jak przysięgająca w sądzie - bierze na siebie zobowiązanie, którego spełnienie nastąpi za jakiś czas (gdy dziecko zostanie już wychowane w wierze, gdy okaże się, że świadek mówił prawdę itp). Jak powiada badacz historii przysięgi starożytnej, jest ona - przynajmniej w jednej ze swych form - oddaniem siebie samego w zastaw: „zastrzegam �32 JERZY S. WASILEWSKI sobie wiarygodność, wiarę [w moje słowa] i stawiam za to pod zastaw siebie samego, całą moją osobowość lub moje życie [ . . . ] Przysięga jest umową [ . . . ] w przypadku jej niedotrzymania jestem gotowy stracić swój zastaw" (Hirzel 1902, s. 28-33). * A więc przysięga to zawieszenie statusu, pozbawienie się pełni osobowości, niekorzystne w sytuacji początkowej; to także zamknięcie, zawiązanie (por. „związany przysięgą"), utrudniające dokonanie przejścia. Oba te argumenty łącznie wydają się tłumaczyć zakaz przysięgania w zaczątkowo-przełomowym okresie ciąży, podobnie jak w okresie narzeczeństwa; logicznie brzmi formułowana w tym ostatnim wypadku sankcja „ich małżeństwo nie dojdzie do skutku", ( D W O K 26, s. 93, 203; Świętek 1893, s. 554; Piątkowska 1899, s. 505). Wyjaśnienia tego nie można jednak zastosować, gdy motywacja zakazu trzymania dziecka do chrztu przez oboje narzeczonych razem brzmi „ich małżeństwo się rozchwieje", (Toeppen 1892, s. 760); w podobny sposób ujmują to te zakazy magiczne, które zabraniają ciężarnej bycia kumą i świadkiem weselnym (druhną, starościną, oczepiającą). Formułują one jednolitą sankcję w dwóch symetrycznych wariantach: może to zaszkodzić albo przyszłemu dziecku ciężarnej, albo też dziecku młodej pary lub chrześniakowi („boby jej chrześniak nie rósł" albo „bo jej przyszłe dziecko wnet po urodzeniu umarło­ by" D W O K 11, s. 51; 34, s. 163; 42, s. 393; 46, s. 494; Witowt 1901, s. 181; Gawełek 1910, s. 101; Witkoś 1977, s. 69, oraz literatura podana przez Bystronia 1916a, s. 16; z motywacją „że przez to młoda cały rok drzemać będzie" - D W O K 52, s. 267). Aby zrekonstruować teorię informatorów, z której wyrastają takie warzenia, trzeba przywołać zakazy treściowo odmien­ ne, ale oparte na tej samej strukturze. Jest to seria zakazów zabraniających ciężarnej kontaktowania się ze wszystkim co rośnie, kiełkuje, stanowi zarodek lub początek. Nie wolno jej więc siać, sadzić, rwać owoców z drzewa, bo wyschnie, doić krów, karmić dziecka piersią (Siarkowski 1885, s. 44; Lilientalowa 1904, s. 144; Szubertowa 1950-51, s. 602; Dekowski 1959, s. 94). Nie wolno jej chodzić na zasiane pole, do źródła i studni, bo wyschną i zepsują się, co jak pamiętamy Bystroń (1916a, s. 15, 33-34) uznawał za izolację okresu przejścia. Interpretacji takiej przeczy jednak specyficzny dobór miejsc zakazanych. Motywacje są tu czasem odległe (ciężarnej nie wolno schodzić do piwnicy, bo dziecko w „hareszcie" będzie siedzieć, Malicki 1947, s. 83), ale zakazy takie można chyba rozumieć identycznie jak wyrażony explicite zakaz chodzenia do pomieszczeń z ziarnem, brania do podołka owoców, jaj, ziemniaków, kapusty, cebuli, wszelkich ziaren i nasion itp. (DWOK 7,-s. 145; Federowski 1897, s. 296-297; Bystroń 1916a, s. 15; Szubertowa 1950-51, s. 602). Kryje się za nimi wiara, że ciężarna wyciąga siłę życiową z otoczenia - zwłaszcza zaś z form rosnących, zarodkowych - i przekazuje ją płodowi. Wierzeniowość niemiecka używa tu specjalnego terminu, mówiąc o „wysuszaniu", jakie powoduje ciężarna idąc przez ogród lub do studni- jeśli przejdzie przez świeży trawnik to ten zwiędnie albo też dziecko będzie pomarszczone (HdA 8, s. 1561, s.v. verdorren). Znamienna symetria tej ostatniej motywacji wskazuje' na możliwą obustronność procesu wyciągania siły życiowej przez to, co rośnie. L A zatem nosząca, płód, zarodek, nie powinna mieć styczności z zaczątkami, z innymi płodami - także rolnymi. Sformułowanie to nie jest zabawą ze s J i i j ] J 1 ¡ i 1 �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 słowami - wyraża ono istotę całej grupy zakazów, a zarazem sugeruje istnienie pewnego sposobu widzenia świata. W wizji tej ilość dobra na świecie jest ograniczona, działa też zasada naczyń połączonych, tak więc początki rozwoju czegoś nie mogą przypadać na początki czegoś innego, są one bowiem wobec siebie wzajemnie konkurencyjne. Wyrażają ją takie wierzenia, jak to mówiące, że gdy na sąsiadujących ze sobą polach dwóch siewców sieje jednocześnie, to jeden z nich „podsieje" drugiego - odbierze mu cały plon (Federowski 1897, s. 363; Dworakowski 1964, s. 130); podobnie gdy dwie ciężarne przechodzą obok siebie, albo gdy dwie kobiety jednocześnie rodzą dzieci lub karmią je piersią - jedna z nich traci siły, zdrowie, mleko na rzecz drugiej (Siarkowski 1878, s. 242; Zelenin 1934, s. 30-31; w odniesieniu do flwojga dzieci przyjmowanych jednocześnie przez akuszerkę - Federowski 1897, s. 252, 300). Przywołana tu praca Zelenina stanowi iście Frazerowską kolekcję zakazów pożyczania, wydawania, wynoszenia itp., gruntujących się na obawie odebrania siły życiowej, plonu i wzrostu. Jako że sam jej język jest dziś mocno staroświecki - nawet jeśli pominąć zawartą w tytule koncesję na rzecz epoki - warto odwołać się do podobnego poglądu wyrażonego we współczesnej antropologii przez George'a Fostera (1965). Autor ten odnajduje w różnych społecznościach chłopskich wyobrażenie o świecie, w którym istnieje „o¬ graniczona ilość dóbr" i każde sięgnięcie po nie musi się odbywać ze szkodą innego użytkownika. Wizję taką odnajduje on zarówno w postawach ekonomiczno-produkcyjnych, jak i w działaniach obrzędowych, np. typu charivari, gdzie kawalerowie piętnują powtórne małżeństwa wdowców, którzy już skorzystali z owej zamkniętej puli kobiet i uszczuplają ich własne możliwości. W zakresie interesującej nas problematyki płodowej przytacza afrykańskie i latynoamery­ kańskie przekonania, że kolejna ciąża matki powoduje specyficzną chorobę jej ostatniego dziecka, któremu płód odbiera mleko; najwyraźniej nie chodzi tu tylko o zjawisko znane w psychologii jako „rywalizacja rodzeństwa", skoro identyczne przypadłości może odczuwać także mąż kobiety w pierwszych miesiącach ciąży (Foster 1965, s. 298-299). Tak samo wolno chyba interpretować elementy słabości i wyczerpania mężczyzny (symboliczne lub traktowane jako rzeczywiste) przed i w trakcie porodu żony, kwalifikowane łącznie a nieprecyzyjnie jako kuwada; oczywiście zasięg tego zjawiska wykracza daleko poza ramy społeczności chłopskich (nt. jego ciekawych form we współczesnej Ameryce - patrz Kupferer 1965, zaś w kulturach pierwotnych - Schmidt 1955, zwł. s. 287-296 nt. męskich bólów porodowych; s. 307-318 uogólnienia na temat zakazów okresu ciąży jako środka tworzenia harmonii). Ciąża jest okresem szczególnego zapotrzebowania na siły witalne, wymaga - jak widzieliśmy - stworzenia środowiska idealnego, z którego je niejako wyciąga czy wysysa. Psychologiczne tego objawy widoczne są w powszechnie notowanym w przekrojowych badaniach międzykulturowych zjawisku „za­ chcianek" (staropol. bażenie, białorus. bażyćsia, ukr. bahnuť; ang. craving), które można traktować jako potrzebę bycia karmioną; z psychologicznego punktu widzenia nie są one wyrazem głodu, ale wynikają z potrzeby opieki, stanowiąc jakoby regres do niedojrzałego stanu emocjonalnego na tle stresu, obawy o poród itp. (Ayres 1967, s. 113-115). 3 - Etnografia Polska t. 34 z. 1 2 �34 JERZY S. WASILEWSKI Poza swym wymiarem psychologicznym zjawisko to ma niewątpliwy wyraz w języku symbolicznym. Istnieją zakazy magiczne odmawiania życzeniom ciężarnej o jednolitej sankcji: myszy pogryzą ubrania (wariant - sieci rybakom) robiąc w nich dziurę wielkości płodu, albo wręcz zaszkodzi to płodowi (DWOK 7, s. 145; 17, s. 122; 34, s. 162; 42, s. 392; Pierzchała 1896, s. 335; Federowski 1897, s. 324 - do połowy ciąży; Ronisz 1897, s. 118; Witowt 1901, s. 178; Szukiewicz 1903, s. 267; Lilientalowa 1904, s. 144; Gawełek 1910, s. 100; Schnaider 1912, s. 197; Ciesielski 1961, s. 14; Jastrzębska 1965, s. 141; K L W 1967, s. 99) . W zgodzie z tą logiką złą wróżbą jest przejście ciężarnej przez drogę (Ciszewski 1887, s. 32; Krzywicki 1889, s. 860; Federowski 1897, s. 204; K L W 1967, s. 119), choć trzeba pamiętać i o przekonaniach przeciw­ stawnych (Szubertowa 1950-51, s. 603) oraz o ponownej - tym razem komplikującej wyjaśnienie - analogii kobiety ciężarnej i kapłana: ksiądz jest „zły na przechód" (Saloni 1914, s. 59; D W O K 7, s. 255 za J. Grimmem: „ukazanie się świętego człowieka przerywa ziemskie czynności i zabiegi"; D W O K 15, s. 121-122; 17, s. 83; 42, s. 47; 51, s. 59; 52, s. 440). „Wysysanie" życia przejawić się może w tym, że - jak w wierzeniach niemieckich - rany nie goją się, jeśli spojrzy na nie ciężarna, a chłopcy na zabawie będą skorzy do bójki, jeśli ona będzie tam obecna (HdA 7, s. 1414 s.v. Schwangere). Element ten wymaga dointerpretowania: niezgoda to nic innego, jak rozpad świątecznej communitas (tu - w postaci wspólnoty zabawowej), który powoduje ciężarna - albo płód - zaspokajając swe zapotrzebowanie na wartości stanu idealnego. Kiedy coraz więcej materiału wierzeniowego wyjaśnia się przez odwołanie do pojęcia idealnego stanu początkowego raczej aniżeli stanu przejścia, pora na postawienie radykalnego pytania. 2 j i « i ! IX. C Z Y ISTNIEJĄ OBRZĘDY PRZEJŚCIA? Pytanie to nie oznacza kwestionowania sensowności pojęcia rites de passage jako kategorii klasyfikacji obrzędów. Skoro jest grupa rytuałów, zbudowanych na zasadzie „wyłączenie - margines - włączenie", to nie ma podstaw, by odmawiać im takiego miana. Wątpliwości mogą dotyczyć jedynie tego, czy pojęcie przejścia wolno traktować jako paradygmat i nakładać je na całość materiału wierzeniowego, czy też raczej przyjmować jego ograniczoną tylko do zasad budowy obrzędu stosowalność. Postawmy zatem dwa sygnalizowane już pytania. Po pierwsze, czy przypadające w chwilach przełomowych wierzenia należy traktować jako pochodne struktury obrzędu, czy też raczej wynikają one z wyobrażeń wcale nie związanych z ową strukturą? Stąd kolejne pytanie: czy wierzenia wyrastają 2 Por. „gdy kołtuniastemu czego się zażąda [zachce], musi to mieć natychmiast, [inaczej] kohun pokrzywi mu kości", Poszukiwania 1890, s. 441; „boby się gościec sprzeciwiał", U d z i e l a 1900, s. 715-716; tak wiec choroba nawiedzająca, „gość" ma podobne do ciąży działanie wysysające. ? \ 3 \ j ' �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 35 z głębokich struktur (których logika odpowiadałaby - jak chce teoria przejścia - logice rytuału), czy raczej są produktem wyobrażeń, które dadzą się w pełni zrozumieć na „powierzchniowym" poziomie - przekonań, „idei ludowych", elementów uświadamianej wizji świata. Pierwszy dylemat formułował - i rozstrzygał - już J. S. Bystroń, który rozróżniał „wierzenia na temat ciężarnej" i „ogólnosocjologiczne reguły in­ stytucji społecznej" (tzn. izolacji okresu przejścia), przy czym większość wierzeń miałaby być wtórnym tłumaczeniem owej instytucji. Kilka cytatów zrekapitu­ luje tok jego rozumowania: „menstruacja, ciąża, połóg [są to] objawy fizjologiczne. Niezrozumiałe są one dla człowieka pierwotnego, który nie umie przyczynowo ich wyjaśnić, a widząc ich odrębność stara się osoby podlegające im wyłączyć poza nawias społeczeństwa [ . . . ] izolacja kobiety jest instytucją społeczną [ . . . ] , dla wytłumaczenia instytucji społecznej [ . . . ] tworzy się wiarę, że czynność taka a taka szkodzi dziecku", wiara (w demony) jest późniejsza niż izolacja (Bystroń 1916a, s. 7, 16, 18, 52-53). Nie jest to wywód przekonujący, bo skoro „instytucja społeczna izolacji" powstaje jako reakcja na niezrozumiałe zjawisko fizjologiczne, to przecież równie dobrą odpowiedź - pierwotną, wcale nie „wtórną" - mogłyby stanowić wierzenia. Natomiast celnym argumentem na rzecz pierwotności reguł „socjologicznych" wobec wierzeniowych jest okoliczność, że te same zakazy dotyczą zarówno kobiety ciężarnej, jak i menstruującej czy położnicy, tak więc wspólnym mianownikiem może być tylko „stan przejścia" (jak widać, Bystroń zignorował zupełnie fakt nasilonej biologiczności - i w tym sensie nieczystości - tych stanów). Zwróćmy uwagę, że koncepcja przejścia jako paradygmatu dla rozumienia treści wierzeniowych zakłada, że w obrzędzie symbolizowana jest ta zmiana, której uczestnik podlega realnie: z poprzedniej fazy życia do następnej, z przeszłości w przyszłość, do przodu. Tymczasem w języku symbolicznym obrzędu nader często wyrażony jest ruch w zupełnie innym kierunku, a nawet w innym wymiarze - w przeszłość, w wymiarze mitycznym. Obrzęd niekonie­ cznie służy wyrażeniu zmiany, która dokonuje się wtedy naprawdę - on raczej kształtuje symbolicznie sytuację idealną, zawsze tę samą, stałą. Przykład nieco sztuczny, modelowy: obrzęd pożegnania nie ma na celu demonstracji dokonu­ jącego się rozdzielenia, ale raczej stworzenie wspólnoty - przez objęcia, łączący wszystkich płacz, zakaz żegnania się przez próg itp. Skoro symboliczne działanie obrzędowe nie musi służyć wyrażeniu tego, co „i tak" dokonuje się na planie społecznym, to tym bardziej nie muszą spełniać tego zadania towarzyszące mu wierzenia czy zakazy. Teza o priorytecie „zasad instytucji społecznych" wobec wierzeń jest więc arbitralna. Materiał etno­ graficzny mówi stale o konieczności izolowania płodu i łona ciężarnej: dwa fartuchy nakłada ona, gdy jest matką chrzestną, rzeczy zakazanych nie wolno jej brać właśnie do podołka, nie powinna sadzać małych dzieci na kolana; wierzono, że jeśli ciężarna trzyma do chrztu, to umrze dziecko, które znajduje się niżej, jeśli zaś menstruująca - dziecko, niezależnie od płci, mieć będzie podwójną miesiączkę, za siebie i za nią (Federowski 1897, s. 334; D W O K 7, s. 145; Malicki 1947, s. 82; Szubertowa 1950-51, s. 602; Jastrzębska 1965, s. 140). W wierzeniach takich nie wyraża się wcale „reguła socjologiczna izolacji"; co �36 JERZY S. WASILEWSKI najwyżej to autor, który forsuje paradygmat socjologiczny, przekłada je na swój idiom, widząc w nich metaforyczne przeniesienie czy odbicie zasad działania instytucji obrzędowego przejścia. Tak czyni np. Mary Douglas przytaczając zebrane przez Monikę Wilson wśród afrykańskich Nyakusa wierzenia o zachłannym płodzie („o ciężarnej sądzi się, że zmniejsza ilość ziarna, do którego się zbliży [ . . . ] bliskość dziecka w jej łonie powoduje też, że u chorych wzrasta kaszel lub gorączka"), by skonkludować w duchu van Gennepa: „niebezpieczeństwo tkwi w stanach przejścia z tego prostego powodu, że przejście jest niedefmiowalne - nie jest ani jednym stanem, ani drugim" (Douglas 1966, s. 95-96). Krytykuje Levy-Bruhla za to, że przytaczając identyczne wierzenia maoryskie dotyczące płodu poronionego i kobiety menstruującej jako istot „z brakiem", niepełnych - i stąd wysysających - pozostał na tubylczym poziomie wyjaśniania, nie dostrzegając, iż niebezpieczeństwo leży w stanach granicznych w ogóle. Na szczęście - powiada - van Gennep miał więcej „intuicji socjologicznej". W ten sposób uwagi jej uchodzi okoliczność, że rozwinięcie koncepcji „żarłocznego płodu" mogłoby mieć poważne implikacje także dla zrozumienia rzeczywistości społecznej. Po wtóre - co jest równie ważne - nie wolno interpretować izolacji obrzędowej wyłącznie jako zjawiska społecznego - ma ono przecież tak samo ważne odniesienia wierzeniowe z ich biologicznymi uwarunkowaniami (izolacja płodowa - rajskie odosobnienie itp.). Może wyglądać na paradoks, że ten sam element wierzeniowy, „żarłoczny płód", który był punktem wyjścia autorki - prekursorki badań nad stanami ambiwalentnymi i posłużył jej do uogólnień na temat niebezpieczeństw przejścia, stanowi dla nas punkt dojścia; finał tej samej drogi, tyle że pokonanej w odwrotnym kierunku: od sformułowań języka etic do emic, od teorii obrzędu do „idei ludowych". Wraz ze świadomością, że drogę tę można pokonywać w obie strony, rodzi się pokusa, by sformułowany na wstępie dylemat uznać za pozorny, a podejmowane przez autorów decyzje, czy wierzenie wyjaśniać logiką obrzędu czy odwrotnie - uznać za kwestię upodobania badacza do widzenia zjawisk w ramach tego lub innego kontekstu. Może więc w ten sam sposób da się usunąć kolejny dylemat - pytanie, czy wierzenia lepiej wyjaśniać przez nieuświadamiane struktury, czy też przez uświadamiane wyobrażenia? Przed jego rozpatrzeniem należy oczywiście określić, jakiego rodzaju struktury ma się na myśli. Niech zatem będą to głębokie struktury postrzegania czasu i przestrzeni. Mocnym argumentem na rzecz istnienia takiej nieuświadamianej matrycy organizującej wierzenia jest np. koncepcja „demonogenności" punktów przełomowych, granic, okresów przejś­ cia (Stomma 1976). Ale nawet dla tej zwartej i przekonującej konstrukcji można proponować cząstkowe wyjaśnienia alternatywne z innego poziomu. Oto np. wierzenie, że dziecko dwukrotnie odstawiane od piersi staje się zmorą, można by interpretować jako dobry przykład demonogenności niewłaściwie dokonanego przejścia. Wyjaśnienie alternatywne odwoła się jednak do ludo­ wych pojęć na temat karmienia i odstawiania od piersi. Otóż dziecko, które po odstawieniu domaga się nadal karmienia, odbiera następnemu jego udział (białorus. obsos, Znamierowska-Prufferowa 1947, s. 29); „ma dwa serca i dwie dusze" (Udziela 1890, s. 127); podobnie gdy karmione jest zbyt długo - przez dwa Wielkie Piątki wg powszechnej formuły. Nic dziwnego zatem, że takie �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 37 dziecko zostaje uznane za wysysającą zmorę, strzygę albo ma uroczne oczy, którymi przysparza szkód (DWOK 7, s. 136; 17, s. 113; 33, s. 177; Federowski 1897, s. 306; Saloni 1914, s. 59; w wierzeniach europejskich - Dundes 1980, s. 106). Przykład ten demonstruje możliwość tłumaczenia pewnych wierzeń przez odwołanie do wizji świata o ograniczonej ilości dóbr. To z niej wynikają zakazy nakładania jednej sytuacji początkowej na inną (mające uzasadnienie w koncepcji naczyń połączonych) w rodzaju: „gdy zakładający gospodarstwo kupi bydlę, nie może już nic równocześnie kupić, bo by mu się źle wiodło" (Gustawicz 1900, s. 64). W miarę gromadzenia podobnego materiału rośnie liczba zakazów tworze­ nia takich właśnie symetrycznych sytuacji, które jednak coraz słabiej tłumaczą się obawą o rywalizację. Wątpliwości przysparza np. powszechny zakaz obecności obojga młodych jednocześnie w kościele na zapowiedziach (z sankcjami typu: głowy by ich bolały, niezgoda w małżeństwie, garnki będą się w gospodarstwie tłukły) i unikanie wzajemnego spotkania w trakcie zaprosinowego obchodzenia wsi (DWOK 10, s. 290; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 231; 33, s. 248; Siarkowski 1885, s. 43; Świętek 1893, s. 554, Saloni 1914, s. 59). Można tu zaliczyć wierzenia, że źle jest, gdy orszak weselny napotka inny orszak, pogrzeb - inny pogrzeb, jedna grupa kolędnicza albo chodząca z kurkiem wielkanocnym - drugą. Efektem są bójki (DWOK 27, s. 127; 33, s. 201; Ulanowska 1888, s. 107); w Rumunii rytualną bitkę, muszą odbyć dwie spotykające się grupy rytualnych tancerzy - calusari (Kligman 1981, s. 27), przy czym nawet w tych ostatnich przypadkach nie należy poprzestawać na powierzchownie ekonomicznym uzasadnieniu zazdrością o datki. W tym momencie stajemy przed pokusą wyjaśnienia o zupełnie innym charakterze - czysto formalnym, strukturalnym. Zamiast o „groźbie wysysa­ nia" można by mówić o zakazie nakładania na siebie sytuacji przejściowych, mediacyjnych. Sprawdźmy, czy byłby to zabieg owocny szukając zakazów tworzenia takich właśnie sytuacji symetrycznych. Oczywistym przykładem mógłby być zakaz patrzenia w lustro albo praktyka jego zasłaniania lub odwracania, obowiązująca (osoby) w momentach przełomowych: niemowlę do pierwszego roku, pana i pannę młodą w trakcie wesela, położnicę, otoczenie zmarłego (DWOK 15, s. 153; 17, s. 88; 23, s. 80, 26; s. 93; 42, s. 394 i 411; 49, s. 532; Piątkowska 1889, s. 504; Z. Wasilewski 1889, s. 97; Kosiński 1890, s. 870; Wierzchowski 1890, s. 191; Wereńko 1896, s. 131; Toeppen 1892, s. 788; Federowski 1897, s. 305; Lilientalowa 1898, s. 280; Schnaider 1899, s. 340; Lilientalowa 1900, s. 322; Smólski 1901, s. 329; Saloni 1903, s. 250; Gaj-Piotrowski 1967, s. 54; Witkoś 1977, s. 66 i 188); z nawiąza­ niem do powodowanego przez lustro podwajania - dziecko będzie się jąkać, „wypatrzy następne" (Kopernicki 1887, s. 202). Inne motywacje, np. krótka pamięć (DWOK 7, s. 14; Gonet 1896, s. 227; Gaj-Piotrowski 1967, s. 152), odwołują się do innej logiki (patrz też Bystroń 1916a, s. 36 i 137). Inny przykład mogłyby stanowić zakazy przebywania pośrodku budynku. Jeśli w miejscu centralnym budowli wolno widzieć pewien punkt początkowy, zarodkowy - to wierzenie, że ciężarnej nie wolno stawać na środku kościoła lub cerkwi (Wereńko 1896, s. 119), można by interpretować jako zakaz j i ¡Í l i \ 1 J i • ' ! �38 JERZY S. WASILEWSKI nakładania początków na początki. Podobnie w środku izby pod stragarzem nie udaje się ubijanie masła, osoba tu siedząca przy grze w karty nie ma szans na wygraną itp. (Łopaciński 1897, s. 243; Piątkowska 1897", s. 801; Pietkiewicz 1938, s. 231; Dworakowski 1964, s. 229; Łuczkowski 1980, s. 150). Obok początkowych, embrionalnych punktów w przestrzeni (jeśli rzeczywi­ ście wolno tak rozumieć punkty centralne budowli) nie sprzyjają rozwojowi także początkowe momenty cyklów czasowych. Poniedziałek, podobnie jak dni nowiu („na wietku" - przy niewidocznym i minimalnym księżycu), jest - jako „pusty dzień, zawiązanie tygodnia" - na równi z piątkiem dniem „twardym", „ciężkim" (Kantor 1907, s. 152; K L W 1967, s. 105). Jest on zły jako dzień urodzenia, niekorzystny do zaczynania siewu, sadzenia, orki, nawożenia, sianokosów, żniw i dożynek, kiszenia, polowania, podróży, podejmowania służby, pożyczania, załatwiania interesów, leczenia, zakładzin domów, a nawet nakładania czystej koszuli, przystępowania do szycia i reperacji odzieży i obuwia (DWOK 7, s. 138, 142, 174; 10, s. 290; 17, s. 70, 117; 20, s. 137; 24, s. 275; 26, s. 194; 27, s. 152, 177 i 231: 33, s. 110; 42, s. 400; 46, s. 494; 57, s. 1267; Podbereski 1880, s. 70; Udziela 1886, s. 90; Cisek 1889, s. 69; Rokossowska 1889, s. 172; Lorentowicz 1890, s. 825; Gonet 1896, s. 331; Pierzchała 1896, s. 336; Federowski 1897, s. 203, 339, 359, 374, 381; Piątkowska 1898, s. 420; Józef znad Wiszenki 1899, s. 351; Gustawicz 1900, s. 63; Gawroński 1902, s. 125; Łopaciński 1902, s. 415-416; Świętek 1902, s. 362; Saloni 1903, s. 255; Schnaider 1912, s. 198; Saloni 1914, s. 63; Gaj-Piotrowski 1967 s. 93; Baranowski 1972, s. 55). Ta próba materiałowa uświadamia konieczność wyboru: albo uznajemy za właściwe ujmowanie jego ukrytej logiki w abstrakcyjnych formułach, mówią­ cych o mediacjach i symetrii, rezygnując w gruncie rzeczy z jego rozumienia - albo też szukamy wyjaśnień szczegółowych, opierających się na konkret­ nych wyobrażeniach. Ten drugi sposób wydaje mi się owocniejszy; zastosujmy go do wyjaśnienia zakazów obowiązujących w poniedziałek: dzień ten należy rozumieć nie tyle jako początek - nie był nim zresztą nigdy w kalendarzu chrześcijańskim - ale jako dzień poświąteczny, i to właśnie jest powodem jego feralności (analogicznie, w starożytnym Rzymie dni następujące po świętach traktowane były jako niepomyślne). Wytłumaczenie kryje się w analogii sięgającej poziomu mitologicznego: tak jak okres rajski stanowi sytuację idealną, wyjście zeń zaś oznacza upadek, tak też święto jest czasem idealnym, natomiast dzień następny ma waloryzację negatywną. Analogię tę można posunąć dalej: skoro okres płodowy koresponduje w wierzeniach - jak widzieliśmy - z sytuacją rajską, to okres po porodzie będzie miał swój odpowiednik w następnej fazie mitologicznego scenariusza: egzystencja na ziemskim padole, rozbicie pierwotnej harmonii itd. Nic więc dziwnego, że z chwilą porodu pojawiają się te same symboliczne znaki upadku, co w planie mitologicznym. Zgodnie z tą logiką byłyby powszechne wierzenia o nieczystości i szkodliwym oddziaływaniu położnicy (materiał - Bystroń 1916a, s. 27). Ciekawe są zwłaszcza te przypadki, które meżna interpretować jako znaki rozpadu wspólnoty. Tak można rozumieć przekaz, że dzieci odmawiają słuchania matki po porodzie (Federowski 1889, s. 293). Wzmian­ kowane wierzenie niemieckie, że ciężarna rozbija zabawę taneczną, powtarza się w zachodniej Polsce w odniesieniu do położnicy przez sześć tygodni po porodzie (Kwaśniewicz 1985, s. 122). �39 TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ Pomijając widoczną w tym przypadku kwestię zapożyczeń - leżącą poza granicami badania znaczenia - stwierdzamy, że identyczność zakazów obo­ wiązujących przed i po porodzie znajdowałaby swe wyjaśnienie. Będzie się ono odwoływać do dwóch oddzielnych mechanizmów, dwóch różnych „teorii informatorów": koncepcji wysysającego płodu oraz analogii raj:upadek = okres płodowy:okres poporodowy. Jeśli wyjaśnienie takie odrzucić jako zbyt partykularne 'i szukać formuł ogólniejszych, np. odwołujących się do terminu „przejście", to osiągnie się wkrótce pewien próg rozumienia. Dochodzimy doń wtedy, gdy w ucieczce przed wyjaśnieniami cząstkowymi wybierzemy pojęcia zbyt abstrakcyjne. Do takiej właśnie granicy dotarł Rodney Needham usiłując zrozumieć, dlaczego tak różnym obrzędom - od seansów szamańskich po ceremonie weselne - towarzyszą instrumenty perkusyjne. Spostrzegł on, że można je wszystkie nazwać obrzędami przejścia, ale też zauważył, że nie wynika stąd jeszcze, dlaczego uczestniczy w tym perkusja. Nie ma koniecznego wewnętrznego związku pomię­ dzy logiczną strukturą zmiany kategorii a afektywnym działaniem tych instrumen­ tów; w istocie przechodzenia nie ma nic, co wyjaśniałoby konieczność użycia perkusji, ani też odwrotnie. Ostatnie zdanie artykułu powtarza więc bezradnie wyjściową obserwację: musimy zadowolić się stwierdzeniem, że „istnieje związek między perkusją a przejściem" (Needham 1967, s. 613) . Mamy tu chyba do czynienia z prawidłowością epistemologiczną znaną i innym naukom: wprawdzie wraz z oddalaniem się od konkretnego przed­ miotu badań ujawniają się nowe związki, ale traci się możliwość mówienia o zjawiskach mniejszej skali w ich własnych terminach, tu - w języku pozwalającym na zrozumienie wierzeń. Konstruowanie interpretacji rozumieją­ cych byłoby więc podobne do rysowania mapy z pewnej wysokości: punkt obserwacyjny nie może znaleźć się za nisko - mapa pokryje się wtedy z terytorium, teoria zmieni się w opis rzeczywistości. Nie powinien on też jednak znajdować się zbyt wysoko - stworzone dzięki „spojrzeniu z oddali" kategorie będą tak ogólne, iż przestaną korespondować z językiem infor­ matora, a bez tej przekładalności niemożliwe jest rozumienie. Tak więc o ile u podstaw tej pracy leżała niechęć do interpretacji kawałkowych, rodem z myślenia potocznego (owi „ludzie co widzą wszystko oddzielnie"), to jej końcem niech będzie przestroga przed pokusą widzenia „wszystkiego razem" w myśleniu naukowym. 3 LITERATURA A l l e r h a n d M. 1898 Przysięga kobiety ciężarnej u Żydów, „Lud", t. 4, s. 180-184. Ayres B. 1967 Pregnancy Magic: A Study of Food Taboos and Sex Avoidance, [w:J Cross-Cultural Approaches. Readings in Comparative Research, C. S. Ford ed., New Haven, s. 111-125. 3 Próbą odpowiedzi, wyrażoną znacznie później i - co znamienne - w innym języku, jest ostrożna hipoteza, że reakcja organizmu na dźwięki perkusji wywodzi się z imprintingu dokonanego w łonie matki, kiedy płód słyszy bicie serca, Needham 1981, s. 40-41. Gdyby związek taki dawał się rzeczywiście udowodnić, mogłoby to być dodatkowe uzasadnienie dla analogii sytuacji płodowej i obrzędowej. �40 JERZY S. WASILEWSKI B a n d i ć D. 1980a Tabu u tradicionalnoj kulturi Srba, Beograd. 1980b Značenie jednog sistema agrarnih tabua, „Etnološke sveske", t. 3, s. 21-29 [Beograd]. B a r a n o w s k i W. 1972 Tradycyjny terminarz prac gospodarczych w południowej części woj. łódzkiego, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 16, s. 43-63. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1916a Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z narodzeniem dziecka, Kraków. 1916b Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1919 Kleparz, przedmieście Krakowa przed 50 laty. Studjum etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, s. 3-80. C e r n y A. 1898 Istoty mityczne Serbów Łużyckich, „Wisła", t. 12, s. 188-210, 467-506, 667-672. C i e s i e l s k i Z. 1961 Rybołówstwo na Pojezierzu Włodawsko-Łęczyckim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 18, cz. l , s . 9-28. Cisek M. 1889 Materyjały etnograficzne z miasteczka Żołyni w pow. przemyskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 54-83. C i s z e w s k i S. 1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 1-129. 1905 Kuwada. Studyum etnologiczne, Kraków. C z u b a l a D. 1974 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich, „Lud", t. 58, s. 181-198. 1978 Folklor garncarzy polskich, Katowice. D e k o w s k i J. P. 1959 Uprawa roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13, s. 19-98. 1968 Z badań nad pożywieniem ludu łowickiego (1880-1939), „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", t. 12, s. 1-245. D o u g l a s M. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London. D r o z d o w s k a W. 1963 Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 5, s. 111-130. Dundes A. 1980 Wet and Dry, the Evil Eye, [w:] Interpreting Folklore, Bloomington, s. 93-133. Dwok 1961-89 Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 1-66, Warszawa. D w o r a k o w s k i S. 1964 Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok. E l i a d e M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. F e d e r o w s k i M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. 1888-89 Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. 1-2, Warszawa. F i l l i o z a t J. 1964 The Classical Doctrine of Indian Medicine, Delhi. F o s t e r G . M. 1965 Peasant Society and the Image of Limited Good, „American Anthropologist", vol. 67, s. 293-315. Frankowski E. 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23, s. 50-111. F r a z e r J. G. 1911 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion. T. 2. Taboo and the Perils of the Soul, London. 1962 Złota gałąź, Warszawa [oryg. 1922]. �щ TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 41 F r e u d Z. 1967 Człowiek, religia, kultura, Warszawa. G a j - P i o t r o w s k i W. 1967 Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, Wrocław. G a n s z y n i e c R. 1923 Pierścień w wierzeniach ludowych starożytnych i średniowiecznych, „Lud", t. 22, s. 33-62. Gawełek F. 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 11, s. 48-J06. G a w r o ń s k i F . R. 1902 Zwyczaje ludowe we wsi Michowej, „Wisła", t. 16, s. 125-126. Gennep van A. 1960 The Rites of Passage, Chicago (oryg. 1909). Gonet S. 1896 Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa, „Lud", t. 2, s. 62-62, 221-228, 331-338. G o r c z y c k a - O t t o M. 1979 Tradycyjna obrzędowość urodzinowa parafii kolbielskiej. Próba analizy strukturalno-semiotycznej (praca magisterska, maszynopis w K E i A K UW). G u s t a w i c z B. 1900 O ludzie podduklańskim w ogólności, a Iwoniczanach w szczególności, „Lud", t. 6, s. 36-80, 126-157, 245-257, 340-350. H a n s o n F . A. 1982 Method in Semiotic Anthropology; or, how the Maori Latrine Means, [w:] Studies in Symbolism and Cultural Communication, F. A. Hanson ed., Lawrence, s. 74-89. HdA 1927-38 Handwdrterbuch des deutschen Aberglaubens. T. 19, E . Hoflmann-Krayer, H. Báchtold-Staubli red., Berlin - Leipzig. H i l d e g a r d a von Bingen 1903 Hildegardis Cauae et curae. Edidit P. Kaiser, Lipsiae. H i r z e l R. 1902 Der Eid. Ein Beitrag zu seiner Geschichte, Leipzig. Janota E. 1978 Lud i jego zwyczaje, „Przewodnik Naukowy i Literacki", t. 6, R. 6, s. 151-567. J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia laznowskie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", nr 9, s. 134-168. J ó z e f znad W i s z e n k i 1899 Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach, „Lud", t. 5, s. 346-357. KLW 1967 Kultura ludowa Wielkopolski, J. Burszta red., t. 3, Poznań. K a n t o r J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 17-229. 1914 Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy z okolicy Jarosławia, „Materiały . Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 211-242. K ę p i ń s k i A. 1985 Melancholia, Warszawa. K i r i l o v N. 1893 Interes izučenia narodnoj i tibetskoj mediciny w Zabajkale, „Etnograficeskoe Obozrenie", t. 19, s. 84-120. K l i b a n s k y R., Panofsky E., Saxl F. 1964 Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, London. Kligman G. 1981 Caluš. Symbolic Transformation in Romanian Ritual, Chicago - London. K l i m a s z e w s k a J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4, s. 109-140. �42 JERZY S. WASILEWSKI K l i n g e r W. 1926 Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań. Kołodziejczyk E. 1910 Z Andrychowa, „Lud", t. 16, s. 79-86. K o p e r n i c k i I. 1887 Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 11, s. 130-227. K o s i ń s k i W. 1890 Zapiski etnologiczne zebrane w Jurkowie i okolicy, „Wisła", t. 4, s. 861-873. 1904 Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicji zachodniej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 1-86. Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków. K o v a č e v i c I. 1978 Semiološki přistup proučavanju obreda na primieru obreda o sv. Andreji, „Etnološke sveske", t. 1, s. 23-32 [Beograd]. 1985 Semiología rituala, Beograd. K r z y w i c k i L. 1889 Zwyczaje ludu w oświetleniu porównawczym. Baba jako wróżba nieszczęścia, „Wisła", t. 3, s. 860-874. Kupferer H. 1965 Couvade: Ritual or Real Illness, „American Anthropologist", vol. 67, s. 99-102. K w a ś n i e w i c z К. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 89-126. 1985 Rok obrzędowy, [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, s. 9-31. Leach E. 1964 Antropological aspects of abuse, [w:] New Directions in the Study of Language, E . Lenneberg (ed.), Cambridge (Mass.). L e c h o w a I. 1967 Zwyczaje i wierzenia doroczne w Łowickiem, Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", t. 11, s. 13-52. L e v i - S t r a u s s С. 1969 The Raw and the Cooked. Introduction to a Science of Mythology, New York. 1978 The Origin of Table Manners, New York. L i l i e n t a l o w a R. 1898 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 12, s. 277-284. 1900 Przesądy żydowskie, „Wisła", t. 14, s. 318 322; 639-Ś44. 1904 Dziecko żydowskie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 7, s. 141-173. 1905 Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła", t. 19, s. 148-176. L o r e n t o w i c z J. 1890 Lud fabryczny w Pabjanicach, „Wisła", t. 4, s. 825-830. L u b i c z R. ( Ł o p a c i ń s k i H.) 1891 Sobótka - kwestjonarjusz, „Wisła", t. 5, s. 169-178. Ł o p a c i ń s k i H. 1897 Zabytki cywilizacji pierwotnej, „Wisła", t. 11, s. 241-260. 1902 Zabobony, gusła, przesądy, czary i wierzenia różne, „Wisła", t. 16, s. 413-417. Ł u c z k o w s k i J. 1980 Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym i jego wnętrzem, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne", t. 22, s. 149-157. M a g i e r a J. 1900 Wierzenia ludowe w okolicy Sułkowic (powiat Myślenicki), „Wisła", t. 14, s. 55-61. Malicki L. 1947 Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, M a t c z a k o w a S. 1963 Dziecko w rodzinie wiejskiej (materiały z pow. radomszczańskiego), Etnograficzne", t. 5, s. 131-178. „Łódzkie Studia �T A B U , Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ 43 M i k l a v e c P. 1902 Zwyczaje, zabawy i zabobony ludu słoweńskiego w południowej Styryi, „Lud", t. 8, s. 337-349. M o s z y ń s k i K. 1929-30 Białoruski spor i sparyš, „Lud Słowiański", t. 1, z. 2, dz. B, s. 54-66. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Needham R. 1967 Percussion and Transition, „Man", vol. 2, s. 606-614. 1981 Circumstantial Deliveries, Berkeley-Los Angeles. O n i a n s R. B. 1954 The Origins of European Thought About the Body, the Mind, the Soul, the World, Time and Fate, Cambridge. Panofsky E . 1955 The Life and Art of Albrecht Dürer, Princeton. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Petrow A. 1878 Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 2, s. 3-182. P i ą t k o w s k a I. 1889 Z życia ludu wiejskiego w ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3, s. 479-530. 1897 Pismo obrazowe, „Wisła", t. 11, s. 801. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4, s. 410-435. 1901 Zamek Sieradzki w historyi i powieści ludowej, „Lud", t. 7, s. 113-128. Pierzchała L. 1896 Wierzenia ludu, „Lud", t. 2, s. 335-338. P i e t k i e w i c z C. 1938 Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne, Warszawa. P i g o ń S. 1983 Z Komborni w świat, Warszawa. Platon 1960 Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa. P l e s z c z y ń s k i A. 1893 Wochy i Koziary, „Wisła", t. 7, s. 719-735 P l i n i u s z Starszy 1845 K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXVII, Przeł. J. Łukaszewicz, Poznań. Ploss H. 1911 Das Kind in Brauch und Sitte der Vólker, Т. I, Leipzig. Podbereski A. 1880 Materyjaiy do demonologii ludu ukraińskiego. Z opowiadań ludu w pow. Czehryńskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 4, s. 3-82. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów - Warszawa. [1932] Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa, t. 3, s. 322-332. Poszukiwania 1890 Poszukiwania, „Wisła", t. 4, s. 441. R o k o s s o w s k a Z. 1889 O świecie roślinnym. Wyobrażenia, wierzenia i podania ludu ruskiego na Wołyniu we wsi Jurkowszczyźnie pow. zwiahelskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 13, s. 163-199. R o n i s z W., К. B. W. 1897 Poglądy ludu na przyrodę, „Wisła", t. 11, s. 118-119. Saloni A. 1898 Lud wiejski w okolicy Przeworska, „Wisła", t. 12, s. 47-64, 508-517, 719-748. 1903 Lud łańcucki. Materiały etnograficzne, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 6, s. 187-^19. 1914 Zaściankowa szlachta polska w Delejowie, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 13, s. 3-151. Schmidt W. 1955 Gebrauche des Ehemannes bei Schwangerschaft und Geburt. Mit Richtigstellung des Begriffes der Couvade, Wien. I i I 1 i �44 JERZY S. WASILEWSKI Schnaider J. 1899 Z kraju Hucułów, „Lud", t. 5, s. 57-62, 147-154, 207-220, 336-345. 1912 Z życia górali nadiomnickich, „Lud", t. 18, s. 141-217. S c h u l e n b u r g W. 1985 Wendisches Volkstum in Sage, Branch und Sine, Fotomechanischer Neudruck, Bautzen. Seyda B. 1977 Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa. Seznec J. 1939 La survivance des dieux antiques, London. S i a r k o w s k i W. 1878 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do An­ tropologii Krajowej", t. 2, s. 209-259. 1879 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Część druga, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 3-61. 1885 Materyaly do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 9, s. 3-72. Smólski G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich {ciąg dalszy i dokończenie), „Wisła", t. 15, s. 153-172, 321-339. Stomma L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S z a b l e w s k a S. 1883 Wesele i Krzywy taniec u ludu ruskiego z okolic Zbaraża, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7, s. 120-134. Szubertowa M. 1950-51 Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616. S z u k i e w i c z W. 1903 Wierzenia i praktyki ludowe {zabobony, przesądy i wróżby) zebrane w gub. wileńskiej, „Wisła", t. 17, s. 265-280, 432-444. S z u m o w s k i W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Ś w i ę t e k J. 1893 Lud nadrabski (Od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków. 1902 Z nad Wisłoka. Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w pow. łańcuckim, „Lud", t. 8, s. 245-257, 354-368. T e t m a j e r W. 1898 Gody i godnie święta, czyli okres Świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" t. 3, s. 165-197. Toeppen M. 1892 Wierzenia mazurskie, „Wisła", t. 6, s. 145-184, 391^20, 641-662, 758-797. U d z i e l a S. 1886 Materyjaly etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 10, s. 75-156 , . 1890 Lud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologu ,»™ Krajowej*', t. 14, s 1-136 1899 Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła , t 13, s. 14-29 65-88 193-222 1900 Smat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego Poprawym brzegu Wisły. Częsc II, „Wisła , t. 14, S. 1-12, 132-144, Lbir-LU, 399-411, /13-/24. л 1888 1 ^ д Т Я Boże Narodzenie u górali zwanych „Zagórzanami", „Wisła", t. 2, s. 98-119. ^nnl^nlnnin W !,l wfkTi S a e ХШ к „linii W*™* Warszawa. Edmund Ronald Leack Eleazar Moisieiewicz Mieletyński- Władimir Jakowlewicz Propp słowniki Teść Tl) PolskaSztuka Ludowa" R 34 m 2 \ 117 125 L �T A B U , Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 1987 45 Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I: Zrozumieć tabu, „Etnografia Polska", t. 31, z. 1, s. 19^41. W a s i l e w s k i Z. 1889 Jagodne. Zarys etnograficzny, Warszawa. Wereńko F. 1896 Przyczynek do lecznictwa ludowego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etno­ graficzne", t. 1, s. 99-228. W i e r z c h o w s k i Z. 1890 Materiały etnograficzne z pow. tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 14, s. 145-251. W i l a n o w s k i M. R. 1893 Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, s. 274-279. W i t k o ś S. 1977 Bajdy i Moderówka, Poznań. Witowt 1901 Kilka przesądów ze wsi Turowa (pow. Radzyński), „Wisła", t. 15, s. 177-183. Z.S. 1891 W noc świętojańską, „Biesiada Literacka", nr 29, 17 lipca, s. 35-36. Zelenin D. 1911 „Obydennyja" polotenca i obydennye chramy (Russkie narodnye obyćai), „Źiwaja Starina", t. 20, s. 1-20. 1934 Imuščestwennyje zaprety как pereiitki perwobytnogo kommunizma, Leningrad. Z i e l e n i e w s k i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a M. 1947 Przyczynek do magii i wierzeń rybaków, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 6, s. 1-37. Zwyczaje świętojańskie 1929-30 Zwyczaje świętojańskie na zachodnim Polesiu, „Lud Słowiański", t. 1, z. 1, dz. B, s. 76-88. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da76e10945a2a42afbf98aba6ac6128e.pdf 01b21ca4a7cd63af259fda2de90ffaa9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1266 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXXIV Zeszyt 1-2 �[ . P O L S K A A K A D E M I A INSTYTUT HISTORil KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIV Zeszyt 1-2 WROCŁAW WARSZAWA KRAKÓW • GDAŃSK ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K 1990 �i REDAKTOR: WANDA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA PAPROCKA KABZIŃSKA-STAWARZ C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (przewodnicz:,cal, M A R I A F R A N K O W S K A , Z B I G N I E W JASIEWICZ, JADWIGA KLIMASZEWSKA, BRONISŁAWA SŁAWOJ KOPCZYNSKA-JAWORSKA, ZOFIA SZYN KIEWICZ. ANNA SOKOLEWICZOWA, ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, uf. Świerczewskiego ł05 Okładkę projektowa) Edward Kostka I Redaktor Zyta Kwiecińska ^ Redaktor techniczny Alicja Januszczak © Copyright by Zakluil Kdralmy im. Ossulińskul, Primed - (tyfawiurlwu, IWnriuw In Poland ' P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h - Wydawnictwo. W r o c ł a w O b j ę t o ś ć ; ark. wyd. 25,00; ark. druk, Wrocławska Drukarnia IV90 16,75; ark. A , 22,30. Naukowa. Z a m . 4 4 4 « / « » . ' 1990. �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Jer/y Sławomir W a s i l e w s k i - Tabu, zakaz magiczny, nieczystość- Część II. Tabu a paradygmaty etnologii Jerzy Suchocfc i - „Niebiańskość" czy „boskość"? Rozważania nad etymologią i zakresem semantycznym bałtyjskich terminów: st. pr. deiwas, lit. dievas, lot. dievs .' "Heavcntiness" or "divinity"? Reflexions upon cthymology and semantic range of Baltic terms Deivas (old Prussian), Dievas (Lithuanian) and Dievs (Latvian) Mieczysław T r o j a n - Zarys rozwoju problematyki badawczej w zakresie etnografii Europy Outline of the development of research problems circle in the ethnography of Europe 7 47 63 65 83 Część U Maria P a r a d o w s k a - Stosunki Polonii z innymi grupami etnicznymi w Brazylii . . . Relationships of the Poles with other ethnic communities in Brasil Adam Walaszek - Chłop i praca w przemyśle amerykańskim. Pole semantyczne słowa „robota" w listach emigrantów polskich ze Stanów Zjednoczonych z lat 1890-1891 . . Peasants and work in the American industry. Semantic field of the word "robota" (.work) in letters or Polish emigrants from the U.S.A. in the years 1890 1891 . . . . Adam R y b i ń s k i - Pasterze koczownicy A środowisko przyrodnicze. Elementy świado­ mości ekologicznej u Tuaregów Nomadic herdsmen and natural environment. Elements or ecologic consciousness at the Tuaregs Krzysztof Renik - Integracja wspólnoty wiejskiej w widowiskach obrzędowych Thejjam z południowych Indii Integration of the village community in the ritual Thejjam perfornances from the Southern India Krystyna C h a b r o s - Trzy kamienie paleniska, czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice The three stones of the hearth, or the necessity of reaching beyond oneself 85 W5 107 118 119 135 137 161 163 167 STUDIA I MATERIAŁY Anna Ma lew s k a - S z a ł y gin - Świadomość historyczna mieszkańców Narola . . . . Historie consciousness of the inhabitants of Narol Jan K u r e k - Ludowe aspekty kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach Folk aspects of the cult of St. Stanisław from Szczepanów in his sanctuaries . . . . 169 180 183 199 �v.. 6 S P I S TREŚCI Bogumiła M a r c z a k - Dawna fotografia polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie jako źródło do badania kultury ludowej Ancient photography of Polish countryside in the archives of the Ethnology Depart­ ment at the Institute of the History of .Material Culture, Polish Academy of Sciences, Warsaw, as source for folk culture research Elżbieta Z a b o r o w s k a - Buda bartna w dawnej Puszczy Kurpiowskiej Bee-keeping huds in the primeval forest of the Kurpie region 201 205 207 217 KRONIKA Współpraca etnografów Polski i Białorusi - Janusz Bohdanowicz The Internationale Organization of Folk Art (lOFA, tOV) - Mirosława Drozd-Piasecka W poszukiwaniu korzeni tożsamości narodowej - Mirosława Drozd-Piasecka . . . . Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier - Mirosława Drozd-Piasecka . . . . Zainteresowanie rodzima kultura tradycyjną w dzisiejszej Mongolii - Iwona Kahzińska-Stawarz Sesja naukowa „Wartości kultury polskiej a przemiany społeczne X I X i XX w.", Lublin, 21-22 XI 1988 - Andrzej Stawarz „Metodologiczne i empiryczne aspekty badań nad kulturą miasta przemysłowego" - kon­ ferencja naukowa. Katowice, 24-25 II 1989 - Marian Gerlich, Andrzej Stawarz . . . „Młode pokolenie emigracyjno-polonijne". Sympozjum polonijne, Lublin, 16-18 V 1988 - Katarzyna Paradowska „Nadzieje i obawy Kościoła Ameryki Łacińskiej- - sesja naukowa z okazji 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów na ziemi polskiej, 28-29 IX 1986 r. - Dariusz Piwowarczyk Sympozjum ,.Leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej". Ciechanowiec, 18-19 V 1988 r. - Adam Paluch Jadą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie - Renata Hrvń IV Pienieżnieńskie Spotkania z Religiami - Dni Hinduistyczne - Leszek Niewdana SVD Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku - Leszek Niewdana SVD Wystawa nowogwinejska w Pucku - Darius; Piwowarczyk Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej - Eugeniusz Śliwka SVD Wystawa „Kultura i sztuka Indonezji" w Olsztynku - Mirosław Dorosz 219 220 221 225 228 231 233 235 237 241 242 244 247 247 248 249 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA F. Berlik, TChr., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932 1939, Poznań 1987, ss. 330, il. - Katarzyna Paradowska Kolędowanie na Lubelszczyźnie, Wrocław 1986, PTL, ss, 397, 35 ryc. - Mirosława Drozd-Piasecka litka Stankova {tekst), Ludvik Baran (fotografie), Lidovc umćni z Cech, Moravy a Stezska, Praha 1987, ss, 200, ryc. 281 - Mirosława Drozd-Piasecka N, L. Zukovskaja, Kategorii i simvolika tradicionnoj kul'tury mongolov, Moskva 1988, Nauka, ss. 196 - Iwona Kabzińska-Stawarz „Bulletin", nr I: 1988, ss, 78, nr 2: 1988. ss, 102, wyd. International Association for Mongol Studies, Ułan Bator - Iwona Kabzińska-Stawarz G. A. Makarovskaja. Russkic sali, Arbom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.) - Irena Turnau A. Chlupova (i in.), Lidovä vysivka. Techniky a ornamentika, wstęp Ireny Piäütovej, Bratislava 1985, ss. 544, ryc, 258, 312 il. kolor. - Irena Turnau Opera textilia variorum temporum. To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th October 1988, Inger Estham, M. Nockert (red.), The Museum of National Antiquities, Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, ryc. 119, 12.kolor, - Irena Turnau I. Weber-Kellermann, Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, 91 koior. - Irena Turnau . . . 251 253 257 261 266 266 267 267 268 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9946e0ba931a8c9c7aa06845db56b50.pdf eddaf243163438defdd7256ab3136915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1264 Title A name given to the resource Muzea na wolnym powietrzu w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pytlińska-Spiss, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS (Muzeum Etnograficzne, K r a k ó w ) MUZEA N A W O L N Y M POWIETRZU W POLSCE Jeszcze nie tak dawno Polska była krajem drewnianej architektury ludowej, krajem autentycznych w swoim wyrazie wsi i miasteczek usytuowanych w naturalnym, j a k ż e często malowniczym pejzażu. Obecnie jest krajem topornej, pustakowej zabudowy, obcej polskiej tradycji budowlanej, k t ó r a wypiera z a r ó w n o najstarsze budownictwo tworzone r ę k a m i ludowych cieśli, jak i to nowsze, nawiązujące do miejscowej tradycji. Wprawdzie tu i ówdzie p o ś r ó d b a n a ł u błyśnie ciekawszy architektonicznie budynek nawiązujący do regionalnego stylu, a nawet gdzieniegdzie ujrzymy starą c h a ł u p ę , czasem starą zagrodę, ale to j u ż resztki jedynej w swoim rodzaju ludowej architek­ tury. Praktycznie zniknęło z terenu Polski drewniane budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenia techniki wiejskiej, drewniane d w o r k i szlacheckie tak typowe dla polskiego pejzażu, zmalała liczba o b i e k t ó w sakralnych, przede wszystkim cerkwi. Nie w c h o d z ą c w wielorakie przyczyny takiego stanu rzeczy m o ż n a stwierdzić, że j e d n ą z p r ó b ocalenia c h o ć części zabytkowego budownictwa drewnianego w Polsce są etnograficzne muzea na wolnym powietrzu. W zdewastowanym pejzażu Polski wyrosły bowiem w ciągu minionego trzydziestolecia muzea skansenowskie, zwane tak od Skansenu w Sztokholmie, których celem jest nie tylko ochrona tradycyjnej architektury wsi, ale i p r ó b a przedstawienia w możliwie pełnym świetle dawnej i współczesnej polskiej kultury ludowej. Jest ich obecnie ponad 40, wliczając w to tzw. punkty skansenowskie in situ nazwane przez niektórych a u t o r ó w rezerwatami architektury ludowej. Polskie muzea na wolnym powietrzu powstały stosunkowo p ó ź n o , c h o ć korzeniami sięgają X I X w., a na ich powstanie i koncepcję miało wpływ europejskie muzealnictwo skansenowskie, szczególnie skandynaw­ skie i niemieckie . Idea m u z e ó w skansenowskich pojawiła się w środowisku 1 1 obfita Na temat historii, koncepcji i realizacji polskich muzeów literatura naukowa i popularna. Zainteresowanych odsyłam skansenowskich do: Pytlińska s. 191-202; P y l l i ń s k a - S p i s s 1970. s. 11-16. 24-28; 1979. s. 262-270: Spis.s 1984, s. 148-151; s. 333-369 Czajkowski 1984. Zob. leż artykuły istnieje 1966. 13.5-138, |\v:j „Biuletyn Informacyjny �196 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS uczonych, kolekcjonerów i k r a j o z n a w c ó w k r a j ó w skandynawskich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w., a u podstaw budowy tych m u z e ó w wyrosłych z patriotycznych pobudek leżała chęć poznania tradycyjnej kultury ludowej, ochrony jej w y t w o r ó w , przede wszystkim drewnianego budownictwa. C h o ć sama idea eksponowania cennych budowli w plenerze sięga starożyt­ ności, jednak nowy cel i kierunek istniejącym tu i ówdzie w Skandynawii kolekcjom budownictwa ludowego n a d a ł A r t u r Hazelius (1833-1901) założyciel otwartego w 1891 r. Skansenu przy Nordiska Museet w Sztokholmie. Szeroka działalność Hazeliusa, dar zjednywania sobie serc, otwierania kies o s ó b prywatnych i instytucji przyczyniły się do wielkiej popularności Skansenu, k t ó r y stał się wzorem dla plenerowych m u z e ó w . Idea z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich objęła prawie wszystkie kraje europejskie i niektóre kraje pozaeuropejskie. Muzea pod gołym niebem znajdują się w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Japonii, Indonezji, Afryce. W Europie istnieje ponad 2000 m u z e ó w na wolnym powietrzu, najwięcej w krajach skandynawskich, gdzie zaistniały najlepsze warunki polityczne, gospodarcze, kulturowe i naukowe do ich powstania . 2 Muzeum Budownictwa „Materiały Ludowego w Sanoku", nr Muzeum Budownictwa Ludowego 1: 1964, i dalsze, w Sanoku", czerwiec zmiana tytułu 1966, i dalsze; na „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, i dalsze; „Z zagadnień kultury ludowej", t. 1-3: 1978, zmiana tytułu na „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4: 1981. 2 183 A . Zippelius wybitny organizator i teoretyk skanseny z 21 krajów europejskich, które muzealnictwa skansenowskiego ściśle wolnym powietrzu z 1972 r. ustalonej przez Związek odpowiadają definicji opisuje muzeum Europejskich M u z e ó w na na Wolnym Powietrzu. Definicja ta brzmi: „Przez termin muzeum na wolnym powietrzu rozumie się zespoły budowli organizowane i kierowane przy pomocy naukowych metod lub znajdujące się pod naukowym nadzorem, przedstawiające pełny obraz form zasiedlenia, form budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych" (Satzung 1973, s. ręczniku zaznacza wyraźnie, że w rzeczywistości skandynawskich, o wiele więcej różnego 107). Zippelius w swym katalogu-pod- istnieje w Europie, zwłaszcza typu lokalnych m u z e ó w na w wolnym krajach powietrzu, p u n k t ó w skansenowskich in silu, nie zgłoszonych oficjalnie do krajowych Z w i ą z k ó w Muzeal­ nych, dotowanych przez lokalne władze s a m o r z ą d o w e , gminy wiejskie, miejskie, a nawet osoby prywatne ( Z i p p e l i u s 1974, s. 27-28). Spiss kierując się kryteriami Zippeliusa podaje w publikacji będącej rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. M. Gładysza w skansenowskiego liczbę ponad 500 Czajkowski istnieje Katedrze Etnografii Słowian w Europie", skansenów 1979b, „około s. Kraków w 1976, Europie (Spiss 18). W kilkanaście 2046" m u z e ó w UJ „Dzieje etnograficznego 1984, łat później s. 18. Tę Czajkowski na wolnym powietrzu łącznie 1984, s. 49). T a ogromna różnica w liczebności wszystkim uwzględnił iż Czajkowski skansenów w dużej samą liczbę pisze, iż w Europie z azjatycką zaznaczając, że na samym Półwyspie Skandynawskim jest ich „ o k o ł o z faktu, muzealnictwa Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J , 1706" częścią podaje ZSRR, (Czajkowski w Europie bierze się przede mierze te muzea skansenowskie, o których tylko wspomniał Zippelius. Tak wielka liczba m u z e ó w jest efektem silnego ruchu społecznego, działalności stowarzyszeń regionalnych i finansowych możliwości o r g a n ó w samo­ rządowych, przede wszystkim skansenowskiej, a równocześnie w krajach świadczy skandynawskich. o rzetelnej trosce Ilustruje to • dobrze Skandynawów o siłę idei zachowanie drewnianego budownictwa oraz o szacunku i zrozumieniu dla wartości, jakie niesie tradycja. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 197 D l a idei skansenowskiej na ziemiach polskich istotne znaczenie miały wystawy gospodarcze, k t ó r e „ d o k u m e n t o w a ł y z d o l n o ś ć Polski do samodzielnej pracy t w ó r c z e j " i ukazywały obraz kraju pod względem etnograficznym. D l a nas interesujące są tu dwie wystawy, w Krakowie w 1887 r. i we Lwowie w 1894 г., obie e k s p o n o w a ł y przykłady oryginalnego budownictwa ludowego z p o ł u d n i o w e j i wschodniej Polski. Pierwszą p r ó b ą przeszczepienia idei skansenowskiej na teren Polski był p o m y s ł założycieli Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Ignacego Baranowskiego i Adolfa Scholtze w 1888 r. przeniesienia góralskiej chaty w pełni wyposażonej w pobliże budynku Muzeum. W kilkanaście lat później, w 1906 r. p o w s t a ł o pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich założone przez nauczyciela Izydora Gulgowskiego, wybitnego badacza kaszubskiej kultury ludowej, k t ó r y w za­ kupionej przez siebie pięknej chacie podcieniowej wystawił własną kolekcję w y t w o r ó w kultury materialnej, a przede wszystkim sztuki ludowej K a s z u b ó w (cenne hafty i obrazy na szkle). D r u g i m muzeum skansenowskim w Polsce było Kurpiowskie Muzeum w Nowogrodzie organizowane od 1919 г., oficjalnie otwarte w 1927 r. Jego twórca, znawca i miłośnik swych rodzinnych stron A d a m C h ę t n i k — ożywiony ideą Nordiska Museet i Skansenu w Sztokholmie — pragnął stworzyć przy planowanym muzeum o ś r o d e k b a d a ń naukowych podejmujący p r o b l e m a t y k ę kurpiowszczyzny. M i m o iż bombardowanie Nowogrodu na p o c z ą t k u I I wojny światowej zniszczyło prawie kompletnie tę bujnie rozwijają­ c ą się placówkę, C h ę t n i k wraz z ż o n ą z niesłabnącym z a p a ł e m zbierali się do odbudowania muzeum. Obecnie Park Etnograficzny P ó ł n o c n o - W s c h o d ­ niego Mazowsza w Nowogrodzie reaktywowany w 1950 r. w zasadniczym swym zrębie prezentuje c h ę t n i k o w s k ą myśl eksponowania architektury kurpiow­ skiej. W okresie międzywojennym, kiedy p o w s t a w a ł y w Polsce muzea regionalne związane ściśle z regionalizmem, ruchem intelektualnym i społecznym ogarniającym całą niemal E u r o p ę , nie b r a k ł o w Polsce inicjatyw skansenow­ skich. Projektowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu w Krakowie, Kato­ wicach, Z ł a k o w i e Borowym, Wilnie nie u d a ł o się jednak zrealizować. Prze­ niesiono jedynie do Parku Kościuszki w Katowicach w latach 1936-1938 drewniany XVI-wieczny kościół z Syryni i spichlerz z G o ł k o w i c z 1688 r. Z projektem centralnego skansenu g r o m a d z ą c e g o budownictwo ludowe z całej Polski wystąpił prof. Oskar Sosnowski, założyciel i kierownik Z a k ł a d u Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej. Idea muzeum centralnego o d ż y w a ł a jeszcze po wojnie, aby ostatecznie ustąpić miejsca koncepcji m u z e ó w regionalnych. Największy rozkwit m u z e ó w skansenowskich w Polsce przypada na lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte i nie jest to jeszcze etap z a k o ń c z o n y . W Europie po pierwszym żywiołowym okresie z a k ł a d a n i a s k a n s e n ó w z k o ń c e m X I X w. i na p o c z ą t k u X X w., kiedy to muzea pod gołym niebem były głównie azylem dla o b i e k t ó w o walorach artystycznych, a ucieleśniona w wystawach skansenowskich romantyczna i wyidealizowana wizja kultury ludowej miała �198 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS służyć wzmocnieniu poczucia narodowego, nadeszła druga fala budowy m u z e ó w skansenowskich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, związana ze stabilizacją g o s p o d a r c z ą p a ń s t w europejskich i lepszym zrozumieniem wartości architektury ludowej. W założeniach programowych m u z e ó w na wolnym powietrzu o p r ó c z celów czysto ochroniarskich zaczęła d o m i n o w a ć troska o wierność przekazu u k ł a d ó w przestrzennych i odtworzenia całej infrastruktury, w której toczyło się niegdyś życie wiejskiej rodziny. G w a ł t o w n y rozwój muzealnictwa skansenowskiego zrodził p o t r z e b ę skon­ frontowania i ustalenia zasad organizacji i metod budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu. Problematyka ta stała się tematem obrad Walnego Zgromadzenia M i ę d z y n a r o d o w e j Rady M u z e ó w ( I C O M ) przy U N E S C O w 1956 r. w Genewie. W rok później na pierwszej sesji I C O M - u po­ święconej muzeum skansenowskim w Kopenhadze, Sorgenfri, Á r h u s , Sztok­ holmie uchwalono deklarację precyzującą istotę muzeum na wolnym po­ wietrzu. Był to pierwszy dokument o znaczeniu historycznym dla rozwoju muzealnictwa skansenowskiego . P ó ź n e i d o ś ć żywiołowe przystąpienie do budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu w Polsce pozwoliło wprawdzie u n i k n ą ć poważniejszych b ł ę d ó w charakterystycznych dla wczesnych faz rozwojowych europejskich skansenów, ale niestety przyczyniło się do nieodwracalnych zmian w krajobrazie wsi polskiej. W Polsce nie u d a ł o się w pełni zrealizować programu ochrony zabytkowego budownictwa ludowego in situ. D o zatracenia ludowej architek­ tury przyczyniła się na pewno g w a ł t o w n a urbanizacja wsi, ale i też wiele bezmyślnych o d g ó r n y c h i lokalnych decyzji, nieliczenie się z miejscową tra­ dycją b u d o w l a n ą i nieuświadamianie sobie przez szerokie rzesze mieszkańców historycznych wartości dziedzictwa budowlanego. W starym budownictwie widziano przede wszystkim symbol zacofania i prymitywnych w a r u n k ó w życia, z k t ó r y m i należy jak najszybciej zerwać. Komfortowa „ k a m i e n i c a " u r z ą d z o n a wg w z o r ó w miejskich stała się wyznacznikiem statusu społecz­ nego i materialnego mieszkańca wsi. N i e b r a k ł o oczywiście społecznych i konserwatorskich inicjatyw ratowania budownictwa ludowego o cechach zabytkowych, ale — j a k wykazała prak­ tyka — uratowanie większych zespołów budownictwa ludowego związane z kompleksowym planowaniem przestrzennym jest niezwykle u nas trudne do zrealizowania. W tej sytuacji muzea na wolnym powietrzu stały się najbardziej realną szansą ochrony budownictwa ludowego. Przenoszenie o b i e k t ó w do m u z e ó w pod gołym niebem traktowane jest w świetle obecnych ustaleń na r ó w n i z o c h r o n ą in situ. W 1982 r. Związek Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu u z n a ł bowiem translokację architektury za r ó w n o p r a w n e , alternatywne p o s t ę p o w a n i e konserwatorskie. 3 ? de Pełny tekst plein air, 1966, s. 13-19. deklaracji „ICOM News", zob.: vol. Reunion 11: 1958, de nr l'ICOM 1. sur les Tłumaczenie problémes polskie zob. des museés Memorial �199 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Organizacja nowego typu placówek muzealnych w y m a g a ł a zorganizowanej działalności i sięgnięcia po wzory obce z braku własnych doświadczeń. Pierwsza konferencja skansenowska o d b y ł a się w grudniu 1963 r. w Warszawie z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w . Ogłoszenie r o k u 1966 Rokiem Zabytkowego Budownictwa Ludowego pozwoliło wreszcie zwrócić u w a g ę społeczeństwa i władz na stan i możliwości ratowania zabytkowego budownictwa ludowego oraz na podtrzymanie i rozpoczęcie nowych realizacji skansenowskich. W t y m samym roku zawiązała się Komisja do spraw P a r k ó w Etnograficznych przy Radzie Programowej do Spraw Ochrony D ó b r K u l t u r y przemianowana później na Zespół Doradczy do spraw M u z e ó w Skansenowskich. W 1966 r. z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w u k a z a ł się M e m o r i a ł w sprawie ochrony budownictwa drewnianego zawierający program organizacji p a r k ó w etnograficznych w Polsce (Memorial 1966). C h o c i a ż muzea na wolnym powietrzu zajęły d o ś ć p ó ź n o p o w a ż n e miejsce wśród m u z e ó w etnograficznych w Polsce, należą do bardzo prężnych placówek muzealnych. Częste narady robocze, szkolenie m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w oraz coroczne konferencje skansenowskie poświęcone określonej tematyce, niektóre o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , służą wymianie doświadczeń, ustaleniu programu naukowego i praktycznych rozwiązań realizacyjnych tych dużych muzealnych p l a c ó w budowy. W s p o m n i e ć tu należy przynajmniej o d w ó c h konferencjach: o g ó l n o p o l ­ skiej zorganizowanej w 1969 r. w Sanoku, której tematem obrad były konkretne metody zabezpieczania i konserwacji budownictwa drewnianego oraz zagadnienia organizacyjne polskich s k a n s e n ó w . Druga wspomniana konferencja, j u ż o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , o d b y ł a się w 1978 r. również w Sanoku; ustalono wówczas nowe kryteria działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu oraz s f o r m u ł o w a n o a k t u a l n ą definicję muzeum skansenowskiego . W świetle tej definicji „ m u z e u m na wolnym powietrzu jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - d y d a k t y c z n o - w y c h o w a w c z ą o r g a n i z o w a n ą celowo z typowych i zabyt­ kowych o b i e k t ó w tradycyjnego budownictwa oraz innych z a b y t k ó w związanych z k u l t u r ą l u d o w ą wiejską i m a ł o m i a s t e c z k o w ą przenoszonych na określone miejsce lub pozostawionych i zabezpieczonych na miejscu" . Zagadnienia muzealne, w tym także skansenowskie, weszły do p r o g r a m ó w naukowo4 5 6 4 Materiały z konferencji zob.: O g ó l n o p o l s k a konferencja muzealna, Sanok 25-27 I X 1969, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 10: 1969. Referaty i komunikaty z konferencji zob.: M i ę d z y n a r o d o w a konferencja skansenowska Sanok 27-30 maj 1978, Sanok 1978, masz. powiel. 6 Wnioski po M i ę d z y n a r o d o w e j Konferencji Skansenowskiej w Sanoku, „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, s. 251. W odróżnieniu od pierwszej definicji z 1957 r. określającej muzeum na wolnym powietrzu jako wystawę zabytkowych budowli zakomponowanej w plenerze wg określonego scenariusza, p o z o s t a ł e definicje — z a r ó w n o z 1972 г., jak i sanocka z 1978 r. podkreślają w y m ó g kompleksowej, opartej na naukowych zasadach ekspozycji zakomponowanej w odpowiednim mikropejzażu. �200 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS -badawczych niektórych i n s t y t u t ó w naukowych i katedr na uczelniach m . in. Katedry Etnografii Słowian U J kierowanej przez prof. Mieczysława G ł a d y s z a w latach 1960-1973. W dziele z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich instytucjonalne działania byłyby niewystarczające, gdyby nie zapał, energia i ogromne z a a n g a ż o ­ wanie wybitnych jednostek. W ś r ó d nich, poza wymienionymi j u ż Izydorem Gulgowskim i Adamem Chętnikiem oraz wielu innymi zasłużonymi muzeal­ nikami i naukowcami, należy wymienić Aleksandra Rybickiego, k t ó r y wsparty inicjatywą ówczesnego Konserwatora Wojewódzkiego Jerzego Tura założył w 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. To pierwsze założone po I I wojnie światowej muzeum skansenowskie objęło swym za­ sięgiem badawczym grupę etnograficzną Bojków, P o g ó r z a n , Dolinian, Ł e m ­ k ó w , a następnie rejon przemysko-lubaczowski. Dzięki d u ż e m u rozmachowi budowlanemu, badawczemu, wydawniczemu, ożywionym kontaktom zagranicz­ nym Muzeum Budownictwa Ludowego uzyskało w latach siedemdziesiątych status placówki wiodącej. R o k wcześniej p o w o ł a n o do życia Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy G ó r n e j , k t ó r y zaczął się r o z b u d o w y w a ć wokół zabytkowej zagrody sołtysów M o n i a k ó w . Prof. dr M . G ł a d y s z był członkiem Rady Muzealnej Parku Etnograficznego w Zubrzycy w latach 1983-1984 i żywo interesował się działalnością tej prężnej i ambitnej placówki. W rok po założeniu skansenu sanockiego p o w o ł a n o do życia Park Etnograficzny przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu. W 1961 r. p o w s t a ł G ó r n o ś l ą s k i Park Etnograficzny w Chorzowie, w 1962 r. Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. W tym miejscu należy p r z y p o m n i e ć , że w latach 1953-1962 przeprowadzono pod kierunkkiem prof. G ł a d y s z a szeroko zakrojone badania nad budownictwem ludowym G ó r n e g o Śląska; brali w nich udział m. in. pracownicy Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu, absolwenci H K M UJ, pracownicy Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N . Pozwoliły one na sporządzenie wyczerpującego rejestru z a b y t k ó w budownictwa ludowego. Rejestr ten posłużył do opracowania p l a n ó w i założeń dla G ó r n o ś l ą s k i e g o Parku Etnograficznego w Chorzowie i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Szczególne więzy łączyły prof. Gładysza z Muzeum Wsi Opolskiej. Profesor przez cały czas k o n s u l t o w a ł działalność merytoryczną skansenu opolskiego, zaopiniował pozytywnie projekt zagospo­ darowania terenu skansenu autorstwa mgr. inż. arch. J. Gurawskiego . W latach 1967-1974 prof. G ł a d y s z pełnił funkcję Przewodniczącego Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej, a do 1984 r. był jej członkiem. Z czasem nawiązała się ścisła w s p ó ł p r a c a między k i e r o w a n ą przez Profesora K a t e d r ą Etnografii Słowian a Muzeum Wsi Opolskiej. 7 W roku powstania muzeum skansenowskiego w Opolu (tj. w 1962) u d o s t ę p n i o n o publiczności Park Etnograficzny w Olsztynku j a k o oddział 7 M . G i a d y s z , M . G ł a d y s z o w a , Opinia o projektach w Opolu, maszynopis. zagospodarowania terenu skansenu �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 201 Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. O d 1969 r. jest to samodzielne Muzeum Budownictwa Ludowego. Od 1963 r. istnieje Park Etnograficzny przy Muzeum w Łowiczu prezentujący dwie typowe zagrody łowickie. W 1969 r. powstał Sądecki Park Etnograficzny; w 1970 r. — Park Etnograficzny w Kolbuszowej, Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach i r o z p o c z ę t o b u d o w ę tzw. Zagrody Wiejskiej w Kakoninie p o ł o ż o n y m w południowej części pasma Łysogór. W 1971 r. powstał Skansen Mazowiecko-Podlaski przy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu; w 1972 r. — Zielonogórski Park Etnograficzny w Ochli; w 1973 r. — Wielkopolski Park Etnograficzny na Lednicy i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie; w 1974 r. — Skansen Budownictwa Ludowego w Wolsztynie i O ś r o d e k Budownictwa Ludowego w Szymbarku, woj. n o w o s ą d e c k i e ; w 1975 r. — Park Etnograficzny w Sierpcu; w 1976 r. — Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni k. Chęcin, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach. W 1977 r. Muzeum Wsi Radomskiej; w 1978 r. — muzeum skansenowskie w Osieku, woj. pilskie, i w Kaszczorku k. Torunia. W latach osiemdziesiątych powstają dalsze muzea na wolnym powietrzu znajdujące się obecnie w mniej lub bardziej zaawansowanej fazie realizacji. Są to muzea w Nowej Hucie — Krzesławicach, w Jastrzębiej, w Dołędze, woj. tarnowskie, w Lubiążu k. Wrocławia, w Kudowej, Sieradzu, Gorzowie Wielkopolskim, K ł ó b c e , woj. włocławskie, Wasilkowie k. Białegostoku, Styrzyńcu k. Białej Podlaskiej. Niestety nie u d a ł o się zrealizować w Polsce wszystkich zamierzonych skansenów, m . in. w Ł o d z i , na wyspie Bielawie k. Drawska Pomorskiego, w Zakopanem. Zamiast planowanego jeszcze w latach pięćdziesiątych pod­ halańskiego skansenu w Zakopanem Muzeum T a t r z a ń s k i e rozpoczęło w p ó ź n y c h latach sześćdziesiątych tworzenie O g ó l n o p o d h a l a ń s k i e g o Parku Etnograficznego realizującego p o t r z e b ę ochrony zabytkowej struktury przestrzennej. W o b r ę b Parku wchodzi m. in. Letnia Wieś Pasterska w Jurgowie na Polanie Podo k ó l n e . Zachowane tam zabytkowe szałasy po wyremontowaniu przez brygady Muzeum T a t r z a ń s k i e g o służą nadal m i e s z k a ń c o m wsi. Muzeum sprawuje również opiekę nad szałasami na Polanie C h o c h o ł o w s k i e j , nad Z a g r o d ą K o r k o s z ó w w Czarnej G ó r z e na Spiszu, nad z a b u d o w ą wsi C h o c h o ł ó w , z a g r o d ą Sabały, z a b y t k o w ą z a b u d o w ą u l . Kościeliskiej i willą „ P o d jed l a m i " w Zakopanem, nad z a b y t k o w ą częścią wsi Kacwin, opuszczonym cmentarzem z kamiennymi rzeźbami w Czarnym Dunajcu. Nawiązując do planowanych, a nie zrealizowanych s k a n s e n ó w w L u d ź m i e r z u , Ł o p u s z n e j , Niedzicy koniecznością chwili staje się skansen ratowniczy dla t e r e n ó w zalewowych zapory w Czorsztynie, k t ó r y uzyskał lokalizację w pobliżu wsi-Nowe Maniowy. Jeśli powstanie tam kiedyś muzeum tradycyjnej góral­ skiej architektury stanowić będzie nie tylko zdumiewający kontrast dla żałośnie sztucznej, porażającej pospolitością standardowego budownictwa wsi Nowe Maniowy, ale i unaoczni kulturowe szkody, jakie niesie ze s o b ą ta p o t ę ż n a inwestycja. Poza muzeami skansenowskimi różniącymi się stopniem samodzielności, �202 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS wielkością ekspozycyjnego terenu, zasięgiem terytorialnym, typem kompozycji przestrzennej — muzeum parkowe i m u z e u m — w i e ś , istnieją, żeby wymienić tylko niektóre z nich, punkty skansenowskie in situ. Są to m . in. Kaszubska Zagroda w Sominach k. Bytowa, Skansen Słowiński w Klukach (mający realne szanse rozbudowy o dalsze zachowane w sąsiedztwie słowińskie zagrody), zagroda w Nadolu k. Pucka, c h a ł u p a podcieniowa w Starej Świętej k. Z ł o t o w a (będąca rzadkim j u ż p r z y k ł a d e m szachulcowego budow­ nictwa K r a j n i a k ó w Złotowskich), zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, zagroda K o n o p k ó w w Kadzidle, zagroda sitarska w Biłgoraju, zagroda Curyłowej w Z a l i p u . Jak podaje Franciszek M i d u r a skanseny zgromadziły ponad 600 o b i e k t ó w dużej architektury, ponad 800 małej, a program rozwoju muzealnictwa skansenowskiego przewiduje do 1995 r. o k o ł o 50 m u z e ó w na wolnym powietrzu z ponad 1800 obiektami kubaturowymi (Midura 1987, s. 52). Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone są generalnie wiejskiej kulturze ludowej w całym jej zróżnicowaniu regionalnym, społecznym, historycznym. D o s k a n s e n ó w przenosi się przede wszystkim budownictwo wiejskie. K u l t u r ę m a ł o m i a s t e c z k o w ą reprezentuje — j a k d o t ą d — zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, woj. kieleckie, i zagroda sitarska w Biłgoraju. Sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e przewiduje się w skansenach m . in. w Sanoku, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu, Kłóbce, a w N a d w i ś l a ń s k i m Parku Etnograficznym w Wygiełzowie pod Lipowcem (założonym w 1968 r.) jest j u ż on na u k o ń c z e n i u . W muzeach w Radomiu, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu realizuje się sektor dworski. W skansenie w Ciechanowcu znajduje się d w ó r myśliwski i d w o r k i drobnoszlacheckie. O p r ó c z budownictwa mieszkalnego i inwentarskiego przenosi się na teren s k a n s e n ó w u r z ą d z e n i a techniki ludowej, jak wiatraki, młyny, olejarnie, tartaki, folusze, budowle użyteczności publicznej, m. in. szkoły wiejskie, remizy oraz obiekty sakralne, kościoły, cerkwie, kapliczki. W obrazie polskiej wsi nie b r a k ł o — zwłaszcza na pograniczach — e l e m e n t ó w obcych etnicznie: ruskich, ukraińskich, biało­ ruskich. Uwzględnia to w swym programie skansen w Sanoku, Lublinie, Ciechanowcu, N o w y m Sączu (tu jedyny w polskich skansenach sektor cygański). Z kolei muzeum skansenowskie w Ochli prezentuje obok kultury ludności autochtonicznej k u l t u r ę o s a d n i k ó w , m. in. r e p a t r i a n t ó w „zza Buga". Pewnym odpowiednikiem europejskich s k a n s e n ó w etnograficzno-archeologicznych (Bunge, Hjerl Hede. Singleton) jest Rezerwat Archeologiczno-Etnograficzny w Osieku, woj. pilskie (cmentarzysko prasłowiańskie i ekspozycja ludowego budownictwa Krajny). Jak w s p o m n i a ł a m , nie wszystkie z planowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu u d a ł o się zrealizować. Z kolei n i e k t ó r e realizowane zmieniły lokalizację, inne zmieniły formę i zakres działania, a jeszcze inne musiały 8 8 Wykaz i opis polskich m u z e ó w skansenowskich zob. s. 210-220; S p i s s 1984. s. 33-40; M i d u r a 1987. s. 48-54. m. in.: Czajkowski 1984, �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 203 nagiąć program do otrzymanego terenu. W ś r ó d polskich m u z e ó w skansenow­ skich z a u w a ż a się brak placówek specjalistycznych. Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Ludowego w Krzesławicach-Nowej Hucie, egzystująca przez lata j a k o k o m ó r k a społeczna, wciąż jest na etapie wstępnych prac. Czy starczy jednak tworzywa do tego mocno spóźnionego w czasie muzeum? W trakcie budowy znajduje się Muzeum Budownictwa i Techniki Wiejskiej w Gorzowie Wielkopolskim poświęcone przede wszystkim m ł y n a r s t w u . W s p o m n i e ć też należy o p o w o ł a n i u przez Stowarzyszenie Naukowo-Techniczne Inżynierów i T e c h n i k ó w Przemysłu Naftowego skansenu technicznego w naj­ starszej kopalni nafty w B ó b r c e pod Krosnem, który jednak w k r ó t c e przestał spełniać wymogi nowoczesnego muzealnictwa skansenowskiego. W 1969 r. otwarto Skansen Bartniczo-Pszczelarski przy ówczesnym Muzeum Regionalnym w Radomiu. Obecnie stanowi on integralną część Muzeum Wsi Radomskiej. Plenerowe wystawy u l i znajdują się przy Z a k ł a d z i e Badania C h o r ó b O w a d ó w U ż y t k o w y c h w Swarzędzu pod Poznaniem, przy Technikum. Pszczelarskim w Pszczelej W o l i k. Lublina, przy Muzeum Rolnictwa w Szre­ niawie. Coraz bardziej odczuwa się brak skansenu poświęconego kulturze robot­ niczej, k t ó r y m ó g ł b y być zlokalizowany w Ł o d z i . Niestety, nie u d a ł o się nawet u r a t o w a ć od rozbiórki kunitzerowskich d o m ó w tkaczy, mimo wiel­ kiego z a a n g a ż o w a n i a w tę sprawę prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, kierownika Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Ł o d z i . W związku z regulacją Wisły pojawiła się g w a ł t o w n a potrzeba zabezpieczenia o b i e k t ó w związanych z żeglugą i budownictwem nadwodnym, o co energicznie starała się prof. M a r i a Znamierowska-Prüfferowa, wieloletni Dyrektor Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu. W połowie lat sześćdziesiątych prof. Znamierowska-Prufferowa o p r a c o w a ł a projekt i koncepcję skansenu rybacko-flisackiego w Toruniu, a następnie rozpoczęła starania uwieńczone powodzeniem o utwo­ rzenie skansenu rybackiego na Helu. Zasadniczym problemem w programowaniu skansenu jest w y b ó r terytorium kulturowego reprezentowanego w ekspozycji na wolnym powietrzu. Badania nad etnograficzną regionalizacją Polski nie pozwoliły na wyznaczenie nie budzących wątpliwości granic r e g i o n ó w etnograficznych, ale dla celów prak­ tycznych konieczne stało się ustalenie zasięgu poszczególnych m u z e ó w i ich stosowna lokalizacja. Muzea zmuszone liczyć się ze względów administracyjno-finansowych ze współczesnymi granicami administracyjnymi j a k o teren działa­ nia wybierają obszary, na k t ó r y c h łączyła l u d n o ś ć więź historyczna, kulturowa, gospodarcza, administracyjna. W praktyce muzea skansenowskie deklarują najczęściej badania i reprezentację kultury ludowej grup etnograficznych lub r e g i o n ó w etnograficznych, czasem w publikacjach traktowanych zamiennie, niekiedy tylko ekspozycję regionalnych t y p ó w architektury. Znajduje to odbicie w kompozycji przestrzennej muzeum typu „wieś", gdzie regionowi lub grupie etnograficznej odpowiada sektor. W dużych muzeach o p r ó c z s e k t o r ó w „etnograficznych" komponuje się inne sektory, np. dworski, prze- �204 Rye. ANNA PYTLIŃSKA-SPISS 1. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu. Dwór z Rdzawy, XVII/XVI1I w. Fot. M. Długosz. 1979 myślowy, gospodarczy (zaplecze). P r z y k ł a d o w o muzeum skansenowskie w Sa­ noku, Kolbuszowej, N o w y m Sączu obejmują swym zasięgiem pełne grupy etnograficzne, a muzea w Chorzowie, Tokarni k. Chęcin, Radomiu, Sierpcu — tylko w części prezentują lokalne grupy etnograficzne. Skanseny w Opolu, Lublinie, Olsztynku obejmują swym zasięgiem krainy geograficzno-historyczne. G ł ó w n ą dziedziną zainteresowań s k a n s e n ó w jest oczywiście budownictwo w całym jego z r ó ż n i c o w a n i u regionalnym, historycznym, społecznym. Jak wiadomo region etnograficzny nie zawsze pokrywa się z regionem architekto­ nicznym. Najsensowniejszym r o z w i ą z a n i e m wydaje się zatem wydzielenie w obrębie regionu etnograficznego określonego typu budownictwa, jednak bez u t o ż s a m i a n i a go z tym regionem. Sprowadza się to do wyznaczenia form modelowych zabudowy wsi w o k r e ś l o n y m czasie na o k r e ś l o n y m obszarze oraz wyznaczeniu zasięgów występujących odmian poszczególnych e l e m e n t ó w budowlanych (rzut, konstrukcja, materiał, kształt i pokrycie dachu). Planowanie sieci placówek skansenowskich w Polsce, gdyby istotnie taki generalny plan powstał, powinno było się łączyć z podjęciem b a d a ń nad tworzeniem się regionalnych odmian kultury ludowej. W naszej rzeczy­ wistości, kiedy sytuacja w dziedzinie ochrony z a b y t k ó w w y m a g a ł a natychmiasto­ wych działań i brak było jednolitej polityki muzealnej, praktyka budowy �205 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U s k a n s e n ó w wyprzedziła teoretycznie udokumentowane badania, a ruch ten stał się w dużej mierze ż y w i o ł o w y . Okoliczności powstawania m u z e ó w pod gołym niebem w Polsce sprawiły, że sieć ich jest przypadkowa i nie­ adekwatna do potrzeb reprezentacji budownictwa ludowego. Całe rejony Polski nie są objęte s k a n s e n o w s k ą o c h r o n ą budownictwa ludowego, a jeśli były tam planowane skanseny, ich realizacja nie doszła do skutku lub znajduje się we wstępnej fazie budowy. Są to m. in. Żywieckie. Gorce, Spisz, częściowo Podhale, wschodnia część krakowskiego, wrocławskie, legnickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, szczecińskie, koszalińskie, Żuławy G d a ń ­ skie. N a program muzeum skansenowskiego i jego realizację zasadniczy wpływ mają założenia naukowo-teoretyczne, stan budownictwa ludowego, stan przy­ gotowania technicznego i dokumentacyjnego, warunki gospodarczo-społeczne, a także polityczne. R o z w ó j programu europejskich m u z e ó w skansenowskich zmierzał od pojedynczych o b i e k t ó w architektonicznych przenoszonych na teren parkowy poprzez zagrody r ó ż n y c h warstw społecznych i zawodowych usystematyzowanych w ciągi typologiczne do zamkniętych całości urbanistycz­ nych usytuowanych w odpowiednio przygotowanym tle przyrodniczym, przedstawiających r ó ż n e formy mieszkalne i gospodarcze. Z a u w a ż o n o bowiem, że tylko w zespole budowli p o c h o d z ą c y c h z określonego miejsca i czasu, warstwy społecznej i zawodowej odtwarzających dawne układy przestrzenne w możliwie wiernie zrekonstruowanym mikropejzażu m o ż n a uzyskać adekwatny obraz budownictwa wybranego terenu w całym jego kontekście kulturowym. W muzeach przedstawiających kompleksowo kulturę wsi zwanych w literaturze „ G a n z h e i ť s Museum", u nas operujemy terminem „ m u z e u m - w i e ś " , architek­ tura stanowi j a k b y o p r a w ę różnych dziedzin kultury ludowej funkcjonującej j a k o całość w czasie i przestrzeni (Reinfuss 1976a s. 10-13; Czajkowski 1976, s. 13-19; 1979a, s. 60-78). T ę właśnie teoretyczną zasadę realizują m. i n . muzea w Lublinie, Sanoku, Kielcach, Sierpcu, odtwarzając również charakterystyczne u k ł a d y przestrzenne, kształty wsi najbardziej typowe dla regionu. 9 9 Nie należy jednak z a p o m i n a ć o inicjatywie dr Hanny Pieńkowskiej. Konserwatora Zabytków, która opracowała w latach sześćdziesiątych program sieci m u z e ó w na wolnym powietrzu dla ó w c z e s n e g o niający także ochronę zabytkowych zespołów Wojewódzkiego pierwszy woj. krakowskiego wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . w kraju uwzględ­ Krakowski W o j e w ó d z k i Park Etnograficzny miał się składać z trzech podstawowych o d d z i a ł ó w : w Nowym Sączu, Tarnowie i na Podhalu, oraz siedmiu mniejszych, w Zubrzycy Górnej, w Wygiełzowie pod Lipowcem, w Pieskowej Skale, Niedzicy, Ziemi Żywieckiej i G o r c z a ń s k i e g o przy Muzeum w Rabce. W późniejszych latach P i e ń k o w s k a kulturowego opierając o p r a c o w a ł a projekt rewaloryzacji się na koncepcji projektowej ochrony wraz z systemem p a r k ó w krajobrazowych wypracowanej i ukształtowania w Zakładzie brazu pod kierunkiem prof. J . Bogdanowskiego (Pieńkowska krajobrazu krajobrazu Architektury 1969, s. 35-44). Polski również w latach sześćdziesiątych prof. Maria Znamierowska-Pruflferowa Krajo­ Na północy opracowała projekt zabezpieczenia in situ wybranych o b i e k t ó w w poszczególnych regionach woj. bydgos­ kiego, w Godzimierzu, Kaszczorku, Silnie, a także utworzenia s k a n s e n ó w w Mietlicy i Mo­ gilnie. Tylko część tych projektów u d a ł o się zrealizować. �206 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Rye. 2. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Sektor Wyżyny Lubelskiej Fot. F. Popik, 1979 Przewidziane w k i l k u muzeach skansenowskich sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e b ę d ą prezentowały syntetyczny model osady miejskiej, dla których wzorem b ę d ą miasteczka w rejonie objętym działalnością muzeum. Polskie muzea wypracowują dopiero metodyczne wzorce tworzenia s e k t o r ó w m a ł o m i a s t e c z k o ­ wych korzystając częściowo z w z o r ó w zagranicznych. Nie rozwiązuje to oczywiście problemu ratowania architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , chodzi tu przede wszystkim o korzyści oświatowe, p o g l ą d o w e . Zwiedzający będzie mógł obejrzeć jeśli nie cały rynek, to przynajmniej dwie pierzeje z charaktery­ styczną z a b u d o w ą dawnych rolniczych miasteczek (Dzięgiel 1971, s. 13-20; Miliszkiewicz 1981, s. 41-54). Niestety praktycznie jest j u ż niemożliwe odtworze­ nie sklepików, w a r s z t a t ó w żydowskich z całą ich n i e p o w t a r z a l n ą atmo­ sferą. Przy doborze o b i e k t ó w do skansenu, przy ustalaniu typologii budow­ nictwa organizatorzy m u z e ó w skansenowskich korzystają z m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych (m. i n . mapy katastralne, akta Powszechnego Z a k ł a d u Ubezpieczeń), z m a t e r i a ł ó w opisowych i fotograficznych zgromadzonych z a r ó w n o przez istytucje naukowe, jak i instytucje zajmujące się ewidencją budownictwa ludowego, Biura Dokumenacji Z a b y t k ó w przy U r z ę d a c h K o n s e r w a t o r ó w Wojewódzkich i przy Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w , O ś r o d e k Dokumen­ tacji Z a b y t k ó w przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki. �207 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Jest s p r a w ą oczywistą, że kurczące się zasoby budownictwa ludowego w terenie mają i b ę d ą m i e ć istotny wpływ na realizację p r o g r a m ó w nauko­ wych polskich s k a n s e n ó w i w niejednym wypadku d o p r o w a d z ą do daleko idących rekonstrukcji. Poza tym ekspozycja skansenowska rządzi się określo­ n y m i prawami. M i m o najlepiej opracowanej typologii nie s p o s ó b u k a z a ć na przykładzie przeniesionych zagród pełnego obrazu ludowego budownictwa danego terenu. Prawie zawsze mamy do czynienia z lepszym lub gorszym wyborem, uproszczeniem wynikającym z konieczności p o d p o r z ą d k o w a n i a się o k r e ś l o n e m u projektowi i planowi przestrzennemu. Obiekt wyrwany z historycz­ nie u k s z t a ł t o w a n e g o ś r o d o w i s k a przeniesiony w odmienne warunki tworzy n o w ą j a k o ś ć w myśl założeń programowych. W wyniku d e m o n t a ż u i ponow­ nego m o n t a ż u powstaje pewna iluzja naturalnych form i u k ł a d ó w prze­ strzennych nieraz d o ś ć odległa od rzeczywistości, c h o ć zasadniczo przestrzega się zasady wierności oryginałowi i przestrzennych p o w i ą z a ń . Ze względów technicznych niemożliwe jest np. przedstawienie zagęszczenia polskich wsi, owych p r z y b u d ó w e k , d o b u d ó w e k , tego wszystkiego, w co obrasta ludzka siedziba. W tym rozumieniu muzeum na wolnym powietrzu jest m a k i e t ą , gigantyczną gablotą, w której zgromadzony materiał poddany wymogom ekspozycyjnym pozwala tylko do pewnego stopnia wiernie o d t w o r z y ć kon­ k r e t n ą rzeczywistość ( K u r z ą t k o w s k i 1987, s. 21-29). Ryc. 3. Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich. Chalupa z Lipuskiej Huty i wiatrak z Jeżewnicy Fol. A. Spiss. 1975 �208 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Z jeszcze większą wyrazistością ujawnia się ten problem w muzeach typu parkowego, gdzie zabudowa jest o b o j ę t n a w stosunku do rzeczywistych u k ł a d ó w przestrzennych, przestrzega się jednak wiernego odtworzenia siedliska, np. w muzeach w Ochli, Zubrzycy G ó r n e j , Toruniu. G w a ł t o w n y rozwój s k a n s e n ó w w Polsce i ogrom prac budowlanych prowadzonych rozmaitymi metodami s p o w o d o w a ł y , że należało opierając się na istniejących wzorach w y p r a c o w a ć własne zasady inwentaryzacji i rekonstrukcji o b i e k t ó w architektonicznych. Sięgnięto przede wszystkim do w z o r c ó w skandynawskich, głównie duńskich, z uwagi na ich wysoką precyzyj­ ność. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku na podstawie najnowszych osiągnięć teorii i praktyki skansenowskiej oraz własnych bogatych doświad­ czeń w y p r a c o w a ł o po pewnym czasie wzór skansenowskiej, kompleksowej dokumentacji konserwatorsko-budowlanej, w miarę upływu czasu modyfiko­ wanej, k t ó r ą posługują się pozostałe muzea na wolnym powietrzu. Generalnie wszystkie przenoszone do m u z e ó w skansenowskich obiekty m u s z ą p o s i a d a ć k o m p l e t n ą d o k u m e n t a c j ę n a u k o w o - t e c h n i c z n ą obejmującą inwentaryzację architektoniczną, opracowanie historyczno-etnograficzne, ekspertyzę dotyczącą stanu zachowania, scenariusze wyposażenia wnętrz, serwis fotograficzny. Dokumentuje się też wszystkie prace budowlano-konserwatorskie przy m o n t a ż u obiektu Prace budowlane w skansenach charakteryzują się na ogół wysoką dbałością o zachowanie maximum oryginalnej substancji i znaczną precyzją w pracach rekonstrukcyjnych. Najlepszy poziom wykonawstwa zapewniają własne brygady robocze złożone z wyspecjalizowanych cieśli wiejskich znających tajniki ludowej ciesiołki i dobrze rozumiejących sens muzealnej rekonstrukcji (Czajnik 1979b, s. 222-229; Olszański 1979, s. 230-242; Popik 1987, s. 30-36). Z uwagi na coraz większą t r u d n o ś ć z pozyskaniem do prac skansenowskich cieśli i r o b o t n i k ó w (konkurencją są lepiej płatne prywatne i zagraniczne budowy), konieczne jest uregulowanie ich statusu zawodowego, a także rejestracja fotograficzna i filmowa prac budowlanych dla celów szkoleniowych i dokumentacyjnych. Od p o c z ą t k u budowy s k a n s e n ó w w Polsce doskonalszych metod konserwacji drewna, bo głównie do czynienia budowniczowie m u z e ó w na 1976, s. 30-38; Czajnik 1979a, s s. 244-261). 1 0 trwają z tym wolnym Wielką poszukiwania naj­ tworzywem mają powietrzu (Kurpik pomoc w zakresie N a całość materiałów dokumentacyjnych związanych z wykupem obiektu, rozbiórką, konserwacją, montażem wstępna, rozbiórkowa, wyposażenia wnętrz. i wyposażeniem składają montażowa, pomontażowa się następujące elementy: dokumentacja dokumentacja konserwatorska, scenariusz Przy rekonstrukcji budynku na terenie skansenu istnieją w zasadzie trzy m o ż l i w o ś c i : 1) zachowuje się stan zastany z wszelkimi zmianami spowodowanymi upływ czasu i u ż y t k o w n i k ó w ; 2) rekonstruuje się stan budynku z okresu jego przez budowy, odrzucając późniejsze naleciałości; 3) odtwarza się ogniwo pośrednie uwzględniając późniejsze zmiany z r ó w n o c z e s n y m zachowaniem tych zmian, które zostały wprowadzone przed okresem, jaki obiekt reprezentuje w skansenie (Olszański 1980, s. 45, 52-53; 1976, s. 23-29). �209 MUZBA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U szkolenia, wykonywania ekspertyzy, dostarczania bezpłatnie ś r o d k ó w biologicz­ nej ochrony i konserwacji drewna świadczyły dla prawie wszystkich s k a n s e n ó w Zjednoczone Z a k ł a d y Gospodarcze I N C O , Zespół Chemii Budowlanej, Dział Instruktażu Terenowego . M i m o jednak wieloletnich wysiłków i wzbogacania wiedzy praktycznej znawcy przedmiotu uważają konserwację drewna s t o s o w a n ą w polskich skansenach za niedostateczną, gdyż jest na ogół powierzchowna, a w zakresie ś r o d k ó w chemicznych sytuację określa się j a k o niekorzystną (por. Lutomski, Gaida 1987. s. 58-71). Innym wielkim problemem jest konserwacja o b i e k t ó w ruchomych znaj­ dujących się w pomieszczeniach przeniesionych obiektów. R ó ż n i c e temperatur, zwłaszcza wilgoć w nieopalanych w zimie pomieszczeniach, kurz i różne niekorzystne zmiany związane z nasilonym ruchem zwiedzających stwarzają dodatkowe zagrożenie. Z podobnymi problemami — m o ż e nawet w większym stopniu — borykają się zagraniczne muzea, ale w naszej sytuacji finansowej i brakach kadrowych w pracowniach konserwatorskich nie widać wielkich szans poprawy sytuacji. 11 W p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego obiekty architektoniczne przenoszone do m u z e ó w na wolnym powietrzu prezentowane były na tle parkowej zieleni, przy czym gęste zadrzewienie najczęściej d o m i n o w a ł o w pejzażu skansenu. Z czasem jednak parkowe tło o k a z a ł o się nieodpowiednie do ekspozycji przedstawiającej obraz kultury określonej społeczności. Inscenizo­ wano więc odpowiednie dla wiejskich budowli otoczenie, jak o g r ó d k i przydomowe, warzywniki, sady, pasieki, poletka uprawne, jednym słowem odpowiedni dla tych z a b y t k ó w mikropejzaż. R ó ż n e drobne elementy, jak płoty, bramy, mostki, stogi siana, brogi, studnie, a wreszcie zwierzęta domowe, uzupełniały obraz „muzealnej wsi", stwarzały jej nastrój i klimat. Tę m e t o d ę ożywiania ekspozycji stosuje się najczęściej po dzień dzi­ siejszy. Na p o c z ą t k u lat siedemdziesiątych niektóre ambitniejsze muzea, j a k Julita Gard w Szwecji, Rheinisches Freilichtmuseum w K o m m e r n w R F N , Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, podjęły starania o odtworzenie w możliwie pełnym stanie typowego dla danego regionu ś r o d o w i s k a przyrodniczego u ż y t k o w a n e g o i przetwarzanego przez człowieka do celów gospodarczych . l 2 11 należał Do szczególnie zmarły 8 zasłużonych III 1981 r. osób wybitny w dziedzinie specjalista dr konserwacji inż. Michał drewna Czajnik, zabytkowego który współ­ pracował z Zjednoczonymi Zakładami Gospodarczymi I N C O . Opracował on m. in. założenia konserwatorskie dla 19 polskich skansenów, sprawował stałą opiekę nad przenoszonymi obiektami. Działalność, publikacje, wykaz ekspertyz Czajnika zob. w publikacji poświęconej jego pamięci: Zabytkowe 1 2 W 1981 drewno 1987. s. 7-20. r. odbylo się w Kommern ( R F N ) M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum na temat zachowania zagrożonych wiejskich roślin dziko rosnących oraz historycznych roślin użytkowych. Zob.: Ber ich t über das Sympozium historischer Nutzflanzenkuliureii Schriftenreihe. 14 - H. 3. red. Etnografia Polska t. XXXIII/2 Erhaltung gefiihrdeler dórfiicher un Ercilichtmuseen, A. Zippelius. Bonn Pfianzengesellscliaften Stiftimg zum Schulze gefahrdetcr brw. Na lemat aranżacji und Pfianzen, mikropejzażu �210 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Chodzi tu o ukazanie wielorakich i wszechstronnych p o w i ą z a ń między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Muzeum na wolnym powietrzu stwarza szansę ratowania starych roślin kulturowych, a także możliwość uprawy tradycyjnych roślin zbożowych, przemysłowych, roślin ozdobnych, odtwarzania starych g a t u n k ó w drzew owocowych, flory łąk, pastwisk, roślin ruderalnych, a wreszcie hodowli zwierząt gospodarskich. Daje zatem szansę zrekonstruowania gospodarki rolnej, hodowlanej, ogrodniczej, pasterskiej pomyślanej nie tylko j a k o właściwe tło przyrodnicze, ale j a k o muzealny eksperyment naukowy (por. Reinfuss 1976b, s. 7-10). Zagadnienie w y p o s a ż a n i a wnętrz o b i e k t ó w skansenowskich jest ściśle związane z założeniami teoretycznymi muzeum na wolnym powietrzu. Wy­ posażenie pomieszczeń zasadniczo powinno współgrać z czasem budowy i socjalnym pochodzeniem budynku, c h o ć w uzasadnionych wypadkach odchodzi się od tej zasady. D r u g i m istotnym momentem jest uchwycenie r ó w n o w a g i między typowym a indywidualnym wnętrzem. Europejskie muzea skansenowskie starszego typu prezentują na ogół wnętrza archaiczne. Ulegają też często pokusie pokazania efektownych wnętrz mieszkalnych zamożniejszych warstw wsi świadczących o schludności i poczuciu estetyki ich dawnych mieszkańców, aby w ten s p o s ó b podkreślić wysoki poziom tradycyjnej kultury swego narodu. Muzea skansenowskie w Polsce ukazują przede wszystkim wnętrza prze­ ciętne typowe dla określonych w a r u n k ó w społeczno-gospodarczych i obszaru kulturowego i \ O wiele rzadziej spotyka się wnętrza konkretne albo przenie­ sione bez istotnych zmian z wybranej zagrody, albo drobiazgowo odtworzone na podstawie relacji mieszkańców, zachowanych opisów i i n w e n t a r z y . Bardzo dobre rezultaty d a ł o okazjonalne zatrudnienie m i e s z k a ń c ó w danej wsi, a jeszcze lepsze byłych właścicieli przeniesionego domu do u r z ą d z e n i a go w skansenie. W gorszej sytuacji są te muzea, w k t ó r y c h z urządzeniem 14 w Muzeum Wsi Lubelskiej pisze komunikaty pod ogólnym tytułem Terlecka Mala (1985, s. architektura 83-92; 1986, i zieleń s. 223-233). ożywieniem Zob. też skansenu, „Acta Scansenologica". t. 4: 1986. s. 239-275. 4 i- Scenariusz ekspozycji wnętrz dla biedniackiej chalupy przeniesionej do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku stał się tematem pierwszej tego typu pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. Gładysza w Katedrze Etnografii Słowian U J : A . P y t l i ń s k a , Rozwiązanie ekspozycji mieszkalnych Katedry Etnografii Słowian s. 73-79) i Czajkowski 1 4 wnętrza domu w skansenie sanockim na przykładzie we wsi Niehocko, pow. Brzozów, U J . Na temat rozwoju w latach 1880-1963. K r a k ó w pomieszczeń 1963, Archiwum ekspozycji wnętrz pisali m. in. Brylak (1969, (1980, s. 32-37). D o m u z e ó w , w których bardzo starannie przygotowuje się ekspozycje wnętrz należy m. in. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Zastosowana tu metoda, zwana rodzinną, pozwala drogą skrupulatnego wywiadu odtwarzać historię rodziny do trzeciego, pokolenia. Z historii rodziny wybiera się najciekawsze z punktu a nawet widzenia czwartego społecznego i budowy ekspozycji okresy, na podstawie których montuje się i urządza konkretną ekspozycję zgodną z ówczesną rzeczywistością oraz odtwarza uprawy polowe, h o d o w l ę zwierząt, otoczenie przyrodnicze. �211 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 4. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Pasieka Fot. A. Spiss. 1974 wnętrza są pewne trudności spowodowane brakiem tradycyjnych e k s p o n a t ó w w terenie b ą d ź opuszczone budynki stały puste lub zostały zasiedlone przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą (muzeum w O c h l i ) . Najczęściej w polskich skansenach spotykamy ekspozycje wiejskich wnętrz mieszkalnych z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w. Wynika to z z a s o b ó w magazynowych, nie ma praktycznie możli­ wości przedstawienia wnętrz starszych oraz chęci wyeksponowania tych mebli i sprzętów, k t ó r y c h w terenie j u ż się nie spotyka. W rezultacie wnętrza u p o d a b n i a j ą się do siebie. A b y u n i k n ą ć wrażenia monotonii w ekspozycji wnętrz c h a ł u p , różnicuje się je pod względem socjalnym, chronologicznym, profesjonalnym (zajęcia uboczne, warsztaty rzemieślnicze), a także aranżuje się wystrój świąteczny zmieniany w zależności od p ó r roku. W n ę t r z a chłopskich mieszkań w skansenach przynoszą stosunkowo m a ł o informacji o życiu w nich wielopokoleniowej rodziny. Nieco lepiej jest z ukazaniem zajęć ubocznych i prac rzemieślniczych wykonywanych nieraz w izbie mieszkalnej, a t a k ż e z codziennym i świątecznym wystrojem izb. Nie m o ż n a jednak zgodzić się ze zdobnictwem papierowym i b i b u ł k o w y m (kwiaty, bukiety, pająki, wycinanki) wykonanym schematycznie do wszystkich eksponowanych o b i e k t ó w przez j e d n ą twórczynię nawykłą do seryjnej produkcji dla C P L i A . Ozdoby papierowe również ulegały rozmaitym p r z e o b r a ż e n i o m i powinny k o r e s p o n d o w a ć z modelem wnętrza z określonego czasu i prze- �212 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS щи Rye. 5. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Wnętrze chalupy z Niemiec kolo lot. Lublina K . Popik. 1980 strženi, tym bardziej że jest możliwe wykonanie kopii starych wycinanek przechowywanych w muzeach etnograficznych. W muzeach prezentujących wnętrza z terenów niegdyś zaniedbanych kulturowo pomieszczenia są ciemne, surowe, ubogie w sprzęty i — c h o ć zgodne z ówczesną rzeczywistością — u nie przygotowanego widza m o g ą budzić odruch niechęci czy nawet politowania. W przeciwieństwie do ciasnych ubogich mieszkań chłopskich prezentujących dość jednorodny model wyposażenia, pokoje w skansenowskich dworkach (Kielce, Radom, Lublin) wypełnione stylowymi meblami, tkaninami, obrazami b u d z ą tęsknotę u m i e s z k a ń c ó w standardowych mieszkań do pięknie u r z ą d z o n e g o , nieszablo­ nowego mieszkania. Osobne zagadnienie to wyposażenie pomieszczeń gospodarczych. N i e k t ó r e , zwłaszcza o dużej powierzchni, przeznacza się na tymczasowe sale wystawowe lub magazyny. Zasadniczo jednak zabudowania inwentarskie wyposaża się w sprzęt gospodarczy zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Z koniecz­ ności jest to wystawa statyczna. Zmiany położenia sprzętu gospodarskiego wymagają już objaśnienia słownego. Obszernych i komunikatywnych objaśnień, najlepiej połączonych z demonstracją, wymagają również warsztaty rzemieśl­ nicze i zestawy narzędzi do wytwórczości domowej. Z natury rzeczy warsztaty i urządzenia techniki ludowej,, powinny być często w ruchu, niestety jednak z różnych p o w o d ó w (m. in. błędu w wykonawstwie, niewłaściwej konfiguracji �213 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 6. Park Etnograficzny z Kolbuszowej. W n ę t r z e chalupy z W o l i Zarczyckiej lot W. Jankowski. 1979 terenowej) stoją martwe, a te, k t ó r e są sprawne, uruchamia się czasem podczas imprez folklorystycznych. Zmiany społeczno-gospodarcze, a szczególnie niekorzystna atmosfera, k t ó r a p a n o w a ł a w pewnych okresach wokół rzemiosła, sprawiły, że pracownicy m u z e ó w skansenowskich mają teraz wiele trudności ze skompletowaniem, a niekiedy z inwentaryzowaniem w a r s z t a t ó w rzemieślniczych, zwłaszcza sprzed 1939 r. i? Nasuwa się w tym miejscu pytanie, czy uda się kiedyś polskim skansenom p o k o n a ć r ó ż n e bariery i wykorzystać choćby tylko dla podniesienia atrakcyjności ekspozycji istniejące urządzenia. D u ż ą atrakcją byłaby, jak to bywa w zachodnich i a m e r y k a ń s k i c h muzeach na wolnym powietrzu. 1 5 Zagadnieniu temu p o ś w i ę c o n a byla specjalna konferencja w R a d o m i u w 1987 r. pt. ..Przemysły i rzemiosła w Polsce". s. 105-114). Na temat roii warsztatów w Muzeum Wsi Radomskiej ludowe w muzealnictwie rzemieślniczych w skansenie zob. skansenowskim Reinfuss (1978, �214 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS możliwość zakupu wiejskiego chleba, kołacza, m ą k i lub rozmaitych w y r o b ó w rzemieślniczych, a m o ż e nawet udział zwiedzających w pokazach dawnych technik i zajęć. J u ż w p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego zarysowały się podstawowe formy działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu, a z czasem skrystalizowały się ich zadania i cele. Obok podstawowego celu, j a k i m jest p r ó b a ratowania w muzealnym kształcie tradycyjnej kultury wsi i miasteczek, muzeum skanse­ nowskie realizuje przede wszystkim cele oświatowe i propagandowe, a te z kolei są odbiciem stanu wiedzy, nauki, poziomu kultury i wreszcie sytuacji politycznej. Praktyka skansenowska wskazuje, że muzea te dysponują najbardziej wymownymi ś r o d k a m i ukazywania w y t w o r ó w kultury ludowej, a plastyczna ekspozycja w odpowiedniej przyrodniczej oprawie pozwala łączyć walory rekreacyjne z poznawczymi. Muzea na wolnym powietrzu stają się w zurbanizowanym społeczeństwie miejscem nie tylko nauki, ale i ucieczki od zgiełku i pośpiechu codziennego życia, od zunifikowanych form przemysłowych, od stresów niesionych przez cywilizację. Ekspozycja skansenowska posiada niepowtarzalny atut, działa silnie na wyobraźnię, wydobywa z z a k a m a r k ó w pamięci z a p a m i ę t a n e lub zasłyszane obrazy z przeszłości. N a k ł a d a to t y m większą odpowiedzialność na t w ó r c ó w s k a n s e n ó w , którzy powinni tak b u d o w a ć ekspozycję, aby w umysłach zwiedzających nie utrwaliły się pewne fałszywe stereotypy, np. wieś malownicza i sielska lub przeciwnie — n ę d z n a i prymitywna. Służyć temu powinno m . i n . centrum informacyjne, w k t ó r y m o p r ó c z sali wykładowej, kinowej, sali przeznaczonej na demonstrację k u n s z t ó w i technik znajduje się tzw. wystawa wstępna zwięźle i jasno informująca o zadaniach i celach muzeum pod gołym niebem i prezentująca w ogólnych zarysach przemiany kultury ludowej na terenie objętym działalnością muzeum (por. Tubaja s. 83-93). Bardziej szczegółowe informacje dotyczące w a r u n k ó w społecznych, sytuacji gospodarczej, wreszcie wybranych zagadnień z dziedziny kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru m o ż n a umieścić w k a ż d y m sektorze-regionie w dowolnie wybranym obiekcie. Zwiedzający po zapoznaniu się z tak o p r a c o w a n ą ekspozycją s k a n s e n o w s k ą powinien zrozumieć złożony charakter kultury, z d a ć sobie sprawę z jej kształtowania się, funkcji i wartości. W mniejszych miastach, a zwłaszcza na wsiach, muzeum na wolnym powietrzu jest często j e d y n ą możliwością zetknięcia się z a u t e n t y c z n ą wystawą m u z e a l n ą , a t y m samym poznania dziejów regionu i kultury ich m i e s z k a ń c ó w . Polskie muzea skansenowskie b o r y k a j ą się z wieloma t r u d n o ś c i a m i , w większości budują dopiero ekspozycje w plenerze. W warunkach braku specjalnych p a w i l o n ó w wystawowych, sal odczytowych, skromnym sprzęcie 16 1 6 Dobrym przykładem m o ż e być Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, którego działalność, imprezy związane z o b r z ę d o w o ś c i ą doroczną, występy zespołu regionalnego, teatrzyk dziecięcy propagujący miejscowy folklor, plenery artystyczne, konkursy i czasowe wystawy przyczyniły się do ożywienia kulturalnego i emocjonalnego związania m i e s z k a ń c ó w orawskich wsi z jedynym na polskiej Orawie muzeum. �MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 215 audiowizualnym, niewielkiej kadrze odpowiednio przeszkolonego personelu, trudno m ó w i ć o szerokim programie o ś w i a t o w y m . Natomiast w muzeach, w których ekspozycja skansenowska jest jakby dalszym ciągiem galeryjnej wystawy etnograficznej (w Toruniu, Łowiczu, Ciechanowcu), zwiedzający jest lepiej przygotowany do odbioru ekspozycji budownictwa ludowego. Taka byla zresztą myśl Hazeliusa, który po to u l o k o w a ł Skansen w pobliżu Nordiska Museet, aby plenerowa ekspozycja była przedłużeniem galeryjnej wystawy. K a ż d e muzeum m a możliwość organizowania okresowych wystaw z różnych dziedzin kultury ludowej szczególnie korespondujących z zakresem działania danego muzeum, a także wystaw okolicznościowych związanych z historią miejscowości i regionu. W tym zakresie wykonuje podobne zadania, jak galeryjne muzeum etnograficzne aktywizując kulturalnie miejscowe społeczeń­ stwo. Program współpracy ze szkołą tak szeroko rozbudowany nie tylko w zachodnich muzeach ogranicza się u nas na ogól do standardowego zapoznania uczniów z ekspozycją, sporadycznego organizowania k o n k u r s ó w dla dzieci, czasem wykorzystania uczniów i harcerzy do prac terenowych i porządkowych. Muzea na wolnym powietrzu starają się p o d n i e ś ć atrakcyjność wystawy poprzez u r z ą d z a n i e na swym terenie imprez folklorystycznych, różnych kiermaszy i j a r m a r k ó w sztuki ludowej, demonstracji zajęć i prac gospodarskich oraz technik rzemieślniczych. D o m u z e ó w , k t ó r e organizują najwięcej imprez folklorystycznych, należy Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu starając się w ten s p o s ó b u n a o c z n i ć polski r o d o w ó d śląskiego folkloru i sztuki ludowej. Wszystkie czynne muzea skansenowskie w Polsce wydały ilustrowane przewodniki i informatory. N i e k t ó r e z nich oparte są na dobrych wzorach europejskich. Pojawiają się monograficzne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej, katalogi wystaw, w i d o k ó w k i , przeźrocza. Wciąż jest "to jednak stosunkowo skromna ilościowo, treściowo, graficznie produkcja wydaw­ nicza. Sytuacja na rynku wydawniczym nie zapowiada w najbliższej przyszłości wyraźnej poprawy. Tradycyjną d o m e n ą b a d a ń terenowych prowadzonych przez skanseny w formie d o r a ź n y c h penetracji terenowych, jak i długofalowych b a d a ń jest przede wszystkim budownictwo oraz te dziedziny kultury ludowej, k t ó r e znajdują odbicie w ekspozycji muzealnej, a więc wnętrze mieszkalne i gospodarcze, rzemiosło, wytwórczość domowa, sztuka ludowa, o b r z ę d o w o ś ć doroczna i rodzinna. Zebrany materiał stanowi naturalnie p o d s t a w ę do dalszych naukowych o p r a c o w a ń , lecz dokumentacja opisowa, fotograficzna, rysunkowa jest być m o ż e najtrwalszym efektem działalności m u z e ó w na wolnym po­ wietrzu. R a n g ę instytucji badawczej uzyskało w 1963 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Muzeum to wydaje od 1964 r. „ M a t e r i a ł y Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" zamieszczające artykuły związane z pro­ filem sanockich zbiorów, artykuły o polskich i zagranicznych skansenach, �216 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS sprawozdania z b a d a ń terenowych i prac budowlanych w sanockim skansenie. Od 1980 r. artykuły teoretyczne, jak i m a t e r i a ł o w e dotyczące m u z e ó w skansenowskich w Polsce i w Europie, ukazują się na ł a m a c h „Acta Scansenologica" (zamierzony j a k o rocznik), również wydawane przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. D r u g i m muzeum skansenowskim, k t ó r e wydaje własny rocznik od 1978 r. (pt. „ Z zagadnień kultury ludowej", obecnie zmiana tytułu na „ R o c z n i k Muzeum Wsi Lubelskiej"), jest Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Muzeum Wsi Radomskiej wydaje „Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej". W ciągu 30 lat powstania i działalności polskich s k a n s e n ó w narosła duża liczba literatury dotyczącej problematyki skansenowskiej w Polsce i Europie. Polska ma istotny wkład w teoretyczny rozwój idei skansenow­ skiej. W y s o k ą ocenę zagranicznych specjalistów uzyskały polskie metody konserwatorsko-budowlane stosowane w skansenach. Zacieśnienie k o n t a k t ó w zagranicznych owocuje m . in. zapraszaniem p r a c o w n i k ó w polskich s k a n s e n ó w do udziału w konferencjach i pracach Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu w Europie z a ł o ż o n e g o w 1972 r . oraz napływem zagranicznej literatury skansenowskiej inaczej praktycznie u nas niedostępnej. Problematyka skansenowska jest również tematem w y k ł a d ó w na Podyplo­ mowym Studium Muzeologicznym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, założo­ nym z inicjatywy prof. M . Gładysza w 1973 r. Jak dowodzi dotychczasowa praktyka, muzea na wolnym powietrzu wydają się w naszych warunkach najbardziej realną szansą ochrony budow­ nictwa ludowego. W krajach o starych tradycjach skansenowskich muzea pod gołym niebem są formą okrzepłą i obecnie koncentrują się na szukaniu najlepszych metod pracy dydaktycznej i oświatowej. W Polsce muzea skansenow­ skie są stosunkowo m ł o d ą formą, w trakcie realizacji wypracowują dopiero teoretyczne podstawy ich budowy. Etnograficzne muzea skansenowskie spełniają z jednej strony p o w a ż n ą rolę k u l t u r a l n ą pielęgnując dawne formy życia, ukazując w sposób dynamiczny budownictwo ludowe w pełnym kontekście kulturowym, z drugiej — muzea na wolnym powietrzu są zawsze czymś sztucznym, są w pewnym sensie teatrem obliczonym na masowego widza, wdzięcznym sztafażem dla filmów i widowisk folklorystycznych. Tymczasem w świecie coraz bardziej dochodzi do głosu idea zachowania na miejscu z a b y t k ó w w ich naturalnym otoczeniu, zwłaszcza przy szlakach komunikacyjnych i turystycznych. Idea ta łączy się z p o t r z e b ą zachowania zabytkowej struktury przestrzennej. Wydaje się, że do ochrony krajo­ brazu mają szanse przyczynić się właśnie małe, lokalne muzea, zabytki chronione in situ usytuowane we właściwym im pej/ażu i mające szerokie 1 7 1 7 Materiały z sesji Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu są diukiem począwszy od europüiseher 1973 г.. mniej więcej co dwa lata, Tagungsherkhl Freiliehtmuseen. Landcsrnuseums für Volkskunde Fiihrer und in Kommern. Schriften Koln des Rheinisehen 1973 i dalsze. publikowane Í/Í'.V Verhandes Freilichlmuseums und �217 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U możliwości oddziaływania społecznego, kulturalnego na miejscowe społeczeń­ stwo. Muzea pod gołym niebem mają bowiem realną szansę propagowania ochrony naturalnego środowiska kulturowego i przyrodniczego, a t y m samym ochrony psychiki współczesnego człowieka. LITERATURA Brylak M. 1969 Problemy zagospodarowania „Materiały wnętrz obiektów na terenie Parku Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", Etnograficznego, nr 10, s. 73-79. etnograficznych, „Ma­ Czajkowski J. 1976 Problemy związane z projektowaniem i organizacją parków teriały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21. s. 13-19. 1979a Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 60-78. 1979b Zarys muzealnictwa skansenowskiego w Europie, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 12-27. 1980 ' Wybrane zagadnienia metodologiczne dotyczące urządzania ekspozycji skansenowskich, „ A c t a Scansenologica", t. 1, s. 29-39. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, R z e s z ó w — S a n o k , bibliogr. C z a j n i k M. 1979 a Konserwacja drewna środkami chemicznymi, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 244-261. 1979 b Problemy Muzea organizacyjno-konserwatorskie skansenowskie w Polsce, w muzeach praca zbiór, pod typu skansenowskiego, red. F . Midury, [w:] Poznań, s. 222-229. Dzięgiel L. 1971 Problem skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku", nr 13. s. 13-20. K u r p i k W. 1976 Problemy konserwacji drewna zabytkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 30-38. K u r z ą t k o w s k i M. 1987 Gdzie przebiega granica kompromisów? [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 21-29. L u t o m s k i В., G a i d a B, 1987 Stan aktualny i niektóre [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykow­ problemy konserwacji drewna w skansenach polskich, skiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 58-71. Memorial 1966 Memorial w sprawie organizacji parków ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program etnograficznych, praca zbiór, pod red. M . Ptaśnika, W. Jankow­ skiego, M . Konopki. Warszawa, masz. powiel. Midura F. 1987 Ochrona budownictwa ludowego w PRL, [w.] Zabytkowe drewno, i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A. Grzywacza, s. 48-54. konserwacja Warszawa, �218 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Miliszkiewicz G. 1981 Z prac nad projektem „miasteczka" w Muzeum Wsi Lubelskiej, „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4, s. 41-54. Olszański H. 1976 Problemy rekonstrukcji w budowie parków etnograficznych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 23-27. 1979 1980 Techniczne problemy konserwacji nowskie praca w Polsce, Dokumentacja w muzeach skansenowskich, zbiór, pod red. F . Midury, konserwalorsko-budowlana dla potrzeb [w:] Muzea Poznań, muzeów skanse­ s. 230-242. skansenowskich, „Acta Scansenologica". t. 1, s. 41-56. P i e ń k o w s k a H. 1969 Aktualne problemy organizacji parków etnograficznych województwa krakowskiego, „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie W o j e w ó d z t w a Krakowskiego", K r a ­ k ó w , s. 1-19. Popik K. 1987 Możliwości i warunki kontynuacji muzeum skansenowskiego, zbiór, pod red. R . ludowej [w:] Zabytkowe techniki budowlanej przy drewno, konserwacja Brykowskiego i A . Grzywacza, tworzeniu i badania, praca Warszawa, s. 30-36. P y t l i ń s k a A. 1966 Z zagadnień muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 191-202. P y t l i ń s k a - S p i s s A. 1970 1979 Przegląd wybranej literatury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego. Sanok. Bibliografia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 262-270. R e i n f u s s R. 1976a Problemy kompozycji muzeum na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budow­ nictwa Ludowego w Sanoku", nr 22, s. 10-13. 1976b Społeczna i dydaktyczna rola muzeów na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 7-10. 1978 Problemy ekspozycji pracowni rzemieślniczych w muzeach na wolnym powietrzu, i wiejskich urządzeń [w:] Międzynarodowa przemysłowych konferencja skansenowska, Sanok 27-30 maj 1978, Synok 1978, s. 105-114. Satzung 1973 Satzung (Statut Tagungsberichte Związku Europejskich 1966-1972 des Muzeów Verbandes na Wolnym europaischer Powietrzu) Freiliehtmuseen, und Schriften des Rheinischen Freillchtmuseums und Landesmuseums für [w:] Fiihrer Volkskunde in Kommern, nr 6, K o l n . . S p i s s A. 1984 Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu i Ochrony Z a b y t k ó w , w Europie, seria C , Studia i Materiały, Biblioteka Muzealnictwa t. 2, Warszawa, bibliogr. T e r l e c k a W. 1985 1986 Ethnobotanische Probléme Lublin erlautert, „Acta Scansenologica", t. 3, s. 83-92. Organizacja zieleni in Freiliehtmuseen w Muzeum am Beispiel Wsi Lubelskiej, „Acta des Dorfmuseums in Scansenologica", t. 4, s. 223-233. T u b a j a R. 1978 Zabytkowe 1987 Ekspozycja wstępna konferencja skansenowska, w muzeach Sanok typu .skansenowskiego, 27-30 maja [w:] 1978, Sanok Międzynarodowa 1978, s. 83-93. drewno Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa. �M U Z E A NA W O L N Y M 219 POWIETRZU Z i p p e l i u s A. 1974 Handbuch der europáischen FreUichimuseums Freilichtmuseen, und Landesmuseums Fiihrer und Schriften fur Volkskunde des in Kommern, Rheinisehen nr 7. K o l n . A n n a Pytlińska-Spiss FREILICHTMUSEEN IN POLEN Zusammenfassung Der und vorliegende Artikel stellt kurz die Geschichte, das wissenschaftliche Programm Fragen der Realisation der Freilichtmuseen in Polen dar. Obwohl polnische ziemlich spát entstanden waren. gehóren sie heute — was ihre Anzahl und Museen Niveau der A u s f ü h r u n g anbelangt — zu den führenden Státten Europas. Die gróflte Blüte von Freilichtmuseen in Polen mit fállt auf die 60er der anwachsenden und Welle, 70er Jahre des 2 0 J h . und steht in enger Freilichtmuseen in Europa zu bilden. Spate Verbindung und ziemlich spontane Initiative, Freilichtmuseen in Polen anzulegen. erlaubte zwar die für frühe Entwicklungsphasen entropaischer Freilichtmuseen charakteristischen Fehler zu vermeiden, hat jedoch leider zu unwiderruflichen Veránderungen in der polnischen Dortlandschaft beigetragen. In Polen ist es nicht gelungen, das Schutzprogramm für Volksbaukunstmonumente in situ zu realisieren, obwohl an Initiativen seitens der Denkmalpfleger schützen, die mit nicht fehlte und weiterhin der komplexen nicht fehlt. und der Gesellschaft, diese Objekte zu Wie es jedoch Raumplannung verbundene Rettung die Praxis beweist, gróBerer ist Volksbaukomplexe bei uns áufierst schwierig. In dieser Situation wurden Freilichtmuseen zur reellsten Chance, Volksbauten zu schützen. In Polen Polnische sog. gibt es jetzt über Freilichtmuseen haben kleinen 40 Freilichtmuseen und über 600 Objekte grofler Architektur zusammengebracht. Das 6 in der frühen Bauphase. Architektur und über Entwicklingsprogramm sieht 800 der bis 1995 Existenz von 50 solchen Státten mit über 1800 Raumobjekte voraus. Polnische Freilichtmuseen entstanden auf der Basis Archivrecherchen. U n d so von Feldforschungen, wissenschaftlichen Untersuchungen erlaubten die 1953-1962 unter Leitung von Professor und Mieczysław G ł a d y s z geführten, weit angelegten Forschungen, ein ausführliches Denkmalregister aufzustellen, das zur Erarbeitung von Plañen für das Oberschlesische Dorf und Voraussetzungen (Muzeum gegründete Museum für das Dorf der Opole-Region gedient hat. In diesem letzgenannten und für das Wsi Górnośląskiej) 1961 gegründete in C h o r z ó w (Muzeum Museum sowie das Wsi Opolskiej) in 1962 Opole war Professor G ł a d y s z seit 1967 bis 1974 Vorsitzender bis 1984 Mitglied des Museumsrates. Polnische Freilichtmuseen unterscheiden sich voneinander durch ihre GróBe, den der Selbstándigkeit, welchen die den Raumordungstyp Raumordnung alter Dórfer Dorfwohn- und Wirtschaftsbauten (Parkmuseen widergeben und wird). Museen Sie des sammeln Grad Dorf-Typs, vor in ihrer vollen regionalen, chronologischen alitem und in die sozialen Vielfalt. die Volkstechnikanlagen. óffentliche Bauten und sakralobjekte. Einige Freilichtmuseen sollen den Kleinstadtfragen gewidmet werden. In Polen lüBt sich Mangel an spezialisierte Freilichtmuseen, vor allem für Volksindustrie und Technik, feststellen. Wáhrend der 30 Jahre des in Polen eine groBe Menge Fachliteratur, und polnische Skansen-Idee beigetragen. Freilichtmuseumswesens der Museen diese Frage in haben wesentlich E s erscheinen nach dem Polen Continuanda: und 2. in Weltkrieg Europa zur theoretischen Materiały entstand betreffenden Entwicklung der Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materialien des Museums für Volksbaukunst in Sanok), Acta Scansenologica, Z Zagadnień Kultury Ludowej (Aus den Fragen der Volkskultur. neuer Titel: �220 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Roczniki Muzeum Wsi Lubelskiej, Jahrbiicher des Museums des Dorfs der Lublin-Region Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej (Wissenschaftliche Hefte des Museums des Dorfs der Radom-Region). Der Themenkreis der Freiliehtmuseen wurde u.a. in die wissenschaftlichen Forschungspláne des von Professor M . Gładysz geleiteten Lehrstuhls der Ethnographie der Slawen der Jagielloner Universitát miteinbezogen, was seinen Ausdruck in den Magisterarbeiten und einer skansenowskiego Doktorschrift w Europie, (Anna Pytlińska-Spiss, Geschichte des Dzieje ethnographischen etnograficznego muzealnictwa Freilicht museumswesens in Europa, K r a k ó w 1976) gefunden hat. Die Probléme der Freiliehtmuseen sind auch Gegenstand der Vortráge an dem Ergánzungsstudium für Museumskunde an der Jagielloner Universitát das auf Initiative von Prof. G ł a d y s z 1973 gebildet wurde. Übersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5706f31297e2e70077dfa50e546c66aa.pdf fa889a9605b529e40ef462f8c858ef46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1261 Title A name given to the resource Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE IHKM PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.151-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA HERMANOWICZ-NOWAK (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) BADANIA KARPACKIE W PRACOWNI ETNOGRAFII ZE I H K M P A N W K R A K O W I E . KONTYNUACJA K I E R U N K U ZAINICJOWANEGO PRZEZ PROF. M I E C Z Y S Ł A W A G Ł A D Y S Z A Obecna Pracownia Etnografii Zakladu Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie od momentu swego powstania w 1954 r. — kiedy to stanowiła samodzielny Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N — do roku 1971 kierowana była przez prof. dr. Mieczysława Gładysza. Zainteresowania Profesora k u l t u r ą k a r p a c k ą , a następnie Jego z a a n g a ż o w a n i e w ogranizację oraz w działaność M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h i , nie pozostały bez wpływu na kierunek działalności naukowej podjętej przez kierowaną przez Niego p l a c ó w k ę . W związku z tym do p l a n ó w badawczych włączone zostały m . in. zadania wytyczone przez Komisję. Specjalną troską otoczono badania terenowe na temat szeroko pojętego pasterstwa wysokogórskiego (z uwzględnieniem nie tylko zagadnień związanych z wypasem, ale również architekturą, m a g i ą i innymi) oraz architektury ludowej. Badania te były realizowane w dwu etapach: 1) zebranie materiału ź r ó d ł o w e g o j a k o rejestrację określonych zjawisk lub w y t w o r ó w kulturowych. 2) opracowywanie pozyska­ nych m a t e r i a ł ó w pod k ą t e m planowanych monografii. Podjęte zagadnienia analizowano w kontekście kulturowym i historyczno-społecznym oraz ekono­ micznym, nie pomijając w a r u n k ó w ekologicznych badanych terenów. R ó w n o l e g l e pod kierunkiem Mieczysława G ł a d y s z a pracownicy omawianej 1 Komisja utworzona została w 1959 r. i nosiła p o c z ą t k o w o Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, a od nazwę 1976 r. stała się Międzynarodowej Międzynarodową Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Członkami-założycielami Komisji była Polska i Czechosłowacja. W skład jej weszły następnie: Rumunia. Bulgaria, Węgry, Z S R R i Jugosławia. W 1976 r. Komitet Nauk Etnologicznych oficjalnie zalegalizował działalność Polskiej Komisji. Funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o powierzono prof. dr. M . Gładyszowi, który pełnił ją do 1984 r. �152 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK placówki podjęli pracę nad zestawieniem bibliografii kultury ludowej Karpat, k t ó r a u k a z a ł a się w 1960 r. pod redakcją Profesora. W s p ó ł a u t o r a m i opracowania b y l i : M . G ł a d y s z o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz, A . K o ­ walska-Lewicka, I . Nizińska, Z. Szromba, D . Tylkowa. W tym czasie — wspólnie z K a t e d r ą Etnografii Słowian U J — prowadzone były również badania terenowe w Beskidzie Śląskim (połączone z praktykami studenckimi). W wyniku szeroko zakrojonych b a d a ń powstały prace magister­ skie, nad k t ó r y m i pieczę roztaczali poszczególni pracownicy Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie. Pod naukowym kierunkiem prof. M . G ł a d y s z a prowadzone były także prace doktorskie, m . in. z t e r e n ó w karpackich (Zambrzycka-Kunachowicz 1974; Szromba-Rysowa 1978; Tylkowa 1978). Równocześnie trwały prace terenowe w innych regionach górskich (Beskid Sądecki, Podhale). N a podstawie zebranych m a t e r i a ł ó w powstały opracowania monograficzne i artykuły, k t ó r y c h r ó ż n ą t e m a t y k ę łączył wspólny teren karpacki (np. Tylkowa 1962; G ł a d y s z o w a 1972). W 1971 r. na skutek zmian organizacyjnych i odejścia z Z a k ł a d u Etnografii prof. Gładysza, k t ó r y pozostał nadal kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ, p l a c ó w k ę tę przemianowano na G r u p ę R o b o c z ą Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N (po włączeniu Zespołu do B a d a ń nad K u l t u r ą R o b o t n i c z ą kierowanego do tej pory przez prof. dr. K . D o b r o w o l ­ skiego), a następnie na P r a c o w n i ę Etnografii w Krakowie Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N . Kierownictwo placówki obejmują kolejno: dr A . Kowalska-Lewicka, doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a , dr Z . Szromba-Rysowa, dr D . Tylkowa. Z p o c z ą t k i e m lat siedemdziesiątych „ k a r p a c k a " działalność Pracowni zostaje w pewnym sensie zawieszona na skutek włączenia pracow­ n i k ó w do prac związanych z przygotowaniem poszczególnych t e m a t ó w rea­ lizowanych w ramach problemu „ K u l t u r a ludowa źródłem świadomości narodu". W wyniku współpracy koordynowanej przez Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N w Warszawie u k a z a ł o się dwutomowe wydawnictwo pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981)-- W tym czasie nie ustają jednak kontakty z M i ę d z y n a r o d o w ą Komisją K a r p a c k ą . K o n t y n u a c j ą innej inicjatywy Mieczysława G ł a d y s z a był udział poszczegól­ nych p r a c o w n i k ó w omawianej placówki w opracowaniu zbiorowym Etno­ grafia n a r o d ó w słowiańskich, t. I I : Słowianie zachodni, rozdział „Polacy". Redaktorem tego opracowania byla M . G ł a d y s z o w a , k t ó r a również przygo­ t o w a ł a rozdział poświęcony budownictwu. D . Tylkowa o p r a c o w a ł a wnętrze mieszkalne, K . Hermanowicz-Nowak — regionalizację stroju ludowego, a U . Lehr g o s p o d a r k ę przyswajającą i jej rolę we współczesnej produkcji wsi. Opracowanie zostało p r z e t ł u m a c z o n e na język rosyjski i przedstawione przez głównego redaktora na Konferencji Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa Etnografii N a r o d ó w Słowiańskich w Moskwie w 1977 r. 2 W pierwszym tomie pracownicy omawianej placówki przygotowali siedem artykułów, w drugim zaś — trzy. �BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI E T N O G R A F I I I H K M PAN, KRAKÓW 153 W ramach realizacji z a d a ń M K K i B M a r i a G ł a d y s z o w a i Danuta Tylkowa przygotowały monograficzne opracowanie dotyczące tradycyjnego budownictwa mieszkalnego z terenu Karpat Polskich, k t ó r e zamieszczono w syntetycznym opracowaniu Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach. Ukazała się j u ż opracowana przez wspomniane autorki bibliografia tego zagadnienia (jako część s k ł a d o w a problemowej bibliografii z terenu Karpat i B a ł k a n ó w ) . W planowanych dalszych opracowaniach syntetycznych z tego terenu uczest­ niczą: M . Kopacz — gospodarka c h ł o p s k a , K . Jagieła — transport i komuni­ kacja, a wraz z D . Tylkową — budownictwo gospodarcze. Z k o ń c e m lat siedemdziesiątych w ramach problemu „Tradycja i nowa­ torstwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackiej" podjęte zostały prace nad wybranymi zagadnieniami z kultury m i e s z k a ń c ó w wsi Karpat Polskich. W wyniku prac badawczych prowadzonych w Beskidzie Sądeckim i Śląskim powstały dwie pozycje zbiorowe, k t ó r e u k a z a ł y się drukiem {Tradycje... 1984; Studia... 1985). Opracowania oparte na badaniach terenowych s t a n o w i ą rodzaj monografii problemowych w kontekście tradycji i współczesności. N a podstawie analizy obiektywnych c z y n n i k ó w wywołujących określone p r z e o b r a ż e n i a starano się wskazać, w jakich dziedzinach i do jakiego stopnia lokalne dziedzictwo kulturowe oddziaływało na współczesne procesy zmian oraz j a k i m i drogami przebiegała selekcja e l e m e n t ó w tradycyj­ nych. Podjęte tematy o d p o w i a d a ł y o k r e ś l o n y m działom kultury ludowej. Większość t e m a t ó w jest kontynuowana w poszczególnych regionach K a r p a t : K . Hermanowicz-Nowak — strój ludowy, Z . Szromba-Rysowa — pożywienie, D . Tylkowa — medycyna ludowa, K . Kwaśniewicz — zwyczaje i obrzędy doroczne, U . Lehr — demonologia l u d o w a . Zamiarem badaczy jest prześledze­ nie p r o c e s ó w p r z e o b r a ż e ń na podstawie analizy zmian p o d ł o ż a i innych c z y n n i k ó w sprawczych. 3 W r o k u 1978 u k a z a ł o się drukiem monograficzne opracowanie M . G ł a dyszowej, Górnośląskie budownictwo ludowe, za k t ó r e w 1981 r. autorka o t r z y m a ł a n a g r o d ę Sekretarza Naukowego P A N . W latach osiemdziesiątych ukazały się inne opracowania związane z terenem K a r p a t : A . Kowalskiej-Lewickiej, Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim (1980), Z . Szromby-Rysowej. Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi kaprackiej (1988). U . Lehr w 1983 r. o b r o n i ł a pracę d o k t o r s k ą z a t y t u ł o w a n ą Wierzenia w istoty ponadzmyslowe a postawy i za­ chowania ludności w wybranych wsiach karpackich w Polsce. Z ł o ż o n a została do d r u k u praca D . Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, a K . Hermanowicz-Nowak p r z y g o t o w a ł a r o z p r a w ę d o k t o r s k ą pt. Społeczno-kulturowe funkcje stroju ludowego w wy­ branych wsiach Beskidu Śląskiego od początku XX wieku do współczesności. 3 Poszczególne zagadnienia omawiane byly w obu tomach przez tych samych badaczy. W tomie p o ś w i ę c o n y m Beskidowi Sądeckiemu brak jest rozdziału d o t y c z ą c e g o budownictwa otaz form współpracy. W Beskidzie Śląskim nie ma opracowania d o t y c z ą c e g o wierzeń i zwy­ czajów związanych ze śmiercią. �154 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Pracownicy omawianej placówki brali udział w licznych krajowych i między­ narodowych konferencjach naukowych i popularnonaukowych, związanych z badaniami kultury karpackiej, na których wygłaszali referaty i komunikaty. Wiele z nich u k a z a ł o się drukiem (np. Kwaśniewicz 1979, 1983; Lehr 1982. 1984; G ł a d y s z o w a 1981; Tylkowa 1981, 1985) . Należy także w s p o m n i e ć 0 uczestnictwie K . Kwaśniewiczowej w pracach s ą d ó w konkursowych i pro­ wadzonych przez nią konsultacjach z zakresu obrzędowości o b s z a r ó w ziem górskich . Od czasu powstania M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach dwie osoby z Pracowni Etnografii są na stałe włączone w jej działalność. Doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a od 1985 r. pełni funkcję przewodniczącej Polskiej Sekcji tej K o m i s j i , a dr D . Tylkowa jest od 1976 r. jej sekretarzem. Jak z powyższego wynika, przyjęty przed laty przez prof. M . G ł a d y s z a profil naukowo-badawczy, zakładający teren j a k o punkt wyjścia w procesie poznawczym, jest przez P r a c o w n i ę Etnografii I H K M P A N w Krakowie nadal kontynuowany. Szeroko zaplanowane i systematycznie prowadzone badania terenowe wybranych e l e m e n t ó w kultury poszczególnych grup zamiesz­ kujących tereny górskie w Polsce w przyszłości powinny pozwolić na do­ konanie bardziej syntetycznego opracowania kultury karpackiej. Zaplanowane w ten s p o s ó b opracowanie m i a ł o b y na celu p o g ł ę b i o n ą interpretację przebie­ gających na tym terenie zjawisk kulturowych oraz ukazanie m e c h a n i z m ó w zachodzących tam procesów. Tak ukierunkowana działalność rozwijająca się od lat w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie sprawiła, iż w ś r o d o w i s k u etnograficznym przylgnęło do niej określenie — „ P r a c o w n i karpackiej" — zespołu traktującego badania terenowe j a k o najważniejsze etnograficzne ź r ó d ł o poznawcze. W 198 i r. podjęte zostały badania n a s t ę p n e g o regionu Karpat — Beskidu Żywieckiego. Opracowanie zbiorowe przewiduje, podobnie jak w poprzednich przypadkach, omówienie poszczególnych zagadnień tematycznych wybranych dziedzin kultury ludowej. W tomie t y m , poza o m ó w i e n i e m tych samych zagadnień, co poprzednio, a więc stroju, pożywienia, medycyny ludowej, o b r z ę d ó w i zwyczajów dorocznych oraz wierzeń, znajdą się dodatkowe tematy: M . Kopacz opracowuje „ n a b y w a n i e i przekazywanie wiedzy 1 umiejętności rolno-hodowlanych w rodzinie", K . Jagieła „tradycyjne budownictwo inwentarskie w Karpatach Polskich", a J. Sikoń — „wiedzę a s t r o n o m i c z n ą " . Praca przygotowana na podstawie m a t e r i a ł ó w z tego terenu 4 5 4 Z. Szromba-Rysowa wygłosiła na Węgrzech referat pt. „Biirgerliche Einflüsse auf polnische Volksnahrung und 5 Są to m. in.: M i ę d z y n a r o d o w y Żywieckie i Festiwal Górali die Ernáhrungsgewohnheiten". Festiwal Folkloru Polskich w Żywcu. Ziem Góralskie Górskich (Zakopane), Spotkania (Krynica). Góralski Karnawał i S a b a ł o w e Bajania (Bukowina Tatrzańska). pod Gody Jaworzyną �155 BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI ETNOGRAFII I H K M PAN, KRAKÓW zostanie z ł o ż o n a do druku w 1989 r. i u k a ż e się w ramach serii: Komisji Etnograficznej przy Oddziale P A N w Krakowie. Od 1989 r. j a k o kolejny teren b a d a ń planowane jest Podhale. Prace LITERATURA Bibliografia 1960 Bibliografia polskiej, Etnografia 1976-1981 historii kultury ludowej M . Gładysz (red.). Karpat, cz. 1. Materiały do bibliografii (red.), Wrocław, Warszawa. Polski Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M. Biernacka t. 1-2. G ł a d y s z o w a M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová w latach ¡946-1967 kultura v Karpaloch, Bratislava, s. 175-187. 1978 Górnośląskie 1981 Uwarunkowania budownictwo ludowe, budownictwa Wrocław. ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2. s. 159-172. Kowalska-Lewicka 1980 A. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Komisja Etnograficzna, Sądeckim, P A N — Oddział w Krakowie, Wrocław. Kwaśniewicz K. 1979 Polské [w:] lidové masopustní Masopustní obyčeje tradice, seria: (se zvláštním Lidová zřetelem kultura ke karpatské a současnost, t. oblasti), 5, Brno, s. 11.1-127. 1983 Svatební obřady v polské stav a proměny, seria: vesnické Lidová společnosti, kultura [w:] Svatební a součsnost, obřad. t. 9, Brno, Současny s. 247-256. L e h r U. 1982 Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę, „Etnografia Polska", t. 26. z. 1, s. 277-283. 1984 Psychologie and the inhabitants socio-religious aspects of the Carpathian of villages, beliefs in supernatural „Ethnologia beings Polona", vol. of 10, s. 91-107. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Komisja Etnograficzna, Wrocław. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1978 1988 Tradycja 1985 Tylkowa 1962 1978 P A N — Oddział w Krakowie, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Etnograficzna, Wrocław. P A N — Oddział w Krakowie, Przy współczesnej wspólnym stole. Z obyczajowości wsi karpackiej, Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, Polska", I. 28, z. 1. D. Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyźnie, Polska", t. 6, s. 338-374. Zdobywanie i użytkowanie w Krakowie, 1981 Sądeckiego, Traditionelle Traditionelie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Komisja Etnograficzna, Komisja Wrocław. „Etnografia „Etnografia P A N — Oddział Wrocław. Formen des Wassertransportes in den polnischen Transporlmethoden, Budapest, s. 37-41. Karpaten. [w:] �156 KRYSTYNA 1985 Die Volkspharmakologie vol. HERMANOWICZ-NOWAK der Dorfbewohner 5, z. 3, Beitrage und in den polnischen Karpaten, Wachtrage zur 5. „Currare", Fachkonferenz Ethnomedizin, s. 61-64. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974- Rzemieślnik w społeczności rolników, Wroclaw. Krystyna Hermanowicz-Nowak KARPATENFORSCHUNGEN FUR ETHNOGRAPHIE DES INSTITUTS IN D E R FORSCHUNGSSTÁTTE IN D E R A B T E I L U N G ETHNOGRAPHIE DER GESCHICHTE DER MATERIELLEN DER POLNISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN FORTSETZUNG D E R VON PROFESSOR 1NITIERTEN KULTUR IN KRAKÓW. MIECZYSŁAW GŁADYSZ FORSCHUNGSRICHTUNG Zusammenfassung Die im Titel genannte Forschungsstátte entstand 1954 und wurde bis 1971 von Professor M i e c z y s ł a w Gładysz geleitet. Das Interesse des Professors für die Kultur der K a r ­ paten hat bedeutende Weise das wissenschaftliche und Forschungsprofil der Státte beeínfluĎt. in dem Terrainforschung ais Ausgangspunkt für den ErforschungsprozeB vorausgesetzt wurde. Die Forschungen umfaBten das Gebiet polnischer Karpaten, wobei der Reihe nach die Beskiden-Regione von Sącz und Śląsk (Schlesien) bearbeitet wurden; die Bearbeitung von Beskid Żywiecki kommt ihrem AbschluB nahe. E s wird geplant, ab 1989 die Bearbeitung von Pod­ hale aufzunehmen. Die Bearbeitungen einzelner Regione setzen sich ais Ziel, die auf ihrem Gebiet verlaufenden Kulturerscheinungen tiefer zu analysieren und die Mechanisme, der sich dort vollziehenden Prozesse, vorzustellen. Weit geplante und systematisch geführte Feld- forschungen gewáhlter Kulturelemente der einzelnen Bevolkerungsgruppen im Bergland, sollen es in der Zukunft móglich machen, eine synthetische Bearbeitung der Kultur des Karpatengebiets zustandezubringen. Seitdem paten 1959 die Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur der K a r ­ und des Balkans entstanden ist, haben sich die Mitarbeiter der hier besprochenen Forschungsstátte aktiv ihrer Tátigkeit angeschlossen. Sie nahmen an vielen wissenschaftlichen und populárwissenschaftlichen Konferenzen im Inn und Ausland teil, die sich mit Karpaten­ forschung bescháftigten. Eine so gerichtete Aktivitát der sich seit Jahren entwickelnden Forschungsstátte Ethnographie in K r a k ó w hat dazu geführt, daB sie in ethnographischen patenforschungsstátte" bezeichnet für Kreisen ais „Kar- wird, deren Kollektiv Feldforschungen für wichtigste E r - kenntnisquelle halt. Ühersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e47a74c26955d2d3c712b6b0f6cf9fa.pdf 2367ad915cb6d0a4f0a227e9084caf4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1364 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1260 Title A name given to the resource Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.137-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA (Warszawa) SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w : leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj. krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni­ kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów. Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy (w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w ) historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne, w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964). Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer- �138 MARIA B I E R N A C K A syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat (Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio­ grafia... 1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962, 1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna... 1983). Terenem b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe, prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej kultury. Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy­ ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra­ ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio­ nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w , Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49, s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej, Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946 część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r. przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo­ darowania (Biernacka 1974). W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz­ nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń­ stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz­ c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza- �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 139 dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj. krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej, zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto; g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie, w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła. Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną, w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych. W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej „pustki kulturowej". P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo­ darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał, k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro­ wanego regionu. P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza­ j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w ( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo­ darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo­ wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz­ k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim, a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym. Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz­ nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy, �140 MARIA B I E R N A C K A perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.), było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka". Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu. Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka, przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w przyrody. W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo­ darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst­ k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi­ dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź­ na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie. W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo­ darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem, k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego kraju. Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród, Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 141 pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR, jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana polsko-ukraińska. W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud­ nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej. D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach 1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych, leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne. Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek. Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza­ dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia, ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca i stabilizacji. Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta­ tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji, zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii, Bułgarii oraz Jugosławii. D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami �142 MARIA BIERNACKA objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko­ wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po­ łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów. Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego wyboru. W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę . b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen­ tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo­ stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju, k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej. K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo­ darczej i społecznej. G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej, w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 143 jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re­ gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz­ nościach bieszczadzkich. N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka 1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico­ wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo­ sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się jednostki nie uprawiające praktyk religijnych. W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą . Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska, nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz­ czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ­ czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi. �144 MARIA B I E R N A C K A Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo­ wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio­ łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze­ prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych. Z roku na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców, ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu. Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej, a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne, rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero­ waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych istnieje również w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne) i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l ­ nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o ­ wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj­ nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą . Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j , zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz­ kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej. Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne, �SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH 145 zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego. Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho­ dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo­ wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno­ narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o ­ wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e . Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne, podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz­ nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru. W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ­ życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery­ zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych konfliktów oraz niechęci. W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte­ resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa, k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej, na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �146 MARIA B I E R N A C K A nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego zarobkowania. P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności „lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza­ rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia, w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży. W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz­ czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic, ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural­ nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a ­ nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć 0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin, przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności. M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą , p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują­ cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975). Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były 1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w . Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz­ nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo­ średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego, �147 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom. Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza­ rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za­ mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki panujące wewnątrz tych społeczności. N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz­ ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy... 1975) m o ż n a sądzić, że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico­ wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m . LITERATURA Bibliografia... 1960/1963 Bibliografia Historii Kultury Ludowej Karpat, Warszawa, cz. 1-2. B i e r n a c k a M. 1962 Dawne i współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. 6. 1974 Kształtowanie sie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław. C z a j k o w s k i J. 1969 Historyczne i etniczne podstawy kształtowania się grup etnograficznych wej woj. Muzeum części rzeszowskiego, Materiały w Budownictwa południo­ Ludowego w Sanoku, nr 9, Sanok. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach 1961 Studia nad pasterskich kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Zachodnich, Kraków. Typologia wędrówek od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29. F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B. 1935 Na pograniczu lemkowsko-bojkowskim. Zarys etnograficzny, Lwów. �148 MARIA B I E R N A C K A G ł a d y s z o w a M. 1967 O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich, „Etnografia Polska", t. 11. Jadam H. 1975 Małżeństwa mieszane jako jedna z płaszczyzn integracji osadników bieszczadzkich, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4. J o s t o w a W. 1972 Pasterstwo na Orawie, K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. Wrocław. 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław. M i s i ń s k a M. 1971 Podhale dawne i współczesne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź N i z i r i s k a I. 1966 Budownictwo Pionierzy... 1975 Pionierzy, R e i n f u s s R. 1939 1948/1949 wiejskie Pamiętniki we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa. osadników bieszczadzkich, Rzeszów. Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2. Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7, Lublin. Tradycje... 1983 Tradycje a współczesne przeobrażenia Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe). kulturowe wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Maria Biernacka DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION N A C H D E M 2. WELTKRIEG Zusammenfassung Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der Bis zum 2. Merkmale, Weltkrieg unterschied die sowohl auch durch eine diese Region durch ihre geographische diflferenzierte wurden. Die in Bergtálern polnischer, sich ethnische Lage und religiose gelegenen Dórfer ukrainischer (ethnographische durch und spezifische den Sovjetunion. sozial-kulturelle Bergwirtschaftstyp, Struktur der B e v ó l k e r u n g in Bieszczady waren durch die Gruppen der ais bedingt Bevólkerung Bojken, Lemken und Dolinaner) sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt. Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert. ukrainischer Herkunft wurde in die Sovjetunion repatrien iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens E i n Teil der (die umgesiedelt. Ukraine), Bevólkerung ein Teil Seit jener Zeit der (1947) wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde, deren Ziel ihre Neubesiedlung und -bewirtschaftung war. Infolge jahrelanger Siedlungs- und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser Verhaltnisse, hat sich die neue polnische Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol­ kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet. �149 SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH Die aktuellen verschiedenen Bewohner Regionen von Bieszczady Polens und bilden eine unterschiedlichen komplexe Gemeinschaft, sozial-kulturellen Kreisen Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen (im Rahmen der Abteilung Ethnographie des Instituís der Geschichte Adaptation und Integration aufzufassen. Die Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie dach (Gestaltung einer neuen Dorfsgesellschaft Materiellen wirtschaft- Beriicksichtigung des Prozesses der Ergebnisse dieser Forschungen się nowej społeczności in der aus Forschungen der Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer, licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer die stammen. Region von wurden in wiejskiej w Bieszcza­ Bieszczady), Wroclaw 1974. Übersetzl von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ebc638763db07829c7757813ac3e7e.pdf ddf097159d745ef1352c65e32ed2b6b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5229 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4853 Title A name given to the resource Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WSTĘP W 2003 roku świętowaliśmy jubileusz pięćdziesięciolecia Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii (wcześniej Instytut Historii Kultury Materialnej) Polskiej Akademii Nauk . Rok 2006 pozwala nam natomiast cieszyć się z wyda­ nia pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", pisma od początku związanego z tą placówką badawczą. „Złoty jubileusz" może być powodem do dumy i radości, skłania też do wspomnień, refleksji, podsumowań, do zastanowienia się nad osiąg­ nięciami i możliwościami zmian. Ocenę czasopisma pozostawiamy Czytelnikom - tym, którzy czytają „Etnografię Polską" od lat i tym, którzy dopiero rozpoczy¬ nają z nią spotkania. Historii czasopisma poświęcony jest, opublikowany w tym tomie, artykuł Wandy Paprockiej i niżej podpisanej. Nie jest on analizą kolejnych zeszytów i zamieszczonych w nich tekstów, lecz jedynie próbą podsumowania długoletniego dorobku, wskazania najważniejszych problemów, o jakich pisano na łamach „Etnografii Polskiej", prześledzenia zachodzących tu zmian. Motywem łączącym artykuły prezentowane w tomie jubileuszowym są narra¬ cje. I nie jest to przypadek, że właśnie o nich mówimy w tak ważnym momencie. Narracje są nie tylko opowieściami o życiu (własnym i/lub innych osób) albo też o wybranych z tego życia, a zarazem składających się na nie, wydarzeniach. Są one sposobami rozumienia świata, strukturami ludzkiego poznania, wyrazem poszukiwań sensu życia i tego, co się w nim wydarzyło w określonym czasie, nadawania znaczenia egzystencji narratora i zdarzeniom, których dotyczy nar¬ racja. Człowiek jest „zwierzęciem opowiadającym" (homo narrator), a jego wiedza o świecie ma strukturę narracyjną. Narracje odwołują się do pamięci i zarejestrowanych w niej wspomnień, skła¬ niają do refleksji nad tym, co minione, wyciągnięcia wniosków z przeszłości i do zastanowienia się nad przyszłością. Pamięć, wspomnienia, refleksja, opowieści, odniesienie do różnych perspektyw czasowych, to także element jubileuszy. Różne mogą być jedynie sposoby ich celebrowania. Dokonawszy, w redakcyjnym gronie, wyboru tematu, który byłby wiodącym motywem pięćdziesiątego tomu „Etnografii Polskiej", zwróciliśmy się do kilkuna¬ stu osób z prośbą o przygotowanie tekstów. Nie precyzowaliśmy naszych oczeki¬ wań, nie chcąc niczego narzucać, ani sugerować. 'Narracje' były jedynie hasłem wywoławczym, inspiracją. Pozostawiliśmy Autorom wolną rękę w wyborze szczegółowej problematyki związanej z narracjami i sposobu jej przedstawienia. 1 1 Dorobek Zakładu został przedstawiony przez prof. dr hab. Wandę Paprocką w artykule za­ tytułowanym „50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk" (Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 5-30). �6 WSTĘP Autorzy poszczególnych artykułów ukazują zjawisko narracji z różnych per­ spektyw. Lektura tych tekstów wskazuje na ogromny potencjał etnologii/antro¬ pologii kulturowej i możliwość jej wykorzystania w badaniach tego fenomenu. Widać też wyraźnie, jak wiele można powiedzieć o człowieku i jego kulturze, a więc o podstawowym „przedmiocie" etnologii/antropologii kulturowej, na pod¬ stawie analizy różnego typu narracji. W imieniu Redakcji najserdeczniej dziękuję tym wszystkim, którzy odpowie­ dzieli na naszą prośbę i których teksty uświetniły jubileusz „Etnografii Polskiej". Pięćdziesiąt lat to długi okres, zarówno w życiu człowieka, jak i w historii czasopisma. Mam nadzieję, że „Etnografia Polska" będzie służyć następnym pokoleniom Czytelników, zyskując ich uznanie i sympatię. Twórcom kolejnych numerów życzę sukcesów, radości i jeszcze wspanialszych jubileuszy. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0eb2f34c949046ed1e4493e076ebcd7.pdf 7b74f3ef42d044235b6f336f2b45e280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5232 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4856 Title A name given to the resource Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KATARZYNA K A N I O W S K A Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, Łódź DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII W dyskusjach wokół problemu interpretacji w antropologii trzeba, w moim przekonaniu, uwzględnić dwa niezwykle istotne obszary, których analiza pozwoli ujawnić zależności pomiędzy przyjmowanymi w naszej dyscyplinie sposobami interpretacji a przekonaniami, z jakich sposoby te się wywodzą. Chcę tu zwrócić uwagę na dwie ważne relacje, które rzutują na nasze postrzeganie roli i wagi interpretacji antropologicznej. Jedną z nich jest relacja: interpretacja a poznanie, drugą - interpretacja a narracja. Oczywiście, żadnej z nich nie da się wyczerpu¬ jąco omówić w krótkim tekście. Jednakże w rozważaniach nad interpretacją warto choć zasygnalizować złożone problemy, jakie tu przywołuję. We współczesnych dyskusjach metodologicznych powtarza się często Cliffordowską konstatację, iż to antropolog pisze antropologię, ale też wyraża się powszechnie przekonanie, że antropolog interpretuje badaną rzeczywistość. Zatem pytania o wspomniane wyżej problemy z interpretacją w antropologii można by - w kontekście interesujących mnie relacji - sprowadzić do pytania o to, czy interpretację antropologiczną można uznać za metodę oraz o to, w jakim sensie narracje antropologiczne są interpretacjami? Myślenie o interpretacji jako o metodzie, którą dysponuje antropolog (a nie np. historyk czy literaturoznawca), wymaga zwrócenia się ku problematyce poznania swoistej dla naszej dyscypliny. Pogłębiona refleksja o poznaniu w antro­ pologii dokonała się pod wpływem krytycznego przepracowania dokonań tej nauki, skutkującym pojawieniem się nowego paradygmatu. Przebieg i owoce tegoż przepracowania są powszechnie znane. Mniej natomiast mówi się o szcze¬ gółowych kwestiach, zwłaszcza zaś o metodach poznania. W etnologii rozwa¬ żania nad interpretacją jako metodą wywodzą się głównie z zainteresowania antropologów hermeneutyką. Spośród rozmaitych koncepcji hermeneutycznych, największe znaczenie mają dla antropologii teorie W. Diltheya, H-G. Gadamera i P. Ricoeura. Nie wdając się tu w szczegółowe analizy należy przypomnieć, które z podstawowych pojęć i założeń tych trzech teorii hermeneutycznych zna¬ lazły w antropologii zastosowanie. U Diltheya antropolog odnajduje przekonanie, że hermeneutyka jest episte¬ mologią interpretacji a rozumienie pojmuje się bardzo szeroko. Rozumienie ma �18 KATARZYNA KANIOWSKA u podstaw zarówno wiedzę o procesach psychicznych rządzących działaniem podmiotów ale też wtórne ich przeżywanie. Zmienia to wcześniejsze postrze­ ganie relacji podmiot badany-podmiot badający i wymaga nowego podejścia do poznawania. Staje się ono rozumieniem, do którego dojść możemy poprzez empatię, współodczuwanie świata drugiego człowieka i poprzez interpretację utrwalonych przejawów życia. Dilteyowska metodologia rozumienia dała antro¬ pologii nową perspektywę widzenia badanego człowieka, jego życia i wszelkiej ekspresji ducha. Interpretacja oznacza tu jedyną drogę do rozumienia wszelkich wytworów kulturowych. Z filozofii Gadamera antropologia przejęła ideę o uniwersalności procesu rozu­ mienia (o jednakowości jego struktury), jak również przekonanie o językowym i historycznym charakterze rozumienia. Pozwoliło to na pogłębienie refleksji nad wzajemnym poznawczym stosunkiem badacza i badanego. Spowodowało także konieczność innego spojrzenia na zagadnienie sensu i znaczenia oraz uznania doświadczenia za istotną daną potrzebną do poznania, do zrozumienia ludzkiego świata, Ludzkie doświadczenie językowe (a wszystko co daje się zrozumieć jest historycznie zdeterminowanym językiem) dzięki któremu świat człowieka nie¬ ustannie „się staje" jest podstawowym przedmiotem poznania. Poznanie to zaś dokonuje się w procesie rozmowy, komunikacji pomiędzy podmiotami i daje jedy¬ ną szansę na osiąganie rozumienia, stanowiąc zarazem sens ludzkiej egzystencji. Hermeneutyka Ricoeura, wiążąca struktury znaczeniowe z potrzebą inter¬ pretacji i rozumiejąca samą siebie jako refleksję krytyczną i historyczną przy¬ dała się antropologii przede wszystkim do poszerzenia znaczenia interpreta¬ cji. Przyczyniło się do tego ricoeurowskie pojęcie doświadczenia hermeneutycznego; doświadczenia współtworzonego przez tekst (struktury znaczeniowe), interpretację (wysiłek wspólnoty na rzecz odkrycia sensu) i tradycję (warunku¬ jącą proces rozumienia). W perspektywie antropologii inspirowanej hermeneutyką interpretacja staje się podstawowym zabiegiem, jakim dysponuje badacz stając wobec zadania zro¬ zumienia człowieka (siebie lub innego) i jego świata (tekstu, znaczeń, życia). Można, w moim przekonaniu, założyć, że zabieg/proces interpretacji pełni w an¬ tropologii nowego paradygmatu rolę metody. Skoro w ramach owego paradygma¬ tu widać wyraźnie, że zamiast kategorii prawdy mamy prawdy konwencjonalne, zamiast analizy genezy tekstu mamy analizę jego sensu oraz znaczeniowego i historycznego kontekstu, zamiast krytyki zaś dekonstrukcję - to ten nowy status interpretacji w antropologii jest zrozumiały. Oczywiście, trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że wpływ hermeneutyki na antropologię stracił już swój impet i że o interpretacji jako metodzie myślimy dziś także i w kontekście doświadczeń różnych nurtów antropologii postmodernistycznej. Dzisiejsza, obec¬ na w antropologii świadomość złożoności problemu interpretacji powoduje, że myślimy o nim jeszcze inaczej niż hermeneuci. Dziś wiadomo, że interpretacji nie można ograniczyć do egzegezy tekstu. Nie można także zadowolić się tym, że metaforą tekstu zastąpimy wszelki przedmiot badań antropologii. Interpreta¬ cja, jak najsłuszniej zauważa J. Topolski, to „powiązanie logiki, gramatyki, reto- �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 19 ryki, wyobraźni, emocji, etyki, wiodące do uzyskania mniej lub bardziej kon¬ kretnych narracji" (Topolski 1998, s. 9-10). Takie postawienie sprawy oznacza bez wątpienia „detronizację tekstu" (Rozwadowski 1998, s. 51) i koniec pew¬ nego sposobu rozumienia interpretacji, przez długi czas bliskiego antropologom i humanistom z innych dyscyplin. Pojawia się tu jednakże istotny problem, który rodzi się z faktu, iż antropo¬ logia chce nadal, mimo paradygmatycznych przemian, pozostawać nauką em¬ piryczną. Ważne stają się dwa pytania: jak hermeneutyczna interpretacja służyć może rozumieniu świata empirycznie doświadczanego oraz jak postrzegać kwe¬ stię prawdziwości poznania (kwestię wciąż przecież podstawową w nauce), gdy do rozumienia poznawanego wiedzie interpretacja? Pierwsze z tych pytań zosta¬ wiam na boku. Wymaga ono szerokiego rozważenia kategorii doświadczenia i namysłu nad tym, co mianowicie rozumiemy dziś w antropologii pod nazwą „badana rzeczywistość" czy „świat empiryczny". Drugiemu zaś trzeba poświę¬ cić choć trochę uwagi, jeśli interpretację przyjmuję tu za metodę. Antropolog interpretując poznawane ma - co oczywiste - do czynienia ze skomplikowaną, złożoną materią. W jednym i tym samym zabiegu interpretacji spotykają się różne treści, które dla uproszczenia nazwę prawdami, zdając sobie sprawę z ryzyka, jakie niesie wybór takiego określenia. W interpretacji współ¬ uczestniczą zatem: prawda/interpretacja porozumiewających się podmiotów, „prawda" przedmiotów, „prawda" kontekstów, uzależniona od przyznanego rzeczywistości statusu (znaczenie, przedstawienie czy inne możliwe sposoby rozumienia tego, co badamy)i „prawda" języka ujawniająca się spoza metafor, metonimii, ironii i wszystkich innych figur retorycznych oraz zastanych i ustana¬ wianych znaczeń. Rozumienie musi w jakimś możliwym zakresie i wymiarze objąć wszystkie te pola dokonywanej interpretacji. Interpretacja jest więc rze¬ czywiście procesem, wysiłkiem nieskończonym w tym sensie, że nie przynoszą¬ cym jedynego, ostatecznego owocu. W świetle wszystkich tych uwarunkowań wydaje się więc, że postawione na samym wstępie kwestie relacji miedzy interpretacją-metodą a poznaniem i narra¬ cją muszą być, w antropologii, analizowane łącznie. Tego, czy interpretacja jest czy nie jest metodą antropologii, nie można rozpatrywać w oderwaniu od założe¬ nia, że antropologia jest nauką narracyjną i empiryczną zarazem, co wyznacza jej określone sposoby poznania. Problem interpretacji jako problem epistemologii i metodologii naszej dyscy¬ pliny pojawił się niemal wraz z upowszechnieniem się użycia metafory tekstu w antropologii. Jednakże to empiryczny charakter poznania jest tym, co zdaje się określać osobliwość i specyfikę antropologii. Metoda i rodzaj materiału poznaw¬ czego bywają najczęściej przywoływanymi argumentami w wypowiedziach antro¬ pologów pytanych o określenie tożsamości ich dyscypliny. Wydaje się więc, że nie tyle paradygmat naszej dyscypliny, ale jej narzędzia różnią j ą od innych. Tak rozumie tożsamość antropologii współczesnej C. Geertz, w szkicu „Stan antro¬ pologicznej sztuki", poświęconym refleksji o nauce/sztuce antropologii, stwier¬ dza, że chroniczną dolegliwością antropologii jest jej bezparadygmatyczność �20 KATARZYNA KANIOWSKA (Geertz 2003, s. 120). Twierdzi on jednocześnie, że istota sprawy tkwi nie w sposobie myślenia o świecie, nie w kategoriach tego, co badamy, ale w okreś¬ leniu „konkretnego stylu badań"; w uznaniu, że „metoda" etnograficznych badań terenowych decyduje o tożsamości naszej dyscypliny (Geertz 2003, s. 119). Geertz stosując cudzysłów (pisze on konsekwentnie - „metoda" etnograficz¬ nych badań) chce zapewne podkreślić, że metodę w antropologii rozumiemy zwykle (zawsze?) w odniesieniu do tego fundamentu - źródła wiedzy antropolo¬ gicznej, którym jest badanie etnograficzne tj. empiryczne doświadczenie badanego świata i próba opisania go. Metoda nie jest więc jedynie - jak to przyjmujemy w nauce - ogółem reguł stosowanych do badania określonego przedmiotu. Metodą jest dla antropologa nie tylko zbiór reguł, ale sposób odniesienia ich do faktu empirycznego, do rzeczywistego obcowania z badanym przedmiotem. Ten rodzaj kontaktu z poznawanym wydaje się tu być elementem niejako nadrzędnym, bo¬ wiem poznanie w antropologii jest jednocześnie doświadczeniem. Poznanie i rozu¬ mienie badanego wynika, bierze się z doświadczenia badanego. Reguły poznania zazębiają się z „regułami"/sposobami doświadczenia. Ten związek decyduje o spe­ cyfice antropologii jako nauki. Jednocześnie, taka konstatacja każe być wyczulo¬ nym na sposób rozumienia empirii przez tę naukę, bowiem ulegał on zmianie. Od zawierzania poznaniu za pośrednictwem zmysłów przeszliśmy do pojmowania doświadczenia jako kategorii złożonej, mającej u swych postaw nie tylko świa¬ dectwo zmysłów ale i świadectwo myśli i emocji. Dodajmy do tego jeszcze świa¬ domość kulturowego jego uwarunkowania. Empiryzm antropologii współczesnej nie może być charakteryzowany poprzez przeciwstawienie go racjonalizmowi czy też poprzez poszukiwanie jego źródeł w aposterioryzmie. Tego rodzaju skala odniesienia nie wytłumaczy źródeł tej szczególnej postawy poznawczej, którą widać w przekonaniu antropologów o poznawczej wartości doświadczenia, a tym samym o wartości etnograficznego badania interesującej ich rzeczywistości. Załóżmy więc, że doświadczenie jest koniecznym warunkiem powodzenia poznania realizowanego poprzez stosowanie „metody" etnograficznych badań terenowych (pozostawmy tu tę nazwę w Geertzowskim brzmieniu). Sądzę, że właśnie w tym splocie doświadczenia (dla którego nie ma reguł; które jest zara¬ zem subiektywne jak i kulturowo naznaczone) z metodą (oznaczającą zawsze obecność jakiś reguł, które są zobiektywizowane w obszarze danej teorii lub da¬ nej nauki) należy upatrywać zasadniczego pola dyskusji o empirii antropologii. Dyskusje tegoż właśnie dotyczące pokazać mogą zmieniającą się postawę wobec empirycznego poznania i zmieniające się oczekiwanie co do celów i owoców takiego poznania. Pozwoli to także szukać sensownych odpowiedzi na pytania postawione przeze mnie na wstępie niniejszych rozważań, to znaczy, do pytań 0 antropologiczną interpretacje i związane z nią problemy. Kwestii poznania 1 interpretacji nie da się, jak to wcześniej zaznaczyłam, rozpatrywać oddzielnie z prostego powodu - interpretacja jest zabiegiem poznawczym. W miarę rozwoju samoświadomości etnologii, doświadczenie stawało się coraz bardziej znaczącą kategorią. We współczesnej antropologii, zdobywanie do¬ świadczenia badawczego przekształciło się w wysiłek na rzecz doświadczenia �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 21 badanej rzeczywistości. Badanie rzeczywistości zaczęło oznaczać uczestnicze­ nie w badanym świecie ze wszystkimi tego konsekwencjami - intelektualnym przepracowaniem, ironicznym dystansem, ale też emocjonalnym czy empatycznym zaangażowaniem. Obserwację uczestniczącą zastąpił współudział antropo­ loga w życiu badanych. Postawę obserwatora, koniecznie nie angażującego się w obserwowane zdarzenia, zastąpiła postawa obserwatora współżyjącego z ba¬ danymi. Jednocześnie więc zaczęto inaczej rozumieć kategorię dystansu poznaw¬ czego. Dystans pozostał wciąż istotnym elementem poznania, ale dobrze wiemy, że wcześniej oznaczał warunek zachowania obiektywności, później - stał się postulatem formułowanym pod adresem procedur poznania. Dystans nie jest już postawą wobec badanej rzeczywistości, ale narzędziem służącym pomocą w trud¬ nym zabiegu przedstawienia badanego, doświadczonego świata. We współczesnej metodologii antropologii, zmiany w myśleniu o empirii i jej roli w poznaniu idą, w moim przekonaniu, jeszcze dalej. Przy próbie charaktery¬ styki sposobu postrzegania empirycznego wymiaru antropologii szczególnie po¬ mocna może być kategoria dialogu. Zarówno hermeneutyczna orientacja w antro¬ pologii, jak i późniejsze nurty spowodowały, że dialog badanego z badanym; dialog dwu poznających (się) podmiotów, uznany został za podstawowe źródło antropo¬ logicznej wiedzy. Dialog dobrze pełni tę rolę, bowiem poza wszystkim, jest także rodzajem doświadczenia. Sądzę, że dzięki temu właśnie dialog wydaje się być dzisiaj w antropologii substytutem obserwacji uczestniczącej. To on, dialog żywy lub zapisany (każda z tych form niesie ze sobą inne problemy metodologiczne i epistemologiczne), stanowi centralne pole poznawcze antropologii. Doświadcze¬ nie badanej rzeczywistości dokonuje się głównie poprzez dialog o niej. Doświad¬ czenie ma za swą podstawę kontakt poznających podmiotów i jest wzajemne. Przekonaniu, ze dialog umożliwi dostęp do badanej rzeczywistości i pozwoli tę rzeczywistość poznać, musi towarzyszyć świadomość tego, jakiego rodzaju trudności teoretyczne, metodologiczne i etyczne trzeba przezwyciężyć, by prze¬ konanie to dało się utrzymać. Steven Webster twierdzi, że dialog z pewnością zapewnia autentyczność etnografii (Webster 1982). W tym sensie więc dialog zastąpił obserwację uczestniczącą. Prawdziwość etnograficznej relacji oparta jest na szczególnym kontakcie z badanym. Zakłada się, że rozmowa jest czymś więcej niż obserwacja. Żeby wiedzieć nie wystarczy zobaczyć. Trzeba się do¬ wiedzieć. A to zarazem znaczy, że interpretacja badacza musi być uprawomoc¬ niona poprzez interpretację badanego. Jednakże powstaje pytanie, czy autentycz¬ ność etnograficznego materiału powinna być traktowana jako warunek czy też rękojmia jego rozumienia? Krótko mówiąc, jakim źródłem wiedzy jest dialog; czy wiedza, jaka z dialogu wywodzimy, pozwala zrozumieć światy tych, którzy dialog ten prowadza? Te pytania są istotne, bowiem antropolodzy wiedzą do¬ brze, że idealny model empatycznego dialogu otwartych na siebie podmiotów, w praktyce etnograficznej prawie się nie zdarza. Zanim pojawiła się w antro¬ pologii pogłębiona refleksja etyczna, już wcześniej, najpierw u M . Maussa a za­ raz później u M . Griaulle'a w rozważaniach o metodach pracy etnograficz¬ nej, dostrzeżony został problem kontroli i nierówności w relacji badacz-badany. �22 KATARZYNA KANIOWSKA Kontrola i nierównowaga w etnograficznym dialogu sprawiają, że trudno utrzy­ mać wiarę w rozumienie oparte na rozmowie. Jak pisze J. Clifford „Griaule za­ kładał, że sprzeczne interesy etnografa i tubylca nigdy nie mogą zostać całkowi­ cie zharmonizowane. Relacje, czasem uromantycznione, terminem porozumienie [rapport], były w istocie negocjowanymi ugodami, wynikiem ciągłych nacisków i przetargów określających to, co może lub nie może być poznane w badanym społeczeństwie. Przybysz z zewnątrz był zawsze narażony na utratę inicjatywy, przystanie na powierzchowny modus vivendi. Nie można poznać tego, co jest systematycznie ukrywane w danej kulturze, przez prosty fakt stania się czasowo członkiem powszechnej społeczności duchowej. Może się to ujawnić jedynie przez rodzaj gwałtu: etnograf musi stale wywierać nacisk" (Clifford 2000, s. 78). Dialog nie przynosi więc porozumienia skoro naznaczony jest przemocą podob¬ nie jak obecność, czasowa przynależność nie oznacza uczestnictwa we wspólno¬ cie. Porozumienia nie buduje się rozmową. Ma ono być, jak je nazywa Griaule, wynikiem duchowej wspólnoty. Hermeneuci zakładają, że dialog może taką wspólnotę wytworzyć; etnografowie zakładają, że dialog i duchowa bliskość nie¬ koniecznie są ze sobą związane. Istotnym pytaniem, jakie samo się tu narzuca, jest pytanie o to, co dialog przy¬ nosi poznaniu? Jakim jest źródłem wiedzy dla antropologa? Griaule, zgodnie ze swym przekonaniem o nierówności i o kontroli/nacisku w dialogu etnograficznym, twierdził, iż rozmówca badacza musi być przez tego ostatniego skrupulatnie do¬ brany. „Trzeba oszacować jego czy jej ^właściwości duchowo-moralne», uczci­ wość, szczerość, pamięć oraz przywiązanie do tradycji (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Choć nie bardzo wiadomo jak ten szacunek przeprowadzić, już samo postawienie tegoż warunku potwierdza, że dialog jest narzędziem kontroli a nie środkiem służącym równouprawnionej pozycji porozumiewających się ze sobą badacza i badanego. Ale Griaule tę przemoc obecną w terenowym badaniu etnograficznym usprawiedliwia. Najpierw zakłada, że „każdy informator [... ] wy¬ raża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Stwierdza zatem istnienie oczywistych, naturalnych niejako przeszkód pojawiających się w dialogu i kładących się cieniem na wiedzy, którą ma on etnografowi przynieść. Uszczegóławia też przyczyny słabości dialogu jako źródła poznania. Zdaniem Griaule'a, każdy kontakt etnografa z tubylcem (takiego słownika używa Griaule) naznaczony jest kłamstwem. Interesujące i znamienne, że pojęciem tym określa Griaule strategie stosowane przez obie strony etnograficznego dialogu. Kłam¬ stwo nie oznacza nieprawdy. Kłamstwo oznacza tu uciekanie się do mylenia roz¬ mówcy, ukrywanie czegoś, niechęć do bycia szczerym z różnych powodów. „Każdy informator - pisze Griaule - nawet ten najszczerszy, doświadcza instynk¬ townej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji do ucieczki od tematu i przeskoczenia na inny [...]. Tu­ bylczy informatorzy «kłamią» żartem lub ze względu na sprzedajność, z prag­ nienia przypodobania się czy też z lęku przed sąsiadami lub bogami [...]. Infor¬ matorzy zapominalscy lub zeuropeizowani są szczególnym typem «kłamców». �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 23 W etnograficznej «operacji strategicznej^ [...] badający musi przedrzeć się przez początkowe reakcje obronne i postawę udawania" (Griaule 1957; za: Clifford 2000, s. 84-85). Griaule wierzy w „metodę" etnograficzną a zatem w to, że ba¬ dacz ma środki, aby „przedrzeć się" przez stawiany mu opór i zafałszowane in¬ formacje. Jednocześnie jednak ma zapewne świadomość tego, że tak rozumiana przemoc w kontakcie badacz-badany - nazwijmy j ą „przemocą metodologiczną" - nie pozwoli wyeliminować „kłamstwa" z etnograficznego dialogu. Dostarczy ona jedynie środków do przepracowania skłamanych danych. „Kłamstwo" pozo¬ staje oczywistym składnikiem dialogu. Uświadomienie sobie jego koniecznej obecności nie powinno być jedynie bodźcem do poszukiwań sposobów prowa¬ dzenia rozmowy z badanym czy poszukiwania środków niwelowania nierówno¬ wagi pomiędzy dialogującymi podmiotami. Chodzi o coś znacznie ważniejszego, jak sądzę, a mianowicie o to, że dialog, rozmowa - ten najbardziej bezpośredni z możliwych sposobów porozumiewania się badacza z badanym, nie może być doskonałym źródłem wiedzy gwarantującym rozumienie. Dialog nie zapewnia prawdy. Przynosi jakąś wiedzę, ale i jakąś ukrywa. Rozważania Griaule'a są świadectwem pojawienia się w antropologii refleksji o dialogicznym charakterze wiedzy etnograficznej. Wkrótce potem antropologia uznana zostanie za naukę narracyjną. Dostrzeżenie istoty i znaczenia tych dwóch własności antropologii spowodowało zainteresowanie problematyką wcześniej nieobecną w naszej dys¬ cyplinie, tj. problematyką interpretacji. Także we współczesnej debacie metodologicznej w antropologii, dialog naj¬ częściej postrzegany jest jako podstawowy rodzaj relacji pomiędzy badaczem a badanym a zarazem jako podstawowe źródło antropologicznej wiedzy. Meto¬ dologiczne kłopoty płyną stąd, że dialog z jednej strony traktowany jest jako dowód bliskiego, empirycznego kontaktu z badanym światem, z drugiej - rozu¬ miany jako konfrontacja dwóch sposobów interpretacji tegoż świata. To, że w dialogu zawarte są: doświadczona rzeczywistość, jej przedstawienie i jej rozu¬ mienie powoduje, że dla antropologa dialog jest i narzędziem poznania i źródłem wiedzy. Jeśli weźmiemy pod uwagę wspomnianą wcześniej skłonność współczes¬ nych badaczy do zawierzania dialogowi, jako temu rodzajowi poznania, który poświadcza prawdziwość zdobytej wiedzy, to warto spytać, z jakim źródłem wie¬ dzy mamy tu do czynienia. Pytanie to jest istotne, bowiem wymaga ono refleksji nad tym, jakie są przesłanki tej wiary, a także - jaka jest wartość wiedzy zdoby¬ wanej nie samą obecnością w badanej rzeczywistości ale rozmową o niej. Sądzę, że te kwestie wymagają odpowiedniego spojrzenia na dialog, tj. takiego, które pozwoliłoby dostrzec przede wszystkim to, w jakim stopniu dialog jest jednocześ¬ nie interpretacją, w jakim służy ustaleniu sensów i znaczeń. Wracam więc tutaj do wspomnianej na wstępie hermeneutycznej perspektywy, bez przyjęcia której antropologia nie byłaby gotowa do refleksji o specyfice interpretacji tego, co rodzi się z dialogu i co w dialogu zawarte. Dialogu jako źródła wiedzy nie można rozpatrywać w oderwaniu od interpre¬ tacji. Dialog jest interpretacją, zatem musi być traktowany jako taki rodzaj po¬ znania, które odkrywa znaczenia i sensy powierzchniowe i ukryte. Staje się więc �24 KATARZYNA KANIOWSKA dialog źródłem wiedzy, do której on sam wiedzie. Jednakże, aby zależność tę dobrze zrozumieć, trzeba ustalić, z jakiego rodzaju interpretacją mamy w tym przypadku do czynienia. Interpretacja dokonuje się w dialogu (podczas jego trwa­ nia) i poprzez dialog, za jego przyczyną (gdy staje się on tekstem poddanym zabiegom odkrywania jego znaczeń). Założywszy to, nie można postrzegać jej inaczej jak tylko w sposób zaproponowany przez J. Topolskiego. Ten sposób szczególnie trafnie oddaje specyfikę uwarunkowań antropologicznego dialogu. Topolski - przypomnijmy to - jest przekonany, że „interpretacji nie można [...] ograniczyć do egzegezy tekstu. Interpretacja to powiązanie logiki, gramatyki, retoryki, wyobraźni, emocji, etyki [ja dodałabym tu jeszcze pamięć - K.K.] wio¬ dące do uzyskania mniej czy bardziej koherentnych narracji. Jest nieodłączna od teorii (a więc pojęć ogólnych, struktur idealizacyjnych). Odbywa się na różnych płaszczyznach. Jest zarazem argumentacją" (Topolski 1998, s. 9-10). Właśnie takie pojęcie interpretacji przezwycięża ograniczenia, jakie stwarza utożsamie¬ nie zabiegu interpretacji z egzegezą tekstu. Pozwala ono także - co w moim przekonaniu jest najbardziej istotne - postrzegać interpretację jako złożony proces rozszyfrowywania rozmaitego rodzaju kodów, środków wyrazu i treści pochodzących z różnych poziomów sensów. Jest to proces, którego celem poznawczym jest rozumienie, ale też i proces, który zarazem uświadamia nam jak złożony jest to cel i jak skomplikowanych wymaga procedur poznawczych. We współczesnej antropologii, jak się wydaje, zmiany paradygmatyczne, które dokonały się pod wpływem hermeneutyki i pod wpływem wewnętrznej krytyki własnych dokonań dyscypliny, dały podstawy do takiego myślenia o interpreta¬ cji, jakie przyjmuje Topolski. Narrację antropologiczną, którą „wytwarza" dia¬ log traktujemy w antropologii jak skomplikowaną strukturę tekstową i zarazem skomplikowany układ wzajemnych powiązań podmiotów prowadzących dialog; powiązań, które ujawniają się na różnych poziomach: od doświadczenia i jego przedstawienia po ukryte intencje, sensy, emocje i ich znaczenia. Wielowarstwowość i wielogłosowość dialogu/interpretacji sprawiają, że traktując go jako źródło wiedzy nie możemy mówić o prawdziwości tegoż źródła w dawnym sen¬ sie. Dialog/interpretacja gwarantują wiedzę prawdziwą ale w znaczeniu, które opiera się na przyjętym w nowym paradygmacie statusie prawdy. W toczących się współcześnie w antropologii dyskusjach dotyczących intere¬ sującej mnie tutaj problematyki pojawiają się jeszcze dwa ważne wątki. W jednym z nich porusza się kwestie związku dialogu z rzeczywistością, o której i w której ów dialog się toczy. Drugi - koncentruje się na „prawdziwości" dialogu. Pierw¬ szy jest więc jakąś próbą połączenia hermeneutycznej koncepcji dialogu i inter¬ pretacji z empiryzmem antropologicznego poznania. Drugi prezentuje w jakiejś mierze stanowisko antropologii wobec problemu przedstawienia. Oba te wątki przenikają się i splatają w dyskusji, ale z pewnością są świadectwem poszerzania się epistemologicznej refleksji w antropologii. Wydaje się, że chęć zachowania tej szczególnej cechy naszej dyscypliny, jaką jest badanie rzeczywistości meto¬ dą etnograficznych badań terenowych, odciska się też w znacznym stopniu na sposobach widzenia dialogu/interpretacji jako procedurze poznania. Wydaje się �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 25 również, że rozmowę z badanym traktuje się tu jako podstawowy element etno­ graficznych badań i w tym sensie Steven Webster ma rację, gdy mówi - jak to już wcześniej cytowałam - iż dialog zapewnia autentyczność etnografii i że w większym stopniu chodzi o tę autentyczność właśnie, o upewnienie się i ba¬ dacza i czytelnika jego prac, że rozmowa z badanym uwiarygodnia rezultaty tej rozmowy. To, czy dialog przyniósł wzajemne zrozumienie - pozostaje kwe­ stią metodologicznych rozwiązań. O „prawdziwości", wartości wiedzy decyduje w takim przypadku to przede wszystkim, że dialog rzeczywiście miał miejsce i - tak jak kiedyś obserwacja uczestnicząca - ma być świadectwem bliskiego obcowania z badaną kulturą, z badanym człowiekiem. Jednakże, w moim przekonaniu, przyrównanie świadectwa obserwacji do świadectwa rozmowy nie jest uprawnione. Choć w obu wypadkach odwołujemy się do empirycznego doświadczenia, jest ono odmienne. Choć również w obu istnieje niebezpieczeństwo nadinterpretacji, to jednak jej przyczyny są różne. Etnograficzny dialog pozostaje doświadczeniem szczególnym przez to, że kreuje rzeczywistość, której dotyczy. Badania empiryczne w antropologii opartej na dialogu oznaczają właściwie nie tyle konfrontację z rzeczywistością, ile kon¬ frontację ze sposobami odbioru tej rzeczywistości; sposobami jej postrzegania, przeżywania, uczestniczenia w niej, a przede wszystkim, ze sposobami artykuło¬ wania jej i wyrażania. Antropolog de facto zbiera interpretacje, a dokładniej - zbiera zinterpretowane obrazy świata, przedstawienia. I dysponuje nimi, to zna¬ czy poddaje je interpretacji powtórnej dysponując własnymi obrazami badanej przestrzeni i własnymi jej doświadczeniami, własną o niej wiedzą. Świadomość tych uwarunkowań musi, moim zdaniem, zaowocować jakąś nową definicją empirycznego poznania, w której poszerzona zostałaby kategoria doświadcze¬ nia. Tym zaś, co już się dokonało, jest nowa, krytyczna ocena badań terenowych. Z jednej strony, upatrujemy w nich podstawową, niejako konstytutywną cechę naszej dyscypliny, z drugiej zaś widzimy konieczność zrewidowania dotychcza¬ sowej, bezgranicznej niemal wiary w ich poznawczą wartość. Z jednej strony C. Geertz postrzega bezparadygmatyczność antropologii jako jej zaletę (nie zobo¬ wiązuje ona do wierności określonemu światopoglądowi naukowemu i tym samym nie ogranicza horyzontów poznawczych) bowiem tym, co określa swo¬ istość antropologii jest, jego zdaniem „metoda etnograficznych badań tereno¬ wych" (Geertz 2003, s. 114-123). Z drugiej strony pojawiają się wątpiący, jak na przykład J. Clifford, który powiada tak: intensywne badania terenowe nie przynoszą uprzywilejowanego czy pełnego zrozumienia. Nie przynosi go też znajomość kultury uzyskana od rodzimych autorytetów, „osób wtajemniczonych". Mieszkańcy i podróżnicy [czyt: tubylcy i badacze - K.K.] są odmiennie usytuowani, każdy na własnym wyczyszczonym z obcej wiedzy „terenie". Czy ta różnorodność lokalizacji jest jedy¬ nie innym przejawem ponowoczesnej fragmentaryzacji? Czy można wspólnym wysiłkiem nadać jej bardziej konkretny kształt? Czy można antropologię wynaleźć na nowo jako forum dla różnie wytyczonych badań terenowych, jako miejsce, gdzie odmienne kontekstualnie zasoby wiedzy angażują się w krytyczny dialog i pełną szacunku wzajemnego polemikę? Czy antropologia mo¬ że wspierać krytykę kulturowej dominacji, która obejmuje jej własne raporty z badań? (Clifford 1997, s. 91). �26 KATARZYNA KANIOWSKA Warto dostrzec, że pytania te są w jakimś sensie ciągiem dalszym wątpliwości i refleksji M . Griaule'a o naturze dialogu etnograficznego i jego poznawczej war¬ tości. Geertz i Clifford, choć dysponują późniejszą wiedzą metodologiczną niźli wiedza Griaule'a, wyrażają ten sam niepokój o wiedzę ufundowaną na dialogu i o możliwość osiągnięcia zrozumienia. Geertz, tak jak wcześniej Griaule, zdaje sobie sprawę z tego, że kontrolę i przemoc, towarzyszące kontaktowi badaczbadany, można jedynie niwelować ale nie da się ich pozbyć. Antropolog osta¬ tecznie zawsze, choćby w najdyskretniejszy sposób, „wie lepiej". „Powiedzieć o formach życia Hawajczyków (czy kogokolwiek innego) coś, czego nie powie¬ dzieli sami Hawajczycy naraża na zarzut, że sporządza się dokumentację świa¬ domości innych ludzi układając za nich ich duchowy scenariusz" (Geertz 2003, s. 130). Griaule natomiast dodałby zapewne, że sami Hawajczycy podają nam taką „dokumentację świadomości", jaką chcą lub potrafią podać. Prowadzony dialog ma więc to do siebie, że kreuje rzeczywistość, bo się o niej w nim mówi (wyraża w języku), przedstawia się j ą (interpretuje) i opisuje (arbitralnie wybiera się jakiś jej obraz). Jednakże, kreowanie rzeczywistości nie oznacza stwarzania fikcji. Dialog etnograficzny „mówi prawdę", bo przynosi wiedzę o tym, jak uczestniczący w nim badacz i badany mówią o świecie, przedstawiają go i opisują. Pozwala więc rozmawiającym zrozumieć ich „wersje" świata ale także - na co zwraca uwagę Dennis Tedlock - zrozumieć różnice pomiędzy przedstawianymi sobie a różnymi światami (Tedlock 1983, s. 321-338). Skoro przedmiotem dialogu jest rzeczywistość zinterpretowana, w oczywisty sposób narzuca się problem rozumienia. W rozważaniach o istocie i roli dia¬ logu najczęściej odnosimy się we współczesnej antropologii do hermeneutyki H.G. Gadamera i - rzadziej - do P. Ricoeura. Dwie tezy Gadamera mają dla antropologicznych analiz największe, jak się zdaje, znaczenie. Pierwszą z nich jest uznanie języka za medium rozmowy, dialogu i zarazem za medium rozumie¬ nia; druga - wyraża przekonanie, że rozumienie tekstu jest dalece podobne rozu¬ mieniu osiąganemu drogą żywej konwersacji, rozmową. Warto dodać, iż w tym ujęciu hermeneutycznym, konwersacja jest też rodzajem pamięci, bowiem prze¬ chowuje, niesie w sobie oryginalne pierwotne znaczenia; jest komunikacją tych znaczeń [Gadamer 2004]. Rozumienie Innego realizując się poprzez dialog, to rozumienie dokonujące się w trzech możliwych planach: 1. próbując zrozumieć Innego próbujemy zrozumieć ludzką naturę; 2. próbujemy zrozumieć Innego jako osobę ale jednocześnie rozpoznajemy swą własną inność; 3. próbujemy osiągnąć rozumienie nastawione na autentyczne, całkowite otwarcie się na przekonania i racje rozmówcy. Historyczne sytuacje rozmów¬ ców, ich przedsądy i przekonania nie tworzą dystansu pomiędzy rozmów¬ cami. Dialog oznacza tu ową komunikację znaczeń i sensów, a rozumienie - możliwość ich uchwycenia i gotowość na ich akceptację. W antropologicznym dialogu realizuje się to drugie. Tylko tak pojęty dialog - jako droga do zrozumienia drugiego człowieka i do zrozumienia siebie - może być potraktowany jako pewien sposób interpretacji i sposób budowania wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 27 w antropologii. Dodajmy, że mowa tu o interpretacji, na którą może wyrazić zgodę antropologia uznająca samą siebie za naukę empiryczną. Pierwszy i ostatni z trzech możliwych planów rozumienia, wydają się być w antropologii nieosią­ galne, a każdy z różnych przyczyn. Założenie, że dialog z Innym jest drogą do zrozumienia ludzkiej natury wydaje się nie do przyjęcia w opartej o etnografię antropologii. Tradycja myślenia o naturze ludzkiej w antropologii powoduje, że tego rodzaju celu poznawczego nie łączy się z tego rodzaju procedurą poznawczą. Również oczekiwanie, że w praktyce antropologicznych badań zaistnieją warunki pozwalające na całkowite zaniknięcie dystansu pomiędzy prowadzącymi dialog i ujawnienie się autentycznych sensów przekazu, jest oczekiwaniem nie do speł¬ nienia. Doświadczeniem każdego antropologa jest poczucie dystansu obecnego mimo rozmaitych zabiegów przeciw temu oraz poczucie, że zawsze czegoś 0 naszym rozmówcy nie wiemy; że zawsze w jakimś sensie nie rozumiemy jego świata. To poczucie potęguje się wtedy, gdy rozmowa się kończy i nie ma możli¬ wości negocjacji sensów, empatycznego odbioru wypowiedzi i uczestniczenia w sytuacji porozumiewania się. Ta świadomość utraty czegoś, czego dialog w efek¬ cie nie przynosi, choć w trakcie jego trwania wydawało się bliskie, powoduje, że uprawnione staje się przekonanie, że dialog nie tylko kreuje świat rozmówców ale i kreuje sposób rozumienia różnic pomiędzy nimi. Paradoksalnie, to co wy¬ dawać by się mogło brakiem, staje się dodatkową wartością, wymagającą pogłę¬ bionej refleksji epistemologicznej i metodologicznej. W antropologii świadomość tej podwójnej roli dialogu (dialog tworzy świat/ dialog tworzy jego rozumienie)skłania do poszukiwania procedur, które uprawdo¬ podobnią wiedzę, jaką on przynosi. Antropologia-nauka empiryczna traktuje więc dialog jako świadectwo autentyczności wiedzy, ale także - poddaje to świadec¬ two swoistej weryfikacji. Weryfikacja nie oznacza tu jednak stosowania jakiś określonych metod postępowania. Oznacza ona raczej świadomość konieczności uwzględnienia kontekstu dialogu. Poznanie kontekstu uprawdopodobnia dialog 1 nie tylko poświadcza jego autentyzm. ale przyczynia się do jego rozumienia. Antropolog postępuje w tym przypadku jak (de)konstruujący tekst historyk czy krytyk literatury. Dzięki temu do dialogu przenika w jakiejś mierze ten świat, 0 którym w dialogu mówią rozmówcy i który jest poprzez rozmowę kreowany. Etnograficzny dialog pozwala na obecność społecznego i kulturowego jego usy¬ tuowania. Przestrzeń i czas (M. Bachtin zakłada, że w etnografii przestrzenny wymiar badanego świata dominuje nad wymiarem historycznym), choć w dia¬ logu „zatrzymane", pozbawione swej dynamiki, wpływają na to, co tkwi w treści 1 sposobie wyrazu wykreowanego w dialogu świata. Uprawdopodobnienie dia¬ logu wymaga także innej procedury. Otóż każdy dialog posiada przynajmniej dwa interpretacyjne konteksty przynależne uczestniczącym w dialogu podmio¬ tom. Wprawdzie podczas rozmowy podmioty negocjują sensy swych wypowie¬ dzi a zatem poprzez to dialog ma minimalizować różnice kontekstowe, jednak¬ że różnice te nie zanikają całkowicie. Rozumienie nie oznacza ujednolicenia obrazu świata podmiotów, ale raczej postawę otwartą na poznanie racji Innego i racji własnych. Rozumienie powstaje z napięcia, jakie rodzi się z dokonującej �28 KATARZYNA KANIOWSKA się w dialogu konfrontacji sposobów interpretowania rzeczywistości. Przenika¬ nie się kontekstów interpretacyjnych, jakie dostrzegają antropolodzy bliskie jest temu, co Gadamer nazywa fuzją horyzontów. Próby rozwiązywania problemu uprawdopodobnienia dialogu antropologicznego odnieść można do rozważań Gadamera o dialogu jako źródle wiedzy. Kwestię dla Gadamera ważną stanowi relacja pomiędzy określonym kontekstem a ciągłą jego zmianą, którą rozpatruje m.in. w rozważaniach o rozumieniu historycznym (Gadamer 2004, s. 400-421). Trzeba pamiętać, że antropolog posługuje się metaforą tekstu i sam ten fakt powoduje, że musi być świadom różnicy procedur badania tekstu i czegoś jak tekst traktowanego. Dosłowna aplikacja hermeneutycznych reguł analizy nie jest możliwa na gruncie antropologii-nauki empirycznej. W antropologii opartej na dialogu i świadomej wszystkich szans i ograniczeń poznawczych, jakie dialog niesie, kwestia kontekstu jest bardzo skomplikowana. Kiedy antropolog podej¬ muje dialog z badanym lub jest świadkiem (to także jakaś forma uczestnictwa w dialogu) rozmowy badanych, wtedy pojawia się inny jeszcze kontekst. Można by powiedzieć, iż równolegle toczą się dwa dialogi. Pierwszy, pomiędzy antro¬ pologiem a informatorem, określony jest poprzez konteksty właściwe każdemu z rozmówców. Drugi - będący antropologicznym opisem, interpretacją pierw¬ szego staje się „dialogiem z dialogiem". Dodajmy, iż żaden z kontekstów nie jest neutralny, każdy pełni imperatywną funkcję: wymaga określonego sposobu od¬ czytywania (raz przez pryzmat uczestnika rozmowy, drugi przez pryzmat metaoglądu). Na interpretacje i kontekst żywego, toczącego się dialogu nakładają się interpretacje i konstektualizacje dialogu, dokonywane po jego wygaśnięciu. W pierwszym dialogu to badacz i badany określają jego kontekst. Drugi jest dialogiem antropologa z tym, w czym właśnie uczestniczył a zatem wymaga pojawienia się nowego kontekstu, który umiejscawia, określa, charakteryzuje zaszły dialog. Mamy do czynienia ze specyficznym poznaniem - rozumienie dokonuje się na drodze kontekstualizacji dialogicznej w połączeniu z kontekstualizacją antropologiczną (Crapanzano 1990, s. 286-287). Rozumienie zależy więc zarazem od dwu interpretacji: tej, która dokonuje się w dialogu i tej, która doko¬ nuje się w dialogu z dialogiem. Przy rozpatrywaniu dialogu i interpretacji nie może być pominięty problem przedstawienia. Nie sposób tu, oczywiście, zmierzyć się z tym problemem. Jed¬ nakże należy wspomnieć o nim, by zasygnalizować jeszcze jeden, ważny aspekt poznania poprzez dialog. W odniesieniu do antropologii kwestię tę rozpatrywać trzeba w dwu przynajmniej planach: języka i szerszej, epistemologicznej per¬ spektywie zarysowanej przez niektóre nurty współczesnej filozofii a podjętej przez literaturoznawstwo, historię czy właśnie antropologię. W pierwszym przy¬ padku dyskusja musiałaby się koncentrować na analizie języka etnograficznego dialogu i na tym, przede wszystkim, w jakim stopniu ów język odpowiada wymogom stawianym językowi nauki. Problem przedstawienia oznaczałby tu problem np. relacji desygnatu i definicji, ostrości pojęć, jakości aparatury poję¬ ciowej, językowego „przekładu" empirycznej i pozaempirycznej rzeczywistości na język umożliwiający dyskurs naukowy. Antropolodzy stają tu przed niezwykle �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 29 trudnym i wciąż budzącym spory zadaniem przedstawienia badanego przez nich świata w języku przyjętym i wytworzonym w ich własnej dyscyplinie. Mamy świadomość koniecznej obecności języka nauki w antropologii, a jednocześnie - mamy też przekonanie czy poczucie, że to co najważniejsze w antropologicz¬ nym dialogu nie da się wyrazić w takim języku. Język antropologii-nauki skłonni jesteśmy rozumieć podobnie jak St. Ossowski, który twierdził, że „język nauki służy do przekazywania treści pojęciowych. W doskonałej postaci musi to być język o jednoznacznej i ostrej aparaturze pojęciowej, z której się korzysta w sposób operatywny tj. w taki sposób, gdzie każda definicja daje możliwość decyzji czy określony przedmiot jest desygnatem definiowanego terminu, a każ¬ de zdanie posiada sens empiryczny tzn. pozwala ustalić na czym polegałoby stwierdzenie, że jest prawdziwe albo stwierdzenie, że jest fałszywe" (Ossowski 1962). Jednocześnie jednak wiemy dobrze, że antropologia z wielu względów (czego dziś jesteśmy coraz bardziej świadomi)nie może wyznaczyć sobie „jedno¬ znacznej i ostrej aparatury pojęciowej" i nie może też definiować przedmiotu swego poznania w powyższym sensie. Wiemy również, że nie każde zdanie w antropologicznej narracji posiada sens empiryczny. To ostatnie wydaje mi się szczególnie cenną wiedzą współczesnej antropologii-nauki empirycznej. Problem przedstawienia w antropologii wykracza przecież poza plan języka. Pozostaje jeszcze rozległy obszar rozważań nad przedstawieniem, w którym to obszarze dyskusje koncentrują się na kwestii stosunku narracji i obrazu opisy¬ wanego czy charakteryzowanego przedmiotu narracji. Przedstawianie oznacza tu związek pomiędzy myślą - rzeczą - tekstem; pomiędzy narracją/myślą - świa¬ tem - narracją/wypowiedzią. Przypatrując się tym związkom pamiętać trzeba koniecznie o tym, że narracja jest już interpretacją. Przedstawienie, z którym obcujemy poprzez narrację, podlega powtórnej interpretacji. Rozumienie doko¬ nuje się na drodze podwójnego zreferowania rzeczywistości. Antropolog - podob¬ nie jak historyk czy literaturoznawca - ma do czynienie z obrazem świata; obra¬ zem, który jest „konstrukcją wyobraźni rozpostartą między punktami, o których wiemy ze świadectw" (Rosner 2003, s. 60). Narracja/interpretacja łączyć musi wyobraźnię ze świadectwem. Odkrycie tej zależności dało podstawę do dyskusji 0 podobieństwie narracji historycznej i fikcji literackiej, zapoczątkowanej na gruncie historii przez R.G. Collingwooda, zaś na gruncie antropologii przez J. Clifforda. Zdaniem Collingwooda istnieje „podobieństwo między historykiem 1 powieściopisarzem [...]. Obydwaj zmierzają do skonstruowania obrazu, który jest częściowo narracją o zdarzeniach, częściowo opisem sytuacji, ukazaniem motywów, analizą charakterów. Obydwaj zmierzają do nadania swemu obrazowi charakteru spójnej całości, gdzie każda postać i każda sytuacja jest tak związana z pozostałymi, że dane działania określonej postaci w tej konkretnej sytuacji uważamy za jedyną możliwość i nie możemy sobie wyobrazić, by postąpiła ona inaczej. Zarówno powieść jak i historia muszą mieć sens: tylko to, co konieczne, jest tu dopuszczalne, a osąd w tej kwestii wydaje w obu przypadkach wyobraźnia. Zarówno powieść jak praca historyczna same się wyjaśniają i uzasadniają, są wy¬ tworami autonomicznej i samoautoryzującej się aktywności; i w obu przypadkach �30 KATARZYNA KANIOWSKA tą aktywnością jest wyobraźnia" (Collingwood 1948, s. 245-246). Niemal to samo powiedzieć można o antropologii. Daje temu wyraz Clifford w wielu miejs­ cach The Predicament of Culture, gdy charakteryzuje antropologię interpretatywną i gdy komentuje rozmaite sposoby pisania etnografii. Wydaje się, ze tym co w najwyższym stopniu decyduje o podobieństwie narracji historycznej, antro­ pologicznej i literackiej jest fakt, że mają one za swój przedmiot doświadczenia i przeżycia ludzi a nie przedmioty tych doświadczeń i przeżyć. Ponieważ więc w narracjach tych nie chodzi o opis owych przedmiotów, ale o wyrażenie spo¬ sobów ich doświadczania czy przeżywania, narracje te są zawsze także zależne od przedstawień, zobrazowań, wyobrażeń owszem popartych „świadectwami", jednak świadectwami zinterpretowanymi. Problem przedstawienia jest w przypadku dialogu jeszcze bardziej złożony. Dzieje się tak dlatego, że dialog nie kończy się wraz z czasem, w którym się toczy. Dialog w antropologii trwa i po zakończeniu badań terenowych. Toczy się dalej. Jak powiada D. Tedlock „jest gabinetowym sequelem terenowego doświadcze­ nia" (Tedlock 1983, s. 324). Trwa więc nadal ale tak jak sequel, nie jest już taki sam. Dialog z terenu zastąpiony jest i przechodzi w dialog antropologa z dialo¬ giem, w którym on sam uczestniczył, gdy rozmawiał z badanymi. V Crapanzano nazywa ów powtórny dialog, a shadow dialogue, co w moim przekonaniu oddaje istotę tej procedury. Pierwotny terenowy dyskurs przechodzi we wtórny, w którym teraz badacz rozmawia nie z badanym (ta żywa rozmowa już się skończyła) ale z rozmową, której był uczestnikiem, którą kierował, a do której teraz odnosi się, sytuując się w innym poziomie negocjacji. Shadow dialogue tak jak cień odbija pierwowzór, „przedłuża" go i wiernie mu towarzyszy. Ale też pozwala na inne widzenie rzeczy. Ten dalszy ciąg dialogu przedłuża interpretację przedmiotu i na¬ daje jej inny sens poznawczy. Dialog tak złożony pociąga za sobą konieczność stosowania określonych, odpowiednich dla obu swoich poziomów, strategii inter¬ pretacyjnych oraz bycia świadomym tego, że etnografia dialogiczna nie jest jedy¬ nie nową nazwą antropolgii-nauki opartej na badaniach terenowych. Etnografia dialogiczna pozwala antropologii zachować status nauki empirycznej, ale zarazem wskazuje, jakiego rodzaju wiedzę może przynieść antropologia, gdy z dialogu i interpretacji uczyni podstawowe kategorie i procedury poznania. W świetle powyższego można zakładać, iż przedstawienia rzeczywistości w takiej antropo¬ logii pojawiają się na dwu poziomach poznania i oba są równie ważne poznaw¬ czo, konieczne do rozumienia badanego świata. Crapanzano dostrzega jeszcze inną cechę antropologii opierającej poznanie na dialogu. Otóż stwierdza on, że dialogiczna etnografia reprezentuje dialogi. Etnograficzne badania koncentrujące się na rozmowie badacza z badanym stwa¬ rzają iluzję bezpośredniego dostępu do badanego świata, bezpośredniego jego doświadczenia. De facto jednak, dialogi podlegają wszelkiego rodzaju przedsta¬ wieniowym ograniczeniom, z których za najważniejsze uznaje Crapanzano prag¬ matyczną redukcję i reorientację. Mówiąc najkrócej - pierwsza umożliwia uznanie dialogu za źródło wiedzy, druga - dotyczy sekundarnego dialogu, trwającego po zakończeniu rozmowy mającej miejsce w trakcie badań terenowych. Obydwa te �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 31 ograniczenia każą raz jeszcze powrócić do sprawy kontekstu dialogu. Umożliwia¬ jąca rozumienie kontekstualizacja jest także, tak jak przedstawienie, wielowarstwo¬ wa i ograniczająca. Owa złożoność i ograniczenia sprawiają, że kontekstualizacja nie jest nigdy neutralna. Kontekstualizacja stoi zawsze w konflikcie z rzeczywi¬ stością, która jest przedstawiana. Gdy antropolog uczestniczy w dialogu, gdy jest świadkiem rozmowy (a nie bierze w niej udziału)i gdy interpretuje dialog już zakończony - to zawsze on decyduje o sposobie opisu i przedstawienia rozmowy; zawsze to on, w dużej mierze, decyduje o konwencji opisu i przedstawienia zmie¬ niającego się, dynamicznego kontekstu poszczególnych etapów dialogu. Dialog zawsze rozgrywa się i jest uzależniony od napięcia rodzącego się ze wzajemnego oddziaływania stron. W żywym, pierwotnym dialogu etnograficznym antropo¬ log i informator ustanawiają też kontekst swej rozmowy. We wtórnym shadow dialogue - antropologiczny opis dialogu żywego negocjowany jest z zewnętrz¬ nym wobec niego autorytetem wiedzy antropologicznej, co stwarza kontekst nowy. Dodać trzeba, iż oba te poziomy kontekstualizacji dialogu są dynamiczne. Jeśli przyjąć wszystkie charakteryzowane powyżej cechy i uwarunkowania dialogu, warto wrócić teraz do pytania o poznawczą wartość dialogu. Wartość tę zaś łatwiej „ocenić", gdy uświadamiamy sobie co i jak poznajemy; gdy drogą do poznania jest dialog. W świetle wszystkich wymienionych uwarunkowań dialogu etnograficznego w odniesieniu do pierwszej kwestii można by powiedzieć tak: poznajemy rzeczywistość „podwójnie" przedstawioną, ale też zarazem rzeczy¬ wistość wynegocjowaną i będącą efektem sposobów jej ekspresji; ekspresji, które ujawniają się poprzez dialog. Pojęcie shadow dialogue oznacza tu to właśnie, że w dialogu poznajemy przetworzoną rzeczywistość - poznajemy j ą poprzez jej odbicie, jej ślad w naszych - uczestników dialogu - sposobach jej wyrażania. Rozumienie rzeczywistości zatem jest rozumieniem jej poprzez jej wyrażenie. Biorąc pod uwagę te same uwarunkowania, o tym jak poznajemy zaś można powiedzieć tyle: etnograficzny dialog nie jest dialogiem równoprawnych pod¬ miotów. Jak słusznie podkreśla Crapanzano, „to etnograf jest tym [uczestnikiem dialogu - K.K.] kto zawłaszcza słowem zarówno poprzez reprezentację jak i kontekstualizację i wie ponad wszelką wątpliwość, że kto zawłaszcza słowem ten ma nad nim władzę" (Crapanzano 1990, s. 287). Antropolog decyduje o wyborze przedstawień i ich znaczeń zawartych w dialogu, dokonuje ich ostatecznej kontekstualizacji nawet wtedy, gdy jedynie proponuje określoną interpretację dialogu. Kontroluje zatem sytuację dialogu i kontroluje także przebieg owego powtórnego dialogu, który zachodzi pomiędzy dialogiem żywym a tekstem go przedstawiają¬ cym. Shadow-dialogue jest tu wspomnianym wcześniej przedłużeniem i zreinterpretowaniem żywego dialogu z badanym. Dialog etnograficzny nie jest - bo być nie może z powyższych powodów - realizacją Gadamerowskiego modelu dialogu. Dialog etnograficzny nie jest rozmową, w której wyzwala się jakiś nad¬ rzędny sens, duch, obecny w rozmowie niezależnie od woli i oczekiwań uczest¬ niczących w niej partnerów. W koncepcji shadow-dialogue Crapanzano można dostrzec, w moim przeko¬ naniu, zarówno inspiracje hermeneutycznymi teoriami jak i próbę rozwiązania �32 KATARZYNA KANIOWSKA dylematów antropologii interpretatywnej. Crapanzano dokonuje tym samym rekonstrukcji sposobu poznania, jakim posługuje się współczesna antropologia zachowująca status nauki empirycznej ale jednocześnie interpretatywnej i samoreflektującej. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano wyraźnie pokazuje specyfikę i złożoność poznania, gdy podstawą tego poznania jest dia¬ log - elementarne narzędzie pracy antropologa. Za pomocą tej kategorii możemy uchwycić szczególny wymiar dialogu etnograficznego, to znaczy to wszystko, co towarzyszy dialogowi zawsze ale jest niewyrażalne, objęte milczeniem i co obecne jedynie w świadomości lub nawet po części jest nieświadome. W dialogu pomiędzy antropologiem i jego rozmówcą nie wszystko zostaje wyartykułowane, podobnie jak w procesie interpretacji tejże rozmowy. Shadow-dialogue rozgrywa się w dwóch planach, a każdy zawiera również powyższe, „ukryte" cechy dialogu. Crapanzano powiada nawet o dwu typach shadow-dialogue (Crapanzano 1990, s. 289). W pierwszym z nich, tym obecnym w żywej rozmowie (może lepiej byłoby traktować go jako konieczne „przedłużenie" rozmowy), pojawia się metadyskursywny wymiar dialogu. Powoduje to konieczną, w jakiejś mierze, obecność dystansu poznawczego, bez którego zrozumienie istoty przebiegłej rozmowy nie byłoby możliwe. W owym „przedłużeniu" dialogu realni uczestnicy rozmowy stają się „figurami", podmiotami uczestniczącymi w procesie porozumiewania się, co wespół z dokonującą się równocześnie metarefleksją radykalnie rekontekstualizuje dany dialog. Można by więc ten pierwszy rodzaj dialogu-cienia (pierwszy - bo zawarty w żywej rozmowie)postrzegać jako nierozerwalnie zwią¬ zane ze sobą procesy: ustalanie sensów (trwające w czasie rozmowy)i ich rekontekstualizację. Drugi rodzaj shadow-dialoge'u to zabieg interpretacyjny, jakiemu poddany jest dialog pierwszy. W tym przypadku mamy do czynienia z kry¬ tycznym, dokonywanym w innej sytuacji (z „pozycji fotela" badacza), po fakcie i z pomocą innego języka, poszukiwaniem i odczytywaniem sensów rozmowy. Podmiotami uczestniczącymi w tego rodzaju dialogu stają się (za pośrednictwem antropologa oczywiście)„tradycja", kontekst społeczny, przesądy itp., to jest to wszystko, co stwarza inny jeszcze metapoziom, niezbędny już nie tyle do zrozu¬ mienia żywego dialogu, ile do zrozumienia procedury rozumienia poprzez dialog. Rozważania Crapanzano wydają mi się niezwykle interesujące i warte uwagi, bowiem ukazują skomplikowane i specyficzne aspekty antropologicznego po¬ znania, niedostrzegane przez większość antropologów zajmujących się proble¬ matyką poznania. Rozważania te, w moim przekonaniu, ustanawiają nową per¬ spektywę widzenia problemów interpretacji w antropologii, która nadal chce widzieć siebie jako naukę empiryczną. Wprowadzając kategorię shadow-dialogue Crapanzano pokazuje możliwość twórczego poznawczo połączenia etnograficz¬ nych badań, etnograficznego żywego dialogu z hermeneutyczną perspektywą określającą metodę interpretacji jako strategię służącą antropologowi pomocą w rozumieniu świata innych. Etnograficzny dialog postrzegany jako dialog niekończący się wraz z końcem rozmowy badacza z badanym przedstawia się, w świetle powyżej charakteryzowa¬ nych uwarunkowań, jako skomplikowane ale niezwykle inspirujące źródło wiedzy �DIALOG I INTERPRETACJA WE WSPÓŁCZESNEJ ANTROPOLOGII 33 antropologicznej - wiedzy o innym i wiedzy o sobie. Dialog pozostaje zatem, jak sądzę, zasadniczą wartością antropologii; wartością, która pozwala naszej dyscy¬ plinie zachować swoją tożsamość przy całej swej - wedle opinii Geertza - bezparadygmatyczności, metodologicznej miękkości, niespójności wewnętrznej i poli¬ tycznej hipokryzji (Geertz 2003, s. 120-123). „Prawda" wiedzy antropologicznej płynie z dialogu, w którym słychać głosy rozmawiających i pogłosy rozmowy. LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. C o l l i n g w o o d R o b i n G e o r g e 1948, The Idea of History, University Press, Oxford. C l i f f o r d J a m e s 1997, Routes: Travel and Translation in the last Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. - 2000, Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] Tullio Maranhao, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-291. G a d a m e r H a n s G e o r g 2004, Prawda i metoda, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. G e e r t z C l i f f o r d 2003, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, Universitas, Kraków. G r i a u l e M a r c e l 1957, Methode de l'ethnographie, Presses Universitaires de France, Paris. M a r a n h a o T u l l i o 1990, The Interpretation of Dialogue, University of Chicago Press, Chicago-London. O s s o w s k i S t a n i s ł a w 1962, Język nauk społecznych na tle zagadnień teorii kultury, [w:] tegoż, O osobliwościach nauk społecznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 277-288. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków. R o z w a d o w s k i A n d r z e j 1998, Tekst, sztuka, skała: dylematy czytania sztuki naskalnej, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 39-63. T e d l o c k D e n n i s 1983a, The analogical tradition and the emergence of a dialogical anthro­ pology, [w:] The spoken word and the work of interpretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 321-338. - 1983b, The story of how a story was made, [w:] The spoken word and the work of inter­ pretation, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, s. 301-311. T o p o l s k i J e r z y 1998, Zamiast przedmowy: interpretacja jako konstrukcja, [w:] Jerzy Topolski (red.), Interpretacja jako konstrukcja, Instytut Historii U A M , Poznań, s. 7-14. W e b s t e r S t e v e n 1982, Dialogue and fiction i n ethnography, Dialectical Anthropology, vol. 7, s. 91-114. KATARZYNA KANIOWSKA DIALOGUE A N D INTERPRETATION I N CONTEMPORARY ANTHROPOLOGY Summary Interpretation can be seen as a method of anthropology based on the new paradigm. It is something more than the hermeneutic exegesis of texts. The main problem with anthropological interpretation arises from the fact that contemporary anthropology, which accepted the new �34 KATARZYNA KANIOWSKA paradigm, is still an empirical discipline. Because of the empirical dimension of anthropological knowledge, the category of experience should be the main one in the methodological discourse in our discipline. According to all the changes, which had rebuilt anthropological thinking, we can assume that dialogue is an experience and an interpretation at the same time. Anthropo¬ logical dialogue, as well as anthropological experience, has always its specific context. Dialogue/ experience becomes the object of interpretation. There are, in fact, two levels of anthropological dialogue - the first appears from contact and context of researcher-informant meeting; the second comes from an anthropological description and narration appearing after the first one and has also its own context. Anthropological knowledge is than the result of the processes of interpre¬ tation and dialogical contextualization appropriate to the level of the dialogue - the vivid one, connecting two interlocutors, and the second, shadow-dialogue, as Crapanzano called it. Anthropological dialogue therefore, is not simply Gadamer's model of dialogue. Dialogue in in anthropology is rather a specific, double interpretation which link up experience with represen¬ tation and reflection. K.K. Adres Autorki: Prof. dr hab. Katarzyna Kaniowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: kaniowsk@mnc.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a181e153e1a2e8b182971dcb6968ef7f.pdf 5e2c2ca388994027055c1ad5238a8d58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1174 Title A name given to the resource Wprowadzenie do antropologii barw / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987. z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH M I C H E R A (Katedra Etnologu i Antropologii Kulturowej L'W) WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW Część I Z kolorami jest jak z chorobami — każdy ich doświadcza, każdy uważa się za ich znawcę, ale tak naprawdę to niewiele pewnego można o nich powiedzieć. Przeciętnie wykształcony Europejczyk nie ma zwykle większego kłopotu z określeniem liczby barw tęczy. Opierając się na autorytecie New­ tona bez cienia wątpliwości stwierdzi, że kolorów tych jest siedem. Czy ma jednak rację? Zjawisko barwy towarzyszy kulturze ludzkiej od samego jej początku. Ślady używania barwników spotyka się j u ż na stanowiskach dol­ nego paleolitu. Mimo to do dzisiaj trwają spory o podstawowe wręcz kwestie dotyczące natury kolorów. Zagadnienia te wkraczają na filozoficzny teren teorii poznania, mają też jednak ważny aspekt antropologiczny. Niniejsze przedsięwzięcie jest w zamierzeniu bardzo skromne, tak skromne, że tytułowe „Wprowadzenie" powinno być poprzedzone słowem „krótkie". Temat — antropologiczna problematyka barw — nawet w granicach zakreślo­ nych poniżej jest tak ogromny, że należałoby mu poświęcić nie artykuł, a wielotomowe dzieło. Wyczerpanie go przekracza też, sądzę, możliwości jednego autora, szczególnie jeśli działa on na zupełnie dziewiczym terenie. Ale właśnie z tego powodu, że antropologia barw w Polsce jeszcze się nie narodziła, uważam za potrzebne przedstawienie choćby najważniejszych pro­ blemów, koncepcji i nurtów tego złożonego zagadnienia. Barwy towarzysza człowiekowi nie tylko od chwili powstania kultury, ale wiążą się ze wszyst­ kimi jej dziedzinami; ich zrozumienie może ułatwić zrozumienie ludzkich „sposobów dotykania rzeczywistości". Zjawisko kolorów doskonale pokazuje komplementarność natury (biologii) i kultury człowieka. W najskromniej nawet zamierzonym „wprowadzeniu" nie może więc zabraknąć któregoś z tych działów antropologii. Dominującą perspektywą niniejszej pracy jest jednak problematyka kulturowa, z tego też powodu biologia będzie przedstawiona jedynie w tym zakresie, w jakim wpły­ wa na rzeczywistość kulturową barw. W pierwszej części „Wprowadzenia" przedstawione zostaną, poza rudymentarni fizjologii, podstawowe nurty hi- �84 WOJCIECH MICHERA storii antropologicznych badań nad kolorami oraz główne problemy psychoi socjolingwistyczne. Część druga poświęcona będzie przede wszystkim fizjo­ logicznej eksplikacji tych zagadnień. W dalszej kolejności będą o m ó w i o n e kwestie symbolizmu barw. I. CO TO JEST K O L O R ? A. M ó w i ą c o barwach m ó w i m y o człowieku. Należy sobie zdać sprawę, że barwa nie jest właściwością energii promienistej w widmie widzialnym (jak twierdził Newton), a jedynie wrażeniem, wytworem czynności układu nerwowego (Wyburn, Pickford, 1970, s. 114). T o specyfika naszego układu wzrokowego powoduje, że pewne długości fal elektromagnetycznych widzimy w formie kolorów. Kwiat maku jest czerwony dlatego, że na jego promie­ niowanie reagujemy wrażeniem czerwieni, tak jak na promieniowanie trawy wrażeniem zieleni; samo promieniowanie nie jest jednak ani czerwone, ani zielone. Jeśli organ rozpoznawania barw nie funkcjonuje sprawnie, jak w przy­ padku daltonizmu, rozróżnienie to przestaje mieć sens. Nie można jednak powiedzieć, że widziana wówczas barwa jest fałszywa — tak jak nie jest fał­ szywy kolor maku widziany przez motyla, c h o ć przecież widzi on go zupeł­ nie inaczej niż człowiek, i tak, jak nie myli się krowa czy nawet hiszpański byk, dla którego ten sam kwiat maku albo płachta torreadora jest tylko od­ cieniem szarości. Wrażenie barwy m o ż n a zresztą wywołać poprzez ucisk gałki ocznej, bez udziału promieniowania świetlnego. Dwie podstawowe koncepcje widzenia barw powstały w X I X w. Pierwsza, stworzona przez Younga i rozwinięta przez Helmholtza, opiera się na za­ łożeniu, że wystarczą jedynie trzy kolory widma, by poprzez odpowiednie ich mieszanie uzyskać d o w o l n ą barwę. Mechanizm trójbarwny byłby wystar­ czający, aby przekazać odpowiednią informację analizatorowi wzrokowemu. Według tej koncepcji biel byłaby sumą poszczególnych kolorów chroma­ tycznych. Inną hipotezę wysunął E . Hering. Sugerował on istnienie trzech światło­ czułych substancji, podlegających trzem parom antagonistycznych procesów: rozkładu i regeneracji. Dzięki temu mechanizmowi miały powstawać wrażenia В i C , C w i 2 oraz Żł i N » . Obie teorie zostały potwierdzone i w dużym stopniu wytłumaczone przez współczesne badania neurofizjologiczne (będzie o nich mowa dokładniej w I I części „Wprowadzenia"). Percepcja trójchromatyczna odnosi się do funkcjo­ nowania siatkówki oka. Lecz impuls wytworzony przez siatkówkę jest tylko 1 W artykule zastosowano następujące skróty: P N K — podstawowe nazwy kolorów (basie color terms); D N K — drugorzędne nazwy kolorów (secondary color terms); P K K — podsta­ wowe kategorie kolorów (basic color categories). Kolory: В — biały, С — czarny, Cw — czer­ wony, Żł — żółty, Z — zielony, N — niebieski, Br — brązowy, Pom — pomarańczowy, Róż — różowy, Pur — purpurowy (oraz fioletowy). �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 85 bodźcem. Informacja zostaje poddana analizie na drodze między okiem a mózgiem — w ciałkach kolankowatych bocznych. Znajdują się w nich dwa rodzaje kanałów przekazujących sygnały barwne do kory m ó z g o w e j : pierwszy przenosi bodźce odbierane jako jasność oraz barwy achromatyczne (B i C ) , drugi bodźce barw chromatycznych — C w lub Z , Źł lub N . Oba kanały różnią się charakterem. W pierwszym neurony odpowiedzialne za wrażenie В oraz С mogą być wzbudzane jednocześnie (widziana jest wówczas barwa szara). Inaczej funkcjonuje drugi kanał — zawiera komórki „przeciwstawne" (opponent cells). Wyróżniono cztery ich typy: 1) 2) 3) 4) pobudzane przez bodziec czerwony, a hamowane przez zielony ( + C w , - Z ) , pobudzane przez bodziec żółty, a hamowane przez niebieski (+Źi, — N), pobudzane przez bodziec zielony, a hamowane przez czerwony ( + Z , — Cw), pobudzane przez bodziec niebieski, a hamowane przez żółty ( + N , — Żł). Upraszczając dla naszych potrzeb sprawę można powiedzieć, że człowiek doznaje wrażeń barwnych za p o m o c ą komórek trzech typów: a) nieantagonistycznych В — С ; b) antagonistycznych C w — Z oraz c) antagonistycznych Żł — N . Tak więc kolory różnych regionów widma (kolory chromatyczne) odpo­ wiadają nie punktom szczytowej absorpcji fotopigmentów siatkówki, lecz punktom maksymalnej czułości komórek antagonistycznych. Światło białe pobudza silnie komórki nieantagonistyczne, bardzo słabo natomiast komórki antagonistyczne (w tych ostatnich zostają wówczas po­ budzone jednocześnie składniki aktywizujące i hamujące). Światło o określo­ nej długości fali (monochromatyczne) pobudza przede wszystkim odpowied­ nie komórki antagonistyczne, a także, choć słabiej niż światło białe, działa na komórki pierwszego kanału (możliwa jest dzięki temu ocena jasności ko­ lorów chromatycznych). Wrażenie barwne powstaje wtedy, gdy pobudzony zostaje albo jeden typ komórek, albo możliwa ich kombinacja (czyli z wy­ łączeniem par C w — Z i Żł — N). Przyjmuje się, że na pełny opis barwy wystarczą w zasadzie trzy jej cechy: jasność, ton (odcień chromatyczny) i nasycenie. Pierwsza z nich oceniana jest za p o m o c ą komórek pierwszego rodzaju, druga za p o m o c ą komórek ro­ dzaju drugiego. Trzecia cecha to dla danego światła stosunek między stop­ niem pobudzenia komórek nieantagonistycznych a stopniem pobudzenia ko­ mórek antagonistycznych, czyli określenie, w jakim stopniu percepujemy dane światło jako kolor chromatyczny, a w jakim jako achromatyczny (bardzo zwięzły opis fizjologii widzenia barw zawarty jest w: De Valois, Jacobs, 1968). В. Od dawna już próbuje się, dla różnych celów praktycznych, uporząd­ kować wszystkie możliwe do zobaczenia okiem ludzkim kolory i ich odcienie. Wymyślona została tzw. przestrzeń barwna, bazująca na opisanych tu trzech kryteriach oceny barw. Omówię ją krótko, gdyż ułatwi nam to zrozumienie wielu spraw poruszanych w dalszej części artykułu. �86 WOJCIECH MICHERA Najlepszym modelem przestrzeni barwnej jest kula z zaznaczonymi (jak na globusie) dwoma biegunami, południkami i równikiem. Bieguny tego glo­ busa zajęte są przez skrajne kolory achromatyczne, przyjmijmy: północny przez B, południowy przez C . Oś je łącząca to różne stopnie szarości. Kolo­ ry chromatyczne zajmują powierzchnię kuli; trzy charakteryzujące je cechy określić można za pomocą następujących „współrzędnych": ton jest „dłu­ gością geograficzną" (jeśli C w jest na południku 0, to Z na 180°, Żł na 90° a N na 270°), jasność natomiast odpowiada „szerokości geograficznej" (ku pófnocy kolory rozjaśniają się, ku południu ściemniają, ulegają tzw. zbrudzeniu). Nie znaczy to. że na równiku wszystkie barwy mają tę samą jasność. Odcienie odpowiadające falom ze środka widma widzialnego są w naturalny sposób jaśniejsze od odcieni z krańców widma. Dzieje się to dlatego, że komórki antagonistyczne przy tych długościach fal przechodzą ze stanu po­ budzenia do stanu hamowania i wiele z nich nie reaguje wcale; ponieważ jest to jednocześnie rejon podwyższonej czułości komórek nieantagonistycz­ nych, zwiększa się proporcjonalny udział światła białego w tworzeniu wraże­ nia barwnego (De Valois, Jacobs, 1968). Tak więc stosunkowo najjaśniejszy jest kolor żółty, ciemniejszy zielony, jeszcze ciemniejszy czerwony, a następ­ nie niebieski. Wynika z tego, że linia łącząca punkty o jednakowej jasności będzie w rejonie Żł nieco przesunięta na południe, a w rejonie N na północ. Stopień nasycenia wyznaczony jest wzdłuż prostopadłego do osi kuli pro­ mienia łączącego tę oś z powierzchnią. Największe oddalenie od osi, czyli największe nasycenie i największy stopień chromatyczności, osiągają barwy na równiku. Przesunięcie po powierzchni kuli w stronę jednego z biegunów to także, prócz zmiany jasności, zmniejszenie nasycenia. Tak zbudowana (wyobrażona) przestrzeń barwna nie uwzględnia kilku innych kryteriów opisu koloru, np. stopnia zmatowienia, fluorescencji itp. II. Z A G A D K A NAZW KOLORÓW A. Jeżeli chcielibyśmy o m ó w i ć początki świadomych rozważań na temat barw, należałoby — oczywiście — powrócić do Platona. Poprzestaniemy jed­ nak na przedstawieniu poglądów kilku uczonych m ę ż ó w z ubiegłego stulecia, gdyż oni właśnie dostrzegli istnienie zagadki, której próby rozwiązania stano­ wią do dzisiaj dość silny prąd w antropologii. Pierwszym z nich jest sir William E . Gladstone, dostojnik angielski z czasów królowej Wiktorii. Uważany jest za prekursora w dziedzinie antro­ pologii barw; mógłby być uznany też za prekursora ruchów pacyfistycz­ nych, bo główne swe dzieło napisał po ustąpieniu w 1855 r. z rządu na znak protestu wobec Wojny Krymskiej. Nim po 5 latach powrócił na stano­ wisko kanclerza skarbu państwa (w 1868 r. został premierem) wydal w 1858 r. pracę Studies in Homer and the Homeric Age — w trzech tomach i na 1696 stronach (Hickerson 1983, s. 289). W I I I tomie Gladstone zajmuje się umysłowością Greków epoki heroicznej. Opiera się na analizie Homerowego slow- �87 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 2 nictwa dotyczącego trzech pojęć: piękna, liczby i koloru . W tej ostatniej dziedzinie dochodzi do wniosku, że starogreckie nazewnictwo barw jest zu­ pełnie niezgodne z naszym dzisiejszym, europejskim, tzn. jest dużo uboższe. Według Gladstones dotyczy ono głównie określeń achromatycznych; nazwy barw chromatycznych są słabo rozwinięte, szczególnie w odniesieniu do od­ cieni zimnych: N -- Z. Podejmowane do dziś próby wyjaśnienia tego problemu m o ż n a zaliczyć do dwóch grup, zgodnie zresztą z dwoma tendencjami istniejącymi w całej antropologii kulturowej. Z jednej strony jest to postawa uniwersalistyczna (ewolucjonistyczna, zarówno w znaczeniu determinizmu biologicznego, jak i kulturowego), z drugiej — relatywistyczna. Co ciekawe, oba obozy dopatry­ wały się w Gladstonie swego prekursora (np. autorzy dwóch klasycznych już prac; kulturaliści Segall, Campbell i Herskovitz, 1966 oraz neoewolucjoniści Berlin i K a y , 1969). Spór ten, jak wykazała N . Hickerson (1983). jest w dużym stopniu bezzasadny, zważywszy że dzieło tego brytyjskiego męża stanu ukazało się na rok przed Origin of Species Darwina. Nie istniał więc dla niego problem rozgraniczenia tego, co dziedziczone genetycznie, od tego, co przyswajane kulturowo. Gladstone zgadzał się z jednej strony, że na barwną wizję świata Homera miały wpływ warunki zewnętrzne: jedno­ litość pigmentacji skóry i włosów całego społeczeństwa, monotonia klimatu, prostota technologiczna (słaby rozwój malarstwa czy farbiarstwa). Pisał on: „Oko może potrzebować zaznajomienia się z uporządkowanym systemem ko­ lorów, jeśli warunki bytowania pozwalają na ścisłą ocenę któregokolwiek z nich". Z drugiej strony przyjmował możliwość dziedziczenia nabytych cech; nie brał więc pod uwagę dynamiki samej kultury jako środka postępu. Wed­ ług niego: „organ widzenia koloru i jego wrażenia były wśród Greków epoki heroicznej rozwinięte jedynie częściowo" (Gladstone, 1858, t. 3, s. 488, za: Hickerson, 1983, s. 35). Nie chodziło mu jednak raczej o ewolucję w dzie­ dzinie fizjologii. Trzeba pamiętać, że horyzont czasowy ludzkości był dla Gladstona zgodny z wyliczonym przez biskupa Ushera rokiem stworzenia świata — 4004 przed Chrystusem. Epokę Homera uważał więc za dzieciństwo ludzkości, bardzo wczesny etap historii. Tym, czego brakowało Grekom, jest doświadczenie — nabierane i dziedziczone przez pokolenia. Po prawie 20 latach Gladstone powrócił do sprawy greckich nazw ko­ lorów. W 1877 r. (lata 1874-1880 — przerwa w sprawowaniu urzędu premie­ ra) wydał artykuł The Colour Sense, w którym precyzuje swe poglądy. Mają one już charakter d u ż o wyraźniej ewolucjonistyczny (w znaczeniu ewolucji biologicznej), na co wpływ miało uwzględnienie opublikowanych tymczasem prac innych autorów, pobudzonych odkryciem Gladstones (zob. Hickerson, 1983, s. 38; Wallace, 1927, s. 4-5). Przede wszystkim Gladstone przyjął po­ glądy Hugo Magnusa. Ten niemiecki okulista z Wrocławia badając literatury Wschodu stwier: Rozdział: "Homer's Perception and use of colours", s. 458-499. �88 WOJCIECH MICHERA dził, że zmysł barwny od czasów Homera rozwinął się, przy czym rozwój ten dokonał się w następującej sekwencji: pierwotne było rozróżnienie В — С, po nim pojawia się widzenie barw chromatycznych w kolejności zgodnej z długością fal (Cw — Żł — Z — N) (Magnus, 1877). Należy również dodać, że Magnus, który badał też terminologię ludów prymitywnych (Magnus, 1880), dokonał ważnego rozróżnienia metodologicznego: stwierdził, że język nie musi koniecznie odbijać w prosty sposób zdolności percepcyjnych. Wynuca z tego, że możliwe są dwie niezależne linie ewolucyjne: 1) językowa — dająca się obserwować i dzisiaj oraz 2) fizjologiczna — jedynie hipotetyczna, bo wszystkie dziś żyjące ludy pierwotne widzą barwy w sposób porówny­ walny z cywilizowanymi (zob. Tornay, 1978a, s. X I ) . Do podobnych biologiczno-ewolucyjnych wniosków doszedł — na podsta­ wie greckich, wedyjskich i awestyjskich danych leksykalnych L . Geiger (1878, 1880), a także wielu innych prowadzących na fali zainteresowania tematem badania psychologów, b i o l o g ó w i literaturoznawców. Obiektem badań stały się też ludy pierwotne. T u wymienić trzeba obok Magnusa takie nazwiska, jak: Gatschett (1879), Kirschoff (1879), a przede wszystkim W. H . R . Rivers (1901, 1903, 1905). Ten ostatni jest autorem badań terenowych przeprowa­ dzonych w czasie słynnej wyprawy z lat 1898-1900 do Cieśniny Torresa. Zainaugurował on w ten sposób powszechne dzisiaj eksperymenty polegające na eksponowaniu wzorców barwnych. Interpretacja Riversa jest oczywiście ewolucjonistyczna, w znaczeniu ewolucji kulturowej. C h o ć — rzecz ciekawa — szczególnie silne trudności, jakie mieli krajowcy z nazywaniem zimnych ko­ lorów chromatycznych (N — Z ) , wiąże on z niższą czułością ich aparatu wzrokowego w odniesieniu do krótkich fal spektrum, spowodowaną — wed­ ług niego — zwiększoną pigmentacją siatkówki oka (Tornay, 1978a, s. X V X V I ) . Interpretacja ta odżyje po 70 latach w koncepcji Marca Bornsteina, ale o niej będzie jeszcze mowa. Dodajmy, że metoda wzorców barwnych była zawsze bardzo kontrowersyjna i spotykała się z krytyką; doczekał się jej i Rivers: p o d w a ż o n o jego badania i wnioski dotyczące widzenia przez krajowców koloru N i Z ze względu na nieodpowiednie oświetlenie wzor­ c ó w w czasie eksperymentu (Titchner, 1916; zob. Tornay, 1978a, s. X V I ) . Wśród głosów w dyskusji, których skromny tylko wybór tu przedstawia­ my, obecne były obok ewolucjonistycznych również kulturalistyczne. D o cie­ kawszych przedstawicieli początków tego nurtu należał Grant Allen (1878, 1879). Był on — to nie pomyłka — protegowanym Darwina i zajmował się psychologią porównawczą (Hickerson, 1983, s. 38). W 1879 r. wydał książkę The Colour Sense, w której przedstawił ewolucję widzenia barw u owadów, ryb, ptaków i ssaków jako wynik naturalnej selekcji. Zróżnicowanie termi­ nologii barw człowieka umieścił jednak na innym poziomie i uzależnił od takich czynników, jak historia lub tradycja kulturowa. Warto też przypom­ nieć Belga, A . de Keersmaeckera; ponieważ jest on postacią rzadko wspomi­ naną, zacytuję (za Wallace, 1927, s. 5-6) jego zdanie z książki L e sens des couleurs chez Homere (1883): �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 89 „Jeżeli na niektórych stronach Homera istnieje pozorne lub rzeczywiste pomieszanie słow­ nych określeń kolorów, to musimy widzieć tego przyczynę w niejasnych znaczeniach samych tych określeń — znaczeniach odpowiadających przede wszystkim niedoskonałej wiedzy technicz­ nej dużo bardziej niż w zarodkowym stanie fizjologii widzenia". Prawdziwy przełom relatywistyczny można wiązać jednak dopiero z naz­ wiskiem znanego psychologa amerykańskiego R. S. Woodwortha, który wy­ niki swych badań opublikował w artykule z 1910 r. pod tytułem The Puzzle of Color Vocabularies. Przyjmuje on pozycję zdecydowanie i świadomie rela­ tywistyczną mówiąc, że nowe nazwy kolorów są wynajdywane wtedy, gdy są potrzebne (Hickerson, 1983, s. 26). D l a historyka antropologii ważne też jest to, że Woodworth kontaktował się z F . Boasem (Woodworth, 1910, s. 327; zob. Hickerson, 1983, s. 39 przyp. 2), co musiało mieć wpływ na sformu­ łowanie lub co najmniej umocnienie jego poglądów. B. Znaleźliśmy się w ten s p o s ó b w punkcie, gdzie zaczyna się kilku­ dziesięcioletnia historia dominacji relatywizmu kulturowego w antropologii, a szczególnie w jej działach związanych z językiem. Popularność szkoły Boasa, teorii Sapira i Whorfa spowodowała, że pogląd Woodwortha na wiele lat pozostał „jedynie słusznym". Zresztą zainteresowanie sprawą kolorów zma­ lało i, nie licząc pojedynczych' uwag np. w tekstach Whorfa, na serię no­ wych badań antropologicznych (lingwistyczno-etnograficznych) trzeba było czekać do połowy wieku (np. Beaglehole, 1939; White, 1943; Geddes, 1946). Duże znaczenie metodologiczne miały prace V. F . Raya. Twierdził on, że nie istnieje naturalny podział spektrum barwnego i że każda kultura dzieli je w sposób arbitralny, przy czym czynniki podziału mają charakter nie psy­ chologiczny, anatomiczny lub fizjologiczny, a jedynie pragmatyczny (Ray, 1952, s. 43; 1953, s. 102; zob. Bornstein, 1975, s. 780, 783). Odrzuca więc też Ray możliwość wiązania złożoności terminologii barwnej ze złożonością kul­ tury. Prace Raya są interesujące także ze względu na stanowcze opowie­ dzenie się za metodą testów barwnych jako jedyną, która zapewnia naukową standaryzację eksperymentu. Sprzeciwił się temu Harold C . Conclin w krótkim, lecz świetnym i bar­ dzo do dzisiaj cenionym artykule poświęconym kategoriom barwnym Hanunóo z Filipin (Conclin, 1955; krótko omawia ten tekst C . Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej, 1969, s. 86-87). Conclin podkreśla konieczność wyjścia poza trzy sensoryczne „wymiary" barwy (jasność, ton, nasycenie) uwzględniane we wzorcach barwnych np. Munsella, gdyż nie wystarczają one na wyczerpujące określenie jej w skomplikowanych różnorodnych relacjach właściwych danej kulturze. D o tematu tego Conclin wracał jeszcze później (Conclin, 1973). Założenie Raya przejął natomiast Erie Lenneberg i jego współpracownicy. Jak zauważa Tornay (1978a, s. X X I V ) w atmosferze behawioryzmu i kultu realności, a nie ;,miało wartościowej naukowo" introspekcji, postanowił on poszukać w eksperymentach potwierdzenia tezy Whorfa o związku języka z niewerbalną aktywnością poznawczą człowieka (zob. Lenneberg, 1953). Tezę wysuniętą w 1954 r. (Brown i Lenneberg, 1954) próbował potwierdzić w cza- �90 WOJCIECH MICHERA sie badań terenowych wśród Zuni (Lenneberg i Roberts, 1956) i ostatecznie sformułował w 1961 r. (Lenneberg, 1961; za: Landar, 1966, s. 220-221). Uznał, że najlepszym przedmiotem badań będzie ta część języka, która od­ nosi się do podstawowych doświadczeń zmysłowych — the language of exper­ ience, a jeszcze dokładniej — domena koloru. Rezultaty badań Lenneberga można najkrócej streścić w ten sposób: istnieje powiązanie między dokład­ nością językowego kodowania barw oraz pozajęzykową zdolnością ich deko­ dowania. Pewne kolory są łatwiejsze do zapamiętania niż inne. Większa dokładność w przekazywaniu doświadczeń zmysłowych o s o b n i k ó w danej kul­ tury to większa kodowalność tego doświadczenia (zob. Landar, 1966. s. 220). Specjalnie łatwo rozpoznawalne kolory leżą w środku odcinka widma za­ kreślonego przez daną kategorię barwną, są więc funkcją granic kategorii ustalonych arbitralnie dzięki językowi danej kultury (Lenneberg. 1961). Po tej linii szły też badania innych etnolingwistów, пр. H . Landara (Landar. Ervin i Horowitz. I960). Prace Lenneberga są wydarzeniem bardzo ważnym dla dalszego rozwoju antropologii barw. Na zmianę ustalonych poglądów miały one większy wpływ, niż dość sporadyczne, pojawiające się jednak próby o zabarwieniu ewolucjonistycznym (np. Van Wijk, 1959). Jak to podkreśla N . Hickerson (1983, s. 27: zob. też Brown. 1976; Tornay. 1978a. s. X X I V - X X V I ) zastosowanie metod i koncepcji rozwijanych na bazie psychologii eksperymentalnej, od­ wołujących się do procesu poznawczego i dziedziny barw oraz pobudzania nowego rodzaju badań etnolingwistycznych, prowadziło — choć nie wprost — do odżycia zainteresowania regularnościami w terminologii kolorów oraz uniwersalnymi tendencjami cechującymi jej rozwój. Szczegółowe rozwiązania Lenneberga nie zawsze znajdowały potwierdzenie już w badaniach z lat 50 (zob. np. Burnham i Clark, 1955) nie mówiąc o badaniach E . Rosch z lat 70 (omówimy je dalej). Charakterystyczna jest zresztą ewolucja poglądów samego Lenneberga: od prac określanych przez relatywizm Whorfa i behawioryzm łączący się z nazwiskiem Skinnera, do książki Biological Foundation of Language, której appendix napisał Noam Chomsky. Z gruntu antyskinnerowskie i antyrelatywistyczne językoznawstwo Chomsky'ego miało zasadni­ czy udział w zrobieniu wyłomu otwartego dla poglądów uniwersalistycznych (co do ostatecznego poglądu Lenneberga na temat Whorfa zob. w jego pracy z 1967, s. 363-365). Dla skrupulatności historycznej odnotujmy jeszcze pracę P. W. Robertsona (1967), będącą którymś z kolei wcieleniem myśli Gladstones — na podsta­ wie literatury starożytnej rozważa on, które kolory były rozpoznawane wcześ­ niej, a które później, umieszczając się w ten sposób w tradycji ewolucjonizmu biologicznego (zob. Bornstein, 1975, s. 781). HI. REWOLUCJA B E R L I N A I K A Y A W wyłomie dokonanym przez Lenneberga i Chomsky'ego pojawiła się w 1969 r. praca Brenta Berlina i Paula K a y a : Basic Color Terms. Zadzia­ łała ona jak dynamit — nic, co na temat barw ukazało się po 1969 г., nie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 91 m o g ł o się nie ustosunkować do teorii tych dwóch autorów, bez względu na jej szczegółową ocenę. Zapoczątkowała trzecią już, największą falę różno­ rodnych badań. Podstawowe jej twierdzenia były przez jednych odrzucane en bloc, przez innych przyjmowane z entuzjazmem. Sami autorzy kilkakrotnie ulepszali ją zmieniając niektóre istotne nawet szczegóły. Omawianie tego eta­ pu rozwoju antropologii barw — będącego już współczesnością — rozpocznę jednak od dość dokładnego przedstawienia tez z 1969 г.. mimo odrzucenia niektórych z nich dlatego, że do dzisiaj bardzo często autorzy różnych prac odwołują się właśnie do tego źródła. A. Podstawowym zabiegiem Berlina i Kaya było rozdzielenie wszystkich funkcjonujących w danym języku terminów barwnych na dwie grupy: nazw „podstawowych" ( P N K ) i „drugorzędnych" ( D N K ) . Mimo że spotkał się on z dużą krytyką uważam, że — przy zachowaniu założenia pewnej idealności statusu P N K — umożliwia ominięcie wielu problemów pozornych, wynikają­ cych wyłącznie z mieszania pojęć należących do różnych poziomów. Berlin i K a y zaproponowali następujące kryteria (o charakterze językowym i pozajęzykowym) wyróżniania P N K : 1) P N K są utworzone z pojedynczych jednostek znaczeniowych (nie są więc nimi takie terminy, jak lilaróż, ciemny błękit lub mocna czerwień): 2) zakresy przestrzeni barwnej, do których odnoszą się P N K , muszą być rozłączne (nonoverlapping): 3) P N K nie mogą wiązać się wyłącznie z określoną klasą obiektów, jak np. blond, gniady lub nazwy śniegu Eskimosów; 4) P N K muszą być psychologicznie wyróżnione (muszą być obecne w świa­ domości wszystkich członków danego społeczeństwa; ich odniesienia i okazje użycia muszą być stabilne; znajdować się muszą też na początku listy nazw kolorów podawanych przez informatorów). Drugorzędne nazwy kolorów ( D N K ) są podrzędne w stosunku do P N K (np. granat jest rodzajem N). Nazwy kolorów mają często status trudny do określenia. Berlin i K a y tak opisują cechy tej grupy kolorów, twierdząc, że ich przynależność do P N K jest niepewna, a nawet raczej negatywna; 5) forma wątpliwa m o ż e być potencjalnie tak samo rozpowszechniona, jak określone wyżej P N K ; 6) mogą to być nazwy kolorów będące jednocześnie nazwami obiektów charakterystycznych ze względu właśnie na barwę, np. złoto, srebro, popiół (kolor popielaty — ang. ash); 7) podejrzane i wątpliwe m o g ą być nazwy współcześnie zapożyczone; 8) możliwy jest przypadek, w którym trudne jest do określenia kryterium 1 (stosunek całości nazwy do składających się na nią części). Wówczas wtór­ nym kryterium staje się złożoność morfologiczna (wyróżnione są wyrazy prostsze). Podstawowych danych, które wykorzystane zostały w omawianej pracy, dostarczyły badania nad 20 językami. W 19 wypadkach informatorzy byli mieszkańcami San Francisco, przy czym niektóre języki reprezentowane były �92 WOJCIECH MICHERA zaledwie przez jedną osobę (co często później Berlinowi i Kayowi wypomi­ nano). Jedynie meksykański tzeltal poddany był systematycznym badaniom B. Berlina (zob. Berlin, Kimball Romney, 1968). Pozostałych 19 języków, to: europejskie — bułgarski, kataloński, angielski, węgierski, hiszpański; azjatyc­ kie — arabski, hebrajski, kantoński, mandaryński, indonezyjski, japoński, ko­ reański, tagalog, thai, urolu, wietnamski; afrykańskie — ibibio, swahili; pół­ nocnoamerykański — pomo, oraz dwudziesty, wspomniany tzeltal. Badania te, prowadzone przez (i wśród) studentów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, polegały na eksponowaniu wzorów barwnych z tablic kolorów Munsella. Badani musieli nazywać kolory oraz wskazywać najlepsze przy­ kłady poszczególnych kategorii. Uzupełniające dane porównawcze zaczerpnięte zostały z różnych źródeł — słowników, ogólnych opisów języków, wyciągów z prac etnograficznych — dotyczących 78 języków. Łącznie więc badaniami objęto zestaw 98 języków. Rezultatem były następujące wnioski: a) żaden język nie dzieli trójwymiarowego kontinuum barw (czyli prze­ strzeni barwnej) arbitralnie i niezależnie od innych języków; b) każdą z istniejących na świecie P N K m o ż n a zaklasyfikować do jednej z 11 kategorii. W danym języku m o g ą istnieć wszystkie 11 kategorii lub mniej; c) tych 11 podstawowych kategorii barwnych ( P K K ) to: B, C , C w , Żł, Z, N , Br, Pom, R ó ż , Pur, szarość; d) w przypadku, gdy język koduje mniej niż 11 P K K , istnieją ścisłe ograniczenia w tworzeniu zestawu tych kategorii; e) choć możliwych jest aż 2048 kombinacji 11 P K K , rzeczywiście stoso­ wane są tylko 22 połączenia; 0 22 istniejące kombinacje nie są od siebie niezależne. Są tworzone wed­ ług prostej zasady, reprezentującej czasowo ewolucyjny porządek (przedsta­ wiony na ryc. la); g) brak dowodu, że międzyjęzykowe różnice w złożoności słownictwa podstawowych barw odbijają różnice możliwości percepcyjnych przedstawi­ cieli tych języków; h) różnice w lokalizowaniu p u n k t ó w fokalnych barw (czyli ich najlepszych przykładów) nie są większe między osobnikami różnych języków, niż osobni­ kami posługującymi się tym samym językiem; i) możliwe, że w odniesieniu do wartości fizycznej danej kategorii barwnej działanie percepcyjne mózgu skupia się zasadniczo na punktach spektrum barwnego (lub bardzo małych odcinkach), a nie na szerokich zasięgach; j) można sądzić, że kolor, a zapewne również inne domeny semantyczne, takie jak węch, smak, słuch, mają specjalne właściwości leksykalne; k) nie istnieją dane, które świadczyłyby o zaginięciu w którejkolwiek z kultur dowolnego P N K ; 1) dany język, w danym momencie m o ż e znajdować się na jednym i tylko jednym z siedmiu etapów rozwoju P N K , a także, język znajdujący się obec- �93 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW В Zł — \ Cw ' \ С II Róż. Br Pur. / Zł- Etap 1 Pom. III b IV Szary V V VII VI a в makrobiel / ~B makroczerwień makro-czerń makroczerń \ makroczerwień grue С ~B \ ~B в Cw Zł Cw grue Zł z N С С p • Br Róż. + Pom. Pur. VI VII -1 Cw Zł makroczerrS •szary- Etapl II III ь IV V Ryc. 1. Schemat ewolucji P N K : a - wg Berlin i Kay. 1969; h - wg wersji z 1975 r. nie na danym etapie musiał historycznie przejść przez wszystkie poprzedza­ jące go fazy w przedstawionym na rys. l a porządku; m)nie istnieje system, który zawierałby wyłącznie В lub wyłącznie C ; n) istnieje pozytywna korelacja miedzy złożonością kultury i/lub pozio­ mem rozwoju technologicznego a złożonością słownictwa barw; o) na wczesnych etapach rozwoju kategoryzowania kolorów istnieje paralelność z teorią rozwoju fonologieznego Jakobsona i Halle'a (zob. Jakobson, Halle, 1964); p) nie ma dostępnego materiału dowodowego mogącego wyjaśnić przed­ stawiony wyżej szczególny porządek rozwoju P N K ; r) odkrycia te sugerują, że dziedzina semantyki opiera się na specyficz­ nościach gatunkowych struktur bio-morfologicznych. Szczególne struktury bio­ logiczne określają to, co lingwiści ogólnie nazywają semantyką (por. Durbin, 1972). �94 WOJCIECH MICHERA В. Dyskusja wywołana przez Basic Color Terms toczyła się na kilku poziomach ogólności. Zapoznajmy się najpierw z tym jej nurtem, który nie kwestionując samych podstaw teorii krytykował pewne jej szczegółowe roz­ wiązania. Największe wątpliwości wzbudzały trzy sprawy: 1) treść P N K w językach I etapu; 2) fragment schematu ewolucyjnego dotyczący zimnych barw chroma­ tycznych (N — Z ) ; 3) miejsce szarości w tym schemacie. Co do pierwszego punktu przypomnę, że Berlin i Kay w pracy z 1969 r. przypisywali językowi I etapu dwie P N K - odpowiadające В i C . Wszystkie zatem odcienie, także chromatyczne, cała przestrzeń barwna, miały być roz­ dzielone według kryterium jasności na dwie części — jasną i ciemną (zob. ryc. 2a). Przykładem, który przedstawili Berlin i Kay, było nowogwinejskie plemię Dugum Dani. Istniejące w jego języku dwie P N K miały oznaczać: mola — biel (jasność) i mili — czerń (ciemność). Sprawa okazała się, jak to zwykle bywa, bardziej skomplikowana niż sądzono. E . Rosch (występująca też jako Rosch Heider) w trakcie swych badań terenowych spostrzegła, że plemię to łączy np. stosunkowo ciemną C w z kategorią mola („biel"), a sto­ sunkowo jasną Z z kategorią mili („czerń") (Heider, 1972b). Model, który wyjaśnia stosowany przez Dugum Dani s p o s ó b dzielenia przestrzeni barwnej, uwzględniać zatem musi nie tylko kryterium jasności (co sugerowali Berlin i K a y ) , lecz także kryterium „ciepłoty" odcieni chromatycznych (co na po­ ziomie neurofizjologicznym odpowiada wzbudzeniu lub hamowaniu komórek antagonistycznych). Tak więc kategoria mola zawiera barwy nie tylko jasne, ale i ciepłe (B, C w . Żł). a mili ciemne i zimne (C, N , Z — zob. ryc. 2b). a b Ryc. 2. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II w dwóch ujęciach: a-z 1969 г.: h - 1975 r. (wg Kay. 1975. s. 259. lab. 2-3) �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 95 Punkt fokalny mili znajduje się między najciemniejszymi odcieniami N i Z ; mola posiada dwa takie punkty — w ciemnej czerwieni (dla większości osób) i. rzadziej, w odcieniu bladoróżowym. Z interpretacją E . Heider nie zgodził się M . Sahlins (1976), który wyniki jej badań wiąże ze zróżnicowanym odbijaniem światła przez tablice barwne Munsella. S p o w o d o w a ć miało to przypisanie wzorcom C w większej jasności {brightness) niż Z i N . Pogląd Sahlinsa nie znalazł jednak większego uznania. Drugim błędem autorów omawianej książki była sekwencja zimnych ko­ lorów chromatycznych (zob. Hickerson, 1971, s. 269-270; Broch, 1974, s. 193-196). Schemat przedstawiony w Basic Color Terms (zob. rye. 1) jedno­ znacznie określa, że najpierw pojawia się nazwa dotycząca Z , a dopiero później N . Wynika z tego, że jeśli język posiada określenie na N , to musi też posiadać nazwę Z , choć nie odwrotnie. Tymczasem wiele faktów wska­ zuje, że w językach I V , a nawet I I I etapu (gdy więc, według wersji z 1969 г., wyodrębnia się dopiero Z) można spotkać N . Przykładem jest opisany przez Brocha język Indian Hare, posiadający 5 P N K : B, C , C w , Żł i właśnie N . Także w innych językach indiańskich trudno byłoby określić, posługując się pojęciami Berlina i K a y a z 1969 г., czy nazwa dotyczy Z czy N (tak jak np. w języku Navajo — zob. Landar, 1966, s. 49). Aby zrozumieć to pomieszanie należy przyjąć, że autorzy omawianej książ­ ki popełnili błąd nie techniczny — związany z niedokładnością zbierania ma­ teriałów — lecz teoretyczny. W Basic Color Terms przedstawili oni proces ewolucji jako przyłączania kolejnych kolorów, rozumianych oczywiście jako punkty fokalne. Różnicę między tym ujęciem a nowym, lepszym, wytłuma­ czyć można posługując się opisanym wcześniej modelem przestrzeni barwnej wraz z jej szczególnym podobieństwem do globusa. Stosowane bowiem w nau­ ce sposoby określania poszczególnych kategorii kolorów przypominają spo­ soby określania państw — jednostek kulturowego podziału kuli ziemskiej. Każde państwo posiada, poza nazwą, znak — flagę, godło, pozwalający na jednoznaczną jego identyfikację. N a identyfikację taką pozwalają wszelako także jego granice — określone współrzędnymi geograficznymi lub układające się w charakterystyczny kształt „własnego kraju" lub np. włoskiego „buta" czy skandynawskiego „psa". Także przy opisie kategorii koloru można zwra­ cać szczególną uwagę albo na jej zasięg — granice, albo na jej najbardziej charakterystyczny odcień. Przed 1969 г., a więc w okresie dominowania relatywizmu, podkreślano w szczególny sposób znaczenie granic. Wychodzo­ no z założenia, że jednolite spektrum barwne dzielone jest za pomocą ję­ zyka danego społeczeństwa na dowolne odcinki. Wzorcowe punkty danej kategorii miały być pochodną jej granic — tzw. kolory o większej kodowalności, czyli precyzyjniej określane i lepiej zapamiętywane, miały leżeć w sa­ mym środku wyznaczonego odcinka widma. Zupełnie odmiennie podeszli do tej sprawy Berlin i K a y . Szukając po­ dobieństw w systemach barwnych różnych kultur, a nie różnic, podstawowe znaczenie przypisali nie granicom, lecz „najlepszym przykładom" danej ka- �96 WOJCIECH MICHERA tegorii — punktom fokalnym. Ich pogląd został potwierdzony przez psycholingwistyczne badania E . Rosch. Poddała ona testowi nie tylko plemię Dugum Dani z Nowej Gwinei, ale także przedstawicieli dzisiejszego społeczeństwa U S A . Stwierdziła, że P K K nie powstają w dowolny sposób, lecz zawsze sku­ piają się wokół tych samych na całym świecie odcieni. Te właśnie punkty przestrzeni barwnej są łatwiejsze do zapamiętania i odczytania, są chętniej nazywane i precyzyjniej przypominane — tak przez współczesnych Ameryka­ nów, jak i znajdujących się na poziomie epoki kamienia krajowców z No­ wej Gwinei (mimo że ci ostatni nie mieli przecież odrębnych nazw barw chromatycznych) (Heider, 1972a,b). Także 3-4-letnie dzieci amerykańskie pre­ ferowały wybór tych kolorów, określając je dokładniej niż inne (Heider, 1971). E . Rosch badała również porównawczo znaczenie tych p u n k t ó w i cen­ tralnych p u n k t ó w danej kategorii. Okazało się, że kolory fokalne były roz­ poznawane z mniejszą liczbą błędów oraz szybciej, a także szybciej się ich uczono, bez względu na ich położenie — centralne lub peryferyczne. In­ formatorom Danii łatwiej było również nauczyć się zbioru kategorii barw organizowanych wokół naturalnego (jednego z czterech) prototypu niż wokół jakiegokolwiek innego obszaru przestrzeni barwnej (Rosch, 1973, s. 121-123). Wszystkie przedstawione tu wnioski dotyczyły percepcji wzrokowej. Inne doświadczenia tej samej badaczki wykazały jednak, że odpowiedzi są także ułatwione w stosunku do kolorów fokalnych prezentowanych nie za p o m o c ą b o d ź c ó w wzrokowych, lecz jako wypowiedziana nazwa. Wynika z tego, że i dla nazwy kategorii tworzona jest reprezentacja poznawcza, specyficzna raczej dla określonego koloru niż (reprezentatywna) dla wszystkich barw, które m o g ą być określone za p o m o c ą tej nazwy (Rosch, 1975, s. 319). Wnio­ ski dotyczące kategorii barwnej E . Rosch próbuje rozszerzyć na pojęcie ka­ tegorii semantycznej w ogóle (por. Kielar, 1983). Owymi kolorami, wokół których organizuje się cała przestrzeń barwna, są oczywiście: B, C , Cw, Żł, Z , N . Ich właściwości wynikają z neuro­ fizjologicznej budowy aparatu wzrokowego. Wyjątkowe znaczenie czterech kolorów chromatycznych — Cw, Żł, Z , N — zostało potwierdzone przez licz­ ne badania psychologiczne. Bornstein (i in., 1976) wykazał пр., że 4-miesięczne dzieci (nie posługujące się jeszcze językiem) dzielą wszystkie barwy chromatyczne na te cztery kategorie (zob. też Fagan, 1974; Malrieu, 1957). Również chorzy na afazję, z utrudnioną percepcją barw, najmniej błędów popełniali przy nazywaniu tych właśnie kolorów (zob. Zollinger, 1979; a także Sternheim i Boynton, 1966; von Wattenwyl, Zollinger, 1979). Po tej dłuższej dygresji psycholingwistycznej wróćmy do krytyki książki Berlina i Kaya. Jeśli bowiem słusznie podkreślali oni znaczenie punktów fokalnych a nie granic, na czym polegał błąd, który niewątpliwie popełnili? Było nim popadniecie w drugą skrajność — kolory fokalne odgrywają zasad­ niczą rolę jako punkty organizujące podział przestrzeni barwnej, jednak po­ dział ten ostatecznie polega na określeniu granic. Proces ewolucji systemów P K K nie polegał na przyłączaniu kolejnych kategorii rozumianych jako �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 97 punkty fokalne, ale na coraz precyzyjniejszym podziale przestrzeni barwnej na podstawie stałych, uniwersalnych punktów. T y m więc, co powstaje na kolejnym etapie ewolucyjnym, nie jest tylko nowa nazwa bądź nowa perceptualna substancja, lecz nowa perceptualna r e l a c j a (Sahlins, 1976, s. 13). W 1975 r. ukazały się nowe prace Berlina i K a y a , w których przedsta­ wili zmienioną wersję swej teorii (Berlin, Berlin, 1975; K a y , 1975). Pozostała koncepcja siedmioetapowego rozwoju ewolucyjnego. W znacznym stopniu zmieniła się jednak jej treść, szczególnie jeśli chodzi o cztery pierwsze eta­ py. Odrzucono pogląd, że kategorie tych etapów ściśle odpowiadają określa­ nym tą samą nazwą kategoriom z etapów późniejszych. Europejczyk (czyli człowiek posługujący się językiem z etapu V I I ) m o ż e je zdefiniować poprzez wyliczanie znanych mu kategorii wchodzących w ich skład. Pierwszy etap wprowadza podział przestrzeni barwnej na dwie części. Jedna obejmuje następujące odcienie chromatyczne i achromatyczne: B , bar­ dzo jasne odcienie wszystkich kolorów, C w i Żł wraz ze wszystkimi ich odcieniami, czyli barwy ciepłe. Punkt fokalny tej kategorii m o ż e być umiesz­ czony w Cw, В lub ewentualnie w R ó ż . Kategoria ta nazywana jest bielą I etapu lub — nieprecyzyjnie, acz praktycznie — makrobielą (terminy tego typu zaproponowali Witkowski i Brown, 1977). W skład drugiej części (makroczerni) wchodzi: C , bardzo ciemne Br i Pur, wszystkie, z wyjątkiem najjaśniejszych, Z i N (Kay. 1975. s. 261). Przykładem społeczeństwa I eta­ pu są Dugum Danii z Nowej Gwinei. Etap I I polega na rozdzieleniu kategorii makrobieli, utworzonej na pod­ stawie kryterium jasności i ciepłoty, na barwy chromatyczne i achromatyczne (por. ryc. 3). Język tego etapu wyróżnia łącznie trzy P K K : В (odpowiada­ jącą naszemu pojmowaniu tej kategorii, co najwyżej z pewną domieszką najjaśniejszych odcieni barw chromatycznych), makroczerń (bez zmian w sto- Ryc. 3. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II wg Witkowski. Brown. 1977, s. 51. ryc. 2 Rys. W. Michera 7 - Etnografia Polska t. 31, z. I �98 WOJCIECH MICHERA sunku do etapu I) oraz kategorię łącząca w sobie wszystkie chromatyczr barwy ciepłe (czyli dwa spośród uniwersalnych punktów organizującyc przestrzeń barwną — C w i Żł). Kategoria ta bywa nazywana makroczerwi nią, co jest o tyle uzasadnione, że jej punkt fokalny zawsze jest lokowan w C w (choć teoretycznie mógłby nim być też Żł). Języki etapu I i spotykar są najczęściej w Afryce środkowej, ale także np. na polinezyjskiej wyśpi Bellona (zob. Kuschel, Monberg, 1974). Dwie drogi doprowadzić mogą do zawierającego 4 P K K etapu I I I . Częścit spotykany sposób określany jest jako I I I b. Polega on na rozdzieleni makroczerwieni na elementarne już składniki, czyli C w i Żł. Pełen zesta\ P K K etapu I I I b to: B, C w , Żł i makroczerń. Wersja I I I a przynosi na tomiast rozdzielenie makroczerni — od achromatycznej С oddzielają się chrc matyczne kolory zimne. Teoria Berlina i K a y a w swej wersji z 1969 r. przedstawiała ten pro ces jako dodanie kolejnego podstawowego koloru, ale tylko jednego. Jeżel rozumiało się go jako punkt fokalny, było niemożliwe połączenie Z i Iv w jedną kategorię, konieczny był wybór. Względy statystyczne przemówiły za Z ; jest to jeszcze jeden przykład niebezpieczeństwa wiążącego się z użyciem tej metody matematycznej. Dlaczego jednak błąd teorii nie ujawnił się przy — także przecież niewłaściwej — interpretacji kategorii makroczerwień (Cw — Żł)? Odpowiedź jest prosta: czerwień jest kolorem silniejszym od innych pod względem oddziaływania psychofizjologicznego i we wszystkich połącze­ niach jest elementem dominującym. M o ż n a powiedzieć, że na kuli barwnej czerwień gwałtem podporządkowuje sobie wszystkie odmienne odcienie. W ka­ tegorii C w — Żł punkt fokalny leży więc zawsze w C w ; przy rozumieniu kategorii jako tylko punktu wzorcowego kolorem, który pojawiał się na II etapie, była zatem C w . Żadna natomiast z zimnych barw chromatycznych nie przeważa psychofizjologicznie nad drugą. Punkt fokalny umieszczany jest w jednym, w drugim lub w obu kolorach jednocześnie (lecz nie pomiędzy nimi); w wyjątkowych wypadkach kategoria ta zawiera tylko jeden z tych kolorów — drugi pozostaje wówczas w ramach okrojonej w ten sposób makro­ czerni. Z tego też powodu nie można, nawet przy założeniu umowności terminu — jak w przypadku makrobieli lub makroczerwieni — nazwać tej kategorii makrozieloną lub makroniebieską; w literaturze amerykańskiej roz­ powszechnił się wprowadzony przez Kaya i Berlina termin grue (green +blue). Językiem etapu I I I a posługują się Aguaruna z północno-centralnego Peru (Berlin, Berlin, 1975). Etap I V jest wzajemnym uzupełnieniem form III a i I l l b , zawiera więc: В, C , C w , Żł, i ostatnią jeszcze kategorię zło­ żoną — grue. W fazie przechodzenia z etapu I I I b na etap I V uchwycony został język ludu Binumarien z Nowej Gwinei (Hage, Hawkes, 1975). N a IV etapie znajduje się większość języków Nowego Świata. Przykładem może być prawdopodobnie także starożytna Grecja i Rzym. Języki etapów I - I V posiadają co najmniej jedną kategorię będącą połą­ czeniem dwóch lub trzech uniwersalnych punktów fokalnych. Powiększanie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 99 zestawu P K K polega na rozdzielaniu takich kategorii. Jako ostatnia rozło­ żeniu ulega grue, stąd spotyka się ją najczęściej. Po tej ostatniej redukcji, prowadzącej do etapu V , język rozróżnia 6 P K K , odpowiadających sześciu uniwersalnym organizatorom przestrzeni barwnej. Przykładem V etapu jest język arabski (Durbin 1972, s. 273). Dalszy rozwój systemu P K K polega na wydzielaniu tych obszarów prze­ strzeni barwnej, które leżą między głównymi punktami fokalnymi i 'gdzie wpływy tych punktów krzyżują się. Etap V I to wyodrębnienie się Br jako odcieni leżących między С a Żł. Warto zauważyć, że specyfikę koloru brązowego podkreśla zjawisko BezoldaBrücke'a — barwa ta, choć z neurofizjologicznego punktu widzenia jest po­ łączeniem С i Żł (lub C w ) , zachowuje się pod jednym względem jak kolor podstawowy, tzn. pozostaje niezmienna pod względem tonu mimo zmiany jasności; pozostałe kolory przesuwają się w stronę jednego ze składających się na nie elementów. N a etapie V I I dochodzi jedna, dwie, trzy lub cztery kategorie, w do­ wolnej kombinacji, spośród: Pom (miejsce nachodzenia na siebie C w i Żł), R ó ż (między C w a B), Pur (między C w a N) oraz budzący wiele wątpli­ wości kolor szary (między В a C ) . Ten ostatni został w pracy K a y a z 1975 r. pozostawiony na etapie V I I , aczkolwiek przyznano mu specjalną pozycję (wild card). Kolor ten, złożony z barw achromatycznych, powstawać może niezależnie od ewolucji barw chromatycznych już na etapie wykrystalizowania się В i С (etap I I I a lub I V ) (Kay, 1975, s. 251; zob. też Witkowski, Brown, 1977; Hill, Hill, 1970; Le Querrec, 1978, s. 317). W pracach etnograficznych można spotkać informacje (np. Jacobson-Widding, 1979), że kolor szary pojawia się nawet na etapie I I (oczywiście nie jako P N K lecz D N K ) , choć jeden z wchodzących w jego skład kolorów achromatycznych — С — nie został jeszcze wyodrębniony z kategorii złożo­ nej. Wydaje mi się, że jest to możliwe wtedy, gdy punkt fokalny makroczerni umieszczony jest w С (zob. ryc. Ib). C . Krytyka teorii Berlina i K a y a dotyczyła również pewnych kwestii metodologicznych. Zastrzeżenia budził np. fakt dwujęzyczności ich informa­ torów (Hickerson, 1971; Newcomer, Faris, 1971). O wpływie dwujęzyczności na wyniki badań pisała w 1961 r. Susan M . Ervin: „Kategorie barwne stosowane przez osoby dwujęzyczne systematycznie się różnią od norm jednojęzycznych" (zob. też Lenneberg, Roberts' 1956). Sami autorzy Basic Color Terms nie uważali, by znajomość drugiego języka mogła wpłynąć w istotny sposób na lokalizację punktów fokalnych kategorii barwnych. Sprzeczność tych p o g l ą d ó w wynika z nieporozumienia i jest właściwie pozorna. O ile bowiem poprzednicy Berlina i K a y a , a także niektórzy krytycy ich książki, kładli nacisk na granice kategorii, to oni sami brali pod uwagę przede wszystkim foci (była j u ż o tym mowa). Ten nurt dyskusji stał się impulsem do badań Leigh A . Caskey-Sirmonds i Nancy P. Hickerson (1977). Precy­ zyjnym badaniom poddano informatorów reprezentujących 5 języków azja- �100 WOJCIECH MICHERA tyckich — jedno- i dwujęzycznych (ci ostatni posługiwali się jako drugim ję­ zykiem angielskim). Zastosowane zostały testy — wzorce barwne — podobne do tych, których używali Berlin i K a y . Stwierdzono, że u osób znających dwa języki granice kategorii barw i punkty fokalne były bardziej zmienne, lecz różnice między grupami informatorów jedno- i dwujęzycznych nie wy­ dają się być na tyle duże, by mogły zafałszować proponowany przez Berlina i K a y a schemat — taki wniosek nasuwa się po przeanalizowaniu wykresów zamieszczonych w omawianym artykule (Caskey-Sirmonds, Hickerson, 1977, s. 359-365). Podnoszono również sprawę akulturacji informatorów (Hickerson, 1971, s. 261-263), a także zwrócono uwagę na fakt, że Berlin i K a y stosowali wzory barwne o kilku poziomach jasności i różnych tonach, lecz zawsze o maksymalnym nasyceniu. Tymczasem maksymalne nasycenie różnych od­ cieni nie oznacza tego samego poziomu nasycenia (w przypadku Żł będzie np. niższe niż przy Cw) (Collier, 1973). Badania kontrolne wykazały jednak, że ten czynnik nie wpływa istotnie na jakość w y n i k ó w i m o ż e zostać po­ minięty (Colier i in., 1976). W dyskusji podnoszono również problemy dla teorii Berlina i K a y a zu­ pełnie zasadnicze. Po pierwsze, pojawiały się nadal głosy ortodoksyjnie re­ latywistyczne. Przykładem jest tekst Nabuko B. McNeil (1972), która c h o ć zgadza się z istnieniem pewnych specyficzności aparatu wzrokowego czło­ wieka, podkreśla, że logika funkcjonalnego relatywizmu zapobiega możliwości istnienia uniwersalnego, ewolucyjnego porządku; pewne podobieństwa między­ kulturowe wynikają wyłącznie z podobieństwa otaczającego człowieka środo­ wiska barwnego — wpływającego na percepcję barw i arbitralny z natury ich podział. Najważniejsze jednak były dwie powiązane ze sobą sprawy: stosowanie w badaniach metody wzorców barwnych oraz możliwość wyróżniania grupy P N K . Jak już wspominaliśmy, kontrowersyjną sprawę metody wzorców barw­ nych podniósł Conclin w 1955 г., a potem w 1973. W tym drugim artykule (który zresztą podejmuje zagadnienie barw w bardzo szerokim zakresie kul­ turowym, znacznie przekraczającym horyzont zakreślony przez Basic Color Terms) stwierdził, że stosowanie jednolitych wzorców dystrybucji energii barw­ nej wprowadza sztuczne, nie istniejące w rzeczywistości granice. D o m a g a ł się uwzględnienia innych, poza jasnością, tonem i nasyceniem, cech kolorów, jak np. faktura powierzchni, połyskliwość czy zróżnicowanie na kolory wid­ mowe i przedmiotowe, a także kontekstu kulturowego, w jakim dana barwa się pojawia. Ostrą krytykę metody przeprowadził Jacques Dournes (1978, s. 391-393). Postawił pytanie o cel eksperymentu Berlina i K a y a twierdząc, że nie moż­ na przeprowadzać badań za p o m o c ą wzorców barwnych (związanych z po­ ziomem percepcyjno-kognitywnym) oczekując odpowiedzi werbalnej (poziom językowy). Oba te poziomy należy rozdzielić. Wzorce barwne mogą dostar­ czyć danych na temat percepcji — jeśli się je porównuje, grupuje itp. Jeżeli �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 101 natomiast chodzi o język i nazwy, trzeba ustalić: „kto co mówi, do kogo, na jaki temat; uwzględnienie kontekstu jest warunkiem koniecznym dla otrzy­ mania reprezentatywnej listy nazw słownika barwnego w badanej kulturze". Jeżeli bowiem badany podaje tylko pewne nazwy, to nie znaczy, że nie zna innych, ale że nie jest sprowokowany do ich użycia, że ich „tu" nie widzi (Dournes, 1978, s. 391, 393). Innych zestawów nazw informatorzy mogą uży­ wać między sobą, innych z obcymi, różnice słownictwa mogą wiązać się z podziałem społecznym — płci albo zawodu. Wiele z uwag Dournesa ma swoją wagę. Tym niemniej w żadnym wy­ padku nie rozbijają w puch koncepcji Berlina i Kaya. Po pierwsze są zna­ ne badania prowadzone inną metodą, które dowodzenia tych autorów potwier­ dzają (zob. np. Bolton, 1978). Po drugie natomiast, jak pisał Tornay (1978b, s. 643), wobec kolorowych kartek z atlasu Munsella — które dla człowieka zachodu różnią się jedynie odcieniem — informator m o ż e teoretycznie przy­ jąć różne postawy: 1) m o ż e odrzucić kryterium chromatyczne stwierdzając, że widzi tylko kartki papieru; 2) może stwierdzić, że widzi pewne między nimi różnice, ale źe są tego samego rodzaju — będzie to przewaga kryteriów dotyku i formy nad chro­ matycznym; 3) może wreszcie nazwać wzory zupełnie przypadkowo lub według swej fantazji, co pociągnie za sobą istnienie różnic między odpowiedziami infor­ matorów. Lecz okazuje się zawsze, że wyniki tego typu badań są bardzo zgodne, co więcej — duże nasycenie chromatyczne ułatwia nazywanie i zwięk­ sza zgodność odpowiedzi; dotyczy to również tych społeczeństw, które nie przyjęły jeszcze zachodniego stylu myślenia. Tak więc istnieje na poziomie percepcyjno-kognitywnym pewna „strukturyzacja" rzeczywistości barwnej. Jest ona wyrażana przez informatora za pomo­ cą wypowiedzi; te części tej wypowiedzi, które ściśle wiążą się z ową strukturyzacją barw, czyli części zmieniające się, będące funkcją przedstawianych wzorów, mogą być określone jako „nazwy kolorów" (Tornay 1978b, s. 643). Pozostaje jednak kwestia statusu owych nazw i możliwości wydzielenia spośród nich grupy „podstawowych". Z pewnością ważna jest uwaga Dournesa na temat konieczności uwzględniania kontekstu, w jakim barwy (i ich nazwy) występują. Otwarte zostaje w ten sposób ogromne pole dla różnorodnych badań (na szersze omówienie tego zagadnienia będzie miejsce w części poświęconej symbolizmowi barw). Czy jednak nie może istnieć pewien ogól­ ny schemat, któremu są podporządkowane wszystkie, najprzeróżniejsze ter­ miny barwne danej kultury? Przykładem niech będzie społeczeństwo Bellony, wyspy na Pacyfiku, nie znające słowa „kolor" i w którym „niewiele o ko­ lorach się mówi" (Kuschel, Monberg, 1974). Istnieją tam liczne nazwy wią­ żące się z kolorami, które wykraczają poza nasze rozumienie tego zjawiska. Określają one np. barwę skóry zmieniającej się pod wpływem Słońca lub choroby. C o jest jednak ważne, dają się one sprowadzić do trzech głów- �102 WOJCIECH MICHERA nych kategorii (zgodnych z II etapem Berlina i Kaya). Tornay (1978b, s. 643) twierdzi, że nazwy kolorów danego społeczeństwa mogą mieć zróż­ nicowany status językowy: syntaktyczny i semantyczny. Sprzeciwia się też próbom generalizacji i tworzenia lingwistycznych kryteriów wydzielania nazw podstawowych w opozycji do drugorzędnych. Listy nazw otrzymywanych za pomocą testów nie są — według niego — ..naturalnym nazewnictwem", a jedynie wyborem jednostek leksykalnych określonym przez pewne szcze­ gólne działanie kognitywne. I ma w zasadzie Tornay rację, bo trudno utrzy­ mać całą koncepcję P N K i ich ewolucji na płaszczyźnie wyłącznie językowej. Rzecz w tym jednak, że Berlin i K a y oraz ich współpracownicy nie próbują tego uczynić. Wśród zaproponowanych przez nich 4 kryteriów wydzielania P N K tylko 2 mają charakter lingwistyczny (1 i 3). Ich koncepcja dotyczy także poziomu percepcyjno-kognitywnego. Przedmiotem ich zainteresowania jest nie tylko czy nawet nie tyle nazwa koloru jako taka, ale raczej „pod­ stawowa kategoria", której pochodną dopiero jest nazwa. N a tym właśnie poziomie — pośredniczącym między percepcją a językiem — leży uniwersalizm omawianego zjawiska i rozgrywa się opisywana przez Berlina i K a y a ewo­ lucja. Zostało to dobitnie podkreślone w pracach omawiających związek terminologii barw z neurofizjologią widzenia (zob. np. K a y , McDaniel, 1978). Tematyka ta będzie szczegółowo omówiona w I I części „Wprowadzenia". IV. EWOLUCJA Zajmijmy się na koniec właśnie problemem ewolucji. Trzeba przyznać, że jest on niezwykle kontrowersyjny i wzbudza duże emocje. Należy jednak wznieść się ponad nie i rozważyć konkretne argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną omawianych zjawisk lub przeciw niej. A. Przypomnijmy, że według Basic Color Terms z 1969 r. schemat, w j a ­ ki można uszeregować wszystkie zestawy P N K , odbija rozwój ewolucyjny tej terminologii. Według Berlina i K a y a : 1) jako pierwsze pojawiają się w każdym języku nazwy dotyczące jasności; 2) nowe P N K są dodawane w poszczególnych językach wtedy, gdy społe­ czeństwo posługujące się nimi osiąga wyższy stopień złożoności techno­ logicznej i kulturowej; 3) można stwierdzić empirycznie, że nieproporcjonalnie duża liczba stosun­ kowo prostych kultur znajduje się w tropikach, a nieproporcjonalnie du­ ża liczba stosunkowo złożonych kultur znajduje się w klimacie umiarko­ wanym („z jakiegobądź powodu"). Poglądy te spotkały się oczywiście ze sprzeciwem kulturalistów (zob. np. McNeil, 1972, s. 21, 31). N . Hickerson (1971, s. 270) stwierdziła, że stopnia złożoności społecznej nie można wiązać z rozwojem terminologii barw, a „co najwyżej z teorią Berlina i Kaya". Ciekawego spostrzeżenia dokonał wspominany już M . Durbin (1972, s. 274-277). Ma ono charakter antyewolucjonistyczny, gdyż tłumaczy zróżni- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 103 cowanie terminologii barw nie poprzez nierównomierny rozwój, lecz istnienie centrów dyfuzji [!]. Rzeczywiście, powiązanie różnych systemów P K K (eta­ p ó w rozwoju, według Berlina i Kaya) z pewnymi regionami ich występowa­ nia jest bardzo silne: etap 1 — 7 przypadków na 9 to Nowa Gwinea, etap II — 17 przypadków na 21 to Czarna Afryka, etap I I I — 12 przypadków na 16 to Czarna Afryka lub Pacyfik (bez Nowej Gwinei), etap I V — 13 przypadków na 18 to Nowy Świat, etap V — 5 przypadków na 8 to Afryka, tylko V I i V I I etap są rozpowszechnione na całym świecie (dane Durbina uszczegółowione przez Hayes i in., 1972, s. 1108). Tę dyfuzjonistyczną koncepcję odrzucił jednak sam Durbin formułując w tej samej pracy hipotezę o uniwersalności pewnych fonologicznych cech nazw kolorów achromatycznych — В i C . Gruntowną krytykę samej idei neoewolucjonizmu Berlina i K a y a przepro­ wadził znów Tornay (1978a,b): „Nie istnieje w rzeczywistości przedmiot ewo­ lucji i dostrzeganie jej w sekwencji Berlina i K a y a jest błędną interpre­ tacją" (Tornay 1978b, s. X X X - X X X I ) . O co chodzi w tym stwierdzeniu francuskiego badacza? Tornay posługuje się argumentami podobnymi do tych, których użył w sprawie wzorców barwnych i możliwości wydzielenia grupy P N K . Odrzuca możliwość istnienia determinizmu językowego. Twier­ dzi, że uniwersalizm dotyczy nie semantyki, lecz percepcji. Z drugiej strony uważa, że to co jest interpretowane jako przymus ewolucyjny jest jedynie przymusem historycznym, narzuconym przez popularyzowanie się modelu za­ chodniego. W zależności poziomu technologicznego społeczeństwa i nazew­ nictwa kolorów nie widzi żadnego związku uprawniającego do interpretacji ewolucjonistycznej. Porządek, w jakim nabywane są w danym języku nowe nazwy, odbija porządek ważności technologicznej, psychologicznej i ideolo­ gicznej tych samych nazw w języku, z którego są przejmowane. Propono­ wane zasadnicze rozróżnienie między historią a ewolucją ma uchronić antro­ pologa przed wpadnięciem w niezwykle groźny etnocentryzm. Nie we wszystkim można się z Tornayem zgodzić. Po pierwsze, nie jest prawdą, że Berlin i Kay wiążą ewolucję systemów P N K wyłącznie z po­ ziomem lingwistycznym. Jak mówiliśmy już wcześniej, bardzo silnie podkreś­ lali oni znaczenie zasad percepcji barw, o czym m. in. pisali w prywatnych listach do Tornaya, przez tego ostatniego cytowanych (Tornay. I978a, s. Х Х Г Х - Х Х Х ) . Ich teoria w wersji z 1975 г., a szczególnie z 1978 (Kay, McDaniel, 1978), uwzględniająca znaczenie fizjologii i psychologii widzenia i nazywania barw, mówi o P N K jako o pochodnej podstawowych kategorii barw. Przypominam też, że koncepcja „dodawania nowych P N K " musiała być przeformułowana na „szczegółowszy podział przestrzeni barwnej". Nie istnieje sprzeczność między semantyką a percepcją, możliwy jest między nimi stosunek zależności (Berlin i K a y pisali już o tym zresztą w 1969 г.). �104 WOJCIECH MICHERA Trudno również zgodzić się z Tornayem, że przymus historyczny — wpływ cywilizacji europejskiej — wystarczy, by wyjaśnić zjawisko przechodzenia ję­ zyka z etapu na etap. Przeczą temu np. badania Katherine B. Branstetter (1977) polegające na rekonstrukcji protopolinezyjskiej terminologii kolorów. Zróżnicowane dzisiaj języki polinezyjskie pochodzą z jednego pnia, rozdzie­ lającego się w kolejnych okresach na coraz mniejsze odgałęzienia. Badania polegały więc na ustaleniu stopnia rozpowszechnienia poszczególnych nazw kolorów. Wyniki nie mogły zaskoczyć zwolenników koncepcji ewolucjonistycznej: В, С i C w wykazują wśród języków polinezyjskich bardzo małe zmienności; nazwa Żł występuje również we wszystkich językach, lecz z ter­ minem tym wiążą się pewne pomieszania semantyczne. Zdecydowanie mniej powszechne jest pojęcie grue — wystąpiło w 12 na 24 języki, a tylko w 3 miało wyraźnie określone nazwy. Forma ta przekształca się teraz w nazwę N . Ten kolor z kolei jako oryginalna P N K pojawił się tylko w 2 językach. M o ż n a dodać, że w językach polinezyjskich proces przemian systemu P K K (od I I I do maksymalnie V, V I etapu) był bardzo powolny i trwał o k o ł o 3,5 tysiąca lat (Branstetter, 1977, s. 22). Co do przemian ostatnich etapów ewolucji P N K po przykłady nie trzeba zresztą sięgać na antypody. Ciekawych informacji mogą dostarczyć historycz­ ne źródła dotyczące języków europejskich. Jak już wiemy, starożytna Grecja i Rzym słabo rozróżniały zimne barwy chromatyczne; staroangielski poemat poświęcony bitwie Brunanbruh, zamieszczony w Kronice Anglo-Saksońskięj, wymienia nazwę szarości (groege); nazwa purple przyszła według Old English Dictionary jako określenie pewnego specjalnego rodzaju ubrania, by następ­ nie stać się P N K : orange to jeszcze w X V I I w. wyłącznie nazwa owocu przejęta z Hiszpanii (status P N K osiągnęła później); pink w O E D jest ciągle jeszcze jedynie nazwą kwiatu (informacje staroangielskie, wg Mills, 1984, s. 96-97). Argument innego rodzaju przedstawił Marshall Durbin (1972). Oparł się on na językoznawczym prawie mówiącym o skracaniu się długości wyrazów wraz ze wzrostem względnej częstotliwości ich użycia. Z prawa tego wyni­ kają dla naszego problemu następujące wnioski: a) jeśli wszystkie języki przeszły co najmniej przez I etap rozwoju P K K , to В i С były na pewnym etapie hitorycznym używane najczęściej; b) wraz z wprowadzeniem nowych P N K względna częstotliwość używania każdej z nich malała. Powinien więc być zauważalny wzrost średniej długości nazw dodawanych na kolejnych etapach. Zestawienie średniej liczby fonemów tych nazw, obli­ czonej łącznie dla wszystkich 7 etapów, w zasadzie przypuszczenie to po­ twierdza : С В - 4,7 4,9 Z Żł 5.0 5.1 Br Pur - 5,8 6,1 Pom -- 6.4 szary — 5,5 Cw - 4,7 N 4,9 Róż - 6,1 średnia: 5,3 �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 105 (Durbin, 1972, s. 271, wg tabeli I V — zawiera ona też bardziej szczegółowe dane). Zestawienie to uwidacznia bardzo silnie, co podkreśla Durbin, zna­ czenie cezury oddzielającej sześć pierwszych P N K od pozostałych. Warto dodać, że rozwój dziecięcej terminologii barw również jest zgodny ze znanym nam schematem -- łącznie ze śladami obecności kategorii makro(B. C . C w . gnie) (Mills, 1984). Nie m o ż n a wreszcie pominąć faktu, że wpływ jeżyków europejskich, choć niezwykle przyspiesza proces przemian, nie ma w zasadzie charakteru j a ­ kościowego — nie wywołuje zarzucenia oryginalnych schematów i przejęcia wprost pojęć właściwych językowi V I I etapu. Jest natomiast katalizatorem wywołującym podporządkowany właściwym regułom proces przemian: języki wcześniejszych etapów w wyniku kontaktów z językiem angielskim, hiszpań­ skim czy francuskim przechodzą, choć bardzo szybko, przez wszystkie etapy przewidziane przez Berlina i K a y a . Pewne odstępstwa od schematu, wywo­ łane wpływem kulturowym, nie są zbyt duże (zob. Berlin, Berlin, 1975, s. 83). Należy dodać, że większość badaczy podejmujących omawianą problema­ tykę zgadza się z podstawowymi założeniami Berlina i Kaya. Myślę, że argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną są wystarczająco silne, by rozważyć konsekwencje jej przyjęcia. B. Uznaje się powszechnie, że bezpośrednią przyczyną diachronicznych zmian językowych społeczeństwa i przejścia na następny etap rozwoju P N K są synchroniczne różnice między przedstawicielami tego społeczeństwa (Kay, 1975; zob. też: Berlin, Berlin, 1975; Hage, Hawkes, 1975; Polnac, 1975). Przyjęcie tego poglądu implikuje bezpośrednio konieczność uzupełnienia teorii lingwistycznych przemian P N K o następujące elementy: 1) jeżeli zmienia się system nazw kolorów, to istnieją różnice międzyosobnicze; 2) jeżeli nie wszystkie aspekty języka zmieniają się w tym samym czasie, można spodziewać się, że istnieją zarówno języki o dużym, jak i też o ma­ łym zróżnicowaniu międzyosobniczym (Kay, 1975, s. 263). Sam proces osobni­ czych i społecznych przemian w zakresie nazw kolorów podlegałby następu­ jącym zasadom: a) jeżeli wszyscy mówiący danym językiem znajdują się pod względem rozwoju P N K na etapie n, to najbardziej wyróżnionymi {salient) D N K są kolory n + 1 , n + 2, n + 3 itd.; b) porządek, w jakim są relatywnie wyróżniane w danej kulturze D N K zapowiada kolejność w sekwencji rozwojowej; c) w społeczeństwie podlegającym zmianom w zakresie P N K nie wszyscy osobnicy znajdują się na tym samym etapie, lecz każdy z nich może być zaklasyfikowany do określonego etapu; d) w społeczeństwie takim wszystkie z reprezentowanych etapów są eta­ pami kolejnymi w sekwencji; e) w społeczeństwie takim trudności z zaklasyfikowaniem poszczególnych osobników mogą dotyczyć jedynie etapów sąsiednich; �106 WOJCIECH MICHERA 0 w społeczeństwie takim P N K dodane na ostatnim etapie są obecne w słowniku osobników z wcześniejszego etapu jako D N K ; g) w społeczeństwie takim etap rozwoju danego osobnika można korelo­ wać z różnymi miejscowymi czynnikami społecznymi. Szczególnie silna ko­ relacja dotyczy wieku — bardziej zaawansowani są osobnicy młodsi (Kay, 1975. s. 266-269). Koncepcję tę chcę zilustrować trzema przykładami. Pierwszy dotyczy przechodzenia z etapu I na I I i zaczerpnięty został z kultury Dugum Dani. Jak już wiemy, społeczność ta stosowała dwie P K K : mola ( — makrobiel) i mili ( = makroczerń). Znane jej były również inne nazwy, nie spełniające jednak kryteriów P N K . Oto one: C w — słowa: boksu (częściej używane) i pimu (rzadziej); jedno lub drugie używane przez ok. 50% informatorów. Żł — s ł o w o : bodli; używane przez ok. 45% informatorów. N — s ł o w o : junaiegeir. używane przez ok. 28% informatorów. Autorka badań, E . Rosch, nie zanotowała nazwy dla Z , również słowo junaiegen nie obejmowało tych odcieni chromatycznych. Wszystkie trzy wy­ mienione nazwy były znane jednocześnie 9 osobom, co stanowiło 23% ogółu informatorów. Terminy te były nazwami zarówno kolorów, jak i określonych obiektów. Odnosiły się tylko do barw nasyconych (Heider, 1972b, s. 451, 456). Istnieje pewne zróżnicowanie w używaniu tych nazw, związane z płcią i wiekiem ludności. Mężczyźni używali ich częściej niż kobiety, zarówno jako określeń kolorów, jak i obiektów. Dorośli w stosunku do dzieci częściej używali tych nazw w znaczeniu obiektów, ale nie częściej w znaczeniu ko­ lorów (Heider, 1972b, s. 455-456). W związku z D N K u Dani E . Rosch wysunęła hipotezę, że społeczeń­ stwo to znajduje się na etapie wyodrębniania z kategorii makrobiol (mola) kategorii makroczerwień. Wskazywać na to mogą następujące dane. Infor­ matorzy plemienia Dani nie byli zgodni co do lokalizacji punktu fokalnego mola. Część (przeważająca) wskazywała ciemną czerwień, pozostali ko­ lor jasnoróżowy. Ciekawa jest korelacja tych dwu grup ze znajomością D N K oznaczających C w : w przypadku osobników grupy „ciemnoczerwonej" ko­ relacji takiej nie było, lecz spośród grupy „jasnoróżowej" prawie wszyscy nazwy te znali. M o ż n a przypuszczać, że oryginalny focus mola znajdował się w ciemnej czerwieni. W chwili, gdy dostępny stawał się osobny termin na barwy ciepłe, podstawowe znaczenie mola przesunęło się ku kolorom jasnym (Heider, 1972b, s. 464). D u ż o gwałtowniejszy proces został zaobserwowany w polinezyjskim spo­ łeczeństwie z wyspy Bellona. D o niedawna znajdowało się ono na etapie I I i rozróżniało 3 P N K : ungi — C , Z , N , ciemne Br, ciemne Pur; unga — Cw, odcienie C w — Żł, odcienie С w — Pur, niektóre odcienie Żł — Z ; susungu — B, barwy o najwyższej jasności, pewne jasne Z i Żł — Z (wpływ kulturowy — uprawa żółtej rośliny — turmeryka) (Kuschel, Monberg, 1974). Obecne młode pokolenie Bellony posługuje się P N K właściwymi etapowi V, a nawet V I . �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 107 Wśród D N K języka tradycyjnego najważniejszą rolę odgrywało słowo hengohengo — nazwa odnosząca się pierwotnie wyłącznie do koloru żółtej, waż­ nej gospodarczo rośliny, wspomnianego turmeryka. W tradycyjnym systemie nazw kolorów hengohengo należała do szerszej kategorii — unga. Obecnie nabiera ona charakteru P N K . Inny termin — usiusi — określał pierwotnie wegetację roślin i ocean. Jako kolor łączony był z kategorią ungi; nie roz­ dzielano go na N i Z . Pewne specyficzne obiekty, ogólnie określane jako usiusi, nazywane były sinusinu. Taki system pojęciowy właściwy był starszym osobom z Bellony, dla młodych usiusi nabiera cech P N K dla N , sinusinu dla Z . Aby zapoznać się z trzecim przykładem powrócić musimy na N o w ą Gwineę, gdzie wśród licznych plemion austronezyjskich i papuaskich żyje lud należący do odrębnej grupy językowej. Są to Binumarienowie. Badania przeprowadzone wśród nich (zob. Hage, Hawkes, 1975) ujawniły obecność wielu nazw kolorów, dających się jednak sprowadzić do kilku kategorii — dla części społeczeństwa do 4, dla pozostałych do 5. System P K K pierwszej grupy składał się więc z: B, C w , Żł, makr oczerni (III b); system drugiej z: B, C w , Żł, C , i grue (IV). Autorzy badań zaobser­ wowali również szczegółowsze zróżnicowanie wewnątrzgrupowe. Wydaje się, że odpowiada ono kolejnym podetapom przechodzenia z etapu I I I b na etap I V . Spośród dorosłych informatorów 5 osób posiadało wprawdzie usta­ lony punkt fokalny dla grue, lecz nie potrafiło określić jego granic włącza­ jąc N i Z do makroczerni (jedna osoba nie wyróżniała nawet punktu fokalnego). Następna grupa 11 o s ó b określała także granice grue, zaliczając jednak nadal tę kategorię do makroczerni. Wreszcie pozostałych 6 osób wydzielało grue w opozycji do C . Hage i Hawkes sugerują więc, że w pro­ cesie tworzenia nowej kategorii najpierw zostaje rozpoznany jej punkt fokal­ ny, a następnie wyznaczone granice. C . Pozostaje jeszcze omówienie poglądów na temat przyczyn nierówno­ miernego rozwoju w świecie terminologii barw. Najwcześniej, bo już w X I X w. (H. Magnus), dostrzeżono korelację mię­ dzy stopniem złożoności społecznej a wielkością słownictwa. Pisali o tym w 1969 r. Berlin i K a y , a silnych argumentów dostarczyły badania między­ kulturowe (cross-cultural) (Ember, 1978; Hayes i in., 1972; Naroll, 1970). Drugim czynnikiem jest szerokość geograficzna: najkrócej można powiedzieć, że tropiki nie sprzyjają rozwojowi systemu nazw kolorów. Nie należy też — zgodnie z wynikami badań Melvina Embera — obu wspomnianych czynni­ k ó w łączyć ze sobą; są one niezależne i nie wynikają z siebie nawzajem. Opóźnienie rozwoju małych szerokości geograficznych próbowała wytłu­ maczyć w 1959 r. teoria H . A . C . W. van Wijk, wiążąca tereny o dużej intensywności światła (czyli tropiki) ze szczególnym rozwojem nazw odno­ szących się do jasności i mniejszym znaczeniem kolorów chromatycznych. Wraz ze zmniejszaniem się intensywności światła miałaby wzrastać pro­ porcjonalnie rola nazw kolorów chromatycznych. Hipoteza jest bardzo po- �108 WOJCIECH MICHERA myślowa i, wydawałoby się, przez swą prostotę prawdopodobna — lecz na­ leży ją odrzucić: jak wielokrotnie powtarzaliśmy, nawet najprostsze sposoby dzielenia przestrzeni barw uwzględniają jednakowo jasność, jak i „ciepłotę" chromatyczną kolorów. W inny zupełnie sposób próbuje wytłumaczyć specyfikę strefy ekwatoriałnej Marc Bornstein. Tytuł jednej z licznych jego prac poświęconych temu zagadnieniu — Wpływ percepcji wzrokowej na kulturę (1975) — dobrze określa myśl autora; dodajmy, że jest to odwrócenie tytułu znanej książki Segalla, Campbella i Herskovitza Wpływ kultury na percepcję wzrokową, z r. 1966. Pomysł Bornsteina nie jest oryginalny, powtarza w gruncie rzeczy tezy wysunięte na przełomie wieków przez W. H . R . Riversa i dotyczy powiąza­ nia pigmentacji oka z widzeniem barw. Należy w związku z tym podkreślić, że sposób widzenia kolorów jest wspólny całemu gatunkowi ludzkiemu. Jak już mówiliśmy, różnice między kulturami lub rasami są nie większe niż między przedstawicielami tej samej grupy. Jeżeli będziemy mówić o istnieją­ cej jednak pewnej specyfice aparatu wzrokowego niektórych ludów, to należy pamiętać, że nie ma ona charakteru jakościowego (np. w lokalizowaniu punktów fokalnych). Zjawisko zwiększonej pigmentacji oka może mieć charakter genetyczny (w przypadku pigmentów wewnątrzocznych) lub być efektem stosowanej diety (pigment plamkowy). Jego efekt przejawia się w zmniejszeniu czułości na światło krótkofalowe, czyli to, które widzimy jako kolor niebieski i fioletowy. Podobieństwo do choroby — ślepoty na barwy — jest pozorne, gdyż la polega na zaburzeniu działania jakiegoś typu komórek i jest bez porównania mniej w danym społeczeństwie rozpowszechniona — o ile np. choroby widzenia barw w populacji kaukaskiej obejmują jedynie ok. 4,3%, to efekt zwięk­ szonej pigmentacji jest u niektórych ludów w zasadzie jednolity. Dlaczego jednak natura wyposażyła w ten sposób niektóre społeczeństwa? Nie po­ pełniła oczywiście błędu, zjawisko to ma charakter adaptacyjny. Żółty pig­ ment przez selektywną absorpcję fal bliskich ultrafioletowi i krótkich fal widzialnych chroni komórki wzrokowe w oku przed rakotwórczymi promie­ niami aktynicznymi. Ponadto absorpcja taka redukuje produkowane przez soczewkową aberację chromatyczną pozafokalne niebieskie światło zwiększa­ jąc w ten sposób ostrość wzroku. Rozprzestrzenienie zwiększonej pigmentacji oczu zgodne jest z rozprze­ strzenieniem zwiększonej pigmentacji skóry — cechy te są właściwe ludom ze strefy równikowej, której światło dzienne zawiera większy komponent ultrafioletu. Wniosek Bornsteina jest już prosty: biologiczne właściwości aparatu wzrokowego ludzi tego obszaru, a charakteryzujące się zmniejsze­ niem czułości w zakresie krótkich fal, powodują zahamowanie rozwoju szcze­ gółowych kategorii barwnych. Teoria Bornsteina spotykała się z różnymi ocenami. Obok głosów przy­ chylnych (np. Witkowski, Brown, 1982, s. 411) pojawiły się opinie negatywne. Dournes (1978, s. 393) ostro ją skrytykował z pozycji lingwistycznych, za- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 109 rzucając dowodzenie izomorfizmu między językiem i percepcją. James Cairo (1978, s. 40-41) zgodził się wprawdzie, że w specyficznych warunkach zdol­ ność rozróżniania C — N — Z odpowiada podziałowi na populacje, ale że „w żadnym wypadku same różnice pigmentacji nie wyjaśnią pomieszania terminologicznego". Przeciw Bornsteinowi świadczy fakt, że punkty fokalne grue są lokalizowane nie przypadkowo, ale w bliskości N i Z (por. Berlin, Berlin, 1975). Postawić m o ż n a też zarzut, że teoria Bornsteina dotyczy wy­ łącznie zimnych kolorów chromatycznych (kategorie makroczerń lub grue), a przecież wiele społeczeństw strefy tropikalnej znajduje się na etapie I I lub nawet I, czyli należałoby wytłumaczyć też wolniejsze tempo rozkładu jasnociepłej połówki przestrzeni barwnej. Nie m o ż n a jednak wykluczyć, że zja­ wisko opisane przez Riversa i Bornsteina jest jednym z czynników zwolnie­ nia procesu coraz precyzyjniejszej kategoryzacji barw. Zagadnienie nierównomiernego rozwoju terminologii barw nie ma wiec zadowalającego wyjaśnienia. Wydaje się jednak, że — jeśli w ogóle słuszna jest interpretacja ewolucjonistyczna, a nie po prostu historyczna — rozwią­ zanie leży w sferze neurofizjologicznej. Będzie ona głównym przedmiotem rozważań w II części „Wprowadzenia". LITERATURA Allen. G. 1878 Development of the Sense of Colour, "Mind", vol. 3, s. 129-132. 1879 The Colour Sense: Its Origin and Development. London, Trubner and Co. Beaglehole, E. 1939 Tongan Colour-Vision, "Man", vol. 39, s. 170-172. Berlin, В., Berlin. E . A. 1975 Aguaruna Color Categories. "American Ethnologist", vol. 2, s. 61-87. Berlin, В., K a y , P. 1969 Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley, University of Cali­ fornia Press. Berlin, В., K i m b a l l Romney, A. 1968 Tzeltal Numeral Classifiers: A Study in Ethnographic Semantics, The Hague, Mouton. Bolton, R. 1978 Black, White aid Red All Over: The Riddle of Color Terms Salience, "Ethnology", vol. 17, s. 287-312. Bornstein. M. H. 1973a Color Naming and Color Vision: A Psychophysiological Hypothesis of Cultural Difference, "Psychological Bulletin", vol. 80, s. 257-285. 1973b The Psychophisiological Component of Cultural Difference in Color Naming and Illusion Susceptibility, "Behaviour Science Notes", vol. 8, s. 41-101. 1975 The Influence of Visual Perception on Culture, "American Anthropologist", vol. 77, s. 774-798. 1978 Considerations sur Vorganisation des tonalités chromátiques, [w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 71-82. Bornstein, M. H., Kessen, W., Weiskopf, S. 1976 The Categories of flue in Infancy. "Science", vol. 191, s. 201-202. �но WOJCIECH MICHERA Branstetter, К. В. ) 977 A Reconstruction of Proto-Polynesian Color Terminology, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 1-25. Broch, H. B. 1974 A Note on the Hare Indian Color Termes Based on Brent Berlin and Paul Kay: Basic Color Terms, Their Universality and Evolution, "Anthropological Linguistics", vol. 16, s. 192-196. Brown, R. W. 1976 In Memorial Tribute to Eric Lenneberg, "Cognition", vol. 4, s. 125-153. Brown. R. W\, Lenneberg, E . H. 1954 A Study in Language and Cognition, "Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 49. s. 454-462. Burnham, R. W., C l a r k , J . R. 1955 A Test of Hue Memory, "Journal of Applied Psychology", vol. 39, s. 164-172. C a i r o . J. 1979 Denomination des couleurs spectrales. Une théorie phisiologique, [w:] Voir et Nommer les couleurs. Tornay S. (ed). Nanterre. Laboratoire d"Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 39-70. Caskey-Sirmonds, L. A., Hickerson, N. P. 1977 Semantic Shift and Bilingualism: Variation in the Color Terms of Five Languages, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 358-367. Collier, G . A. 1973 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay. 1969]. "Language", vol. 49. s. 245-248. 1976 Further Evidence for Universal Color Categories, "Language", vol. 52. s. 884-890. C o n c l i n , H. C. 1955 Hanunóo Color Categories, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. I I , s. 339-344. 1973 Color Categorization, "American Anthropologist", vol. 75, s. 931-942. De Valois, R. L . . Jacobs, G . H. 1968 Primate Color Vision, "Science", vol. 162, s. 533-540. Dournes, J. 1978 Les races de couleurs. Une optique jorai (Viet-Nam), |w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 369-399. Durbin. M. 1972 Basic Terms - Off Color?, "Semiótica", vol. 6. s. 257-278. Ember, M. 1978 Size of Color Lexicon: Interaciotn of Cultural and Biological Factors, "American Anthropologist", vol. 80. s. 364-367. Ervin. S. M. 1961 Semantic Shift in Bilingualism, "American Journal of Psychology", vol. 74, s. 227243. Fagan, J. F. 1974 Infant Color Perception, ..Science", vol. 183, s. 973-975. Gatschett, A. S. 1879 Adjectives of Color in Indian Languages, "American Naturalist", vol. 13. s. 475-485. Geddes, W. R. 1946 The Colour Sense of Fijian Natives, "British Journal of Psychology", vol. 37, s. 30-36. Geiger. L. 1878 Der Ursprung der Sprache, Stuttgart, Vortrage. 1880 Contribution to the History of the Development of the Human Race, London, Trubner and Co. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 111 Gladstone, W. E . 1858 Studies in Homer and the Homeric Age, Oxford, Oxford University Press. 1877 The Colour Sense, "Nineteenth Century", vol. 2, s. 366-388. Hage, P., Hawkes, K. 1975 Binumarien Color Categories, "Ethnology", vol. 14, s. 287-300. Hayes. D. G., Margolis, E . , Narrol, R., Perkins, D. R. 1972 Color Term Salience, "American Anthropologist", vol. 74, s. 1107-1121. Heider, E. R. 1971 'Focal' Color Areas and Development of Color Names, "Developmental Psychology", vol. 4, s. 447-455. 1972a Universals in Color Naming and Memory, "Journal of Experimental Psychology", vol. 93, s. 10-20. 1972b Probabilities. Sampling and Ethnographic Method: The Case of Dani Colour Names, "Man" (ns). vol. 7. s. 448-466. Hickerson, N. P. 1971 fbez tytułu:] recenzja z Berlin i Kay, 1969]. "International Journal of American Linguistics", vol. 37. s. 257-270. 1983 Gladstone's Ethnolinguistics: The Language of Experience in the Nineteenth Century, "Journal of Anthropological Research", vol. 39. s. 26-41. H i l l . J. H.. H i l l , K . C. I¿)70 A Note on Vto-Aztecan Color Terminologies, "Anthropological Linguistics", vol. 12, s. 231-238. Jacobson-Wtdding. A. Red — White — Black as a Mode of Thought. A Study of Tradic Classification by Colours in the Ritual Symbolism and Cognitive Thought of the People of the Lower Congo, Uppsala, Almquist and Wikasell International. Jacobson, R., Halle, M. 1964 Podstawy języka, Wrocław. K a y , P. 1975 Synchronic Variability and Diachronic Change in Basic Color Terms, "Language in Society", vol. 4, s. 257-270. K a y , P., M c D a n i e l , C. K. 1978 The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms, "Language", vol. 54, s. 610-646. Kersmaecker. A. de. 1883 Le sens des couleurs chez Homěre, b.m.w. K i e l a r . M. 1983 Eleonory Rosch koncepcja kategorii semantycznych: badania własne, [w:] Studia z psycholingwistyki ogólnej i rozwojowej, I. Kurcz (red.), Wrocław, s. 145-162. K i r s c h off, A. 1879 Uber Farbensinn und Farbenbezeichnung der Nubier, „Zeitschrift für Ethnologie", vol. 11, s. 379-402. Kuschel, R., Monberg, T. 1974 'We don't talk much about colour here': A Study of Colour Semantics on Bellona Island, "Man" (ns), vol. 9, s. 213-242. Landar. H. 1966 Language and Culture, New York, Oxford University Press. Landar, H., E r v i n , S. M.. Horowitz. A. E. 1960 Navaho Color Categories, "Language", vol. 36, s. 368-382. Lenneberg, E . H. 1953 Cognition in Ethnolinguistics, "Language", vol. 29, s. 463-471. 1961 Color Naming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, "Perceptual and Motor Skills", vol. 12, s. 375-382. �112 WOJCIECH MICHERA 1967 Biological Foundation of Language, New York, John Wiley. Lenneberg, E . H., Roberts. J . M. 1956 The Language of Experience, A Study in Methodology, "International Journal of American Linguistics", vol. 22 (suplement — memoir 13). Le Qucrrec. J. 1978 Bilinguisme et spécificité culturelle. La denomination des couleurs chez les Bretons du Trégor. |w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed). Nanterre, Laboratoire d'EthnoIogie et de Sociologie Comparative, s. 313-327. Lévi-Strauss. С, 1969 Myśl nieoswojona. Warszawa. Magnus, H. 1877 Die Geschichtliche Entwicklung des Farbensimies. Leipzig. Veit. 1880 Untersuchungen über den Farbensinn der Naturvolker, Jena, Sischer. Malrieu, Ph. 1957 Développement de la perception des couleurs chezГ enfant, [w:] Problěmes de la couleur, I. Meyerson (ed), Paris, s. 115-130. M c N e i l , N. В. 1972 Colour and Co/our Terminology, "Journal of Linguistics", vol. 8, s. 21-33. Mills, C . 1984 English Color Terms, "Semiótica", vol. 51, s. 95-109. N a r r o l l , R. 1970 What have we learned from cross-cultural surveys? "American Anthropologist", vol. 72, s. 1227-1288. Newcomber, P., Faris, J. 1971 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay, 1979], "International Journal of American Linguistics", vol. 37, s. 270-275. Polnac. R. B. 1975 Intracultural Variability in the Structure of the Subiective Color Lexicon of Buganda, "American Ethnologist", vol. 2, s. 89-109. Ray, V. F. 1952 Techniques and Problems in the Study of Human Color Perception, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. 8, s. 251-259. 1953 Human Color Perception and Behavioural Response, "Transactions of the New York Academy of Science", vol. 16, s. 98-104. Rivers. W. H. R. 1901 Primitive Colour Vision. "Popular Science Monthly", vol. 59. s. 44-58 1903 Observations on the Vision of the Uralis and Sholagas, "Bulletin of the Madras Government Museum", vol. 5, s. 3-18. 1905 Observations on the Senses of the Todas, "British Journal of Psychology", vol. 1, s. 321-396. Robertson, P. W. 1967 Colour Words and Colour Vision, "Biology and Human Affairs", vol. 33, s. 28-33. Rosch, E . H. 1973 On the Internal Structure of Perceptual and Semantic Categories, [w:] Cognitive Development and the Acquisition of Language, T. E . Moor (ed). New York, Academic Press, s. 111-144. 1975 The Nature of Menthal Codes for Color Categories, "Journal of Experimental Psychology: Human, Perception and Performance", vol. 1, s. 303-322. Sahlins, M. 1976 Colors and Cultures, "Semiótica", vol. 16, s. 1-22. Segall, M. H., Campbell, D. Т., Herskovitz, M . J . 1966 The Influence of Culture on Visual Perception, New York. Bobbs-Merrill. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 113 Sternheim, C . D., Boynton, R. M. 1966 Uniqueness of Perceives Hues Investigated with a Continuous Judgmental Technique, "Journal of Experimental Psychology", vol. 72, s. 770-776. Titchner, E . B. 1916 On Ethnological Test of Sensation and Perception with Special Reference to Tests of Color Vision and Vactile Discrimination in the Reports of the Cambridge Anthropo­ logical Expedition to the Torres Straits, "Proceedings of the American Philosophical Society", vol. 55, s. 204-236. Tornay, S. 1978a Introduction, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. IX-LJ. 1978b L'étude de la denomination des couleurs. Reflexion méthodologique, Annexe, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 639-668. Van Wijk. H. A. C . W. 1959 A Cross-Cultural Theory of Colour and Brightness Nomenclature, "Bijdragen tot de Taal-, Land-, en Volkenkunde", vol. 15, s. 113-137. Voir et Nommer... 1978 Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative. Von Wattenwyl, A., Zollinger, H. 1979 Color-Term Salience and Neuropsychology of Color Vision, "American Anthropologist", vol. 81, s. 279-288. Wallace, F. E. 1927 Color in Homer and in Ancient Art, Northampton, Massachusetts. White, L. A. 1943 Keresan Color Terms, "Papers of the Michigan Academy of Science. Arts, and Letters", vol. 28, s. 559-563. Witkowski. S. R., Brown, C . H. 1977 An Explanation of Color Nomenclature Universals, "American Anthropologist", vol. 79, s. 50-57. 1982 Whorf and Universals of Color Nomenclature, "Journal of Anthropological Research", vol. 38, s. 411-420. Woodworth, R. S. 1910 The Puzzle of Color Vocabularies, "Psychological Bulletin", vol. 7, s. 325-334. Wyburn, G . M., Pickford, R. W. 1970 Zmysły i odbiór wrażeń przez człowieka. Warszawa. Zollinger, H . 1979 Correlation Between the Neurobiology of Colour Vision and Psycholinguistics of Colour Naming, "Experientia". vol. 35, s. 1-8. Wojciech Michera AN I N T R O D U C T I O N TO T H E A N T H R O P O L O G Y O F C O L O U R S Part I Summary This paper is the first of the three parts in view of the "Introduction to the anthropology of colours". The second part will concern some attempts of a more particular, mainly physiological explanations of the issues presented in the part I and in the third part the 8 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �114 WOJCIECH MICHERA author is going to discuss various theoretical approaches to the symbolism of colours. In the first chapter of the "Introduction..." ("What is colour?") the physiological processes underlying the perception of colours are presented shortly. The author points out, that colour is not an attribute of the radiant energy in the visible spectrum but the product of the activity of the primates' nerve system. The basic colours are: white, black, red, yellow, green and blue. All the remaining mood tones are the combinations of stimulations of the cells giving the impressions of the basic colours (excluding the joint impression of the antagonistic pairs: red-green and yellow-blue). The second chapter ("The riddle of the names of colours") presents the history of studies on the intercultural variations in the naming of colours. The studies were started by W. Gladstone, the author of "The Studies in Homer and the Homeric Age" in 1858. The Gladstone's conclusion that the ancient Greek vocabulary concerning the colour terms was much more limited than contemporary European languages found a strong support at the end of X I X century in the numerous studies of non-European societies. There were two different approaches to the explanation of that phenomenon: the evolutionary one (Magnus, Geiger, Gatschett, KirschofT, Rivers) and the relativistic (Grant, Allen, Keerschaecker, Woodworth). Another series of studies, much later inthe 50-ties and 60-ties of X X century (Ray, Conclin, Landar, Lenneberg and others) tried to confirm the relativistic interpretation. The next chapter of the paper (The Revolution of Berlin and Kay) presents the book Basic Color Terms by the two mentioned authors, the debates following it and and the next tide of studies, the third one already. The conception of the two scholars makes the basic turning point in the anthropology of colours. Its initial assumption is the distinction of the group of basic colour terms (BCT) determined by the linguistic and non-linguistic criteria. The main purpose of Berlin and Kay is to present the intercultural diversity of the BCT sets as the results of an evolutionary process. Unlike the culturalists defining colour categories as derived from the boundaries of these categories, Berlin and Kay recognized, that a category is produced basing on one focal point. That assumption verified by psychological research (Heider, Rosch) allowed for defining of colour categorization. Berlin and Kay made however a mistake presenting the evolution as an adding of succesive colour categories-focal points. Actually colour categories being derived from the focal points are all the same finally limited by their boundaries. So, the evolution lies upon the more and more detailed partition of the entire colour space into categories, the partition based on the 6 universal points. Thus, in the languages of the earlier stages there are the categories embracing several basic colours in one (i.e. on the first stage there are two categories only: white-red-yellow and black-green-blue). The criticism of the Berlin and Kay's theory concerned some methodological issues as well, the most important of them is the field research method based on demonstrating the samples of colours and the validity of the BCT group. The last chapter of the "Introduction..." concerns the problem of the evolution of the BCT. The arguments supporting the possibility of evolution as well as the statements of its opponents have been presented. Then the author writes about the theoretical principles of a social phenomenon, namely the passing of a language into a higher stage of the development of the BCT. The theory is illustrated with some ethnographic instances. That chapter and the entire first part of the "Introduction... is closed with the presentation of some scholars' opinions concerning the causes of the unequal evolutionary development of the BCT in different societies. Translated by Anna Kuc:yńska-Skr:ypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1074931827a083f3f8aae464595216a3.pdf b237b51eae070aca06b53287a7f1746b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1172 Title A name given to the resource Kulturowe kwalifikacje pozaruchowych elementów znaczących tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA K O W A L S K A (IHKM PAN, Warszawa) KULTUROWE KWALIFIKACJE P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA* I. K W A L I F I K A C J E C E C H E M I T O R A R U C H U (CIAŁA T A N C E R Z A ) W moich wcześniejszych rozważaniach wielokrotnie wypływały kwestie poprawności funkcjonowania ciała jako emitora ruchu oraz ocen i znaczenia wariantywności posługiwania się ciałem. Z pierwszą z nich łączy się zagadnie­ nie symulowanych uszkodzeń ciała, sygnalizowane przeze mnie przy okazji występowania w tańcach ruchów: nieprawidłowego, „uszkodzonego", a nade wszystko „kulawego". Związki symboliczne decydujące o semantyce tego wy­ rażenia ruchowego zostały przedstawione wcześniej . W zaprezentowanych i analizowanych tam przykładach tancerze kwalifikowani jako istoty pocho­ dzące spoza kręgu ludzkiego (tj. przyjmujący status i pełniący ich role w działaniu obrzędowym) posiadający cechy korespondujące z kulawością poruszali się w sposób nieprawidłowy, kuleli, pełzali itp., ponieważ stano­ wiło to ich cechę gatunkową. Ludzie-tancerze zaś, przyjmujący kwalifikację tych istot, posługiwali się owym ruchem jako sygnałem wykonywanej roli bądź też — dotyczy to głównych bohaterów obrzędów przejścia — zmienio­ nego lub zmienianego statusu społecznego. Istnieje także możliwość wyobrażenia kulawości środkami pozaruchowymi. 1 * Rozważania, które tu przedstawiam, stanowią kontynuację zawartych w dwóch poprzed­ nich moich artykułach opublikowanych w „Etnografii Polskiej", poświęconych analizie zagad­ nienia, jak w symbolice ruchu tanecznego odzwierciedlane być mogą elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości ( K o w a l s k a 1986a, 1986b). Trzy te artykuły składać się mają w moim zamierzeniu na całość skoncentrowaną na problematyce kulturowych kwalifika­ cji elementów znaczących tańca i ich wpływu na symbolikę tańca. Wśród poruszanych tu dalej zagadnień pomijam symbolikę kontekstu sytuacyjnego, ponieważ omówienie kulturowych kwalifikacji miejsca i okoliczności wykonania tańca zawarłam w drugim z wymienionych wyżej artykułów. Uważałam, że taki układ tekstu umożliwi mi bardziej harmonijne przechodzenie z jednego etapu prowadzonej analizy na drugi, zgodny jest bowiem z kolejnością, w jakiej nasuwały się problemy i pytania badawcze. Pisałem o tym w obydwu ww. artykułach (Kowalska, 1986a, 1986b). Kulawość stanowi cechę miediantów asocjowanych ze sferą chtoniczną (Lévi-Strauss. 1970, s. 295-296). 1 �44 JOLANTA KOWALSKA Jakkolwiek nieliczne, udokumentowane zostały jednak fakty narzucania tan­ cerzowi okulawienia poprzez rzeczywiste ograniczenie jego możliwości rucho­ wych: przywiązywanie do n ó g ciężarów bądź wprowadzanie rekwizytów, a na­ wet części kostiumu uniemożliwiających swobodną i naturalną emisję ruchu. Rozwiązanie pierwszego rodzaju znalazło zastosowanie w tzw. „tańcu z klocem" należącym w Polsce do obrzędowego zespołu zapustów. W ostat­ nim ich dniu niezamężna młodzież (dotyczy to przede wszystkim dziewcząt) zmuszana była do tańca z przywiązanym do nogi kawałem drewna. W źród­ łach rejestrowana jest zgodna interpretacja tego działania jako represji — „kary za bezżenność". Początkowo skłaniałam się ku interpretowaniu go jako formy spętania, a tym samym unieszkodliwienia przedmałżeńskiej niedookreśloności tej grupy tancerzy w rolach społecznych właściwych każdej płci, rzutującej na przypisywane im konotacje kulturowe. Obecnie uważam za bardziej uzasadnioną interpretację, zgodnie z którą narzucany tancerzowi ruch kulawy, wyrażający cechę „kulawość" i jej denotanty, jest magicznym czynnikiem stymulującym obrzędową transformację wykonawcy tańca. Inaczej mówiąc, w moim przekonaniu, okulawienie jest w tym przypadku magicz­ nym sposobem wywołania pożądanego faktu z przyszłości: przemiany dziew­ cząt i młodzieńców w ludzi w pełni dojrzałych ustabilizowanych w swych rolach kobiety i m ę ż c z y z n y . Interpretacja ta znajduje uzasadnienie w trans­ formacyjnym charakterze innych „kar za bezżenność" stosowanych równo­ cześnie z opisaną. R ó w n o w a ż n y m działaniem stosowanym tego dnia wobec młodzieży było zaprzęganie do jarzma sochy lub pnia, co tłumaczono jako nakłanianie ich do poddania się jarzmu małżeńskiemu. Ważnej możliwości odczytu jego zna­ czenia dostarczają dane spoza polskiej kultury ludowej. W niektórych obsza­ rach Słowiańszczyzny (Bułgaria) działanie takie stanowiło element obrzędu weselnego. Zaprzęgano tam do jarzma państwa młodych przed wejściem do domu pana młodego (Vakarelski, 1965, s. 273) . C o więcej, zabieg zaprzęga­ nia do sochy stosowany był w Bułgarii także wobec umierającego, który nie mógł skonać. Jak wierzono, miało mu to ułatwić śmierć i przejście do świata zmarłych (Vakarelski, 1965, s 278) . Przytoczone tu dane wyraźnie wskazują na analogiczną funkcję zabiegu polegającego na zaprzęganiu do 2 3 4 2 Z uwagi,na czasowe przesunięcie zabiegów inicjacyjnych stosowanych wobec kobiet i mężczyzn (te ostatnie na terenie Słowiańszczyzny z reguły wyprzedzają wesele), „taniec z klocem" jest „karą" stosowaną wobec dziewcząt, które nie wyszły za mąż i nie mają na­ rzeczonego. Natomiast ciągnienie kloca dokonywane było przez młodzież obojga płci. Wejście do domu pana młodego stanowiło przekroczenie progu: faktyczne przekroczenie progu domu oraz symboliczne przekroczenie progu nowego życia, które rozpoczynali młodzi małżonkowie. Działaniu temu towarzyszyło przekonanie, że umierający cierpi, ponieważ obraził woły lub konie. Informacja ta zawiera uzasadnienie zablokowania „drogi" ponieważ koń i wół są zwierzętami-mediantami ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 25-26, 43-44). Z koniem i wołem identyfikowane są gwiazdy Wielkiego Wozu. Mówi się, że Gwiazda Polarna jest słupem, wokół którego chodzą koń i wół. J 4 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 45 jarzma sochy w tych trzech działaniach obrzędowych, przy czym dwa pierw­ sze z nich występują w obrzędach przejścia (wesele i zabiegi związane ze śmiercią), a więc skoncentrowanych na transformacji bohaterów obrzędu. Zarazem — biorąc pod uwagę czas i miejsce akcji — w obydwu tych przy­ padkach rozgrywały się one przed przekroczeniem progu życia o nowej j a ­ kości (tj. przed początkiem wspólnej egzystencji państwa młodych jako pary małżeńskiej i przed śmiercią). Fakty te pozwalają na wyprowadzenie przy­ puszczenia, że także trzecie działanie — interesujące mnie zaprzęganie mło­ dzieży do jarzma sochy w ostatnim dniu zapustów — odnosi się do obrzędo­ wej transformacji osób będących przedmiotem działań. Ustalenie to traktuję jako wskazówkę co do możliwości interpretacji znaczenia tego zabiegu na terenie całej Słowiańszczyzny, także Polski. Przemawia za tym jednolita na wyżej określonym obszarze semantyka terminu „socha" (Moszyński, 1967, t. 1, s. 490; t. 2, cz. 1, s. 25), jak również fakt wymienialności rekwizytów w postaci sochy i pnia drzewa w opisanym kontekście obrzędowym. Prze­ mawia za tym także sytuacja osób poddawanych owym zabiegom, którą określiłam wyżej jako „przed przekroczeniem progu życia o nowej jakości". Innym zabiegiem stosowanym wobec młodzieży w „ostatni zapust" było przyczepianie skorupek jaj do odzieży. Identyfikowano go jako sankcję ośmieszającą. Biorąc wszakże pod uwagę fakt, że puste skorupki jaj stanowią zdestrukturyzowany symbol ż y c i a , także w tym działaniu widoczne jest na­ wiązanie do treści „śmierć", przy czym jednakże ze względu na kanon myśle­ nia oddany stwierdzeniem, ż e : „Chrystus wstał z grobu jak z jaja kurczę" (Krček, 1898, s. 218) i w tym symbolu śmierci dostrzegalny jest jej transfor­ macyjny sens. Ostatnią sankcją stosowaną tego dnia wobec niezamężnej młodzieży było bicie dokonywane przez maski „baby" i „dziada" przy użyciu konopnego sznura. Działanie to nawiązuje do symboliki uderzenia jako zabiegu oczy­ szczającego i transformującego (van der Leeuw, 1978, s. 396) oraz do hybrydycznej natury konopi kojarzonych zarówno z płodnością, jak i śmier­ cią (Benetowa. 1936, s. 21-33), mieszcząc się tym samym w rozważanym tu kontekście znaczeniowym. 5 ft Inną szczególną odmianą „okulawienia" wykonawcy tańca przez użycie rekwizytów utrudniających ruch zawiera jedna z wersji tarantystycznego ,.tań5 Por. uwagi Frazera na lemat skorupek jaj przyczepianych do odzieży symbolizujących śmierć noszącej je osoby. Działania te związane były także z okresem świąt wiosennych i sym­ boliką zmartwychwstania (Frazer. 1962, s. 481). Na lemat bicia por. informację o uderzeniach zadawanych państwu młodym łopatą do chleba przez jedną z korowoąjnic, podczas wypieku ciasta obrzędowego, w weselach z pogra­ nicza polsko-białoruskiego ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 196, 202), oraz informacje dotyczące bicia panien i kawalerów' rózgą weselną dokonywanego przez starszą swachę przed wyjazdem do kościoła w weselach z Podlasia, czemu towarzyszyło zalecenie: „A zeńta sie! A wychodźta za mąż!" (Dekowski, 1935, s. 75). Por. także informację podaną przez Krzyżanowskiego, iż uderzenie „na odlew" pozbawia syna diabła (Lutra) właściwości diabelskich ( K r z y ż a n o w ­ ski. 1947, t. 2. s. 88). h �46 JOLANTA KOWALSKA ca małego pajączka". W XIV-wiecznym źródle przytaczanym przez Ernesta de Martino opisany został wypadek tańca wykonywanego z przywiązaną do stopy szpadą (de Martino, 1971, s. 169). De Martino przypisuje tu szpadzie funkcję dodatkowej broni wspomagającej rytmiczne ruchy stóp tancerza ści­ gającego w tańcu tarantulę. Interpretacja ta, w zestawieniu z faktem, że uży­ cie szpady w seansach tarantystycznych łączyło się z autoagresją — okalecza­ niem się tańczącego, przy czym pchnięcia zadawane były w stopy i dłonie, doskonale oddaje cel stymulacji nieprawidłowego funkcjonowania ciała. I w tym przypadku współwystępowały one z sytuacją kryzysu i zabiegami, które miały doprowadzić do transformacji (uzdrowienia) tancerza. Zgodnie z przypuszczeniami Sachsa z symboliką kulawości wiąże się ogra­ niczanie możliwości ruchowych wykonawcy tańca polegające na tańczeniu na jednej nodze. Sachs powołuje się na przykład japońskiego tańca towa­ rzyszącego bliżej przezeń nie określonym obrzędom kultu wegetacyjnego oraz — przytaczanego na Granetem — tańca chińskiego wykonywanego w pa­ rze przez współzawodniczących ze sobą młodzieńców (starających się nawza­ jem przeciągnąć drugiego tancerza na swoją stronę), przy akompaniamencie pieśni mówiącej o ptaku Szang-jang (Sachs, 1965, s. 31, 130). N a temat pierwszego tańca brak jest danych poza odautorską interpretacją Sachsa, który — biorąc za kryterium sposób wykonania — kojarzył go z symboliką lunarną w znaczeniu zamierania i odradzania s i ę . Jeżeli chodzi o drugi taniec, był on związany z okresem równonocy wiosennej, wykonywany w celu „obudzenia" grzmotu i wywołania opadów. Cel i sposób jego tańczenia znajdują uzasadnienie w dwóch wątkach mito­ logicznych. Po pierwsze, w tańcu tym powtarzano ruchy jednonogiego boskie­ go ptaka Szang-jang, bażanta-tancerza, który objawił się na świętej górze Jüszan, poprzedzając poczęcie Wielkiego Jü z ziarna babki. Wykonawcy tań­ ca musieli przez cały czas jego trwania utrzymywać się na jednej nodze, poruszając przy tym ramionami, jak uderzające skrzydłami o boki bażanty, które — zgodnie z wierzeniami mieszkańców starożytnych Chin — sprowadza­ ły w ten sposób grzmoty, w konsekwencji zaś deszcze. Po wtóre, legen­ darnym pierwowzorem tego tańca miał być taniec jego prawykonawcy — Wielkiego Jii, twórcy państwa chińskiego i założyciela pierwszej legendarnej dynastii chińskiej Hia (Granet, 1973, s. 28-35) — „wysuszonego" w połowie, jak istoty posiadające C n o t ę , i kulejącego, jak jednonogi boski ptak Szang7 8 7 Co jedynie częściowo koresponduje z kwalifikacjami istot kulawych; zob. przyp. 1. „Cnota" jest tożsama z ładem naturalnym „tao". Ci, którzy ją posiadali, mieli także „moc" (w takim rozumieniu jak u van der Leeuwa) (Granet, 1973, s. 29). Zgodnie z tradycją chińską istotami posiadającymi moc, potężnymi, bo zdobyły „Cnotę", były czarownice, mające ciała wychudzone i całkiem zasuszone. „Wysuszeni w połowie" byli także założyciele dwóch pierwszych legendarnych dynastii chińskich; Wielki Jü (dynastia Hia) i T'ang Zwycięzca (dynastia In). Złożyli się oni w ofierze, by odeprzeć niebezpieczeństwo — pierwszy powodzi, drugi suszy. W Chinach starożytnych do obowiązków władcy należało utrzymywanie harmonii istnienia świata, nawet kosztem składania siebie w ofierze. Uważano, że władca, który nie był 8 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA -jang. Posługując się tym tańcem Wielki Jii d o k o n a ł dzieła 47 uporządkowania ziemi: wyznaczył kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry". — ,.«jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar d ł u g o ś c i » . M ó g ł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią oraz muzykę, któ­ ra stwarza powszechną harmonię" (Garnet, 1973, s. 9 30) . Granet kojarzy ten taniec i s p o s ó b jego wykonania z ofiarą i transfor­ macją Wielkiego Jii. który — by zapobiec powodziom i d o k o n a ć opisanych prac — złożył się bóstwu w ofierze (symbolizowało ją złożenie obciętych w ł o s ó w i paznokci), a w rezultacie stał się istotą „wysuszoną" w połowie Wskazuje także na o d p o w i e d n i o ś ć „jednonogiego" tańca par l 0 . młodzieńców z erotycznymi tańcami wykonywanymi podczas wiejskich świąt okresu równonocy wiosennej, w których brali udział współzawodniczący ze s o b ą przed­ stawiciele obydwu płci. Zgodnie z tradycją tańce te również miały za obudzenie piorunu i sprowadzenie deszczy (Granet, 1973, s. cel 190). Eliade z kolei akcentuje związek „kulawego kroku" tanecznego Wielkiego Jii z tanecznymi technikami indukcji transu w szamanizmie chińskim, czym także nawiązuje do kwestii transformacji (Eliade, 1974, s. 449, 458)". Na­ tomiast Sachs i w tym przypadku pozostaje przy interpretacji, zgodnie z któ­ 12 rą podstawowe znaczenie miałaby symbolika astralna, precyzując: l u n a r n a . w stanie zapewnić owej harmonii, stracił „Cnotę", winien zatem być uśmiercony (Granet, 1973, s. 192-193). * Bardziej obszerne dane na temat tego tańca zawarte są w: Granet, 1926. Wielki .lii dokonując swego dzieła stracił żonę. która skamieniała ujrzawszy jego ta­ niec (Jii tańczył w postaci niedźwiedzia). Skamieniała była także partnerka bażanta-tancerza. Granet wskazuje na pierwotną pełnię ofiar. Ważna była jedynie taka, która pochłaniała ży­ cie pary małżeńskiej. W okresie późniejszym miano ją zastąpić „zaślubinami" ofiarowywanych kobiet z bóstwem bądź składaniem w ofierze obciętych włosów i paznokci obydwojga mał­ żonków. Garnet zakłada, że ofiara Wielkiego Jii była ofiarą złożoną z żeńskiej połowy istoty pełnej (Garnet, 1973, s. 188-193). Por. także prezentowane przez Eliadego dane, które jego zdaniem wskazują, że transfor­ macja Jii przebiegała także wstecz, ponieważ tańczył on w postaci niedźwiedzia, a więc ta­ kiej, jaką przyjął jego ojciec Kun, zanim spłodził go na świętej górze z Jüszan (Eliade, 1974, s. 449, w przypisie). Energicznie przy tym protestuje przeciw „erotycznej" interpretacji Graneta. jakkolwiek ten aspekt omawianego tańca ma dla tego ostatniego znaczenie ze względu na symbolikę pełni zawartą w zjednoczeniu przedstawicieli dwóch pici. Co więcej, tak ujęty erotyzm nie kłóci się ze stwierdzeniem samego Sachsa, że dwaj „jednonodzy" tancerze reprezentują „dwa sierpy księżyca, które w nieustającej walce usiłują nie tyle odepchnąć przeciwnika, co przyciągnąć go ku sobie, wchłonąć" (the two sickles of the moon which in eternal battle endavour not to push an oponent away but to bring him close, to absorb him — Sachs, 1965, s. 130). Koresponduje z tym także sytuacyjna kulawość-lunarność Wielkiego Jii — pośrednika i wdow­ ca — który zarazem jako władca kojarzony był ze słońcem. Jak się zdaje, Sachs w tym wy­ padku (podobnie jak w szeregu innych) interpretuje symbolikę takich ruchów tanecznych, jak kulenie, pełzanie, ruch w pozycji kucznej czy ruch przebiegający po obwodzie koła, ulegając wpływom szkoły astralistycznej, która na przełomie X I X / X X w. rozwinęła tezy astralistyki XVTII-wiecznej. 1(1 11 1 2 �48 JOLANTA KOWALSKA U Sachsa znajduje się jeszcze jedna ciekawa wzmianka co do możliwości stymulowania ruchu „kulawego". Zwraca on uwagę na związek tańców wy­ konywanych na jednej nodze z tańcami na szczudłach (Sachs, 1965, s. 31). Obydwa te sposoby przemieszczania się występują we wspomnianym tańcu japońskim, jako przykład zaś drugiego wariantu przytacza pogrzebowy ta­ niec z Kamerunu, którego uczestnicy poruszać się mieli właśnie na szczudłach (Sachs, 1965, s. 105). Wskazuje przy tym, że elementem znaczącym jest ograniczenie „podstawy", na której wspiera się tańczący w pierwszym, i zer­ wanie kontaktu z ziemią w drugim wariancie. Idąc dalej tym tropem, tj. biorąc pod uwagę zakłócenia naturalnego sposobu poruszania się tancerza, należałoby dodać jeszcze — pominięte przez Sachsa — tak zwane clog dances wykonywane w specjalnym obuwiu na wysokich drewnianych koturnach. Wszystkie wymienione formy tańca zawierające elementy blokady bądź utrudnienia swobodnej emisji ruchu przez częściowe lub całkowite oderwanie tancerza od ziemi są rzadkie, a informacje na ich temat nieliczne. Poza obszerniejszą relacją V . Elvina na temat tańców na szczudłach (wykonywa­ nych przed świętem zbiorów, związanych z zabiegami zabezpieczającymi) praktykowanych przez Muriów z Indii Centralnych (Elvin, 1944) i przedsta­ wionymi wyżej, dane — które udało mi się zgromadzić — były wyrywkowe . Nie podejmuję zatem próby ich interpretacji poprzestając na zasygnalizowa­ niu sugestii Sachsa, które — przynajmniej jeśli chodzi o kojarzenie ruchu „jednonogiego" z symboliką „kulawości" — wydają się słuszne, mimo że Sachs uwzględnia tylko jeden jej aspekt. Nieprawidłowości w budowie ciała, pozostające bez wpływu na poprawność emisji ruchu i funkcjonowania ciała, nie mają dla omawianej kwestii znacze­ nia, pełniąc rolę swoistej charakteryzacji, jak np. komediowy sztafaż „brzu­ chaczy" i „garbusów" — w y k o n a w c ó w starogreckiego kordaxu. Koresponduje on z obscenicznym charakterem tego tańca jako element wyspecjalizowanegi spektaklu tanecznego, a przede wszystkim z erotyzmem (postaci te są poz wszystkim innym postaciami fallicznymi) wynikającym ze związku korda.\ z kultem Artemidy jako bogini płodności (Lawler, 1964, s. 87-88; Grave 1967, s. 86-89, 398, 400-402). 1? * Druga z wymienionych na początku kwestii dotyczy wariantywności sp s o b ó w posługiwania się ciałem jako emitorem ruchu oraz wartościujący! I ? Sachs wspomina m. in. o tańcach kobiet w Meksyku prekolumbijskim, wykonywany na szczudłach dookoła pól uprawnych. W chwili obecnej uzyskałam pewne wskazówki o nośnie do źródeł, w których mogą być zawarte informacje na temat tych tańców. Sar źródła nie są mi jednak znane. Wzmiankę o tańcach na szczudłach wykonywanych na t renie Europy (Niemcy) zamieszcza P. Santarcangeli w Księdze labiryntu. Mowa jest ta o wiosennym tańcu wykonywanym przez młodzieńców poruszających się na szczudłach wok „potwora", który następnie zmienia się w piękną dziewczynę. O ile mi wiadomo, tańce szczudłach występują także w ceremonii ..Sigi"" Dogonów. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 49 go ocen. Znakomitą ilustracją jest tu przytaczany przez Moszyńskiego (za Maksimovem) opis reakcji podróżującego z tym ostatnim mieszkańca Wielko­ rusi na tańce wotiackie (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 2, s. 340-341). Towarzysz Maksimova uznal je za przejaw nieumiejętności tańczenia, zaimprowizował więc pokaz j a k n a l e ż y t a ń c z y ć , wykonując trepaka. Brak danych jak na tę demonstrację zareagowali Wotiacy, czytamy natomiast, że zdaniem Maksimova tańczący uśmiechał się „dziwnie głupio", a z całego opisu prze­ bija pewna ironia wobec poczynań owego samozwańczego nauczyciela. Ryc. 1. Piotr Breugel, Taniec chłopski wg Ttmz in der Kunst. Lipsk (976 W osobach uczestników tego zdarzenia spotkały się trzy różne, zdetermi­ nowane kulturowo kanony ruchu tanecznego. Ich znaczenie dla ostatecznego kształtu, czy — jak częściej jest to ujmowane — wyrazu tańca, staje się szcze­ gólnie przejrzyste, gdy istnieje możliwość porównania wykonania tego samego tańca (w sensie formy ruchu) przez przedstawicieli różnych narodowości. Zagadnienie to znajduje dobrą egzemplifikację w interpretacji botólo — tańca występującego na terenie Węgier i Albanii (Martin, 1963). N a Węgrzech tańczony jest zarówno przez ludność węgierską, jak i przez Cyganów. Jest rodzajem utanecznionej walki rozgrywanej przez dwóch, nie­ kiedy trzech mężczyzn. W węgierskiej wersji botólo nie biorą udziału kobiety. W cygańskiej tak, tańcząc pomiędzy dwoma „przeciwnikami" w ten sposób, by uniemożliwić im wzajemne zadawanie sobie ciosów, bądź jako jedyne partnerki uzbrojonego tancerza, starając się uniknąć uderzenia. Węgrzy tań­ czą utrzymując, jak w innych tańcach, sztywny korpus, nadając ruchowi 4 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �50 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 2. Ilia E . Riepin, Wieczornica (na obrazie przedstawiony jest kozak ukraiński) wg Tanz in der Kunsl. op. ci! ekspresję zróżnicowaniem, komplikacją i tempem kroków wykonywanych na prawie sztywnych nogach. Ruch ich przypomina nieco poruszenia wytraw­ nego szermierza, walczącego „na dystans" z dużo słabszym od siebie prze­ ciwnikiem. Cyganie natomiast balansują całym ciałem, tańczą na „miękkich nogach", wirują wokół własnej osi, krążą d o o k o ł a partnera, przyklękają, przysiadają — co czyni wrażenie skradania się, a w partiach „ataku" swobod­ nej z a m a s z y s t o ś c i . Kulturowy kanon ruchu, jako cecha charakterystyczna tancerza określa­ jąca jego przynależność ze względu na opozycję swój —obcy, znajduje za­ stosowanie w praktyce tanecznej jako swojego rodzaju kostium sygnalizują­ cy jego podobieństwo lub odmienność wobec pozostałych uczestników tańca lub widzów, a także określający jego konotację w sposób bardziej szcze­ gółowy. W polskiej kulturze ludowej istnieje grupa tańców, które — w in­ tencji — stanowią naśladownictwo, a częściej parafrazę sposobu poruszania się „obcych", przy czym dotyczy to przede wszystkim reprezentantów mniej­ szości narodowych. Najczęstsze są tańce o nazwach: „Żyd" i „Cygan" („cygański"), zalicza­ ne do kategorii tańców zabawowych. W przypadku pierwszego wyraźne są ośmieszające skarykaturowania maniery ruchu, w obydwu zaś zaznaczony jest 14 1 4 Charakterystyka zaprezentowana na podstawie materiałów archiwum filmowego zakładu badań tańca przy Instytucie Muzykologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 51 15 ich komediowy charakter . Zarazem tańce te poza funkcją rozrywkową mają do spełnienia określone role obrzędowe. Lubelski „Cygan" np. wyko­ nywany był podczas wesela po oczepinach (Bryk, Leszczyński, 1970). Po­ dobnie zlokalizowane były w tym obrzędzie tańce kobiet przebranych za Żydówki i Cyganki. Tańce te, jak również wspomniany wyżej „Cygan", były jednym z szeregu symboli treści „obcość" adekwatnej z oczepinami, które stanowiły fazę liminalną obrzędu weselnego . Analogiczne było także znaczenie maniery ruchu masek „Żyda" i „Cygana" wprowadzanej do in­ nych obrzędów, przede wszystkim do zapustów. W polskiej kulturze ludowej kanon ruchu asocjowany z obsadą wyko­ nawczą tańca pełnił również rolę charakterystycznego komentarza do wyda­ rzeń spektaklu jasełkowego. W pierwszej części, obok występujących tu lalek pasterzy adorujących Dzieciątko i trzech króli, tańczyły kukiełki reprezentan­ tów „swojskości": Krakowiaka, Górala itp., wykonujących tańce właściwe danej grupie etnicznej. Po ich występie następowało ścięcie Heroda. Fakt ten był rodzajem cezury. Od tego momentu następowały tańce „obcych": Cygana z Cyganką, Żyda z Żydówką, czarownicy, diabła, a niekiedy także „dziada" (Matuszewski, 1903; Matyas, 1887). Podobna zasada następstwa postaci wykonujących tańce, które stanowiły swoistą charakterystykę wyko­ nawcy, rządziła obsadą tzw. „herodów" (były to ludowe spektakle wysta­ wiane w okresie B o ż e g o Narodzenia przez rodzaj „wędrownych trup" aktor­ skich wyłanianych spośród mieszkańców w s i ) . Rola kulturowego kanonu ruchu jako cechy decydującej o kwalifikacji tancerza widoczna jest nie tylko na poziomie grupy etnicznej, lecz także narodu, a nawet rasy, jakkolwiek te wypadki z natury rzeczy są rzadsze. Wymienić tu jednak można np. motyw „Maurów — obcych" w noworocz­ nych tańcach meksykańskich (Olivera, 1974) czy komediowy motyw „białych" w nowo powstających (w momencie rejestracji, tj. około 1939 r.) tańcach grupy Banda z terenu Ubangi-Szari (Cannig, 1939, s. 183). Zasadę koja­ rzenia ruchu odmiennego, kwalifikowanego jako „komiczny" lub „gorszy", 16 17 18 1 5 W „Żydzie", który nazywany jest także „kiwoniem" (Krakowskie), występuje figura polegająca na uderzaniu się przez tancerzy przy ukfonie na wzajem pośladkami, niby przez niezręcznych tancerzy — Żydów. „Cygan", najczęściej „cygański", tańczony jest „byle jak", co oznacza, że uczestnicy tańca nie są skrępowani sztywnymi regułami rozmieszczenia w grupie, związków z partnerami, kolejnością figur itp. Dotyczy to wersji pohidniowo-zachodnich. „Cy­ gan" lubelski tańczony jest zgodnie z ustalonym schematem (sądzę, że decydujące znaczenie ma tu lokalizacja w obrzędzie weselnym) zawierającym przede wszystkim elementy ruchu symbolizujące opozycję ¡ układy o charakterze „mostu". Tańce te wykonywano z towarzy­ szeniem odpowiednich pieśni, których teksty zawierają pejoratywne bądź ośmieszające wypo­ wiedzi na temat Żyda i Cygana (w wersji lubelskiej bardzo złagodzone). 16 Wyrażenie treści „obcość" przez odpowiednie symbole podczas oczepin lub bezpośrednio po nich wynika z ówczesnej kwalifikacji inicjowanego, w tym wypadku panny młodej. Sam spektakl, podobnie jak szopka, przejął motyw walki dobra ze ziem, stąd dycho­ tomia obsady. Obecnie Republika Środkowoafrykańska. 1 7 1 8 �52 JOLANTA KOWALSKA z wykonawcą „obcym" dobrze też ilustruje przytaczany przez Zwolskiego fakt dotyczący historii chorei . W schyłkowym jej okresie, gdy tracąc wagę elementu misteriów stała się spektaklem tanecznym, obywatele odmawiali udziału w tańcach komediowych argumentując, że role „garbusów", „brzu­ chaczy" oraz fallicznych wykonawców kordaxu i podobnych tańców nie li­ cują z ich godnością, winny być zatem powierzane cudzoziemcom lub nie­ wolnikom (Zwolski, 1978, s. 223). O tym, jak istotnym czynnikiem identyfikacji „swoich" jest obowiązujący kanon ruchu, świadczy istnienie w wielu społecznościach przedinicjacyjnych szkół tańca. Szkołą taką, w równej mierze, jest trzystopniowa edukacja taneczna dziewczyny z grupy Venda, będąca odpowiednikiem szkoły życia przygotowującej ją do roli matki, którą przyjdzie jej pełnić w dojrzałym życiu , jak i wieloletni nieraz „trening" przyuczający do opanowania ruchu zgodnego z obowiązującym konwenansem towarzyskim, któremu poddawana była młodzież w Europie wielu epok, jakkolwiek cele pierwszej przekraczały utylitarną edukację drugich . Fakty, o których tu mowa, łączą się z kwestią umiejętności tańczenia, co sprowadza się do tańca zgodnego z obowiązującym kanonem ruchu. Charakterystyczny jest tu przypadek, o którym pisze Bystroń w pracy poświę­ conej zwyczajom żniwiarskim (Bystroń, 1916). Podczas zabawy dożynkowej zorganizowanej przez dwór jedna z córek rodziny miała duże powodzenie, podczas gdy druga nieomal całą zabawę przesiedziała na miejscu. Stało się tak, ponieważ — jak to określili wieśniacy — panna „tańczyła po niemiecku", co nie znaczy, że rzeczywiście miałaby tańczyć tak, jak to robią Niemcy, ale obco, z cudzoziemska. W tej konwencji kwalifikacji ruchu tańca jako „swojego" i „obcego", kojarzonego odpowiednio z „prawidłowym" i „nieprawidłowym", mieści się reakcja wspomnianego na początku tych rozważań Wielkorusa uczącego Wotiaków jak należy tańczyć. Analogiczny rodzaj reakcji na obcy kanon ruchu dokumentują wypowiedzi szeregu badaczy, którzy mówiąc o tańcach innych społeczeństw czy tańcach warstw ludowych przypisywali ich członkom nieudolność wykonawczą bądź w ogóle brak umiejętności tańczenia. Sięgając po przykłady z polskiej literatury etnograficznej szczególnie ostro formuło­ wała swe wypowiedzi Stefania Ulanowska. W odniesieniu do górali z okolic Rabki tańczących polkę (była to tzw. „wściekła polka") uznała ona arbi19 20 21 1 4 Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja, recytacja). Trzy kolejne tańce: vhusha, tahikanda i domba, stanowią etapy wtajemniczenia, przy czym dwa pierwsze są właściwym, indywidualnym przygotowaniem do nowych funkcji, jakie niesie z sobą dojrzałość płciowa, trzeci zaś jest symbolicznym wyobrażeniem zawarcia mał­ żeństwa i poczęcia dziecka. Jak sądzę, daleką i przetworzoną reminiscencją roli szkół tańca jest w kulturach sło­ wiańskich baśniowy wątek tańca jako jednej z prób, którym poddawano kandydatki do ręki księcia czy kandydatów do ręki księżniczki. 2 0 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 53 tralnie interpretację owego tańca za „małpiarstwo" tańca, którego nauczyli się od gości kąpielowych, a który „jak każde małpiarstwo wygląda nie tylko śmiesznie, gorzej jeszcze, bo obrzydliwie" (Ulanowska, 1888, s. 116). Także w artykule poświęconym Łotyszom Inflant Wschodnich Ulanowska wykpiła sposób, w jaki Łotysze tańczyli podczas wesela „lawonichę". W jej przekonaniu rozwiązanie akcji tanecznej polegające na kolejnej wymianie partnerów: dziewcząt i młodzieńców, przeprowadzanej w taki sposób, że cały czas tańczą tylko dwie pary, dowodziło wyłącznie braku pomysłowości Ło­ tyszy — „nie przyjdzie im bowiem do głowy, że więcej niż dwie pary mogły­ by tańczyć jednocześnie" (Ulanowska, 1891, s. 217/218). Podobnie negatywnie ocenił miejscowe wykonanie „góralskiego" Walery Radzikowski. Stwierdził: „Chodzi im [góralom] wyraźnie o wybebnienie nogami najrozmaitszych łamańców na jednym miejscu [...] Trzeba dopiero osób wykształconych do tego tańca i posiadających poczucie piękna, aby mógł się wydać tym, czym b y ć powinien [podkr. J. K.]". A dalej: „Uprosili przewodnicy jedną z naszych towarzyszek, aby przebrała się za góralkę i z nimi zatańczyła, bo żadnej Podhalanki ku temu mieć nie mogli. Teraz dopiero nabrałem lepszego wyobrażenia o tańcu góralskim. Panna E . K . tańczyła go z takim wdziękiem i pojęciem du­ cha tego tańca, do czego i tanecznicy usiłowali się zastosować, że się nawet p i ę k n o ś c i m o g ł e m w nim d o p a t r z y ć [podkr. J.K.]" (Moszyński, t. 2, cz. 2, s. 347) . 22 Zaprezentowane reakcje trudno byłoby nazwać tolerancyjnymi, jakkolwiek opiniodawców nie dzielił nazbyt wielki dystans kulturowy od wykonawców ocenianego tańca. W wypowiedziach tych i podobnych do nich badacze często — obok zasadniczej treści — wyrażali po prostu swoją reakcję na od­ mienność. Rzecz znamienna, że jest to reakcja czysto estetyczna właśnie na kanon ruchu czy styl tańca. Nawet wówczas, gdy taniec obserwowany jest niejako in situ, wyłączany jest w całości kontekstu i oceniany jedynie jako estetyczna forma. Akceptacja tańca zaś bądź jej brak są w takich przypad­ kach pochodną odpowiednio: paralelizmu albo sprzeczności kanonów estety­ ki jego wykonawcy i obserwatora. II. K W A L I F I K A C J E C E C H W Y K O N A W C Y TAŃCA Przywilej wykonywania szeregu tańców opisywanych we wcześniejszych moich rozważaniach przysługiwał wyłącznie kobietom lub mężczyznom. W nie­ których ważny był także wzajemny układ przestrzenny tańczących lub ko­ lejność udziału w tańcu, przy czym i tu czynnikiem decydującym o miejscu i roli była płeć tancerzy. Wspominałam także o tańcach stanowiących „włas­ ność" młodzieży, kojarzonych z miejscem i sytuacją o kwalifikacjach obcości, dezorganizacji i chaosu (Kowalska, 1986a, 1986b). Fakty te znajdują uzasad­ nienie w archetypie, zgodnie z którym pierwiastki męski i kobiecy składają się na kategorię pełni; zawarte w niej zarazem wyobrażają dualizm rzeczy2 2 Zwraca uwagę wysuwane na plan pierwszy kryterium oceny tańca — piękno zgodne z odczuciem obserwatora. �54 JOLANTA KOWALSKA wistości, a reprezentantem tej idei jest każda para ludzka: kobieta i męż­ czyzna. Z kolei młodzież, ze względu na charakteryzujące ją niedookreślenie w rolach życiowych właściwych każdej płci, jest reprezentantem liminalności. Wreszcie — uprzedzając niejako dalsze etapy analizy — należy dodać, że dziecko, kwalifikowane jako istota bezpłciowa (precyzując: nieokreślone ze względu na płeć) dość często odgrywa rolę reprezentanta pełni. Ina­ czej mówiąc, tańczący, ze względu na pleć, może uosabiać pewne ściśle określone treści. W przypadku tańczącej kobiety będzie to przede wszystkim treść „żeń­ ski element pełni", a dalej treści szczegółowe, takie j a k : „kobiecość" — przykładem taniec patoe'doe (Simatupang, brw., s. 140-141); „matka", „ma­ cierzyństwo" — sygnalizowane m. in. w trzeciej fazie tanecznej edukacji dziew- Ryc. 3. Klasyczny taniec hinduski, szkoła Orissi. Poza wyobrażająca zdobienie głowy przed lustrem wg F.. B h a v n a m . The Dance in Inilia, Bombay 1970 �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 55 cząt Venda, tańcu domba (Blacking, 1977, s. 45-48); „płodność", „ta, która daje życie" — wysuwanej na plan pierwszy w kobiecych tańcach związanych z kultami wegetacji; „istota, która posiada « m o c » " — przykładem czego udział kobiety w tańcach ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342; Alexander, 1964, s. 105-106), czy wreszcie kobieca domi­ nacja w tańcach bachicznych. Odpowiednio, mężczyzna będący reprezentantem męskiego pierwiastka w pełni uosabia treści: „męskość" — jak w patoé'doe i w popisowym tańcu węgierskim legenyé (Martin. 1974, s. 25-38; 1963, s. 486), „zdolność zapładniania", „ten, który daje życie" — symbolizowanej męskimi tańcami związa­ nymi z kultami wegetacji i płodności. Nie spotkałam natomiast danych, które świadczyłyby, że wyłącznie męska obsada wykonawcza m o ż e być sym­ bolem treści „ojcostwo". Bywa ona jednak sygnalizowana we wspólnych tańcach obojga rodziców *. 2 Ryc. 4. Dwie figury węgierskiego męskiego tańca popisowego verbuňk wg M a r t i n . 1974 Waga kulturowej charakterystyki wykonawcy tańca zamączyła się szcze­ gólnie dobitnie w moich rozważaniach dotyczących ruchu wprowadzanego w rzeczywistość o określonej waloryzacji, w części poświęconej analogii uży­ tych wyrażeń symbolicznych (Kowalska, 1986b). Zgodność ich była w głów­ nej mierze pochodną odpowiedni ości miejsca (okoliczności) i kulturowych kwalifikacji cech tancerza, decydujących o semantyce emitowanego przezeń ruchu. Ruch był w tych przypadkach znaczący ze względu na wykonawcę. Kulturowa charakterystyka wykonawcy stanowiła także ważny czynnik pełPor. na temat „silniejszej" mocy kobiecej: van der Lee u w, 1978, s. 277, 130-139. �56 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 5. Macedonia. Męskie kolo otwarte wg R. Lange. The Nature of Dance. An Anthropological Perspective. London Í975 niejszej dekodyfikacji ruchów symbolizujących penetrację i porządkowanie rzeczywistości (Kowalska, 1986a). Zgodnie z tą zasadą np. wiele kojarzeń: „kobieta—ziemia—płodność", determinowało kobiecą obsadę polskich tań­ c ó w zapustnych „na len", „na konopie", jak również kobiecego tańca dzięk­ czynnego kobiet Irokezów, który kierowany był od ziemi (zwanej „Naszą Matką" — Eithinoha) i jej córki („Ducha Kukurydzy" — Onatah) (Alexander, 1964, s. 27). Zasada ta decydowała też, że kolo na kolu z Bułgarii, zwa­ ne chambaria (stodoły), wykonywane w celu zapewnienia dobrych urodzajów, tańczone było przez kobiety. Ten sam związek i występująca w nim asocjacja mężczyzny z Tęczo­ wym Wężem zadecydowała najprawdopodobniej w społeczności A l a w ó w z północnej Australii o odsunięciu kobiet od kunapipi na korzyść mężczyzn pełniących rolę celebrantów i wzywających kobiety jedynie do udziału w koń­ cowym akcie rytualnej hierogamii (Werner, 1937; Lockwood, 1969). Z kolei w starożytnych Chinach, gdzie wierzono, że współdziałanie pierwiastków męskiego i kobiecego (Jang oraz in) stanowi warunek powodzenia wszelkich doniosłych działań, tańce okresu równonocy wiosennej, udział w których ograniczony był pierwotnie do ekskluzywnej grupy kobiet, dopuszczających mężczyzn jedynie w charakterze chierofantów-prokreatorów, z czasem wy­ konywane były przez obydwie płci, zanim kreacyjne starcie i współdziałanie �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 57 kobiety z mężczyzną nie zostało zastąpione symboliką opozycji fratrii, z któ­ rych jedna reprezentowała in, druga jang, same tańce zaś stały się domeną mężczyzn (Granet, 1973, s. 189-190). Generalizując, ograniczenie grupy tancerzy do przedstawicieli jednej płci jest z reguły sygnałem, że działanie dokonywane za pośrednictwem tańca jest skoncentrowane na tym aspekcie rzeczywistości, który przez osoby swych członków reprezentuje zespół tancerzy. Wspólny udział kobiet i mężczyzn zawiera natomiast odwołania do idei pełni. Szczególnym przypadkiem personifikacji w osobie tancerza pełni człowie­ czeństwa (ze względu na płeć) jest taniec postaci biseksualnych oraz taniec dzieci występujących w roli celebrantów. Jeżeli chodzi o pierwszy z nich, reprezentatywna jest kwalifikacja szamanów, którym w wielu społecznościach przypisywany jest status istot dwupłciowych. Eliade wspomina o szamanach, którzy „są jak kobiety" (Eliade, 1974, s. 257-258). Przyjmują sposób bycia i strój kobiet, a nawet zawierają małżeństwa z innymi mężczyznami, przy czym nie pociąga to za sobą konieczności zerwania związku z żoną. Informa­ cja ta dotyczy Czukczów. Analogiczne fakty rejestrowane są w odniesieniu do szamanów w Indonezji oraz plemion Ameryki Południowej (Araukanie. Patagończycy) i Ameryki Północnej (Arapaho, Czejennowie, Ute). W tymże sensie o feminizacji mężczyzn pełniących funkcje kapłańskie mówi także van der Leeuw (van der Leeuw, 1978, s. 261-267). Poza owymi profesjonalnymi „pośrednikami", zadaniem których jest me­ diacja pomiędzy różnymi kategoriami istnienia (przy czym zadanie to uzasad­ nia przedstawioną tu charakterystykę ich osób), biseksualny status w odnie­ sieniu do tancerzy rekrutujących się spośród zwykłych c z ł o n k ó w społeczeń­ stwa jest zjawiskiem rzadkim. Jeżeli ma miejsce, łączy się zwykle ze szcze­ gólną rolą, jaka powierzana jest tym tancerzom w obrzędzie. Do takich przypadków należą okazjonalny biseksualizm kobiet, które podczas tańca sta­ nowiącego element obrzędu weselnego w jednym z rejonów Indii markują konsumpcję małżeństwa (Selwyn, 1979, s. 684-698), oraz transwestytyzm mężczyzn przyjmujących status kobiet na czas wykonania weselnego tańca jawajskiego gandrung (Simatupang, brw., s. 19). Podobna zamiana ról do­ konywana przez młodzież nie posiada już przedstawionej tu konotacji z uwa­ gi na charakterystykę kulturową tej grupy. Pozycji dziecka jako tancerza właściwa jest szczególna dychotomia. W wie­ lu społeczeństwach, a należą do nich wszystkie z terenu Europy, taniec dziecka nie posiada żadnego specjalnego znaczenia ze względu na o s o b ę swego wykonawcy. Jakkolwiek przy tym taniec ten rozgrywa się nawet nie na marginesie, ale poza wszelkim liczącym się działaniem, nie m o ż n a po­ wiedzieć, że jest on kulturowo obojętny. Jest właśnie nijaki. Inaczej rzecz się przedstawia, gdy w grę wchodzi przekonanie, że — jak to stwierdza van der Leeuw: „dziecko ma swoją własną moc. Jego czystość, to jest jeszcze nie zużyta, trzymana w ry­ zach siła, przedstawia wartość religijną, którą kult potrafi wykorzystać. Stąd bierze sie funkcja, �58 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 6. Bali. Indonezja. Dziecko w roli tancerza we Lange. op. cii. jaką pełnią dzieci-kapłani lub chłopcy z chórów kościelnych, «pais amphitales», w kulcie i ludowych zwyczajach Grecji, dzieci wykonujące sakralne tańce z Bali, Kambodży itp." (van der Leeuw. 1978, s. 254). Dziecko pełni w takich sytuacjach rolę naturalnego hierofanta. Do obję­ cia jej predystynowane jest ze względu na fakt swej aseksualności. Z chwilą zaś, gdy pojawiają się pierwsze symptomy dojrzewania, traci uprawnienia do pełnienia tej roli. Balijskie tancerki пр., wykonawczynie świątynnych tańców sang hyang dedari, sang hyang deling i legong, w których uosabiają bóstwa, oraz tańców z narratywnego gatunku lelamphan, w których obejmują role ludzi i bóstw lub ludzi i zwierząt (a więc istot reprezentujących wzajemnie przeciwstawne kategorie istnienia), zaprzestają wykonywania ich z.chwilą wy­ stąpienia pierwszej menstruacji (Simatupang, brw., s. 75-84). Jeśli idzie o semantykę tańca określaną przez osobę wykonawcy istotne znaczenie ma także przyjmowanie bezpłciowego statusu dziecka przez inicju­ jących w niektórych rytach inicjacyjnych. M a to miejsce m. in. w „tańcu słońca" wchodzącym w skład ceremonii O-kee-pa Mandanów. Deseksualizacja rytualna dotyczyła tam nie tylko „rodzących się powtórnie" w wyniku inicjacji (tzn. „przychodzących" na świat jako ludzie dojrzali) młodzieńców, ale także mężczyzn biorących bezpośredni udział w tym tańcu. Uzasadnienie tego zabiegu stosowanego wobec dojrzałych uczestników obrzędu zawarte �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 59 jest w micie odnoszącym się do początków istnienia świata (Alexander, 1964, s. 105-106; Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342). Powiedziane tam jest, że drogę prowadzącą do poznania zasady prawidłowego funkcjonowania świata prze­ była para ludzi. W jednej wersji jest to szaman, a więc pośrednik z profesji, obdarzony „mocą", któremu towarzyszyła żona wodza plemienia, czyli ko­ bieta posiadająca „moc" i „rangę". W drugiej drogę tę przebył szaman wraz z młodzieńcem. Działanie mityczne prowadzone było więc przez parę repre­ zentującą pełnię ze względu na wiek- . Z tym pierwowzorem kompetencji koresponduje obsada ról w działaniach symbolicznych wypełniających obrzęd. 4 Wiek i wynikająca stąd pozycja społeczna wykonawcy tańca dają o so­ bie znać przede wszystkim jako element kompozycyjny większych całości tanecznych, w których biorą udział wszyscy członkowie społeczności. Wów­ czas, jak w południowosłowiańskim kolo, najstarsi zajmują pierwsze miejsca (Mladenovič, 1973, s. X X X ; 1980, s. 59, 62, 66), bądź - jak w „tańcu słońca" — obejmują główne role: celebrantów lub starszyzny towarzyszącej celebrantowi. Wyjąwszy te przypadki, bardziej zaawansowany wiek predystynuje przede wszystkim do przyjęcia roli obserwatora i swojego rodzaju stróża poprawności tańca, którego wykonanie spoczywa na dojrzałych członkach grupy i młodzieży. Zależność pomiędzy aktywnym udziałem w życiu a aktyw­ nym udziałem w tańcu nasuwa się tu nieodparcie. To samo stwierdzimy w przypadku rangi związanej z pozycją w grupie. Rola przywódcy łączy się niejednokrotnie z rolą celebranta , którego przy­ wilejem jest wykonanie pewnych tańców, przy czym bywa to przywilej nie­ bezpieczny. Uwidacznia się to przede wszystkim w społeczeństwach zhierar­ chizowanych. Przykładem takiego tańca jest opisany przez Frazera taniec panującego przed poddanymi, którym władca Dahomeju dokumentował swo­ ją zdolność do sprawowania władzy (Frazer, 1890. cz. 2, s. 123). Pomimo braku bliższych danych na jego temat, czas i okoliczności wykonania (święto zbiorów), fakt, że było to obowiązkiem króla oraz grożąca mu w razie niesprawdzenia się kara, pozwalają wysunąć przypuszczenie, że podobnie jak w Chinach panujący tańcząc tworzył harmonię kosmosu, w tym przypadku król restytuował zużyte zasoby energii witalnej, „ m o c y " . Innymi przykłada­ mi związku wysokiej rangi w grupie z rolą celebranta, uprawnionego do wykonania tańca o szczególnym znaczeniu dla życia całej grupy ludzkiej lub jednostek, są jawajskie tańce bedadża i serimpi wykonywane wyłącznie przez dzieci miejscowej arystokracji (Simatupang, brw., s. 51-57). Ranga decydować może także o przełamaniu tabu wykonawczego. Mali­ nowski odnotował, że jakkolwiek kobiety na Trobriandach zasadniczo nie brały udziału w tańcach okresu milamala (uroczystości żniwne poświęcone zarazem duchom przodków), to jednak miał możność obserwować przypadek 25 26 2 4 : ? :<I Por. uwagi dotyczące znaczenia takiej „pełni": L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 318. Szersze omówienie tej kwestii: van der Leeuw. 1978, s. 153-170, 260-261. Tym więcej, że przekonanie o szczególnym wypełnieniu nią panującego jest powszechne. �60 JOLANTA KOWALSKA odejścia od tej zasady. Tańcząca była jednak kobietą pochodzącą z rodziny wysoko stojącej w hierarchii Omarakany (Malinowski, 1980, t. 2, s. 178). Z kolei niska pozycja w grupie decyduje często o niedopuszczaniu do udziału w tańcu. Przykładem reguła rządząca obsadą wykonawczą tańca „White Deerskin" Indian z grupy Hupa, zamieszkujących północno-zachod­ nią Kalifornię (Goldschmidt, Driver, 1940, s. 107-108). Taniec ten organizo­ wany był przez osoby o wysokim prestiżu, w posiadaniu których znajdo­ wały się rekwizyty konieczne do jego wykonania, stanowiące najbardziej cenną własność grupy. W tańcu tym pod groźbą choroby i nieszczęścia winni byli brać udział wszyscy, którzy mieli do tego prawo, to jest wszyscy dobrze urodzeni. Oznaczało to wszystkich członków grupy z wyjątkiem bastardów. W innych tańcach, np. w kolu, im niższa ranga tańczącego, tym dalsze jego miejsce w szeregu tancerzy, bądź tym mniej istotne przypadające mu role, jak ma to miejsce w podziale zadań tanecznych w weselu polskim. Najdonioślejsze funkcje obrzędowe łączone z tańcem spełniali tam ludzie doj­ rzali cieszący się autorytetem (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929). Natomiast młodzież była tam niekiedy od tańca obrzędowego wręcz odsuwa­ na (Dworakowski, 1935, s. 65), jakkolwiek wiele tańców występujących w czę­ ści wstępnej i niektóre z części centralnej wesela stanowiło swoistą własność członków tej grupy. Oni też przede wszystkim brali udział w weselnych tańcach zabawowych. Związek podziału ról w tańcu z kwalifikacjami kulturowymi wykonawcy syntetycznie ilustruje jedna z faz „Buffalo-head-Dance" Indian Fox (Michelson, 1928, s. 25). Podstawowy zespół tancerzy składał się w nim z czterech grup, których członkowie mieli za zadanie uosabiać odpowiadającą im ka­ tegorię zwierząt w stadzie bizonów i ich cechy. Pierwsze miejsce zajmował mężczyzna pełniący rolę przewodnika stada „ponieważ stary bizon przewodzi stadu". Rola ta należała do jednego z dostojników plemienia. Tańczył on poruszając się po obwodzie niewielkiego koła, w pobliżu centrum domu obrzędowego, gdzie też złożona była głowa bizona. Za nim uplasowana była grupa kobiet, „starych krów", poruszających się za przewodnikiem w dwóch szeregach, jedna przy drugiej, bo tak — bok przy boku — idą bizonie matki ze swym potomstwem. Kolejne miejsce zajmowała grupa chłop­ ców przemieszczających się w zwartej grupie kolistej, jak czyniły to repre­ zentowane przez nich roczne bizony, tworzące wewnątrz stada odrębny zespół równolatków. Na końcu wreszcie usytuowany był szereg młodych kobiet występujących w roli „młodych krów" nie posiadających jeszcze potomstwa. Jak widać płeć, wiek oraz pełnione w grupie role decydowały o miejscu i roli w tańcu . 27 2 7 Pomijam bardziej szczegółowe dane na temat tego rytuału tanecznego. Pełny opis, po­ łączony z analizą funkcji poszczególnych „aktorów", byłby tematem na osobną rozprawę. Podobnie rzecz się ma w przypadku szeregu innych rytuałów tanecznych społeczeństw po­ zaeuropejskich. Danymi na ich temat posługuję się z całą świadomością, że wiedza o nich jest cząstkowa, a interpretacje uwzględniają z reguły jedynie pewien aspekt. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 61 III. R O L A K O S T I U M U I R E K W I Z Y T U Pierwszym zadaniem stroju w procesie przekazu tanecznego jest uzupeł­ nienie i podkreślenie właściwej danej kulturze „naturalnej" charakterystyki tancerza, a więc strój stosowny do płci, wieku i rangi oraz sytuacji. Naj­ częściej jest to strój odświętny, noszony przez tancerzy w innych uroczy­ stych sytuacjach, wydobywający cenione walory urody i podkreślający uzna­ wany kanon piękna, jakkolwiek może to być zwykły strój codzienny. W obyd­ wu przypadkach jest on zharmonizowany z przyjętymi normami określają­ cymi co i jak winni nosić: kobieta, mężczyzna, dziecko, starzec lub dostoj­ nik, korespondując z przyjmowaną przez nich rolą . Z reguły przy tym, poza społecznościami, w których strój nie ulega zmianom zależnie od okoliczności (np. Buszmeni nie znają zabiegu polega­ jącego na przebraniu się do tańca w strój bardziej uroczysty; przebranie oznacza tam przyjęcie wraz z nie swoim kostiumem obcej osobowości — jest to osobna kwestia, o której obszerniej mówię dalej), „idąc na tańce" w znaczeniu tańców towarzyskich czy zabawowych bądź też biorąc udział w rytuale tanecznym czy obrzędzie, któremu towarzyszy taniec, uczestnicy ich przyodziewają się stosownie do chwili: pięknie, a precyzując: piękniej niż na co dzień, przystosowując się do świąteczności sytuacji tanecznej . Na Trobriandach np. tańce obrzędowe poprzedzały długotrwałe zabiegi ma­ giczne, których celem było zapewnienie tancerzowi urody, a więc doskona­ łości ciała, gładkości i pożądanego odcienia skóry, bujności włosów, a także świetności stroju i ozdób, przewyższającej tę, na którą mogli zdobyć się ich partnerzy. Magii piękności towarzyszyła magia gwarantująca sławę dobre­ go tancerza i zabezpieczająca przed zazdrością mniej zręcznych czy mniej obdarzonych urodą tancerzy. Co więcej, Malinowski odnotował przekonanie, że zazdrość wywołana posiadaniem przez nielicznych szczęśliwców owych niematerialnych dóbr może spowodować śmierć ich posiadacza, gdy zazdrosny rywal odwoła się do pomocy czarnej magii. Wyróżniano nawet klasę oznak na ciele zmarłego, przypominających ornament podobny do tego, którym zdobiono ciało do tańca, uznawanych za świadectwo, że „człowiek ten zo­ stał uśmiercony za to, że tak dobrze tańczył" (Malinowski, 1980, t. 2, s. 435). Kostium zarazem podkreśla walory kanonu ruchu tanecznego, przy czym jest to jego funkcja wtórna, w przeciwieństwie do kostiumu komponowa­ nego dla potrzeb określonego tańca. Wielopiętrowe wełniaki łowickie na przykład „trzymają" tancerkę przy ziemi, stabilizując ją w momencie emisji ruchu, i ułatwiają ceniony sposób tańczenia określany jako „niesienie się" . 28 29 30 2 8 Por. pracę P. Bogatyrieva (1979, s. 163-232) na temat funkcji stroju ludowego na obrzasze morawskosłowackim. Bardzo interesujące jest spostrzeżenie B. Malinowskiego na temat międzykulturowych różnic odnośnie do piękna i poprawności stroju noszonego przy uroczystych okazjach. Miesz­ kańców Trobriandów raził zaobserwowany u Białych zwyczaj redukowania stroju w takich sytuacjach, miejscową normą bylo bowiem wzbogacanie go (Malinowski, 1980, t. 2, s. 513-514). Jest to maniera ruchu popularna w wielu obszarach Polski. 2 4 3 0 �62 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 7. Węgry, okolice Szebeny. Dziewczęcy strój odświętny wg M a n i n , 1974 Polega ona na przemieszczaniu się połączonym z obrotami tak równym, by nie rozlała się woda z przysłowiowej szklanki postawionej na głowie tan­ cerki. Natomiast owinięte wokół ciała hinduskie sari czy przyjęty w Indo­ nezji sposób noszenia spódnic składających się — podobnie jak sari — z jed­ nej sztuki tkaniny zamotanej wokół bioder, podkreślają bogactwo ruchów korpusu w kobiecych tańcach z tych rejonów świata. Z kolei obfite, splisowane „w harmonijkę" spódnice kobiet z okolic Pesztu i Szebeny (Węgry) harmonizują z bogactwem obrotów i skrętów wykonywanych przy jedno­ czesnej sztywności korpusu, co szczególnie widoczne jest w szybkiej części czardasza. Również kanon wolnego, spokojnego ruchu tańców kobiecych przeciwstawianych szybkim, energicznym tańcom męskim, właściwy wielu społecznościom! Europy i Azji, często znajduje dodatkowy akcent w stroju, który w odniesieniu do kobiet — bardziej, mężczyzn — mniej krępuje swo­ bodną emisję ruchu. Drugie zadanie kostiumu stoi w opozycji do przedstawionego. Polega na niwelacji naturalnej charakterystyki tancerza i przekształceniu go w „ko­ goś innego". T u , obok stroju, ważną rolę pełni maska i „maska ruchowa" �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POŻARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 63 \ Ryc. 8. Kralwe - uczestniczki magicznego tańca kobiecego z Serbii. W kostiumie widoczne jest połączenie świątecznego stroju kobiecego z elementami zdobienia (zio)a) i rekwizytami charakterystycznymi dla tego tańca na Mladc-riovič. 1ЧХ0 konstruowana na podstawie istnienia kulturowych i gatunkowych k a n o n ó w ruchu. W omawianym znaczeniu i funkcji kostiumem jest przede wszystkim nagość, będąca odwróceniem sytuacji z w y k ł e j , w znaczeniu odczlowieczenia wykonawcy tańca bądź cofnięcia go w czasie. Pierwszy wariant reprezentuje vrzino kolo tańczone przez nagich mężczyzn i stanowiące rytuał, w którym owi nadzy tancerze przyjmowali na siebie rolę istot nadludzkich. Wariant drugi znalazł zastosowanie w ceremonii O-kee-pa, w której przeniesienie ini­ cjowanych i celebrantów w kontekst czasu mitycznego łączone było z ich aseksualną nagością. Innym przykładem transformacji tancerza symbolizowanej kostiumem i maską jest przejęcie stroju (lub tylko jego elementów) innych postaci ludzkich wzbogacane niekiedy stylizacją twarzy (np. kobiecy makijaż, wąsy i broda, domalowywane zmarszczki itp.). A więc może to być kostium „Kra­ kowiaka", „Negra", „panny młodej", „kobiety", „starca" i inny noszony nie przez swego prawowitego właściciela, lecz przez tych, którzy stają się nim w pewnych okolicznościach i ze względu na nie, choć nie zgadza się to 31 3 1 Przy uwzględnieniu kulturowo warunkowanej niejednorodności pojęcia „nagość" czło­ wiek jest zawsze ubrany, nawet jeżeli jego strój składa się z przysłowiowego „figowego listka". �64 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 9. Afryka Południowa, grupa Venda. Nagość jako kostium w inicjacyjnym tańcu kobiecym wg B l a c k i n g . 1977 32 z właściwą im kwalifikacją w życiu codziennym . Przyjęcie kostiumu ko­ biety lub mężczyzny przez przedstawicieli płci przeciwnej jest przykładem ty­ powym dla tej formy transformacji dokonywanej za pośrednictwem prze­ brania. Kostium nieco bardziej już skomplikowany, w którego symbolice podsta­ wową rolę pełni skrót metaforyczny i synteza cech innych istot ludzkich, zwierząt i form istnienia nieludzkiego, umożliwia tancerzowi „przywdzianie" 5 2 Zróżnicowanie to dobrze oddaje postać Murzyna Filomeno, jednego z bohaterów Kon­ certu barokowego A. Carpentiera. — Bawiąc podczas karnawału w Wenecji, wbrew panującym obyczajom nie nosił maski, wychodził bowiem z założenia, że jego własna twarz wystarczy za maskę. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 65 ich ciała. Odpowiednia maska zwierzęca i prześcieradło, przewrócony włosem do góry kożuch, słomiany warkocz oplatający korpus i kończyny czy ele­ menty uprzęży czynią z tancerzy biorących udział w obchodach noworocz­ nych i zapustnych — w zależności od potrzeby — bociana, kozę, turonia, niedźwiedzia czy k o n i a . Zarazem, czynią z niego reprezentanta cech tych zwierząt i przypisywanej im symboliki, w tym wspólnej cechy „zwierzęcości" i łączących się z nią kojarzeń symbolicznych. Podobnie, maska o bazylisz­ kowej fizjonomii i odzież obwieszona futrzanymi ogonkami lub postrzępio­ nymi frędzlami nadaje noszącemu je tancerzowi ze Słowacji, występującemu w okresie zapustów, kwalifikację Żyda (Masopustní..., 1979). Z kolei kostium składający się z żółtego centkowanego kombinezonu i hełmowej maski wy­ obrażającej wielkiego drapieżnego kota „zmieniają" wykonawcę „Danza de los Negritos" z Meksyku w tygrysa (Olivera, 1974, s. 77, 102) , słomiany zaś ogon „fryca" (parobka wyzwalanego na kosiarza) czyni zeń, zgodnie z konwencją obrzędu, istotę niedoskonałą, nie w pełni ludzką. „Fryc" prze­ staje nią być w chwili dopełnienia wyzwolin, a wówczas ogon jest urywany lub podpalany (Kolberg, brw., t. 9, 24). W przedstawionych przykładach do komponowania kostiumu wykorzysty­ wane są elementy realnie istniejącej rzeczywistości. Natomiast w przypadku tworzenia symbolicznych wyobrażeń „ciał" istot nadprzyrodzonych i nieludz­ kich, wprowadzane są symbole funkcjonujące w wyobraźni społeczeństw jako imaginacyjne personifikacje tego rodzaju istot oraz ich cech, a także idei i zjawisk, które uosabiają. Wymieńmy reprezentatywne dla tej kategorii kostiu­ my katcin — tańczących b o g ó w — Indian Zuni i Hopi, maski Ludożercy z Północy i istot xwě-xwé Kwakiutlów, kostiumy diabła i śmierci (znane nam z naszej własnej kultury), taneczne maski lamajskie wyobrażające po­ staci skomplikowanego panteonu tej religii czy skonwencjonalizowaną charak­ teryzację i kostium w y k o n a w c ó w tańca kathakali z Indii, odtwarzających bohaterów „Ramajamy" i „Mahabharaty". W tym ostatnim przypadku maską jest obfity makijaż pozbawiający tancerza jego własnej twarzy. Podobnie, jednym i właściwym kostiumem Australijczyka biorącego udział w jednym z corroboree i wchodzącego w role mitycznych istot może b y ć pierze przy­ lepione do skóry krwią i tworzące na niej ustalone tradycją ornamenty, czyniące jego ciało ciałem owych istot. W kontekście transformacyjnym mieści się także zabezpieczająca funkcja stroju. Spełniają ją zarówno konwencjonalny kostium i maska, jak i ich wersja zredukowana do pokrywającego ciało ornamentu czy zmienionego ko­ loru skóry. Przykładem strój bułgarskiej panny młodej szczelnie okrywający ją całą, łącznie z twarzą ukrytą za zasłoną, chroniący ją przed .wszelkimi niekorzystnymi wpływami. Przytoczyć tu m o ż n a także zabezpieczającą funk33 34 3 3 Przedstawione dane dotyczą Polski. Zgodnie z podanymi tu informacjami, jakkolwiek tygrys jest postacią mityczną, sam taniec powstał w okresie kolonialnym. Dane te dotyczą grupy Zinancateków. 3 4 5 - Etnografia Polska t. 3!, z. 1 �66 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 10. Północna Australia. Wykonawcy tańca obrzędowego w strojach „przekształcających" ich w istoty mityczne ng Lange. <y». cif. cję czepca w zastosowaniu do niewłaściwych uczestników kobiecego tańca zapustnego „na len", „na konopie". Panna, młodzieniec czy też dojrzały mężczyzna, którzy dostali się w krąg tańczących kobiet, zmuszeni byli do przywdziania czepca i wykonania w tym przebraniu tańca wspólnie z kobie­ tami. W moim przekonaniu zabieg ten miał na celu nie tylko niwelację obcości owego odmiennego tancerza, ale także zabezpieczenie go przed bliżej nie określonym nieszczęściem (Kowalska, 1985, s. 74-75). Funkcjonalnym odpowiednikiem tego elementu kostiumu kobiecego jest barwnik, którym żałobnicy z plemienia Tiwi pokrywają ciała przed przystąpieniem do wy­ konania „tańca dla zmarłego" zabezpieczając się w ten sposób przed zagro­ żeniem wynikającym z udziału w tym tańcu. Na pograniczu obydwu o m ó w i o n y c h tu s p o s o b ó w posługiwania się ko­ stiumem można umieścić funkcję stroju szamańskiego. Był on jednocześnie przebraniem i strojem właściwym tej postaci, co koresponduje ze statusem szamana w grupie ludzkiej jako istoty uprzywilejowanej (w sensie kontaktów �67 K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA Ryc. I I . Brazylia. Wykonawcy tańca w strojach „przekształcających" ich w ptaki (zarazem w istoty mityczne) wg tange. t)/>. cif. z zaświatami), a zarazem żyjącej na marginesie społeczności, jak również zgadza się z pośrednią pozycją szamana pomiędzy światem ludzi a światem istot nieludzkich. Rekwizyt jest tym elementem kontekstu wykonawczego, któremu przypa­ da rola środka wyrazu określającego sytuację, w jakiej występuje taniec, bądź narzędzia działania symbolicznego dokonywanego w tańcu. Pełniąc pierwszą z nich reprezentuje przede wszystkim uniwersalia kulturowe. M a to miejsce przede wszystkim w przypadku różnych wyobrażeń drzewa życia: od Człowieka-Cedru Kwakiutlów i Pinii wyrosłej z ciała jednego ze „straco­ nych dzieci" Indian Seneka (szerzej na ten temat pisałam w artykułach po­ przednich; zob. Kowalska, 1986a, 1986b), przez pale pogrzebowe Tiwi, po tyrs menad i laskę kalusarów, „gaik" obnoszony wiosną w polskich wsiach czy gałęzie trzymane przez bałkańską dodolę i jej towarzyszki (Vakarelski, 1965, s. 301-302). W tymże sensie rekwizyt jest: 1) niejako zastępcą postaci — bohaterów obrzędu (rózga weselna symbolizująca pannę młodą, przekazywana z rąk do rąk w porządku zgodnym z kolejnością „brania w taniec" panny młodej przez uczestników wesela — Kolberg, D W O K , t. 16); 2) symbolem stojących �68 JOLANTA K O W A L S K A przed nimi zadań (np. wór napełniony ziemią dźwigany przez króla Dahomeju w jego dorocznym tańcu przed poddanymi); 3) sygnałem mających nastąpić zdarzeń (czepek, z którym przed oczepinami w niektórych rejonach Polski tańczyła swacha); 4) środkiem umożliwiającym pełniejszą identyfikację dziejących się zdarzeń (ikona trzymana podczas tańca przez nestinara umoż­ liwiająca mu — jak wierzy — taniec na ogniu — Angelova, 1955) czy wreszcie 5) sygnałem celu, ze względu na który podejmowane są pewne działania obrzędowe (kloc „wymuszający" kulawość przywiązywany do nogi w tańcu wyobrażającym i antycypującym przyszłą transformację tancerzy, tj. młodzieży w ludzi dojrzałych, ustabilizowanych w rolach życiowych odpowiadających każdej płci). W pierwszym z wymienionych wyżej zadań rekwizytu mieści się także uzupełnienie symboliki kostiumu. Rekwizyty występujące jako narzędzia działań symbolicznych wprowadza­ nych na miejsce działań instrumentalnych to przede wszystkim narzędzia pracy wspomagające i czyniące prawdopodobnymi wersje tanecznych relacji o pracy, jakkolwiek najczęściej są one wypierane przez gest (Kowalska, 1985, s. 67-68). Z kolei są to różne rodzaje broni, autentyczne i zastępo­ wane przez jej namiastki, używane w tańcach wyobrażających walkę i po­ lowanie, które zgodnie z wierzeniami zapewnić miały zwycięstwo w pierw­ szym i powodzenie w drugim przypadku. N a koniec, wspomnieć jeszcze należy o stosowanych w podróżach mi­ stycznych rek wizy tach-pojazdach. D o nich należy bęben szamana z Azji Cen­ tralnej nazywany jego koniem („koniem" była tu także skóra końska spre­ parowana w specjalny sposób), huśtawki ułatwiające mediom z grupy Muriów indukcję tanecznego transu, używane także w stanie possession, jak również — opisany wcześniej — wehikuł występujący w inicjacjach szamańskich Karibów z Wenezueli. Rekwizyty te stanowiły szczególnego rodzaju uzupełnienie ruchu tancerza powtarzając jego symbolikę w ściśle określonym przedmiocie (do tej kategorii należy bęben szamański) bądź wzbogacając naturalne możliwości ruchowe człowieka mechanicznym ruchem rekwizytu (w tej roli występuje huśtawka M u r i ó w i „wehikuł" Karibów). LITERATURA Alexander, H. B. 1964 North American Indians, [w:] The Mythology of all Races, New York, t. 10. Angelova, R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a , С. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, z. 3. Wilno. Beattie J . H. M. 1962 Twin Ceremonies in Bunyoro, "Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland", t. 92, cz. 1, s. 1-12. Benetowa, S. 1936 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Prace Etnologiczne, nr 2, Warszawa. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 69 Blacking, J. 1977 An Introduction to Venda traditional Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Bogatyriev, P. 1979 Semiotyka kultury. Warszawa. Bryk, A., L e s z c z y ń s k i , S. 1970 Pieśni i tańce lubelskie, Lublin. Bys troń, J. S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. 1980 Tematy, które mi odradzano, Warszawa. Cannig, S. 1939 The Birth of Folk-Dance in French Equitorial, Africa, "Man", vol. 39, s. 183. Dekowski, J. P. 1948/49 Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź. D w o r a k o w s k i , S. 1935 Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim, Prace Etnologiczne, t. 3, War­ szawa. Eliade, M. 1974 Shamanism. Archaic techniques of Ecstasy, Princeton. E l v i n , V. 1944 Stilt-walking among Murias of Bastar State, "Man", vol. 44, part B, s. 38-41. Frazer, J. G. 1890 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion, New York-London. 1962 Zlota gałąź, Warszawa. Goldschmidt, W. R., Driver, H. E . 1940 The Hupa white deerskin Dance, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley. Gonet, Sz. 1904 Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „Lud", t. 10, z. 1, s. 23-30. Granet, M. 1926 Danses et legendes de la Chine Ancienne, Paris, t. 1-2. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Graves, R. 1967 Mity greckie, Warszawa. Hoebel, E . A., Frost, E . L . 1976 Cultural and Social Anthropology, New Delhi. Kolberg, O. 1961 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (DWOK), t. 9 — Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 16 — Lubelskie, t. 24 — Mazowsze, Wrocław—Poznań. K o w a l s k a , J. 1985 Środki i mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia Polska", t. 29, z. 2, s. 63-82. 1986a Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I : Kulturowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „Etno­ grafia Polska", t. 30, z. 1, s. 83-138. 1986b Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I I : Współzależność symboliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określo­ nej waloryzacji, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2. Krček, F. 1898 Pisanki w Galicji, „Lud", t. 4, s. 186-231. K r z y ż a n o w s k i , J. 1947 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Warszawa, t. 1-2. Lawler, L . B. 1964 77?e Dance in Ancient Greece, Washington. �70 JOLANTA KOWALSKA van der Leeuw, G. 1978 Fenomenologia religii. Warszawa. Levi-Strauss, С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. I.ockwood. D. 1969 Ja, Australijczyk, Warszawa. Malinowski, B. 1980 Dzieła, Warszawa, t. 1-3. Martin, G . 1963 East-European Relations of Hungarian Dance Types, [w:] Europa et Hungaria Congrexsus Ethnographicus in Hungaria. Budapest 16-20. 10. 1963, Budapest, s. 469-515. 1974 Hungarian Folk Dances, Budapest, de M art i no, E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch, War­ szawa. Masopustní... I 979 Masopustní tradice, Brno. Matuszewski, I. 1903 Bohaterowie jasełek, [w:] Swoi i obcy. Warszawa. Matyas, K . 1887 Dramat gminny polski (kolęda). „Wisła", t. 1. Michelson, T. 1928 Notes on the Buffalo-head Dance of the Thunder Gens of Fox Indians, [w.| Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87, Washington. MladenoviC. O. 1973 Kolo u jużnich Slovena. Beograd. 1980 Forms and Types of Serbian Folk Dances, "Dance Studies", vol. 4, s. 53-83. M o s z y ń s k i . К. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej części byłego powiatu mozyrskiego oraz powiatu rzeczyckiego. Warszawa. 1967 Kuliura ludowa Słowian, Warszawa, t. 1-2. Olivera, M. 1974 Las Danzas y Fiestas de Chiapas, [w:] Catalogo Nacional de Danzas, t. 1, Mexico. Sachs, C. 1965 World History of the Dance, New York. Selwyn, Т. 1979 Images of Reproduction: An Analysis of Hindu Marriage Ceremony, "Man", vol. 14, nr 4, s. 684-698. Simatupang, R. O. brw. Dances of Indonesia. Djakarta. Ulanowska, S. 1888 Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami, „Wisia", t. 2, s. 98-119. 1891 Łotysze Inflant Polskich a w szczególności gminy Wielońskiej, powiatu Rzeczyckiego. Obraz etnograficzny. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 15, s. 181-282. V a k a r e l s k i , Ch. 1965 Etnografia Bułgarii, Warszawa. Werner, W. L . 1937 A Black Civilization, New York—London. Z wolski, E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 71 Jolanta Kowalska T H E C U L T U R A L Q U A L I F I C A T I O N S O F T H E NON-MOVEMENT MEANING ELEMENTS OF T H E DANCE Summary The reflexions presented here are the continuation of the two previous papers published in "Etnografia Polska" concerning the problem how the primary components of the conception of reality can be reflected in the symbolism of. the dance movements (Kowalska. 1986a. 1986b). All the three papers together are intended to make a whole study concerning the cultural qualifications of the meaning elements of the dance and their influence on the symbolism of the dance itself. The issue discussed in this paper comprises three subjects. The first one concerns the cultural qualifications of the emitor .of the movement' i.e. the body of the dancer. Special attention has been paid to the problems: I. The meaning of incorrectness in the functioning of the body — the emitor 2. The estimation and meaning of the culturally conditioned variants of the use of body (so-called "mannerism of the movement"). The second one is connected with the meaning of the social role of the dancer: sex, age and social status. The third group of problems concerns the function of costumes and other material requisites. The symbolism of the situational context has been set aside here since the analysis of cultural qualifications of the place and situation of the dance performance had been discussed in the second of my above mentioned papers. I think that such an order of the discussed problems gave me a harmonious way of passing them in sequence for it stays in accordance with the order in which the questions arose. Translated by Anna Kuizyńsku-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9bfab288f31e30229fd9a1c895c1b306.pdf eb9a450bd3416558760a4c52e2c73c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1171 Title A name given to the resource Tabu, zakaz magiczny, nieczystość / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.19-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : PL ISSN 0071-1861 1987, z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Warszawa) TABU, ZAKAZ MAGICZNY, Część ZROZUMIEĆ NIECZYSTOŚĆ I TABU Ponad 25 lat temu ukazał się w „Etnografii Polskiej" artykuł J. Klima­ szewskiej (1960) poświęcony zakazom magicznym w tradycyjnej kulturze lu­ dowej. Wystarczająco to długi odstęp czasu, aby warto było ponownie spoj­ rzeć na ten tekst i sprawdzić, które z jego tez przetrwały, które z obie­ cujących wówczas perspektyw nadal wydają się obiecujące, oraz generalnie zastanowić się, czy posunęliśmy się w tym czasie naprzód w rozumieniu pod­ stawowego zjawiska kultury, jakim jest zakaz magiczny lub religijny: tabu. Autorka nie podejmuje dyskusji na temat genezy tabu — tłumaczy się na wstępie brakiem kontaktu z aktualną literaturą obcą. Dziś, gdy jesteśmy w stanie nadrobić ten brak, okazuje się, że bieżąca literatura nie zawsze ułatwia rozwiązanie problemu. Nowe kierunki nie odpowiadają bowiem na stare pytania — zostawiają je po prostu, jakby zmęczone ich powtarzaniem, a za to odkrywają nowe pola badań i stawiają nowe kwestie. Próżno ocze­ kiwać, że kognitywizm albo ethnoscience rozstrzygną problem genezy czy pierwotnego sensu tabu — one co najwyżej wtrącą swoje trzy grosze, tzn. dodadzą nowy wymiar do i tak złożonego zagadnienia. Czy w takim razie jedyny postęp możliwy w humanistyce to tylko zmia­ na, zwłaszcza zmiana paradygmatu? Czy nowe metody nie mogłyby jednak odpowiadać na odwieczne pytania, weryfikować stare odpowiedzi? Na szczę­ ście nowe podejścia umożliwiają co najmniej jedno: dostrzeżenie i skorygo­ wanie ograniczeń starych paradygmatów. Pokazują, że często zanim na py­ tanie udzielono (fałszywej) odpowiedzi, to przedtem źle je postawiono, ba­ zując na fałszywych założeniach, wynikających ze słabości całego systemu dawnych eksplanansów. Te słabe punkty starych paradygmatów to: — naiwna koncepcja człowieka: deklarowane lub ukryte, milcząco przyj­ mowane założenia na temat natury ludzkiej i m o t o r ó w działania symbo- �20 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI licznego, np. strach przed duchami, obawa o duszę itp.; jest to wynik gabinetowości XIX-wiecznej nauki o „dzikich"; — monomania interpretacyjna zamiast widzenia wielostronnego związku wytworów kultury; wąski paradygmat — kilka wszechobecnych eksplanansów: magia, animizm. moc, widziany jednopłaszczyznowo mit itp.; — brak przemyślanego całościowego ujęcia różnych sfer kultury ducho­ wej — mitu, obrzędu, tekstów folkloru; na to miejsce „retoryka asocjacji" — wyliczanie skojarzeń; — ta sama żywiołowość w sferze metodologii: mnożenie hipotez ad hoc bez poddawania ich stopniowej eliminacji — niechęć do stosowania „brzytwy Ockhama"; nieuwzględnianie faktu, że wprowadzenie jednego pojęcia czy hipotezy ma implikacje dla pojęć pozostałych, wymaga ich modyfikacji; — niedostatki refleksji nad kulturą jako tekstem, nad pojęciami znaczenia, rozumienia, wyjaśniania, nieporadność w traktowaniu wieloznaczeniowości symbolu; utożsamianie pierwotnego sensu z genezą itp. Błąd nieudolnego formułowania założeń badawczych oraz niekonsekwen­ cja w budowie i weryfikacji paradygmatu mszczą się do dziś na badaczach podejmujących jakiekolwiek problemy szczegółowe w obrębie antropologii symbolicznej. Stąd konieczność podjęcia prac nad zwartym zespołem myślo­ wych założeń, leżących u podstaw wszelkich interpretacji sensów, znaczeń, symboliki. Streśćmy nasze zamiary: Przedmiotem pracy będą tzw. zakazy magiczne — pojęcie utożsamiane na razie dla uproszczenia z terminem tabu. Spróbuję udowodnić, że można i trzeba rozumieć je jako sposób — mówiąc metaforycznie — odczyniania nie­ doskonałości świata; tu zarysuje się związek tabu z ideą nieczystości — ele­ mentarnym składnikiem owej niedoskonałości. Pierwszym krokiem do takiego sformułowania będzie krótki przegląd dotychczasowych koncepcji tabu. W oba­ wie, że krytyka teoretyczna byłaby tu jałowa, szybko obieram inną drogę: konkretny wątek pewnej toczącej się od dawna debaty, aby na jego przy­ kładzie przedstawić najważniejsze konkurencyjne interpretacje. Tym polem doświadczalnym będzie obszar biblijnych zakazów wraz z odwieczną kwestią p o w o d ó w nieczystości świni u Semitów. Zagadnienie to obfituje w litera­ turę, i to tę szczegółową, dokonującą ustaleń, a nie tylko ogólną, postulu­ jącą metody. M o ż n a więc mieć nadzieję, że wnioski z takiej merytorycznej debaty będą mogły posłużyć za myślowy punkt podparcia, od którego można wyjść przy analizie innych zakazów. Będzie ona przeprowadzona dwustopniowo: najpierw z zastosowaniem procedury dedukcyjnej, na niewielkiej próbie materiałowej, zostanie sformu­ łowana hipoteza na temat zasadniczego sensu zakazów magicznych, po czym na próbie większej, na podstawie wnioskowania indukcyjnego, będzie prze­ prowadzona jej weryfikacja. W dalszym ciągu zostaje naszkicowany taki szer­ szy kontekst pojęciowy, w którym należycie rozumiane tabu znajdzie swoje miejsce; nie tylko umożliwi on zrozumienie wielowymiarowości tego zjawiska, �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 21 ale też będzie mógł posłużyć do konsekwentnych interpretacji innych wytwo­ rów kultury symbolicznej. Jestem przekonany, że zanim paradygmat taki zostanie sformułowany (by m o ż n a go było poddawać krytyce) wszelka dzia­ łalność interpretacyjna na poszczególnych polach — mit, rytuał — będzie mia­ ła tylko doraźny, prowizoryczny charakter. Twierdzę też, że nie da się zro­ zumieć szczegółu nie posiadając przybliżonej wizji ogółu — jak nie da się naprawdę zrozumieć, „dlaczego to właśnie ś w i n i a jest zakazana", bez od­ powiedzi na pytanie, „co to znaczy, że jest ona z a k a z a n a " — dlaczego w ogóle funkcjonuje zakaz, czym jest i jak się ma do innych działań sym­ bolicznych. Finalnym celem jest więc szeroki paradygmat, wykluczający cząstkowe, doraźne, ad hoc sporządzane interpretacje. Myślenie potoczne ma nieuleczalną predylekcję do takich kawałkowych etiologii i na tej fali amatorskie wyjaśnie­ nia poszczególnych, z osobna branych zakazów przedostają się do studiów i monografii etnograficznych, rażąc mentalnym rodowodem z drobnomieszczańskiego kręgu Tuwimowskich „ludzi, co widzą wszystko oddzielnie: że koń, że Stasiek, że pies, że drzewo". i Plaga doraźności trapiła wiele wcześniejszych interpretacji tabu. Pomijając w tej chwili pierwsze poważniejsze wystąpienia J . G . Frazera i W. Robertsona Smitha wystarczy wymienić prace H . Schurtza i H . Webstera. Obie one równie żałośnie, nieprzekonująco i eklektycznie wyliczają racje, dla których istniało tabu. „Wszystkie te przesądy odzwierciedlają ignorancję człowieka wobec jego otoczenia [...] wywodzą się one ze strachu wobec nieznanego i niepoznawalnego" (Webster, 1942, s. 378; por. też Webster, 1916, s. 60) — tyle tylko zrozumiał widocznie autor dwóch bogatych repertoriów zakazów, albowiem tylko taki wspólny mianownik dostrzegł po wyliczeniu wszystkich okazji, w których obowiązują tabu: seks i kwestia rozdziału płci, śmierć i lęk przed zmarłymi, obcy i dziwne zjawiska, święte osoby i rzeczy, grzech i zmaza rytualna, a wreszcie ekonomiczne aspekty tabu (zakaz zjadania przydatnych zwierząt). Podobnie ogólnikowo łączy — z totemizmem — zakazy żywnościowe H . Schurtz, dostrzegając co najwyżej halucynogenną funkcję p o s t ó w (osłabienie organizmu sprzyja zaistnieniu wizji — Schurtz, 1893, s. 4041) oraz stwierdzając zakazy jedzenia tego. co należy do zmarłych. Rozumie on przynajmniej ó w pozautylitarny, konwencjonalny i zrelatywizowany do kultury sens zakazu: „niewinna mucha w zupie lub piwie, ślimak w sałacie, dżdżownica w warzywach" — ileż obrzydzenia wywołują one we współczesnym konsumencie, a przecież w innych kulturach stanowią pożywienie i nawet ludzkie mięso zjadane przez kanibalów nie okazuje się szkodliwe (tamże, s. 16). W podobnym duchu przemawia E . Crawley (1927, I wyd. 1902); spro­ wadza on znów tabu do idei unikania rzeczy groźnych, ale próbuje oprzeć cały wywód na niebezpieczeństwie kontaktu płci i mistycznych skażeń stąd �22 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI wynikających. Znacznie ciekawszy jest tam, gdzie pisze o przeciwieństwie za­ kazów — o idei karnawałowego rozpasania. Dzieła ówczesnych psychoanalityków, choć również wydają się należeć do archiwum koncepcji zwietrzałych, prezentują się oryginalniej. Wymienię dwóch tylko autorów, których tezy dadzą się później wykorzystać — pod warunkiem, że potraktuje się je nie jako ustalenia merytoryczne, ale jako metafory, i że dokona się ich przekładu na pojęcia bliższe rzeczywistości. Pierwszy to oczywiście Z. Freud (1913), traktujący tabu jako trwające do dziś stłumienie pragnień, które nurtowały niegdyś pierwotną hordę. Miały one doprowadzić do zabójstwa pierwszego ojca-tyrana przez jego synów, zjedzenia go i podziału praw do kobiet w hordzie. Dzisiejsze tabu tote­ miczne to nic innego jak wyrzuty sumienia przeniesione na totemiczne zwie­ rzę, którego odtąd nie wolno zabijać ani jeść. Również egzogamia — a więc tabuizowanie kobiet z własnej grupy — jest podobną reakcją sumienia na to samo prawydarzenie. Mniej spekulatywny jest Geza Roheim (1945), psychoanalityk posługujący się w odróżnieniu od Freuda szczegółowym materiałem etnograficznym. Wi­ dzi on tabu jako środek symbolicznego zachowania jednej z najbardziej pożądanych wartości, a mianowicie mającej swe biologiczne korzenie dwu­ stronnej jedności dziecka (płodu) i matki. Roheim traktuje najróżniejsze za­ chowania kulturowe — nawet takie, jak witanie się uściskiem dłoni i poca­ łunkiem — jako symboliczny wyraz „powrotu do lona". Także tabu ma za­ pewniać osiągnięcie owej dwujedni, nakładając ograniczenia na wszelkie dzia­ łania o charakterze symbolicznie separującym, wydzielającym. Autor wybiera dla ilustracji tabu eskimoskie: zakaz zdrapywania szronu z okien, usuwa­ nia osadu z lamp, cięcia brył śniegu i surowców do obróbki, wyprawiania skór, czesania się itp. Obowiązują one w sytuacji śmierci człowieka lub zwierzęcia, a więc — jak to interpretuje — wtedy, gdy osamotniona dusza powinna być jak dziecko przygarnięta przez żywych członków plemienia dla osiągnięcia owej dwujedni. Przeciwko tak wybiórczemu traktowaniu tabu zaprotestować musi każdy, kto choć trochę zna materiał eskimoski, np. ze studium M . Maussa (1973), dającego znacznie bardziej całościową jego interpretację. Zakaz separacji (od matki) to przecież tylko jeden z aspektów tabu, podobnie jak oddzielenie duszy, śmierć, to tylko jedna z wielu okoliczności, gdy ono obowiązuje. Chociaż widzę dużo racji w ujmowaniu tabu jako prowadzącego do osiągnię­ cia sytuacji płodowej (sam Roheim miał raczej na myśli sytuację dzieciństwa w ogóle) to jego wyjaśnienie okoliczności ogłaszania zakazów — kiedy owe „bezradne dusze" powinny być potraktowane jak dzieci — trzeba odrzucić jako nadzwyczaj naiwne. Oczywiście w nurcie psychoanalitycznym i poza nim znaleźć można wię­ cej zwolenników tezy przeciwnej, wedle której tabu miałoby zapobiegać nie­ dojrzałym chęciom powrotu do matki, więzom edypalnym czy tzw. fiksacji macierzyńskiej. To właśnie odcięcie od matki ma być celem różnych zabiegów �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 23 i zakazów nakładanych w momentach inicjacji, w okresach poporodowych itp. Liczne analizy powstające w obrębie amerykańskich cross-cultural studies (F. Young, Y . Cohen), jak i prace wielu inaczej, bo symbolicznie, zoriento­ wanych badaczy europejskich (Luc de Heusch), idą właśnie w tym kierunku. Na koniec wspomnijmy o zupełnie innym sposobie widzenia tabu — o traktowaniu go jako operatora tubylczych klasyfikacji. Tak rozumieli tę instytucję Durkheim i Mauss, tak też ujmował ją w swoim czasie C . LéviStrauss (1966, oryg. 1962). Jego tezę można w uproszczeniu podsumować następująco: zakazy, zwłaszcza dotyczące pożywienia, są związane z regułami zawierania małżeństw, są metaforycznym odpowiednikiem zakazów określa­ jących wymianę kobiet, są więc przetworzeniem reguł rządzących podstawo­ wą instytucją kultury. W ramach totemizmu jako uniwersalnego systemu klasyfikacyjnego zostaje ustanowiony metaforyczny związek między odpowied­ nimi lub nieodpowiednimi rodzajami zwierząt i roślin a grupami ludzkimi kwalifikującymi się lub nie do małżeńskich związków. Tabu (pokarmowe) to tylko projekcja reguł klasyfikacji matrymonialnej. Francuski eseista Georges Bataille również ujmował tabu w ścisłym związ­ ku z kwestią płci, aczkolwiek raczej w jej erotycznym aspekcie; traktował je jako zakaz nałożony przez praczłowieka na wszelki gwałt przeszkadzający w pracy, która go uczłowiecza i daje mu przyszłość: na niekontrolowany seks, mord, krew menstruacyjną. Zalecające całościowe badanie tabu zamiast izolowanych wyjaśnień słowa Bataille (1962. s. 51) „najwyższy już czas byśmy zwrócili uwagę na wszystkie tabu religijne we wszystkich epokach i wszyst­ kich klimatach" powinny być odczytywane przy dźwięku fanfar. Ale czy wobec różności postaw uczonych badających tabu i wobec różnorodności samego materiału da się odnaleźć w nim wspólny mianownik? Czy warto go zresztą szukać, skoro — jak konkluduje swą pracę o tabu Steiner (1956, s. 141) — nie jest ono jedną instytucją ani jednym problemem socjologicz­ nym. N a Polinezji, z której przyszło do nas słowo tapu (dosł. „silnie zazna­ czone", złożenie ta — zaznaczać, pu — przysłówek intensywności), jest insty­ tucją specyficzną, nie spotykaną w tym kształcie na innych obszarach. Spró­ bujmy więc raczej spojrzeć na jeden zwarty blok zakazów — zakazy biblijne, na temat których wypowiadały się pokolenia uczonych i egzegetów. Ponieważ interesuje nas tylko pewien wymiar tej kwestii, rozpocznę referowanie de­ baty dopiero od chwili, kiedy włącza się do niej nowoczesna antropologia — o k o ł o ćwierć wieku temu: „ N a początku była Mary Douglas". II Oryginalność tej autorki polegała na spostrzeżeniu, że nieczystość nie jest zjawiskiem motywowanym biologicznie, lecz logicznie. Nic nie jest — po­ wiada ona — brudne samo w sobie; nieczyste jest to, co ma niejasny status w obrębie pewnej siatki pojęciowej, co wyłamuje się z danego porządku logicznego. Dotyczy to nawet „naturalnego" brudu; aby właściwie zrozumieć �24 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stosunek d o ń , jaki panował w kulturach tradycyjnych, musimy zapomnieć całą tę wiedzę, którą posiedliśmy dopiero w X I X w. — zapomnieć o idei patogeniczności brudu, o odkryciu bakteryjnej transmisji chorób, o prawidłach nowożytnej higieny. Jeśli abstrahujemy od tych nowoczesnych poglądów i pojęć, to pozostajemy — mówi autorka — ze starą definicją Lorda Chesterfielda: „brud to rzecz nie na miejscu" — w znaczeniu: nie na swoim miejscu (Douglas, 1966, s. 35). Tezę, że u źródeł nieczystości leżą nieład i niepo­ rządek, m o ż e ilustrować wzmiankowane j u ż zdanie Schurtza na temat „nie­ winnej muchy w zupie", ale podajmy inny, bardziej brytyjski przykład: ziemia wniesiona na butach z ogródka. Tak długo, jak ziemia ta pozosta­ wała „na swoim miejscu", na grządkach — brudem wcale nie była. Staje się nim dopiero wtedy, gdy zostaje przeniesiona w miejsce dla niej nie­ właściwe. Brud — można więc uogólnić — nie jest nigdy izolowany, jest produktem pochodnym pewnego systemu porządkowania i klasyfikacji rzeczy. Ten sam mechanizm psychologiczny — potrzeba przestrzegania porządkującego syste­ mu pojęciowego — rządzi postępowaniem członków plemion prymitywnych, gdzie zakazane jest mieszanie rzeczy z wyłączających się logicznie klas: wody słodkiej i słonej, mleka i mięsa itp., jak i postępowaniem człowieka współ­ czesnego, który nie chce i nie lubi trzymać garnków w sypialni, a butów w łazience. N a cokolwiek osobistą nutę autorka opowiada, jak to właśnie wizyta w łazience znajomych, która zrobiła na niej wrażenie nieporządnej — przez stojący tam rząd gumowych butów i innych nieprzynależnych do tego miejsca rzeczy — przywiodła j ą do takich sformułowań na temat nieczystości. Powrócimy jeszcze do tego spostrzeżenia. Systematyczny materiał etnologiczny, który autorka interpretuje w świetle tych założeń, pochodzi z Biblii, z Pięciokskigu Mojżesza (hebr. Tora — Prawo). Jego analiza wykazuje, że u podstaw religijnego pojęcia nieczystości w Pięcioksiągu leżą logiczne kryteria rozlączności i integralności. Są one wy­ mogiem religijnym, sformułowanym na samym początku biblijnej Księgi ro­ dzaju jako zasada Stworzenia: to przez rozdzielenie tworzy B ó g świat — czyniąc rozdział między światłem i ciemnością, oddzielając niebo od ziemi, suchy ląd od morza {Rdz 1, 4-18) . Dopowiedzmy tu za E . Leachem (1962), że podjęte przez ludzi próby — budowa wieży Babel jako zamiar połączenia nieba i ziemi — są karane. Jeśli pod tym kątem spojrzymy na sformułowane nieco dalej, w Księdze kapłańskiej i w Księdze powtórzonego prawa, zakazy religijne, to zauważymy, że wiele z nich bazuje na tym samym 'ogjcznym kryterium rozłączności. Przepisy Księgi kapłańskiej — „Praw moich strzeżcie. Bydlęcia twego nie 1 1 Cytaty biblijne - wszędzie gdzie nie podano inaczej — pochodzą rego Testamentu w przekładzie O. Jakuba Wujka, Warszawa 1956. W ze względu na pożądaną ścisłość przekładu wobec Biblii hebrajskiej i Septuaginty) sięgam do nowszych przekładów - Biblii K U L i Biblii z Pisma śniętego Sta­ niektórych przypadkach (a nie tylko Wulgaty poznańskiej. �T A B U . Z A K A Z M A G I C Z N Y . NIECZYSTOŚĆ 25 spuszczaj z bydlętami rodzaju innego. Roli twojej nie osiewaj rozmaitym na­ sieniem. Szaty, która z dwu rzeczy jest utkana, nie obleczesz" (Kpi 19, 19) — ponawia Księga powtórzonego prawa: „Nie będziesz zasiewał winnicy twej różnym nasieniem, by siew, któryś posiał, i to co się rodzi z winnicy, ra­ zem się nie poświęciło. Nie będziesz orał wołem i osłem razem. Nie oble­ czesz się w szatę, która z wełny i z lnu jest utkana" (Pwt 21, 9-11). Różni komentatorzy usiłują odnaleźć w tych zakazach tzw. racjonalne jądro, co sprowadza się do pseudopraktycznych wtórnych racjonalizacji, które same w sobie nie zawsze są logiczne, jak ten oto komentarz do Pwt 22, 9: „ D o ś ­ wiadczenie rolników uczy, że wykorzystywanie miejsca między winnymi szcze­ pami na inną roślinę obniża zbiór z winnicy i praktycznie się nie opłaca. Prawodawca walczy tu zapewne z uczuciem chciwości u rodaków" (Biblia poznańska, 1973, s. 333). A przecież zakazy te są tylko w tym sensie racjo­ nalne, że realizują podstawowy w y m ó g logiczny — niemieszania kategorii pojęciowych. Kolejny w y m ó g logiczny, integralności, to postulat domagający się, by wszystkie obiekty występowały w swej morfologicznie pełnej, skończonej po­ staci. W takiej nieuszkodzonej, nieumniejszonej postaci, w jakiej został stwo­ rzony, ma występować człowiek, zwłaszcza gdy pełni obowiązki kapłana: „[...] który by miał jaką wadę, nie będzie ofiarował chleba Bogu swemu, ani nie przystąpi do służby jego, jeśli będzie chromy, jeśli małego nosa albo wielkiego, albo krzywego, jeśli złamanej nogi albo ręki" (Kpi 21, 17-19). Pełne powinno być też zwierzę ofiarne: „Wołu też albo owcę zbytnich albo niezupełnych c z ł o n k ó w za dobrowolny dar ofiarować je możesz, ale ślub z nich przyjemny nie będzie" (Kpi 22, 23 — wyjątkowo cytuję w przekładzie Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego). Podobnie wyeliminowane są osoby, które w danym momencie znajdują się w niedkończonym, niezamkniętym stanie czy etapie swego życia: „[...] czło­ wiek, co zbudował dom nowy, a jeszcze go nie poświęcił [...], zasadził winnicę, a jeszcze jej nie oddał na zwykły użytek [...], co się zaręczył z kobietą, a nie pojął jej | . . . ] " — wyłączeni zostają z walki i mają odejść z obozu (Pwt 20, 6-7). Przypomnijmy tu również nowotestamentową przy­ powieść (Łk 14, 16-21) o gościach, którzy wymawiali się od zaproszenia na wieczerzę takimi okolicznościami, jak świeżo dokonane kupno wsi, wołów, zawarcie małżeństwa; w świetle przepisów starotestamentowych mieli oni świę­ te prawo tak postąpić. Przerywanie nowych przedsięwzięć było bowiem uwa­ żane za niepomyślne, zarówno w kontekście wojskowym, jak cywilnym — powtarza za wcześniejszymi komentatorami autorka, by później uogólnić to rozwijając myśl A . van Gennepa na temat obrzędów przejścia. Badacz ten „widział społeczeństwo jako dom z pokojami i korytarzami, w którym przejście od jednego do drugiego jest niebezpieczne [jest to pierwsze zdanie III rozdziału Rites de passage — J.S.W.]. Niebezpieczeństwo leży w samych stanach przejścia, jako że przejście nie jest ani jednym sta­ nem, ani drugim, nie daje się ono określić. Osoba, która musi go dokonać, jest sama w niebezpieczeństwie i emanuje je na innych" (Douglas, 1966, s. 96). �26 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI C h o ć autorka wypowiada to zdanie z pozycji durkheimowsko-pansocjologicznych (stan przejścia jest niebezpieczny, bo jest to wyjście poza struk­ turę społeczną), to przecież rozpoznajemy tu myśl analogiczną do tej. na której będą budować swe konstrukcje autorzy o wyraźnie strukturalnej albo symbolicznej orientacji: V. Turner (1964), E . Leach (1964), a u nas jako pierwszy L . Stomma (1975). III Sam już tytuł wczesnego artykułu Turnera (1964; tekst włączony potem do Turner, 1967) dobrze charakteryzuje ambiwalencję m o m e n t ó w przejścia — idiomatyczne Betwixt and Between znaczy „ani tu, ani tam, ni to, ni owo" (to samo określenie odnalazłem w znacznie wcześniejszej pracy innego angiel­ skiego pioniera analizy symboli — A. Hocarta, 1927, s. 213; w jego analizie mitu indyjskiego pojawia się ono użyte dla scharakteryzowania piany, której Indra użył z tą ukrytą myślą, by zastosowanie owej „ani suchej, ani mok­ rej" substancji umożliwiało uznanie jego akcji za niebyłą). Turner zwraca uwagę, że osoby znajdujące się w fazie liminalnej (co najzupełniej odpowiada fazie marginalnej u van Gennepa) już nie są zakla­ syfikowane, a zarazem jeszcze nie są klasyfikowane. Jest to więc moment destrukturyzacji i restrukturyzacji, stąd symboliczne modelowanie go w obrzę­ dzie za p o m o c ą biologicznych procesów śmierci i pobytu w łonie, porodu. Zasada ekonomii symbolu {parsimony of symbolic reference; Turner, 1964, s. 8) sprawia, że logicznie sprzeczne zjawiska — śmierć i narodziny — mo­ gą być wyrażone tym samym znakiem: inicjacyjny szałas jest zarazem gro­ bem i łonem (womb and tomb), nagość jest nagością trupa i noworodka jednocześnie, itp. E . Leach (1964, 1976) traktuje ambiwalencję jako myślowe podłoże insty­ tucji tabu. Z właściwą sobie umiejętnością radykalnego upraszczania buduje taki oto wywód: świat wokół nas ma charakter continuum — czas i prze­ strzeń są ciągle, rzeczy — przemieszane i splątane. To ludzki umysł doko­ nuje w nim cięć, podziałów, pojęciowych rozgraniczeń. Operatorem tych binarnych klasyfikacji jest tabu, które służy do oddzielenia ego od świata zewnętrznego i do ustanowienia dalszych przedziałów między obiektami i kla­ sami. Aby móc jednoznacznie klasyfikować, trzeba zignorować albo wręcz stłumić wszystko to, co w ciągłym świecie naturalnym znajdzie się na gra­ nicy sztucznie wydzielonych klas. A więc np. wydzieliny ludzkiego ciała; substancje te są tabuizowane, bo intrygują i wprowadzają zamieszanie. Przez swoją zasadniczą dwuznaczność — należą one do ciała, ale już nim nie są — utrudniają odpowiedź na zasadnicze pytanie o własną fizyczną tożsamość. Bo przecież wątpliwości „czym jestem j a w odróżnieniu od reszty świata" i „gdzie są moje granice" to pierwsze pytania i sfera pierwszych ekspery­ mentów dziecka. Stąd też wszelkie obiekty graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychotomicznej klasyfikacji mogła działać �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 27 skutecznie, muszą zostać usunięte — stłumione lub zapomniane, czyli pokryte świadomym lub nieświadomym zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do dwóch klas jednocześnie. Diagram Eulera — dwa przenika­ jące się koła z zaszrafowaną powierzchnią wspólną (zakazaną) i formuła, że tabu jest „zarówno A jak i ~ A", powtarzać się będą odtąd często w pracach Leacha. Część materiałowa artykułu O klasyfikowaniu zwierząt i brzydkich wyra­ zach (Leach, 1964) budzi zdumienie. Oto pies zostaje wybrany jako przykład zwierzęcia tabuizowanego w naszej kulturze, czego przejawem ma być to, że wszelka myśl o jedzeniu go byłaby złamaniem podstawowej normy kul­ turowej. Dowodem tabuizacji ma być też fakt, że wzmiankowanie go (w sło­ wach „ty psie" itp.) stanowi wyzwisko, a wszelkie przekleństwa polegają przecież na celowym naruszeniu tabu. Wyjaśnieniem owej tabuizacji psa ma być jakoby okoliczność, że to najściślej domowe zwierzę zajmuje miejsce po­ średnie — a więc ambiwalentne — między człowiekiem a zwierzętami gospo­ darczymi. Obiekty pośrednie są zresztą tabuizowane na różnych planach: nie tylko werbalnie i konsumpcyjnie, lecz także w planie seksu i związków małżeńskich. Bierze się to stąd, że każda kultura ma całościowy system szeregowania oparty na odległości od Ego. Wedle Leacha sposób, w jaki w danej kulturze klasyfikuje się zwierzęta na jadalne i niejadalne, odpo­ wiada sposobowi, w jaki klasyfikuje się kobiety, z którymi wolno i nie wolno się żenić. Zwierzęta domowe są więc tabuizowane, tak jak niedostępne są kuzynki pierwszego stopnia (Anglia); im dalej od domu, tym bardziej zwierzęta nadają się do jedzenia, a kobiety do związków małżeńskich. Halverson (1976) wykazał, że literalnie ani jeden z podawanych przez Leacha przykładów nie był rzetelny. Wplątał się on też w fatalne utożsamia­ nie tabu i świętości (sacrum jako obszar pośredni między człowiekiem a świa­ tem pozaludzkim da się opisać tą samą co tabu formułą „A i ~ A " ) . A przecież — komentuje Halverson — choć świnia była dla Semitów zaka­ zana, to wcale nie m o ż n a powiedzieć, że była święta. Zasygnalizujmy tu kwestię, która wymagać będzie dalej szerszego przed­ stawienia: paradoksalność tabu. Gnębiła ona tych XIX-wiecznych badaczy, którzy chcieli „racjonalnie" wyjaśnić nie mieszczący się w ich głowach fakt, że jeden termin obejmuje rzeczy święte na równi z nieczystymi. Z obser­ wacji, że zakazane i izolowane są zarówno plemienne świętości, jak i ko­ biety w czasie porodu i menstruacji, nie umiano wyciągnąć innego wniosku, jak tylko ten o zasadniczej tożsamości idei sacrum i nieczystości w pierwot­ nym umyśle. Wedle W. Robertsona Smitha i J . G . Frazera dziki nie od­ różniał świętości od nieczystości — w obu wypadkach występowały groźne duchy i niebezpieczne moce wymagające tabuizacji. Nic więc dziwnego, że gdy pierwszy z tych badaczy chciał rozumieć powody tabuizacji świni, to musiał ryzykować tezę, że — wbrew materiałowi faktycznemu i Haiversonowi — nieczysta świnia była niegdyś dla Semitów święta (Smith, 1894, s. 153. 290, 448). �28 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Skoro jesteśmy przy świni to znak, że pora powrócić do prac Mary Douglas. Jej bowiem należy przypisać zasługę zbadania statusu klasyfika­ cyjnego tego zwierzęcia, co sprowokowało później powstanie licznych prac pokazujących, jak zwierzęta m o g ą b y ć nie tylko dobre do jedzenia oraz do myślenia (zwrot Lévi-Straussa), ale też ze względu na swój status będą dobre do zakazywania (patrz tytuły prac: Bulmer, 1967; Tambiah 1969; Sperber 1975). W swym pionierskim studium kultu pangolina (mrówkojada łusko­ wego) Douglas (1957) pokazuje, jak u podłoża szczególnej roli tego zwie­ rzęcia w wierzeniach południowoafrykańskich Lele leży postrzeganie go jako „istoty zmieszanych kategorii". M a on łuski jak ryba, ale chodzi po drze­ wach. Wygląda jak wielka jaszczurka, ale karmi młode jak ssak; zamiast uciekać przed myśliwym — zwija się w kłębek i niejako sam oddaje w je­ go ręce. Obserwacje te zaowocowały później w postaci niebanalnych spostrzeżeń w kwestii nieczystości świni. iv Oryginalność Mary Douglas polega na zerwaniu z liczącą zapewne około dwóch tysiącleci tradycją debatowania nad poszczególnymi racjami, dla któ­ rych świnia mogła b y ć uznana za nieczystą. D o tej pory czyniono bowiem temu zwierzęciu zarzuty, że przenosi pasożyty, że mięso ma zbyt tłuste — zwłaszcza jak na klimat Południa — że żeruje na odpadkach albo posiada inne odrażające cechy, które słusznie powodują, iż ucieleśnia ono sobą brak wartości moralnych. Tradycyjne interpretacje religijne, w których zwierzę to figuruje jako alegoryczne upostaciowanie różnych wad, nie są wyjaśnieniami, ale pobożnymi komentarzami. Wszystkie one „nie są ani konsekwentne, ani całościowe — dla każdego rodzaju zwierząt musi zostać wymyślone odmienne tłumaczenie i nie ma końca jeśli chodzi o ilość możliwych wyjaśnień" (Douglas, 1966, s. 49). Autorka, która j u ż na pierwszej stronie książki wyznaje głęboką awersję do wszelkich kawałkowych interpretacji, jest świadoma, że właściwe wytłu­ maczenie musi objąć całość biblijnego tekstu dotyczącego zakazów, a przede wszystkim uwzględniać długą listę zwierząt nieczystych (podaną w Kpi 11, 1-46, i powtórzoną w Pwt 14, 3-21); obok świni znajdują się na niej wielbłąd i zając, krokodyl i konik polny na równi z wieloma gatunkami płazów, ptaków i owadów. Dlaczego wyróżniać właśnie świnię? trzeba raczej zbadać, jaka jest logika całego wyliczenia. Tak oto przystępuje autorka do dowodu, że za nieczyste zostają uznane te zwierzęta, które jako istoty „mieszanych kategorii" nie realizują zasady logicznego uporządkowania świata — takie, które są niedoskonałymi człon­ kami swojej klasy, lub te, których klasa sama w sobie psuje ó w uniwer­ salny porządek. Od czasów Stworzenia istnieje — opisany w Księdze rodzaju (1, 20-26) — zadekretowany przez Stwórcę trójdzielny ł a d ; wszystkie istoty �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 29 zostały stworzone w postaci odpowiedniej do środowisk, w których przyszło im zamieszkiwać. Zwierzęta lądowe chodzą, biegają, skaczą, wodne pływają, powietrzne latają. Naturalnie mają właściwe narządy — nogi, skrzydła, skrzela i łuski. Oczywiste jest więc, że istoty, które wyłamują się z tego po­ działu, którym brak np. organów ruchu stosownych do zamieszkiwanego środowiska albo mają je w nadmiarze — są nieczyste. Stąd też ,.[...] cokolwiek skrzeli i łuski nie ma z łych, które się w wodzie ruszają i żyją, obmierzle warn i obrzydłe będzie; mięsa ich jeść nie będziecie, a zdechlin wystrzegać się będziecie. Wszystko, co nie ma skrzeli i łuski w wodach nieczyste będzie [...] Wszystko latające, które chodzi na czterech nogach, obrzydłe wam będzie [...] Cokolwiek na piersiach łazi o czterech nogach albo nóg nie ma, albo pełza po ziemi, jeść nie będziecie bo brzydkie jest" (Kpi I I , 11-12. 20, 42). Zasada logicznego uporządkowania świata według kryteriów integralności i rozłączności — tu odniesiona do środowisk naturalnych i właściwych na­ rządów — okazuje się więc z n ó w stać u podstaw idei czystości. Tyle że nie jest ona sformułowana expressis verbis i w niektórych miejscach pojawiają się kłopoty. Oto wymienione jako nieczyste ptaki nie poddają się tak łatwo interpretacji. „Z ptactwa te są, których jeść nie macie i strzec się ich macie: orła i gryfa, i orła morskiego i kaní i sępa według rodzaju jego" etc. — w sumie 20 gatunków, aż po finalne „dudka też i nietoperza" (Kpi 11, 13-19). Autorka przyznaje się tu do niewiedzy, co będzie ją sporo kosztować w późniejszej krytyce: „O ptakach nie mogę powiedzieć nic, jako że są one wymienione, a nie opisane, zaś przekład tych nazw jest wątpliwy". Dalej sugeruje, że mogą to być takie ptaki, które np. latają, a zarazem nurkują albo też ptaki-nieloty. „Gdyby pingwiny żyły na Bliskim Wschodzie, sądzę że byłyby uznane za nieczyste jako ptaki bez skrzydeł" (Douglas, 1966, s. 56). I wreszcie dochodzimy do listy nieczystych zwierząt lądowych, w tym i świni, budzącej obrzydzenie Semitów. Ale Kpi w najmniejszym stopniu nie wyróżnia jej spośród kilku innych zakazanych gatunków. T y m razem formułuje najprzód zasadę ogólną określania nieczystości: „Wszystko, co ma rozdzielone kopyto, a przeżuwa [...] jeść będziecie. Lecz cokolwiek przeżuwa wprawdzie i ma kopyto, ale nie dzieli go, jak wielbłąd i inne, tego jeść nie bę­ dziecie i między nieczyste policzycie. Jeż [...] i zając też, bo i ten przeżuwa, ale kopyta nie dzieli: i świnia, która dzieli wprawdzie kopyto, ale nie przeżuwa (...] wam są nieczyste" (Kpi ! I. 3-8). Świnia zostaje więc uznana za nieczystą z tego samego powodu, dla którego zakazanych jest kilka gatunków; wszelkie wyrywkowe interpreta­ cje — od klimatologicznych po alegoryczne — idą więc brew duchowi i literze tekstu biblijnego „prawa czystości". Kryteria klasyfikacji — przeżuwanie i parzystokopytność — zostają podane verbatim. Nie wiemy tylko, dlaczego są one właśnie takie, a nie inne; sama Biblia takiego wyjaśnienia nie zawiera. Propozycja M . Douglas jest prosta, przekonująca, aczkolwiek — jak zo­ baczymy dalej - niekompletna. Autorka przypomina, że dawni Izraelici byli pasterzami owiec, którzy zapewne nie gustowali w zwierzynie łownej: nie �30 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI jest to zresztą kwestia gustów kulinarnych, lecz raczej pasterskiego etosu — być zmuszonym do jedzenia dziczyzny to znak, że. jest się złym pasterzem. Wzorem właściwego pożywienia była dla nich najlepiej znana owca; ona też stanowiła model zwierzęcia czystego i jeśli już Izraelici jedli mięso dzikich zwierząt — np. antylopy nie są objęte zakazem — to musiały one mieć zasad­ nicze cechy charakterystyczne owcy. T a zaś jest oczywiście parzystokopytnym przeżuwaczem. Świnia wraz z wielbłądem i paroma innymi zakłóca więc za­ sady taksonomiczne, wyznaczone przez zwierzę modelowe; posiadanie tylko jednej z dwóch cech charakterystycznych — przeżuwalność bez parzystokopytności albo odwrotnie — to naruszenie porządku klasyfikacyjnego, a więc nieczystość. Zagadkę świni uznaje autorka za rozwiązaną — tabuizacja służy tu, jak wszędzie, utrzymaniu jasności podziałów, a więc podtrzymaniu sakral­ nego, opartego na Bożym błogosławieństwie porządku świata. Związek idei świętości i wydzielenia, oddzielenia, zapisany jest też w głę­ bokich pokładach języka hebrajskiego. • Słowa kadosz — święty, kadasz — uświęcać wywodzą się z rdzenia qds denotującego separację, oddzielenie (Smith, 1894, s. 150; Steiner, 1956, s. 69). W socjologicznej interpretacji naszej autorki chęć Izraelitów bycia narodem wybranym pociąga za sobą do­ konywanie rygorystycznych wydzieleń, podziałów i dyskryminacji — nie tylko oddzielenie sacrum od profanum, ale też utrzymanie rozdziału między kla­ sami rzeczy, zwłaszcza kategoriami stworzenia. Konkludujące jedenasty roz­ dział Kpi zdanie — admonicja Pana: „Świętymi będziecie, b o j a święty jestem" (11, 45) — może być więc tłumaczona (choć z oczywistym zubożeniem sensu) „Bądźcie wydzieleni, bo j a jestem wydzielony" (Douglas, 1966, s. 8, 56). v Zamykając prezentację ustaleń M . Douglas w kwestii biblijnych zakazów żywnościowych trzeba odnotować, że w jej myśleniu przewijają się co naj­ mniej trzy wątki. Pierwszy można chyba określić jako Durkheimowski. Do­ minuje on zdecydowanie w pozostałych, tu nie referowanych partiach jej studium, w tym też kierunku poszła autorka w swych późniejszych pracach i obstaje przy nim do dziś. Akcent pada tu na związek między kategoriami myślowymi a społecznymi, przy czym pierwsze są pochodną drugich, ostrość zaś podziałów logicznych widziana jest przede wszystkim jako środek wyrazu socjologicznych zasad i realizacji społecznych celów, takich jak utrzymanie odrębności etnicznej, kastowej itp. Wątek drugi, najsłabiej przez autorkę akcentowany, jest najściślej symbo­ liczny. T o wątek mitologiczny, widoczny, gdy zakazy biblijne okazują się być wyrazem dążenia do utrzymania rzeczy w takich samych ramach, w ta­ kim samym ładzie taksonomicznym, w jakim powstały w czasach Stworzenia. Ten kierunek rozumowania najmniej pociąga autorkę, a przecież wart on będzie, jak zobaczymy, kontynuowania. Trzeci wreszcie nurt nazwałbym umownie ..mentalistycznym"; ma on dwie �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 31 odnogi — strukturalistyczną i taksonomiczną. O pierwszej z nich mówić moż­ na tam, gdzie autorka uwydatnia ważność idei myślowego rozdzielania, do­ konywania intelektualnych operacji cięcia, rozróżniania, dyskryminacji oraz tam, gdzie podkreśla, iż „nieczystość" ma swe miejsce w całym systemie takich operacji raczej aniżeli w biologii. „Cięcie leży u źródeł dyferencjacji, a dyferencjacja jest warunkiem wstępnym sygnifikacji [procesu tworzenia zna­ czenia]" (Soler, 1973, s. 946). Jeśli chodzi o ujęcie taksonomiczne, to w rzeczy samej m o ż n a chyba uznać M . Douglas za jedną z inicjatorek tego podejścia, które zaowoco­ wało później wieloma szczegółowymi studiami tubylczych taksonomii roślin i zwierząt. (Wiele studiów B. Berlina, H . Conklina; Bulmer, 1967; Ellen, Reason. 1970; Tambiah 1969). Ta kierunkowa rozległość nie całkiem jest zresztą poddana w tekście Purity and Danger należnej stratyfikacji. Konieczność dokonania takich wy­ odrębnień w niniejszym artykule z pewnością wpłynęła niekorzystnie na tryb przedstawiania oryginału, zmuszając do komplikującego meandrowania, które niestety nie kończy się na tym miejscu. To właśnie owa rozległość sprawiła, że książka ta. a zwłaszcza jej część traktująca o ..obrzydliwościach" w Księ­ dze kapłańskiej, stała się inspiracją i punktem odniesienia tak różnych prac współczesnej humanistyki, podchwytujących wedle upodobania którąś z na­ czelnych tez brytyjskiej autorki. Jako najświeższy znany mi przykład podam pracę Julii Kristevej, traktującej w specyficznie freudowsko-semiotyczny spo­ sób o zjawisku odrazy, obrzydzenia (Kristeva, 1980). Była też i krytyka. Z najostrzejszym jej rodzajem, w najbardziej zjadliwej formie wystąpił Marvin Harris, słynny — by nie rzec osławiony — antropolog amerykański. Autor ten, bardzo popularny wśród studentów (zwłaszcza młod­ szych, undergraduates), reprezentuje tzw. „materializm kulturowy" — bez że­ nady identyfikując się z XIX-wiecznym wulgarnym materializmem, uzupeł­ nionym jedynie o ekologię. Odsłaniając w swych książkach pozaintelektualne i pozasymboliczne uwarunkowania kultury i religii, Harris świadomie szar­ żuje i prowokująco lekceważy wszelkie elementy intelektualnego dyskursu. A że czyni to w sposób zjadliwie dowcipny, z dużą ilością ujmująco pro­ stej demagogii w swych tezach — stąd jego popularność w zawsze pragma­ tycznie myślącej Ameryce. Jego ekologiczno-ekonomiczne tłumaczenie tabu świni jest krótkie i proste: w warunkach naturalnych Palestyny jest to zwierzę na dłuższą metę zbyt kosztowne w utrzymaniu, tym niemniej kuszące przez obfitość mięsa. „Dla­ tego Jahwe, jak słyszano, powiedział, że świnie są nieczyste" (Harris, 1985, s. 49). Religijne tabu jest najskuteczniejszym środkiem na przecięcie tej wątpli­ wości, eliminując nieracjonalną tzn. nieekonomiczną pokusę; tę tezę rozszerza autor na inne zakazy żywnościowe, które według niego mają na celu prze­ cięcie ambiwalencji rachunków zysku i strat (Harris, 1979, s. 192-193). Prymitywizm i pobieżność Harrisowskiego ujęcia odbierają ochotę do wszelkiej polemiki. Zresztą w przewidywaniu argumentu krytycznego, iż wy- �32 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI rywa świnię z kontekstu zwierząt zakazanych, przygotował autor taką od­ powiedź: pozostałe zakazy jedzenia ptaków i skorupiaków też nie są nie­ racjonalne, „nie ma przecież niczego irracjonalnego w tym, że ktoś nie spę­ dza czasu polując na sępy na obiad lub wędrując trzydzieści kilometrów przez pustynię po danie z mięczaków na połówce muszli" (Harris, 1985, s. 40-50). Jeśli dla kogoś wystarczającym wyjaśnieniem logiki złożonego systemu jest zapewnienie, że nie był on irracjonalny (a to słowo u Harrisa znaczy „powodujący śmierć głodową"), niech przyjmuje stanowisko tego autora. Po­ lemikę z klasyfikacjonistycznymi ujęciami M . Douglas prowadzi on w po­ staci uwag, że ich podstawą powinno b y ć c o ś więcej niż tylko jedna wy­ prawa do czyjejś łazienki i sarkastycznych stwierdzeń, że autorka „zrezygno­ wałaby z tezy o nieporządku jako głównym składniku brudu, gdyby musiała posprzątać trawnik upstrzony złotymi zegarkami i brylantowymi pierścion­ kami" (Harris, 1979, s. 197). Pomijając wszystkie te fajerwerki, jest u Harrisa jedno pytanie, które wymaga odpowiedzi: „dlaczego [biblijny] system taksonomiczny został tak zbudowany, że świnia ma w nim status anomalii, aczkolwiek nie ma prze­ cież oczywistego, uniwersalnego powodu, dla którego nie miałaby być ona równie dobra do myślenia, jak do jedzenia" (tamże, s. 192). N a pytanie to m o ż n a udzielić dwóch odpowiedzi. Jedna z nich będzie reprezentować nurt klasyfikacjonistyczny i będzie operować akceptowanym przez Harrisa „nau­ kowym" językiem obiektywnych taksonomii, zestawionych z klasyfikacjami tubylczymi. Odpowiada ona bezpośrednio na pytanie Harrisa, tym niemniej ukażę jej słabości, które moim zdaniem podważają jej finalny charakter. Okaże się wtedy, że ostateczne, doprowadzające do pełnego zrozumienia uzupełnienie przynosi dopiero wprowadzenie paradygmatu mitologicznego. Odpowiedź pierwszą trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że w swym pocią­ gu do zdroworozsądkowego patrzenia Harris przeoczył fakt, że świnia, choć na pozór zupełnie normalna, jest anomalią klasyfikacyjną także ze ściśle naukowego punktu widzenia — ulubione Harrisowskie etk, przeciwstawione emic. Oto spośród 91 znanych na Bliskim Wschodzie gatunków zwierząt, które nie przeżuwają, świnia jest jedynym parzystokopytnym; odpowiednio spośród 1! parzystokopytnych — jedynym nieprzeżuwająeym (Hunn, 1970, s. 113). Tak brzmi argument scjentystycznego klasyfikacjonisty, który zwra­ ca do tego uwagę, że również grupa 10 zwierząt czystych, wymienionych w Pwt 14, 4-6 (wół, owca. koza i inne parzystokopytne przeżuwające) tworzy — wedle kryteriów naukowej systematyki gatunków odrębny takson, w którym mieszczą się wszystkie znane na Bliskim Wschodzie gatunki na­ leżące do podrzędu Ruminantia rzędu Artiodactyla. A zatem klasyfikacja ludowa daje ten sam efekt, co taksonomia naukowa; obie one bazując na tych samych kryteriach wyróżniają identyczny takson, przy czym ta ostatnia przyjmuje jego ważność filogenetyczną, tj. wspólnotę pochodzeniową jego c z ł o n k ó w (tamże, s. 108). �TABU, Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ 33 Ale to, co cieszy taksonoma — martwi antropologa symbolicznego; spró­ bujmy znaleźć lukę w tym rozumowaniu. Po pierwsze, spostrzeżenie, że kry­ teria biblijne odpowiadają kryteriom współczesnej systematyki gatunków wy­ daje się podejrzane; to alibi jest zbyt dobre, by było prawdziwe. Biblijne określenia: „dzielenie kopyta" i „przeżuwanie", tylko na pozór odpowiadają zoologicznym terminom parzystokopytności i ruminacji. Przyjrzyjmy się trójce zwierząt uznanych za nieczyste, jako że przeżuwają, ale nie dzielą kopyta: wielbłąd, zając i jeż (Kpi 11, 4-6). Wielbłąd, któremu odmawia się tu rozdwojonych kopyt, należy przecież do parzystokopytnych, tyle że jego racice są okryte od spodu poduszką ułatwiającą bieganie i mają pazurokształtne zakończenia. Zając, któremu Kpi i Pwt każą przeżuwać, czyni to tylko pozornie (zjawisko zwane mastykacją). J e ż . . . nie jest wcale jeżem. T u mała dygresja: ten błędny przekład ks. Wuj­ ka — za Septuagintą — starały się skorygować Biblia poznańska („świstak") i Biblia K U L („borsuk"). Jeśli wierzyć specjalistom od identyfikacji zwierząt biblijnych, to chodzi tu o gatunek Procavia capensis, po polsku „góralek". Jest to pospolity w Palestynie ssak wielkości królika o pazurzastych kopytach, podobny do kapibary. Zresztą trudny do opisania (patrz W E P albo Mały słownik zoologiczny), bo „jedyny w swoim rodzaju"; w systematyce zwierząt stanowi oddzielny rząd, a jego najbliżsi krewni w królestwie zwierząt to . . . słonie. „Góralek" jest więc nie tylko anomalią klasyfikacyjną, ale wręcz unikatem. Wracajmy do zasadniczej kwestii przeżuwania i kopyta. C h o ć — jak mówi­ liśmy — nowożytny takson parzystokopytnych przeżuwaczy został w Biblii wyróżniony prawidłowo, to jednak nie znajdziemy tu innych pogrupowań, które odpowiadałyby taksonom systematyki gatunków. Mówiąc o zwierzę­ tach, które „kopyta nie dzielą", nie ma przecież Biblia na myśli rzędu nieparzystokopytnych Perissodactyla: ani wielbłąd, ani zając, ani jeż (lub świ­ stak, borsuk czy „góralek") nie należą przecież do nieparzystokopytnych — są to wszystko zwierzęta różnych rzędów. Jeśli więc biblijny podział tylko częściowo odpowiada współczesnej syste­ matyce, to w gruncie rzeczy pytanie M . Harrisa nadal pozostaje w mocy. Nie wiemy, dlaczego Hebrajczycy klasyfikowali zwierzęta tak, że świnia była tam anomalią, aczkolwiek wiemy, że kryteriami tej klasyfikacji były rozdwo­ jone kopyta (racice) i przeżuwanie. Przyjrzyjmy się obu tym cechom. vi Racice wykluczają pazury. Jak widzieliśmy, Biblia mówiąc o zwierzętach nieczystych, które nie dwoją kopyta, miała na myśli takie, których łapy (a nawet racice, jak u wielbłąda i „góralka") zakończone są pazurami. D o czego służą pazury — oczywiście do chwytania i rozrywania zdobyczy; do czego są dobre kopyta — raczej do chodzenia i biegu. A teraz przeżuwanie: jest to charakterystyczna forma dokładnego żucia pokarmu polegająca na 3 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �34 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI powtarzającym się „odłykaniu", dostosowana do konieczności rozdrobnienia pokarmu roślinnego, bogatego w celulozę, nietrawioną przez zwierzęce en­ zymy. Zbieżny charakter obu tych cech jest oczywisty — ich wspólnym mianow­ nikiem jest roślinożerność, a więc „nie-mięsożerność". Starożytni Hebrajczy­ cy zwracali uwagę na budowę n ó g zwierzęcych, dostrzegali bowiem związek pomiędzy anatomią a sposobem odżywiania. Rozumowali tu — powtórzmy za Jean Solerem — jak twórca zasady korelacji w zoologii, Georges Cuvier, wedle słów którego „wszystkie zwierzęta kopytne muszą b y ć roślinożerne, jako że brak im narządów do chwytania zdobyczy" (cyt. za Soler, 1973, s. 938). Zanim wyciągniemy wnioski z tego ustalenia rozszerzmy naszą analizę na listę ptaków nieczystych. Lista ta (Kpi 11, 13-19) powtórzona prawie bez zmian w Pwt (14, 12-18) sprawiała zawsze tłumaczom Biblii wiele kłopotów. Oto próbka komentarzy naukowych z polskich przekładów: ..nazwy niektó­ rych ptaków występują jedynie w tym miejscu, stąd ich odpowiedniki polskie nie mogą uchodzić za naukowo pewne" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Czy jednak upoważniało to rzeczywiście tłumaczy do zastąpienia Wujkowego „gryfa", w wierszu trzynastym, południowoamerykańskim kondorem? Inny komentarz: „niepewne jest znaczenie wyrazu tahmas [...]. Według niektórych uczonych jest to odmiana strusia, a według innych — odmiana jaskółki" (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Jeszcze raz na temat gryfa: „nie wolno było spożywać również gryfa [...] jest to legendarne zwierzę czworo­ nożne, uskrzydlone, należące do wielkich p t a k ó w żarłocznych, które rzucają się na ofiarę" (tamże, s. 185-186). Czyżby więc Biblia formułowała zakaz polowania na zwierzęta legendarne? Tłumacze ulegli tu tradycji rodem ze średniowiecznych bestiariuszy. Istnieją jednak sporządzone przez biblistów w konsultacji z ornitologami, a więc zweryfikowane merytorycznie i językowo przekłady nazw ptaków biblijnych (Parmalee, 1959, wykorzystując specjali­ styczne prace znanego ornitologa Dawida Lacka i biblisty G . Drivera), z których wynika, że gryf to w rzeczy samej orłosęp brodaty, a struś z naszych i obcych wydań Biblii to potężny palestyński puchacz, nazywany tam „córką ciemności". Skądinąd struś wywoływał już zdziwienie komenta­ torów jako roślinożerny w tym raczej mięsożernym gronie (Biblia K U L , Ks. Kapl., 1970, s. 186). Po prawidłowym przełożeniu jako puchacz zajmie on właściwe miejsce. Okaże się wtedy również, że spośród 20 wymienionych jako nieczyste zwierząt powietrznych — 18 to ptaki mięsożerne, w tym 15 to drapieżniki — praktycznie wszystkie warte wzmianki ptaki drapieżne daw­ nej Palestyny. Dziewiętnasty jest dudek, ptak wszystkożerny, na dodatek słynny z tego, że swym gruczołem kuprowym „własne gniazdo kala" — patrz N K P P , s.v. „dudek" znane już przez Reja przysłowia „śmierdzi jak dudek", „dudek i sam śmierdzi, i gniazdo swe zawżdy zaplugawi", itp. Dwudziesty jest nietoperz — jedyna anomalia na całej liście: „ptak, bo lata, ale nieupierzony i nie składający jaj". Komentatorzy tylko niepewnie wyrażali dotąd przypuszczenie, że skoro „wiele [z ptaków nieczystych] należy do gatunków drapieżnych [to] m o ż e �35 T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ zatem aspekt zagrożenia życiu drugiej istoty każe wykluczyć te ptaki z użyt­ ku kultowego?" (Biblia poznańska, 1973, s. 180). Przeważało widzenie Biblii w kategoriach dietetyki: „Mięso zwierząt przeżuwających uchodzi za zdrow­ sze od mięsa drapieżników; te drugie — jako nie przeżuwające — są nieczyste" (tamże, s. 179). Takie wyjaśnienie ignoruje zupełnie to, co Biblia mówi wcześniej na temat zwierząt. A przecież mówi o nich od samego początku, od pierwszej opo­ wieści o stworzeniu świata w ciągu sześciu dni, tzw. hexaemeronu: „A wszyst­ kim dzikim zwierzętom i ptactwu wszelkiemu nieba, i wszystkiemu, co się na ziemi porusza i ma w sobie życie, przeznaczam wszelką trawę zieloną na pożywienie. I stało się tak" (Rdz 1, 30, Biblia poznańska). A zatem, wedle tego samego, nie bez pewnego zaskoczenia sformułowanego komen­ tarza, autor hexaemeronu „także dzikim zwierzętom każe się żywić pokar­ mem roślinnym!" I dalej najzupełniej słusznie: „Zapewne obrazuje to pier­ wotną harmonię, jaka według myśli Autora istniała po stworzeniu świata między wszelkimi istotami" (tamże, s. 7). Tak więc zwierzęta mięsożerne i ptaki drapieżne nie figurują w ogóle w pierwotnym planie stworzenia; „raj jest wegetariański" (Soler, 1973, s. 944). Idylla Edenu kończy się jednak, rzec można, równie tragicznie dla człowieka, jak i dla zwierzęcia. Po wygnaniu z raju zwierzęce skóry stają się okryciem człowieka (Rdz 3, 21). Rozszerzmy w tym miejscu nasz wywód 0 celne słowa św. Augustyna, De Genesi contra Manichaeos, I I . który do­ strzegał związek symboliczny między odzieniem ze skór a zapoczątkowaną właśnie śmiertelnością pierwszych ludzi: „Oni tak długo przebywali w raju, dopóki nie otrzymali odzienia ze skór, czyli śmiertelności życia doczesnego [...] Jakimż bowiem lepszym znakiem można było zapowiedzieć śmierć, którą czujemy w ciele niż przez skóry, które zwykle zdziera się z martwych zwierząt" (św. Augustyn, 1980, s. 73). Zdanie to przypomnimy później, ana­ lizując tradycyjne ludowe zakazy związane ze skórami, kożuchem itp. Wyrażone expressis verbis przyzwolenie Boże na uśmiercanie zwierząt po­ jawi się jednak później, dopiero po potopie. Wtedy to Jahwe pogodzi się z ludzką niedoskonałością (Rdz 8, 21) i niejako koncesjonując skłonność człowieka do niegodziwości i przemocy zezwoli na zabijanie i zjadanie zwie­ rząt. „A strach wasz i drżenie niechaj będzie nad wszelkim zwierzęciem zie­ mi i nad wszystkim ptactwem powietrznym ze wszystkim, co się rusza na ziemi; wszystkie ryby morskie ręce waszej podane są. A wszystko co się rusza i żyje, będzie wam na pokarm" (Rdz 9, 2-3). Zezwolenie na spoży­ wanie mięsa zostało więc niejako wymuszone na Jahwe, w każdym bądź razie zostało ono dane ludziom dopiero w fazie upadku . Nic więc dziw2 2 Por. Piolr Skarga. Żywoty <więtych, t. I. Kraków 1933. s. 529: ..Za Noego Pan Bóg [...] dozwoli) im tego. aby już od onego czasu zwierzęta i ryby, i ptaki zabijać i pożywać mięso ich mogli. Bo Adamowi i potomkom jego nie kazał Pan Bóg jeść, jedno owoce a zioła. 1 żaden człowiek na świecie aż do potopu nie jadł mięsa, bo mieli mocne a gorące natury i długowieczni byli. Ale potopem Pan Bóg już napsował powietrza i zdrowia ludziom skrócił i wiek odjął". �36 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI nego, że przez prawodawców — autorów czy redaktorów Tory — zostaje ono zaakceptowane jedynie jako zło konieczne: nie m o ż n a wszak odżywiać się wyłącznie manną, choć było to pożywienie najdoskonalsze (Wj 16, 4-35). Autorzy ci, jak wszyscy prawodawcy religijni, dążą przecież do tego, by tworzony przez nich system religijny oparty był na niewzruszonych podsta­ wach ufundowanych przez Stwórcę w pierwszym okresie stworzenia, by jego reguły naśladowały intencje, wedle których stworzony został wzorcowy świat — raj. Ponieważ nie było w nim miejsca dla zwierząt i ptaków mięsożernych, to właśnie one zostają uznane za szczególnie niestosowne. Jedzenie mięsa przez człowieka jest złem koniecznym; karmienie się mięsem takich zwierząt, które zabijają inne, byłoby złem do potęgi. Tabu powstrzymuje przed jego popełnianiem. VII Przedstawione tu wyjaśnienie zwieńcza więc wywód o przyczynach nie­ czystości świni w judaizmie, odnajdując rację wystarczającą jej tabuizacji w fakcie odbiegania od rajskiego wzoru. Tłumaczenie nasze wychodzi poza paradygmat klasyfikacjonistyczny i w istotny sposób go uzupełnia; jak poka­ załem, u podłoża zakazu nie zawsze leży fakt odbiegania od rajskiej wzor­ cowej taksonomii (jak w przypadku anomalii, hybryd itp.), ale fakt złama­ nia rajskiej zasady harmonii i nienaruszania życia. Zanim sformułujemy ostateczne konkluzje, musimy jeszcze rozważyć parę kwestii szczegółowych. M o ż n a spytać dlaczego w takim razie wprowadza Kpi koniunkcję dwóch kryteriów jako warunek czystości, skoro wystarczyło­ by jedno — przeżuwanie albo kopyta, i to niekoniecznie rozdwojone — wszak nieparzystokopytne są również nieszkodliwe. Z a Solerem (1973) przyjmuję, że wskazanie samego tylko przeżuwania byłoby zwodnicze, czego przykład daje zresztą sama Biblia. Jako przeżuwacz figuruje w niej np. zając — z da­ leka łatwo jest wziąć za przeżuwanie ciągłe ruchy mastykacyjne pyska. Wnio­ skowanie z budowy anatomicznej jest mniej zawodne: oglądając nogę zwie­ rzęcia łatwiej przekonać się, czy ma ono pazury drapieżnika czy nie. A żt nie zawsze pazury idą w parze z drapieżnością (znowu przykład zająca) to już Hebrajczycy najwidoczniej przezornie zignorowali. Porządkując swą wie­ dzę i ustanawiając normatywy bazowali — powtórzę raz jeszcze znaną tezę — na budowie nogi najlepiej sobie znanych parzystokopytnych zwierząt do­ mowych, z całą pewnością nie-mięsożernych; dlatego traktowali kopyto jakc organ stąpania po ziemi, pazury zaś — chwytania zdobyczy. W traktowaniu bydła jako wzorca mogła ich zresztą utwierdzać Księga rodzaju, wedle której zwierzęta domowe zostały stworzone w ostatecznej postaci już w szóstym dniu stworzenia: „I uczynił B ó g zwierzęta ziemi według rodzajów ich i bydło i wszelkie ziemiopłazy [...]" (Rdz 1, 24-25); nie ma dalej mowy w Biblii o ich udomowieniu. Wzorowanie się na bydle sprawiło też, że wybrano kryterium rozdwojonego kopyta, a nie kopyta w ogóle, co dodatkowo wyeli­ minowało wszystkie, skądinąd nieszkodliwe koniowate (osła itd.). �TABU. Z A K A Z MAGICZNY. NIECZYSTOŚĆ 37 A tak na marginesie, to trudno oprzeć się oczywistej uwadze, że właściwa znajomość odnośnych danych empirycznych odgrywa kluczową rolę przy bu­ dowie teorii. Gdyby Mary Douglas znała właściwie przetłumaczoną listę ptaków nieczystych (Parmalee, 1959) to nie mogłaby pocieszać się nadzieją, że po poprawnym przetłumaczeniu okażą się one palestyńskimi pingwinami. I zapewne nie popełniłaby kolejnego błędu, który pojawił się w jej później­ szym studium, mającym korygować nieuniknione uproszczenia pierwszej pra­ cy. Cytuje w nim zdanie z Miszny: „Cechy ptaków [zakazanych przez Torę] nie są podane, ale Mędrcy powiadają, że każdy ptak drapieżny (który używa pazurów do wyswobodzenia się lub do ataku) jest nieczysty"; komentuje je w taki s p o s ó b : drapieżniki są nieczyste, bowiem nie spuszczają krwi z mięsa, a to jest podstawowy nakaz religii żydowskiej — krew należy do Boga (Douglas, 1972, s. 77). Autorka, chcąc pozostać w swych interpretacjach możliwie blisko tesktu biblijnego i odwołując się do naczelnej zasady rytualnej, nie zauważa tu okoliczności, że kilka ptaków z listy nieczystych odżywia się tylko rybą i owadami, tak więc kwestia spuszczania krwi ich nie dotyczy — i nie tłu­ maczy ich obecności na liście. Oczywiście szukanie wyjaśnień w samym tekście jest intencją chwalebną — jeśli reguły są w nim wyrażone explicite, to znalezienie ich tam zapobiega zbędnym spekulacjom, a do tego wyjaśnia różne postanowienia szczegółowe. Tak więc zakaz spożywania krwi oznajmiony przez Jahwe (Rdz 9. 4; Kpi 17, 10-14) i biorąca się stąd praktyka rytualnego spuszczania krwi generują ko­ lejne zakazy, aż po tabu pomidora u chasydów — ze względu na skojarze­ nia go z pęcherzem krwi. Tym niemniej, jak widzieliśmy, żeby dotrzeć do podłoża zakazu trzeba wziąć pod uwagę cały „tekst kultury", nie zaś tylko czubek góry lodowej — wyjaśnienia paragrafów Kpi i Pwt. Okaże się wtedy, że bazują one na wspólnej zasadzie ogólnej — są zaw­ sze zakazami naruszania sytuacji wzorcowej, rajskiej, sakralnej. Są nimi na dwóch planach: jeden to plan klasyfikacji, kategoryzacji — tu działa tabu anomalii. Drugi to plan tych akcji, które w inny sposób łamią zasadę przedustanowionej harmonii — np. zabijanie i zjadanie. M o ż n a przypuszczać, że taka zasada ogólna jest tylko jednym z elementów „rajsko-sakralnego kompleksu" malowanego przez różne mitologie: obrazu świata alternatyw­ nego, w którym nie istniały (nie istnieją) koniunkcja seksu i śmierci, cho­ roby, konieczność odżywiania się, fizjologia, nieczystości biologicznego roz­ kładu, tak samo jak nie istniały klasyfikacyjne anomalie i hybrydy. Oczy­ wiście mogą istnieć również inne, wręcz przeciwne modele owego kompleksu rajsko-sakralnego, na razie uznam jednak za wiodący ten, wedle którego świat sacrum jest jednolity, statyczny i transcendentny — nie podlegając czasowości, biologii, zmianie. Trzeba przy tym pamiętać, by nie popełnić błędu jednostronnego widzenia: oczywiście nie było tak, że kultury najpierw usta­ liły sobie wizję raju, a później dostosowywały do niej rytuały i wierzenia. D o tej ważnej sprawy będę chciał jeszcze wrócić. �38 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Zwróćmy uwagę, że naszkicowana zasada ogólna nie jest nigdzie w tekście sformułowana expressis verbis. Tym niemniej jeśli nie zaryzykujemy jej przy­ jęcia, to pozostaniemy na manowcach czczego klasyfikacjonizmu albo prędzej czy później znajdziemy się w ślepych uliczkach doraźnych interpretacji. Moż­ na oczywiście zapytać, dlaczego ta ogólna zasada nie jest w tekście jedno­ znacznie wyrażona. Byłoby to w gruncie rzeczy pytanie o naturę symbolu. Tekst mityczny polega z samej definicji na tym, że nie objaśnia sam siebie w niesymbolicznym języku dyskursywnym, że nie ma on zamiaru dokonywać na końcu samoeksplikacji. Być może zresztą jest to gwarancją jego trwa­ nia — gdyby poddawał się racjonalizacji albo ujawniał swe założenia to pod­ dawałby się też krytyce, a wtedy szybko przestałby być tekstem świętym czy mitem. Zwróćmy uwagę, że nawet współczesne, niesymboliczne teksty normatywne nie tłumaczą przyczyn swych postanowień. Kodeks karny usta­ nawia zakazy zabijania, kradzieży itp. (ściśle: określa karę za ich naruszanie), ale nie wdaje się w podawanie racji. Te są do odczytania tylko w „tekście kultury". Tak więc według proponowanego tu rozumienia tabu, zakaz religijny two­ rzy warunki do zaistnienia sytuacji wzorcowej, świętej. Przede wszystkim wyłącza biologię i zmianę — dwa przejawy czasowości, która nie godzi się z transcendencją — by ustanowić c h o ć chwilową replikę rzeczywistości sakral­ nej. Tylko przyjąwszy powyższą charakterystykę zakazu i świętości można zrozumieć te biblijne zakazy, które odnoszą się do szeroko rozumianej bio­ logii. Aby pojąć dlaczego tak często mówi się w Kpi i Pwt o wszelkich wydzielinach jako „niemiłych Jahwe", nie trzeba chyba wskrzeszać tezy Leacha o ich ambiwalencji. Podobnie gdy chodzi o śmierć i seks: kapłan nie powinien mieć styczności ze zwłokami {Kpi 21, 3); arcykapłan nie może przystąpić nawet do zmarłego członka swej najbliższej rodziny; m o ż e się on żenić wyłącznie z dziewicą. Seks małżeński powoduje nieczystość — aczkol­ wiek legalną. „Pieniądze zarobione przez nierządnicę ani też «zarobek p s a » nie mogą być ofiarowane w świątyni" (komentarz do: Pwt 23, 19); lepsze wyjaśnienie tego przepisu aniżeli współczesny komentator („nie jest pewne czy «zarobek p s a » pozostaje w związku z rozwiązłością psów, czy ich wier­ nością do swych panów" — Biblia K U L , Pwt s. 228) daje Józef Flawiusz pisząc w Starożytnościach żydowskich, że chodzi tu o „zapłatę za wypożycze­ nie psa do rozpłodu, czy to psa łownego, czy też pasterskiego" Flawiusz, s. 241). Wiele biblijnych zakazów nie tłumaczy się tak łatwo przez proste odnie­ sienie do pojęcia wykluczającego skalanie świętości. Zakaz umieszczania że­ laza na ołtarzu (Wj 20, 25) jest potraktowany prawie na równi z przyka­ zaniami Dekalogu; często wymieniane są zakazy pracy w szabat z wyszcze­ gólnieniem takich zajęć, jak przenoszenie ciężarów, rozpalanie ognia, piecze­ nie, gotowanie, prace polowe (Wj 20, 8-10; 31. 14-17; 34, 21; 35, 2-3, 16-23; Kpi 23, 3); zakaz odbierania długu w dzień i rok szabatowy (Jer 17, 21), kiedy to również kupcy nie sprzedają i nie oszukują na wadze (Ne 10, 31; 13, 15-22; Am 8. 5): zakaz używania małżeństwa w dzień szabatu według �T A B U . Z A K A Z MAGICZNY, NIECZYSTOŚĆ apokryficznej Księgi jubileuszy spotyka się w Biblii (50. 9. 17 — Paściak, 39 1984, s. 166). Często wzmiankę o dniu nowiu księżycowego jako identycznie tabuizowanym co dzień szabatu (2 Kri 4, 23; Iz 1, 13; Am 8, 5). W tych przypadkach o g ó l n i k o w e odwołanie się do idei świętości nie jest wytłumaczeniem wystarczającym. Skądinąd zakazy te przypominają w naszej kulturze ludowej zakazy magiczne, m. in. te znane analizowane przez Klimaszewską (1960). Warto będzie zobaczyć, czy także one dadzą się wyjaś­ nić na podstawie ustaleń dotyczących podstawowych nieczystości biblijnych. B y ć m o ż e ich analiza rzuci z kolei światło na właściwy sens ostatnio wymie­ nionej grupy zakazów. LITERATURA Augustyn, Św. 1985 Pisma egzegetyczne przeciw Manichejczykom, w serii: Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy, t. 25, Warszawa. Bataille, G. 1962 Death and Sensuality. A study of eroticism and the taboo, New York 1962. Biblia K U L 1970 Pismo Święte Starego Testamentu. Księga kapłańska, Wstęp — przekład z oryginału — komentarz — ekskursy, opracował ks. dr S. Łach, Poznań —Warszawa. Biblia poznańska 1973 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, opracował zespół pod redakcją ks. Mi­ chała Petera, Stary Testament, t. 1, Poznań. Bulmer, R. 1967 Why iv the cassowary not a bird? A problem of zoological taxonomy among the Karam of the New Guinea Highlands, "Man", n.s. vol. 2, nr 1, s. 5-25. Crawley, E. 1927 The Mystic Rose, New York 1927. Douglas, M. 1957 Animals in Lele religious symbolism, "Africa", t. 27, s. 46-57. 1966 Purity and Danger. An analysis of concepts of pollution and taboo, London 1966. 1972 Deciphering a meal, "Daedalus", nr 4, s. 61-81. Ellen, R„ Reason, D. (ed.) 1970 Classifications in their social context, London —New York 1970. Flawiusz, Józef 1979 Dawne dzieje Izraela, Poznań. Halverson, J. 1976 Animal categories and terms of abuse, "Man", vol. I I , s. 505-516. Harris, M. 1979 Cultural materialism. New York 1979. 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa 1985. Hockart, A. 1927 Kingship, Oxford. Hun п. E. 1970 Abominations of Leviticus revisited, [w:] Ellen, Reason 1970. K l i m a s z e w s k a . J. 1960 Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, ..Etnografia Polska", t. 4. Kristeva, J. 1980 Pouvoirs de Thorreur, Paris 1980. �40 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Lévi-Strauss, С. 1966 Myśl nieswojona, Warszawa. Leach, E . 1962 Genesis as myth, "Discovery", vol. 23, nr 5, s. 30-35. 1964 Anthropological aspects of abuse, [w:] E . Lenneberg (ed.) New directions in the study of language, Cambridge (Mass.). 1976 Culture and communication. The logic by which symbols are connected, Cambridge. NKPP 1969 Nowa księga przysłów polskich, red. J. Krzyżanowski, t. I. Parmalee, A. 1959 All the birds of the Bible. Their stories, identifications and meaning. New York. Paściak, J. 1984 Dziesięć slow Boga, [w:] D. von Hildebrand, Wobec wartości, Poznań. Roheim, G. 1945 War, crime and the covenant, Montello, N. Y . Schurtz, H. 1893 Die Speiseverbote. Ein Problem der Vólkerkunde, Hamburg. Smith, W. R. 1894 Lectures on the Religion of the Semites, London. Soler, J. 1973 Sémiotique de la nourriture dans la Bible, „Annales ESC", vol. 28, s. 943-955. Sperber. D. 1975 Pourqoui les animaux parfaits, les hybrides et les monstres sont-ils bons a penser symboliquement? „L'Homme", vol. 15, s. 5-34. Steiner, F . 1956 Taboo, New York. Stomma, L . 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110. Tambiah, S. J. 1969 Animals are good to think and good to prohibit, "Ethnology", vol. 8, s. 423-459. Turner, V. 1964 Betwixt and between: the liminal period in riles de passage, Proceedings of the American Ethnological Society, Symposium on new approaches to the study of religion, Seattle, s. 4-20. 1967 Forest of symbols, London 1967. Webster, H. 1916 Rest days. A study in early law and morality, New York. 1942 Taboo. A sociological study, Stanford. Jerzy S. Wasilewski TABOO, M A G I C PROHIBITION, I M P U R I T Y Part I TO U N D E R S T A N D TABOO Summary The presented paper is an introductory part of a larger study on taboo and ritual impurity in traditional symbolic systems. I begin with presenting some previous approaches to these issues, then I discuss in a more detailed way one particular clue - the debate on the Biblical �41 TABU, Z A K A Z M A G I C Z N Y , NIECZYSTOŚĆ prohibitions in Leviticus. The debate was initiated in anthropology by Mary Douglas in the 60-ties and her way of thinking seemed then to be a very promising one, pointing to the notions of "ambiguity" and "ambivalence". Taboo has been conceived as the means for excluding anomalies, the way of ensuring an univocal and logical perception of the universe. In the next part of my study I show, that the alimentary taboos in Leviticus eliminate not only the abnormal and the ambivalent. For example birds and animals recognized as impure are birds of prey and the animals being carnivorous in fact or bearing some of the features of carnivorous beasts (they have no cloven hoofs, they may have claws and/or aren't ruminants). They are prohibited for they don't go with the model of the World of Paradise. According to Genesis the Paradise was vegetarian and the religious prohibitions tend to re-establish that situation by eliminating all the manifestations of biology and mortality. The foundations of all the religious taboos is the idea of suspending and eliminating any change and temporality which are not in accordance with the order of the transcendent sacrum. This ascertainment will make my point of departure in the analysis in view concerning Polish folk taboos in order to understand their symbolism. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361f74a499ba3fa7e1ad5e23944364fb.pdf 4ba874a60705737f291832309b525e0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1170 Title A name given to the resource Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Założyciel i naczelny redaktor "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.13-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI (23.08.1903 - 31.07.1986) PROFESOR ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO ZAŁOŻYCIEL I N A C Z E L N Y R E D A K T O R „ETNOGRAFII P O L S K I E J " Urodzony w Charbinie, syn budowniczego kolei wschodnio-chińskiej, tu uzyskał w 1921 roku maturę i zdobył doświadczenie życiowe, które w przy­ szłości miało wpłynąć na jego zainteresowania naukowe. Przedwczesna śmierć ojca zmusiła go do podjęć i;i pracy zarobkowej umożliwiającej zdobycie fun­ duszy na powrót do Polski. Brał więc udział w połowach na łososie na K a m ­ czatce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe w okolicach Kałymy, Indigirki i Anadyru. Był przy tym aktywnym działaczem małej polonii charbińskiej. Po powrocie do Polski w 1922 roku rozpoczął, pod wpływem stryja cenionego profesora prawa, Konrada Dynowskiego, studia prawnicze w Uni­ wersytecie Warszawskim. Przenosząc się w 1924 roku na Uniwersytet im. Stefana Batorego do Wilna dokonał jednocześnie zmiany kierunku studiów na filozofię i etnografię. Przypieczętowaniem tego była asystentura u prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej (1927) i magisterium w za­ kresie etnografii (1929) na podstawie pracy o barwnych kufrach chłopskich z okolic Wileńszczyzny i Polesia. W 1935 roku przenosi się do Warszawy, gdzie pracuje jako adiunkt w nowo utworzonej Katedrze Etnografii Polski pod kierunkiem tego samego profesora (już wtedy Jędrzejewiczowej). T u w 1937 roku uzyskuje doktorat na temat Izolacji cywilizacyjnej wojewódz­ twa wileńskiego i nowogródzkiego — pracy tej nie zdążył opublikować przed wojną. W czasie wojny dzieli los większości inteligencji — ima się różnych pro­ stych prac fizycznych. Bierze też udział w tajnym nauczaniu. Kontynuacją okupacyjnych więzi i działań jest Jego powojenna współpraca ze znanym fizykiem prof. J . Pieńkowskim, z C z . Wycechem, J . Zawadzkim w Radzie Głównej szkolnictwa wyższego (b. ministerstwa oświecenia publicznego). Od pierwszego dnia po wojnie Profesor włącza się do odbudowy Uni­ wersytetu, ujawniając swój instynkt gospodarza. Wykaże go zarówno inwe­ stując własne fundusze w o d b u d o w ę domu przy ul. Hożej 74, gdzie od 1946 roku mieściła się przeniesiona z Pałacu Staszica Katedra Etnografii Polski, jak i zabiegając w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego o fundusze �14 WITOLD DYNOWSK) na remonty domu, podwórza etc, ściągając książki z rozproszonego księgo­ zbioru, stoły i ławki. W 1946 i 1947 roku Katedra działa pod kierunkiem jedynego wtedy w Warszawie profesora etnografii (i socjologii), Jana S. Bystronia. Wynikiem tej współpracy z Bystroniem jest wydana wspólnie Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce (w znanej serii Wiedzy Powszechnej). Wieloletnia, jak się potem okaże, choroba wyłącza Bystronia j u ż w 1947 roku z pracy uni­ wersyteckiej. Od tego roku Witold Dynowski zdany jest wyłącznie na własne siły w próbach odtworzenia lub raczej stworzenia na nowo akademickiego środowiska etnograficznego w Warszawie. Z p o m o c ą śpieszą jednak Włodzi­ mierz Antoniewicz, Julian Krzyżanowski, Stanisław Ossowski. Katedra działa pod kuratelą tych uczonych, a Witold Dynowski przeprowadza przewód ha­ bilitacyjny na podstawie pracy Zagadnienie archaizmu Auksztoty, zakończo­ ny w 1947 roku. W 1949 roku zostaje kierownikiem Katedry i Zakładu Etnografii, spadkobiercą dwóch uprzednio istniejących: Katedry i Zakładu Etnografii Polski Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej oraz Etnografii i Etnologii Ogólnej Stanisława Poniatowskiego. Jest naj­ młodszym kierownikiem Katedry Etnografii w Polsce i jedynym samodziel­ nym pracownikiem naukowym w tej dyscyplinie w Warszawie. Nie można już do ich grona zaliczać nieuleczalnie chorego J . S. Bystronia; C . Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa pozostała w Londynie na Uni­ versity in Exile, S. Poniatowski umiera w drodze do Polski z obozu kon­ centracyjnego. Oceniając realistycznie swe siły Dynowski przyjmuje propozycję K . M a ­ jewskiego i razem z K . Michałowskim i W. Antoniewiczem tworzą w 1950 roku Studium Historii Kultury Materialnej z trzema specjalizacjami: archeo­ logią pradziejową, archeologią śródziemnomorską i etnografią. Studium to ma spełnić oczekiwania metodologiczne orientacji marksistowskiej — zwrócić uwagę na studiowanie bytu, podstaw kultury i działania ludzkiego. Zgłosze­ nie przez prof. Dynowskiego akcesu do Studium jest przede wszystkim kro­ kiem pragmatycznym, a nie metodologicznym. Ale fascynuje go monistyczny sposób ujęcia historii kultury, interesują neoewolucjonistyczne wizje jej rozwo­ ju — stąd w lekturach jego studentów znajdą się L . H . Morgan, E . B. Tylor, F . Engels, J . Plechanow. Studium Historii Kultury Materialnej rozpada się jednak po kilku la­ tach i prof. Dynowski zostaje kierownikiem samodzielnej (do dziś) sekcji etno­ grafii w Uniwersytecie Warszawskim. Nadal jest kierownikiem Katedry, zo­ staje kolejno profesorem nadzwyczajnym i zwyczajnym. W 1973 przechodzi na emeryturę, pozostając jednak czynnym (seminarium magisterskie) do koń­ ca życia. W 1953 roku prof. Dynowski włącza się do działań mających na celu realizację uchwał I Kongresu Nauki Polskiej i powołanie Instytutu Historii Kultury Materialnej. Oznacza to między innymi wprowadzenie etnografii do Akademii Nauk. Prof. Dynowski jest więc wieloletnim (społecznie) kierowni- �WITOLD DYNOWSKI 15 kiem Działu I V Etnografii, a następnie Kierownikiem Zakładu Etnografii Pol­ skiej i Powszechnej w I H K M P A N . D ą ż ą c z jednej strony do instytucjonalnego wzmocnienia etnografii Dynowski zabiega o stworzenie płaszczyzny porozumienia dla wszystkich etno­ grafów polskich. Na gruncie uniwersyteckim tę rolę mają pełnić powołane w 1952 roku Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, w I H K M P A N ma się do tego przyczynić właśnie „Etnografia Polska" oraz organizacja Polskiego Atlasu Etnograficznego. Aby scalić podzieloną między różne resorty etno­ grafię prof. Dynowski stwarza instytucję okresowych konferencji sprawozdawczo-planujących placówek P A N , uniwersytetów i różnego typu muzeów. Aby zaś zapewnić etnografii perspektywę porównawczą, bez której niemożliwe jest realizowanie celów wynikających z jej klasycznej definicji, powołuje (w łonie I H K M P A N przy współpracy z uniwersytetami) wieloletnie ekspedycje etno­ graficzne do Bułgarii i do Mongolii. Tematyka prac Profesora dotyczy, począwszy od magisterium, dynamiki przemian kulturowych na obszarach o zwolnionym rytmie przeobrażeń, izo­ lowanych geograficznie, historycznie lub społecznie, konserwatywnych. Stąd Jego zainteresowanie Kurpiami, Podlasiem, a poza Polską Australią, która pozostawała Jego hobby aż do śmierci, oraz Mongolią. Z Jego najważ­ niejszych prac należy wymienić: Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia (1934) wymierzone przeciwko wszystkim zwolennikom teorii o samorodnym i czystym charakte­ rze kultury ludowej; Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródcżyzny (1935), w której po raz pierwszy wykazuje zainteresowanie obszarami izolowanymi i lekko, ale jed­ nak, przeciwstawia się idei K . Moszyńskiego badania zasięgów wytworów kulturowych; Izolacja cywilizacyjna województwa wileńskiego i nowogródzkiego (1937), praca doktorska zapowiadająca inne mniejsze, jak Rola czynników geogra­ ficznych w kształtowaniu się sztuki północno-wschodniej Europy (1939) oraz wykłady na temat Kurpiów, Podlasia, Żmudzi i Auksztoty; Zagadnienie archaizmu Auksztoty (1947 — nie drukowana) zamyka okres zainteresowań tym obszarem historycznym. Należy żałować, że ostatnie pra­ ce weszły do obiegu naukowego jedynie poprzez wykłady uniwersyteckie, wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych i częściowo w serii artykułów pod tytułem „Historyzm sztuki ludowej" (Polska Sztuka Ludowa 1948). Prace po 1950 roku dzielą się na związane z Kurpiami i Podlasiem (tu Profesor tworzył koncepcję badań, był organizatorem, inspiratorem pisząc jedynie słowa wstępne lub niewielkie artykuły) oraz związane z Mongolią (Mongolia współczesna - 1968), spinające jakby klamrą lata młodzieńcze i ostatnie dwadzieścia lat Jego życia. Za swoje liczne zasługi Profesor Dynowski został odznaczony Medalami X - i XX-lecia P R L , Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, buł- �16 WITOLD DYNOWSKI garskim Orderem Cyryla i Metodego I kl., mongolskim Medalem Przy­ jaźni, licznymi medalami polskimi za zasługi dla rozwoju kultury, muzeal­ nictwa (wśród nich najbardziej cieszył go pamiątkowy medal z Muzeum w Ciechanowcu, które nazywał naszym warszawskim muzeum — laborato­ rium), ruchu amatorskiego i wreszcie I H K M P A N . W pierwszych latach po wojnie był członkiem rady nadzorczej Cepelia, członkiem wielu rad naukowych, w tym przede wszystkim I H K M P A N i Zakładu Krajów Pozaeuropejskich P A N , przewodniczącym Komitetu Eksper­ t ó w Etnografii (potem zespołu dydaktycznego) Ministerstwa Szkolnictwa Wyż­ szego. Był członkiem rad muzealnych, przede wszystkim Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie, i wreszcie — dążąc zawsze do scalania etnografii — działał w komisji etnograficznej, a ostatnio w Komitecie Nauk Etnologicznych P A N . Profesor wykształcił duże grono uczniów, ale byłoby błędem sądzić, że nauczał nas tylko etnografii czy nawet przede wszystkim etnografii. Uczył nas pewnego sposobu życia. Zostawaliśmy Jego uczniami z wielu p o w o d ó w — ale również dlatego, że łatwo było M u się zwierzyć ze wszelkich k ł o p o t ó w i trudności. W zamian prosił o uśmiech. Uśmiech oznaczać miał pewną postawę wobec życia, pozostawanie w harmonii ze sobą i z innymi bez dą­ żenia do kariery i stanowisk. Zależało M u na więzi z ludźmi, choć nie ze wszystkimi. Z tymi, którzy byli gotowi podjąć grę, współdziałać, współgrać (określał to też słowem to play) zrobić krok w odpowiedzi na jego krok. Lubił dawać, tak jakby każdy dar dawał mu szansę na n o w ą więź lub utrwalenie starej. Obdarzał nas bezustannie: dobrą radą, dobrym słowem, niezdawkowym zainteresowaniem, lekarstwem, receptą wciśniętą w kieszeń, kwiatem, kawą. A ludziom, którzy nie byli gotowi „współbrzmieć", pozwalał odejść dodając „nechť si patři", jakby to czeskie powiedzenie miało jeszcze bardziej podkreślić jego wolę nie zatrzymywania ich. W Jego życiu przede wszystkim liczył się człowiek. Wielokrotnie wypo­ wiadał lęk przed pozbawionym człowieka, zbiurokratyzowanym systemem. Podejmując jakąkolwiek inicjatywę musiał mieć pewność, że na każdym szczeblu jej realizacji będzie miał do czynienia nie ze stanowiskiem w syste­ mie urzędniczym, ale z żywą osobą. Miał dlatego i cenił sobie bezpośrednie kontakty ze wszystkimi na każdym szczeblu hierarchii naukowej. W stłumie­ niu żywego człowieka przez system upatrywał wielkie niebezpieczeństwo dla kultury, dla nauki. W nauce najważniejszy był dla niego proces odkrywania. Na tyle waż­ ny i jedynie ważny, że nieważne stawało się opublikowanie go. Oznaczało to przecież w konsekwencji oderwanie odkrycia od odkrywcy. A naukę sta­ nowili dla niego odkrywcy, a nie odkrycia. Dlatego zapewne tak niewielką wagę przywiązywał do tego, by pisać nie przestając ani na chwilę myśleć, �17 WITOLD DYNOWSKI r o z w a ż a ć . . . Przypominał w tym swego Profesora, panią Cezarie Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Przywiązywał jednak wagę do odkrywania i dlatego u uczniów kształcił przede wszystkim wyobraźnię. T o było celem Jego wykładów wypowiada­ nych w pięknym polskim języku, pełnym metafor, obrazów słowem malo­ wanych z ukrytymi w nich zagadkami — które miały skłonić nas do poszu­ kiwań. Mieliśmy Mu czasami za złe, że nie dość ceni naszą mrówczą pracę włożoną w przepisywanie wywiadów, ich analizę, drobiazgowe opisy. Te czynności uważał za oczywiste i nie wiązał ich z procesem odkrywania. Zaczynało się ono potem, a może przedtem, a m o ż e biegło jakąś inną, niezależną od zbierania faktów drogą, I dlatego pozostanie w naszej pamięci, gdy przystaje na chwilę (chodził w czasie wykładów), podnosi rękę jakby chciał pokazać jakiś odległy punkt i opowiada... na przykład o tym, jak to Piotr I w swej podróży na pół­ noc kazał zatrzymać karocę, wysiadł i patrząc na ciągnącą się za błotni­ stymi brzegami Newy przestrzeń wyprostował się i zapiął brylantowy guz u swej szuby... I tak powstał Sankt Petersburg. A naszym — czeladników nauki — zadaniem pozostawało przetłumaczenie treści tego obrazu, pójścia tropem Piotra i określania przyczyn i konsekwen­ cji jego kroku do dziś. Ale dzięki temu wykładowi w naszej wyobraźni ó w brylantowy guz i Sankt Petersburg zlewały się w jedno, a poza dzia­ łaniami politycznymi, opisem gospodarki, nauki etc. widzieliśmy ludzkie sprawy i ludzkie decyzje, a nie tylko przedmioty i procesy. Zostawił nam przebogate dziedzictwo — obyśmy tylko umieli zdać sobie z tego sprawę. Zofia 2 - Etnografia Polska t. 31, г. I Sokołewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbe1a4f438987656666a2887b4d067cf.pdf 190872b0d7417932f505df0070a4277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4854 Title A name given to the resource 50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In­ stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny . Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż­ nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję w dorobku polskiej humanistyki. Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy, którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬ nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym członkom tego Gremium. Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬ rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych, rozwoju dyscypliny i jej historii. Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬ wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬ nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach artykułów. Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬ logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście. Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna. We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie 1 2 1 Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia­ łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo­ łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15). Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 2 �8 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬ j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬ łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16). W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii, prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬ nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬ dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża historycznego i dziedzictwa kulturowego. Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬ cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬ no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬ mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in. w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in. takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963, s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można powiedzieć, że cel ten został osiągnięty. Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬ dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬ łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą, i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬ nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych" (Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23). �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 9 Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty­ kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬ zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬ wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów, a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬ cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬ łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬ nieniem perspektywy historycznej. W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬ nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych na różnych kontynentach. Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬ logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie (w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac, ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬ blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji. W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬ niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬ wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej, przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej 0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000). Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬ nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬ niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬ tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej". Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD 1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1). �10 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬ jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬ cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie. Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬ wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬ mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬ nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬ wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬ lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska, t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1). W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz­ nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym. Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970. Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬ kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol­ ska, t. XV: 1971, z. 1). W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬ czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬ szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy. W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬ komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬ dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961; t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005). Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬ kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬ czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra- �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 11 mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze­ gólnymi zagadnieniami. W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko­ wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej" teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat. Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy­ dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬ czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬ niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki. Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬ zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi, pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬ interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in. na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji (a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬ zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬ mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na �12 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" „swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬ towaniu identyfikacji poszczególnych osób. Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬ towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie. Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce. Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬ ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬ nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury. Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬ cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬ były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬ łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli, proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek. W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬ szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬ ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych. W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬ menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬ dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬ łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch. Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza Frankowskiego. W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬ blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬ ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości". �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 13 Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬ grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in. wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬ nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami. Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬ nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬ pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami), a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬ towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬ rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬ grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje. Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬ zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬ zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego" ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej. Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬ nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬ sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬ tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach, związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬ tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów polskiego społeczeństwa. Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬ nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬ listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej, symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia), �14 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza­ nia czasu wolnego. Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka­ zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo­ logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬ pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia. W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬ turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne. W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬ runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio­ tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych (buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬ cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta­ wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych. Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬ nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów. Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych prac badawczych. Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬ logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska". Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬ sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 15 kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬ czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu (sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy). Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬ necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬ rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences and Humanities" (CEJSH). Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬ rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne, piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska". LITERATURA CYTOWANA D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol­ ska, t. IV, s. 15-92. - 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74. D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia Polska, t. V I I , s. 15-30. G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul­ tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9. - 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬ golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz­ nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬ cław, s. 233-249. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16. P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/591bd0d7338391f3c6bb21c34b7e98d1.pdf 7d9bc8f64fd14da1d4b1c561630a8389 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1178 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yamu u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.177-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bęben, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH BĘBEN (Wewak, Papua Nowa Gwinea)* ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z UPRAWĄ Y A M U U L U D U ARAPESZ W PAPUI NOWEJ GWINEI Plemię Arapesz zamieszkuje obszar północnej części stałego lądu Papui Nowej Gwinei. L u d ten zajmuje obszar zbliżony kształtem do trójkąta, między Oceanem Spokojnym, łańcuchem gór Księcia Aleksandra a rzeką Sepik. Posługuje się własnym językiem o tej samej nazwie, co nazwa plemienia. Podstawowym zajęciem tych ludzi jest rolnictwo. Uprawiają słodkie ziem­ niaki, taro, mami oraz yam. Znaczenie kultowe yamu, o którego uprawie będzie tu mowa, o wiele przewyższa znaczenie, jakie nadaje mu się jako roślinie jadalnej. Y a m ma swoje miejsce w mitologii i w wierzeniach A r a peszów. Wkracza we wszystkie dziedziny życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Jest przedmiotem rywalizacji między wrogimi szczepami i sta­ nowi obiekt dumy, gdy osiągnie okazałe rozmiary. Uprawa yamu, mimo nadejścia cywilizacji, mającej tak często ujemny wpływ na wierzenia tych ludzi, nie straciła na swej aktualności. Botanika rozróżnia dwa rodzaje yamu, które określa się jako alata i discorea esculenta. Z a r ó w n o alata, jak i esculenta discorea dzielą się na pod- * Autor artykułu jako misjonarz-werbista od 10 lat przebywa na Nowej Gwinei, pracując wśród Arapeszów. Swą działalność misyjną połączył z pracą naukową, prowadząc badania etnologiczne. Nawiązał również współpracę z ośrodkami uniwersyteckimi Australii, korzystając za ich pośrednictwem z dorobku światowej etnologii. Bezpośredni kontakt z Arapeszami sprawił, że W. Bęben poznał dobrze ich język, zna i rozumie ich kulturę oraz zachowania poszczegól­ nych członków plemienia. Zżył się z nimi bowiem uczestnicząc w ich życiu codziennym i świętach dzięki swej pracy misyjnej i etnograficznej zarazem. Krótki okres pobytu w Polsce (na przełomie 1985 i 1986 r.) W. Bęben przeznaczył m. in. na przedstawienie wyników swoich badań polskiemu środowisku etnologicznemu, współpracując z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, gdzie prowadził zajęcia ze studentami. Interesujące wykłady ilustrowane były unikalnym materiałem w postaci nagrań magnetofonowych, zdjęć i przezro­ czy. Pod kierunkiem prof, dr Zofii Sokolewicz — kierownika Katedry — napisał pracę doktor­ ską, w której podsumował część wyników swoich badań. Większość materiałów znajdujących się w prezentowanym tu artykule pochodzi z badań własnych autora i nie była dotąd nigdzie publikowana. W przygotowaniu znajdują się dalsze artykuły [przyp. Red.]. 12 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �178 WOJCIECH BEBEN grupy, tworząc ok 60 gatunków. Discorea alata nut podłużny kształt i gładką powierzchnię. Discorea esculenta natomiast ma kształt bardziej owalny i po­ wierzchnię szorstką, jakby pokrytą kolcami (Tuzin 1972, s. 231). W artykule będzie mowa o uprawie odmiany discorea alata, która przy dobrej wegetacji osiąga do 3 m długości (Forge, Anthony 1966, s. 28; Haynes, Coursey 1969). Przedmiotem artykułu jest opis czynności polowych i obrzędowych zwią­ zanych z uprawą yamu. a także ukazanie ich znaczenia mitologicznego, społecznego i religijnego. W części pierwszej o m ó w i o n o uprawę yamu w jej trzech stadiach: w okresie przygotowawczym, jakim jest przygotowanie pola, preparacja odpowiednich środków magicznych, mających p o m ó c w we­ getacji, oraz przygotowanie duchowe osoby mającej sadzie yam; stadium drugie wypełnia proces sadzenia yamu i czas jego wzrostu; wykopki i zwy­ czaje związane z prezentacją yamu należą do stadium trzeciego. Uwieńcze­ niem prac związanych z uprawą yamu są dożynki — wielka uroczystość na zakończenie zbiorów, w której zawarte jest całe bogactwo tradycyjnych obrzę­ d ó w i zwyczajów poświęconych kultowi tej rośliny. Część druga jest próbą ukazania ogromnego znaczenia uprawy yamu dla jednostki i całej społecz­ ności Arapeszów. I. P R Z E B I E G P R A C P O L O W Y C H I OBRZĘDÓW ZWIĄZANYCH Z UPRAWĄ Y A M U Jak już wspomniałem, z uprawą yamu związane jest całe życie ludzi regionu Arapesz. D l a nich yam to nie tylko roślina jadalna, lecz c o ś , a raczej ktoś zesłany im przez duchy (Mead 1934, s. 337). Pierwotną postacią yamu była — według nich — postać ludzka. Powstanie yamu wiąże się bowiem z powstaniem człowieka. T o pierwsza mityczna matka stworzyła yam ze swoich własnych kości. Każda okolica ma swoje mity o pochodzeniu yamu (Mead 1970, 's. 290-293). I. O K R E S PRZYGOTOWAWCZY Przygotowanie terenu pod uprawę rozpoczyna się na długo przed nasta­ niem pory deszczowej. Mężczyźni po wyznaczeniu kawałka buszu, zazwyczaj p o ł o ż o n e g o na lekkim wzniesieniu, na zboczu góry, tną nożami trawę i trzcinę, a jeśli znajdują się na tym terenie drzewa lub krzewy — wspi­ nają się na nie i obcinają mniejsze gałęzie i liście. W ten sposób drzewo samo usycha (Mead 1970. s. 140). Kikuty mniejszych drzew zostawia się. Służą one potem za tyczki, po których pną się łodygi yamu. Następnie czeka się aż słońce wszystko wysuszy. Pozostałości zostają spalone. Wybrany teren grodzi się potem łodygami z trzciny, które układa się poziomo i umocowuje do wbitych uprzednio w ziemię tyczek. Ogrodzenie to ma chronić przed dzikimi zwierzętami. Pionowe tyki noszą nazwę wopalus, natomiast poziome — uloh. Gdzieś z boku robi się wejście do ogrodu (ulo 'wit). Jako narzędzi używa się zazwyczaj kija, który służy do kopania (natom), �Ryc. 1. Szczegółowa mapa terenu Ulupu (przedruk z ..Wirui Press") �180 WOJCIECH BEBEN do zamiatania miotły zrobionej z kwiatów palmy limbowej (galo 'U) oraz rodzaju noża z palmy sagowej (neitip), służącego do cięcia trawy (Mead 1970, s. 141). Arapesze mają swój kalendarz i posługują się odpowiednimi nazwami miesięcy na określenie poszczególnych pór uprawy yamu'. Kolejną czynnością jest budowa domu, a raczej szałasu, który stawia się w dogodnym miejscu. Jest to właściwie tylko dwuspadowy dach, odkryty z dwóch stron, zrobiony z uschniętych gałęzi palmy sagowej. Tu będą mogli skryć się pracujący podczas upału. Tu sporządzać się będzie także magiczne środki udzielające yamowi wzrostu i siły. Przed wejściem do ogrodu oraz przy prowadzącej do niego drodze ustawia się znak, którym zazwyczaj są dwa kije oplecione gałęziami palmowymi. Znak ten ma ostrzegać kobiety i nie­ wtajemniczonych podążających tą drogą, aby pod żadnym pozorem nie prze­ kroczyli wejścia do ogrodu (Mead 1963, s. 18). Podczas spalania buszu rzuca się do ogrodu owoce cytrusowe (miebb) oraz specjalny rodzaj farby (yous). Wszystko to zostaje spalone. Czynność ta ma właściwość magiczną i służy do oczyszczania ogrodu. Do pracy w ogrodzie gospodarz może wykorzystać zarówno młodych chłopców, jak i dziewczęta jeszcze nie rozwinięte w pełni seksualnie. Dziewczęta zazwyczaj czyszczą ogród, a chłopcy przygotowują tyczki i wbijają je w ziemię. Poma­ gają też przy wykopywaniu dołków i sypaniu kopców przy każdej tyczce, by yam, który zostanie umieszczony na tym kopcu, mógł swobodnie „zejść" w ziemię. Do tej pracy wybiera się tylko osoby z czystym sumieniem, gdyż w przeciwnym razie zarówno sadzącego, jak i pomagających może spotkać kara od masalai . W tym czasie yamy znajdują się jeszcze w specjalnym „domu", zwanym „domem yamu". „Dom" ten ma formę szałasu. We frontowej ścianie szałasu, na środku, umieszczone są małe drzwi, zazwyczaj bardzo dobrze zamknięte 2 1 Yam musi być posadzony wtedy, kiedy nadchodzą Plejady, gdyż w przeciwnym wypadku zostałby zabity. A oto nazwy miesięcy używanych przez Arapeszów: wabih (Plejady kończą się), wolai (Plejady skończyły się), saunan (jemy owoce alanu), bidigul didenegul (zbieramy yam), sagen (zakończone zostało zbieranie yamu), shatuen (yamy są w domu i wycięliśmy busz w ogrodzie), maluen (sadzimy yamy), uliegen (wszystkie yamy zostały posadzone), apibili wahebis (tniemy drzewa w ogrodzie), nihilaben (yamy posadzone, głód, jemy sago), ilianyunyunuk (jemy trzcinę cukrową i banany z opuszczonych ogrodów). Czas urodzaju nazywa się teshuik, natomiast czas nieurodzaju — nibia. Masalaje to duchy zamieszkujące strumienie, skały, sadzawki, drzewa (szczególnie chlebo­ we). Mogą być dobre lub złe. czasem — obojętne. Zazwyczaj ludzie boją się ich, ale nie oddają im czci. Często manifestują się one poprzez nadzwyczajne wydarzenia natury, takie jak błyskawice, tęcza, burza, huragan. Mogą też występować w postaci potworów, takich jak wąż z dwiema głowami czy z piórami na głowie, człowiek z głową węża lub innego potwora itp. Zamieszkują one określone terytorium, zdarzają się jednak wypadki, że podróżują. Masalaje są źródłem dobra i zła. Należą do wodza lub większej grupy ludzi. Są one niezależne od duchów przodków i duchów yamu. Najczęściej występują pod postacią węży, jaszczurek, drzew lub kamieni. 2 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 181 w obawie przed kradzieżą znajdujących się wewnątrz yamów. „Domy yamu" budowane są bardzo solidnie i znajdują się w miejscach oddalonych od wioski (Mead 1970, s. 96-122). Mężczyzna zanim wejdzie do „domu yamu", nim przystąpi do przygoto­ wania ogrodu i sadzenia, wymaga oczyszczenia, aby yam nie wyczuł jego nieczystości i nie uciekł. Czynności tej przypisywany jest cały rytuał. W wy­ branym dniu mężczyzna oziíajmia współmieszkańcom, że idzie dokonać obmycia (cićloku). Jest to obmycie inne niż to, którego dokonuje się każdego dnia. Nikt jednak na ten temat nic nie mówi, chociaż każdy wie o co chodzi. Mężczyzna udaje się nad rzekę i nacina sobie żołądź członka. Do nacina­ nia używa się kości z kazuara lub białego kamienia o nazwie mabel albo divák in i (Aufenanger 1972, s. 247). Kamienie te znajdują się w wodzie. Za pomocą kamiennej siekiery roztrzaskuje się je na drobne kawałki, które przynosi się następnie do domu, gdzie dobrze schowane czekają na odpo­ wiednie okazje. Dziś raczej rzadko używa się kości lub białych kamieni, ponieważ zostały one wyparte przez żyletki, które są ostrzejsze, a więc sprawiają mniej bólu. Żołądź członka nacina się w kilku miejscach i pozwala spłynąć „zimnej krwi", którą nabywa się przez: współżycie z kobietami, podanie jedzenia przez kobietę w czasie menstruacji, otrucie drugiego czło­ wieka, pomaganie w otruciu, rozmowy na temat zabicia czy też otrucia innego człowieka, przez walkę, gniew czy nienawiść oraz zabicie człowieka. Po oczyszczeniu mężczyzna kąpie się w rzece, po czym udaje się do wioski, gdzie przystąpi do kolejnych czynności obrzędowych. Zbiera on mia­ nowicie małe cytryny i gotuje je z liśćmi z drzewa unolh i z drzewa wadżio. Czyni z tego mieszaninę, którą następnie wypija. Po dokonaniu tych czynności mężczyzna jest gotowy do rozpoczęcia obrzędowego sadzenia yamu. Samo dopuszczenie do sadzenia yamu jest dużym wyróżnieniem. Ten fakt sprawia automatycznie, że młody człowiek rośnie w oczach otoczenia. Jednak przywilej ów będzie go kosztował wiele ofiar i wyrzeczeń. Od tej chwili nie będzie mu np. wolno jeść potraw z „innego pieca", tzn. u innych ludzi, jeść mięsa z dzikiej świni lub innych zwierząt, takich jak kabul czy mumut, jeść ryb (zarówno z rzeki, jak z konserw), przyjmować pokarmu od kobiety ciężarnej lub od kobiety mającej w danym momencie menstruację, przyjąć betel, dakę lub kambang od kogoś „niewtajemniczonego" lub nowo ożenionego , mieć stosunków płciowych z żoną, nie mówiąc już o innych 3 ł Żucie betelu jest bardzo powszechne, chociaż nie tak dawno dotarło na tereny górskie. Cieszy się wielkim powodzeniem zarówno wśród młodych, jak i starych. Podstawowym składni­ kiem jest owoc z palmy areca, mały orzech, zielonego koloru, kiedy nie jest dojrzały, a pomarańczowego, gdy dojrzeje. Wewnętrzny orzech wyjęty z łupiny żuty jest przez starszych, łupina zaś — przez dzieci. Palmy areca (zazwyczaj A. catechu) są szeroko kultywowane. Zbiera się również orzechy z odmian dziko rosnących, takich jak A. jobiensis i A. macrocalyx, na które w pidgin english używa się określenia kawiwi lub namba tu bilong buai. Używa się ponadto owocu z palmy Ptychococcus paradoxus. Orzechy areca żuje się zazwyczaj z wapnem pochodzącym z wypalonych muszli lub raf koralowych oraz z liśćmi lub owocami podobnymi �WOJCIECH BĘBEN 182 niewiastach, spać w tym samym domu, co inni c z ł o n k o w i e rodziny. Musi 4 też unikać spotkania na drodze kobiety w czasie menstruacji . Są też pewne 5 zakazane potrawy . Nie wszystkie wymienione tu zakazy występują jednakowo wśród Arapeszów. 2. SADZENIE 1 WZRASTANIE Y A M U G ł ó w n ą zasadą stosowaną przy sadzeniu yamu jest: dobry człowiek m o ż e posadzić yam, zły natomiast nie może, gdyż spotkałoby go nieszczęście. Kiedy ogród jest gotowy i gospodarz dokonał obrzędowej puryfikacji, wówczas m ł o d e dziewczęta udają się do ogrodu, by go zamieść. Chłopcy zaś w tym czasie sprawdzają tyczki, doły i kopce. Następnie i ogląda stwierdza, że prace zostały przygotowany wykonane, ogród. Kiedy udaje się do „domu yamu". Otwiera go yamy mające j u ż m ł o d e kłącza. Nożem gospodarz uroczyście idzie dobrze i wynosi przeznaczonym specjalnie do tej czynności kraje każdy yam na trzy części, zachowując do sadzenia zazwyczaj 6 środek lub część przednią zwaną „głową y a m u " . Potem, podczas wieczornego posiedzenia, wyjawia on współplemieńcom dzień, w którym zamierza posadzić yamy. Wyjawienie dnia to jakby prośba o pomoc i poparcie w tej tak ważnej dla niego czynności. Mężczyźni kładą yam na pangal 1 i niosąc j ą na ramieniu idą wczesnym rankiem do ogrodu. Podczas gdy mężczyźni idą sadzić yam, kobiety zajmują się przygotowaniem posiłku, na który składa się zupa z bulwiastej rośliny mami i taro z posiekanymi orzechami kokosowymi. do bazi, z mniejszymi kawałkami gałęzi albo kory z krzewu Piper betel (w pidgin — duka). Betel ma mocny smak o działaniu ściągającym powodowanym przez taninę i żucie jego powoduje powstanie czerwonej śliny. Powoduje też uczucie błogości. Podstawowym składni­ kiem betelu jest alkaloid o właściwościach podobnych do nikotyny. Działa on na błonę śluzową i na centralny system nerwowy, łagodząc uczucie głodu i zmęczenia. Żucie betelu oczyszcza oddech, barwiąc jednak uzębienie na czarno. Dla Arapeszów ofiarowanie betelu jest oznaką grzeczności i gościnności. Betel i kambang odgrywają też ważną rolę w ceremonial­ nym życiu Arapeszów oraz w tradycyjnym handlu. Kambang ponadto ma zastosowanie w magii. Ma też duże znaczenie w czasie dożynek yamu, ponieważ służy za znak akceptacji yamu przez partnera. Akceptację wyraża się przez posypanie yamu kambangiem. Przed wejściem mężczyzny do ogrodu wszystkie kobiety mające menstruację muszą pozostać w domu i czekać aż mężczyźni udadzą się do ogrodów. Wynika to z wierzeń, że kobieta w czasie menstruacji jest nieczysta. Yam nie może wyczuć „powietrza", które może nabyć mężczyzna nawet przez spotkanie kobiety w okresie menstruacji, urósłby bowiem karłowaty i miał wiele odnóg. Mężczyźnie nie wolno jeść: węża (lauwań), owocu z drzewa chlebowego (kudi, yabehas, dibigepilip). owocu (uman, belag), banana (gulokowis, ausibel, bishauwiyek), yamu (aubit). Po zjedzeniu jednego z ww. pokarmów mężczyzna musi natychmiast poddać się oczyszczeniu przez nacięcie żołędzia członka (za: Mead 1970, s. 379-397). Sadzi się tylko te dwie części, gdyż Arapesze są przekonani, że z części trzeciej nie urosną duże yamy. Jest to wpływ mitu mówiącego o tym, że gdy ludzie z okolic Yangoru ukradli tę część yamu, to yamy ich pozostały skarłowaciałe (mit ten omawiam dokładniej w 2 części artykułu). ^ Pangal — gałąź z palmy sagowej. 4 5 6 �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANI 183 Z YAMEM Zupę przygotowuje się w dużej drewnianej misie służącej specjalnie do tego celu. Mężczyźni, którzy sadzą yam, jedzą ją z misek zrobionych z łupin orzecha kokosowego. Po zjedzeniu tej zupy gospodarz obdziela pomocników tytoniem, betelem i daką. Następnie wszyscy siadają i zaczynają się długie rozmowy, których tematyka obraca się wokół yamu. Wtedy też gospodarz sadzący yam prosi wodza, aby poświęcił yamy i „wylał" na nie swojego ducha i duchy przodków. Wódz najpierw zwraca się do lluhine, którego zadaniem jest opieka nad c z ł o w i e k i e m , mówiąc: 8 O lluhine, miej w swojej opiece te yamy. Chroń je przed złym człowiekiem. Spraw, by on nie przyszedł i nie zniszczył ich. Uczyń, lluhine, by te yamy urosły duże i proste. Ześlij swego ducha Becoma . Niech strzeże yamów i ogrodu. lJ Wódz dmucha przy tym w bambusową rurkę, tę samą, którą yam Kubaningili posiadał w swojej torebce i w której znajdują się magiczne środki mające zapewnić wzrost tej r o ś l i n i e . Po inwokacji do lluhine następuje inwokacja do duchów przodków. Jako duchy opiekuńcze są one proszone o wstawiennictwo i pomoc: 10 Nie odwracajcie się od nas. Pomóżcie nam. Inni chcą nas poniżyć. Sprawcie więc. by nasze yainy byly jak największe. Byśmy to właśnie my zwyciężyli". Po tych inwokacjach następuje przygotowanie specjalnej wody, której zadaniem będzie p o m ó c yamowi. Do tego celu zostaje użyta woda przy­ niesiona z rzeki W i d u h , w specjalnym naczyniu, zwanym udup, z tego dokładnie miejsca, gdzie mityczny yam chodził załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. D o wody dodaje się mieszaninę ziemi i prochu pochodzącego ze zmielonych kości n ó g lub rąk (salikiń) . Dawniej dodawano jeszcze tłuszcz pochodzący z części brzusznej. Dziś jednak jest on prawie nie­ osiągalny . 11 ]2 1 3 H Arapesze wierzą w Najwyższą Istotę, zwaną lluhine. czyli Istotę z Wysokości. Jest to Istota rodzaju męskiego, byt, którego nie można bliżej określić. Jest on niewidzialny. Ludzie nigdy go nie słyszą, nie wiedzą niczego o miejscu jego pobytu. Wszystko, co istnieje, jest dziełem lluhine. On jest dobry, ale karze np. za morderstwo. Becom — duch Jluhine. Przybiera on postać jastrzębia. Jego zadaniem jest pośrednictwo między lluhine i ludźmi. Kubaningili — yam, który przebywał na ziemi. Mowa o nim dokładniej w cz. 2. Rzeka Widuh znajduje się niedaleko wioski Chologun. Salikiń — kości nóg lub rąk nietrudno zdobvc. gdyż zazwyczaj pochodzą one od bliskich zmarłych, których ciała chowa się przy domu. Kiedy ciała ulegną rozkładowi, wydobywa się kości z ziemi i przechowuje w domu mieszkalnym lub w domu duchów. Tłuszcz ten (manumiri) można było dawniej nabyć od wodzów wrogich wiosek. Musiał on bowiem pochodzić jedynie z ciała wrogów. Manumm przechowuje się w bambusowej rurce umieszczonej wysoko nad ogniskiem w domu mieszkalnym. Uwędzony tłuszcz dobrze się 4 10 11 13 �184 WOJCIECH BĘBEN W kości woda przez niektórych miejscowościach regionu Arapesz, np. w okolicach Mui, kładzie się w ogrodzie blisko yamu, tak aby spływająca po nich zabrała znajdujące się w nich moce i spływając na yam przeniosła je, co uzyska on moc i p r ę ż n o ś ć . 14 Do wymienionej mieszaniny dodaje się pewne rośliny, które mają uczynić yamy „gorącymi", co z kolei ma im zapewnić szybki wzrost. D o tej miesza­ niny dodaje się pył zeskrobany z kamieni masalaja. Każdy w ó d z ma swojego masalaja^ . 5 Gdy mieszanina jest gotowa, w ó d z bierze gałąź z pachnącego krzewu woibin i umoczywszy ją w magicznej wodzie skrapia nią ogród i yamy. Po tej czynności mężczyźni przystępują do sadzenia yamów. D o przygotowanych uprzednio d o ł ó w (niuang) wkłada się sadzonki. D o ł y przygotowuje się przy użyciu zaostrzonego drąga (natem). Coraz częściej jednak używa się szpadli. Po posadzeniu y a m ó w mężczyźni żują betel, a wieczorem jedzą zupę z mami. Nie można jednak żuć samego betelu. Dodaje się d o ń w tym czasie magiczne zioła o nazwie ni 'ni. Nie wolno jednak używać kambangu, ponieważ czyni on kości kruchymi (Mead 1970, s. 414). Wtedy też w ó d z oznajmia sadzące­ mu, aby postarał się o świnię (dziką lub d o m o w ą ) . Po upływie ok. 2 tygodni, kiedy kiełki yamu ukażą się na powierzchni ziemi, wódz wzywa wszystkich ponownie do ogrodu (zarówno przyjaciół, jak i wrogów). Przygotowuje on znowu „specjalną wodę", której właściwości i przeznaczenie będą jednak inne aniżeli poprzednio. Woda pochodzi również z rzeki Widuh. Miesza się ją z sokiem z orzecha kokosowego. Ludzie wierzą, że płyn znajdujący się w tym orzechu powstał z niczego, nikt go do wewnątrz nie nalał, człowiek nie był w stanie tego uczynić, uczynił to Iluhine. Przez użycie tej wody w ó d z chce sprawić, by Iluhine podobnie uczynił z yamem, którego wzrost nie zależy od człowieka i jego sił. D o wody dodaje 1 6 się także soki z roślin: alibań, atum, niumbut, farbę yous, lisu, uanyal, nibu, ñamo, dishu, washeh, mai oraz liście z drzewa wabu (Mead 1970, s. 362-369). Cała mieszanina zwana jest bilkuitebal. M a ona za zadanie uczynić yamy grubymi. Następnie wszyscy uczestnicy ceremonii przechodzą kolejno koło naczynia z bilkuitebal i zapewniają gospodarza o wzajemnej przyjaźni, o tym, że nie ma wśród nich nienawiści i dlatego z całego serca wzajemnie sobie życzą, aby yamy u każdego z nich urosły wielkie i szczególnie długie i by pokonały wszystkie yamy u wrogich plemion. Po tych zapewnieniach każdy z nich przechowuje. Zadaniem manumin jest nadanie yamowi sity ducha, jaką posiadał zmarły wróg. Za tłuszcz ten płaci się bardzo dużo, dlatego jego użycie nie zawsze jest obecnie możliwe Zapłatą jest tradycyjny środek płatniczy — pierścienie. Mui - miejscowość położona ok. 60 km od Ulupu, miejsca moich badań. Por. przyp. 2. Każdy masalai ma własne imię; np. masalai mojego informatora Baltoku nosiło imię Tamban. Świnia potrzebna będzie do złożenia ofiary Iluhine, który ześle swego ducha Becom w postaci jastrzębia, aby zaakceptował kawałek mięsa jako ofiarę za pomoc. 1 4 1 5 1 6 �185 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M podchodzi do bilkuitebal i dmucha w n i ą . Następnie polewa się tą wodą liście i łodygi yamu. Po skończonych ceremoniach wszyscy wracają do wioski na posiłek, żucie betelu, palenie tytoniu, no i rozmowy. Gospodarz sadzący yamy nie może teraz chodzić do ogrodu, dopóki nie przygotuje mięsa wieprzowego i orzechów kokosowych. Po zdobyciu mięsa kraje on kawałek i zanosi do ogrodu. Czynność ta nazywa się citaliciagen. Przynosząc mięso do ogrodu wiesza je na szałasie. Aktem tym chce pod­ kreślić, że uznaje Iluhine za opiekuna swoich yamów. Jeśli by przyszedł do ogrodu z pustymi rękoma, wtedy Iluhine wraz z duchami przodków odwróci się do niego plecami mówiąc: 17 Dlaczego przychodzisz do nas z pustymi rękoma? Myśmy udzielili ci pomocy, gdy o nią prosiłeś, a ty nie dajesz nam za to zapłaty? Gospodarz bojąc się zemsty, w wyniku której yamy urosłyby karłowate i z wieloma odnogami, przynosi kawałek mięsa i wiesza go w ogrodzie. Potem czeka aż Becom pod postacią jastrzębia porwie to mięso. Jeśli tak się stanie, oznacza to, że Iluhine akceptuje ofiarę i zobowiązuje się do dalszej opieki nad ogrodem i yamami. Gospodarzowi chodzi też o usa­ tysfakcjonowanie duchów przodków, ponieważ poprzednio wzywał ich pomocy. Duchy przodków są mocno powiązane z duchami yamów, te zaś, gdy poczują się zlekceważone, mogą odejść na zawsze. Duchy przodków pomagają nie tylko we wzroście roślin, ale strzegą ich, gdy przebywają w „domu yamu". Wtedy to umieszczane są w tym „domu" kości przodków lub maski, a gospodarz tak oto prosi duchy o pomoc: Wy zostańcie tutaj. Patrzcie wszędzie. Jeżeli dostrzeżecie yamy, przynieście je tutaj. Ja zaś będę je sadził i zbierał. Wy mi pomóżcie. Pilnujcie ich. Kawałek mięsa jest więc również ofiarą dla duchów przodków, zapłatą za okazaną pomoc. Po dokonaniu tych czynności gospodarz jest pewien, że jego yamy urosną bardzo duże i że dzięki temu odniesie zwycięstwo nad swoim wrogiem. Okres wegetacji w dużej mierze zależy od pogody, szczególnie od ilości opadów. Dlatego dużą rolę odgrywają zaklinacze deszczu . 18 17 Najpierw podchodzą wodzowie, a potem inni — wedle społecznego znaczenia. Nachylają się nad bilkuitebal mówiąc coś do siebie, zazwyczaj bardzo cicho, a potem dmuchają na wodę. Czynność ta symbolizuje wlanie własnego ducha do bilkuitebal i nadanie mu własnej mocy. Zaklinanie deszczu odbywa się przy użyciu bębna sygnałowego garamutu. Moc tę (mana) mają tylko niektórzy wodzowie. 18 �186 WOJCIECH BĘBEN Wzrost yamu uzależniony jest też od tzw. świętych kamieni, które są kamieniami płodności. Mają one różne rozmiary i kształty. Zazwyczaj uloko­ wane są na placu zebrań. Na środku tego placu leży duży kamień (zwykle koloru białego), otoczony łupinami orzecha kokosowego. Gdy w wiosce znaj­ duje się dom duchów, to kamień ten umieszcza się po jego lewej stronie . Główny kamień ma swoje imię. Jest ono uzależnione od wioski i jej wodza, nadającego te imiona. Często główny kamień z imieniem otoczony jest przez małe kamienie, które już nie mają imion. Kamienie te otoczone są krzewami i ogrodzone gałęziami. Na oznaczenie dużego kamienia używa się słowa ulma . Idąc sadzić yam mężczyźni przechodzą w pobliżu tego kamienia i zwracają się do niego w formie prośby: 19 2{) Chcemy posadzić yamy, nie chcemy jednak, by wyrosły krzywe, dlatego chodźcie z nami. 21 Kamienie te zazwyczaj przynoszone są z r z e k i . Opodal kamieni zwykle sadzi się dzikie taro. W czasie sadzenia lub wzrastania yamu kobieta nie m o ż e przestąpić świętego kamienia ani też zbliżyć się do niego. Tylko sadzący yam mają prawo siedzieć w pobliżu kamienia płodności. Po tych pracach i trudach sadzących czeka największa radość, jaką jest prezentacja yamu — symbolu męskości i przedmiotu dumy gospodarza. 3. UROCZYSTOŚCI DOŻYNKOWE Gdy yam powoli wzrasta, mężczyzna raz po raz idzie do ogrodu i spraw­ dza, jaki postęp uczynił yam, kiedy będzie można oznajmić innym, że nastąpił czas wykopków. kiedy będzie można zaprosić innych, aby przyszli i stwierdzili rozmiary yamu. Kiedy gospodarz uzna, że yam dojrzał, wraca do wioski, bierze z sobą zaangażowanych mężczyzn i udaje się z nimi do ogrodu. Powoli odkopują oni rośliny (kolejno każdy mężczyzna) i jeśli yam jest duży — wydają okrzyk radości. Wówczas gospodarz mierzy yam trzciną, zaznaczając na niej wymiary rośliny. W ten sposób mierzy każdy yam (do każdego używa oddzielnej trzciny). Następnie „miary" te niesie uroczyście do wioski. Teraz z niecierpliwością oczekuje się na „miary" od innych gospodarzy, aby stwierdzić, który z y a m ó w jest największy i który gospodarz wygrał rywali­ zację. „Miary" przymocowuje się do specjalnego rusztowania (w zależności od ich rozmiarów). Formują się wtedy dwa obozy: zwycięzców i zwyciężo- 14 Lewa strona, jeśli jest się zwróconym twarzą w stronę domu duchów. " UIma — słowo używane na oznaczenie każdego świętego kamienia. Przy inwokacjach nie używa się zazwyczaj imienia danego kamienia. Nasuwa się pytanie, dlaczego używane są właśnie te, a nie inne kamienie? Otóż, według przekazów przodków, jeden / nich zobaczy! te kamienie we śnie. Pokazał mu je sam lluhine. Podczas s n u wid/ial on. jak musalajc wstępowały w kamienie. W wiosce kamienie te wystawione są n a otwarła przestrzeń, aby poddane byh działaniom księżyca i przez to nabierały siły. : : i �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 187 nych. Nie ma jednak przy tym nienawiści lub zazdrości. Yamy zaś wyko­ pane czekają w ogrodzie na przystrojenie i uroczyste przeniesienie do wioski. To jednak nie nastąpi tak szybko. W wiosce zaczynają się teraz śpiewy, które rozbrzmiewają każdego wieczoru i tak będzie przez cały tydzień, a nieraz dłużej. Jest to uzależnione od przebiegu wszystkich przygotowań do dożynek. Śpiewy może zakłócić np. śmierć wodza (w jęz. pidgin *- bigmend) lub właściciela yamu. W takim przypadku dożynki również zostają przerwane, a yamy przekazuje się innym wioskom bez żadnej u r o c z y s t o ś c i . Jeżeli przygotowania przebiegają pomyślnie, w wiosce wszyscy krzątają się w napięciu, bo każdy chce wypaść jak najlepiej. Każdy chce pokonać swego wroga przez zaskoczenie . Na placu zebrań wznosi się szałas, w któ­ rym zostaną wystawione yamy. Każdego popołudnia zaangażowani mężczyźni zbierają się na placu i prowadzą rozmowy dotyczące nadchodzących dożynek. N a miejscu zebrań kładą orzechy kokosowe i gałęzie pachnącego krzewu weibin, kierując następnie swoje prośby do Iluhine. Proszą go o pomoc w zdobyciu świni. Potem rozbijają orzech kokosowy na połowy. Każdy mężczyzna podchodzi do orzecha i wznosi swoje prośby. Następnie wszyscy podchodzą do białego kamienia i do niego także zwracają się z prośbami. Chcą się w ten sposób przypomnieć Iluhine i duchom przodków i prosić ich jeszcze raz o pomoc. Inwokacja ta brzmi: 22 23 O Iluhine, spojrzyj na nas. Yamy nasze dzięki tobie urosły duże, a teraz prosimy cię — bądź z nami, bo teraz chcemy znaleźć świnię. Spraw, że choć nie mamy wystarczająco pieniędzy, to jednak ludzie sprzedający tę świnię na to nie będą zważali. Spraw, byśmy kupili tę świnię za te pieniądze, które mamy przy sobie. Po tych inwokacjach mężczyźni szykują swoje bilum 2 2 24 i pierścienie 25 Oddanie yamów nie zawsze jest mile widziane przez miejscową społeczność i bywa źródłem niezgody. Tak np. w 1979 r. w wiosce Ulupu zmarł jeden z bigmenów i wioska oddała swe yamy wiosce Ilipeim. ta zaś wystawiła je jako swoje we własnym szałasie i wrę­ czyła je wiosce Aihegulim. Mieszkańcy tej wioski, po odkryciu tego faktu, czuli się obrażeni, że zostali pokonani przez obce yamy. Wiele przy tym było kłótni. Do ostatniej chwili nie wiadomo, w jaki sposób dana wioska zwycięży wroga. Świnie i inne prezenty są dobrze ukryte i ujawnia się je dopiero podczas dożynek. Obecnie Arapesze uciekają się coraz częściej w tej rywalizacji do rzeczy przyniesionych przez Białych, takich jak piwo. ciastka lub krowy (było tak np. w 1978 r. w wiosce Ilipeim). Bilum - siatka, którą kobiety arapeskie robią ze sznurka powstałego z łyka drzewnego. Jest ona zazwyczaj koloru białego, który przeplatany jest czerwonym. Splot tworzy wzór o kształcie rąbków. Bilum noszone jest zarówno przez mężczyzn, jak przez kobiety. Mężczyźni noszą bilum małe i przechowują w nim betel. dakę. kambang i tytoń. Kobiety zaś noszą w bilum dzieci i płody ziemne. Podczas uroczystości kobiety noszą bilum ozdobione muszlami. Pierścienie wyrabiane są z muszli mięczaków jadalnych. Tnie się je za pomocą bambusa. Proces cięcia trwa ok. miesiąca. Z poszczególnych muszli wycina się kilka pierścieni o różnej 2 J 2 4 2 5 �188 WOJCIECH BĘBEN i udają się w drogę na poszukiwanie świni. Dożynki yamu nie mogą się bowiem obyć bez świń, które gospodarze wręczają razem z yamem swoim wrogom. Udając się w drogę mężczyźni w pierwszej napotkanej rzece dokonują oczyszczenia siebie i swoich rzeczy, aby nic złego nie spotkało ich po drodze. Po przyjściu nad rzekę biorą roślinę mongidę i kolczastą roślinę mondehilne i splatają je razem. Następnie dwóch mężczyzn trzyma ten wieniec, a pozostałych dwóch podaje pod nim swoje bilum z pierście­ niami. Czynią to po to, aby wszystkie winy zostały zabrane, zatrzymane przez wieniec. Następnie mężczyźni zgniatają wieniec i rzucają do wody, aby woda zabierając go zabrała też wszystko co złe, co mogłoby stanąć na przeszkodzie w znalezieniu świni i zaszkodzić podczas dożynek. Odchodzą znad rzeki wielce uradowani . Teraz starają się dowiedzieć, gdzie można kupić świnię. Pytają o to napotkanych po drodze ludzi. Jeśli spotkają kogoś, kto zgodzi się sprzedać im świnię — udają się do jego wioski. Człowie ten daje im do wypicia sok z orzechów kokosowych, gospodyni zaś szykuje zupę składającą się z taro, yamu i mami. Kupujący idą do buszu, aby przygotować drąg i sznur do niesienia świni. Potem przystępują do kupna. Na liściu bananowym układają pierścienie i pieniądze . Pierwszy, największy pierścień przeznaczony jest na zapłatę za głowę świni (wartość pierścienia lub pieniędzy wynosi ok. 100 kina). Drugi pierścień lub 50 kina jest zapłatą za brzuch świni. Za dwie tylne nogi dają 2 pierścienie lub po 20 kina za jedną nogę. Następne 2 pierścienie są wynagrodzeniem za dwie przednie nogi lub płaci się po 10 kina za jedną nogę. Teraz właściciel świni naradza się ze współplemieńcami i jeżeli dochodzą do wniosku, że zapłata jest zadowalająca — zgadza się na sprzedaż. Kupujący biorą wówczas świnię i niosą ją do domu. Sposób transportu zależy od rozmiarów zwie­ rzęcia. Dużą świnię niesie się na noszach, małą zaś na drągu, zawieszoną nogami do góry. Aby kupić świnię Arapesze rozchodzą się po całym terenie należą­ cym do tego plemienia . 26 27 28 wielkości. Po wycięciu poddawane są one szlifowaniu na kamieniach aż do zupełnej gładkości. Pierścienie mają zastosowanie jako pieniądze. Do dziś stosowane są przy kupnie żony, przy płaceniu za ducha zmarłego, kupowaniu świń, przy rekompensacie wypłacanej po zniszczeniach spowodowanych walkami plemiennymi lub pojedynczymi kłótniami. Pierścień dużych rozmiarów ma wartość ok. 200 kina (kina — nowogwinejska jednostka monetarna, wprowadzona w latach 1973-1975. Wyparła ona australijskiego dolara. Wartość jej przekracza wartość dolara austra­ lijskiego i kształtuje się jak 1:1,11; 1 kina = 100 toa). Pierścienie wyrabiane są wśród Arapeszów szczególnie w wioskach Yalehine, Yebomenu i Koboibis. Mieszkańcy wiosek Chologun i Ilipeim dokonują oczyszczenia w rzece Kulauru. Obecnie coraz częściej zamiast liścia bananowego używa się косу lub kawałków mate­ riału. Czyni się tak dlatego, że pierścienie bardzo łatwo się tłuką, a po pęknięciu nie mają żadnej wartości. Bardzo często mężczyźni z okolic Ulupu, by nabyć świnię udają się na wybrzeże w okolice Dagua. Przywożą je stamtąd wynajętymi samochodami, a podczas drogi wykonują przepisane rytuałem śpiewy. Dość często razem ze świniami przywożą z Wewak kartony piwa. 2 6 2 7 2 8 �189 ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M W tym czasie w wiosce kupującego trwa okres wyczekiwania. Nikt nie może odezwać się źle do żony kupującego ani też uderzyć jej, gdyż podobny kłopot może spotkać kupującego. Drzwi w domu kupującego muszą być otwarte, ponieważ ich zamknięcie może spowodować, że kupujący zastanie wszędzie zamknięte drzwi. Zarówno żona, jak i najbliższa rodzina nie pracują i nie myją się. Tak trwają w oczekiwaniu na dźwięk garamutu (bębna sygnałowego), który obwieści im wiadomość, że świnia została szczęśliwie nabyta i poszukiwania zakończone. Kiedy wszystkie formalności związane z kupnem zostaną dopełnione, wówczas ten, który zakupił świnię, wysyła za pomocą garamutu następującą wiadomość: Świnia została zakupiona. Niedługo przyjdziemy. Przygotujcie siebie i wioskę. Żona zaraz po otrzymaniu tej wiadomości idzie się obmyć, następnie zakłada odświętny strój, a na piersi zawiesza największy pierścień, jaki posiadają w domu, ciesząc się w ten sposób z sukcesu męża. Ci, którzy kupili świnię, niosą ją do wioski. Kiedy podejdą już blisko, najczęściej do sąsiedniej wsi, uderzają w trzy bębny sygnałowe, aby ludzie z ich wioski przyszli i pomogli w niesieniu świni, biorąc w ten sposób udział w ich radości . Zauważywszy nadchodzących pomocników, niosący świnię śpiewają. Śpiewając oznajmiają imię kupionej świni, określają, jaka jest duża, jak trudno ją było kupić i jaka była droga . Potem śpiewy kieruje się ku przyszłemu odbiorcy świni. Jest to pewnego rodzaju pieśń dumy, a zarazem drwina z „przeciwników" . 29 30 31 2 4 W każdej wiosce, na centralnym miejscu pod dachem znajdują się bębny sygnałowe. Są różnej wielkości. W największy bęben uderza osoba najwyższa rangą (ona też uderza pierwsza). Pierwszemu bębnowi wtóruje rytmicznie drugi i trzeci. Każda świnia w wiosce ma swoje imię. Często można słyszeć nawoływania gospodyni, która woła świnię po imieniu do jedzenia. System partnerstwa zwany buayin polega na tym, że zgrupowanie kilku młodych chłopców z jednej wsi dostaje przydzielonych partnerów z drugiej wioski i pozostają oni na całe życie partnerami wymiany. Partnerzy zobowiązani są do wzajemnych świadczeń materialnych, do wymiany prezentów, przy czym świadczenia te są często wymuszane przez odpowiednie, nawet obraźliwe, prowokowania partnera, by skłonić go do ofiarowania prezentu lub urządzenia przyjęcia. Buayin, do którego obowiązków należy prowokowanie swojego partnera, czyni to np. w ten sposób: w obecności swojego partnera pyta innych ludzi, czy prawdą jest, że partner ów nie ma świń, nie ma yamów ani szczęścia w polowaniu, że nigdy nic nie daje ani nie urządza uroczystości? Czy on wyszedł z łona matki głową czy nogami (wyjście głową jest oznaką normalności). Przy wymianie każdy kawałek mięsa lub yamu liczony jest uważnie, bo musi być zwrócony przy nadarzającej się okazji. Jednak, co dziwne, dający szykuje duży kosz pełen jedzenia i przekazuje swojej żonie, ta zaś wręcza go żonie partnera męża. Czyni to tak, by nikt oprócz męża nie wiedział o tym. To nie musi być zwrócone. Jak ofiarność jest czymś oczekiwanym wśród Arapeszów, tak zaniedbywanie jej przez partnerów jest przyjęte jako coś normalnego. Ta trudná rola bycia partnerem przechodzi z ojca na syna. Partnerów wybiera się często z wiosek, które miały zwyczaj prowadzenia ze sobą walk. 3 0 3 1 �190 WOJCIECH BEBEN Popatrzcie na nasze świnie. Popatrzcie na nasze yamy. Wy nas nie pokonacie. Nie dacie rady nas zwyciężyć. Gdy świnia jest jeszcze w drodze, kobiety w wiosce trzymając łodygi dzikiego taro tańczą i śpiewają, kierując swoje śpiewy do niesionej przez mężczyzn świni. Kiedy świnia wnoszona jest do wioski, pozostali mężczyźni tańczą w rytm bębnów. Kobiety natomiast przynoszą jedzenie, które przygo­ towały, by w ten sposób wynagrodzić trud niosącym świnię. Następnie ten, dla którego świnia jest przeznaczona, przychodzi i uderza ją łodygą dzikiego taro, a potem posypując ją kambangiem m ó w i : „ M o g ę tę świnię wziąć i zjeść". Z tego oświadczenia gospodarz bardzo się cieszy, gdyż oznacza ono, że zadowolił partnera oraz, że na drugi rok dostanie w rewanżu świnię mniej więcej takich samych r o z m i a r ó w . Kiedy wszystko jest gotowe do dożynek (abułlu), mieszkańcy stroją dom (szumel), w którym zostaną złożone yamy, a następnie w ogrodzie przygoto­ wują yamy malując je i strojąc, by takie nieść na dożynki do wioski. Od góry yamy malowane są inaczej (melip), inne też są malowidła w dolnej części (malat). U ż y w a się raczej jasnych farb, np. żółtej, czerwonej. Tylko „twarz" yamu malowana jest kolorem czarnym. Po skończonym malowaniu yamy przystrajane są w maski. Teraz następuje segregacja y a m ó w na yamy duże (aiyegehu) i małe (atumwi). Charakteryzacja dużych y a m ó w ma je upodobnić do mężczyzn, a yamy mniej okazałe i z większą liczbą o d n ó g mają wyobrażać kobiety. Gdy charakteryzacja y a m ó w dobiegnie końca, przy­ nosi się je do wioski, gdzie wita je żona gospodarza, przystrojona w naj­ większy pierścień — znak dumy i radości. M ó w i przy tym: 32 Ponieśliśmy z mężem wiele ofiar, ale ofiary te nam się opłaciły, bo yamy urosły nam bardzo duże. Następnie wzywają śpiewem swoich wrogów, aby przyszli na określony dzień i wzięli udział w dożynkach. Daje się też znać wszystkim okolicznym mieszkańcom o nadchodzącym święcie, aby przyszli jako obserwatorzy. W wiosce zaś trwają śpiewy połączone z tańcami {ulahiń — śpiew, alu — taniec). Jak większość pieśni arapeskich, tak i pieśń dożynkowa (abullu) opiewa śmierć jakiegoś bohatera. A oto jeden z przykładów typowej pieśni arapejskiej, jaką wykonuje się m. in. na dożynkach (za: Mead 1970, s. 434): , 2 Każda świnia zostaje dokładnie zmierzona. Jedna miara jest brana z obwodu brzucha, druga — z tułowia. Miary te przechowywane są w wiosce w domu zebrań lub w domu poszcze­ gólnych gospodarzy. Podczas dożynek dany gospodarz wymienia, ile świń oddał i jakich były rozmiarów. Najbardziej liczą się te świnie, które musiano nieść na noszach. Wymienia się też świnie, które gospodarz dał bratu lub komuś bliskiemu (nie partnerowi). Gospodarz liczy je publicznie, a przy każdej wymienionej świni wbija cienki patyk w ziemię. Po skończonej rozmowie każdy może przyjść i sprawdzić prawdziwość słów gospodarza. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z VA vii M 191 Przyjdź i spojrzyj na niego! Kto swe trucizny wypróbował na nim? Czyjże urok jego uroczył? Dlaczego on drży? To Yebulo go zabił. Połóż go, połóż go prosto! My go podniesiemy i wyprostujemy. Podniesiemy go schodząc do Seunika. Podniesiemy go wspinając się do Meniwakina \ v Każdy bigmen ma swoją pieśń rodową, którą prezentuje podczas cere­ monii dożynek. Śpiewy te połączone są z tańcami. Tańce rozpoczyna zazwy­ czaj taniec z garamutami. W rytm trzech garamutów mężczyźni śpiewają i wszyscy tańczą. Po tym tańcu następuje zwykle taniec z długim drągiem trzymanym i podnoszonym rytmicznie przez głównego wykonawcę pieśni. Pozostali wykonawcy trzymają w tym czasie dzidy, czyniąc nimi podobne ruchy. Kolejnym rodzajem tańca bywa zazwyczaj taniec z fletami buan* i bębnami rytmicznymi kundu. Taniec ten rozpoczyna trzech mężczyzn, z któ­ rych jeden będzie przewodził pieśni. Podczas tańca wszyscy trzej trzymają się za ramiona (pierwszy i trzeci trzymają tancerza środkowego). Środkowy tancerz trzyma kundu i flet, boczni zaś — tylko flety. Poruszają się rytmicznymi skokami W linii krzywej, skacząc raz w lewą, raz w prawą stronę i prze­ mierzając w ten sposób plac zebrań wokoło. Z a nimi podążają pozostali mężczyźni, a po nich kobiety, które — również zgrupowane po trzy — tańczą z boku, zazwyczaj jeden krok w przód i jeden w tył. Taniec zaczyna się z lewej strony placu zebrań. W podskokach tancerze kilkakrotnie przemie­ rzają plac. Potem następuje zamiana śpiewających. Kobiety w czasie śpie­ wu stanowią rodzaj chóru, prześpiewując zawsze ostatnie zdanie, powta­ rzając je za solistą. Taniec z fletami wykonuje się jeszcze przez ok. tydzień po skończonych dożynkach. Taniec razem ze śpiewem określany jest słowem c/7/6. 4 Po przyniesieniu y a m ó w do wioski wodzowie sprawdzają, jakich roślin jest więcej: małych czy dużych. Jeśli małych — wtedy wódz obiegając plac " Seunik i Meniwakin to imiona masalai, koło których mieli przechodzić ci ludzie niosąc zmarłego. Potrójne flety buan są bardzo proste, zrobione z nieozdobionego bambusa. Mają ok. 1 m długości i 5 cm średnicy. Kolankowe przegrody — z wyjątkiem tej od strony ustnika — są usunięte z bambusowej tuby. W przegrodzie wycięty jest elipsoidalny otwór. Flet prowadzący nazywa się głową. Dwa pozostałe flety są fletami wtórującymi. W czasie gry na fletach potrójnych mogą być obecne osoby nieinicjowane, a nawet kobiety, ale muszą one odwrócić się plecami do instrumentów. Kobiety narażone są bowiem na niebezpieczeństwo ze strony lambaranu i muszą słuchać jego głosu z tyłu. Mężczyzna grający na flecie prowadzącym, który rozpoczyna każdą pieśń, trzyma go w lewej ręce. Prawa ręka w tym samym czasie uderza w kundu zawieszony na lewym ramieniu. Mężczyzna tańczy równocześnie podnosząc i opuszczając flet w zależności od rytmu melodii. Kiedy pieśń jego słabnie — wzmacnia się refren śpiewany przez większą grupę ludzi, by prowadzący mógł złapać oddech. Dzieje się tak do chwili, gdy prowadzący da znak, że przystępuje do końcowej fazy utworu. 3 4 �192 WOJCIECH BĘBEN zebrań zakrzyknie 6 razy. Natomiast gdy yamy wielkie będą większością — wódz wyda 7 okrzyków (Mead 1970, s. 433). Największe yamy (bauges) umieszcza się z boku i przywiązuje do pali, za nimi znajdują się kolejno yamy duże, które też zostają przymocowane w ten sam sposób, a następnie średnie, przyczepione do płotu (nałib) znajdującego się po przeciwnej stronie placu. Najmniejsze yamy ułożone są po 96 sztuk wokół drąga wbitego w ziemię (lowat). Układanie yamów nazywa się bala'og bishulog. W określonym dniu ludzie z okolicznych wiosek nadchodzą, by wziąć udział w dożynkach. Po przyjściu do wioski na plac zebrań wszyscy siadają i czekają na oficjalne rozpoczęcie uroczystości. Ostatnią grupą, która przy­ będzie na dożynki, będzie grupa partnerów . Wczesnym rankiem jeszcze raz zostają oni powiadomieni o nadchodzących dożynkach za pomocą garamutu i zazwyczaj w ten sam sposób przesyłają odpowiedź, że już wyruszają. Do poszczególnych wiosek dołączają się wioski zaprzyjaźnione i tak powstają podczas dożynek dwa obozy, dwie wielkie grupy partnerskie . Widzowie, zazwyczaj kobiety i dzieci, siadają z boku jako obserwatorzy. Gospodarze grupują się na placu zebrań. Natomiast przybyli partnerzy zgru­ powani są w miejscu oddalonym ok. 200 m. Uroczyste otwarcie dożynek oznajmione zostanie przez wodza dającego znak za pomocą sygnału z muszli. Przed rozpoczęciem uroczystości każda rodzina biorąca udział w dożynkach przygotowuje odpowiednią ilość jedzenia dla przybyszów. Kładą oni kupkami orzechy kokosowe, betel wraz z daką oraz pieczone lub gotowane mami. Po rozpoczęciu dożynek każda grupa rozdziela przygotowane przez siebie jedzenie swoim partnerom, wywołując przy tym imię wodza, który otrzymując je dzieli pomiędzy swoich. Partnerzy są jeszcze poza placem zebrań. W tym czasie u wejścia na plac zostaje położona łodyga dzikiego taro tak, aby wrogowie musieli przez nią przeskakiwać dostając się na plac zebrań. Nad­ chodzą oni gęsiego trzymając w rękach włócznie, przeskakują dzikie taro 1 grupują się na placu. Wtedy zaczynają się przemowy, po których następuje prezentacja yamów. Przybysze uważnie oglądają yamy i kiedy któryś im się podoba, na znak akceptacji posypują go kambangiem. Wydają przy tym okrzyk radości o brzmieniu „uuuh!". Z yamami zazwyczaj dostają świnię, betel lub tytoń. Uroczyste dzielenie rozpoczyna wódz. Ludzie z wymienionych wiosek dzielą się na trzy grupy: 1 — witenmein, 2 — małtenonu, 3 — beciage. Pierwsza i trzecia grupa mają władzę wykonawczą (pierwsza jest jednak najważniejsza), druga jest grupą rozjemczą. Dzielenie yamów rozpoczyna grupa pierwsza, po niej kolejno następuje druga i trzecia. Kiedy yamy zostaną podzielone — przystępuje się do dzielenia mięsa i przy35 36 3 5 Tak np. dla wioski Ilipeim partnerami byli ludzie z wioski Aihegulim, dla wioski Chologun zaś — ludzie z Yamel. Podczas dożynek przygotowującej je wiosce pomaga kilka innych wiosek, tej zaś. która przychodzi po odbiór darów, pomaga druga grupa wiosek. Ilipeim było wspierane przez Ulupu, Onialep i Yalehine, natomiast Aihegulim - przez Yebomnu i Koboibis. �193 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 37 gotowanego jedzenia. Pierwszy talerz przeznacza się dla Iluhine . N a talerzu tym znajduje się mięso, yam, betel oraz tytoń. Jest to oficjalna forma podzię­ kowania dla Iluhine za pomoc. Na tym kończy się dzień. Przez następne dwa lub trzy dni ludzie będą się jeszcze schodzili, by uczestniczyć w radości gospodarzy i korzystać z ich gościnności. Codziennie wieczorem podawana będzie przez te dni zupa z mami. Nie zawsze dożynki kończą się dobrze i w radosnym nastroju. Często dochodzi do kłótni przy dzieleniu y a m ó w i świń. K t o ś został pominięty, ktoś inny dostał mniejszy yam niż się spodziewał czy też wymieniono go nie na pierwszym miejscu — to wszystko m o ż e s p o w o d o w a ć długotrwałe kłótnie i dochodzenie: kto miał, a kto nie miat racji. Po skończonych dożynkach gospodarz i jego żona poddają się osta­ tecznemu oczyszczeniu (nimaili) (Mead 1970, s. 436-438). N a dzień przed rozpoczęciem uroczystości gospodarz dożynek (moenye) musi przestrzegać tabu obejmującego palenie tytoniu, żucie betelu oraz dotykanie jedzenia rękoma. Po skończonej ceremonii dożynkowej zaś bierze ze sobą drugiego mężczyznę (wprowadzającego) oraz drągi, do których były umocowane yamy. Zabiera też najlepsze pierścienie i udaje się nad r z e k ę . Wprowadzający umieszcza duży pierścień, zwany nuymaii lub awhan, określany też jako „węgorz", pod drągiem mówiąc przy tym: 38 Pierścień nazywa sie węgorzem, ponieważ trudno go znaleźć w wodzie. Ktoś musi go odnaleźć. Następnie wprowadzający mężczyzna umieszcza w wodzie kilka pachnących ziół: mailegil, mauto'a, bweduan, yaminahil, butas i who'iyas. Gospodarz dostaje wówczas mały pierścień, którym ma oczyścić swoje usta po okresie tabu. Stojąc jeszcze nad brzegiem rzeki dostaje do wypicia przygotowaną przez wprowadzającego „oczyszczającą wodę", a następnie myje nią swoje ciało, wcierając wodę liśćmi. Po skończonym obmyciu wchodzi do wody, wyciągając z niej duży pierścień. Następnie wręcza go wprowadzającemu, który teraz namaszcza jego ciało mieszaniną zrobioną z yamiiliali i liści aba'u oraz farby lahein™. Potem wszyscy idą do ogrodu niosąc ze sobą trochę „oczyszczają­ cej wody" i pokrapiają nią drąg pozostały z d o ż y n e k . Po dokonaniu tej 40 1 7 Z talerza przeznaczonego dla Iluhine mogą jeść tylko starcy, a gdy ich nie ma — to psy. Nigdy nie wolno dotknąć tego talerza młodym chłopcom, jeszcze przed inicjacją. Zazwyczaj jest on odnoszony i starzec siedzący gdzieś z boku zjada z niego. Mężczyzną pomocniczym, czyli wprowadzającym, jest zazwyczaj wódz; musi to być w każdym razie mężczyzna po inicjacji, biorący czynny udział w kultywacji yamu. Jest on kimś w rodzaju chrzestnego. Czynność tę wykonuje się, by zapewnić podobny zbiór yamu na rok następny. Chodzi tu o drąg, wokół którego umieszczone były yamy podczas dożynek. Zazwyczaj jest on przetrzymywany w domu lub w ogrodzie jako miara kopca. 5 8 M 4 0 I3 - Etnografia Polska t. 31. z. I �194 WOJCIECH BEBEN czynności ręce gospodyni oczyszczone zostają językiem przez jednego z obec­ nych m ę ż c z y z n . Teraz wprowadzający przystępuje do zdjęcia tabu dotyczącego żucia betelu z gospodarza i jego żony. Betel z dodatkiem liści naho', o d n ó g tanum, mugaden i bibah oraz źdźbłami abo'osho'o jest teraz ceremonialnie żuty. Po zdjęciu tabu żucia betelu następuje zdjęcie tabu, które dotyczy jedzenia pewnych potraw. Wprowadzający pije w tym celu wodę zmieszaną z sokiem z kory mauto'a, a potem wodę maliegil. Następnie uczestnicy tej ceremonii wręczają gospodarzowi swoje podarunki, np. mięso, talerze, bilum oraz naczynia do gotowania, a dostają w zamian bilum pełne yamów, aby zabrali ze sobą do d o m ó w i mieli do sadzenia na następny r o k . Wtedy też bracia żony gospodarza upominają się o swoje yamy . Przez trzy lub cztery dni gospodarz i jego żona będą jeszcze przebywali w otoczeniu wprowadzającego i rodziny. Na koniec wprowadzający za wyko­ nanie swojej czynności zostaje dodatkowo obdarowany pierścieniem. „Miara" największego yamu zostaje zaś umieszczona przed „domem yamu" należącym do gospodarza, który często podczas spotkań będzie ją pokazywał m ó w i ą c : 41 4 2 43 Chodź zobacz moją wiya. Weź ją i sprawdź, czy twoje yamy będą w stanie przekroczyć znak moich. Yamy przeznaczone do sadzenia w roku następnym przyniesione zostaną do „domu yamu", gdzie będą przebywały pod uważną opieką d u c h ó w przod­ ków. Wioska powoli zaczyna żyć nowym życiem. Jednak duch uroczystości pozostał. Powstały nowe grupy podczas dzielenia yamu, nowe twarze wyrosły w partnerstwie . N a nowo odżyła więź pomiędzy partnerskimi wioskami. Y a m wniósł innego ducha w społeczeństwo poprzez oczyszczenia i tabu. 44 II. M I T Y C Z N E I SPOŁECZNO-RELIGIJNE A S P E K T Y OBRZĘDÓW AGRARNYCH Jako roślina kultowa yam ma swoją mitologię. Tym różni się od innych bulw ziemnych, a ponieważ posiada też swojego ducha — zajmuje określone miejsce w hierarchii istot ponadziemskich. M a własne powiązania z duchami przodków i dlatego pełni funkcję członka danej rodziny, często uważany jest 4 1 Nie chodzi tu o gospodarza ani wprowadzającego. Czynność tę wykonuje ktoś z rodziny gospodarza. Mowa jest o małych yamach, które układa się w kopce po 96 sztuk. Wśród Arapeszów panuje zwyczaj kupowania żony. Placi się za nią nie rodzicom, ale braciom matki lub żony. Zapłata nie jest jednorazowa. Bardzo często strona żony upomina się o jej uzupełnienie. Płaci się najczęściej po urodzeniu dziecka i podczas ważniejszych uroczystości. Podczas dożynek wprowadzeni zostają nowi partnerzy, którzy bardzo często zastępują starszych z rodziny. Zastępstwo możliwe jest tylko w linii prostej, tj. syn ojca lub brata Warunkiem jest jednak przejście przez inicjację. 4 2 4 3 4 4 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAM EM 195 za dziecko gospodarza. Tak nakazują ludziom wierzenia, tak podaje im mitologia. Y a m jest czymś świętym, a uprawa jego wymaga wielkiej pieczoło­ witości i wielu wyrzeczeń. C h o ć jest własnością konkretnej rodziny, rzutuje jednak na życie innych ludzi, tzn. spoza rodziny, a nawet spoza wioski. Wywiera wpływ na kształtowanie nowych układów wioskowych i plemiennych, integruje ludzi i jest źródłem bogatych tradycji folklorystycznych. Jeszcze większe jest oddziaływanie yamu na życie duchowe społeczności plemiennej, co m. in. przejawia się w licznych mitach poświęconych tej roślinie. I. MITY O POCHODZENIU Y A M U Ludność należąca do plemienia Arapesz stanowi typ ludności osiadłej zajmującej się rolnictwem. Ponieważ członkowie tej grupy uważają, że nie ziemia do nich należy, ale oni należą do ziemi — daru swych przodków, ziemia jest więc dla nich czymś bardzo cennym (Mead 1963, s. 16). Była ona i jest. choć już nie tak często jak dawniej, powodem wielu wojen plemiennych . O randze ziemi świadczy fakt, że cała mitologia tutejszej ludności bazuje na tematyce rolniczej. W bogatym zbiorze m i t ó w bardzo duże znaczenie mają mity o pochodzeniu yamu. 45 Dzieje yamu związane są z mityczną pramatką Aczakoik. Jej pierwotnym miejscem zamieszkania były okolice Dagua. M a ona swoją historię, prze­ mierzała bowiem ziemię, kiedy stwarzała wszystkie rzeczy z wyjątkiem czło­ wieka. Miała dwóch synów. Jeden nazywał się Yalihein, a drugi Sumahoin. Żyli oni razem w okolicy Dagua. Pewnego razu Aczakoik poprosiła swych synów, aby przygotowali miejsce na ogród. Dzieci zdziwione tą prośbą zapytały: Po co nam ogród? Nie znamy niczego, co się w nim sadzi! Ona jednak odpowiedziała im: Nie pytajcie za dużo, tylko idźcie i oczyście to miejsce, w którym pościnałam drzewa. Poszli i zrobili o co ich prosiła. „Co zamierzasz posadzić w tym ogro­ dzie?" Zapytali ją. Ona odpowiedziała: „O to się nie martwcie. Posadzimy coś później". W tym czasie pojawiło się wiele czyraków na jej skórze, na całym ciele. Nie były to jednak rzeczywiste czyraki, ale taro, yam, mami oraz banany schowane pod jej skórą. Synowie nie widzieli jednak o tym. Myśleli, że były to prawdziwe czyraki. Wyjąwszy te rośliny spod swej skóry Aczakoik włożyła je pod sterty zeschłej trawy. Potem powiedziała do synów: „Idźcie i zobaczcie, co położyłam pod stertami trawy". 4 5 Dziś instytucja nowo powołanych przez rząd sądów wioskowych stara się rozstrzygnąć sporne problemy przynależności ziemi drogą pokojową. �196 WOJCIECH BĘBEN Oni poszli i znalazłszy rośliny, przynieśli je do domu. Aczakoik przygoto­ wała zupę. Zupę w tym czasie robiono z wiórów drzewnych, które zastę­ powały yam. Taką właśnie zupę przygotowała im Aczakoik. ale sama nie jadła jej tym razem. W nocy wzięła yam i ugotowała go dla siebie. Warzywa i owoce, które Aczakoik stworzyła dla nich, a które oni przynieśli do domu, za­ częły kiełkować. Wtedy wzięli je i zasadzili w ogrodzie, który uprzednio przygotowali. Kiedy warzywa wyrosły, Aczakoik wzięła część z nich i rzekła swojemu mężowi: Ty tu pozostań w Dagua. Ja zaś z synami udam się w drogę. Chcę bowiem zobaczyć, jak wyglądają góry z drugiej strony. Wzięła więc niektóre płody ziemne oraz owoce i poszła w drogę. Wędro­ wała wraz z synami przez kilka dni, aż wreszcie doszli w okolice Duningi-Kair i r u . Aczakoik posiadała zdolności zmieniania się w kazuara . W Duningi-Kairiru, w małym miejscu zwanym Gulmagen, posadziła Aczakoik drzewa , a wieczorem — kiedy jej synowie udali się na spoczynek — zmieniła się w kazuara i zaczęła tańczyć. Kiedy po jakimś czasie, odczuwając zmęczenie, chciała się napić wody ze strumyka zauważyła, że woda jest brudna; wydrążyła więc trochę dalej pazurem otwór, z którego wypłynęła czysta woda. Miejsce to nazywa się Masiengu. Rankiem wzięła swoich synów i zaprowadziła ich na to miejsce, a oni napili się wody i w niej się umyli. Pewnego dnia Aczakoik poszła, aby wykąpać się w sadzawce. Zdjąwszy swe pióra weszła do wody. W tym czasie Yalihoin porwał pióra leżące w zaroślach i uciekł, a potem schował je pod dachem w bambusie. Teraz już matka nie mogła zmienić się w kazuara. Przez cały czas musiała pozostawać pod postacią kobiety. Pewnego dnia Sumahoin był z matką w domu i powiedział do niej: 46 47 48 Daj mi dobrego jedzenia, ja w zamian dam ci coś, co Yalihoin schował przed tobą. Aczakoik przygotowała więc dobrej zupy dla niego, a kiedy zjadł — wziął bambus spod dachu i otworzył go. Bambus był pusty. Wziął wiec następny i otworzywszy znalazł matczyne pióra. Kiedy Aczakoik spostrzegła to — była uszczęśliwiona. Wzięła pióra i w tym samym momencie zmieniła się w kazuara. Sumahoin próbował do niej mówić, ale ona wołała tylko, „uha, uha, uu, uu!". Sumahoin przestraszył się nie na żarty i zaczął płakać. Zawołał: „ M a m o , mamo, co się z tobą stało?" Ale kazuar uciekł w busz. 4 6 Duningi-Kairiru — miejscowość położona ok. 5 godzin marszu od stacji misyjnej Ulupu, w kierunku wybrzeża. Uważana jest za kolebkę Arapeszów. Kazuar — święty ptak. Nawiązują do niego prawie wszystkie mity. Drzewa te rosną w Duningi-Kairiru. Nie występują w żadnym innym miejscu. Są dla Arapeszów pomnikami istnienia Aczakoik. 4 7 4 8 �197 ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z YAMEM Yalihoin usłyszawszy, że jego brat płacze, szybko wrócił do domu. Sumahoin powiedział mu: L'traciliśmy naszą matkę. Dałem jej pióra, które schowałeś w bambusie pod dachem. Ona je wzięła i zmieniwszy się w kazuara uciekła w busz. Teraz nie mamy już. matki. I obaj zaczęli płakać. W tym czasie ich matka zmieniła się znów w kobietę i przyszedłszy do nich zapytała: Dlaczego szlochacie? Co się stało? Oni odpowiedzieli: Widzieliśmy kazuara, Przestraszyliśmy się i dlatego zaczęliśmy płakać. Ona śmiejąc się zapytała ich: Dlaczego nie zabiliście go? Nie chcielibyście zjeść mięsa z kazuara? Ja chciałabym jeść je z wami, moi synowie. W kilka dni później zasadziła trochę bananów i powiedziała swoim synom: Zostańcie tutaj, a ja pójdę dalej. Kiedy banany będą dojrzałe, zetnijcie je. Potem udajcie się za mną. Gdyby jednak mnie ciągle nie było. wtedy podążajcie w tym kierunku, co ja. Zabierzcie ze sobą warzywa i banany. Musicie je jednak przedtem ugotować. Zabierzcie też flety i kundu. Potem wejdźcie na górę Balub, zakrzyknijcie na mnie, to przyjdę. Kiedy banany były gotowe, bracia uczynili, jak im matka kazała, a potem udali się w kierunku góry Balup, niedaleko wioski Bonahitam. Miejsce nazywa się Kegen-Balus. Przedtem, zanim matka ich opuściła, do to powiedziała nich: Weźcie tę żywność i idźcie na górę Balup. Kiedy zobaczycie kazuara kroczącego w pobliżu, rzućcie mu trochę bananów i warzyw. Jeśli kazuar zacznie jeść, to znaczy, że to jestem ja. Wzięli ze sobą wszystko, co im matka kazała, Wspięli się na drzewo Almetal i uderzając śpiewali i przywoływali w kundu matkę: Mamo, mamo, gdzie jesteś? To my, twoi synowie, czekamy na ciebie. My, twoi synowie, płaczemy za tobą. i czekali na kazuara. oraz dmąc we flety, �198 WOJCIECH BĘBEN W pewnym momencie zobaczyli kazuara zbliżającego się w ich kierunku. Szybko rzucili mu trochę bananów i warzyw, ale kazuar ich nie ruszył. Następny kazuar, który tamtędy przechodził, uczynił tak samo. Dopiero trzeci kazuar, który zbliżył się do nich, zjadł wszystko, co mu podrzucili. Kiedy to zobaczyli, zawołali: „To ty jesteś naszą m a m ą ! " Ona spojrzała w górę i zobaczyła ich. Rzekła: „Jeden z was niech zejdzie na dół i uda się zaraz ze mną". Bracia zaczęli się nawzajem wypychać. Sumahoin powiedział do Yalihoina: „Ty idź pierwszy". Ale Yalihoin nie chciał iść. Po długiej sprzeczce Sumahoin skoczył na grzbiet kazuara, po czym ruszyli w drogę. Matka przeniosła go na swoim grzbiecie do wioski Onialep i zostawiła pod drzewem pandanus. Następnie udała się z powrotem do Bonahitam i przyniosła na swym grzbiecie Yalihoina. Kiedy wszyscy troje byli już razem, wyrzucili resztki bananów i warzyw, bo o to prosiła ich matka. Potem matka zaczęła załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne d o o k o ł a tego miejsca. Syno­ wie zapytali: Mamo, co robisz? Dlaczego załatwiasz się tutaj dookoła? Ona odpowiedziała: Ja nie załatwiam się. Ja stwarzam ogień. Kiedy nastała noc, synowie zapadli w sen pod pandanusowym drzewem. W środku nocy obudzili się, ale nie mogli się poruszyć, spali bowiem po­ między dwoma garamutami. a dookoła było wiele nowych rzeczy, które stworzyła ich matka. Uczyniła ona dwa domy duchów, dwie włócznie, dwa garamuty, dwa kundu, dwa bilum i postarała się o dwie kobiety — Ilingian oraz Uluai. Stworzyła węże, ptaki, zasadziła również betel oraz palmy koko­ sowe. Uczyniła też wiele rzeźb w drewnie i nadała im imiona. Wszystkie rzeźby poukładała w środku domu duchów. Stworzyła też dwa duchy. Główny duch nazwany został Windu. Kiedy z rana synowie obudzili się, byli bardzo zdziwieni, widząc tak wiele wspaniałych rzeczy [...]. Pewnego dnia Aczakoik przywoławszy Sumahoina powiedziała: Idź do potoku i złap tam kazuara, który przyjdzie tam, by pić wodę. Jeśli jednak kazuar podejdzie do wodospadu , to pamiętaj, byś go nie zabijał. Zostaw go tam, niech umrze. Potem przykryj go trawą i czekaj aż się rozłoży. Gdy zostaną z niego białe kości, przynieś je do domu, a następnie ukryj je przez trzy miesiące, a potem przyjdź i zobacz. 49 Wodospad ten znajduje się między wioskami Onialep i Bugitu. �199 Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Sumahoin poszedł i zastawił pułapkę. Z rana matka udała się w tamtą stronę, naczynia na wodę złożyła na ziemi i przemieniwszy się w kazuara zbliżyła się w stronę jagód. Zbliżając się do nich złapała się w pułapkę, którą zastawił jej syn. Próbowała się uwolnić. Szarpała, szarpała. Całą noc ponawiała wysiłki. Nad ranem zmarła. Syn czekał na nią przez sześć dni, ale matka nie wracała. Powiedział do siebie: „Moja matka skłamała, na pewno zamieniła się w kazuara i poszła jeść jagody, a tam złapała się w pułapkę i tak zginęła". Poszedł więc zaraz na to miejsce i znalazł ciało kazuara; głowa ptaka była już w rozkładzie. Wyjął ciało z pułapki i przykrył je gałęziami, po czym czekał trzy miesiące. Kiedy czas ten upłynął, zebrał kości do kosza i złożył je w domu. Kości te zakiełkowały, a wtedy posadził je w ogrodzie. Długie kości wyrosły na długie yamy (abutting), krótkie zaś — na krótkie yamy (wowiś). Połowę z nich Sumahoin podarował swemu bratu. A oto inny mit mówiący o powstaniu yamu (za: Mead 1970, s. 291-293): Kobieta o imieniu Shokwek miała zdolności przemieniania się w kazuara. Ludzie w tym czasie nie znali jeszcze yamu. Kobieta miała trzech synów. Każdy z nich posiadał swój własny dom. Pewnego razu Shokwek stworzyła yamy i umieściła je w domach swego męża i swoich synów. Pozostałe yamy ugotowała razem z orzechami kokosowymi. Kiedy mężczyźni przybyli do domu, dała im to jedzenie mówiąc: To co do tej pory jedliście, nie bylo prawdziwym pokarmem. Weźcie i spróbujcie ten, który wam przygotowałam teraz. Żaden z synów nie chciał jednak spróbować. W końcu najmłodszy uczynił to. Po skosztowaniu zakrzyknął z radością: To jest wspaniałe jedzenie. To. co do tej pory jedliśmy, było niczym. To jest wyśmienite! Każdy z nich próbował i wydawał te same okrzyki. Po nich zasiadł do jedzenia ojciec i jadł bez końca. Następnie matka nauczyła ich, jak mają uprawiać yam. Kiedy yamy dojrzały, wzięła farby koloru białego, czerwo­ nego, pomarańczowego i żółtego i pomalowali razem yamy. I tak uczynili swoje dożynki. Jeszcze inny mit pochodzi od ludzi z okolic M a p r i k : Pewnego razu kobieta poszła kąpać się do rzeki. Kiedy przebywała w wodzie, syn schował jej spódniczkę z trawy. Następnie poprosił matkę, aby mu ugotowała yam. Matka jednak nie chciała tego uczynić m ó w i ą c : „Nie mogę ci tego ugotować, gdyż ojciec trzyma go, aby posadzić w ogrodzie". Chłopiec jednak nalegał, a kiedy nic nie pomagało — wyjawił matce, że ma jej spódniczkę. To wyraźnie poskutkowało. Matka ugotowała synowi yam, on natomiast oddał jej skradzioną spódnicę. Gdy ojciec, po powrocie 50 Maprik — miejscowość oddalona o ok. 25 km od Ulupu. �200 WOJCIECH BEBEN do domu, nie znalazł yamu — wygonił swoją żonę. Matka, opuszczając dom, rzekła do synów: Jeżeli chcecie podążać za mną, to podążajcie. Ja będę rozsypywała po drodze popiół, znacząc w ten sposób drogę. Chłopcy odnaleźli matkę za jedną z gór. Gdy spali, matka uczyniła dla nich domy duchów i stworzyła wszystko, co jest konieczne do życia. Rankiem, po przebudzeniu się, chłopcy byli zdumieni. Wtedy matka rzekła do nich: To jest już teraz nasze miejsce. Idźcie i przyprowadźcie tutaj ojca. Ona w tym czasie zabiła 10 świń, ugotowała yam i kazała im to wszystko zjeść w domu duchów. Potem wysłała ich po wodę. Tam spotkali kąpiącego się kazuara, który brudził im wodę. Nie wiedząc, że kąpiącym się kazuarem była ich matka — zabili go. N a próżno później oczekiwali nadejścia matki. Podczas snu matka przyszła do jednego z nich i rzekła mu: Zabijając kazuara mnie zabiłeś, nie zostawiaj mnie w buszu, zabierz mnie do wioski. Tak też syn uczynił. Przyniósł kazuara do wioski, a z jego serca wyrósł wspaniały yam. Jego dolna część (cieńsza) była czerwono-niebieska. Podane mity o pochodzeniu yamu sprowadzają się do jednego — yamy powstały z człowieka. Stąd ich nadzwyczajne miejsce w zespole mitów. Inna będzie wersja podana przez Baltoku z wioski Chologun . Mit ten jest w jakimś sensie dalszym ciągiem mitu pierwszego, pokazując dalsze dzieje jednego z synów Aczakoik - Yalihoina. Przedstawiam go osobno ze względu na jego specyfikę oraz ze względu na to, że odnosi się on bezpo­ średnio do plemienia Arapesz. W tej formie przedstawiają go mieszkańcy tych okolic. Yalihoin wraz z żoną żyli w miejscu Chowigun, leżącym niedaleko od wioski Chologun. Ludzie w tych okolicach nie znali jeszcze yamu. Dzikie taro nazywali yamem i tak się łudzili, a co więcej — dla niego też robili swoje „yamowe" dożynki. , Niedaleko od wioski i od domu, w miejscu zwanym Abutinetowom, Yalihoin wraz z żoną założyli o g r ó d . Posadzili w nim banany oraz trzcinę cukrową. Kiedy wszystko było dojrzałe zauważyli, że ktoś je nocą podkrada. Głowiąc się nad tym postanowili przyłapać złodzieja. Nie wiedzieli jednak, że złodziejem tym był najprawdziwszy yam. M ą ż po namyśle rzekł do swej żony: 51 5 2 Ty zajmij się posiłkiem, natomiast ja zaczaję się na złodzieja. " Baltoku — mieszkaniec wsi Chologun. Przyjmuje się tam, że wywodził się on w linii prostej od dwojga niebiańskich ludzi. Był on bigmenem. Zmarł w 1980 r. - Do dnia dzisiejszego mieszkańcy Chologun pokazują stojące jeszcze drzewo, z którego zszedł Kubaningili. 5 �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 201 Jak powiedział, tak też uczynił. Zaczaił się na złodzieja w trzcinie cukro­ wej. Po niedługim czasie zobaczył, jak z palmy sagowej schodzi mały chłopiec. Sprytnie skoczył na trzcinę zwaną mcunbu, z niej na pitpit (inny rodzaj trzciny), a z niej na płot, którym był ogrodzony ogród. Miał na swej szyi małe bilum o nazwie Iczia, które było bardzo czarne, a wewnątrz jego znajdowało się tzw. mambu pen — cienka rurka zawierająca cudowną miesza­ ninę. Gdy yam znalazł się w ogrodzie, zamierzył się, by skraść banany. Wtedy Yalihoin wyskoczył z ukrycia i schwycił małego złodzieja za rękę. Trzymając go zapytał: Kim ty jesteś: człowiekiem, czy też duchem? Złapany na kradzieży yam tak mu odpowiedział: Ja nie jestem złym duchem. Ja jestem człowiekiem . Mam na imię Kubaningili . Miejscem mego pobytu jest drzewo Suhanangen . 53 54 55 Zabrał więc Yalihoin yama Kubaningili ze sobą do domu. O n z nim i jego żoną pozostał, traktując ich jak swoich rodziców. Kiedy nadszedł wieczór rzekł Kubaningili do swego ojca: Idź do szałasu zwanego domem yamu. Przygotuj mi tam łóżko do spania. Przyjdź nocą na to miejsce. Zabierz ze sobą łuczywo, wtedy zobaczysz coś ciekawego. Ojciec uczynił tak, jak mu przykazał syn. Kiedy nocą przestąpił próg szałasu zobaczył, że na łóżku leży długi yam, a z głowy jego wyrastają nowe p ę d y . Rankiem Kubaningili powiedział do swego ojca: 5 6 Ojcze, pokaż mi miejsce, gdzie będę mógł się kąpać, oraz miejsce, gdzie będę mógł załatwiać swoje potrzeby fizjologiczne. Yalihoin zabral syna i zaprowadził go nad strumień płynący u stóp góry, na której leży wioska Chologun. Rzeka ta nosi nazwę Widuh, miejsce zaś, gdzie yam załatwiał swoje potrzeby fizjologiczne, nazywa się Dewegel. Po pokazaniu tych miejsc Yalihoin z synem wrócili do wioski. 5 3 Podając fakty o yamie-człowieku przeplatam tu niekiedy dwie wersje mitu — jedną z Chologun (Baltoku), a drugą — z Ilipeim (Kenuogi). Według Kenuoga nazywał się on Amohu. Według Kenuoga drzewo to nazywało się Abyb. Według Kenuoga yam Amohu powiedział do swego ojca, aby przygotował ogród. Kiedy ogród był gotowy i tyczki wstawione do ziemi, wtedy yam pokazał swemu ojcu dużą ranę na głowie. Nie była to jednak zwykła rana, zaczęły z niej bowiem kiełkować pędy yamu. Syn kazał ojcu zerwać pędy i posadzić w ogrodzie. Po sześciu dniach syn i ojciec przybyli do ogrodu i stwierdzili, że wyrosły tam nowe yamy. A oto ich imiona: Mabotah, Kuedżal, Kipi. Amohu. Bolopunu, Iedżi, Smatap. 5 4 5 5 5fi �202 WOJCIECH BĘBEN Pewnego razu w wiosce Nembenangu urządzono im dożynki, wieńczące zbiór y a m u . Sproszono na nie ludzi z okolicznych wiosek, a m. in. zapro­ szono na nie Yalihoina wraz z rodziną. Udał się więc na nie Yalihoin, a za nim podążył Kubaningili. Kiedy przybyli do Nembenangu zobaczyli pięknie przystrojone yamy, znajdujące się na placu zebrań. Ojciec z synem oglądali je, aż Kubaningili przez nieuwagę zahaczył nogą o jeden z nich i złamał go. Było to powodem wielkiego gniewu mieszkańców wioski. Krzyczeli więc na ojca: 57 Bierzesz ze sobą dzieci, a one niszczą nam yamy. Taki trud włożyliśmy, by je wyhodować. Kiedy dożynki dobiegły końca, każdy z gości otrzymał w podarunku yam, by zabrać go ze sobą do domu. W drodze jednak Kubaningili po­ wiedział do swego ojca: To co oni tobie podarowali nie jest prawdziwym yamem. Jest to tylko dziko rosnące taro. Wyrzuć to, bo nie ma sensu nieść tego do wioski. Yalihoin usłuchawszy syna tak też uczynił. Wczesnym rankiem Kubaningili powiedział do swojej matki, by zrobiła nóż z bambusa i tym nożem obcięła mu włosy. N ó ż ten nazywa się diżać. Po skończonych podstrzyżynach wysłała go matka z bambusem, aby przyniósł wody z rzeki. Syn tak też uczynił. Wracając z wodą Kubaningili usłyszał jak w domu ojciec współżył ze swoją żoną i nie chciał wejść. N a próżno matka wołała go kilka razy, on stał i nie chciał wejść do środka. Nic nie skutkowało. Kiedy jednak rozzłoszczona podbiegła do syna i chciała mu wyrwać z ręki bambus z wodą, on rzucił bambus na ziemię i uciekł. Udał się do miejscowości I b i j a . Skoczył tam do rzeki i zniknął. Rzeka ta nazywa się Wapiningi. Pewnego razu jeden z mieszkańców tej wioski przy­ szedłszy nad rzekę zauważył rosnący na brzegu yam. Szybko postawił koło niego tyczkę, aby yam mógł się po niej wić. Kiedy yam dojrzał, ludzie z tej wioski wykopali go, a potem zrobili nosze i urządzili sobie dożynki. Nadali temu yamowi imię Amoh. Po skończonych dożynkach wioska Ibija przekazała 58 5 7 Wioska Nembenangu usytuowana jest niedaleko wioski Ilipeim. W wiosce tej znajduje się też kamień masalai zwany Tabun, należący do Baltoku. Nieco odmienną wersję podaje Kenuog: Kiedy yam Amohu na polecenie matki poszedł nad rzekę, zaczerpnąwszy wody w bambus wrócił do domu. Tam zastal ojca współżyjącego z matką i nie chciał wejść. Nawoływania matki nie przyniosły skutku. Wówczas matka chciała uderzyć Amohu miotłą, ten jednak uciekł i wpadł do rzeki. W czasie snu objawił się ojcu i przekazał następujące polecenie: idź nad rzekę, zetnij bambus i wbij go koło sadzonki rosnącego tam yamu. Ojciec tak też uczynił. Kiedy yam dojrzał, ojciec wykopał go i rozpo­ częły się wielkie dożynki. I tak mieszkańcy Chologun jako pierwsi mieli zarówno yam — człowieka, jak też yam — roślinę. Chologun przekazał go do Ulupu, Ulupu do Kombikum, Kombikum do Yenigo, Yenigo do Malemba, Malemba do Yamel — a Yamel do Ilipeim. I właśnie gdy yam wędrował z Ilipeim do Malabeim Tubon rozciął go na trzy części. Mieszkańcy Arapesz zabrali głowę, Abelamczycy zabrali tułów, a mieszkańcy Yangoru resztę. Stąd największe yamy mają plemiona Arapesz i Abelam. 5 8 �Z W Y C Z A J E . OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 203 ten yam wiosce Niamikum, ta zaś przekazała go wiosce Kambago, Kambago do Waigakum, Waigakum do Yenigo, Yenigo do Kombikum, Kombikum do D ż a m y , a D ż a m a do Malabeim. Kiedy yam był blisko Malabeim, pewien chłopiec imieniem Tubon uknuł przeciw niemu spisek. Wziął kość kazuara, naostrzył ją na kamieniu Slech, następnie zaczaił się na granicy miejsc Bekum i Trokum. Kiedy ludzie nadeszli z yamem, powiedział do nich: „Zatrzymajcie się, niechże i j a obejrzę ten wspaniały yam". Kiedy zatrzymali się i pokazali mu yam, wtedy on szybko przyskoczył i naostrzonym nożem z kości kazuara rozciął yam na trzy części: głowę, tułów i część dolną. Ludzie z Maprik zabrali głowę i odeszli, plemiona Arapesz i Abelam (zamieszkujące tereny misyjnej stacji Ulupu) zabrały tułów, a mieszkańcy Yangoru — część dolną. Stąd też najokazalsze yamy mają ludzie z okolic Maprik i Ulupu, natomiast yamy yangorskie rosną bardzo małe. Jak widać z przytoczonych mitów, yam jest czymś niezwykłym. Istnieją podobne legendy o jego powstaniu, jak o powstaniu ludzi. Z większości wierzeń wynika, że yam powstał z kości legendarnej pramatki Aczakoik. D l a Arapeszów kości to coś, co daje sprężystość i siłę, to coś trwałego, co nie podlega rozkładowi, to coś, przez co komunikują się z duchami przodków. Y a m ma podobne znaczenie. Powstaje z kości — centrum siły, lub z serca — centrum życia. Według mitów yam został dany Arapeszom wraz ze sposobem jego uprawy. W najmniejszych szczegółach kultywacja yamu została im przekazana przez kogoś ponadziemskiego — dawcę życia. Ostatni mit w jeszcze większym stopniu podkreśla niezwykłość yamu. Pokazuje nam yam w formie ludzkiej. Y a m jako człowiek został dany ludziom. Jako taki ma swoje obowiązki i przywileje. To samo dotyczy jego gospodarza. Y a m został dany człowiekowi na członka rodziny, stał się „dzieckiem" człowieka. Jak przy narodzeniu dziecka obowiązują pewne tabu, tak przy sadzeniu yamu jego „ojciec" zobowiązany jest do ich przestrze­ gania. Sadzenie i kultywacja yamu nie są czynnościami czysto fizycznymi. Ponieważ yam — podobnie jak człowiek — ma swego ducha, przeto jest bardzo wrażliwy na duchowy stan swego ojca. Jak już wspomniałem, nie może sadzić yamu ten, kto nie ma czystego sumienia. W większości mitów yam powstał z kobiety, ale nie chce przebywać w świecie kobiecym. Obraca się tylko w świecie męskim. Z mitów wynika, że istnieją dwa rodzaje yamów, że są też yamy, których uprawa nie łączy się z kultem. Tak np. Aczakoik stwarza yamy jeszcze w Dagua, ale nic nie wskazuje na to, by było to jakieś nadzwyczajne zjawisko. Stwarza je bowiem razem z bananami, z innymi owocami i warzy­ wami. To samo w micie z okolic Maprik: nim został stworzony yam stanowiący obiekt kultu, ojciec rodziny miał j u ż yam i znał jego uprawę. I dlatego istnieją do dziś yamy nie będące przedmiotem kultu, do których uprawy nie potrzeba zaangażowania ducha. Jeszcze jedno trzeba stwierdzić — yam jest istotą wolną, m o ż e opuścić swego „ojca", kiedy ten nie spełni pokładanych w nim nadziei. �204 WOJCIECH BĘBEN 2. SPOŁECZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Uprawa yamu bardzo mocno rzutuje na życie społeczne regionu Arapesz. Już samo przygotowanie ogrodu pod yam nie należy do jednego człowieka. Jedną dziesiątą czasu spędzają Arapesze pomagając innym w pracy (Mead 1963. s. 22). Przygotowanie ogrodu angażuje większą liczbę ludzi, a co naj­ ważniejsze — włącza się do tej grupy niewtajemniczonych, ludzi młodych, i to zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Proces sadzenia eliminuje grupę nie­ wtajemniczonych, ale wprowadza i rozszerza grupę w innym kierunku. Po prostu yam staje się nie tylko sprawą danej wioski, problemem najbliższych, ale skupia wokół siebie ludzi z innych wiosek, często nawet tych, którzy uważani byli za nieprzyjaciół. T o oni schodzą się razem z innymi do ogrodu, aby siłą swego ducha p o m ó c yamowi we wzroście, oni też zbierają się w wiosce sadzącego, by zasiąść do wspólnego posiłku, do wspólnego żucia betelu, do wspólnych opowiadań i śpiewów (Gardi 1970, s. 148, 161; Mead 1970, s. 433). Podczas dojrzewania yamu krąg ten z n ó w się zawęża. Teraz gospodarz znów sam dogląda dojrzewające yamy, aby wzrastały prawidłowo. Kontakty społeczne jakby zanikają. Sytuacja taka nie trwa jednak długo. Już podczas w y k o p k ó w skupia się wokół gospodarza grupa łudzi, którzy idą wraz z nim do ogrodu, by dzielić jego radość. Po wykopkach yam angażuje wszystkich mieszkańców wioski, nawet kobiety i najmłodszych. Codziennie prawie prze miesiąc będą gromadzili się wraz z ludźmi z okolicznych wiosek, aby wspólnie uczestniczyć w radości. Największa grupa ludzi weźmie udział w samych dożynkach. Tak ogólnie zarysowuje się udział społeczeństwa w kultywacji yamu. Nie można jednak poprzestać na wyliczaniu grup wtajemniczonych i niewtajemni­ czonych i ich udziału w kultywacji. Y a m jest również czynnikiem zmienia­ jącym układy w rodzinie. Kobieta przy zamążpójściu przynosi ze sobą swoje yamy (Tuzin 1972, s. 235-236). Zarówno podczas sadzenia, jak i podczas zborów yamy są wyraźnie dzielone na dwie grupy: grupę należącą do męża oraz do żony. Czynione jest to także dlatego, że w przypadku rozpadu małżeństwa każda ze stron zabiera własne yamy. Posiadanie y a m ó w czyni kobietę samowystarczalną (Tuzin 1972, s. 2 3 5 ) . Jeżeli rozwodzące się małżeń­ stwo ma dzieci, to część y a m ó w przechodzi na ich własność i zazwyczaj jest przez jakiś czas uprawiana przez k o g o ś trzeciego. Koniec podziału na yamy przynależne żonie i mężowi następuje wraz z zawarciem małżeństwa przez pierwsze dziecko. Odtąd bowiem rozwód nie jest brany pod uwagę, a śmierć jednego z członków rodziny nie jest czymś poważnie zmieniającym jej układ społeczny . 5g 60 S 9 Mając własne yamy, które można zdobyć, tylko przez małżeństwo, kobieta staje się samodzielna. Odtąd, choć sama nie będzie mogła ich sadzić, lecz może kogoś delegować do tej czynności, zdobywa większe znaczenie w społeczeństwie. Rozwód w tym wypadku nie jest niczym groźnym. Yamy należą wówczas do najstarszego dziecka. fHI �205 ZWYCZAJE. OBRZĘDY 1 WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M Uprawa yamu daje mężczyźnie wyższość nad jego żoną. Bardzo często w razie sporów będzie jej to dawał do zrozumieia mówiąc: „Ja zabijam kangury, pracuję w ogrodzie i sadzę duże yamy, a ty jesteś leniwa, nawet w domu pracować nie chcesz!" Dzięki yamowi zawiązują się nowe relacje pomiędzy grupami mężczyzn, zarówno z jednej, jak i z większej liczby wiosek. System ten nazywa się systemem partnerstwa (buanym) (Mead 1934, s. 382; 1963, s. 28, 30, 54,117, 148; 1970, s. 432-436). Polega on na stworzeniu nowych grup społecznych, które będą rywalizowały ze sobą podczas sadzenia yamu, a szczególnie — podczas samych dożynek. Grupy te tworzy się z wykluczeniem pierworodnego syna, który dziedziczy partnerstwo po swoim ojcu. Młodzieńców rekrutuje się i łączy w grupy partnerskie dopiero po inicjacji. Partnerzy mają obowiązek obdziela­ nia się nawzajem prezentami podczas uroczystości. Polega to na wymianie y a m ó w , obdarowywaniu się przy okazji dożynek betelem lub mięsem. To, co zostało dane. jest sumiennie liczone i w rewanżu musi być zwrócone w takiej samej ilości. Często grupy partnerskie dobierane są z wrogich sobie wiosek (Tuzin 1972, s. 232). Y a m podnosi znaczenie bigmenów — starszych wioskowych. Mają oni duże znaczenie w kultywacji yamu. Dzięki ich znajomości środków magicznych yam rośnie bardzo duży i żadne złe siły nie mają do niego dostępu. Wodzo­ wie ci zazwyczaj pełnią też funkcję zaklinaczy deszczu, co sprawia, że ich znaczenie jeszcze bardziej wzrasta (Mead 1970, s. 480; Tuzin 1972. s. 232). Dzięki uprawie yamu tworzą się nowe relacje między grupami wprowa­ dzających i wprowadzanych. Wprowadzającymi są mężczyźni, których zadanie polega na oczyszczaniu sadzących yam oraz ich żon, zarówno przed sadzeniem, jak i po dożynkach. Są to zazwyczaj grupy tworzone spośród o s ó b z najbliż­ szego grona. I tutaj do głosu dochodzą kobiety: żona wprowadzającego i wprowadzanego. Pierwsza pomaga swemu mężowi podczas tej ceremonii. Po jej zakończeniu zostaje obdarowana przez żonę wprowadzanego (Mead 1972, s. 436-438). Ten fakt bardziej wzmacnia przyjaźń między nimi. Podobną kolej rzeczy można zaobserwować w systemie partnerstwa, kiedy to mężczyźni obdarowują się prezentami, przy czym partnera obowiązuje rewanż (i to dokładny) co do ilości i jakości. Natomiast żony partnerów mogą się obdaro­ wywać bez obowiązku zwrotu (z czego często korzystają). Y a m pomaga młodym zdobyć pozycję w społeczności starszych. Kiedy m ł o d e m u mężczyźnie uda sę zwyciężyć w yamowej rywalizacji, jego znaczenie automatycznie wzrasta. Y a m wpływa również na poszerzenie kręgu znajomości. Arapesze często udają się do innych plemion, by kupić świnie. Dzięki zawartym przyjaźniom ludzie ci odwiedzają się nawzajem. M a to miejsce szczególnie podczas uroczystości dożynkowych, kiedy wszyscy pozostają razem przez wiele dni. Zazwyczaj podczas powitania następuje wymiana prezentów. W okresie dożynek, które są okresem radości, kobiety i mężczyźni �206 WOJCIECH BĘBEN tańczą i bawią się razem, co jest raczej nie spotykane wśród Arapeszów przy innych okazjach. Y a m wprowadza rywalizację w społeczeństwie, ale w dobrym tego słowa znaczeniu. Ludzie robią wszystko, by zwyciężyć, co jednak nie przeszkadza im, by wzajemnie sobie pomagać i życzyć innym zwycięstwa. Pokonani i zwycięzcy razem bawią się podczas dożynek. Czas sadzenia i zbioru yamu jest w społeczeństwie Arapeszów czasem spokoju. Przerywa się kłótnie i walki plemienne. Rywalizacja w ogrodzie wyparła rywalizację w polu walki (Kaberry 1941-1942, s. 209-225). W czasie sadzenia i zbioru yamu następuje czas pokoju, czas pojednania się z wrogami. Panuje jedność (Tuzin 1972, s. 232). Ujemna strona dożynek to kłótnie, które są wtedy na porządku dziennym. Zawsze któryś z partnerów czuje się pokrzywdzony i niezadowolony, czy to z otrzymanego yamu, czy też z kolejności, w jakiej go otrzymał. Inną ujemną stroną uroczystości dożynkowych jest pijaństwo, które przyniosła ze sobą cywilizacja Białych. Piwo bardzo często staje się towarem dodatkowym, wpro­ wadzanym do dożynek. Dawane jest jako towar wymienny w systemie partner­ s k i m . Zazwyczaj po uroczystościach dożynkowych organizująca je wioska urządza dodatkowe przyjęcie z piwem, zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Biorąc jednak pod uwagę całą sytuację musimy podkreślić, że yam jest czynnikiem, który podnosi i buduje życie społeczne mieszkańców Arapesz, czynnikiem, który gromadzi ludzi i wyprowadza ich poza krąg wioskowy i plemienny. 61 3. R E L I G I J N E I SYMBOLICZNE ASPEKTY OBRZĘDÓW AGRARNYCH Kult yamu jest składową częścią wierzeń arapeskich. ujętych w słowie tambaran. Jako składowa część tambaranu rzutuje mocno na życie religijne regionu. Ludzie uprawiający yam zdają sobie sprawę z tego, że — podobnie jak wiele innych rzeczy — został on im dany, że nie jest wytworem ich rąk. Dlatego w czasie uprawy spłacają dług wdzięczności „ofiarodawcom". Ważny jest też fakt, że — według Arapeszów — yam ma swego ducha. Duch ten pozostaje w łączności z człowiekiem, który yam sadzi i jest jego „ojcem". Duch yamu może rozpoznać swego „ojca" po charakterystycznym zapachu oraz po śladach stóp. W miarę rozrastania się yamu, rozwija się równocześnie jego duch. Dojrzałość osiąga on podczas wykopków. Pod ziemią duchy y a m ó w mają swobodę poruszania się, mogą odwiedzać inne przyjazne sobie yamy i prowadzić aktywne życie, jakie jest udziałem istot ludzkich (Tuzin 1972, s. 235 п.). Podobnie jak istnieją dwa rodzaje y a m ó w (krótkie i długie), tak też 6 1 Fakt ten zaobserwowałem podczas swoich badań. W 1978 r. w wiosce Ilipeim jako prezenty wymienne użyte zostały kartony piwa (było ich 7). Wręczono je wraz z innymi darami podczas samej uroczystości. W 1979 r. również ofiarowano piwo. Uczyniono to jednak po skończonej ceremonii. W wiosce Chologun natomiast piwo nie było używane podczas dożynek. �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 207 istnieją dwa rodzaje duchów. Duchy y a m ó w krótkich nie komunikują się z człowiekiem. Nie chcą też być wykopywane z ziemi. Kiedy tylko zorientują się, że gospodarz jest w ogrodzie z zamiarem wykopania ich z ziemi, wtedy natychmiast opuszczają yamy i uciekają do ziemi. Aby do tego nie dopuścić, gospodarz w przeddzień w y k o p k ó w wzywa do pomocy duchy przodków, które mają magiczną siłę i mogą powstrzymać duchy y a m ó w w ogrodzie. Zupełnie inaczej zachowują się duchy y a m ó w długich. Gospodarz nie musi tu używać podstępu ani protekcji, by wydobyć je z ziemi. One same. kiedy dojrzeją, ponaglają gospodarza, wysyłając do niego wiadomości przez ptaki lub owady zwiastuńcze (Tuzin 1972, s. 235). Duchy przodków spędzają wiele czasu razem z duchami y a m ó w długich. Częste przebywanie tych duchów ze sobą zamazuje istniejące między nimi różnice. Duchy te — według wierzeń Arapeszów — zazwyczaj są wspomagające, czasem przerażające, ale zawsze wszechmocne. Duchy y a m ó w zapożyczyły od duchów przodków moc zabijania ludzi, a przynajmniej moc zsyłania na nich chorób. Są one szczególnie niebezpieczne dla kobiet i dzieci (Mead 1963, s. 13). W wierzeniach Arapeszów istnieje trójca: yam, przodkowie i człowiek. Podczas spożywania yamu część jego przeznaczona jest dla ciała, a duch idzie do ludzkiego serca (okom) — źródła życia i uczucia. Podczas spożywania y a m ó w należących do przodków ludzie jednoczą się z nimi. Przez spożywanie yamu ludzie, zarówno w małżeństwie, jak i w plemieniu, łączą się duchowo. Są dwa rodzaje y a m ó w długich — męskie i żeńskie. Jednak zarówno męskie, jak i żeńskie mają męskiego ducha. Natomiast duchy y a m ó w krótkich są podobne do duchów dzieci (Tuzin 1972, s. 235). Ze względu na to, że yam ma swego ducha, który istnieje w ścisłym powiązaniu z duchami gospodarza i przodków, ma on swoje miejsce w wie­ rzeniach Arapeszów, ma własne relacje ze światem duchowym, a jego uprawa wymaga specjalnych ceremonii. Jak już wspomniałem, w duchowym świecie Arapeszów najwyższe miejsce zajmuje Iluhine, mieszkający w stanie Iluhata. Dalsze miejsce zajmuje wspólna dla wszystkich Arapeszów ich pramatka Aczakoik (Shokwek, Tszelo, czy też Chokuromen), stworzycielka rzek, głębokich mórz, drzew, krzewów i płodów ziemnych, która przyjęła postać ludzką (Narakobi 1977, s. 9). Oprócz wyżej wymienionych istnieją istoty duchowe — masczlaje (walin, a w l . mn. — walinab) (Narakobi 1977, s. 9; Mead 1970, s. 256-360; 1963, s. 16-17, 20, 32, 37). Uprawa yamu jest uzależniona od tych duchów, więc gospodarz sadzący yam musi zabiegać o ich przychylność. Innymi duchami, których zadaniem jest p o m ó c gospodarzowi, są duchy przodków. Żyją one w ścisłej komitywie z duchami yamów. Ich pomoc zapewnia sobie gospodarz umieszczając kości należące do przodków w „domu yamu", aby strzegły przebywające tam yamy. Kości te używane są też do przyrządzania cudownej wody, aby nadać yamowi siłę. W każdej wiosce znajdują się też święte kamienie, które zostały przekazane człowiekowi przez Iluhine. I do nich zwraca się człowiek o pomoc. �208 WOJCIECH BĘBEN Chcąc jednak zapewnić pomyślny wzrost yamu i przychylność świata duchów, gospodarz musi d o k o n a ć zmiany w swym postępowaniu, stać się lepszy, a przez to — bliższy duchom. Jeszcze przed sadzeniem yamu dokonuje on obmycia, które oczyszcza go z przewinień, jakich się dopuścił pomiędzy minionymi dożynkami a czasem nadejścia nowych. Szczególnie niebezpieczne są przewinienia natury seksualnej. Aby nie narazić się duchom i nie stracić ich przychylności, gospodarz musi też poddać się wielu wyrzeczeniom, prze­ strzegając określone tabu. Arapesze próbują też p o m ó c sobie magicznymi środkami. Używają ich zarówno podczas własnego oczyszczania, jak i w okresie dojrzewania yamu. Jednakże, aby lepiej zrozumieć wierzenia związane z yamem oraz jego od­ działywaniem na duchową stronę życia człowieka musimy poznać symbo­ likę yamu. Symbolikę tę można sprowadzić do trzech grup: 1) yam -- przedmiot męskiej dumy; 2) yam — symbol ludzkiego ciała i 3) yam — symbol aktyw­ ności męskiego członka (Tuzin 1972, s. 230). O randze yamu decyduje fakt, że jest on biologicznie żywy, posiada zdolność wzrostu i może rozmnożyć się w stosunkowo krótkim czasie, od pięciu do siedmiu miesięcy (Tuzin 1972, s. 233). Mimo że yam dzieli swą cechę żywotności z wieloma istnieniami tego świata, to jednak różni się od nich tym, że jego wzrost uzależniony jest bardziej od człowieka. Człowiek ma bardzo mało do powiedzenia przy wzroście takich istnień, jak drzewa, węże czy świnie. Jednak przy yamie poprzez użycie magii, technologii uprawy i poprzez przestrzeganie tabu dany gospodarz m o ż e powiedzieć, że yam należy do niego, że jest wytworem jego działania, siły i artyzmu. M o ż e śmiało zwrócić się do yamu, nazywając go swoim dzieckiem (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 356). Y a m jest ponadto jadalny. Jest to wystarczającym powodem, by go posiadać, uprawiać i o nim mówić. Długa, bo do ośmiu miesięcy trwająca zdolność przechowywania, powiększa też jego znaczenie. Trzeba na dodatek stwierdzić, że yam jako posiadający swego ducha jest rośliną szczególnie podlegającą magicznym środkom (Tuzin 1972, s. 234). Jak już wspomniałem, yam jest symbolem ciała ludzkiego. Przypisuje mu się posiadanie ducha, zachowuje wobec niego w swoisty sposób, malując i strojąc w ludzkie ozdoby, co wyraźnie wskazuje na słuszność takiej interpretacji symbolu. Wskazują na to również rysunki wykonywane na skórze bulw. Przedstawiają one pas, ozdoby noszone na rękach, ozdoby z muszli oraz narządy rodne. Rozróżnić możemy yamy mężczyzn i yamy kobiety. Roz­ różniamy je zarówno po ubraniu, jak i po miejscu pobytu podczas dożynek. Yamy — mężczyźni przebywają wówczas wewnątrz szałasu, natomiast yamy — ko­ biety ustawione są na zewnątrz. Trzeba też zaznaczyć, że sprawy dotyczące seksu mają ogromny wpływ na bulwy yamu (Mead 1963, s. 62). Ujemne nastawienie ýamu do seksual­ ności kobiety i do jej menstruacyjnych wydzielin jest powodem wstrzemięźli- �ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 209 wości seksualnej podczas całego procesu kultywacji yamu (Forge 1966, s. 28; Kaberry 1941, s. 340). Yamy są szczególnie negatywnie nastawione do menstruujących kobiet i dlatego przyjęcie przez mężczyznę jedzenia od takiej kobiety podczas kultywacji yamu zniszczyłoby nadzieję na dobry zbiór. Ostatnią grupę symboli przedstawia relacja yamu i męskiego członka. Arapesze wierzą, że yam posiada moc erekcyjną. Wzrost yamu porównują do stosunku seksualnego. Jak podczas sadzenia yam układa się na kopcu ziemi i kopie dołek, do którego rosnący yam ma zejść, tak — jak wierzą — dzieje się przy stosunku seksualnym. Obraz idącego w dół yamu jest dla nich odbiciem stosunku seksualnego (Forge 1966, s. 31). N a to wskazuje również pieśń śpiewana podczas dożynek: O, jakiego dużego członka ma Gwawi, O, jakiego dużego członka ma Gwawi. Kwasuwi (jego żona) pozdejmuje kąsające mrówki z Gwawowego członka. Pieśń ta jest powtarzana przy wymienianiu każdego mężczyzny, który brał udział w dożynkach yamowych. Zmieniane są tu tylko imiona. Wy­ mienia się przy tym imiona rywalizujących ze sobą mężczyzn i ich ż o n . Mówiąc o symbolice yamu należy wspomnieć, że agresja dokonana na yamie symbolizuje samobójstwo. Mężczyzna zamiast popełniać samobójstwo m o ż e posiekać swoje yamy (Lea 1964, s. 142). Symbolika yamu znajduje wyraz w sztuce Arapeszów. Dominuje w niej demonstracja jedności pomiędzy mężczyzną, yamem a duchem (Tuzin 1972, s. 242; Forge 1966, s. 30). Samo mówienie o yamie może przybrać formę przenośni, zagadki itp. Tak np. chcąc powiedzieć, że w ogrodzie X znajduje się duży yam — Arapesz użyje zwrotu: w ogrodzie X znajduje się potężny wąż, musimy go złapać; lub: duże drzewo spadło i przycisnęło X , musimy iść p o m ó c mu się uwolnić (Tuzin 1972, s. 244). Z przyjściem Białych kultywacja yamu uległa pewnym zmianom, uległa też m. in. zmianie forma prezentów wręczanych w związku z poszczegól­ nymi etapami uprawy (np. zamiast świni daje się krowę, piwo lub ciastka), zmiany te nie wpływają jednak na wielkie znaczenie, jakie ma yam w arapeskiej społeczności. LITERATURA Aufenanger, H. 1972 The Passing Scene in North-Easl New Guinea, Anthropos Institute, St. Augustin. Forge, J . , Anthony, W. 1966 Art and Environemenl in the Sepik, ..Proceedings of the Royal Anthropological Institute", vol. s. 23-31. G a r d i , R. 1960 Tambaran. An Encounter with Cultures in Decline in New Guinea, London, Constable Publishers. 14 - Etnografia Polska t. 31. 2. I �210 WOJCIECH BĘBEN Haynes, P. H., Courseyl, D. G. 1969 Gigantism in the Yam, "Tropical Science", vol. 11, s. 93-96. Kaberry, Ph. M. 1941 The Ahelam Tribe, Sepik District, New Guinea: A Preliminary Report, „Oceania", vol. 11, s. 233-258, 345-367. 1941-1942 Law and Political Organisation in the Abelam Tribe. New Guinea, „Oceania", vol. 13, s. 79-95, 209-225, 331-363. Lea, D. A. M. 1964 Abelam Land and Sustenance, unpublished Ph.D. dissertation, The Australian National University, Canberra. Mead, M. 1934 How the Papuan Plans His Dinner, American Museum of Natural History, „Anthropological Papers", vol. 34, s. 377-388. 1963 Sex and Temperament in Three Primitive Societies, New York, William Morrow and Company (eds). 1970 The Mountain Arapesh, vol. 2, Arts and Supernaturalism, New York, Natzral History Press (ed). N a r a k o b i , B. 1977 What is Religious Experience for a Melanesianl [w:] Christ in Melanesia, Goroka, Point (ed). Tuzin, D. F . 1972 Yam symbolism in the Sepik: An Interpretative Account, ..Southwestern Journal of Anthropology", vol. 28 (3), s. 230-254. Wojciech Bęben T H E CUSTOMS, R I T E S A N D B E L I E F S IN C O N N E C T I O N WITH Y A M C U L T I V A T I O N A M O N G T H E ARAPESH P E O P L E I N PAPUA N E W G U I N E A Summary In this essay yam-oriented beliefs and behaviour patterns are analyzed in an effort to understand the symbolic complexities sourrounding yams in the Sepik area of Papua New Guinea. Among the peoples inhabiting the foothills of the Torricelli and Prince Alexander mountains of northern Papua New Guinea, the significance of the yam extends far beyond its value as a staple food. Yams are by far the most important staple, both nutritionally and ritu ally. Using data collected among the Mountain Arapesh, I did examine some of these aspects, beginning with the question of what yams are. What are the characteristics which make the yam such a singular item in the local culture? The 60-odd varieties of yam are divided by the Arapesh into two general categories which correspond to the species locally prevalent, Discorea data and D. esculenta. D. data tubers are elongated and smooth, while D. esculenta tubers are squat and covered with tiny rootlets. The technology of yam cultivation is very important. The high clay content of the soil in this area requires that the earth into which the tuber will grow must first be crushed by hand. In the case of short yams a basin of only 30 to 40 cm depth is so prepared. For long yams the task is much greater: the hole is dug corresponding to the size and shape of the desired yam and the backfill crushed and replaced. Then the seed yam is placed on top of the softened earth, and a large mound of soil is heaped over it. As the new yam grows it follows the path of least resistance and comes to occupy the refilled hole. With the prominent place of yams in the prestige system, a yam without legitimately acquired �ZWYCZAJE. OBRZĘDY I WIERZENIA ZWIĄZANE Z Y A M E M 211 magic and confidence in his own ritual potency is unlikely to expend the effort needed to produce a long yam. Thus, technology has operated traditionally to favour fo high status those individuals who already possessed the main atributes of leadership. Thus the interaction of selective adoption and preservation, technology, and cultural constraints as to who may plant long yams has produced an object esteemed above all others as the symbol of male pride and prestige. The long yams are exclusively the male's domain. The gardens are heavily charmed against intruders, rigidly taboo to women, and located away from beaten paths. Among the Arapesh, yams are the only plant whose growth is believed subject to magical governance; not surprisingly, they are the only plants with spirits. These spirits are believed to have an affinity with the man who has planted them. There is the trinity of yam, ancestor, and man. Eating yams is a mystical as well as physical act, and in sharing their ancestral yams a married couple is engaging in a form of spiritual communion. It is postulated that the yam is symbolically multivalent with regard to „male pride", „body" and „penis". Translated by the Author � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a6bbd499a1464eb30f79887a24717ac.pdf cec4fb29737f62c27d0e6ef435cb9bcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1599 Title A name given to the resource Oblicza starości / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.71-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków OBLICZA STAROŚCI 1 „Każdy wiek ma swoje średniowiecze" {Paradoksy... 1993, s. 37) I Starość - słowo łączone na ogół z fizycznymi znamionami pewnego okresu życia człowieka - przywołuje stereotypowy wizerunek postaci o pochylonej sylwetce, włosach przyprószonych siwizną , niekiedy wspierającej się na lasce, nieporadnej, zagubionej w nowym, nieznanym i trudnym dla niej świecie. Tego rodzaju skojarzenie znane było człowiekowi od zawsze, czego przykładem może być hieroglificzne przedstawienie wyrazów: „stary" i „starość" w inskrypcji pochodzącej z 2700 r. p.n.e. Wyrażający je ideogram jest rysunkiem przygarbionej postaci podpierającej się kijem (Minois 1995, s. 26). Z punktu widzenia fizjo­ logii, starość jest okresem powolnego zanikania funkcji życiowych, uniemożli­ wiających na ogół jakąkolwiek adaptację. Jest czasem zbliżania się do kresu ziemskiej wędrówki. Dosadnie formułują to przysłowia ludowe: „Sama starość stoi za chorobę"; „Starości dolegliwości są pierwiastki śmierci" (Kolberg 1967, s. 415). Ze starością kojarzy się często niedołęstwo, utratę sił witalnych, a jeśli patrzymy na nią przez pryzmat kanonu estetycznego - stanowi zaprzeczenie piękna i pełnego życia. „Starość bowiem pozbawia nas wszystkich cnót, jakimi odznacza się idealny człowiek: urody, siły, zdecydowania, sprawności umysło­ wej. Jest cierpieniem i słabością" (Minois 1995, s. 305). Artystycznym wyra­ zem tak pojmowanej starości, a zarazem egzemplifikacją wykorzystywania jej 2 1 Jakkolwiek tytuł artykułu sugeruje prezentację zróżnicowanych postaw i zachowań (pozy­ tywnych i negatywnych) wobec ludzi starszych, to zasadnicza jego treść koncentruje się na tych drugich, celem wykazania, iż źródłem nietolerancji starości jest - ogólnie rzecz biorąc - brak akceptacji tego okresu życia. Podkreślić należy, że przedmiot podań, stanowiących egzemplifikację powyższej tezy traktowany jest jako pewnego rodzaju przesłanie sygnalizujące problem, a nie fakt kulturowy z uwagi na brak naukowo potwierdzonych danych źródłowych, jak też ze względu na zastrzeżenia co do rzetelności przekazów, zwłaszcza z okresu formowania się społeczeństw i kultur przedpiśmiennych, a nawet starożytności. Notabene we wczesnym średniowieczu jedynie biały kolor włosów ( biel odzwierciedlała cnotę), zyskał uprzywilejowaną pozycję w ogólnym obrazie starości - jeśli osoba je posiadająca postępowała stosownie do swego wieku - stanowiąc „oznakę czcigodności starca", jego mądrości. Pozostałe cechy fizyczne czy psychiczne tego wieku wręcz podkreślały ułomność schyłku życia jako ilustrację „marności rzeczy doczesnych" (Minois 1995, s. 133-134). 2 �72 URSZULA LEHR znamion przypisywanych pojęciom abstrakcyjnym (w sensie ideowym, jak też esencjonalnym), mogą być dwa przykłady. Pierwszy to malatura z X V I wieku, znajdująca się w kościele św. Krzyża w Krakowie, przedstawiająca cierpią­ cego starca, utożsamiającego życie ludzkie (ryc. 1) (Wyspiański 1898, s. 98). Drugim jest osobliwe dzieło włoskiego przedstawiciela baroku, Cesarego Ripy ( X V I / X V I I w.) pt. „Ikonologia" (1998), w którym autor, personifikując pewne pojęcia, jak np. wiek, starość, cechy charakteru (niezdecydowanie, pilność, zapiekła nienawiść), uczucia (zawiść, skąpstwo, melancholia, nieżyczliwość), skłonności (lichwa, opilstwo, próżniactwo, poprawianie), stan posiadania (bogac­ two), zawód (medycyna), zachowania (zgorszenie, milczenie, modlitwa, poprawa, rada), stan umysłu (zapomnienie), pory roku (zima), miesiące (luty) czy nawet strony świata (zachód), nadaje im postać starca lub starej kobiety ze stosownymi atrybutami i odpowiednim komentarzem. Pod hasłem „starość" np. znajduje się taki oto opis: „Niewiasta o siwej głowie, wychudzona, o licznych zmarszczkach na twarzy, ubrana w strój koloru liści, kiedy utraciły już one wigor. Pozbawiona jest ozdób, w lewej dłoni trzyma klepsydrę piaskową, która dobiegła już kresu godziny, oraz parę okularów; drugą wspiera się na kiju, wskazując na ów zegar i jedną stopę zawieszoną mając nad wykopem, co ma wskazywać na rychłe niebezpieczeństwo" (Ripa 1998, s. 373). Natomiast miesiąc „luty" to „starzec kudłaty i siwy, okryty skórą aż do stóp, siedzący koło tęgiego ognia i jakby grzejący się przy nim. Figura ta pokazuje nie tylko srogość Zimy, lecz również - j a k się potocznie mówi - ziąb samej starości (Ripa 1998, s. 287). „Nieżycz­ liwość" autor przedstawia w postaci żeńskiej: „Starucha z oczyma zapadłymi, szpetna, rozczochrana i chuda, z pękiem pokrzyw w dłoni i bazyliszkiem obok siebie. Jest ona tej samej natury, co nienawiść, afekt, z którego się ona rodzi; że jednak jest od niej mniej surowa i bardziej ograniczona, maluje się j ą tutaj jako staruszkę, gdyż rodzi j ą starość, jako że młodzi, świeży wszak przybysze na tym świecie, wszystkie rzeczy jednako uważają za nowe i dlatego je kochają. Natomiast starzy, jakby już znużeni oglądaniem mnóstwa rzeczy, łatwo się nimi nudzą i przyjmują je ze wstrętem" (Ripa 1998, s. 301). Powyższe opisy, jako jedne z wielu , wskazują, że wydobywanie lub wręcz obnażanie cech, elementów, zachowań i obrazów współtworzących starość nie mogło sprzyjać pozytywnemu odbiorowi tego okresu życia. Niewątpliwie, w zależności od psychologicznego lub filozoficznego podejścia do biologicznych uwarunkowań starości, którym trudno zaprzeczyć, ten okres życia mogły charakteryzować 3 3 Takich negatywnych wizerunków starości, podkreślających jej aspekt fizyczny wraz z jego znamionami (upadek fizyczny, choroba, ból i cierpienie, zmierzanie ku śmierci) dostarcza przy­ kładowo wczesnośredniowieczna literatura japońska (około 1000 n.e. i czasów późniejszych), w której, poza stwierdzeniem bezwstydnego zachowywania się starych ludzi, zawarta została taka oto refleksja: „Nie możemy żyć wiecznie na tym świecie, dlaczego więc mamy czekać na szpetotę, która nas dosięgnie? Dłuższe życie człowieka przynosi mu więcej hańby" (Tsuji 1997, s. 200-201). Stosunek do starości znalazł także odzwierciedlenie w twórczości niektórych mala­ rzy przełomu X V I I I i X I X wieku, ukazujących tragizm okresu starości (F. Goya) czy wręcz trak­ tujących ten temat jako nieistniejący (A.L. Girodet, T. Gericault) (Bois 1996, s. 217-218). �OBLICZA STAROŚCI 73 Ryc. 1. Starzec cierpiący [za:] S. Wyspiański 1898, s. 99 Według autora jest to „symboliczne przedstawienie człowieka, zależ­ nego od żywiołów, cierpiącego, homo reus, co się bije w piersi ranio­ ny tyloma mieczami cierpień, kar, pokus, fatalizmu, zastraszony sądu bożego grozą, siedzący nad grobem, obnażony, potężny w ramionach i w plecach, nędzny starością, co go zgarbiła". zróżnicowane postawy, rzutujące na stosunek ludzi starszych do samych siebie, jak i na wzajemne relacje z otoczeniem. Według J. Campbella, człowiek albo utożsamia się z ciałem, albo też z własną świadomością, której służy ciało wcześ­ niej lub później ulegające destrukcji (Potęga... 1994, s. 118). Przyjęty punkt widze­ nia decyduje niekiedy o tym, że starość może, ale nie musi, stać się okresem trudnym, wynikającym z niezrozumienia następstwa etapów życia ludzkiego, jak również niegodzenia się z taką koleją rzeczy . 4 4 Pewnych analogii do Campbellowskiego podejścia do okresu starości, a następnie śmierci, dostarczają postawy mieszkańców wsi polskich wobec życia, sprowadzające się do przyjmowa­ nia kolejnych jego etapów, szczególnie dwóch ostatnich (starość i śmierć), jako naturalnych kon­ sekwencji rozwoju osobniczego oraz ich akceptacji. Wynikają one z obserwacji natury, w blisko­ ści której żyją i choć nie zrodziły się na gruncie filozoficznych dociekań popartych naukowymi tezami, są w swej logice zgodne z faktem przemijalności. �74 URSZULA LEHR Starość to nie tylko okres schyłkowej fazy życia ludzkiego, którym rządzą wyłącznie prawa biologii. W dziejach ludzkości starość - pomimo pewnych niedoskonałości wieku - utożsamiana była również z szacunkiem, godnością. Pojęcie to stawało się synonimem mądrości, doświadczenia życiowego i wiedzy, zdeterminowanej liczbą przeżytych lat. Jak pisał w początkach X X wieku R.F. Johnston: „W żadnym kraju na świecie starości nie traktuje się z większą uprzejmością, respektem i poważaniem, okazywanymi względami niż w Chi­ nach" (1917, s. 466) . Korzystanie z porad i wiedzy „doświadczonych wiekiem" zalecały przysłowia ludowe: „Słuchaj starszych, dobrze radzą, ich nauki się przydadzą"; „Stary w rzeczach biegły" (Kolberg 1967, s. 416, 417). Autorytet ludzi starszych, wynikający z przymiotów wieku, umiejętnie wykorzystywany, nie był na ogół spontaniczny. Utrzymywano go, stosując różnego rodzaju zabiegi religijno-magiczne, (np. ceremonie, ryty inicjacyjne). Przejawem jego religijnej motywacji był kult przodków, rozpowszechniony m.in. w Chinach, Polinezji czy w Afryce (Firsth 1965, s. 197). Nie we wszystkich jednak kulturach w stopniu jednakowym element religijny stanowił o autorytecie ludzi starszych, czego przy­ kładem sąGermanowie (Piekarczyk 1968, s. 54). Jak zauważa J. Delumeau, „ewolucja starości i jej statusu nie przebiegała w sposób liniowy", a „miejsce, jakie przyznawano starości, i sposób, w jaki na nią patrzono, zależało od wielu czynników, między którymi mogły zachodzić rozmaite, mniej lub bardziej skomplikowane, powiązania; czynniki te to strukturalny układ społeczeństwa, rola przekazu mówionego i pisanego, rozmiary rodziny - od patriarchalnej lub dwupokoleniowej - akumulacja mienia ruchomego, ideał urody, który z kolei podlegał lub nie podlegał koncepcjom religijnym" (Delumeau 1995, s. 6-7). Należy również dodać, iż zasadniczymi, aczkolwiek nie jedynymi uwarun­ kowaniami, szczególnie w początkowym okresie dziejów ludzkości, określającymi stosunek do ludzi starszych, mogły być z jednej strony zależności ekonomiczno-społeczne, będące wynikiem działań natury, jak klęski elementarne (nieurodzaje, głód, zarazy), żywiołowe czy też reperkusje polityczne - konsekwencje działań wojennych. Z drugiej strony natomiast na wykreowanie określonej postawy wobec ludzi starszych niewątpliwie miał wpływ - obok wyżej wymienionych motywów - kontekst kulturowy, bez którego rozpatrywanie określonych zachowań, ich zrozumienie czy prawidłowe odczytanie istoty zwyczajów, nie jest właściwe, na co zwraca uwagę B.Malinowski (2000, s. 161). Położenie człowieka starszego nie zależało jednak wyłącznie od uwarunkowań społecznych, sposób w jaki trakto­ wano starców nie zawsze był bowiem tożsamy ze stosunkiem do starości. Niektóre ludy, nienawidząc swoich starców, traktowały ich dobrze z obawy przed zemstą duchów. Inne otaczały szacunkiem, ale skazywały na śmierć, aby cechy destruk­ cyjne, charakteryzujące wiek starczy (utrata sił, brak samodzielności itp.) nie zagroziły istnieniu grupy (Minois 1995, s. 22; Znaniecki 2001, s. 381). Sposób, w jaki odnoszono się do ludzi starszych i do problemu starości był w ciągu wieków 5 5 Stwierdzenie to nie obejmuje jednak okresu starożytności, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu. �75 OBLICZA STAROŚCI zróżnicowany. Można mówić o wzlotach i upadkach autorytetu starszego czło­ wieka, jak też o mniej lub bardziej godnym traktowaniu . W społeczeństwach opierających się wyłącznie na tradycji mówionej, dla której repetitio est mater studiorum (Słownik... 1972, s. 826), starcy byli potrzeb­ ni i szanowani, ponieważ stanowili symbol ich ciągłości, byli „depozytariuszami wiedzy i pamięci plemienia" (Minois 1995, s. 20), gwarantem jej przetrwania. Najpełniej sens ten oddaje przytoczone przez G. Minoisa przysłowie afrykań­ skie: „Gdy umiera starzec, płonie cała biblioteka" (1995, s. 20). Doceniając wie­ dzę i doświadczenie życiowe ludzi starszych powierzano im funkcje doradcze wodzów i królów. Wielu możnowładców czerpało nauki z wielkiej mądrości i nadprzyrodzonej mocy, jaką posiadać mieli „święci mężowie" - hinduscy asceci (Auboyer 1968, s. 192), a w społecznościach plemiennych i rodowych starcy tworzyli rady starszych (np. Geruzja w starożytnej Sparcie) (Frąckiewicz 1987, s. 57; Kulesza 2003, s. 94-95). Wpływy starszyzny na decyzje lokalne i państwowe niekiedy graniczyły z rządami twardej ręki, zyskując miano geron­ tokracji (Malinowski 1958, s. 45). O wysokim prestiżu, jaki dawał wiek dowodzi fakt, iż na przykład wśród ludów turecko-mongolskich ( V I - X w.) stare kobiety nazywano „boskimi", a niektórym starcom oddawano cześć. Inkowie darzyli niezwykłym szacunkiem matrony - dziewice z domu słońca w Cusco (Minois 1995, s. 23). W jednym z plemion afrykańskich, kobiety po menopauzie (a więc nie podlegające już licznym tabu) dopuszczano do grona mężczyzn, podejmują­ cych ważne dla grupy decyzje (Minois 1995, s. 20, 21). Starość jest również stanem oczekiwania, łączącym przemijające życie z nad­ chodzącą śmiercią, przekształcaniem w kierunku destrukcji, co powoduje, iż okresowi temu przypisuje się „cechy hybrydyczności" (Kowalski 1998, s. 530). Niekiedy wierzono, że jeśli człowiek żyje zbyt długo, a tym samym przebywa w okresie przejściowym, wówczas po śmierci jego duch nęka otoczenie: „Kiedy umarła we wsi stuletnia kobieta, przez długi czas jej duch krzywdził ludzi. Chcąc temu zaradzić przewracano j ą w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś... 1938, s. 45). W kulturach tradycyjnych ludzie starzy stawali się mediato­ rami pomiędzy światem żywych i umarłych. Dlatego to im powierzano funkcje magiczne (byli kapłanami, szamanami, znachorami) a starym kobietom przy­ pisywano niekiedy cechy demoniczne (Formanek 1984, s. 123) . Ludzie starsi 6 7 8 6 Liczne przykłady znaleźć można w przetłumaczonym na język polski dziele francuskich historyków pod wspólnym tytułem Historia starości, w którym G. Minois przedstawił tę proble­ matykę od antyku do renesansu (1995), obejmując obszarem swoich dociekań naukowych nie tylko Francję, ale także inne kraje, J. P. Bois natomiast analizuje zagadnienie starości na terenie Francji w okresie od X V I wieku do czasu ustanowienia ubezpieczeń społecznych (1996). Wyrazem powierzania odpowiedzialnych zadań osobie doświadczonej, choć niekoniecznie starej, jest np. funkcja starosty; samo określenie zostało natomiast „przeniesione ze 'starości' na ludzi starych, przodków", jak pisze A. Bruckner (1989, s. 514). Tego rodzaju odniesienia do polskiej czy - szerzej - słowiańskiej tradycji ludowej są tutaj również czytelne. W każdej nieomalże wsi mieszkała stara, na ogół samotna kobieta, której przypisywano właściwości nadprzyrodzone i uznawano za osobę szkodzącą bydłu i ludziom (czarownica) (Lehr 1995, s. 521-527). 7 8 �76 URSZULA LEHR spełniali także określone rytuały (np. inicjacyjne, oczyszczające). Ich obecność zaznaczała się w okresach przejściowych (stare kobiety odbierały poród, przygo­ towywały zwłoki do pochówku) , nawet niektóre pokarmy, posiadające wielką moc sakralną, zastrzeżone były wyłącznie dla starców (Znaniecki 2001, s. 374). Ludzie starsi pełnili więc role bezpieczne jedynie dla osób znajdujących się w pobliżu granicy oddzielającej życie od śmierci. Liczba lat przeżytych przez człowieka sytuowała go zatem w określonym kulturowo miejscu, nadając odpo­ wiedni status w grupie lub społeczności, jakkolwiek dotyczyła tylko wybranych. Starość mogła być także stanem wegetacji, a nawet rodzajem mistycznego i fizycznego zagrożenia dla innych. Postawy wobec ludzi starych kształtowały również wierzenia, religie, określające podejście do życia ludzkiego i jego war­ tości, jak i stosunek do śmierci, a w ślad za tym - wyobrażenia o życiu pozagro­ bowym. W każdym społeczeństwie zdaje się, jak pisze R. Firth, „występować przeświadczenie, że człowiek nie przestaje istnieć po śmierci, ale że egzystuje dalej w jakiejś formie niematerialnej" (1965, s. 197). Tak więc śmierć nieustan­ nie towarzysząca człowiekowi stanowiła w pewnych okolicznościach nawet jego wyzwolenie , ale też mogła stwarzać precedens dla grupy ludzkiej, która w ob­ liczu zagrożenia jej egzystencji (uwarunkowanej np. ekonomicznie) sięgała po środek ostateczny - eliminację. O podejściu do starości, jak i zajmowaniu okreś­ lonej pozycji przez ludzi starszych, decydowało również swoistego rodzaju rozumienie świata i otaczającej rzeczywistości oraz - jak pisze F. Znaniecki - „mistycznie pojmowanego «przeznaczenia»" (2001, s. 372). Nad postawą wobec ludzi chorych i starych mógł zaciążyć archetyp „skazanego", który wymu­ szał pozostawienie własnemu losowi takiej jednostki, a więc wykluczenie jej ze społeczności, a nawet uśmiercenie. Wynikało to ze związku pomiędzy pojęciem „magicznej solidarności osobników w grupie", a typem „skazanego", relacjom obcym społeczeństwom cywilizowanym, które „z wielkim nieraz wysiłkiem utrzymują przy życiu dzieci, starców i chorych" (Znaniecki 2001, s. 381). Przypisywane okresowi starości przymioty i właściwości mediacyjne spra­ wiały, iż człowieka starego traktowano z należytym szacunkiem i czcią, ale 9 10 9 Wśród Maorysów osoba mająca styczność ze zmarłym (grabarz), którą był człowiek „zawsze samotny i milczący, zazwyczaj stary, wychudzony i pomarszczony, często na wpół obłą­ kany" (Frazer 1978, s. 184) podlegała tabu do zakończenia okresu odosobnienia. Podobnie zmar­ łych obawiały się plemiona tureckie: Jakuci, posiadali wyodrębnioną grupę osób, zajmujących się obmywaniem i grzebaniem zwłok, a u Beltyrów jeszcze w X I X wieku myciem zwłok zaj­ mowali się stosowanie do płci stara kobieta (dokonywała ab łucji kobiet i chłopców) i stary męż­ czyzna (mył zwłoki mężczyzn) (Tryjarski 1991, s. 114-115). W polskiej tradycyjnej kulturze ludowej, osoby pełniące między innymi funkcje z pogranicza (np. dokonujące ablucji zmarłego, grabarz czy wiejskie akuszerki), należały również do grupy wieku ludzi starszych (niepubli­ kowany artykuł autorki nt. zajęć zwyczajowych). Jakkolwiek nie spotkano się w przekazach z informacją wskazującą na ślady tabuizowania tych osób, to w przypadku kobiety odbierającej poród miał miejsce rytuał oczyszczenia (Śląsk Cieszyński) (Kubiak 1981, s. 60). Egzemplifikacją może być opowieść z Kamerunu, w której starsi ludzie, cierpiąc z powo­ du dolegliwości wieku, wyrażają życzenie odejścia z tego świata, które spełnia przywoływana przez nich Śmierć (Cotterell 1993, s. 373-374). 1 0 �OBLICZA STAROŚCI 77 równocześnie z lękiem z powodu bliskości do „tamtego" świata i możliwości utrzymywania kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi. Niekiedy stawał się zbęd­ nym czy wręcz niebezpiecznym obciążeniem dla społeczności, uniemożliwia­ jącym jej przetrwanie. II Ambiwalentny stosunek do ludzi starych znalazł odzwierciedlenie w poda­ niach i legendach, powstałych w różnych kulturach i okresach historycznych. Przekazy te zawierają również treści o tej drugiej, mrocznej stronie starości - negatywnym stosunku do ludzi starych, a nawet przypadkach ich zabijania , co sygnalizuje taki oto cytat: „W starożytnych niegdyś wiekach było takie usta­ nowione prawo, że ludzi starych do pewnych tylko lat na tym świecie chowano, a po upłynięciu onych ze świata zgładzano" (Żera 1980, s. 89). „Zwyczaj" uśmiercania ludzi starych, niezdolnych do wykonywania jakiej­ kolwiek pracy potwierdzali pisarze starożytni u ludów barbarzyńskich (Sardów, Tryballów, Gallów, Scytów, mieszkańców wyspy Hierny) (Biegeleisen 1929, s. 377). Autor ten jest zdania, iż w odległej przeszłości praktyki uśmiercania lub porzucania starych i chorych znane były prawie wszystkim ludom indoeuropejskim (tamże). Wśród Teutonów, ludów barbarzyńskich pochodzenia prawdopodobnie ger­ mańskiego, rozpowszechniony miał być „zwyczaj" zmuszania starców i osób niedołężnych do popełnienia samobójstwa (poprzez rzucenie się ze skał), względ­ nie do wymuszania na nich akceptacji skrócenia im życia. Prokopius (pisarz grecki V I w. n.e.), na którego powołuje się B.S. Phillpotts, opisuje te praktyki jako „cechę szczególną" późniejszych plemion germańskich - Heruli po przyjęciu przez nich chrześcijaństwa. Podaje, iż niekiedy starcy lub chorzy zwracali się z prośbą do swoich krewnych o umożliwienie im odejścia z tego świata. Przezna­ czonego na śmierć umiejscawiano na stosie i jeden z członków plemienia zakłuwał go sztyletem, po czym stos podpalano . Starców usuwano, aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie warsztatu rodzinnego, gwarantującego egzystencję rodziny: „starzec [...] schorzały, którego opuszczają siły, nie podoła gospodar­ stwu, więc oddać je musi młodszemu, inaczej majątek by zmarniał" (Biegeleisen 11 12 13 11 W tym miejscu należy wyjaśnić, iż podane w artykule przykłady nie wyczerpują przedsta­ wionego zagadnienia. Stanowią jedynie zarys problematyki, wymagającej dogłębnych studiów. Ujęcie tego określenia w cudzysłów oznacza, iż jest ono traktowane wymiennie z prak­ tyką, przypadkiem czy zdarzeniem itp., nie odpowiadając stricte definicji zwyczaju z uwagi na jego specyficzny i incydentalny charakter, aczkolwiek może być społecznie akceptowany w sytuacjach krytycznych. W świetle prawa skandynawskiego rytuał naznaczania oszczepem umierających, jako prze­ znaczonych mitologicznemu bogowi (m.in. wojny i wojowników) Odynowi, może być zwyczajem zachowanym z czasów wcześniejszych, kiedy faktycznie uśmiercano osoby chore, jak sugeruje to Phillpotts (1917, s. 480). 12 13 �78 URSZULA LEHR 14 1929, s. 376) . W pierwszych wiekach naszej ery, mieszkańcy półwyspu Skan­ dynawskiego uważali za dyshonor umrzeć z powodu choroby lub ze starości, zamiast zginąć w walce. Utrzymywanie starców nie było zatem pozytywnie oce­ niane. W okresie, o którym mówi większość sag, starość była już traktowana z respektem z uwagi na mądrość i doświadczenie związane z wiekiem (Phillpotts 1917, s. 480). Na terenie Islandii znany był i powtarzany od pokoleń przekaz mówiący o strąceniu ze skały starego krewnego z powodu głodu (co miało mieć miejsce w 976 r. n.e.); z końcem X I X wieku należał on już do stopniowo zanika­ jącego wśród potomnych. Sagi utrzymują, że sugestie o zmuszaniu starych i nie­ dołężnych do śmierci lub pozwalaniu im na przymieranie z głodu czyniono pod presją niedostatku. W dawnych wiekach prawo norweskie stanowiło, że samotne kobiety i mężczyźni będą umieszczani w dołach wykopanych na cmentarzu i pozostawiani tam, aż do śmierci. Były to jednak ostatnie przypadki takiego po­ stępowania z dorosłymi, którzy nie mogli samoistnie egzystować i troszczyć się o siebie, o których niekiedy słyszano jeszcze po wprowadzeniu chrześcijaństwa (Phillpotts 1917, s. 480). Dla nordyków wartościowe było tylko zdrowe, pełne życie, czego dowodem są „świadectwa mówiące o rytualnym zabijaniu starców", jak i pozbywaniu się chorowitych dzieci (Ringgren, Stróm 1975, s. 499). W starożytnych Chinach, na wyspach Fidżi czy w Australii chore, stare wdowy grzebano żywcem, w obliczu niemożności zapewnienia im utrzymania (Biegeleisen 1929, s. 377-378). W starożytnym Rzymie był zwyczaj składania ofiar z ludzi w dniu 14 maja, na który to dzień przypadały Ofiary Argejskie - Sacra Argeorum . Wywodzono go między innymi z bardzo odległej prze­ szłości, kiedy starych ludzi, którzy ukończyli 60 rok życia wrzucano do Tybru . Przekazy sięgające początków naszej ery dostarczają, za pośrednictwem ich autorów, Herodota czy Strabona, opisów zachowań barbarzyńskich, łączonych nawet z kanibalizmem względem starców i chorych nieuleczalnie. Ludzi, którzy przekroczyli 60 rok życia zmuszano ponoć do zażycia trucizny (wyspa Keos) (Biegeleisen 1929, s. 377). Niewielu jednak starców dożywało chwili uśmierce­ nia z powodu wieku, ponieważ, gdy wcześniej zauważono jakiekolwiek sympto15 16 17 1 4 W tym miejscu można się odwołać do porównywalnej - do pewnego tylko stopnia - sytua­ cji obyczajowej okresu międzywojennego, występującej w tradycyjnej, polskiej społeczności wiejskiej, kiedy to stary ojciec dopiero na łożu śmierci przekazywał gospodarstwo, dzielił mają­ tek, z obawy przed niewłaściwym traktowaniem go w przypadku wcześniej dokonanej darowizny, jak również w celu zachowania autorytetu i pozycji w rodzinie (mat. własne autorki; zob. też np. Dobrowolski 1933; Kaczko 1966, s. 101). Norwegia została ostatecznie schrystianizowana w początku X I wieku, podobnie jak Szwe­ cja, Finlandia natomiast w X I I wieku {Encyklopedia... t. 3, 1985, s. 298; t. 4, 1987, s. 393; t. 1, 1983, s. 790). Co miało być upamiętnieniem złożenia w I I I w. p. n.e. ofiary z 27 Greków, zgodnie z wyro­ kiem Ksiąg Sybillińskich, jak podaje L. Winniczuk (1983, s. 615). W związku z tym zwyczajem istniało w starożytnym Rzymie powiedzenie Sexagenańi ex pontel, co oznaczać miało „60-letni starcy z mostu!" (Biegeleisen 1929, s. 376-377). Ofiarami tego „największego oczyszczenia", według Plutarcha, byli przeważnie przestępcy lub niewolni­ cy, których później zastąpiono słomianymi kukłami (Winniczuk 1983, s. 615). 15 1 6 1 7 �79 OBLICZA STAROŚCI my choroby, zgładzano ich: „Kto dojdzie do starości, zarzynają jak bydle ofiarne i spożywają na uczcie. Ale niewielu z nich wchodzi tu w rachubę, gdyż przedtem każdy, kogo powali choroba, jest zabijany" (Herodot 1954, s. 247-248). Opisu­ jąc zwyczaje Indów , wśród nich zaś koczowniczy lud zwany Padajami, pisze dalej, co następuje: „Jeżeli, który z ich współziomków zachoruje, niewiasta lub mężczyzna, wtedy mężczyznę zabijają najbliżsi jego przyjaciele, twierdząc, że gdy choroba go strawi, jego mięso im się zepsuje. On wypiera się choroby, ale oni nie przyznają mu racji, tylko zabijają go i sporządzają sobie z niego ucztę" (Herodot 1954, s. 147) . Podobnie czynić miały kobiety względem siebie. Per­ skie dane na temat sposobów traktowania ludzi starych są ubogie, informacje zapisane przez Onesicratusa wskazują jednak, że barbarzyńskie praktyki wyrzu­ cania ludzi z powodu wieku lub niedołęstwa na pożarcie psom były udziałem Baktrów : „Obszar przed metropolią Baktrów był czysty, ale ziemia wewnątrz murów pokryta była ludzkimi kośćmi" (Gray 1917, s. 473). „Zwyczaj" ten, konty­ nuowany jeszcze za czasów Aleksandra Wielkiego, został przez niego zakazany. Wśród plemienia Battaów zamieszkującego Sumatrę, które posiadało własne prawo, alfabet i literaturę, istniał „zwyczaj" zabijania starych ludzi, jak u opisywa­ nych przez Strabona tzw. „ludów dzikich", które „zabijały lub opuszczały swoich starców i w ogóle ludzi niezdolnych do pracy; ułomnych i chorych" (Makowski 1900, s. 241). Tamże, „w oznaczonym czasie, starzec, z którym się rozstawano, a raczej - którego się pozbywano, wdrapywał się na drzewo, a w koło gromadzili się obecni. Następnie uderzano o pień drzewa w takt, śpiewając rodzaj hymnu pogrzebowego, w ogóle tej treści: «Owoc dojrzał, nastała już pora» - po czym ofiara schodziła z drzewa, zabijano j ą i zjadano" (Makowski 1900, s. 241). Liczne ludy afrykańskie, jak pisze G. Minois, pozbywały się starców, a sta­ rzejący się wodzowie popełniali samobójstwo (1995, s. 22). Wśród plemienia Szylluków z nad Białego Nilu znany był „zwyczaj" zabijania królów przy stwier­ dzeniu pierwszych oznak słabości czy starzenia się . 18 19 20 21 22 1 8 Ma to być nazwa ogólna wszystkich ludów zamieszkujących na wschód od Indusu (Hero­ dot 1954, s. 733). Praktyki tego rodzaju występowały rzekomo wśród Issedonów (mieszkańców Syberii zach.), jak też Massagetów - koczowniczego ludu, zajmującego tereny położone nad Morzem Aralskim i w stepach Kirgizji, z tą jednakże różnicą, iż mający tam miejsce kanibalizm - jak wynika z opisu autora - miał niewątpliwie inny charakter. Nie wiązał się on z działaniem mają­ cym na celu wyłącznie usunięcie nieprzydatnego dla społeczności starca, ale nosił znamiona rytuału i niewątpliwie nawiązywał do kultu przodków (Herodot 1954, s. 282-283). Należą oni do wschodnio-irańskiej grupy plemion indoeuropejskich. W starożytności za­ mieszkiwali tereny położone nad górnym brzegiem Amu-darii w Azji Środkowej (starożytna Baktria obejmowała południowe obszary Turkmenii, Uzbekistanu i Tadżykistanu oraz płn. Afgani­ stan) {Encyklopedia... t. 1, 1983, s. 209). Pisownia niektórych wyrazów - tam, gdzie było to konieczne - została poprawiona przez autorkę, dostosowując j ą tym samym do współczesnych wymogów gramatycznych. W tym przypadku „zwyczaj" ten (zajmował się nim w pierwszej połowie X X wieku angielski etnolog C G . Seligman) wiązał się z wierzeniami miejscowymi, których podstawą była wiara w siłę i zdrowie ludzkiego wcielenia bóstwa - króla. Utrata jego sił była równoznaczna z rozpadem świata (chorobą bydła, zmniejszającą się wydajnością plonów, ale też większą 1 9 2 0 2 1 2 2 �80 URSZULA LEHR Stosunek do starości i ludzi starych był również zróżnicowany w Ameryce, w okresie zamieszkiwania tych terenów przez ludność rdzenną, co odnotowują między innymi przekazy misjonarzy. Najbardziej niekorzystny, przejawiający się wręcz pogardą, lekceważeniem odnotowano w Ameryce Północnej, wśród plemion barbarzyńskich, zamieszkujących wybrzeże Pacyfiku. Starzy ludzie byli zabijani przez kalifornijskie plemię Gallinomeros, Shoshoni porzucali swoich starców, gdy ci „stawali się nieznośni" (Gray 1917, s. 465-466), Indianie Ojibwa z nad jeziora Winnipeg, pozostawiali starych ludzi własnemu losowi, względnie przeznaczali ich na ofiarę rytualną (Minois 1995, s. 21). Huroni także pozbawiali życia starych i chorych. Potwierdzają to relacje misjonarzy jezuickich, którym udało się uratować i przywrócić zdrowie dwóm starym i chorym kobietom, umoż­ liwiając im potem powrót do plemienia. Jezuicki misjonarz G. Lalemant, wypo­ wiadając się na temat Irokezów, był zdania, iż istotą podtrzymywania praktyk pprzucania lub zabijania starych ludzi wśród plemion indiańskich był akt miło­ sierdzia wobec nich, biorąc pod uwagę warunki, w jakich żyli, jak też koniecz­ ność przemieszczania się, do czego starzy i niedołężni ludzie nie byliby zdolni. Honor i respekt dla starców były natomiast pojęciami nieznanymi (Grey 1917, s. 466). Wśród plemion osiadłych ^y Ameryce Środkowej starość cieszyła się dużą estymą. Zapotekowie odnosili się do tego okresu życia z wielkim szacun­ kiem, a starożytni Meksykanie i Peruwiańczycy oddawali cześć najstarszym osobom. W Ameryce Południowej zdarzały się przypadki pozostawiania starych ludzi na śmierć, szczególnie wówczas, kiedy zaczynali tracić siły. Także brak efektów leczenia decydował o losie starego człowieka: porzuceniu lub uduszeniu czy zadławieniu. Na ogół jednak ludzie starzy (zdrowi i sprawni) mieli dobrą opiekę i nie zaniedbywano ich (Grey 1917, s. 466). Indianie Siriono (mający swe siedziby na terenie puszczy boliwijskiej) porzucali starców lub przeznaczali ich na ofiarę rytualną (Minois 1995, s. 21). Podobno do X I I wieku Indianie zamieszkujący teren Andów nie tylko mordowali, ale nawet zjadali swoich starców. Po podboju, dokonanym przez Manco Capaca, ucywilizowaniu tych terenów przez Inków i wprowadzeniu nowego porządku społecznego, procederu tego zaniechano (Minois 1995, s. 23) . W Bretanii, w miejscowości Caurel, znajdowała się rzekomo poświęcona maczuga, którą, wedle podań, miano uśmiercać ludzi niezdolnych do pracy (R.L. 1893, s. 338). Praktyka tego rodzaju, występująca pod nazwąpodłobdtina, 23 zachorowalnością i śmiertelnością ludzi, stąd też: „uśmiercenie człowieka - boga i przeniesienie jego duszy w pełni sił na energicznego następcą spełni wszystkie wymogi i odwróci wszelkie niebezpieczeństwo" - jak wierzono. Królowi nie było więc wolno chorować, a tym bardziej starzeć się (Frazer 1978, s. 222-224). Nie jest wykluczone, że na ofiary przeznaczano także ludzi starszych, ponieważ praktyko­ wane składanie bogom ofiar z ludzi zostało przekształcone przez Tolteków w ustaloną formę kultu religijnego. Bardziej krwiożerczymi wyznawcami byli jednakże Aztekowie, którzy w celu dostar­ czania ofiar bogom (krwi i serca ludzkiego) prowadzili ciągłe walki (zwane „kwietnymi wojnami" lub, jak podaje S. Osorio-Mrożek, „wojnami kwiatowymi"), zainicjowane przez azteckiego stratega w 1450 r., ponadto praktykowali kanibalizm obrzędowy (1999, s. 26, 3 4 ^ ł 7 ; Cotterell 1993, s. 286). 2 3 �81 OBLICZA STAROŚCI miała być znana na Białorusi. Starców zabijano w lesie, w obecności najbardziej szanowanych ludzi we wsi, a egzekutorem była osoba poważana w rodzinie (R.L. 1893, s. 338) , względnie porzucano ich na pastwę dzikich zwierząt (Biegeleisen 1929, s. 376). Powodem takiego postępowania ze starymi ludźmi miał być brak możliwości zapewnienia im wyżywienia. R.L. klasyfikuje te prak­ tyki do przeżytków, wywodzących się z „niezmiernie odległej starożytności, kie­ dy jeszcze ofiary z ludzi czyniono" (R.L. 1893, s. 338). Zwyczaje składania w ofierze człowieka w sytuacjach szczególnych (przebłagania bóstwa, odwrócenia klęski żywiołowej czy zarazy, rytów i ceremonii agrarnych ) były znane i wy­ stępowały w różnych kulturach. Na ogół były to dzieci, dziewice, czy młodzi wojownicy, a więc istoty, które z uwagi na swą niewinność i czystość lub siłę i sprawność fizyczną spełniały warunki ofiary. Poprzez posiadany status i związa­ ne z nim przymioty mogły, jak wierzono, „zmienić" bieg przeznaczenia, czyli odwrócić niekorzystny los. W kontekście zagadnienia zabijania ludzi w pode­ szłym wieku tylko i wyłącznie z powodu liczby przeżytych lat, jako najwyższej formy odrzucenia - co jest przedmiotem niniejszego tekstu - traktowanie czło­ wieka starego jako ofiary nie znajduje wyczerpującego kulturowego uzasadnie­ nia , aczkolwiek niekiedy zdarzały się takie przypadki (Indianie, ludy tureckomongolskie). Nie upoważnia to jednak do wysuwania wniosków uogólniających. W czasach starożytnych, na ziemiach ruskich, znany miał być „zwyczaj do­ bijania" - j a k to określa H. Biegeleisen - starców, zarówno niezdolnych do pracy, jak też przewlekle chorych, nie rokujących nadziei na powrót do zdrowia. W okolicach „Rawy (p. Żółkiewski) i Dzieduszyc (w Stryjskiem), «człowieka cięż­ ko i bez nadziei chorego ubierają krewni w śmiertelną koszulę i duszą poduszkami»" (1929, s. 375). Wywożono ich także z domu, pozostawiając w odległym miej­ scu, tym samym skazując na śmierć głodową, jak głosi podanie (Federowski 1903, s. 28). Wśród ludu ukraińskiego krążyły opowiadania o zabijaniu starców, „żeby daremnie chleba nie jedli" (Nowosielski 1857, s. 20). W Rosji, podobnie jak na Białorusi, usuwano niezdolnych do pracy (1929, s. 375), „zaś tradycja o zabijaniu, topieniu zgrzybiałych, niedołęgów jest jeszcze w żywej pamięci w Jugosławii. U 24 25 26 2 4 H. Biegeleisen także przytacza ten zwyczaj, nazywając go podlobutina, nie podając wszak­ że źródła (1929, s. 376). Wielu przykładów motywujących tego rodzaju ofiary, jak też zachowań będących reminis­ cencją rytualnych scenariuszy, obejmujących ofiary z ludzi dostarcza M . Eliade (1966, s. 328-332). Polska literatura etnograficzna zawiera również przykłady ofiar z ludzi, składanych w związku z klęskami elementarnymi (np. Knoop 1895, s.20; Łopaciński 1897, s. 250) lub w celu ich zapo­ bieżenia (Lechowa 1967, s. 287-292). W tym miejscu należy się odwołać do artykułu J. Kolczyńskiego, w którym autor podaje przypadki celowego uśmiercenia trzech osób z powodu epidemii cholery (koniec X I X wieku) i podczas epidemii czerwonki w 1916 r., zachowane żywo w „pamięci zbiorowej", które miały miejsce we wsiach Czaczów i Barnowiec koło Nowego Sącza. Jedną z ofiar była stara kobieta - żebraczka (2000, s. 174, 178). Ojej losie zadecydował jednak przede wszystkim status społeczny (egzystencja poza marginesem grupy społecznej, wygląd zewnętrzny budzący odrazę, brak jakich­ kolwiek dóbr materialnych, stąd inność budząca niechęć, obawy, a nawet lęk), wiek kobiety nato­ miast zdaje się być w tym przypadku elementem drugorzędnym. 2 5 2 6 �82 URSZULA LEHR Serbów zwyczaj ten dobijania starców, zwany łapot, praktykowany był w czasach historycznych" (1929, s. 375-376). Przekazy o praktykach uśmiercania ludzi star­ szych trafiły również na grunt polski, znajdując odzwierciedlenie w opowiadaniu z Rudek: „Dawniej bardzo starych ludzi, gdy już robić nie mogli, żywcem zakopy­ wano w ziemi" (Niektóre... 1899, s. 347) , czy bajce góralskiej z Podhala, w której syn wywozi starego ojca do lasu, celem pozostawienia go tam na pożarcie przez dzikie zwierzęta (Jazowski 1996, s. 338) . Litwini pruscy i Prusowie niekiedy stosowali w celu usunięcia starych, nie­ przydatnych już członków rodziny tzw. „proszek na dożywotników", mający - j a k pisze autor - oznaczać arszenik (Makowski 1900, s. 242) . Podawano go „zgrzybiałym, spracowanym starcom (dziadkom) skazanym na dożywocie" (Biegeleisen 1929, s. 376) względnie duszono ich. H. Biegeleisen, powołując się na szesnastowieczną kronikę Lucasa Davida, podaje, iż „starców, nieuleczal­ nie chorych, dawni Prusowie za zgodą rodziny i przyjaciół dusili, narzucając im poduszkę na usta"; odwołując się zaś do siedemnastowiecznej publikacji Ch. Hartknocha na temat Prusów dodaje za autorem, że „kaleki, ślepców i starców wieszali na drzewach, by ich nie byli zniewoleni żywić daremnie. Co więcej, oto na zlecenie swoich kapłanów (wajdewuti) dusili własnych swoich rodziców, gdy się zestarzeli lub gdy w ciężką chorobę popadli, aby nie łożyć na nich niepo­ trzebnych wydatków" (Biegeleisen 1929, s. 376). Opisane wyżej przypadki należy odnieść do czasów starożytnych. Ł. Okulicz-Kozaryn zaznacza, iż dbałość o star­ ców wśród Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich jest szczególnie podkreślana przez kronikarzy. Fakt ten autorka tłumaczy licznymi wojnami, zarazami i cho­ robami, z których powodu średnia wieku dla mężczyzn wynosiła zaledwie trzy­ dzieści lat. Stąd też dożycie wieku sędziwego i doczekanie siwych włosów zyskiwało powszechny szacunek (1983, s. 96). J. Witort, zajmujący się prawem zwyczajowym ludu litewskiego, podnosi fakt niewłaściwego, niekiedy okrutne­ go, traktowania ludzi w podeszłym wieku. Przytacza również - jako „przeżytek dawno minionej doby" - ślady „zwyczaju" zabijania starców lub skazywania ich na śmierć głodową, zawarte w podaniach ludowych. Odwołując się do zapisów Schuztza, Hennenbergera, Hartknocha oraz Kajałowicza, podkreśla, iż „mówią [wymienieni autorzy - U.L.] wyraźnie, że starożytni Litwini przyspieszali zgon chorych, słabych, kalek i starców, dusząc ich po prostu" (Witort 1897, s. 198-199). Ludy ałtajskie, w tym Turcy, uważali śmierć ze starości za co najmniej nie­ bezpieczną dla otoczenia. Takie przekonania ugruntowały prawdopodobnie wierze­ nia w świat pozagrobowy, kształtując tym samym podejście do okresu starości i ludzi starych. Niewątpliwie młodość, łącząca się z nią witalność, była godna 27 28 29 2 7 Materiały zebrane przez O. Kolberga dostarczają informacji o mających miejsce po rzezi galicyjskiej w 1846 roku przypadkach uprawiania kanibalizmu, którego ofiarami, obok dzieci, padali ludzie starzy. Jak pisze autor, „w roku 1852 rodzina Świątków w Połomii, niedaleko Pilzna, w obwodzie tarnowskim, chwytała dzieci i starców, zabijała ich, gotowała i zjadała" (1910, s. 119). Wątek ten wykorzystał również K. Tetmajer w powieści pt. Legenda Tatr. Maryna z Hrubego (1960, s. 168, 232-237). Określała go specjalna nazwa - Altsitzerpuher (Makowski 1900, s. 242). 2 8 2 9 �OBLICZA STAROŚCI 83 podziwu, podczas gdy starość stanowiła okres niosący z sobą niedołęstwo, a w ślad za tym częstokroć bezużyteczność. Jak pisze E. Tryjarski, nie ma wszak podstaw sądzić, iż tego rodzaju postawa wiązała się jednoznacznie z procederem stosowania powszechnej praktyki zabijania starców czy kalek (1991, s. 63). Zda­ rzały się jednak przypadki pozostawiania niedołężnych starców samym sobie czy nawet ich uśmiercania przez ludy turecko-mongolskie (Minois 1995, s. 21). Także Jakuci czy Tuwińczycy „ułatwiali" zejście ludziom starszym (Tryjarski 1991, s. 222). W. Sieroszewski potwierdza występowanie tego rodzaju „zwycza­ jów" u Jakutów w okresie przed ich podbojem przez Rosję i przyjęciem chrześci­ jaństwa, (XVII/XVIII wiek): „Gdy ojciec lub matka starzeli się bardzo albo krew­ ny chorował bez nadziei, to prosił najmilsze sercu osoby, jak syna, brata, wnuka itd., aby go zabił. Zwoływano sąsiadów, zarzynano bydło, dużo tłustego bydła, i ucztowano w ciągu trzech dni. Ten, co miał umrzeć, na pierwszym siedział miejscu, najlepsze dostawał kąski i ubrany był w najlepsze suknie. Trzeciego dnia krewny wyprowadzał go do lasu na brzeg zawczasu przygotowanego dołu, spychał i zakopywał żywcem wraz z bronią, sprzętami, pokarmem, końmi i by­ dłem. Niekiedy razem ze starym zakopywano żonę i niewolników. Niekiedy nie zakopywano ich, lecz zostawiano, by sami umarli, a konie i woły uwiązane u słupów (sdrgd) zdychały z głodu (Ałdan, Bajagan uł, 1886)" (Sieroszewski 1900, s. 375). W. Sieroszewski przytacza również zasłyszane od Kozaków opo­ wiadanie, mające poświadczać obecność tego rodzaju procedur. Mieli oni znaleźć w okolicy Ałdanu „w dole, starą w bogate futra ubraną Jakutkę", którą uratowali, ochrzcili, a która długo jeszcze po tym zdarzeniu żyła (Ałdan, 1886 r.) (1900, s. 375). Innym sposobem uśmiercania starych ludzi było częstowanie ich podczas uczty długim kawałkiem żylastego mięsa, którym się dławili (tamże). Uważano i wierzono, że lepszą dla rodziców będzie śmierć z rąk syna, niż gdyby mieli być zjedzonymi przez złe duchy. „Zwyczaj" zabijania starców miał przetrwać rów­ nież u Czukczów co najmniej do X I X wieku. Informacja o takich praktykach ukazała się w 1893 roku w gazecie Pravoslavny Blagovestnik (nr 7, s. 41-41): „U Czukczów przechował się dotąd zwyczaj starożytny zabójstwa, a właściwie samobójstwa niezdolnych do pracy starców". J. Petrowowa, autorka przyczyn­ ku do wzmiankowanej wyżej notatki przytoczonej przez H. Łopacińskiego, uważa, iż powodem dla którego podejmowano takie działania, szczególnie w okresie „moru lub klęsk powszechnych", była wiara w sprowadzanie przez złe duchy, ale też duchy zmarłych, wszelkich nieszczęść. Życie ludzkie miało być ofiarą „dla przebłagania dusz krewnych i złych duchów", zaś fanatyczna wiara w życie pozagrobowe umożliwiała ich stosowanie (Łopaciński 1897, s. 256-257). Z podanych informacji, opisujących rytualny obrzęd uśmiercenia człowieka , 30 31 3 0 Polski zesłaniec (Syberia, 1879 r.), który położył duże zasługi dla poznania kultury tego ludu. 3 1 Ta poniekąd dobrowolna ofiara, wynikająca z potrzeb bardziej duchowych, ale wywoła­ nych określonym rodzajem zagrożenia, sprowadzała się do zabicia człowieka w sposób ceremo­ nialny z wybraniem przez niego narzędzia (nóż, włócznia, rzemień) i rodzaju śmierci (ugodzenie ostrzem, uduszenie). Przygotowanie do uroczystego zgładzenia zajmowało od 10-15 dni, w którym �84 URSZULA LEHR nie wynika wszak jednoznacznie, że był nią człowiek stary. Jeśli zaś tak było faktycznie to obrzęd stawał się połączeniem rytuału ofiarnego o charakterze intencjonalnym (przebłaganie duchów) z dogodnym dla bezużytecznych starców „honorowym" usunięciem się z grupy poprzez wykorzystanie sytuacji zagroże­ nia. Podjęcie decyzji o rozstaniu się z tym światem poprzedzać miały straszne sny przyszłej ofiary z udziałem zmarłych przodków i duchów, wzywających j ą rzekomo do siebie, stąd też postanowienie o śmierci stawało się nieodwołalne pomimo protestów zawiadomionych o tym fakcie krewnych. Badacz i znawca kultury mongolskiej S. Szynkiewicz twierdzi, że choć zabija­ nie starych ludzi było tematem legend (1984, s. 225; 1981, s. 191), to znaleźć można pewne odniesienia, potwierdzające stosowanie takich praktyk w rzeczywi­ stości i to nie tylko na terenie Mongolii, ale i na obszarach Syberii w X V I I I wieku (1984, s. 226). Dokonywali ich Buriaci jeszcze w X I X wieku, uśmiercając swo­ ich starców poprzez zadławienie (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Jak głoszą podania, lud ten pomimo szacunku okazywanego osobom wyróżnionym, które nawet czczono podobnie jak duchy przodków, odbierał życie ludziom starym podczas ceremonialnej uczty. Ubranego w najlepsze szaty starca sadzano na honorowym miejscu w kręgu krewnych i przyjaciół. Po rozmowie i wypiciu wina zmuszano ofiarę do połknięcia długiego pasma tłuszczu (Klementz 1910, s. 9), niekiedy wpychając go do jej gardła przy użyciu kości goleniowej, co powodo­ wało uduszenie (Szynkiewicz 1981, s. 191). Jakkolwiek poniechano tego zwy­ czaju z rozkazu mitycznego bóstwa Esseghe - Malan - Tengri to nadal krążyły opowieści o Buriatach, którzy wypędzali zniedołężniałych dziadków do lasu, aby tam dokonali żywota (Klementz 1910, s. 9). Istniejący u Buriatów pewien przesąd „zabraniający odwiedzania krewnych macierzystych z połą deli zatkniętą za pas (podobnie nosi się człowiek zatrudniony przy pogrzebie)", mógłby nawią­ zywać do rzekomo stosowanego w przeszłości zwyczaju uśmiercania ciotek i wujów przez swoich siostrzeńców (Szynkiewicz 1981, s. 191). Podobnie za­ chowane u Chałchasów „wyrażenie am barich acz, które tłumaczy się jako wnuk (lub bratanek) uśmiercający przez uduszenie (dosł. «zatykający usta»)" (1981, s. 191), może wskazywać na wywodzenie go z dawnych praktyk zabijania ludzi starszych. Z terenu Mongolii pochodzi również informacja o innym sposobie ska­ zywania ludzi starych na śmierć - porzucaniu. I . Dobos pisze m.in., że „wśród gór to czasie szyto dla ofiary nowe ubranie z białych skór renifera, wykonywano nowe sanie i uprząż dla reniferów. Po śmierci zadanej przez krewnego ofiary, przewożono j ą na saniach w wybrane wcześniej miejsce. Uczestnicy pogrzebu krwią zmarłego smarowali twarz i ręce. Zdejmowano z niego ubranie, po skrępowaniu nóg i rąk kładziono zwłoki na stos i palono, ubranie darto na strzępy i porzucano, renifery zarzynano. Podczas spalania ciała zwracano się do zmarłego, modląc się i prosząc, aby o nich pamiętał (Łopaciński 1897, s. 257). Ceremonia ta zdaje się mieć charakter obrzędu rytualnego, z uwagi na dokonywane przygotowania (czas i rodzaj), niszczenie i likwidowanie wszystkiego co brało udział w ceremonii (odzież zmarłego, sanie, zabicie zwie­ rząt wiozących zwłoki), obmywanie się krwią zmarłego, mającą w tym przypadku walor sakral­ nego pomazania o charakterze zabezpieczającym przed duchami, chorobami oraz sam cel obrzędu - odwrócenie gniewu duchów, sprowadzających nieszczęście. �85 OBLICZA STAROŚCI była dolina śmierci, dokąd udawali się starzy ludzie, aby umrzeć. Jeśli syn nie wysłał matki do doliny uznawano to za moralne niedopatrzenie, niewybaczalny błąd, podlegający sankcjom społeczności lokalnej" (1986, s. 71) . Relacje o praktykach uśmiercania starców, zachowane w pamięci mieszkań­ ców Mongolii (Chałchasów oraz reprezentantów mniejszości etnicznych: Eletów i Miangatów) odnotowała także I . Kabzińska-Stawarz . Zdarzenia te podawane były jako „rzeczywiste fakty z przeszłości" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Wiążą się one - jak stwierdza autorka - z mongolską koncepcją życia i śmierci, w myśl której „śmierć starca była [...] konieczna, by otworzyć drogę do życia" (1992, s. 139). Ludziom pozwalano żyć do mniej więcej 80 roku życia , co po­ dyktowane było względami społecznymi (1992, s. 138). Przedłużające się życie, jak wierzyli Buriaci-szamaniści, uważano za grzech, między innymi dla­ tego, że "długowieczni ludzie [...] żyją na rachunek swoich wnuków i prawnu­ ków" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Po przekroczeniu określonej granicy wieku, człowieka starszego usuwano ze społeczności, podczas urządzanej w tym celu ceremonialnej uczty, stosując śmierć przez zadławienie, którą zadawał wnuk ofiary. Taki rodzaj śmierci uważano za „niezwykle szczęśliwy" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Starcy mieli być w pełni świadomi czekającego ich losu, a narodziny wnuka, który w przyszłości miał zadać im śmierć tak komentowali: „Oto ten, który zada mi śmierć w przyszłości" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138). Fakt narodzin przyszłego wykonawcy wyroku nie miał jednak wpływu na relacje pomiędzy nim a dziadkiem (tamże), co zdaje się przemawiać za utrwalaną przez pokolenia pamięcią przekazów, nie budzącą żadnych emocji. Gilacy zabijali starych, nieuleczalnie chorych na trąd, oszczędzając tylko mło­ dych, a więc takich, którzy rokowali szansę na przezwyciężenie choroby. Egze­ kucji dokonywał najbliższy krewny w miejscu odosobnionym: „Gdy chory usiadł [...], wykonawca rozkazu rodowego z tyłu znienacka uderzał dzidą, starając się trafić w okolice serca" (Piłsudski 1912, s. 84-85). Problem ludzi starych, chorych nabrzmiewał szczególnie wówczas, gdy nad­ chodził czas głodu, co podkreśla wielu autorów (m.in. L.H. Gray, G. Minois, H. Biegeleisen, B. Myerhoff, M . Adamus, B. Zaorska, I . Dobos i inni). Wtedy 32 33 34 3 2 Informację tę I . Dobos uzyskała od studentki mongolskiej za pośrednictwem swojej przy­ jaciółki, która w latach 1981-1982 mieszkała wraz ze wspomnianą dziewczyną w Moskwie. Przy­ toczony fragment, podobnie jak i inne materiały węgierskie, na które będę się powoływała w dalszej części opracowania zostały przetłumaczone przez dr P. Szabo (Instytut Etnologii WAN, Budapeszt), której w tym miejscu składam serdeczne podziękowanie. Materiały pochodzą z badań prowadzonych przez I . Kabzińska-Stawarz w Mongolii w latach 90-ych X X wieku, w ramach ekspedycji naukowej IAE PAN w Warszawie. E. Tryjarski podkreśla, że czas zatrzymywał się na przeżytych 80 latach. Kolejny rok życia, szczególnie zaś śmierć w wieku 81 lat, uważana była za wydarzenie wręcz tragiczne dla otoczenia. Wobec zmarłego w tak niebezpiecznym wieku stosowano wówczas specjalny, ochronny system grzebania (1991, s. 222-223; Szynkiewicz 1981, s. 190). S. Szynkiewicz tłumaczy lęk przed osiągnięciem 81 roku życia uznawaniem go przez Miangatów za „zły wiek" lub wręcz „trudny, tabuizowany wiek", z uwagi na symbolikę spotęgowanej, magicznej cyfry 9 (1981, s. 189-190). 3 3 3 4 �86 URSZULA LEHR 35 - j a k to miało miejsce wśród Eskimosów - osobnik mający świadomość swej nieprzydatności popełniał samobójstwo, aby dać tym samym szansę przeżycia pozostałym członkom rodziny: „Chory bądź niedołężny Inuk odłączał się samo­ rzutnie od reszty, aby utopić się w przerębli lub zamarznąć. Na taki krok decydo­ wał się sam, nie czyniąc z tego powodu do końca wyrzutów nikomu" (Adamus 1989, s. 132). Jak pisze B. Myerhoff, wśród Eskimosów w dawniejszych czasach wiek był zdeterminowany funkcjonalnie, a nie chronologicznie. Człowieka nie określała zatem liczba przeżytych lat, ale jego przydatność społeczna. Ścisłe relacje pomiędzy zdolnością funkcjonowania, a stanem spoczynku były szcze­ gólnie uderzające. Ludzie, którzy nie mogli dłużej uczestniczyć we wzajemnym świadczeniu usług lub zapewnić sobie samemu opieki, oddalali się od grupy i zamarzali na śniegu , względnie prosili bliskich o zakończenie ich życia, aby nie być dla nich ciężarem (Briggs 1979, s. 283). Stara kobieta dopóty uznawana była za wartościowego członka grupy, dopóki była w stanie przeżuwać skóry do miękkości, (przeznaczone do uszycia odzieży). Kiedy jej zęby starły się, a więc traciła poniekąd „narzędzie pracy", popełniała dobrowolnie samobójstwo (Myerhoff 1984, s. 307-308). Odbierali sobie życie starcy z syberyjskiej Dale­ kiej Północy, kiedy brak sił nie pozwalał im polować, a niedostatek żywności zagrażał istnieniu grupy. Wówczas, w porozumieniu z całą społecznością, sta­ rzec decydował się na samobójstwo: „siadał na ziemi i zamarzał lub też szedł przed siebie aż do całkowitego wyczerpania" (Minnois 1995, s. 21). Pewnego rodzaju dobrowolny wybór opuszczenia rodziny i społeczności, koń­ czący się śmiercią od razu lub po pewnym czasie, nakazany jednak względami ekonomicznymi lub kulturowymi, odnotować można także w podaniach pocho­ dzących z innych rejonów świata. Najstarsze fragmenty literatury wedyjskiej zawierają informacje na temat za­ chowań wobec ludzi starszych, a wśród nich i taką, że w starożytnych czasach ludzie starsi byli okazjonalnie porzucani. Nie jest wszak jasno powiedziane czy praktykowano takie „zwyczaje" również poza okresem trwania wędrówki ludów. Wśród innych alternatyw, jakie posiadać miał stary człowiek, do wyboru było: pozostanie - za zgodą syna - w domu zarządzanym autorytatywnie przez nowe­ go już właściciela lub wymuszone jego opuszczenie i kontynuowanie życia aż do śmierci w charakterze włóczęgi i wygnańca. Opuszczenie przez starego człowie­ ka domu nie tylko zmieniało jego dotychczasową pozycję, ale też potęgowało fakt przesiedlenia, zwłaszcza, gdy udawał się do pustelni. Te różne zachowania mogą być podciągnięte pod wspólną kategorię pojęcia „wygnanie", o ile bazują one na zewnętrznej pozornej przemocy; w opozycji znajdują się inne, które mogą 36 3 5 Przedstawiony przez autora materiał można datować na koniec X I X i pierwszą połowę X X wieku, na podstawie informacji zawartych w literaturze, na którą się powołuje. Są to m.in.: zebrane przez Diamonda Jennessa (1913-1918) materiały, które weszły w skład Sprawozdań piątej Ekspedycji Tulskiej (1927-1930), uzupełniając i wzbogacając, zawarte w nich mity, legen­ dy i podania, zarejestrowane przez Knuda Rasmussena (Adamus 1989, s. 115). Brak przydatności społecznej jako motywację uśmiercania ludzi starszych wśród Eskimo­ sów czy też Indian Ameryki Płn. podkreśla również W. Koskowski (1959, s. 207-208). 3 6 �87 OBLICZA STAROŚCI być określone jako emigracja, jeśli opierają się na wewnętrznym przekonaniu i dokonują się dobrowolnie. Religijna motywacja opuszczenia domu przez sta­ rego człowieka została później określona jako „poświęcenie się" (Wezler 1997, s. 46-47), choć nie zawsze był to wybór dobrowolny. W rodzinach bramińskich (których przedstawiciele wywodzili się z kast wyższych) okres życia poprzedza­ jący śmierć obejmował dwa etapy . Pozwalały one na powolne wycofywanie się z życia i przygotowanie do odejścia, poprzedzone doskonaleniem własnej karmy, co było nieodzowne dla przyszłych wcieleń (Auboyer 1989, s. 145). Ci spośród starców, którzy podjęli samotne życie kończyli je niekiedy rytualnym samobójstwem, topiąc się w świętej rzece Ganges (Auboyer 1989, s. 192). W czasach starożytnych, w odległych zakątkach japońskiej wyspy Hokkaido, jak podaje G. Minnois, zdarzały się przypadki porzucania starców lub przezna­ czania ich na ofiarę rytualną (1995, s. 21). Ludowe opowieści zawierają wątki, mówiące o pozostawianiu starych rodziców (głównie matek) na wzgórzach zwanych obecnie obasute-yama, co znaczy „wzgórza, gdzie porzuca się baby" (Kotański 1978, s. 253) lub „góry, gdzie porzuca się babcie" (Young, Ikeuchi 1997, s. 234). W literaturze japońskiej na przestrzeni od V I do X X wieku poja­ wiały się okresowo opowieści o usuwaniu ludzi starych czy to w sensie dosłow­ nym, czy przenośnym, kiedy dalsza ich egzystencja zaczynała zagrażać nie­ wystarczającym zasobom rodziny (Young, Ikeuchi 1997, s. 235). Niekiedy powodem mogła być zbyt długotrwała lub też uciążliwa opieka nad starym czło­ wiekiem, jak wynika to z treści legendy (X wiek n.e.), w której żona pewnego chłopa, zmęczona pielęgnowaniem ciotki swojego męża, 80-letniej kobiety, tak pochylonej przez wiek, że wyglądała jakby była przełamana na pół, przeko­ nała go do porzucenia starej kobiety w górach. Pretekstem, jakiego użył mąż w celu przekonania ciotki, aby przyzwoliła na pozbawienie się opieki było wyrażone przez niego życzenie jej uczestnictwa w ceremonii buddyjskiej, co zaakceptowała entuzjastycznie. Jakkolwiek opowieść ta ma szczęśliwe zakoń­ czenie (staruszka wraca do domu) (Formanek 1997, s. 112-113), to wiele podań jest jego pozbawionych. Do kategorii podań (obasute), których treścią jest porzucanie starych ludzi w górach nawiązuje ballada Fukosawy Narayama, opisująca „zwyczaj" umiera­ nia starców samotnie w „górach śmierci", polegający na dobrowolnym udaniu 37 38 3 7 Nie każdy decydował się na ascetyczny tryb życia, pociągający za sobą wszelkie nie­ dogodności, łączący się z samotnością i medytacją. Tym więcej, że po okresie pustelniczym, w którym spełniał rolę nauczyciela następował ostatni etap życia - porzucenie pustelni i żywot wędrownego żebraka - ascety (Auboyer 1989, s. 190-191). Jakkolwiek nadal pozostaje sporną kwestia czy porzucano starych rodziców to prawdopo­ dobnym zdaje się to, iż stare, wiejskie kobiety pozostające we wdowieństwie od 10-20 lat same wyrażały wolę udania się w góry. Ich mężowie umierali dużo wcześniej, z powodu znacznej różnicy wieku pomiędzy małżonkami. Opieką nad starzejącymi się matkami zajmowali się syno­ wie. Być może, jak to sugeruje S. Formanek, była to jedna z przyczyn, dla której starsze matki pojawiają się często w całej literaturze japońskiej jako główne obiekty synowskiej troski (filial piety), a nawet dewocji (1997, s. 113) Nie zmienia to wszak faktu, że treść licznych podań prze­ kazywała informacje o dobrowolnym wyrzekaniu się przez nie życia. 3 8 �88 URSZULA LEHR się starego człowieka „na pielgrzymkę" w góry i oczekiwaniu śmierci z zimna i głodu. Na tak desperacki krok decydowano się w obliczu zagrożenia chorobą lub z powodu biedy, w ubogich częściach kraju. Bohaterką pierwszej opowieści jest 70-letnia kobieta o imieniu 0'Rin, aktywna, zdrowa, pracująca w domu, po­ siadająca jeszcze pełne uzębienie, która słysząc i rozumiejąc co oznacza śpie­ wana coraz częściej pod jej domem pieśń, postanowiła odejść w góry. W przed­ dzień wyprawy rodzina urządziła ucztę, składającą się z białego ryżu i ryżowego wina. W dzień Święta Zmarłych syn zaniósł na plecach matkę w góry, pozosta­ wiając j ą tam z garstką ryżu (Zaorska 1995, s. 62-64). Nie zawsze jednak starzy ludzie chcieli podporządkować się tej japońskiej „tradycji" , czego przykładem jest inna opowieść Fukosawy o mężczyźnie imieniem Matayama, liczącym rów­ nież 70 lat, który pragnął jeszcze cieszyć się życiem. Syn zmuszony był więc do związania ojca liną skręconą ze słomy, którą jednak ten stary człowiek rozerwał i uciekł. Odnalazłszy ojca, syn ponownie krępuje go, tym razem „od stóp do głów, i niczym stary worek wyrzuca w przepaść, nad którą kołują stada kruków. W ten sposób Matayan, który nie chciał udać się dobrowolnie w góry Narayama, ginie śmiercią haniebną" (1995, s. 64). Haniebne w zachowaniu ojca - jak pisze B. Zaorska - było to, że nie chciał poddać się „boskim zaleceniom", podporząd­ kować ustalonemu przez „tradycję zwyczajowi", że po prostu chciał żyć. Podania obasute, mówią o wycofywaniu z życia ludzi starszych w okresie kryzysu. Niezależnie jednak od takiej formy usuwania starych ludzi jest również wielce prawdopodobnym, że umierającemu podawano tzw. „wodę śmierci". Czy­ nił to np. najstarszy syn wobec głowy rodziny, przejmujący od niej zwierzchnic­ two. „Woda śmierci" stosowana była nie tylko dla usatysfakcjonowania tego, który odchodził, lecz również przyspieszała śmierć. Podobnie, poświęconą wodę podawano terminalnie chorym, w sposób, w jaki dewocyjni Hindusi jeszcze do dzisiaj połykają ostatnią kroplę wody z Gangesu w obliczu zbliżającej się śmierci. Tego rodzaju praktyki nawiązują do archaicznych form eutanazji (Young, Ikeuchi 2000, s. 240-241). Choć „woda śmierci" nie zawierała szkodliwych substancji, w kategoriach kulturowych była dla umierającego ostatnią kroplą życia, umożliwiającą odejście. Jej moc magiczna i zarazem sprawcza zawierała się w intencji dawcy i odbiorcy, w psychicznym nastawieniu do czynności rytualnej oraz atrybutu, który w konsekwencji powodował zgon. 39 III Zastanawiając się nad realnością praktyk, o jakich mówią przekazy i poda­ nia, czy można ich treść rozważać w kategoriach faktu kulturowego, czy też przyjmować je należy „jako sposób myślenia ludzi o własnych pradziejach" - jak to sugeruje S. Szynkiewicz (1984, s. 224) - nie można w tej kwestii udzielić jednoznacznej odpowiedzi. 3 9 Na podstawie ballady Narayama, reżyser japoński Keisuke Kinoshita zrealizował w 1958 roku film pod tym samym tytułem, wyświetlany również w Polsce. �OBLICZA STAROŚCI 89 W. Kotański, przedstawiając obrzędowość i symbolikę religijną Japonii, jest zdania, że ludowe opowieści prezentujące „zwyczaj" porzucania starych rodzi­ ców mogły powstać „na tle znajdowania szkieletów ludzkich w górskich ostę­ pach, co mogło być śladem pochówków leśnych, zostawiania zwłok ludzkich na pastwę dzikich zwierząt", służyły one też celom wychowawczym, ucząc miłości do rodziców i po prostu zostały po to wymyślone (Kotański 1978, s. 253-254). W świetle podanych wyżej przykładów, nie można całkowicie zgodzić się z autorem co do wyłącznie moralizatorskiego charakteru przekazów. S. Szynkiewicz, wyrażając swoją opinię na temat zabijania starych ludzi wśród Mongołów i Buriatów, nie neguje, co prawda, incydentalnych zjawisk tego rodzaju, kiedy to „słabych, chorych lub nie mogących przyjmować posiłków star­ ców pozostawiano w ustronnym miejscu celem samotnego dokonania żywota" (1981, s. 192), uważa jednak, że „zwyczaj ten nie zachował się w pamięci jako fakt kulturowy, jedynie zaś w legendarnych przekazach, najczęściej o chanie, którego okoliczności zmusiły do zakazania takiej praktyki" (1981, s. 191). Samo zjawisko zabijania, nawet jeśli miało miejsce w przeszłości, jest „jakościowo inne od rzekomej instytucji regularnego i często ceremonialnego zabijania ludzi po osiągnięciu konkretnego wieku" (1981, s. 192). Trudno nie zgodzić się z S. Szynkiewiczem w tej kwestii. Niedostateczna ilość materiału, nie będącego faktami, ale tylko legendami, opowieściami, nie upoważnia do zaklasyfikowania tych przykładów do kategorii zwyczaju, rytuału i nadania im statusu tradycji, pomimo społecznej akceptacji, szczególnego celebrowania faktu odchodzenia starego człowieka spośród żywych, poprzedzającego moment pożegnania ofiary z rodziną czy grupą. W świetle zdarzających się współcześnie przypadków incy­ dentalnych, prawdziwości podawanych opowieści całkowicie wykluczyć nie można. Praktyki uśmiercania ludzi ze względów wierzeniowych czy błędnie inter­ pretowanych kanonów religijnych nie należą bowiem całkowicie do przeszłości. Zatem, wobec mających miejsce w X X , a nawet w X X I wieku, przypadków zabijania żon, sióstr, jak i córek za cudzołóstwo (Pakistan), sankcjonowanych przez prawo zwyczajowe (jakkolwiek niezgodne z prawem i zasadami Koranu) czy kontynuowanego w Indiach ceremoniału sati (palenie wdów) pomimo urzę­ dowego zakazu , porzucanie czy zabijanie ludzi starych, zdaje się być prawdo­ podobne. Potwierdza to wielu autorów, odnosząc jednakże te fakty - jako dopuszczalne - do czasów prehistorycznych, społeczeństw pierwotnych oraz szczególnych okoliczności. Chrześcijaństwo, rozszerzające stopniowo swoje wpływy, miało, co prawda, udział w zaniechaniu praktyk zabójstwa uświęconych prawem, rytuałem czy zwyczajem (Minois 1997, s. 151), nie zmieniło wszak w sposób znaczący zarówno stosunku do starości, jak i do ludzi starych, podobnie 40 4 0 Takie ceremonie mają miejsce do dzisiaj, choć zdarzają się rzadziej, a obrzęd pogrzebowy okryty jest tajemnicą, jak twierdzi dr K. Wolski, etnolog, badacz kultur Środkowego Wschodu. Przebywając na terenie południowego Radżastanu (2 poł. X X wieku), widział prochy dopiero co spalonej wdowy. Praktyki te utrzymują się jeszcze wśród ludności, wywodzącej się z najniższych kast (z rozmowy przeprowadzonej z dr K. Wolskim w 2003 r.) �90 URSZULA LEHR jak nie miał na to istotnego wpływu kulturowy rozwój społeczeństwa. Przekazy rejestrowane w latach 20-ych X X wieku, podania zachowane do dzisiaj w pa­ mięci czy w końcu fakty stanowią o tym, iż wiek starości pozostał nadal mało tolerowanym okresem życia. Wskazują na to, obok środka ostatecznego (zabija­ nie), także inne formy zachowań, przemawiające za brakiem akceptacji ludzi starszych czy nawet chęci pozbycia się ich jako osobników nieproduktywnych. Dobrowolna lub przyspieszana śmierć starszych ludzi praktykowana była - jak głoszą podania - również na obszarze Siedmiogrodu (teren włączony do Rumunii), zamieszkałego przez Szeklerów, ludność węgierską, która zachowała - z uwagi na wchłonięcie tego terenu przez obcą kulturę - bogaty w wątki archa­ iczne folklor. Zagadnieniem tym zajęła się folklorystka węgierska I . Dobos w latach 20-ych X X wieku, gromadząc przekazy od starszych ludzi. Także pisarz węgierski F. Santa, opierając się na wypowiedzi swego ojca twierdził, że wśród ludności Siedmiogrodu - grupy etnicznej Szeklerów - słyszano o wielu przypad­ kach uśmiercania starych ludzi. Uważa jednak, że jeśli nawet miały one miejsce to nie można ich rozważać w kategoriach rytuału. Niekiedy był to wybór starego człowieka, innym razem zabójstwo, społecznie akceptowane. Wątek ten posłu­ żył jako kanwa jego noweli, w której opisuje ten „zwyczaj" w sposób następu­ jący. Po kilku miesiącach głodu dziadek postanowił odejść z rodziny. Pewnego wieczoru rozdał dzieciom swoją porcję mamałygi, co było sygnałem do odejścia. Wówczas, widząc to, syn i synowa przygotowali „ostatnią wieczerzę" dla niego, na którą składała się kura i palinka (wódka), synowa zaś dała mu czyste ubranie. Po kolacji, którą zjadł sam, wyszedł z domu, a wraz z nim wnuk, który odpro­ wadził dziadka do połowy drogi. Następnego dnia rano ojciec z synem udali się do jaskini zwanej „śmierdząca" , celu ostatniego miejsca pobytu dziadka. Przed wejściem do jaskini leżało jego ubranie, a niżej - odzież jego przyjaciela, który już po wyprowadzeniu dziadka odwiedził tę rodzinę (Santa 1970, s. 5-16). Wśród zebranych przez I . Dobos materiałów jest również wypowiedź pewnej kobiety, która, co prawda, nie była świadkiem wyprawiania starych ludzi w góry, ale słyszała od nauczyciela - Szeklera, że gdy dla starych ludzi brakowało chleba, wówczas, zaopatrzeni przez rodzinę w pewną ilość jedzenia i wody pitnej, udawali się na górę, zwaną Hargita (na terenie Siedmiogrodu), aby umrzeć. Opisywane przez nauczyciela zdarzenie wywarło na tej kobiecie ogromne wrażenie, ponie­ waż była wówczas młodą dziewczyną. Słyszała ponadto, że wnukowie, których relacje z dziadkami sana ogół poprawne, znając miejsce ich pobytu, zanosili im żywność w tajemnicy przed rodzicami (1986, s. 73). Autorka opisuje też przypa­ dek starej kobiety, która pewnego razu wyszła w góry w celu pozbawienia się życia. Syn, który pobiegł za matką, bezskutecznie usiłował j ą nakłonić do po­ wrotu. Gdy doszli do szczytu, kobieta rzuciła się w przepaść (Dobos 1986, s. 74). 41 4 1 Nazwa jej wywodzi się stąd, iż znajdujące się w jaskini opary związków siarkowych, o specyficznym zapachu, truły przebywających tam ludzi (Dobos 1986, s. 72). Z informacji I . Dobos wynika, że wiele osób znalazło w niej śmierć. Ojej istnieniu wspomina także B. Orban, opisujący XIX-wieczny Siedmiogród. Podobno także młodzi ludzie, którzy nie chcieli wstąpić do wojska, udawali się do tej jaskini, popełniając w ten sposób samobójstwo (1869). �OBLICZA STAROŚCI 91 Przypadki śmierci z wyboru występowały na nieurodzajnych terenach Węgier w okresach szczególnie dotkliwego przednówku. W okresie między­ wojennym w jednej ze wsi województwa Baranya (płd. Węgry), pracujący tam okresowo pewien starszy mężczyzna zauważył, iż na początku wiosny starzy oraz chorzy mężczyźni, trzech, niekiedy czterech, udawali się poza wieś, na teren winnic, gdzie znajdowały się niewielkie domki letniskowe. Brali ze sobą jedzenie (smażone kurczaki) i wino, pozostając tam aż do swojej śmierci (1986, s. 76). Natomiast w zachodniej części Węgier (historyczna Panonia) zna­ ny był „zwyczaj" o nazwie „bal pierza", opisany przez pewnego 50-letniego ekonomistę. Jeśli w jakiejś rodzinie stary człowiek bardzo długo chorował, mło­ dzi organizowali „bal", zapraszając swoich przyjaciół. Na rozgrzanym mocno piecu kładli chorego, przykrywali kilkoma pierzynami tak, aby nie mógł od­ dychać i siadali na nim. Siedzieli tak długo dopóki chory nie zakończył życia (Dobos 1986, s. 76). Zgromadzone i opisane przez I . Dobos przypadki zostały poddane medycznopsychologicznej ocenie z punktu widzenia zachowań ludzkich, dokonanej przez lekarza. Skłaniają one do stwierdzenia, że w mentalności ludzi starych po dzień dzisiejszy tkwi wola odejścia z tego świata, zwłaszcza w sytuacjach kryzyso­ wych. Starzy, chorzy ludzie - gdy czują, że nie będzie poprawy stanu ich zdro­ wia, przestają jeść i z cichą aprobatą rodziny nie zażywają także lekarstw. Sami godzą się na śmierć, pomagając w tym swojemu organizmowi (Dobos 1986, s. 77). Jest to z jednej strony rodzaj samobójstwa, z drugiej zaś krypto eutanazja, z którą zasadniczo można spotkać się współcześnie w każdym kraju, w war­ stwach najuboższych i nie tylko. Tego rodzaju postawa ludzi starych zdaje się być również wyrazem aktu desperacji wobec niechęci rodziny czy niewłaści­ wego traktowania. Do początku I wojny światowej i sporadycznie w okresie międzywojennym, przede wszystkim u Szeklerów, starzy ludzie zamiast głodo­ wać lub długo chorować dobrowolnie wybierali śmierć (Dobos 1986, s. 78). Relacje polskich misjonarzy (pracujących w latach 1910-1945 i 1955-1973 na Nowej Gwinei) dostarczają znanych im z autopsji przypadków drastycznego niekiedy traktowania ludzi starych, doprowadzającego ich w ostateczności do śmierci. Pomijając fakt, iż wielu mężczyzn „używa obraźliwego języka w stosun­ ku do matek, a nawet bije je, gdy te są bezradne i pozbawione opieki. Kobiety także traktują swe stare matki okrutnie i bez serca. Wyrzucają je z domów i po­ zwalają umrzeć w mokrej trawie, gdzie włóczą się świnie i psy [...] Sasenemfre, bardzo stara prababka, kiedy stała się już słaba i bezradna, wyrzucono j ą z domu swej córki [...]. Wszystkie dzieci wracające ze szkoły [...] widziały leżącą w mokrej trawie, zupełnie nagą, wycieńczoną do ostateczności, wychu­ dzoną jak szkielet, lecz jeszcze przytomną. Pomimo udzielenia pomocy [przez polskiego misjonarza, który opisuje ten przypadek - U.L.], kobieta zmarła tego samego wieczora" (Z kraju... 1975, s. 41). Podobnie w Indiach, porzucanie starców (dotyczy to najniższych kast, często ludności koczującej) nie jest wyłącznie elementem opowieści, ale faktem. W 2 połowie X X wieku na tere­ nie południowego Radżastanu, przy granicy Gudżaratu i Maharasztry, grupa �92 URSZULA LEHR wędrujących kowali, opuszczając dotychczasowe miejsce pobytu pozostawiła w nim starego człowieka . Przykładem innej postaci nietolerancji starości może być żebractwo, jako mię­ dzy innymi wyraz nieradzenia sobie z problemem, ale też nie akceptowania ludzi starszych (zjawisko występujące na ziemiach polskich w szerszej skali do XIX wie­ ku). Z jednej strony rozdawane jałmużny, do których zachęcał Kościół, wspoma­ gały faktycznie ubogich, zapewniając darczyńcom zbawienie, łaskę niebios za do­ bry uczynek , z drugiej natomiast uspokajały sumienia rodzin, które nie mogły lub nie chciały utrzymywać dłużej swoich starszych krewnych i wyrzucały ich z domu. Było to więc zjawisko nie budzące negatywnych emocji: „Wśród szerokich rzesz biedoty, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, rozpowszechniony był zwyczaj, że starzy mężczyźni oraz stare kobiety nie nadające się już do pracy fizycznej, szli «na żebry» [...] nikt się więc nie gorszył, przeciwnie, wszyscy uważali za rzecz normalną, gdy staruszek lub staruszka, którzy nie nadawali się już do pracy, szli do przytułku, albo na gościniec" (Baranowski 1986, s. 121). Taki los spotykał rów­ nież osoby chore psychicznie, niepełnosprawne jeszcze w latach 50-ych X X wieku we wsiach karpackich (Kowalska-Lewicka 1958, s. 6 ) . W podaniu z okolic Sandomierza, syn proponuje staremu ojcu odejście z domu i życie z jałmużny (Grabowski 1890, s. 764) lub po prostu daje do ręki kij żebraczy i nakazuje odejść (Orkan 1953, s. 478). Wyrzucanie starych ludzi z domu to nie tylko treść podań, ale fakty, mające miejsce współcześnie. W woj. Szabolcs (płd.-wsch. część Wę­ gier), gdzie ludność jest bardzo biedna, w 1963 roku odnotowano przypadek (opi­ sany w Magyar Nemzet rok później) wyrzucenia ojca z domu, który - opowiadając 0 tym zdarzeniu dziennikarzowi - twierdził, iż syn życzył mu śmierci, a nawet modlił się o to (Dobos 1986, s. 74). Opuszczenie domu, zmiana dotychczasowego statusu życia (z równoprawnego członka rodziny na pozbawionego jej, samotnego 1 bezdomnego żebraka) była i jest dla człowieka starszego równoznaczna z „zabój­ stwem" psychicznym, doprowadzającym w konsekwencji do śmierci fizycznej . Postawa negacji wobec starości, której odzwierciedleniem było odmawianie opieki czy odbieranie ludziom w schyłkowej fazie życia prawa do równego młod­ szym od nich, znajduje odbicie także w innej formie - złym ich traktowaniu, co zasygnalizowano wcześniej. Kolejnego przykładu dostarcza międzynarodowy 42 43 44 45 4 2 Wiadomość o tym wypadku dr K. Wolski otrzymał od osoby, która zawiozła tego starego człowieka do nowej siedziby grupy. Zdarzenie miało miejsce w 1967 r., podczas pobytu badacza w tym rejonie Indii. Z takiej formy pomocy korzystali, oprócz faktycznie potrzebujących i starych, także ci, którzy nie byli skorzy do pracy, o czym świadczy takie śląskie powiedzenie: „Nie trza mi się żebraczyć (biedować), kiedy mogę z fechtu (z żebraniny) żyć" (Pierwszy... 1888, s. 309). Piszę na ten temat w artykule pt. „Funkcje zwyczajowe i zajęcia ludzi starszych w trady­ cyjnej społeczności wiejskiej" (maszynopis). Zobacz też A. Kowalska-Lewicka 1981, s. 183. Taką formę usuwania ludzi starych z kręgu rodzinnego, jako jedną z wielu, odnotowanych w najstarszych częściach literatury wedyjskiej przedstawia - w kontekście alternatywnych po­ staw wobec niedołężnych starców - A. Wezler, powołując się na streszczone rezultaty badań nad nimi J.F. Sprockhoffa, autora historycznego studium porównawczego (The Aged in Ancient India) i tłumacza z sanskrytu w jednej osobie (1997, s. 46-47). 4 3 4 4 4 5 �OBLICZA STAROŚCI 93 motyw „Króla Leara" (W. Shakespeara), który trafił na grunt polski (także mię­ dzy innymi morawski ) w postaci pieśni ludowej, zaadoptowanej do folkloru. Mówi on o starym ojcu i jego trzech córkach, z których tylko najmłodsza, choć nie otrzymała posagu (H.Ł. 1895, t. 9, s. 769) lub dostała najmniej (Bitner 1900, t. 14, s. 186; Karłowicz 1894, t. 8, s. 444) , przygarnia starego, niedołężnego już starca. Pozostałe wyrzucają ojca, proszącego o schronienie. Najstarsza obda­ rowuje go kamieniem, radząc mu, aby utopił się (Bitner 1900, t. 14, s. 186) lub - dając torbę - wysyła go na żebry (H.Ł. 1895, t. 9, s. 769), średnia ofiarowuje ojcu powróz, żeby powiesił się na nim (Bitner 1900, t. 14, s. 186; H.Ł. 1895, t. 9, s. 769; Steffen 1957, s. 137). Niewłaściwe podejście do człowieka starego reprezen­ tuje także motyw drewnianej miski - symboliczny atrybut starości (Federowski 1903, s. 28; Schónfeldt 2000, s. 53; mat. własne - Beskid Śląski). W przekazach i podaniach drewniana miska jest przedmiotem przeznaczonym dla ludzi star­ szych, którym również odmawia się miejsca przy wspólnym stole, ponieważ, na skutek starczego niedołęstwa, ich sposób zachowania budzi niekiedy odrazę czy złość (wylana zupa, stłuczony talerz, siorbanie itp.). Stary człowiek, nie mogący już wykonywać cięższych prac, zdany był na łaskę rodziny, której rozdał swój majątek, spotykając się niejednokrotnie z lekceważeniem, a nawet fizycznym jego wyrazem: „Jeżeli słabo chodzi, niegrzeczne dzieci bez czucia pogany chrześ­ cijańskie poszturkują i garbują staruszkowi kości i z bydłem na pastwisko wysy­ łają", dlatego - kończąc modlitwę wieczorną - ciężko wzdycha i prosi Boga o śmierć: „Panie wysłuchaj błaganie moje! Jeśli się położę, niech więcej nie wstanę!" (Koniński 1938, s. 304). F. Mauriac, podkreślając ekonomiczny aspekt starości, warunkujący status człowieka starszego, pisze między innymi, iż „starzec znaczy coś tylko dzięki temu, co posiada. Z chwilą, gdy nic nie ma, odrzucają go jako nieużytek. Nie mamy innego wyboru, jak dom emerytów, przytułek - albo majątek. Znane są historie chłopów, którzy dają swym starym umrzeć z głodu, skoro tylko obrali ich z majątku - ileż to razy natrafiałem na analogiczne sytuacje, z większą nieco dbałością o formę, w rodzinach burżuazyjnych" (1961, s. 56). Wzmiankowane zdarzenia, opisywane w legendach i podaniach o zabijaniu ludzi starych, których prawdziwości z całą stanowczością wykluczyć nie można, należałoby traktować jako funkcjonujące przez określony czas praktyki okazjo­ nalne, uwarunkowane szczególnie zaistniałą sytuacją (okresy kryzysowe). Determinanty te mogły stanowić bodziec do działań, być sygnałem wywołującym określone zachowania. Sprzyjały im również czynniki takie jak: poziom rozwoju społecznego i kulturowego grupy, jej struktura społeczna, stopień przydatności społecznej, system wierzeniowy, religijny czy w końcu stosunek do starości i ludzi starych. Rozwijające się przez wieki społeczeństwa, formułując się w ostateczny 46 47 4 6 Najbardziej zbliżoną wersją do tekstu morawskiego, jak podaje H.Ł., jest przytoczona przez niego treść pieśni, pochodząca z Nawsia (niedaleko Cieszyna), zarejestrowana przez W. Michejdę (t. 9: 1895, s. 769). Wersja pieśni, zarejestrowanej przez S. Bitner, została podana przez K. Bożka (pow. pińczowski koło Koszyc), wariant zanotowany przez J. Karłowicza przekazał z pamięci M . Własiuk z Małej Dąbrowicy w pow. bialskim. 4 7 �94 URSZULA LEHR kształt organizmu państwowego, doskonaliły swoje struktury i normowały życie społeczne , tworząc z czasem instytucje nieformalne (opierające się na prawie zwyczajowym - dożywocie) czy opiekuńcze, co w konsekwencji miało wpływ - jakkolwiek zróżnicowany - między innymi na korygowanie postaw wobec starszego pokolenia oraz jego miejsca w rodzinie i społeczności. Problem starości - rozważany w kategoriach wieku chronologicznego jako zjawisko po­ ciągające za sobą określone reperkusje - pozostał natomiast otwarty, ponieważ aż do X I X wieku nie było wyraźnej społecznie granicy pomiędzy okresem dojrzałości a starością, którą wyznacza emerytura (Worach-Kordas 1983, s. 58). Pewną próbę nobilitacji wieku podeszłego, który jednak nigdy nie zaistniał w dziejach ludzkości jako „złoty wiek starości" (Minois 1997, s. 328), podejmują niektóre przekazy, dostarczając informacji o zaprzestaniu praktyk zabijania czy to z rozkazu bóstwa, króla, chana, czy senatu, a o zachowywaniu przy życiu starszych ludzi zadecydować miała przede wszystkim ich mądrość. Tak więc wiedza i doświadczenie życiowe ludzi starych miało uratować od głodu społecz­ ność, również - zweryfikowana postawa syna względem starego człowieka, zde­ terminowana szczególnymi okolicznościami. Główny motyw pierwszego wątku to rada starego ojca, ukrywanego przez syna - wbrew „zwyczajowi" wyrzucenia z domu (Dobos 1986, s. 75), czy uśmiercenia starca (Żera 1980, s. 90; Niektóre... 1899, s. 346), dzięki której rodzina syna miała co jeść. Doceniając mądrość i wiedzę starego człowieka postanowiono znieść obowiązujący „zwyczaj", albowiem: „Szkoda to ludzi starych zbawiać ze świata, którzy tak wielkiej są umiejętności" (Żera 1980, s. 90; Dobos 1986, s. 75) lub w innej wersji: „Od tego czasu już przestali starych ludzi żywcem grzebać «bo i oni się jeszcze na coś przydać mogą»" (Niektóre... 1899, s. 347). Drugi motyw można określić jako przykład zrozumienia niewłaściwego zachowania stosunku do starzejącego się i coraz bardziej niedołężnego ojca lub innego krewnego, którzy wywiezieni do lasu, w góry, na pewną śmierć, zachowują jednak życie. Dzieje się tak albo za sprawą roztropnej uwagi wnuka, sugerującej jednoznacznie, że podobny los będzie czekał ojca pozbywającego się starego dziadka (polska bajka podhalańska; Jazowski 1996, s. 33-338; poda­ nie białoruskie; Federowski 1903, s. 28), względnie obudzonego sumienia, pod wpływem szczególnej scenerii (np. wschodzący księżyc w legendzie japońskiej; Formanek 1997, s. 112-113). 48 49 4 8 Chodzi tu o normy prawne regulujące relacje międzypokoleniowo Jest to np. Kodeks Hammurabiego (2300 r. p.n.e.), uwzględniający odniesienia do wieku społecznego, system prawny Platona czy Kodeks prawny Napoleona (1803 i 1804 r.), którego ustalenia normatywne obowią­ zywały między innymi w Polsce (Cain 1976, s. 350-352; Worach-Kordas 1983, s. 58). System ubezpieczeń społecznych zabezpieczających dalsze życie pracownika po ustaniu czynności zawodowych wprowadzono najwcześniej w Niemczech (w latach 1883-1889), następ­ nie w Austrii (1906 r.), Francji (1910 r.) w Wielkiej Brytanii (1908r.) W Polsce własny system ubezpieczeń społecznych wprowadzono po odzyskaniu niepodległości, w okresie międzywojen­ nym. Do zakończenia I wojny światowej obowiązywał system ubezpieczeń zaborców (Informa­ cja internetowa: www.wp.pl>encyklopedia>ubezpieczenia społeczne, s. 1). 4 9 �OBLICZA STAROŚCI 95 W ścisłym związku z przedstawionym tu zagadnieniem uśmiercania ludzi sta­ rych, będącym treścią podań i przekazów, pozostaje kwestia jednego z paradok­ sów współczesnego życia, jakim jest eutanazja. W niektórych krajach o zaawan­ sowanych technologiach, wiedzy pozwalającej na przedłużanie życia ludzkiego i drogach poszukiwania klucza do nieśmiertelności, trwa walka o ustanowienia prawa do śmierci na życzenie. W Wielkiej Brytanii nie przeszedł wniosek dotyczący prawnego uregulowania eutanazji, podnoszony przez członków Izby Lordów, występujących w obronie haseł Towarzystwa Dobrowolnej Eutanazji (założonego w 1938 r.). W Szwajcarii natomiast, w niektórych kantonach, dopuszczalne jest informowanie nieuleczalnie chorego pacjenta przez lekarza o możliwości skrócenia życia poprzez zażycie trucizny (Kotarbiński 1986, s. 232-233). Z końcem lat 90-ych X X wieku, po głośnej sprawie Alkmaar w Holandii (nie pierwszej tego rodzaju), która dotyczyła przyspieszenia zgonu kobiety liczącej dziewięćdziesiąt pięć lat, na jej prośbę i wobec cierpień, których nie chciała już doznawać, Holenderskie Królewskie Stowarzyszenie Lekarskie poparło eutanazję pod szczególnymi warunkami, a w 1993 roku parlament holenderski usankcjonował tę sytuację (Singer 1997, s. 161-163). Z jednej więc strony, rozwój cywilizacyjny świata doprowadził do poniechania rzekomych lub faktycznych, aczkolwiek incydentalnych praktyk dobrowolnego lub przymuso­ wego usuwania ludzi starych, podyktowanego najczęściej dramatycznym splo­ tem sytuacyjnym, z drugiej natomiast, wiek X X i nowe tysiąclecie przyniosło zaskakującą odpowiedź na tego rodzaju dobrodziejstwa: prośby, a nawet walkę 0 prawo do śmierci, do godnej śmierci bez cierpień i bólu, czemu środki i zasoby współczesnej medycyny nie mogą sprostać w całej rozciągłości. Problem życia 1 śmierci, ale też starości i godnego jej oblicza, w kontekście etycznego i moralno-społecznego rozwiązywania tych kwestii pozostał zróżnicowany. Uzależ­ niony jest przede wszystkim od relacji międzyludzkich i właściwego stosunku do starości, wynikającego ze zrozumienia mechanizmów nią sterujących. IV Starość jest tematem trudnym i mało popularnym, szczególnie wobec panują­ cego powszechnie kultu młodości. Normy społeczno-kulturowe, wierzenioworeligijne, determinanty ekonomiczne kształtujące psychikę człowieka, wyzwa­ lają i równocześnie przyzwalają na określone jego zachowanie i przyjęcie stosownej postawy wobec zaistniałej sytuacji (może nią być np. niedołężny starzec w rodzinie i związana z tym faktem opieka). Pomimo znaczących, pozy­ tywnych przemian w zakresie wymienionych wyżej czynników, okres starości wiąże się w dalszym ciągu z brakiem akceptacji, przede wszystkim jej biologicz­ nych uwarunkowań, wnoszących w życie człowieka starszego coraz liczniejsze, w miarę upływu lat, schorzenia, tak fizyczne, jak i (niekiedy) psychiczne. Po­ wszechne wszak, choć niezasadne jest powiedzenie, że „starość nie udała się Panu Bogu", obok stwierdzenia - bardziej umotywowanego - „Starość nie radość" (Kolberg 1967, s. 416). Negatywny stosunek do starości ludzi zbliżających się �96 URSZULA LEHR do tego okresu życia znajduje również odzwierciedlenie w charakterystycznym dla tradycji japońskiej nawiązywaniu do fizycznej destrukcji, upadku człowieka w starości, czyniącym - w kontekście kanonu estetycznego - wiek podeszły w najwyższym stopniu nieprzyjemnym i niepożądanym (Tsuji 1997, s. 200-201). Jest on też określany mianem „nienawistnej starości" (Young, Ikeuchi 1997, s. 237). Podzielany przez niektórych współczesnych pisarzy japońskich taki właśnie stosunek do starości jest powodem, dla którego wybierają oni nie­ kiedy samobójstwo zamiast oczekiwania na starość . Ci, którzy chcą dożyć sta­ rości, pragną jej godnego zakończenia; odejścia w wieku 76-82 lat bez cierpień i długotrwałych chorób, przysparzających bólu człowiekowi oraz kłopotów i troski bliskim (sposób ten jest określany terminempokkuri ). Starość zatem to także stan ludzkiej świadomości, której uzewnętrznieniem jest - generalnie rzecz ujmując - odrzucenie, forma zachowania, przybierająca różną postać. Alienacja, osamotnienie, czy w końcu porzucenie jako główna dominanta, pozostają w ścisłym związku z tym okresem życia człowieka i występują w każdej kulturze w mniejszym lub większym stopniu . Jest to bowiem „stan umysłu" tych, którzy znaleźli się u schyłku życia, jako reakcja m.in. na sposób traktowania przez otoczenie. Stąd też pojęcie użyteczności utożsamiane jest z życiem (przydatność jest możliwa tylko wtedy, gdy człowiek jest sprawny), utrata zdrowia, sił powodu­ je odtrącenie. W sposób niezwykle wyrazisty było to (i nadal pozostaje) widoczne wśród mieszkańców wsi, gdzie starość, ze wszystkimi towarzyszącymi jej znamio­ nami, była rozumiana jako naturalna kolej rzeczy. Stosunek do ludzi starszych był jednak bardzo zróżnicowany. Można więc przyjąć, iż także myśl o odrzuceniu z powodu niedołęstwa nie była, a nawet nie jest obca umysłowości ludzi starych. Egzemplifikacją mogą być spostrzeżenia, sformułowane przez K. Zawistowicz-Adamską: „Ludzie starzy, ledwo powłóczący nogami, z dokuczliwą astmą, przy­ garbieni czy zgięci we dwoje, z rozdygotanymi rękami, czasem z zamroczonym umysłem, na pół ślepi, pracują jednak w miarę sił [...] Tak dożywają swych lat na łaskawym chlebie [...] Zazwyczaj nikt ich do pracy nie zapędza, ale sami bronią się 50 5] 52 5 0 Przykładem podanym przez Y. Tsuji, odzwierciedlającym ten sposób myślenia, jest samo­ bójstwo Yukio Mishima (poprzez popełnienie harakiri), często interpretowane jako wyraz glory­ fikacji życia poprzez wybranie śmierci. Podobnie uczucie rozpaczy co do swojej przyszłości jako kreatywnego pisarza skłoniło Yasunari Kawabata do zakończenia swojego życia, by nie ocze­ kiwać na fizyczny i twórczy upadek (1997, s. 201). Warto zapoznać się z wypowiedzią znanego polskiego filozofa, logika i prakseologa, T. Kotarbińskiego, podnoszącego kwestię drugiego „oblicza" eutanazji (1986, s. 232-234). Śmierć pokkuri to śmierć szybka i bezbolesna, ale niesprowadzona przez samego siebie lub ingerencję medyczną lecz zrządzenie boskie. Przykładem, jakiego dostarczają w tej kwestii autorzy jest wypowiedź jednego z rezydentów współczesnej instytucji obasuteyama na temat zmarłego we śnie innego rezydenta: „On jest szczęśliwy, odszedł tak szybko. Oto jak ja bym chciał odejść" (Young, Ikeuchi 1997, s. 237). W społeczeństwie francuskim, jak podaje N . Sillamy, liczba samobójstw wzrasta znacznie po 55 roku życia, co jest wynikiem poczucia braku własnej wartości i zainteresowania państwa ludźmi w starszym wieku, obniżającego nawet należny im status, choć mogliby być jeszcze uży­ tecznymi (1994, s. 277). 5 1 5 2 �OBLICZA STAROŚCI 97 przed niedołęstwem do ostatniego tchnienia, imając się roboty, dopóki nie zacznie im lecieć z rąk. Prawo do pracy jest prawem do życia. Bezczynność - zwiastuje śmierć. W ucieczce przed śmiercią chcą zachować bodaj pozory, że mogą jeszcze przydać się na co, że jeszcze są zdatni do życia" (1948, s. 167). Ludzie starsi zawsze należą do czasu minionego i tak się ich postrzega. Ich świat i wartości przez nich uznawane dezaktualizują się we współczesnych rela­ cjach, a nie każdy chce lub potrafi dostrzec coś więcej: mądrość i doświadczenie czy wiedzę. Jakie zatem jest miejsce we współczesnym świecie dla ludzi sta­ rych? Można tu przytoczyć wypowiedź starej afrykańskiej wróżbitki, zarejestro­ waną przez R. Cohena podczas prowadzonych wśród Burów (płd.-zach. Nigeria) prac badawczych (w latach 1972-1974): „Ten świat należy do ciebie, nie do mnie / Przedtem należał do starego / Kierowanie rodziną i sprawami wioski / Wszystko pochodziło od starych ludzi. / Ludzie szukali ich rady; nawet biedni starzy/ludzie mieli szacunek i okazywano im posłuszeństwo. / Starzy ludzie byli najmądrzejsi, najbardziej / Wyrozumiali. / Oni wiedzieli więcej. / Teraz nie ma miejsca dla starych, są pozostawieni sami, / zaniedbywani, porzuceni, nie powa­ żani. / Nowe drogi dobre są dla ludzi w pełni sił, złe dla rodzin, / Złe dla star­ ców" (1984, s. 241). W świetle tych słów, czas ludzi starych minął. Nie są akcep­ towani, ich obecność nie jest pożądana. Podobne, własne odczucie zbędności człowieka starszego zawarła w swym komentarzu polska pisarka M . Dąbrowska (licząca wówczas 76 lat) po obejrze­ niu filmu „Narayama", wyświetlanego w Polsce w 1960 r.: „A sam film jest japońskim «memento mori», bardzo wstrząsającym. Tyle we mnie wiedzy o ka­ tolickim «pamiętaniu o śmierci», a dopiero «Narayama» uprzytomniła mi nie­ uchronność odejścia na górę śmierci. I co więcej: straszliwy fakt, że to żywi spychają nas w śmierć. Nie tylko z głodu i z nędzy ma się w końcu dosyć za długo żyjących ludzi. W młodych działa irracjonalne i podświadome wypycha­ nie ich na śmierć" (1996, s. 29). Jakkolwiek refleksyjna postawa pisarki jest wynikiem chrześcijańskiego pojmowania życia i śmierci, opierającego się na Dekalogu, to myśl o odrzuceniu zdaje się być zbieżna z japońskim obasute. Tkwi ona w umysłach i sercach ludzi starszych, czego wyrazem jest funkcjonowanie nadal tego terminu nawet jeśli, jak pisze Y. Tsuji, jego sens jest metaforyczny i brak dowodów na obecność rzeczywistych praktyk samobójstw ze starości, porzucania starych kobiet, o których mówią szeroko rozpowszechnione legendy (1997, s. 208). Gerontolodzy japońscy nadmieniają, iż sama myśl o trosce czy opiece pielęgnacyjnej rodzi u starszych „wyobrażenie opuszczenia i porzucenia" (Young, Ikeuchi 1997, s. 235). W Japonii, poszukując sposobu rozwiązania pro­ blemu wzrastającej populacji, stworzono współczesną „górę śmierci", na razie dla bogatych emerytów. Chodzi tu o projekt Silvera Columbusa z 1992 r., pole­ gający na wysyłaniu ich do krajów Trzeciego Świata lub położonych w basenie Morza Śródziemnego, gdzie w zbudowanych przez swych rodaków osiedlach będą mieszkać aż do śmierci. Pierwsze takie osiedle zostało zbudowane w Hisz­ panii w Mijas Costa (Zaorska 1995, s. 65). Czy świadomość odrzucenia jest właściwa tylko mieszkańcom Kraju Kwitnącej Wiśni? �98 URSZULA LEHR W Polsce „rajem" dla emerytów były dawniej na wsi polskiej „domy wycużne" (Śląsk Opolski). Obecnie coraz częściej stają się nimi domy starców, gdzie nierzadko przebywają niechciani przez rodziny, niepotrzebni, bo słabi już i cho­ rzy, zabierający miejsce w domu, będący kłopotliwym balastem, wymagający często opieki. Trzeba nadmienić, że problem ten obejmuje zarówno miasta, jak i (coraz częściej) wsie. Tam także starzy rodzice, którzy wychowali po kilkoro dzieci, zostają sami, zdani na pomoc sąsiadów, opieki społecznej. Poczucie po­ rzucenia w najtrudniejszym okresie życia znajduje niekiedy wyraz w pragnieniu śmierci, której - o czym są przekonani - życzą im również bliscy. W rozmowie ze mną, w sposób lapidarny i dosadny zarazem, ujął to - dwa lata przed swoją śmiercią - stary, schorowany, ślepnący człowiek, na którego spadła opieka nad sparaliżowaną żoną, pomimo posiadania kilkorga dzieci: „Patrzą tylko, żeby na Mikowe pójść" (Beskid Śląski 2000). Przykładów tego rodzaju lub podobnych, niekiedy nagłośnionych przez środ­ ki masowego przekazu, informacji o ludziach starszych, przetrzymywanych w komórkach, oborach, głodzonych, czy wyrzucanych z domu, zmuszonych do żebrania po przekazaniu gospodarstwa, samotnych i opuszczonych (materiały własne autorki: Podhale, Beskid Śląski) dostarczają czasy współczesne, potwier­ dzając tym samym permanentny i nierozwiązany do końca problem starości, z jakim wkroczono w trzecie millennium. Emerytury i renty rolnicze tylko częściowo złagodziły problem, który pozostaje otwarty, ponieważ nie jest tylko i wyłącznie zagadnieniem ekonomiczno-społecznym, ale kwestią relacji międzyludzkich i samoświadomości. Jak pisze S. hr Schónfeldt: „Właśnie czy­ tam w gazecie, w roku 1997, że przypadki przemocy w rodzinach stają się zagro­ żeniem, narastają, chodzi o przemoc, stosowaną wobec starych ludzi przez ich krewnych. Młodzi zabierają pieniądze wypłacane przez instytucje ubezpiecze­ niowe i nie troszczą się o starych. Wymuszają od starych pieniądze i wiążą swoją pomoc z warunkiem dziedziczenia. Biją starych, przywiązują do łóżka bez wska­ zań medycznych, niekiedy na całe dnie. Pozwalają im się głodzić, nie zmieniają im bielizny ani pościeli. Pozwalają, by starcy umierali za życia" (2000, s. 129). To fakty, być może sporadyczne, z którymi można spotkać się także w naszym społeczeństwie, ukazujące współczesny stosunek człowieka do ludzi starych, jak i okresu starości. Ich odpowiednikiem - do pewnego stopnia - mogą być przytoczone treści przekazów i podań. Są to, co prawda, inne już realia, inna rzeczywistość, ale podejście do zagadnienia nie zostało w pełni zmodyfikowane. Zmienił się czas akcji, ale bohaterowie pozostali ci sami, niekiedy obsadzeni w takich samych rolach na scenie życia, jak ich przodkowie. Podsumowującą i zamykającą równocześnie rozważania na temat percepcji ostatniego etapu życia człowieka we współczesnej dobie, może być literacka wypowiedź ks. R. Winiarskiego, przedstawiająca personifikowany obraz starości, będący odzwierciedleniem osobistych, ale jakże trafnych przemyśleń i obserwa­ cji: „Starość nieuleczalna / owdowiały marabut / pamięć w niej umiera / cudze 53 Określenie miejsca we wsi Istebna, na którym dawniej znajdował się cmentarz. �OBLICZA STAROŚCI 99 nekrologi czyta / przed kościołem / cierpliwy jałmużnik / starego portfela / o życie walczy / jak Jakub z aniołem / przegra wcześniej czy później / gdzieś w drodze / po leki / przewróci się / astma zadławi od środka / a wysuszone jak daktyl / powieki zamknie ktoś / pierwszy z brzegu / którego napotka. / Ostatnia zjawi się rodzina / z żałobnym retuszem / śmiertelnie poważna / w komplecie jak trzeba / i świętej pamięci / nieśmiertelną duszę / odprowadzi na pociąg / do siód­ mego nieba" (1996, s. 19). * * * Zarysowany tu problem starości, ukazujący jego ambiwalentność, w szcze­ gólności zaś jej ciemne oblicze, skłania do wniosku, iż treść podań, przekazów czy legend niesie ze sobą swoistego rodzaju przesłanie. Jest nim zwerbalizowana forma negacji starości i ludzi starszych, wiążąca się z syndromem odrzucenia w postaci różnych form zachowań ludzkich, przedstawiona poprzez metafo­ ryczne odzwierciedlenie rzeczywistego stosunku do tego okresu życia człowie­ ka. Stanowi ponadto zaprzeczenie i równocześnie opozycję odwiecznego prag­ nienia ludzkości odnalezienia nieśmiertelnej krainy Dilmun - sumeryjskiego raju, w którym między innymi: „Stara kobieta nie mówi: «jestem starą kobieta», / stary człowiek nie mówi: «jestem starym człowiekiem))" (Kramer 1967, s. 188). LITERATURA A d a m u s M . 1989, Eskimosi. Kultura. Język, Folklor, Opole, PWN Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. A u b o y e r J. 1968, Życie codzienne w dawnych Indiach (wiek ok. IIp.n.e. - ok. VII n.e.), tłum. A. Ługowski, Warszawa, PIW. B a r a n o w s k i B. 1986, Ludzie gościńca w XVII i XVIII wieku, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie. B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Prace Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności nr 12, Kraków. B i t n e r S. 1900, Pieśń o ojcu z trzema córkami. Odmianka ludowa pieśni „O królu Learze", Wisła, t. 14, s. 186-187. B o i s J.P. 1996, Historia starości. Od Montaigne 'a do pierwszych emerytur, tłum. K. Marczew­ ska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen, Wydawnictwo Marabut. B r i g g s J.L. 1979, Eskimo Women: Makers of Men, [w:] Many Sisters in Cross-Cultural Per­ spective, C.J. Mattiason (red.), London, The Tree Press, Division of Macmillan Publishers, s. 261-304. B r u c k n e r A. 1989, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, Wiedza Powszechna. C a i n D. 1976, Ageing and Law, [w:] Handbook of Aging and the Social Sciences, R.H. Sinstock, E. Shanas (red.), New York, Wan Reinhold Company, s. 350-352. C o h e n R. 1984, Age and Culture Theory, [w:] Age & Anthropological Theory, D. Kertzer, J. Keith (red.), z „Przedmową" Matildy White Riley, London, Cornell University Press / Ithaca/, s. 234-249. C o 11 e r e 11 A. 1993, Słownik mitów świata, Łódź, Wyd. Łódzkie. D ą b r o w s k a M . 1996, Dzienniki powojenne 1960-1965, Warszawa, t. 4. D e l u m e a u J. 1995, Przedmowa, [w:] G. Minois, Historia starości. Od antyku do renesansu, tłum. K. Marczewska, Warszawa, Wydawnictwo Marabut, s. 5-7. �100 URSZULA LEHR D o b o s I . 1986, Paraszti szajhagyomäny, värosi szóbeliseg, Budapest, Gondolat. D o b r o w o l s k i K. 1933, Włościańskie rozporządzenia ostatniej woli na Podhalu w X V I I i X V I I I wieku. Studia i Materiały, Prace Komisji Etnograficznej nr 15, Kraków, PAU. Encyklopedia... 1983-1987, Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa, t. 1-4. F e d e r o w s k i M . 1903, Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiań­ skiej, zgromadzone w latach 1877-1894, t. I I I , cz. I I : Tradycje history czno-miej scow e oraz obyczajowo-moralne, Kraków, Wydawnictwo Komisji Antropologicznej A U w Krakowie, nakładem Akademii Umiejętności w Krakowie. F i r t h R. 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, Warszawa, PWN. F o r m a n e k S. 1997, Views of the Crone in pre-Meiji Japan, [in:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vien, Der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, s. 107-129. F r a z er J.G. 1978, Złota gałąź, Warszawa, PIW. G r a b o w s k i B. 1890, Podania i legendy zapisane u autorów staropolskich, Wisła, t. 4, s. 759-768. G r a y L . H . 1917, Old Age (American), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics J. Hastings, J. Selbie i in. (red.), vol. IX, Edinburgh, s. 465-466. H e r o d o t 1954, Dzieje, tłum. z jęz. grec. i oprać. S. Hammer, Warszawa, Czytelnik, Spółdziel­ nia Wydawnicza. H.Ł. 1895, Do pieśni na temat Króla Leara, Wisła, t. 9, s. 769. J a z o w s k i A. 1996, Podania i bajki góralskie. Mitologia podhalańska, Kraków, Wyd. „Czu­ wajmy". J o h n s t o n R.F. 1917, Old Age (Chinese), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethnics, J. Ha­ stings, J.A. Selbie i in. (red.), vol. I X , Edinburgh, s. 466-469. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a c z k o K. 1966, Przemiany społeczne we współczesnych rodzinach wiejskich na Śląsku, Zeszyty Gliwickie, nr 4, s. 99-110. K a r ł o w i c z J. 1894, Król Lear u nas, Wisła, t. 8, s. 444-449. K l e m e n t z D. 1910, Buriats, [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, J. Hastings, M.A., D.D., J.A. Selbie i in. (red.), vol. I l l , Edinburgh, s. 1-17. K n o o p O. 1895, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, Wisła, t. I X , s. 11-39. K o l b e r g O. 1910, Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne, uporządkował i wydał S. Udziela, Materiały Antropologiczno-Etnograficzne i Archeologiczne, s. 116-323. - 1967, Dzieła wszystkie. Przysłowia, t. 60, Wrocław, PTL. K o l c z y ń s k i J. 2000, Ofiara z człowieka. Wspomnienia trzech wydarzeń z końca X I X i po­ czątków X X wieku w podgórskich wsiach w Polsce, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 173-191. K o n i n s k i K . L . 1938, Pisarze ludowi. Wybór pism i studium o literaturze ludowej, Biblioteka Dziejów i Kultury Wsi, t. 4, Lwów, nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Wieś", t. 1, s. 252-304. K o s k o w s k i W. 1959, O starości, Londyn, nakładem Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „ Veritas". K o t a ń s k i W. 1974, Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne Japonii, [w:] Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, B. Kupis (red.), Warszawa, Iskry 1978, s. 141-266. K o t a r b i ń s k i T. 1986, Problemy eutanazji, [w:] Myśli o ludziach i ludzkich sprawach, J. Kotarbińska (red.), Wrocław, Polska Akademia Nauk, Wydział I Nauk Społecznych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 232-234. K o w a l s k a - L e w i c k a A. 1958, Dziady na Podhalu, Ziemia, R. 3, nr 8-9, s. 6 i 9. - 1981, Dary z żywności - ich funkcje ekonomiczne, społeczne i obrzędowo-magiczne, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 29, nr 2, s. 177-185. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wyd. Nau­ kowe PWN. K r a m e r S.N. 1961, Historia zaczyna się w Sumerze, Warszawa, PWN. �101 OBLICZA STAROŚCI K u b i a k I . , K u b i a k K. 1981, Chleb w tradycji ludowej, Warszawa, LSW. K u l e s z a R. 2003, Sparta w V~IVw. p.n.e., Warszawa, Mada. L e c h o w a I . 1967, Obrzędowe obchodzenie granic pól w łowickiem w świetle materiałów porównawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 287-292. L e h r U . 1995, Witches and Sorcery in the Folktales of Polish Carpathian Villages, [w:] Artes Populares 16-17, vol. 2 Folk Narrative and Cultural Identity 9 Congress of the Internatio­ nal Society for Folk - Narrative Research, Budapest 10-17 VI1989, Budapest, s. 521-527. Ł o p a c i ń s k i H . 1897, Zabytki cywilizacji pierwotnej, Wisła, t. X I , s. 241-260. M a k o w s k i W. 1900, Dożywocie, Wisła, t. 14, z. 3, s. 241-252. M a l i n o w s k i B. 1958, Szkice z teorii kultury, Warszawa, Książka i Wiedza. - 2000, Jednostka, społeczność, kultura, Dzieła, t. 8, Warszawa, PWN. Marcinkowski A. 1857, Lud ukraiński przez Antoniego Nowosielskiego (pseud.), Wilno, nakład i druk T. Glucksberga, t. 2. M a u r i a c F. 1961, Kłębowisko żmij, Warszawa, Gebethner i Wolf. M i n o i s G. 1995, Historia starości. Od antyku do renesansu, tłum. K. Marczewska, Warszawa, Wydawnictwo Marabut. M y e r h o f f B. 1984, Rites and Signs of Ripening: The Interwining of Ritual, Time, and Grow­ ing Older, [w:] Age & Anthropological Theory, D. Kertzer, J. Keith (red.), z „Przedmową" Matildy White Riley, London, Cornell University Press /Ithaca/, s. 305-330. N i e k t ó r e . . . 1899, Niektóre wierzenia ludowe w Rudkach. Spisał Józef z nad Wiszenki w la­ tach 1870-5, Lud, t. 5, s. 346-357. N o w o s i e l s k i A. 1857, Lud ukraiński, Wilno, t. I I . Okulicz-Kozaryn Ł. 1983, Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIII w.), Warszawa, PIW. Orban B. 1869, A Szekelyfóld leirdsa r.kótet, Budapest. O r k a n W. 1953, Ród i rodzina; [w:] Wybór pism, Kraków, Wyd. Literackie, s. 477-478. O s o r i o - M r o ż e k S. 1999, Meksyk od kuchni. Książka nie kucharska, tłum. M . Raczkiewicz, Kraków, Wydawnictwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych. P h i l l p o t t s B.S. 1917, Old Age (Teutonic), [w:] Encyclopaedia of Religion and Ethics, J. Hastings, J.A. Selbie i in. (red.), vol. IX, Edinburgh, s. 480. Paradoksy... 1993, Paradoksy o życiu i naturze ludzkiej, wybór W. Jędrzej czy ko wa, Łódź, Wydawnictwo 86 Press. P i e k a r c z y k S. 1968, Barbarzyńcy i chrześcijaństwo. Konfrontacje społecznych postaw i wzorców u Germanów, Warszawa, PWN. P i e r w s z y . . . 1888, Pierwszy dodatek do Przysłów ludu w Księstwie Cieszyńskiem, zebrał A. Cinciała, Wisła, t. 2, s. 306-312. P i ł s u d s k i B. 1912, Trąd wśród Gilaków i Ajnów, Luaf, t. 18, s. 79-91. Potęga... 1994, Potęga mitu. Rozmowy Billa Moyersa z Josephem Campbelle, oprać. B. S. Flowers, tłum. I . Kania, Kraków, Znak. R. L. 1893, Ofiary z ludzi, Wisła, t.7, s.338. R i n g g r e n H . , Stróm A.V. 1975, Religie w przeszłości i w dobie współczesnej, Warszawa, Książka i Wiedza. R i p a C. 1998, Ikonologia, tłum. I . Kania, Kraków, Universitas. S a n t a F. 1970, Sokan voltunk, [w:] Isten a Szekeren. Vdlogatott novelldk, Budapest, Szepirodalmi Konyvkiado, s. 5-16. S c h ó n f e l d t S. hr. 2000, Lata, które nam pozostały. Myśli o starości, Warszawa, Instytut Wy­ dawniczy PAX. S i 11 a m y N . 1994, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wydawnictwo „Książnica", Katowice. S i n g e r P. 1997, O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej, Warszawa, PIW. S i e r o s z e w s k i W 1900, 12 lat w kraju Jakutów, Warszawa, Drukarnia Fr. Karpińskiego. Słownik... 1972, Słownik Wyrazów Obcych, Warszawa, PWN. S t e f f e n 1957, Ojciec i trzy córki, [w:] Antologia polskiej pieśni ludowej, ułożył J. Przyboś, Warszawa, PIW, s. 136-138. th �102 URSZULA LEHR S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław, Ossolineum. - 1984 Herosi tajgi. Mity, legendy, obyczaje Jakutów, Warszawa, Iskry. T e t m a j e r K. 1960, Legenda Tatr. Maryna z Hrubego, cz. 1, Kraków, Wydawnictwo Literackie. T r y j a r s k i E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa, PWN. Ts u j i Y. 1997, Continuities and Changes in the Conceptions of Old Age in Japan, [w:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vi en, Der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, s. 197-210. We z 1 e r A. 1997, Old Age and the Elderly in Ancient and Mediaeval India, [w:] Aging. Asian Concepts and Experiences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Der Österreichi­ schen Akademie der Wissenschaften, Vi en, s. 3 7-63. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestniczki V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków, do druku przygo­ tował mgr R. Reinfuss, Nakł. Komisji Kół Krajoznawczych młodzieży P.T.K, w Krakowie, wydano z zasiłku Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Druk. Brat­ niej Pomocy Medyków UJ w Krakowie. W i n n i c z u k L. 1983, Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa, PWN. W i t o r t J. 1897, Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego. Prawo familijne, Lud, t. 3, s. 193-213. W i n i a r s k i R. ks. 1996, Uczta marnotrawnych, Lublin, Norbertinum. W o r a c h - K o r d a s H . 1983, Wiek a pełnienie ról społecznych, Warszawa, PWN. W y s p i a ń s k i S. 1898, Dawna polichromia kościoła św. Krzyża w Krakowie, Rocznik Kra­ kowski, t. 1, s. 90-101. Y o u n g R., I k e u c h i F. 1997, Religion in "The Hateful Age": Reflections on Pokkuri and Other Geriatrie Rituals in Japan's Aging Society, [w:] Aging. Asian Concepts and Expe­ riences. Past and Present, S. Formanek, S. Linhart (red.), Vien, Der Österreichischen Aka­ demie der Wissenschaften, s. 229-255. Z a o r s k a B. 1995, Podróż na krańce życia, Warszawa, Wydawnictwo Archidiecezji Warszaw­ skiej. Z kraju... 1975, Z kraju kamiennej siekiery. Misjonarze - Werbiści o Nowej Gwinei 1910-1973 r, T. Dworecki SVD (red.), Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. Zawistowicz-Adamska K. 1948, Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, Polski Instytut Służby Społecznej. Z n a n i e c k i F. 2001, Socjologia wychowania, Warszawa, PWN. Ż e r a K. 1980, Vorago rerum. Torba śmiechu. Groch z kapustą. A każdy pies z innej wsi..., Wstęp, komentarz i opracowanie K. Żukowska, Warszawa, PIW. URSZULA LEHR PROFILES OF OLD AGE Summary There are different visages of old age - the last stage of human life. The author has focused her interest on the negative aspect of people's attitudes and behaviour towards the old and elderly. She presents them showing themes of tales, fairy tales and stories coming from different histori­ cal periods. Numerous are stories saying about abandoning old people, killing them or bringing them to commit suicide. To some extent they were meant as edifying messages. There is, however, another meaning of those messages as well, concerning the eternal problem of ageing. Metaphors serve to express real attitudes towards the last stage of human life, and those attitudes resolve themselves into lack of acceptance and the syndrome of rejection. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd6bc1fa1d1f7da8e899837c2cd15be.pdf d5b958748502f779aa20778a65d170e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:646 Title A name given to the resource Dorobek meksykańskiej archeologii i etnografii w świetle opracowań bibliograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.115-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „ E t n o g r a f i a Polska", t. X I V z. 2 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI DOROBEK MEKSYKAŃSKIEJ ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w świetle opracowań bibliograficznych Postęp badań naukowych w dyscyplinach historycznych jest niero­ zerwalnie związany ze wzrostem wiedzy o faktach z naszej przeszłości dziejowej. Ten zaś zależny jest od aktualnej bazy źródłowej, jaką po­ szczególne dyscypliny w określonym momencie swego rozwoju dyspo­ nują. Dalszy jednak rozwój badań wywołuje z kolei stałe narastanie nowych źródeł — otwierając dostęp do takich informacji, jakie uprzed­ nio dostrzeżone i spożytkowane być nie mogły. Postulat jak najszerszego udostępnienia tych źródeł w celu ich peł­ nego wykorzystania w toku prac badawczych, a dalej weryfikacja do­ tychczasowych twierdzeń i sądów oraz wykrywanie nowych związków między t y m i źródłami a faktami są bezpośrednimi przyczynami jako­ ściowego i ilościowego wzrostu literatury fachowej. Żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnograficznych, nowo­ czesne, efektywne metody eksploracyjne zwiększają niemal w postępie geometrycznym literaturę przedmiotu. Każdy dzień przynosi nowe po­ zycje — a możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury przy szerszym temacie i terenie są niewielkie . Podstawowym zatem problemem warsztatowym jest sposób i metody właściwego wyboru odpowiedniej — reprezentatywnej i możliwej do opanowania porcji literatury. Jest to oczywiście związane z subiektywną postawą badacza, sposobem jego pracy, ale nie bez znaczenia pozostaje tu odpowiedni poziom dostępnej i możliwie wszechstronnej informacji naukowej. 1 1 P o g ł ę b i a j ą c y s i ę stale r o z z i e w m i ę d z y i l o ś c i ą u d o s t ę p n i a n y c h ź r ó d e ł i l i t e r a ­ t u r ą p r z e d m i o t u a m o ż l i w o ś c i ą w y c z e r p a n i a lub w y z y s k a n i a n a j w a ż n i e j s z y c h t y l ­ ko p o z y c j i i z a s o b ó w a r c h i w a l n y c h jest s z c z e g ó l n i e w i d o c z n y w w a r s z t a c i e n a u k o ­ w y m h i s t o r y k a d z i e j ó w n a j n o w s z y c h . Zob. T . J ę d r u s z c z a k , Zastosowanie ma­ szyn matematycznych w badaniach historycznych, „ S t u d i a Metodologiczne. Z e s z y t y P o ś w i ę c o n e I n t e g r a c j i N a u k i " , n r 3; 1967, s. 67-77. �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZrELIŃSKI Rola bibliografii w tym systemie, rozumianym w podwójnym sen­ sie — jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporzą­ dzania tego rodzaju rejestrów — nie wymaga szerszych komentarzy . Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, dla każdego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowiąc podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Nowo­ cześnie wyposażony warsztat naukowy nie może obyć się dziś bez spi­ sów bibliograficznych najróżnorodniejszych typów i rodzajów. Wyrazem tej właśnie potrzeby są różnego rodzaju próby organizo­ wania prac bibliograficznych w skali międzynarodowej. Wprawdzie niepowodzeniem zakończyła się inicjatywa stworzenia jakiejś wszech­ ogarniającej bibliografii uniwersalnej , ale wzrost produkcji wydawni­ czej sprawił konieczność powołania międzynarodowej instytucji, której zadaniem byłaby koordynacja, organizacja i typizacja prac bibliogra­ ficznych. W tym właśnie celu powołano przy UNESCO specjalny Mię­ dzynarodowy Komitet do Spraw Bibliografii, Dokumentacji i Termi­ nologii (Comité Consultatif International de Bibliographie, de Documen­ tation et de Terminologie). Współpracuje on z wieloma krajami — w t y m także i z Meksykiem, którego inicjatywom bibliograficznym i dorobkowi w tej dziedzinie poświęcone są niniejsze rozważania. Pracom bibliograficznym w zakresie szeroko pojętej etnografii po­ wszechnej patronuje — powołany również pod auspicjami UNESCO — Międzynarodowy Komitet do Spraw Dokumentacji Nauk Społecznych (International Committee for Social Sciences Documentation), współ­ pracujący wydatnie z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (International Union of Anthropological and Ethnolo­ gical Sciences). Dorobkiem tego Komitetu jest powołanie nowej serii wydawniczej publikującej międzynarodowe roczniki bibliograficzne. Jeden z tych bieżących spisów bibliograficznych obejmuje publikacje z dziedziny społecznej i kulturowej antropologii, w anglosaskim rozu­ mieniu tych t e r m i n ó w . Z ramienia naukowego środowiska Meksyku 2 3 4 2 Zob. A . Ł y s a k o w s k i , Określenie bibliografii, „ B i u l e t y n I B " , t. 3: 1950 ; S. V r t e l - W i e r c z y n s k i , Teoria bibliografii w zarysie, W r o c ł a w 1951; Biblio­ grafia, Poradnik metodyki bibliograficznej, W a r s z a w a 1960. 3 T a n i e u d a n a p r ó b a p r z e p r o w a d z o n a b y ł a n a pocz. X X w. z i n i c j a t y w y I n ­ stitut I n t e r n a t i o n a l de B i b l i o g r a p h i e . D o w i o d ł a ona n i e m o ż l i w o ś c i s t w o r z e n i a b i ­ bliografii u n i w e r s a l n e j , k t ó r a z a s t ą p i ć m i a ł a z e s p o ł y bibliografii bibliografii, biblio­ grafii n a r o d o w y c h i s p e c j a l n y c h . 4 J e s t to s e r i a D o c u m e n t a t i o n in the S o c i a l S c i e n c e s . W j e j r a m a c h u k a z u j ą s i ę p e r i o d y c z n i e co r o k : International bibliography of sociology; International bi­ bliography of political science; International bibliography of economics oraz o m a w i a ­ n a t u : International bibliography of social and culture anthropology. Oprócz tych �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ 117 ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w pracach nad tymi bibliografiami uczestniczył dr Eusebio. Dávalos Hurtado, były dyrektor głównego centrum badań antropologicznych — Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (Instituto Nacional de Antropología e Historia). Specyfika amerykanistyki w Polsce, określona ograniczonymi moż­ liwościami badań terenowych i brakiem głębszych tradycji w tej dyscy­ plinie, determinuje w zasadzie kierunek prac naukowo-badawczych. Sytuacja ta sprzyja studiom nad dostępnymi w szerszym zakresie źród­ łami pisanymi. Wykorzystanie opisów dziejopisarskich: roczników, kro­ nik, materiałów pamiętnikarskich, relacji, wspomnień, zapisów archi­ walnych i wreszcie szeroko pojętej literatury przedmiotu, umożliwia nie tylko weryfikację dotychczasowych twierdzeń, ale i wykrycie no­ wych powiązań i oddziaływań z przeszłości i teraźniejszości kontynentu amerykańskiego . W tego rodzaju pracach nie wystarczą jednakże ogólne i bieżące spisy bibliograficzne — tak typowe dla wieku X X . Ogrom produkcji wydawniczej i intensyfikacja badań nie sprzyjają powstawaniu reje­ strów retrospektywnych, ewidencjonujących publikacje w ściśle okreś­ lonym, zamkniętym odcinku czasu. Takich właśnie bibliografii sięgają­ cych aż do okresu konkwisty potrzebuje współczesna amerykanistyka. Ilościowy wzrost amerykanistycznych bibliografii, dający się zauważyć od 1945 r., nie niweluje bynajmniej trudności w znalezieniu odpowied­ niej literatury. Ogólna orientacja w aktualnym dorobku określonej dzie­ dziny badań utrudniona jest przez ograniczone możliwości dostępu do księgozbiorów. To już jednak jest problem raczej natury technicznej, choć dla rozwoju polskiej amerykanistyki posiadający duże znaczenie . Wśród amerykanistycznych bibliografii tylko bieżące rejestrują w sposób może najbardziej całościowy prace dotyczące całego konty­ nentu, od Alaski i Grenlandii aż do Ziemi Ognistej. Przeważnie publi­ kowane są one w poszczególnych amerykanistycznych czasopismach, takich jak np. „American Anthropologist", „American Antiquity", ,,Cuadernos Americanos", „America Indígena" oraz w największej mie5 6 bibliografii w bieżących podobnych Abstracts 5 Zob. wydawanych seriach i The tzw. w „abstrakty": Psychological Paryżu jak przez np. UNESCO International ukazują się także Political Science amerykanistyki, „Etno­ Abstracts. M . F r a n k o w s k a, Zadania i potrzeby polskiej g r a f i a P o l s k a " , t. 10:19166, s. 238-239. 6 i Jednym I I I (1969 kazu ten z r.) pozycji PAN polskiej amerykanistyki Amerykanistycznym amerykanistycznych realizuje IHKM zadań Seminarium m. w in. Pracownia znajdujących Etnograficzna sformułowanych w Poznaniu się w polskich Zakładu na II (1965 jest s p o r z ą d z e n i e zbiorach. Etnografii Postulat Powszechnej P o z n a n i u , gdzie p o w s t a j e c e n t r a l n y k a t a l o g a m e r y k a n i s t y c z n y . F r a n k o w s k a , op. cit, s. 246, 248. r.) wy­ Zob. �118 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI 7 rze w „Journal de la Societé des A m é r i c a n i s t e s " . Inne bibliografie posiadają z reguły ograniczony zasięg i zakres, obejmując w najlepszym przypadku wielkie terytoria kulturowe — jak np. całą Amerykę Pół­ nocną na północ od Rio Grande lub Amerykę Łacińską, czy tylko Ame­ rykę Środkową i krąg Wysp Antylskich. Wśród wielu inicjatyw zmierzających do stworzenia centralnego ośrodka studiów bibliograficznych w zakresie amerykanistyki, i to nie tylko antropologiczno-etnograficznej, wymienić należy działający pod auspicjami UNESCO Latyno-Amerykański Ośrodek Badań Nauk Spo­ łecznych (Latin American Center for Research in the Social Sciences) oraz działający w stolicy Meksyku — Panamerykański Instytut Geo­ grafii i Historii (Instituto Panamericano de Geografía e Historia) . Ten ostatni zasłużył się szczególnie wydawaniem specjalnego biuletynu b i ­ bliograficznego, poświęconego amerykańskiej antropologii: ,,Boletín B i ­ bliográfico de Antropología Americana". Na jego łamach publikowane są już od 1937 r. na j różnorodniej sze spisy bibliograficzne od bibliografii osobowych i tematycznych do regionalnych . Natomiast w 1953 r. w i n ­ nej serii wydawniczej tegoż Instytutu ukazała się bibliografia Juana Comasa obejmująca najważniejsze, wybrane prace dotyczące tubylczych kultur amerykańskich . Obszar Meksyku — obok Wyżu Andyjskiego i Stanów Zjednoczo­ nych Ameryki Północnej, jest niemal klasycznym terenem zaintereso­ wań amerykanistyki światowej. Przyczyny tej nienajsłuszniejszej pola­ ryzacji badań tkwią — wydaje się — w samej historii Meksyku, w jego wspaniałych prekolumbijskich dziejach i latach podboju oraz osadnictwa 8 9 10 7 N a j p e ł n i e j s z e z e s t a w y bibliograficzne z a m i e s z c z a co r o k „ J o u r n a l de l a S o ­ c i e t é des A m é r i c a n i s t e s " w y d a w a n y w P a r y ż u od r o k u 1896. D z i a ł z a t y t u ł o w a n y „ B i b l i o g r a p h i e A m é r i c a n i s t e " o p r a c o w y w a ł w l a t a c h 1919-11932 z n a n y u c z o n y P. R i vet, a n a s t ę p n i e do 1941 r . P. B a r r e t . Po w o j n i e ta c e n n a i n i c j a t y w a z o s t a ł a r e a k t y ­ w o w a n a , a d z i a ł bibliograficzny pod n i e z m i e n i o n y m t y t u ł e m p r o w a d z i M . D o r é i S. L u s s a g n e t . 8 P i e r w s z y k o n g r e s I n s t y t u t u P a n a m e r y k a n s k i e g o o d b y ł s i ę w 1932 r. w R i o Janeiro. Zob. R . S. B o g g s, Bibliografía del folklore mexicano, „Boletin Bibliográfico de A n t r o p o l o g í a Americana", (BBAA), I I I apéndice, México 1939, ss. 122.; W. J i m é n e z M o r e n o , Materiales para una bibliografía etnográfica de la Amé­ rica Latina, „ B B A A " , t. 1:1937, s. 47-77, 167-197; t. 2:1938, s. 289-421; M . M a l d o nado K o e i r d e 11, Bibliografía mexicana de prehistoria, „ B B A A " , t. 9:1947, s. 66-71; t. 10:1948, s. 98-102, t. 11:1948, s. 148-153; A . M a r i n o Flores, Biblio­ grafia antropológica del Estado de Guerrero, „ B B A A " , t. 115-116:1954, t. 23,3—289; R . H . V a l l e , Bibliografía antropológica americana 1938-1940, „ B B A A " , i. 4:1940, s. 165-215, t e n ż e , Bibliografía Maya, „ B B A A " , a p é n d i c e , do t. 1-5J1937-1941, s. 404 de 9 1 0 J . C o m a s , Bibliografía selectiva de los culturas indígenas blicacioines d e l Instituto P a n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", de América, „Put. 166:1953, s. 282. �119 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I hiszpańskiego. Ta obfitość relacji, źródeł archiwalnych i stanowisk archeologicznych w pełni odpowiada jednak roli miejscowych kultur prekortezjańskich w rozwoju Nowego Świata. Stąd też wiele zagadnień rozpracowywanych na obszarze Doliny Meksyku i Jukatanu posiada kluczowe znaczenie dla całej amerykanistyki. Zwrócenie zatem uwagi tylko na bibliografie tego obszaru nie będzie posiadało charakteru w y ­ łącznie zawężającego, lecz pozwoli na lepszą orientację w morzu lite­ ratury „meksykanistycznej". Podstawową pracą w t y m zakresie jest wydana w 1923 r. Bibliografia bibliografii meksykańskich — Leon Nicolasa, profesora z Muzeum Na­ rodowego w Meksyku (Museo Nacional de Arąueologia, Historia y Etno­ grafia) i ówczesnego kierownika Departamentu Antropologii Anato­ micznej tegoż muzeum (Departamento de Antropologia Anatómica). Zawierała ona nie tylko bibliografie z kategorii regionalno-podmiotowych, t j . opublikowanych na terenie Meksyku, ale rejestrowała również katalogi zagraniczne dotyczące problematyki meksykańskiej . Z takich ogólnych bibliografii tego właśnie rodzaju wymienić należy opublikowaną w 1942 r. w Nowym Yorku selektywną bibliografię W i l ­ sona Charlesa, obejmującą ważniejsze książki poświęcone Ameryce Środkowej . Dla etnografa duże też znaczenie będą posiadały biblio­ grafie historyczne, gdyż szczególnie w meksykańskim piśmiennictwie historiograficznym X V I i X V I I w. wyraźnie zauważyć się daje etnogra­ ficzny kierunek zainteresowań ludzi nauki tych czasów. Przewodnikiem po tego rodzaju literaturze będzie przede wszystkim wydana w 1956 r. Bibliografia historii Meksyku — Roberto Ramosa i Meksykański słownik biograficzny — M . A. Perala, obejmujący dzieje Meksyku do 1944 r. Charakter bibliografii kompletnych posiadają rejestry publikacji do­ tyczące poszczególnych regionów Meksyku lub jego stanów. Większość z nich — to wynik działalności naukowo-dokumentacyjnej lokalnych ośrodków meksykańskich — muzeów, instytutów oraz organów władz administracyjnych . Wyjątkiem jest retrospektywna bibliografia Pół­ wyspu Kalifornijskiego za lata 1535-1956, ułożona przez C. Ellen Barrett i wydana w 1957 r. w Los Angeles . 11 12 13 14 1S 1 1 1 2 New N . L e ó n , Bibliografía bibliográfica mexicana, M e x i c o 1923, ss. M . C h . W i l s o n , Books about Middle America. A selected Y o r k , 1942. 1 3 R . R a m o s , Bibliografía de la historia •r a 1, Diccionario biográfico mexicano, Mexico de México, 1944. M e x i c o 1956; 66. bibliography, M. A. 1 4 Pe- Zoo. np. H . P é r e z M a r t í n e z , J . de D . P é r e z Galaz, Bibliografía del Estado de Campeche, C a m p e c h e 1943, s. 381; J . S a n t a m a r í a Francisco, Bibliografía general de Tabasco, t. 3, V i l l a H e r m o s a 1946. 1 5 E. B a r r e t , Baja California 1535-1956. Bibliography, Los Angeles 1957. �120 A L E K S A N D E R POSERN-ZFELIŃSKI Wszystkie wymienione tu kategorie bibliografii, choć ważne, nie mogły zaspokoić potrzeb i ułatwić pracy amerykanistom — etnografom i archeologom. Wprawdzie, wspomniany już biuletyn Instytutu Panamerykańskiego dostarczył wielu cennych informacji, nie zastąpił on jednak pełnej bibliografii. L u k i tej nie wypełniła także wydana w 1954 r. przez Narodowy Instytut do Spraw Tubylczych (Instituto Nacional Indigeni­ sta) bibliografia M . G. Parra i W. Jiménez Moreno, obejmująca swym terytorialnym zasięgiem nie tylko Meksyk, ale i całą Amerykę Środ­ kową . ' Tymczasem Meksyk stawał się od lat czterdziestych i pięćdziesiątych głównym ośrodkiem badań amerykanistycznych na całą Amerykę Ła­ cińską. Uczeni meksykańscy zajmować zaczęli miejsca cudzoziemskich badaczy, a meksykańska archeologia i etnografia po okresie emancypacji wkroczyła z powodzeniem na arenę światową z niemałym dorobkiem faktograficznym, teoretycznym i metodologicznym. Za tymi jakościo­ w y m i zmianami krył się ogromny wzrost tytułów czasopism fachowych, towarzystw naukowych, instytucji i innych organizacji badawczych prowadzących z reguły własną, i to dość szeroką działalność wydaw­ niczą. Jeśli np. w latach 1900-1905 główny ośrodek badań kultur indiańskich, Muzeum Narodowe, wydawał przeciętnie od 5 do 10 tytułów (pomijam tu artykuły), to w latach sześćdziesiątych Narodowy Instytut Antropo­ logii i Historii (INAH) opublikował po 50 i więcej woluminów. A nie jest to przecież jedyna instytucja zajmująca się tą problematyką. Po­ dobnie wygląda sytuacja rozpatrywana pod kątem ilości literatury fa­ chowej w stosunku do określonego terytorium. I tak w 1960 r. publika­ cji o treści archeologicznej i etnograficznej dla kulturowego regionu Doliny Meksyku naliczono już około 1600, nie uwzględniając drobnych not, listów do redakcji i recenzji. Kilkakrotnie więcej literatury poświę­ conej jest strefie kultury Majów — Gwatemali i Jukatanowi. Dopiero rok 1962 przyniósł etnologii meksykańskiej dwie wielkie re­ trospektywne bibliografie, które nie tylko stały się' nieodzownym na­ rzędziem warsztatu każdego amerykanisty, ale umożliwiły dokonanie oceny rozwoju i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza z nich — pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników ukazuje imponujący dorobek naukowców meksykańskich od r. 1827 do 1962 . Pierwsza skromna jeszcze próba podsumowania blisko 150-let16 17 1 6 xico M. G . P a r r a , y Centro 17 grafía América. El Instituto nacional, W. Nacional INAH, J i m é n e z Moreno, 1850-1950, M é x i c o 1954, ss. de Antropología M é x i c o 1962, ss. 342. Bibliografía indigenista de Mé­ 343. e Historia. Su contribución a la biblio­ �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 121 1 8 niej działalności I N A H podjęta została jeszcze w 1954 r . Wydana w 8 lat później bibliografia dedykowana została 35 Międzynarodowemu K o n ­ gresowi Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku. Zawiera ona około 900 dokładnie adnotowanych opisów poszczególnych tomów naukowych periodyków, publikacji książkowych oraz wydawnictw seryj­ nych, zestawionych w przejrzystym układzie chronologicznym. Uzupeł­ niona dobrymi indeksami — onomastycznym i rzeczowym, bibliografia ta spełnia doskonale swe informacyjne zadanie. Jest to bez wątpienia za­ sługa prof. Antonio Pompa y Pompa — dyrektora archiwum i biblioteki Instytutu (INAH). Zawarte w tym rejestrze noty ilustrują, jak szeroko pojmuje się w Meksyku termin „antropologia" — wybity obok „historii" w oficjal­ nej nazwie Instytutu (INAH). Antropologię meksykańską należy rozpa­ trywać na podobnie szerokiej płaszczyźnie jak czyni się to w krajach anglosaskich, choć w wielu drugorzędnych raczej aspektach zaznaczają się tu wyraźne różnice. Wystarczy wymienić tu tylko jej silnie akcen­ towane związki z naukami historycznymi. W skład antropologii — jako wszechstronnej nauki o człowieku i je­ go wytworach — wchodzą cztery klasyczne, jak to podkreśla się w Mek­ syku, dyscypliny: antropologia fizyczna (antropologia física), archeolo­ gia, językoznawstwo (lingüistica) i etnografia. Ta ostatnia dyscyplina j a w i się w najróżniejszych postaciach i za­ kresach, akcentowanych zwykle w odpowiednich określeniach przymiot­ nikowych. Nie posiadały i nie posiadają one jednak znaczenia obowiązu­ jącego i wprowadzane oraz używane są często tylko przez pojedynczych badaczy. Wyłącznie tytułem zilustrowania tego zjawiska wymienić tu można kilka przykładowo wybranych terminów tego typu. Mamy więc najbardziej zbliżoną do archeologii poprzez swą bazę źródłową — etno­ grafię starożytną (etnografía antiqua) lub prekolumbijską (etnografia precolombina). Problematyka tradycyjnych społeczności znajduje się w zakresie tzw. etnografii tubylczej (etnografía aborígena). Współczes­ nością natomiast wraz z jej strukturalnymi przemianami zajmuje się przede wszystkim tzw. etnologia nowoczesna (etnologia moderna) oraz antropologia społeczna (antropología social). Obok tych ogólniejszych nie­ jako subdyscyplin antropologicznych wykształciły swoje specyficzne me­ tody badawcze i język naukowy dziedziny wąsko-specjalistyczne, naj­ częściej z pogranicza kilku nauk. Przykładem służyć nam może etnogeografia — rozumiana jako „geografia człowieka tubylczego", geografia I n ­ dian (geografía de los aborigénes). Nadmienić tu jednak wypada, iż okre1 8 El científica Instituto Nacional y de cultura, de Antropología M é x i c o 1954, ss. 92. e Historia. Su contribución editorial �122 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI ślenia w rodzaju „tubylec", „tubylczy" (aborigen) nié są już obecnie w użyciu. Posiadają one bowiem w odczuciu „Latynosów" wybitnie pejo­ ratywne zabarwienie. Godzą one w pewnym stopniu w patriotyczne uczucia narodu meksykańskiego, są sprzeczne z zasadami obiektywizmu naukowego. Wypierane i zwalczane, zostały stopniowo zastąpione zbliżo­ nym pod względem semantycznym terminem „indigena" spotykanym obecnie często w nazwach szeregu instytucji, serii wydawniczych i t y t u ­ łach publikacji. Wszystkie te cztery podstawowe dyscypliny antropologiczne repre­ zentowane są w działalności Instytutu (INAH) bardzo nierównomiernie. Zdecydowanie na plan pierwszy, sądząc z publikacji, wybija się archeo­ logia. Tematyce etnograficznej i historycznej, w t y m dziejom przedkolumbijskim, kolonialnym i nowożytnym, poświęcono znacznie mniej miejsca. W skromnym zakresie reprezentowane są w dorobku Instytutu prace z antropologii społecznej. Jest to przecież dyscyplina na gruncie meksykańskim stosunkowo młoda, gdyż pierwsze publikacje o t y m cha­ rakterze zaczęły ukazywać się dopiero w latach 20-tych, a większość po roku 1940, kiedy to na szerszą skalę zajęto się zagadnieniem akulturacji. Ta zmiana w przedmiocie badań zwróciła zainteresowania meksykańskiej etnografii także na pomijaną dotychczas problematykę europejską w jej ludoznawczym sensie. Bez takich bowiem studiów nie może być mowy, jak powiedział czołowy znawca kultury Nahua — M . León-Portilla, 0 właściwym zrozumieniu specyfiki narodu meksykańskiego . Bibliografia prac I N A H sięga retrospektywnie aż do 1827 r., choć sam Instytut powstał dopiero w 1939 r. Jak się jednak okazuje, instytucjo­ nalne tradycje I N A H sięgają jeszcze dalej — dosłownie w „prehistorię" meksykańskiej antropologii. W X V I I I w. bowiem wicekról Nowej Hisz­ p a n i i — Antonio María de Bucareli y Ursúa (1771-1779), słynny ze swych „oświeconych" rządów, zainicjował zbieranie „starożytności meksykań­ skich". W ten sposób doszło wkrótce do powstania tzw. Schroniska Sta­ rożytności Meksykańskich (Conservatorio de Antigüedades Mexicanas) 1 Gabinetu Historii Naturalnej (Gabinete de Historia Natural). W 1822 r. powstaje Muzeum Narodowe, którego ówczesna skromna siedziba i zbio­ ry w niczym nie dorównywały dzisiejszemu Narodowemu Muzeum A r ­ cheologii, Historii i Etnogafii. Stało się ono wraz z tzw. Wydziałem Antropologii (Dirección de Antropologia) utworzonym w 1917 r. przy Ministerstwie Rolnictwa i jeszcze kilku innymi organizacjami zalążkiem 19 i» W y r a z e m z a i n t e r e s o w a ń e t n o g r a f i ą E u r o p y s ą p r o g r a m y n a u k o w o - b a d a w c z e M u s e o de las C u l t u r a s , E l Colegio de M é x i c o , Instituto de I n v e s t i g a c i o n e s H i s t ó ­ r i c a s p r z y U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o ( U N A M ) i E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , zob. M . L e ó n - P o r t i l l a , European ethnology at the universities of Mexico, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , t. 1:1967 n r 4, s. 323. �123 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I przyszłego Instytutu (INAH) — głównego ośrodka badawczego i koor­ dynatora studiów antropologicznych, podległego obecnie Ministerstwu Oświaty (Secretaría de Educación Publica). Najstarsza publikacja uwzględniona w bibliografii Instytutu to po­ chodząca z 1827 r. i licząca zaledwie kilka stron broszura, będąca opi­ sem kolekcji „starożytności meksykańskich" znajdujących się w zbio­ rach Muzeum Narodowego . Długie lata, bo aż do początków naszego stulecia, dominowała zdecydowanie literatura tego właśnie rodzaju: przewodniki muzealne i katalogi. W 1877 r. ukazuje się pierwszy perio­ dyk — „Kronika Muzeum Narodowego" („Anales del Museo Nacional de México") — poświęcony głównie rozprawom archeologicznym, choć nie brak i artykułów z dziedzin przyrodniczych: paleontologii, zoologii i mineralogii. Czasopismo to ukazuje się aż do 1945 r., kiedy zostaje przekształcone w „Kronikę Instytutu" („Anales del I N A H " ) . Na przełomie X I X i X X w. obok archeologów dużą aktywność prze­ jawiają także lingwiści. Ukazuje się w tym czasie wiele prac języko­ znawczych poświęconych językom poszczególnych indiańskich grup oraz liczne opracowania słowników hiszpańsko-tubylczych. Publikacje etnograficzne należą w tym okresie jeszcze do rzadkości. Jedna z pierwszych monografii historyczno-etnograficznych wydana zo­ staje w latach 1904-1906. Jest to praca pióra jednego z najwybitniej­ szych etnologów meksykańskich — Nicolasa León, poświęcona Taraskom . Prawdziwy rozwój badań nad kulturą potomków przedkolumbijskich cywilizacji następuje dopiero po burzliwym okresie rewolucji meksy­ kańskiej z lat 1910-1917. Demokratyzacja stosunków sprzyjała rozwo­ jowi i postępowi nauki, a udział Indian w walce zbrojnej zwrócił na nich uwagę i uświadomił władzom rolę i znaczenie „kwestii tubylczej" oraz potrzebę opracowania programu włączania Indian do meksykań­ skiej wspólnoty narodowej . 20 2 1 22 2 3 2 0 I . l i s i d r o, e G . I s i d r o , Colección de las antigüedades en el Museo Nacional, M é x i c o 1827, ss. 4, i l . 12. mexinas que existen 2 1 „ A i n a l e s d e l Museo N a c i o n a l de M é x i c o " . U k a z y w a ł s i ę o d 1(377 r. w 5 s e ­ r i a c h , z k t ó r y c h k a ż d a p o s i a d a ł a o d d z i e l n ą n u m e r a c j ę . W s u m i e u k a z a ł o s i ę 28 w o ­ luminów. 2 2 C z ę ś ć p i e r w s z a monografii j a k o N . L e ó n , L o s Tarascos, ukazała się w Mek­ s y k u w 1904 r., ss. 117. C z ę ś ć d r u g a , z a w i e r a j ą c a m a t e r i a ł y etnograficzne p o s t k o r t e z j a ń s k i e ( L a etnografia post-cortesiana y actual) o p u b l i k o w a n a z o s t a ł a dopiero w 1906 r. w 3 t o m i e drugiej s e r i i ( S e g u n d a é p o c a ) „ A n a l e s d e l Museo' N a c i o n a l de México". 2 3 Zoto. I . F , C h o r o s e a j e w a, Problema akkulturacji w mieksikanskoj etno­ grafii, [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendiencji, M o s k w a 1963, s. 227-230. �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI W 1920 r. ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ethnos", ma­ jącego na celu popularyzację w społeczeństwie szeroko pojętej wiedzy antropologicznej i wyników studiów nad Meksykiem i Ameryką Środ­ kową . W dziewięć lat później powstaje inny periodyk o wiele m ó ­ wiącej nazwie — „Quetzalcoatl" — organ Towarzystwa Antropologii i Etnografii (Sociedad de Antropología y Etnografía de M é x i c o ) . Były to jednak czasopisma efemeryczne, znikające zazwyczaj po roku bądź kilku latach, a tylko oficjalne organy Muzeum Narodowego — „Kro­ nika" i „Biuletyn" („Boletin del Museo Nacional de M é x i c o " ) utrzy­ mują się nieprzerwanie. Cennym dorobkiem ówczesnej historiografii meksykańskiej są liczne publikacje prekolumbijskich manuskryptów hieroglificznych oraz sze­ regu relacji i kronik z okresu odkrycia Meksyku (Descubrimiento), podboju (Conquista) i chrystianizacji tego kraju (Evangelización). Nie­ jednokrotnie udostępniono w ten sposób szerokiemu ogółowi źródła do­ tychczas nigdzie nie publikowane. Rok 1939 — rok X X V I I Międzynarodowego Kongresu Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku, nie był pod względem ilości publikacji nadzwyczaj płodny. Nadmienić tu jednak wypada, iż właśnie wtedy ukazał się „Atlas Archeologiczny Republiki Meksyku" — jedno z pierwszych osiągnięć założonego w tymże roku Instytutu (INAH) Następne dwa lata to okres organizowania Narodowej Szkoły Antro­ pologii i Historii (Escuela Nacional de Antropología e Historia), pierw­ szej tego rodzaju w świecie wyższej uczelni. Od 1941 r. rozpoczyna się kształcenie studentów w czterech podstawowych dyscyplinach antropo­ logicznych , z wyraźnym jednak naciskiem na dobre przygotowanie 2 i 2S 26 28 2 4 „ E t h n o s . R e v i s t a M e n s u a l de E s t u d i o s A n t r o p o l ó g i c o s sobre M é x i c o y C e n ­ t r o - A m é r i c a " . C z a s o p i s m o to w y d a w a n e b y ł o n i e r e g u l a r n i e od k w i e t n i a 1920 r. C a ­ ł o ś ć z a w a r t a -została w t r z e c h k r ó t k i c h s e r i a c h . P i e r w s z a — w r o k u 1920, d r u g a pod z m i e n i o n y m j u ż t r o c h ę t y t u ł e m „ E t h n o s , R e v i s t a D e d i c a d a a l E s t u d i o y M e ­ j o r í a de l a P o b l a c i ó n I n d í g e n a de M é x i c o " w r o k u 1923, a t r z e c i a w 1925 r. 2 5 „ O j u e t z a l e ó a t l . Ó r g a n o de l a S o c i e d a d de A n t r o p o l o g í a xico". P i e r w s z y n u m e r u k a z a ł s i ę w m a j u 1929 r. y Etnografía de Mé­ 2 6 „ B o l e t i n del Museo N a c i o n a l de M é x i c o " w y d a w a n y b y ł w s z e ś c i u s e r i a c h w l a t a c h 1903-1934. P o p r z e r w i e t r w a j ą c e j do 1960 r. u k a z u j e s i ę j a k o „ B o l e t i n IHAN". 2 7 A t l a s A r q u e o l ó g i c o d e l a R e p ú b l i c a M e x i c a n a . C h o ć p r z y g o t o w a n y do d r u k u p r z e z I n s t y t u t ( I N A H ) w y d a n y z o s t a ł w serii „ P u b l i c a c i ó n n u m . 41 del Instituto P a ­ n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", M é x i c o 1939, ss. 293 + m a p y . 2 8 W l a t a c h 1937-1941 w y k ł a d a s i ę p r z e d m i o t y antropologiczne n a N a r o d o w e j S z k o l e N a u k B i o l o g i c z n y c h ( L a E s c u e l a N a c i o n a l de C i e n c i a s B i o l ó g i c a s ) , w I n s t y ­ tucie P o l i t e c h n i c z n y m (Instituto P o l i t é c n i c o N a c i o n a l ) , n a k t ó r y m u t w o r z o n o D e - �125 DOHOBEK MEKSYKAŃSKIEJ A H C H E O L O G I I I E T N O G H A F I I ich w zakresie nowoczesnych metod badawczych i ukierunkowaniem w stronę etnografii stosowanej (antropología aplicada). Oprócz urzędo­ wego rocznika tejże uczelni („Anuario de la ENAH") od 1952 r. ukazuje się naukowy kwartalnik stowarzyszenia studentów tej szkoły — ,,Tlat o a n i " . Jego nazwa nawiązuje do przedkolumbijskich tradycji; była ona bowiem w owych czasach jednym z tytułów honorowych władcy Azteków, a w szerszym znaczeniu oznaczała także tzw. „mówców" — pewną kategorię urzędniczą w azteckim aparacie administracyjnym. Początek lat 60-tych w dorobku wydawniczym Instytutu (INAH) to zalew literaturą popularnonaukową: katalogami i przewodnikami po naj różnorodniej szych stałych i czasowych ekspozycjach oraz krótkimi monografiami poszczególnych słynnych architektonicznych kompleksów przedkolumbijskich. Wśród większych prac wymienić należy studium na temat neolitycznej rewolucji w Mezoameryce — José Lorenzo oraz reedycję słynnej w latach trzydziestych pracy Manuela Moreno o poli­ tycznej i społecznej organizacji Azteków . Katalog publikacji I N A H zamyka w zasadzie unikalna i pionierska praca Ignacio Bernala wydana w 1962 r. pt. Bibliografia archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku, której poświęcimy tu szczególnie dużo u w a g i . Jej autor — dziś pierwsza osoba w meksykańskiej antropologii i dy­ rektor I N A H — jest wybitnym specjalistą w dziedzinie archeologii i po­ siada niemały dorobek n a u k o w y . Wychowanek Narodowej Szkoły Antropologii i Historii oraz Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego w Meksyku (Universidad Nacional Autónoma de Mexico), a od 1946 i 1949 r. wykładowca na tychże uczelniach, piastował także szereg za­ szczytnych i reprezentacyjnych funkcji. Był m. in. radcą kulturalnym ambasady Meksyku we Francji, stałym reprezentantem swego kraju w UNESCO i wieloletnim prezydentem Meksykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (Sociedad Mexicana de Antropología). Jest człon29 30 31 32 p a r t a m e n t A n t r o p o l o g i i (Departamento de A n t r o p o l o g í a ) . Antropologia, A n u a r i o 1941, M e x i c o 1941, ss. 24. 2 6 „ T l a t o a n i . B o l e t í n d e l a S o c i e d a d de A l u m n o s A n t r o p o l o g í a e H i s t o r i a " , t. 1:1952 n r 1 ( s t y c z e ń ) . 3 0 J. L o r e n z o , La revolución ss. 56 + 4 miapy; M . M o r e n o , La M e x i c o 11962, ss. 151, w y d . I z r. 1931. 3 1 de neolítica organización de Zob. la Departamento Escuela en Mesoamérica, política y social Nacional de Mexico 1961, de los Aztecas, I . B e r n a i , Bibliografía de Arqueología y Etnografía. Mesoamérica México. 1514-1960, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 7:1962, M e x i c o , ss. 634 + 3 2 de y Norte 2 mapy. W ś r ó d w i e l u jego p r a c do n a j c e n n i e j s z y c h i n a j b a r d z i e j z n a n y c h m o ż n a z a ­ l i c z y ć w y d a n ą w s p ó l n i e z A . C a s o , Urnas de Oaxaca, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 2:1952; I . B e r n a i , Tenochtitlán en una isla, M e x i c o 1959; t e n ż e , Mesoamé­ rica. Periodo indígena, M e x i c o 1053; t e n ż e , Introducción a la arqueología, Mexi­ co 1952. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kiem rady Towarzystwa Amerykańskiej Archeologii (Society for Ame­ rican Archaeology) i Meksykańskiej Akademii Historii (Academia Me­ xicana de la Historia), a także wielu jeszcze innych meksykańskich oraz zagranicznych organizacji. Uczestnicząc we wrześniu 1951 r. w obradach I Meksykańskiego Kongresu Naukowego (Congreso Científico Mexicano) dokonał Bernal oceny meksykańskiej archeologii w X X w . Widać już wtedy zauważyć się dał szczególny brak pełnej bibliografii dla dziejów kultury preko­ lumbijskiej, gdyż wkrótce potem — w 1952 r., inicjuje on zbieranie not bibliograficznych. Tak wielkie zamierzenie, jakim jest retrospektywna bibliografia k i l ­ ku dyscyplin, i to dotycząca dużego dość obszaru, zwykły w naszych czasach realizować specjalnie do tego celu powołane i odpowiednio przygotowane zespoły. Tu jednak autorem jest jeden tylko człowiek i gdyby nie jego kompetencje oraz ogromny, wieloletni wkład pracy — mniemać by można, iż publikacja ta z góry skazana jest na niepowo­ dzenie. Bernal rozpoczyna od intensywnych poszukiwań bibliotecznych w kraju i za granicą. Przegląda księgozbiory jednej z największych na świecie bibliotek uniwersyteckich •— Uniwersytetu Harwardzkiego w Cambridge (USA, Mass.), Uniwersytetu w Teksasie i Muzeum Czło­ wieka w Paryżu. W pełni wykorzystuje bogate zbiory naukowych insty­ tucji stolicy Meksyku. Ambicją Bernala było stworzenie bibliografii prymarnej — opartej na autopsji. Każda więc zatem książka została przeglądnięta celem spo­ rządzenia zwięzłej o niej informacji, zawierającej wyłącznie niezbędny opis rejestracyjny: tytuł, autora, liczbę stron i ilustracji, miejsce i rok wydania, umożliwiający łatwą identyfikację każdej pozycji. Tylko w tych wypadkach, kiedy nie można było dotrzeć do pewnych publi­ kacji, posłużono się bibliografiami dotychczasowymi. Jest to więc w su­ mie bibliografia całkowicie nowa, a jej zasięg i zakres przekracza znacz­ nie wszystkie dotychczasowe tego rodzaju antropologiczne przedsięwzię­ cia. Tą drogą po 10 latach żmudnej pracy zgromadził autor około 23 tys. n o t . Nie wszystkie one wprawdzie zostały w bibliografii umieszczone. W opublikowanej pracy znajdujemy tylko około 14 tys. ponumerowa­ nych kolejno pozycji, lecz ewidencja ta nie obejmuje umieszczonych pod poszczególnymi tytułami not, recenzji i polemik. Ich ilość dochodzi często w każdym z przypadków do 7-8, a nawet sporadycznie i do 15. 33 34 3 3 greso 3 4 I . B e r n a l , La arqueología mexicana del siglo Científico Mexicano, M é x i c o 11953, s. 235-262. T e n z e , Introducción, [w:] Bibliografía..., XX, s. X I V . [w:] Memoria del Con­ �127 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I Tak więc w sumie liczba pozycji uwzględnionych przez Bernala zbliża się zapewne do 20 tys., a to już stawia tę bibliografię w rzędzie naj­ obszerniejszych i najpełniejszych archeologicznych i etnogeograficznych spisów bibliograficznych. Zasięg terytorialny bibliografii Bernala uwypuklony w podtytule (Mesoamerica y Norte de México) obejmuje nie tylko aktualne granice Stanów Zjednoczonych Meksyku, ale także szereg terytoriów położonych, na południe od granic tego państwa. Nie jest to zatem bibliografia określonego kraju, lecz dotyczy raczej pewnego regionu wyznaczonego przez cechy geograficzno-kulturowe. Pojęcie „Mezoameryki" jest równie umowne, jak i „Ameryki Łaciń­ skiej" czy „Iberoameryki". Wprowadzone ono zostało do etnografii do­ piero w 1943 r. przez znanego amerykanistę — Paula Kirchhoffa . Termin ten zrobił wkrótce błyskawiczną karierę zadomawiając się na dobre w aparaturze pojęciowej amerykanistyki. Amerykanie używają go w postaci „areału kulturowego Mezoameryki" (Meso-America culture area) , w Meksyku natomiast częściej mówi się o „kompleksie mezoamerykańskim" (un complejo mesoamericano). Różnice te jednak, w y ­ daje się, nie posiadają większego znaczenia. Wszędzie bowiem przyjmuje się, iż w granicach tego regionu znajdują się terytoria Meksyku mniej więcej na południe od 21 równoleżnika, obejmujące swym zasięgiem prekolumbijskie ośrodki kulturowe —: Doliny Meksyku, Jukatan, a także Gwatemalę, Honduras Brytyjski i Salwador, czyli całą tzw. strefę Ma­ jów (Zona Maya) i ich południowych sąsiadów (vecinos del sur). Jest to więc zatem obszar położony w północnej części geograficznej Ameryki Środkowej i w południowych partiach Meksyku. Sam Bernal rozszerza go jednak jeszcze dalej na południe o dwie nowe strefy. Pierwsza położona już w Hondurasie obejmuje terytorium od ujścia rzeki Rio Ulua do Atlantyku, aż do jeziora Yojoa (Yohoa) na południu i dalej sięga równoleżnikowym pasem na wschód aż po Islas de la Bahía. Do drugiej natomiast zalicza pacyficzne wybrzeża Hondu­ rasu, Nikaragui i częściowo nawet Kostaryki, aż po półwysep Nicoya, niezbyt już odległy od granic Panamy. Tam bowiem zamieszkuje jeszcze 3S 36 3 5 T . M i l e w s k i , Przedmowa do wydania polskiego, [w :] G . C . Vaillant, Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965. N a stronie 6 p o d a j e b ł ę d n ą i n f o r m a c j ę , j a ­ k o b y t e r m i n t e n w p r o w a d z o n y z o s t a ł dopiero w 1952 r. W r z e c z y w i s t o ś c i r o z p r a - ' w a P . K i r c h h o f f a pt. Mesoamerica, u k a z a ł a s i ę w 1943 r. w p i e r w s z y m t o m i e „ A c t a A m e r i c a n a . R e v i s t a de l a S o c i e d a d I n t e r a m e r i c a n a de A n t r o p o l o g í a y G e o g r a f í a " s. 9 2 ^ 0 7 + m a p a . Zob. t a k ż e r e c e n z j ę tej p r a c y : G . S t r e s s e r - P e a n, „ L ' A n n é e Sociologique", P a r i s t. 1:1949, s. 336-337. 3 8 p a 2. Zob. H. E. D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961 s. 18 + ma­ �128 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI kilka grup indiańskich mówiących językami grupy „nahuatl" — tej samej, do jakiej należeli Aztekowie . Północny zasięg bibliografii Bernala obejmuje terytoria umownie nazwane Meksykiem północnym. Są to prowincje położone między Mezoameryką a arbitralnie użytą do celów antropologicznych granicą pań­ stwową ze Stanami Zjednoczonymi. Tak więc choćby tzw. Południowy Wschód USA — historycznie i kulturowo ściśle związany ze swym po­ łudniowym sąsiadem — nie jest tu już reprezentowany. W części ogólnej bibliografii czytelnik znajdzie większość prac dotyczących generalnie całej Ameryki Północnej czy Południowej, Łacińskiej lub Środkowej. Podobnego typu informacje bibliograficzne, wykraczające poza zakreś­ lony przez autora obszar, zestawione są w rodziale poświęconym związ­ kom i kulturowym kontaktom poszczególnych części A m e r y k i ze sobą oraz ze światem zewnętrznym — Europą, Azją, Oceanią i Afryką. Retrospekcja Bernala sięgająca aż do 1514 r. musi w połączeniu z dziejami Meksyku wzbudzić zainteresowanie. Powszechnie przyjmuje się przecież, iż rok 1519, w którym to Kortez dopłynął do ujścia rzeki Tabasco w zatoce Campeche — jest tą główną i podstawową cezurą od­ dzielającą okres konkwisty od czasów starożytnych. Tymczasem choć rok 1514 to już ogólnie dla całej Ameryki czasy pokolumbijskie — dla Meksyku jest to jeszcze epoka prekortezjańska. Bernal jednak przesu­ wając granice Mezoameryki znacznie dalej na południe musiał dokonać i w zakresie chronologii pewnych istotnych zmian. Lata 1513-1514 to burzliwy okres kolonizacji Panamy, okres wyprawy Balboy do wybrzeży Pacyfiku i ekspedycji Pedrariasa Davili do Darien. W tym samym mniej więcej czasie na terenie Florydy działała i odkry­ wała nowe terytoria wyprawa Ponce de Leon. Tereny objęte wpływami tych konkwistadorów znajdowały się więc na „przedpolu" Mezoameryki i Północnego Meksyku, a zachowane z tych czasów przekazy zawierają już pierwsze informacje o ziemiach Azteków i Majów, pokazują także, w jaki sposób doszło do szczególnego zainteresowania t y m i obszarami. Zresztą i Kortez stał dopiero na czele trzeciej wyprawy ku wybrzeżom Meksyku i Jukatanu — po nieudanych ekspedycjach Hernadeza de Córdoba w marcu 1517 r. i Juana de Grijalvy w kwietniu następnego roku. Pod względem treściowym bibliografia Bernala zawiera tylko lite­ r a t u r ę archeologiczną i etnograficzną, a więc reprezentowane są tu dwa działy — z czterech tworzących zrąb meksykańskiej antropologii. Ale i zakres literatury etnograficznej został przez autora świadomie ogra37 3 7 cluye świata, Zob. m a p a u B e r n a l a , Bibliografía...: Mapa indicando las arcas que in­ la bibliografía, s. 304; o r a z T . M i l e w s k i , Atlas lingwistyczny języków „ P r a c e Etnologiczne", <t. 1:1948, L u b l i n — K r a k ó w , m a p a 14, poz. 1. �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 129 niczony. Zrezygnował on z prezentacji dorobku etnologii współczesnej (etnologia moderna) i antropologii społecznej. Zamieścił natomiast tylko te prace, które bezpośrednio wiążą się w warunkach meksykańskich z problematyką archeologiczną, a więc całą literaturę tzw. etnografii prekolumbijskiej i szeroko rozumianej etnografii w jej tradycyjnej kla­ sycznej postaci (La etnologia en su sentido clasico) . Oczywiście uwzględniono także w sposób fragmentaryczny szereg publikacji z dzie­ dzin pokrewnych — jeśli posiadały one dla archeologa czy etnografa istotne znaczenie. W ten sposób zamieszczono także część literatury historycznej, szczególnie do dziejów X V I i X V I I w. , a także wybrane pozycje z geologii, paleontologii, geografii, botaniki, zoologii i ekologii. Bibliografia Bernala niesłychanie skrupulatnie kataloguje zarówno prace ściśle naukowe, jak i popularnonaukowe, rezygnując jedynie z publicystyki prasowej. Natomiast imponujący rejestr wykorzystanych fachowych i wyspecjalizowanych wydawnictw seryjnych i czasopism jest już sam w sobie doskonałym przewodnikiem bibliograficznym dla każdego amerykanisty, bez względu na ściśle osobiste zainteresowania badawcze. Interesującym i oryginalnym posunięciem było włączenie do biblio­ grafii wyodrębnionego od pozostałych części działu literackiego. Umie­ szczono tam informacje o poematach, powieściach, dramatach, nowelach oraz beletryzowanych legendach i mitach łączących się treściowo i te­ matycznie z problematyką naukową. Literatura ta, jej ilość, jest impo­ nująca, daje nam wyobrażenie o związkach, jakie istnieją między ar­ cheologią i etnografią Meksyku a literacką twórczością. Ukazuje nam, ile inspiracji znajduje pisarz w tego rodzaju materiale . Jest świadec38 39 40 3 8 B e i r n a l , Bibliografia..., s. X I I . P r z y c z y n y r e z y g n a c j i a u t o r a z u w z g l ę d n i e ­ n i a r ó w n i e ż l i t e r a t u r y antropologicznej (fizycznej) i j ę z y k o z n a w c z e j , a z a t e m s t w o ­ r z e n i a p e ł n e j bibliografii antropologicznej, w j e j m e k s y k a ń s k i m sensie, s ą d w o j a ­ kiego rodzaju. Po p i e r w s z e z w i ę k s z y ł o b y to n a d m i e r n i e o b j ę t o ś ć , p r z e d ł u ż y ł o z n a c z ­ nie tok p r a c y i z m n i e j s z y ł o b y r ó w n i e ż p r z e j r z y s t o ś ć u k ł a d u . Z d r u g i e j strony, p r z y r e z y g n a c j i z t y c h d w ó c h d z i a ł ó w , k i e r o w a ł s i ę B e r n a l t a k ż e t y m , i ż dy­ s c y p l i n y te p o s i a d a j ą j u ż o d n o ś n i e M e z o a m e r y k i i M e k s y k u l i c z n e i dobre spisy bibliograficzne. 3 9 Nie u w z g l ę d n i o n o t a k ż e n i e p u b l i k o w a n y c h m a n u s k r y p t ó w , akt, d o k u m e n t ó w i i n n y c h p o d o b n y c h ź r ó d e ł , do k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę dobre k a t a l o g i i bibliografie z a w a r t o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h a r c h i w ó w i bibliotek. R ó w n i e ż i w Polsce d o r o b i l i ś m y się takiej w ł a ś n i e literatury „ a m e r y k a n i stycznej". Zob. np. B . S u j k o w s k i , Nie bogowie, Ł ó d ź 1958; W. K . O s t e r 1 o f f, Zanim przyszli Hiszpanie, W a r s z a w a 1968, t e n ż e , Zmierzch azteckich bo­ gów, W a r s z a w a 1966. P o d o b n a l i t e r a t u r a d l a P e r u i C h i l e — zob. t e n ż e , Synowie kuguara i lisicy, W a r s z a w a 1968; t e n ż e , Ród Pizarrów, W a r s z a w a 1966; Z . K os i d o w s k i , Królestwo złotych łez, W a r s z a w a 1961. 4 0 9 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 130 twem ogromnego zainteresowania Meksykanów przeszłością swej oj­ czyzny. Największe zainteresowanie, jak można się było spodziewać, wzbu­ dzał dotychczas okres konkwisty — i stąd ogromna popularność takich postaci — najczęściej pojawiających się na kartach tych utworów, jak ostatniego obrońcy Azteków — Cuauhtémoca, zdetronizowanego przez naród Montezumy, „zdrajczyni" Malintzin czy tajemniczego białego me­ sjasza Quetzalcoatla. Ten kierunek w literaturze meksykańskiej jest typowy zresztą dla całej Ameryki Łacińskiej i wiąże się bezpośrednio z nurtem określanym jako tzw. „literatura indigenista". Pojęcia tego nie należy jednak mylić z literaturą tubylczą — „literatura indígena", czyli z autentycznie i n ­ diańską twórczością . J ą d r e m literatury „indigenista" jest wizja India­ nina i jego świata widziana oczyma człowieka spoza tego kręgu. Stąd też wachlarz tych obrazów literackich jest nadzwyczaj zróżnicowany, gdyż odbiły się w nich echa wielu politycznych i filozoficznych prądów ery nowożytnej. Raz zatem natrafiamy tylko na wizję — „szlachetnego dzikiego" zaczerpniętą jakby prosto z koncepcji J. J. Rousseau, by w i n ­ nym miejscu napotkać treści głęboko patriotyczne — będące wyrazem potrzeby sięgania w bohaterską i tragiczną przeszłość Meksyku czy Peru. Bez wątpienia najbardziej kontrowersyjna będzie ocena układu ma­ teriału w omawianej tu bibliografii. Całość, jak zawsze, podzielona zo­ stała na dwie zasadnicze części — ogólną i systematyczną. Ta pierwsza, zawierająca prace traktujące generalnie o Meksyku, historii nauki, me­ todologii, organizacji badań itp., nie wzbudza większych zastrzeżeń, oprócz może tego, iż nadmierne rozproszenie poszczególnych działów tej części po całej publikacji nie przysparza jej zwartości. W stosunku do pozostałego materiału zastosowano kryteria podziału terytorialnego. Granice wydzielonych jednak przez Bernala 21 area­ łów nie odpowiadają całościowo ani przyjętemu dotąd podziałowi językowemu i etnograficznemu, ani też geograficznemu czy wreszcie 41 4 2 4 1 4 2 Zob. S. C 1 i s s o 1 d, Latin America. A cultural outline, L o n d o n 1965, s. 20-51. Zamieszczone w tekście mapy „ p r z e k ł a d a j ą " o b o w i ą z u j ą c y w Stanach Z j e d ­ noczonych M e k s y k u podział administracyjny na areały wyznaczone przez Bernala. I c h g r a n i c e z a s t a ł y w zasadzie t a k o p r a c o w a n e , i ż d z i e l ą c s t a n y i d y s t r y k t y n i e n a r u s z a j ą g r a n i c tzw. m u n i c y p i ó w . A oto l i s t a w y o d r ę b n i o n y c h n a obszarze p ó ł ­ nocnego M e k s y k u i M e z o a m e r y k i a r e a ł ó w , a w ł a ś c i w i e „ s u p e r - a r e a ł ó w " (super- á r e a s ) : 1. H u a s t e c a , 2. T o t o n a c a - T e p e h u a ; 3. O k n e c a ; 4. O a x a s c a ; 5. G u e r r e r o ; 6. M o r e l o s ; 7. P u e b l a T l a x c a l a ; 8. D o l i n a M e k s y k u ; 9. H i d a l g o - T e o t l a l p a n ; 10. M a t l a t z i n c a - M a z a h u a ; 11. M i c h o a c á n — S u r de G u a n a j u a t o ; 12. J a l i s c o - C o l i m a ; 13. S i n a l o a - C a h i t a , 14. S o n o r a - C h i h u a h u a ; 15. C a l i í o r n i a ; 16. C o a h u i l a - T a m a u l i p a s ; 17-19. S t r e f a M a j a : p ó ł n o c , c e n t r u m i p o ł u d n i e ; 20 S a l w a d o r i p a c y f i c z n e w y b r z e ż a N i ­ k a r a g u i oraz p ó ł w y s e p N i c o y a w K o s t a r y c e ; 21. U l ú a - Y o h o a ( p ó ł . - z a c h . H o n d u r a s ) . �131 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I administracyjnemu. Raz jest to jakiś obszar językowy, jak np. tereny Nikaragui i Kostaryki, lub archeologiczny — np. tzw. „areał Olmeka". W innym przypadku będziemy mieli do czynienia z rejonem geograficzno-kulturowym — „Dolina Meksyku", lub administracyjnym — stan Morel os. W ramach tych areałów wszystkie publikacje i archeologiczne, i etnograficzne usystematyzowane są razem wg alfabetycznego układu. Jedynie literatura dotycząca strefy Majów i Azteków podzielona została ze względu na ogrom publikacji jeszcze dodatkowo wg systemu rze­ czowego. Całkowita niemal rezygnacja z układu chronologicznego ma bez wątpienia swoje głębokie uzasadnienie. Wielka bowiem ilość prac nie mogłaby zostać zaklasyfikowana do określonej epoki i kultury, gdyż zawarte w nich materiały posiadają charakter przekrojowy. Nie zmniej­ sza to jednak faktu, iż ta ahistoryczność w połączeniu z dość skompli­ kowanym' systemem podziałów na areały, przemieszaniem pozycji ar­ cheologicznych z etnograficznymi oraz całkowitym brakiem indeksu rzeczowego i geograficznego — utrudnia znacznie korzystanie z tej cennej dla każdego amerykanisty bibliografii. Ostatnie dziesięciolecia — to lata gruntownych zmian strukturalnych w układzie światowej amerykan istyki. Procesy emancypacji krajów „Trzeciego Świata" wpłynęły i na to, że główne ośrodki amerykanistycznych studiów przesuwać się zaczęły, i zresztą słusznie, z Europy i Sta­ nów Zjednoczonych — do stolic Ameryki Łacińskiej. Proces ten nie został jeszcze zakończony — trwa on nadal, lecz Meksyk bez wątpienia jest już dziś przysłowiową „Mekką" amerykanistów. Świadczy o t y m także m. in. ilość meksykańskich publikacji, które zmajoryzowały cał­ kowicie skromny dorobek europejski. Przeglądając jednak bibliografię Bernala każdy z łatwością zauważy, jak dalece nierównomiernie rozłożone były dotychczas zainteresowania, a co za t y m następuje i wysiłki badawcze. Jedne regiony kraju, rozsła­ wione na cały świat wspaniałymi pomnikami przedkolumbijskiej k u l ­ tury, posiadają ogromną i stale zwiększającą się ilość opracowań. Inne obszary, niewątpliwie pod względem archeologicznym mniej efektowne, nie przyciągają tak dużej uwagi. A poznanie przecież słabo zbadanej północy Meksyku i wielu prowincji nadmorskich również posiada dla nauki meksykańskiej niebagatelne znaczenie. W polskim dorobku amerykanistycznym nie ma wielu publikacji o Meksyku, te zaś nieliczne, które posiadają dużą wartość naukową, jak 43 4 3 Jedynym wyjątkiem jest wyodrębniony z całości rozdział poświęcony kulturom p r e c e r a m i c z n y m ( p r e - c e r ś m i c o ) . W zasadzie zebrane s ą w nim o pracach dotyczących genezy i p o c z ą t k ó w rolnictwa w Mezoameryce. tzw. informacje �132 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 44 prace prof. T. Milewskiego , nie znalazły się w meksykańskich biblio­ grafiach. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż bariera językowa jest w t y m przypadku czynnikiem unicestwiającym wszelką szansę spopula­ ryzowania własnych osiągnięć na arenie międzynarodowej. K i l k a nazwisk rosyjskich — Szariewskaja, Olderogge, a przede wszystkim nowatorskie studia J. Knorozowa nad pismem Majów, zna­ lazło się w bibliografii Bernala głównie dzięki temu, iż publikowane one były na łamach wielu zagranicznych czasopism, w t y m także i me­ ksykańskich . Nie jest ich również dużo, ale należy pamiętać o tym, iż bibliografia ta obejmuje publikacje tylko do roku 1960. Tymczasem amerykanistyka w Związku Radzieckim, podobnie jak i u nas, rozwija się dopiero silniej w ostatnim dziesięcioleciu . Bierzmy więc przykład od naszych wschodnich sąsiadów i jeśli chce­ my wyprowadzić polską amerykanistykę na szersze wody, publikujmy co wartościowsze prace w językach kongresowych. Na efekty nie trzeba będzie z pewnością zbyt długo czekać. 45 46 Aleksander Posenn-Zieliński ACHIEVEMENTS OF MEXICAN ARCHEOLOGY AND A BIBLIOGRAPHICAL SURVEY ETHNOGRAPHY S u m m a r y B i b l i o g r a p h i e s a r e an i n d i s p e n s a b l e tool for a n y scientific enterprise, being a guide into the g r o w i n g a m o u n t of p u b l i c a t i o n s . T h e types a n d a d v a n c e m e n t of b i b l i o g r a p h i c a l w o r k s i n d i c a t e degrees of m a t u r i t y of t h e i r disciplines, a n d contents 4 4 A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w — K r a k ó w 1959,' w s t ę p , t ł u ­ maczenie z nahualt, opracowanie i komentarze T. Milewski. T. M i l e w s k i , Panteistyczna religia Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K U L " , t. 5:19517 z. 3, s. 15-37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50:1966, s. 297-320, t e n ż e , La comparaison des systèmes anthroponymique aztèques et indoeuropéens, , , O n o m á s t i c a " , t. 5:1<959 z. 1, s. 119-17& 4 5 Zob. np. Y . V . K n o r o z o w , New Date on the Study of written Maya Language, ,,Proceedings of the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n i s t s " , t. 32:1956; t e n ż e , The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23:1958 n r 3; t e n ż e , La lengua de los textos jeroglíficos mayos, „ Congreso I n t e r n a c i o n a l de A m e r i c a n i s t a s " , t. 23:1952 n r 2. W M e k s y k u u k a z a ł o s i ę t a k ż e oddzielne o m ó w i e n i e metody p r a c y K n o r o z o w a , zob. J . B u r m a n; d, El asom­ broso metodo para leer la escritura Maya, „ R e v i s t a de l a U n i v e r s i d a d de Y u c a t a n " , t. 16:1961. 4 6 Zob. M . S. A 1 p e r o w i c z, Sowietskaja istoriografija stran Latinskoj riki, M o s k w a 1968, s. 17-78; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Amerykanistyka w ostatnim dziesięcioleciu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 11:1967, s. 447-460. Amieradziecka �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I a n a l y s i s of bibliographies c a n be a s o u r c e of i n t e r e s t i n g d a t a about history, lopment a n d directions of efforts i n a n y field of r e s e a r c h . 133 deve­ A m o n g the A m e r i c a n i s t i c bibliographies, the M e x i c a n ones a n d those c o n c e r n ­ ing M e x i c o -are most f u l l y e l a b o r a t e d by n o w . T h i s reflects the r o l e of M i d d l e - A m e ­ r i c a n p r e c o r t e s i a n 'cultures i n t h e d e v e l o p m e n t of the N e w W o r l d , a n d o n the other hand w i t n e s s e s the v i g o u r of the M e x i c a n center of s c h o l a r s h i p . I n nineteen-forties a n d fifties, M e x i c o h a s become the m a i n c e n t e r of A m e r i ­ can studies i n L a t i n A m e r i c a , w h i l e M e x i c a n a r c h e o l o g y a n d ethnography h a v e joined the i n t e r n a t i o n a l r e s e a r c h c o m m u n i t y w i t h a generous c o n t r i b u t i o n of facts, theories a n d methods. A huge a m o u n t of p u b l i c a t i o n s f o l l o w e d i n due course. In 1962, two great retrospective b i b l i o g r a p h i e s w e r e p u b l i s h e d to m e m o r i z e the 35th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n Studies. O n e of t h e m s u m s u p the almost 150 y e a r s of activities of the N a t i o n a l I n s t i t u t e for A n t r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) . T h e other one c o v e r s the w h o l e of w o r l d a r c h e o l o g i c a l a n d e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e on M i d d l e A m e r i c a a n d N o r t h ­ e r n M e x i c o f r o m 1©1,4 to 1860 T h e two b i b l i o g r a p h i e s disclose the m a i n lines of c o n c e r n of M e x i c a n a n d i n t e r n a t i o n a l A m e r i c a n s c h o l a r s h i p . T h e y also i l l u s t r a t e t h e M e x i c a n a p p r o a c h to .,anthropology" c o n c e i v e d as a study of m a n a n d h i s culture, a n d d e v i d e d into four basic d i s c i p l i n e s : p h y s i c a l anthropology, archeology, l i n g u i s t i c s a n d ^tonography. T h e native M e x i c a n ethnographic and archeological literature has originated f r o m guides a n d b r i e f descriptions of collections, p u b l i s h e d m o s t l y d u r i n g the 19th century. H o w e v e r , the r e a l development of r e s e a r c h started only after the r e v o ­ lution of 1910^1917, w h i c h brought about a r e a l i z a t i o n of t h e significance of t h e „ i n d i g e n u o u s problem", a n d a need of a p r o g r a m of i n t e g r a t i n g the I n d i a n p o p u ­ lation into t h e M e x i c a n n a t i o n a l c o m m u n i t y . T h u s a shift m u s t h a v e been m a d e f r o m p r e - C o l u m b i a n to c o n t e m p o r a r y e t h n o g r a p h y , a n d to studies o n processes of a c c u l t u r a t i o n . T h e leading centers of s c h o l a r s h i p h a v e b e e n e s t a b l i s h e d : t h e N a t i o ­ n a l I n s t i t u t e of A n t h r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l d e A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) the P a n a m e r i c a n I n s t i t u t e of G e o g r a p h y ¡and H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o P a n a m e r i c a n o d e G e o g r a f í a e H i s t o r i a ) , t h e N a t i o n a l I n s t i t u t e for I n d i g e n u o u s R e s e a r c h ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l I n d i g e n i s t a ) , the N a t i o n a l S c h o o l of A n t h r o p o l o g y and H i s t o r y ( E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) ; t h e i r n u m e r o u s j o u r n a l s a n d series h a v e q u i c k l y w o n w o r l d r e n o w n . A r a t h e r big n u m b e r of M e x i c a n p u b l i c a t i o n s m e n t i o n e d i n both b i b l i o g r a p h i e s reflects a shift of m a i n centers of A m e r i c a n studies f r o m E u r o p e a n d t h e U S A to L a t i n A m e r i c a n metropolises. I t c a n be seen, h o w e v e r , that r e s e a r c h efforts a r e not u n i f o r m l y distributed. S o m e r e g i o n s of the c o u n t r y , l i k e Y u c a t a n o r A n a h u a c , h a v e great n u m b e r of studies devoted to t h e m , w h i l e other regions, l i k e N o r t h e r n M e x i c o , w h i c h a r e p e r h a p s less p r o m i s i n g of conspicuous a r c h e o l o g i c a l o r ethnog r a p h i c a l feats, focus less attention. I n c a n be hoped, h o w e v e r , that b a l a n c e w i l l be restored i n forseable future. 1 E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a . S u c o n t r i b u c i ó n a l a b i b l i o grafia n a c i o n a l , I N A H , M é x i c o 1962', 342 p p ; I . B e r n a l , B i b l i o g r a f í a de A r q u e o l o g í a y E t n o g r a f i a . M e s o a m e r i c a y N o r t e de M é x i c o . 1514-11960, M e m o r i a s d e l I N A H , vol 7, 1962, 634 pp, 2 m a p s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7e1069eed408bbb0d404cde1e8ce131.pdf abf8f368e4a5668b41729bc500857593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:647 Title A name given to the resource Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ameryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.135-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 LECH MRÓZ CYGANIE MEKSYKAŃSCY I OBRAZ Z M I A N ZACHODZĄCYCH W ŻYCIU CYGANÓW W AMERYCE Literatura cyganologiczna liczy dziś wiele tytułów, różny jest jednak profil i niejednakowy poziom tych prac. Wiele jest już przestarzałych, niektóre jednak, zwłaszcza oparte na bezpośrednich badaniach, nie stra­ ciły wartości do dzisiaj. Większość całego tego dorobku dotyczy Cyga­ nów europejskich, ubogo dosyć przedstawia się literatura odnosząca się do Cyganów pozaeuropejskich, a ta, która traktuje o Cyganach amery­ kańskich, stanowi jeszcze tylko fragment. Najwięcej ukazało się w Ame­ ryce na temat Cyganów wiadomości prasowych. Czasami przedstawiały one prawdziwy obraz, bardzo często jednak nie odpowiadający rzeczy­ wistości. Wśród tych prac, które przedstawiają większą wartość, jest nieco opracowań lingwistycznych, gorzej natomiast przedstawia się sprawa z materiałami etnograficznymi, tych jest bardzo mało, a i w ist­ niejących za dużo jest amatorstwa, a za mało dokładności, zwłaszcza w odnoszących się do A m e r y k i Płd. Najpełniejsze, najbardziej ciekawe materiały dotyczące współczesnych Cyganów amerykańskich znaleźć można w biuletynie działającego w Wielkiej Brytanii Towarzystwa Cyganologicznego — „Journal of the Gypsy Lore Society". Dodatkową przeszkodę stanowi trudność, a często niemożność zdobycia tych nie­ licznych opracowań, które istnieją. Dlatego też trudno jest dać pełny obraz poruszanych zagadnień. Po opuszczeniu Indii udali się przodkowie Cyganów w kierunku płn.-zach. Przeszli przez Azję Środkową i Mniejszą docierając dalej do A f r y k i Płn. i Europy. Niektóre grupy pozostawały po drodze, lecz spora część, jeżeli nie większość, dotarła do Europy, gdzie zjawili się — je­ szcze nielicznie — już w X I w., większa ich liczba wkroczyła t u na przełomie X I V i X V w. Duża część Cyganów pozostała w Europie na zawsze, wędrując po różnych krajach bądź osiedlając się tutaj, wielu jednak zawędrowało dalej do Ameryki lub Australii. Przybycie pierw­ szych Cyganów do Australii stwierdzono w 1866 r., ale w Ameryce �136 L E C H MRÖZ zjawili się już dużo wcześniej. Pierwsze grupy Cyganów przybyły tutaj jeszcze w początkowym okresie kolonizacji Ameryki, trudno dziś ustalić, kiedy to nastąpiło, być może już w X V I , a na pewno w połowie X V I I w. Nie była to dobrowolna wędrówka, lecz rezultat próby roz­ wiązania drażliwego dosyć problemu europejskiego. Cyganie, którzy od dawna już byli ciężarem dla wielu krajów, stawali się ofiarami represji i różnych poczynań zmierzających do zmuszenia ich, aby przeszli na osiadły tryb życia lub opuścili kraj. Problem ten pozostał zresztą do dziś nie rozwiązany. Jedną z form działania zmierzającą do pozbycia się kłopotu, nieodosobnioną zresztą w tamtych czasach, była deportacja. I takimi właśnie przymusowymi zesłańcami byli pierwsi Cyganie, którzy przybyli na kontynent amerykański. Jako pierwsi — prawdopodobnie — wysłani zostali Cyganie z Anglii, wkrótce potem Francja i Holandia wysiedliły przymusowo pewną partię Cyganów do Ameryki. Zsyłano ich na tereny dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych, a prawdo­ podobnie i na wyspy Morza Karaibskiego. Np. w połowie X V I I w. Crom­ well wydał zarządzenie, aby urządzić na Wyspach Brytyjskich polowa­ nie na kryminalistów, włóczęgów i kobiety lekkiego prowadzenia, a na­ stępnie przesłać ich na Barbados i Jamajkę jako siłę roboczą na plan­ tacjach. Można stwierdzić z dużym prawdopodobieństwem, że wśród ofiar prawie na pewno znajdowali się również Cyganie. W braku kon­ taktu ze współplemieńcami te pierwsze grupy stosunkowo szybko asymilowały się, tak że do dzisiaj pozostały po nich jedynie ślady . Fran­ cuzi zesłali pewną grupę do Luizjany i ci zasymilowali się zupełnie; m. in. w X V I I I w., kiedy po śmierci Ludwika X I V wypłynęła na forum Stanów Generalnych sprawa posiadłości francuskich, wydano ustawy, aby dla przyśpieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i prze­ wieźć tam włóczęgów, żebraków i wszystkich, na których ciążyły w y ­ roki sądowe. Można natomiast wykryć jeszcze pozostałości tych Cyga­ nów, którzy przesiedleni zostali z Anglii, może dlatego, że byli liczniejsi, a może dlatego, że zesłano ich na tereny wschodniej — bardziej ucywi­ lizowanej już części Ameryki Płn. próbowali przeciwstawić się proce­ sowi asymilacji równoznacznemu z wynarodowieniem i zatraceniem własnej odrębności. Poza tym o ile Francja czy Holandia wysłały raczej nieliczne grupy, o tyle z Anglii w niedługim czasie po pierwszej przy­ bywać zaczęły dalsze partie Cyganów. I mimo iż część ich „rozpłynęła" się wśród przybywających coraz liczniej Europejczyków, niektórym udało się zachować odrębność. Do dzisiaj na terenie Stanów Zjednoczo1 2 1 I. B r o w n , vol. V I I I : 1929 2 Brown, The Gypsies in n r 4, s. 147. op. s. 149H150. cii., America, „Journal of the Gypsy Lore Society", �137 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nych i Kanady żyją potomkowie tych zesłańców, znani pod nazwą Ro­ manichels. Długi okres przebywania ich w Ameryce, a poprzednio na podobnie odciętych Wyspach Brytyjskich, spowodował, że Cyganie ci różnią się znacznie od przybyłych w falach późniejszych. Mimo ten­ dencji zachowawczych, mimo prób kultywowania tradycji, długi okres przebywania w Anglii, a następnie w Ameryce nie pozostał bez wpływu na ich kulturę. Romanichels zatracili dzisiaj w większości swój język, zagubili szereg zwyczajów, ale nadal istnieją jako grupa dosyć znacznie różniąca się od innych znajdujących się na terenie Ameryki Cyganów. Jako ciekawostkę można dodać, że mimo silnego wpływu kultury euro­ pejskiej i braku kontaktów z innymi grupami cygańskimi, a może właśnie dlatego, w kulturze Cyganów Romanichels zachowały się pewne archaizmy żywe jeszcze u Cyganów XV-wiecznych, ale zatracone zu­ pełnie lub zmienione u większości współczesnych . Na marginesie warto dodać, że nie tylko w X V I czy X V I I w. próbowano pozbyć się Cyganów drogą zesłania ich do kolonii, jeszcze w X I X w. sięgnięto do tego spo­ sobu — w 1802 r. pierwszy konsul Republiki Francuskiej wydał zarzą­ dzenie, aby wszyscy Cyganie zwinęli swoje obozy, po czym pod eskortą mieli być odtransportowani do portów i wysłani do k o l o n i i . Właściwy jednak napływ Cyganów do Ameryki wiąże się z 2 poł. X I X i początkiem X X w. Wpłynęło na to zniesienie w 1856 r. niewol­ nictwa cygańskiego w Rumunii, istniejącego tam od dawna. Należy zaznaczyć, że Rumunia, która znajdowała się na trasie ich wędrówki z Azji ku centralnej i zachodniej Europie, stała się jakby drugą ojczyzną Cyganów, wprawdzie przymusową, ale długi pobyt Cyganów tutaj odbił się silnie na ich kulturze, a i obecnie Rumunia jest krajem posiadającym chyba największą na świecie liczbę Cyganów . Nie wszyscy oczywiście zostali zatrzymani, wielu grupom udało się przemknąć ku dalszym zie­ miom, lecz duża ilość Cyganów została zatrzymana i zamieniona w nie­ wolników. W dokumencie z 1387 r. Mircea Wielki potwierdza wcześ­ niejsze nadanie dla klasztoru w Tismana wsi wraz z łąkami, młynem 3 4 5 3 J . P . C l e b e r t , Les Tzigames, P a r i s 1961, s. 108. E . D . B a r t e l s , G . B r u n , Gipsies in Denmark. C o p e n h a g e n 1943, s. 15; C l e b e r t , op. cit., s. 92. 4 5 A socialbiological study, W e d ł u g r o c z n i k a statystycznego za l a t a 1939-1940 w y d a n e g o w B u k a r e s z c i e w R u m u n i i jest 262 501 C y g a n ó w , j e d n a k ż e — j a k w i a d o m o — w i e l e t y s i ę c y C y g a ­ n ó w e u r o p e j s k i c h w y m o r d o w a l i w o k r e s i e w o j n y N i e m c y , poza t y m c z ę ś ć m o g ł a o p u ś c i ć R u m u n i ę po w o j n i e , t a k ż e obecnie jest i c h m n i e j . J a k podane jest w p u ­ b l i k a c j i : Nasielenije ziem/nowo szara, M o s k w a 1965, w o p a r c i u o r u m u ń s k i e dane z 1963 r., w R u m u n i i jest 120 tys. C y g a n ó w . W e d ł u g n i e k t ó r y c h ź r ó d e ł w i ę c e j C y ­ g a n ó w jest w B u ł g a r i i , bo k o ł o 215 tys. (dane z 1963 r . ) , nie w i a d o m o j e d n a k , czy jest to f a k t y c z n y w y n i k spisu, czy t y l k o bardzo o g ó l n e dane. �138 L E C H MROZ 6 i 14 rodzinami cygańskimi . Duża zwłaszcza grupa Cyganów została zatrzymana i pozbawiona wolności przez hospodara wołoskiego Sigile w 1541 r., z tego samego też roku pochodzi inny dokument — jasno mówiący, że Cyganie byli w Rumunii niewolnikami — wystawiony bojarowi Costina przez wojewodę Petru Raresa; jest to list gończy za Cyganką Greaca, niewolnicą, która zbiegła wraz z synami . Miały swo­ ich niewolników klasztory, panujący, bojarzy i mali posiadacze ziemscy, a długi okres pobytu Cyganów i wpływu miejscowej ludności widoczny jest w wielu grupach cygańskich . Otrzymawszy wolność, wielotysięczne rzesze Cyganów opuściły Ru­ munię, rozchodząc się po całej Europie. Dotarli do Polski, znaleźli się w każdym właściwie z europejskich krajów, z tej grupy pochodzą m. in. Lovari i liczni u nas Kalderasze (Kełderasze) oraz wiele innych cygań­ skich plemion. Przełom X I X i X X w. stanowi więc jakby drugi okres wielkiej wędrówki Cyganów. Z tej też fali pochodzą Cyganie, którzy przybyli do Australii i z tej również przeważająca większość obecnych Cyganów amerykańskich. Bliska stosunkowo data opuszczenia Europy, żywa jeszcze pamięć pobytu tutaj powoduje, że mimo ostatnich dzie­ sięcioleci, które oczywiście przyniosły pewne zmiany, zwyczaje Cyga­ nów żyjących w Ameryce i tych, którzy pozostali w Europie, są nie­ jednokrotnie niemal identyczne. Wytworzone na terenie Europy podziały zawodowe i wiążące się z nimi podziały grupowe znajdują i dzisiaj kon­ tynuację na terenie Ameryki. Dzisiaj na terenie Ameryki Cyganie występują niemal w każdym kraju z wyjątkiem samej północy, części południowej kontynentu i puszcz Ameryki Płd. Najliczniejsi są w Stanach Zjednoczonych i K a ­ nadzie, gdzie w sumie jest ich ponad 100 tys. , około 5 tys. znajduje się na terenie Meksyku , w większej liczbie żyją również w Hondu­ rasie. W Ameryce Płd. największa liczba Cyganów znajduje się w Chile, a poza t y m duże skupiska żyją w Peru i Argentynie . Nim zajmiemy się bliżej Cyganami meksykańskimi, poświęćmy nieco uwagi Cyganom Ameryki Płd. oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych. Najliczniejsi w Ameryce Płd. są Cyganie tzw. Rom Serbiake i Rusicke, 7 8 9 10 11 8 7 C . J . P. S e r b o i a n u , Seriboianu, 8 Les Tsiganes, P a r i s 1930, s. 45. op. cit., s. 47. G . P o t ir a, Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, Bucuresti 1939, s. 1115-120. 8 1 0 J . B l o c h, Les Tsiganes, D. W. P i i c k e t t , The P a r i s 1953, s. 109. Gypsies of Mexico, „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", vol. X L I V : 1965 n r 3-4, s. 86. 1 1 I . B r o w n, G y p s i e s in South vol. X V I I : 1938 n r 1, s. 2; C l é b e r t , America, op. cit., „ J o u r n a l of the s. 239. Gypsy Lore Society", �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 139 którzy przywędrowali z Rosji, poza tym znajdują się mniej liczne grupy Cyganów tureckich, węgierskich i greckich . Wydaje się konieczne dodanie informacji na temat podziału, klasy­ fikacji i nazw grup cygańskich. Terminem określającym Cyganów jako całość, jako naród różny od innych, jest słowo „Rom" (bądź „Lom" lub „Dom" — w Azji) — co wiadome jest dosyć powszechnie, natomiast dalszy podział na mniejsze jednostki i grupy wymaga wyjaśnienia. Tylko nieliczne z nazw określających poszczególne cygańskie grupy sięgają swym pochodzeniem czasów dawniejszych i wiążą się z Indiami. Do nich należą określenia: Sinti i Manusz (Manush) — odnoszące się do pewnych grup z zachodniej Europy i Romaniszels (Romanichels) będące, jak już wspominaliśmy, nazwą części Cyganów angielskich i amerykańskich. Być może do tej kategorii zaliczyć można nazwę G i tanów i niektóre nazwy Cyganów azjatyckich. Przeważająca natomiast większość jest znacznie późniejszego pochodzenia i rodowodem wiąże się z bliskimi stosunkowo czasami. Duża część nazw grup cygańskich związana jest z wykonywanym zawodem, jak np. Kalderari (Kalderash) — Kotlarze, Lovari — handlarze końmi, Koritari, Vretenari — trudniący się wyrobem przedmiotów drewnianych, Rudarii, którzy kie­ dyś zawodowo wypłukiwali złoto z piasku w rzekach Karpat Wschod­ nich itd. Wymienione wyżej nazwy wiążą się z długim pobytem w Ru­ munii i z pracami, jakie Cyganie musieli wykonywać dla swych panów. Wraz z określeniem zaczerpniętym z miejscowego języka — tyle, że scyganionym, stały się nazwą grupy, zaakceptowaną przez nich i sto­ sowaną. Wytworzony podział jest prawdopodobnie nowy, a nie stanowi kontynuacji przyniesionych z Azji. Wiele nazw pochodzi od nazwy kra­ ju, w którym przez dłuższy czas grupa przebywała, np. Rusuya czy Rusicke, Serbiake, Grekuya itd., są inne odnoszące się do części kraju czy miasta. Są wreszcie nazwy związane z rodzajem prowadzonego ży­ cia — Wurdenari (od wurden — wóz), Fełdytka Roma (od niemieckiego Feld — pole) czy Bareforytka Roma — Cyganie wielkomiejscy. Podział ten jest bardzo skomplikowany, nazwy niejednokrotnie nakładają się utrudniając orientację i uzyskanie wyraźniejszego obrazu. Należy je­ szcze dodać, że proces powstawania nazw grup cygańskich nie jest zamknięty, nowe zawody, nowe miejsca pobytu i nowe warunki powo­ dują dalsze zmiany. 12 Cyganie południowoamerykańscy nadal w większości wędrują uży­ wając jako mieszkań namiotów. Tyle, że koń czy osioł, który w Europie był ich środkiem transportowym, został tu zastąpiony przez samochody ciężarowe, na których przewożony jest cały dobytek. Wśród uprawia1 2 B r o w n , op. cit., s. 2. �140 L E C H MROZ nych zawodów znajdujemy, podobnie jak w Europie, kowalstwo i inne prace związane z metalem — dosyć powszechnym zajęciem u Cyganów w Argentynie jest remontowanie starych samochodów i odsprzedawanie ich ze sporym zyskiem, drobny handel, rozwinięty zwłaszcza u Cyganów w Chile, gdzie mężczyźni wędrując po kraju trudnią się sprzedażą róż­ nych przedmiotów zakupionych w Valparaiso, oraz nadal żywy handel k o ń m i . Na pograniczu argentyńsko-chilijskim znajduje się wiele szla­ ków, którymi Cyganie przepędzają konie z jednego kraju do drugiego, by je tam sprzedać. Kobiety wróżą, a i tradycyjny ich strój — długie barwne spódnice, kolorowe bluzki — pozostał nadal w użyciu . Bar­ dziej interesujący dla badania procesów współcześnie zachodzących u Cyganów jest obszar Ameryki Płn. Ilość Cyganów jest tu większa i bardziej zróżnicowany przedstawiają obraz; od prawie w pełni zasy­ milowanych potomków Romanichelsów przez grupy mniej lub bardziej związane z jednym miejscem pobytu aż do w pełni koczujących trady­ cyjnych grup cygańskich. Cyganie zamieszkujący Amerykę Płn. dzielą się na dziesięć grup, najliczniejsi są Cyganie Kalderash — podzieleni jeszcze w zależności od kraju, z którego przybyli, na Rom Serbyia i Rom Rusuria — Maczwaja (Machwayia) i Lovari. Zwłaszcza Lovari związani są nadal z wędrownym trybem życia, mieszkają w przyczepach typu campingowego, ich kobiety nadal wróżą, mężczyźni zaś zajmują się handlem domokrążnym bądź pokazywaniem — za pieniądze — treso­ wanych zwierząt. Prócz trzech wymienionych ilościowo największych grup na terenie Ameryki Płn. występują: Rom Xoraha (Cyganie turec­ cy), Romanichels, Nawkins (Cyganie szkoccy), hiszpańscy Gitanos (sku­ pieni w Nowym Jorku), Bayash, Manush — pochodzący z Francji i mie­ szkający dzisiaj w okolicach San Francisco i Nowego Orleanu, ostatnią grupę stanowią tzw. Cyganie Węgierscy osiedli w dużych miastach i trudniący się muzykanctwem . 13 l i 15 Początkowo po przybyciu prowadzili Cyganie tryb życia podobny jak w Europie, wędrowali wozami, wróżyli, handlowali końmi. Szybki rozwój motoryzacji i techniki, który nastąpił w Ameryce w okresie międzywojennym, spowodował upadek handlu końmi, a następnie ko­ walstwa. Cyganie zmienili więc nieco sposób życia, konie i wozy zastą­ pione zostały przez samochody i przyczepy campingowe, miejsce handlu końmi zajął handel samochodami, oprócz tego zajęli się tzw. przemysłem rozrywkowym, prowadzeniem stolików gier hazardowych, karuzel itp., 1 3 1 4 1 5 M . C o l i n o n , Les Brown, Brown, Gitans, P a r i s 1968, s. 52. G y p s i e s i n S o u t h A m e r i c a . . . , s. 6. The Gypsies in America..., s. 151; R . L e e , The Gypsies „ J o u m a l of t h e G y p s y L o r e Society", vol. X L V I I : 1968, n r 1-2, s. 12-16. in Canada, �C Y G A N I K MEKSYKAŃSCY 141 wielu przeszło do osiadłego życia. Pociągnęło to za sobą rozpad dotych­ czasowej struktury plemiennej, spadek roli Krisu, instytucji, która u Cy­ ganów stała na straży przestrzegania cygańskich niepisanych praw i zwyczajów. W parze z tym nastąpił niejednokrotnie wzrost przestęp­ czości. Jednakże większość Cyganów Kanady i Stanów Zjednoczonych potrafiła zachować, choć w zmienionej postaci, więź grupową. Współ­ cześnie Cyganie w każdym mieście Stanów Zjednoczonych i Kanady — tam gdzie tworzą większe skupiska — zorganizowani są w tzw. k u m panie, będące rodzajem związków, w skład których wchodzą wszyscy mężczyźni danego zbiorowiska. Na czele znajduje się tzw. Kris Romani, składający się z kilku starszych Cyganów. Kumpanie dzielą się na mniejsze zespoły składające się z 3 do 8 mężczyzn, którzy wykonują te same prace, razem handlują samochodami, zajmują się naprawą kotłów, malowaniem domów itp. Poszczególne grupy są niezależne, szukają so­ bie same zatrudnienia i zarobku. Po skończeniu pracy i otrzymaniu wynagrodzenia udają się do domu najstarszego z grupy, gdzie następuje podział zarobku. Najpierw zwracają wkład wszystkim tym, którzy po­ nieśli jakieś wydatki związane z wykonywaną pracą, resztę dzielą równo między siebie. To samo zresztą dotyczy kobiet wchodzących w skład grup i zarabiających wróżbą czy drobnymi kradzieżami. Zamężne ko­ biety i żonaci mężczyźni wchodzący w skład grupy otrzymują pełne, równe udziały, kawalerowie i panny połowę, zaś młodzi chłopcy i dziew­ częta, jeśli biorą udział w pracach, otrzymują czwartą część udziału. Jeżeli na teren zajmowany przez jakąś kumpanię przybędzie Cygan z innego miasta i chce podjąć tu pracę, musi uzyskać zgodę członków miejscowej kumpanii, co odbywa się przez głosowanie w Krisie. Jeżeli któremuś z Cyganów źle się powodzi, może otrzymać od kumpanii po­ życzkę, o czym też decyduje K r i s . Ten zwyczaj samopomocy żywy jest do dzisiaj i kiedy np. zdarzyło się, że pewna rodzina cygańska z Montrealu znalazła się w nędzy, wtedy najstarszy członek Krisu obszedł wszystkich Cyganów kumpanii i zebrał w wyniku składki sumę około 1000 dolarów jako bezzwrotną pomoc dla współplemieńca . Dzięki tej formie pomocy mogą Cyganie przeżyć momenty niekorzystnej koniunktury czy innych trudności, a jest ich niemało; z jednej strony nierzadkie uprzedzenia rasowe, z drugiej prawodawstwo, które ani w Stanach Zjednoczonych, ani w Kanadzie nie jest dla Cyganów zbyt przychylne. Gdy przeszedłszy od handlu końmi zajęli się handlem uży­ wanymi samochodami, władze kanadyjskie wydały zarządzenie ograni­ czające ilość sprzedawanych przez jednego osobnika aut do 3 w ciągu 1 6 17 1 6 L e e, The 1 7 L e e , op. cit., s. 45. Gypsies in Canada..., s. 44. �142 L E C H MROŹ roku. Wprawdzie Cyganie poradzili sobie kupując i sprzedając 3 samo­ chody w imieniu swoim, 3 w żony, dalej w imieniu ojoa, matki i pozo­ stałych członków rodziny. Nie zawsze jednak udaje im się ominąć prze­ pisy. Zakazano Cyganom na niektórych terenach wróżbiarstwa — co jest tym bardziej niesprawiedliwe, że nie-Cygan może otrzymać licencję na wykonywanie tego zawodu. Z przyczyn narodowościowych trudno im niejednokrotnie uzyskać pracę w fabrykach czy innych zakładach, co z kolei prowadzi czasami do wzrostu kradzieży. Analizując niezbyt łatwą sytuację Cyganów w Płn. Ameryce Ronald Lee, amerykański cyganolog, gorzko stwierdza, że największym przestępstwem Cyganów jest to, że „kradną bez licencji" . Być może, że ta właśnie sytuacja stworzyła silną wewnętrzną organizację Cyganów, znacznie bardziej skonsolidowaną niż w Europie. Natomiast zewnętrznie upodobnili się do innych mieszkańców tych krajów, nie różniąc się od nich właściwie ani ubiorem, ani mieszkaniami. W porównaniu z Cyganami północnoamerykańskimi, - Cyganie Ame­ r y k i Południowej i środkowej nieco inny przedstawiają obraz. Działal­ ność państwowa i środowisko nie wywierające silnej presji nie dopro­ wadziło do zjawiska podobnego jak w Ameryce Płn., to znaczy asymi­ lacji z jednej strony, a z drugiej — jako przeciwwagi — utworzenia silnej organizacji wewnętrznej. W Ameryce Płd. i środk. Cyganie nie są tak zwarci, tworzą szereg mniejszych grupek — stanowiących konty­ nuację podziałów, jakie istniały w Europie, zewnętrznie jednak zacho­ wali szereg elementów wyróżniających ich z otoczenia. Np. głównym zajęciem Cyganów Hondurasu jest, tak jak i u ich przodków, handel bydłem i końmi. Skupują oni w wioskach krowy, muły i konie, po czym dostarczają je do miasta i tu sprzedają. Niektórzy zajmują się pracami związanymi z metalem, posiadają niewielkie zakłady ślusarskie, inni są murarzami. Kobiety oprócz tego oczywiście w r ó ż ą . Cyganie klanu Xorahai (z grupy Laidakesti) kupili samochód — kinobus — którym jeżdżą po okręgu karaibskim, na północy kraju, i zarabiają pokazując filmy. Ten rodzaj zarobkowania, raczej odosobniony na terenie Hondu­ rasu, występuje powszechnie w Meksyku. Warto tu skrótowo przedsta­ wić losy i drogę klanu Xorahai z Europy do Hondurasu, są one bowiem dość charakterystyczne dla Cyganów środkowoamerykańskich. Na czele klanu stoi „papo" — Todoro Moklos. Według jego relacji grupa ta w y ­ wodzi się ze wschodniej E u r o p y . W 1912 r. Todoro Miklos ożenił się 18 19 20 1 8 L e e , op. cit., s. 48. F . a n d A . M a x , The Gypsies of Honduras, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o ­ ciety", vol. X L V I I I : 1969 n r 1-2, s. 7-8. T o d o r o p o c h o d z i z g r u p y K a l d e r a s h , ale n a s k u t e k b l i ż e j n i e z n a n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i p r z y ł ą c z y ł s i ę do grupy s w o j e j m a t k i . P r a w d o p o d o b n i e n a s t ą p i ł o to w w y 1 9 2 0 �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 143 z Cyganką hiszpańską, jego grupa wędrowała wtedy swobodnie po całej Europie. W 1920 r. zmarła mu żona i Todoro pojął drugą żonę — Cy­ gankę z grupy Rusuia, z którą ma pięcioro dzieci. W roku 1930 lub 1931 klan wyemigrował do Ameryki Płd., kilka lat spędzili w Wenezueli i Kolumbii i dopiero później osiedli w Hondurasie. Do tej pory utrzy­ mują kontakty z krewniakami z tej samej grupy Laidakesti, którzy przebywają w Meksyku i krajach Ameryki Płd. Wprawdzie w tej chwili grupa Todora mieszka w murowanych domach — tworzących kolonie, ale nadal przestrzegają cygańskich zwyczajów, małżeństwa zawierają w zasadzie z osobami swojej n a r o d o w o ś c i . 2 1 22 Nie wiadomo dokładnie, kiedy przybyła do Meksyku pierwsza grupa Cyganów, pewne jest jednak, że nie była to jedna fala, że przybywali w różnym czasie z Ameryki Płd., rzadziej ze Stanów Zjednoczonych lub bezpośrednio z Europy. Brak oficjalnych danych dotyczących liczby Cy­ ganów żyjących obecnie w Meksyku, przypuszcza się jednak, że liczba ta waha się w pobliżu 5 tys. Są tutaj Cyganie Rusuia (przybyli pośrednio lub bezpośrednio z Rosji), Laidakesti, Grekuia, Cyganie tureccy, K a l derash i kilka pomniejszych grup . Duża część Cyganów, którzy przy­ byli do Meksyku, pozostała tutaj na stałe znalazłszy sprzyjające warun­ k i . Niezbyt wysoki stopień uprzemysłowienia kraju gwarantował zapo­ trzebowanie na kowalskie i ślusarskie czy inne praGe wykonywane w me­ talu. Wróżki też znajdowały klientów, a w dodatku charakter geogra­ ficzny kraju, odcięcie wielu wiosek, nie najlepszy stan dróg, struktura narodowościowa powodowały, że Cyganie w Meksyku znaleźli sprzyja­ jące warunki. Owo odcięcie wiosek wpłynęło na to, że u Cyganów me­ ksykańskich wytworzył się jeszcze jeden rodzaj profesji, nie znany w żadnym właściwie innym kraju. Trudno powiedzieć, kiedy Cyganie wpadli na pomysł, aby zawodowo zająć się prowadzeniem objazdowych kin, ale zajmują się t y m dosyć powszechnie i od dawna. Nawet ci, k t ó ­ rzy przybyli tu w ubiegłym wieku i osiedli w miastach i którzy tam pozakładali warsztaty wykonujące prace w metalu, również, choć w mniej23 n i k u ś m i e r c i ojca, l u b p o r z u c e n i a p r z e z niego r o d z i n y , jest to m o j e oparte n a p r z y k ł a d a c h z i n n y c h grup. 2 1 przypuszczenie, T e r m i n k l a n jest w d o s y ć p o w s z e c h n y m u ż y c i u 'w l i t e r a t u r z e cyganologiczn e j , z w ł a s z c z a a n g l o s a s k i e j . W t y m w y p a d k u w o d n i e s i e n i u do X o r a h a i F . i A . Max także u ż y w a j ą o k r e ś l e n i a klan, c h o ć — j a k m o ż n a w n i o s k o w a ć z daiszych w y w o d ó w — chodzi t u o r ó d . N i e w d a j ą c s i ę w r o z w a ż a n i a n a d z a k r e s e m obu po­ j ę ć i m i m o p e w n y c h w ą t p l i w o ś c i , n i e m o ż l i w y c h niestety do w y j a ś n i e n i a z u w a g i n a s k ą p o ś ć i n i e p e ł n o ś ć literatury, pozostaniemy przy u ż y t y m przez nich terminie klan. M a x , op. cit., s,. 2-4. P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., s. 85. 2 2 2 3 �144 L E C H MRÖZ szym znacznie stopniu, dorywczo zajmują się prowadzeniem objazdo­ wych kin. Mimo postępującego uprzemysłowienia kraju, mimo coraz szerszego upowszechnienia kultury cygańskie kina cieszą się nadal po­ wodzeniem. Docierają do najbardziej odległych wiosek i hacjend i dla wielu ludzi jest to nadal jedyny sposób na obejrzenie filmu i w ogóle na zapoznanie się z kinem . Można więc powiedzieć, że mimo iż u pod­ staw leży nie szlachetny cel krzewienia oświaty, ale bardziej przyziem­ ny — zarobkowanie, to jednak w porównaniu z ogółem Cyganów świata Cyganie meksykańscy spełniają niewątpliwie pożyteczną rolę. Wzmian­ kowany rodzaj zawodu jest przyczyną wytworzenia jeszcze jednego po­ działu tutejszych Cyganów, luźno stosunkowo związanego z poprzednim. Cyganie meksykańscy dzielą się w oparciu o tryb życia na Rom K u m ponge i Rom Foroske. Rom Foroske — Cyganie miejscy — rekrutują się w dużej części z Rusuia, żyją na stałe w miastach, mają tam war­ sztaty czy nawet małe zakłady przemysłowe. Od czasu do czasu jednak jeżdżą również z filmami. Druga grupa, znacznie liczniejsza, Rom Kumponge — jak by Cyganie wiejscy, są właśnie tymi, którzy swoją egzystencję związali z objazdowymi kinami. Ich domem jest ciężarów­ ka i namiot, a jedynym zajęciem objazdowe kino . Wozy kinowe uży­ wane przez Cyganów nie są specjalnymi kinobusami, koszt takiego bo­ wiem wynosi około 10 tys. dolarów. Są to zwykłe ciężarówki używane do transportu, obudowane przez Cyganów własnym przemysłem dla potrzeb zawodowych. Na zewnątrz znajduje się napis „Cine Ambulante", tam też jest miejsce na wywieszenie afiszy zapowiadających atrak­ cje programu. Czasami także są umieszczone głośniki, przez które po przyjeździe do wsi nadają w celu zwrócenia uwagi muzykę. Po schod­ kach wchodzi się do wnętrza będącego salą kinową. Wnętrze wyłożone jest tapetą, są tu skrzynie, w których złożony jest dobytek, obok niski stół. Naczynia kuchenne i narzędzia przechowywane są na zewnątrz, w skrzyni umocowanej z boku samochodu, śpią wewnątrz na matera­ cach lub rodzaju dywaników. Często mają ze sobą namioty, ale używają ich najczęściej wtedy, kiedy postój ma być dłuższy niż jeden dzień. Normalnie w dzień jadą, a wieczorem odbywa się pokaz. Największe powodzenie mają filmy tzw. kowbojskie, rancherskie itp. Opłata od oso­ by wynosi 2-3 peso. Podróżują rodzinami, jedną lub dwiema ciężarów­ kami, ale co pewien czas odbywają się spotkania wielu takich zespo­ łów. Te wspólne spotkania — odpoczynki trwające od kilku do k i l k u ­ nastu dni — są jednocześnie okazją do naprawy sprzętu, wymiany f i l 24 25 2 4 D. W. P i c k e t t , R . G o n z a l e s , G y p s y L o r e Society", vol. X L I I I : 1964 Mexico..., s. 87. P i c k e t t , op. cit, s. 87. 2 5 A Mexican n r 1-2, s. Gypsy legend. 4; P i c k e t t , „ J o u r n a l of The Gypsies the of �145 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY mów, na takich też spotkaniach odbywają się wesela. Zwykle jeżdżą po dwie ciężarówki, z których jedna odwiedza wioski po jednej stronie głównej drogi, druga po przeciwnej. Przyjechawszy udają się do miej­ scowego przedstawiciela władz dla uzyskania pozwolenia na wyświetle­ nie filmu, potem przy użyciu plakatów, nierzadko głośników starają się przyciągnąć widzów na wieczorny spektakl. Czasami, gdy nie ma głośników, zadanie powiadomienia mieszkańców o przybyciu kina spo­ czywa na kobietach. Idąć po zakup żywności jednocześnie ogłaszają przyjazd kina. Niektóre grupy-rodziny oprócz ciężarówki dysponują również jeepem. Jeżeli okaże się, że ze względu na warunki dojazd cię­ żarówką do wsi jest niemożliwy, ładują na jeepa namiot, sprzęt filmo­ wy i inne niezbędne przedmioty i jadą do wsi. Wówczas pokaz odbywa się na wolnym powietrzu. Podział pracy w takiej wędrownej grupie jest następujący: wszystkie cięższe prace: naprawa sprzętu, staranie o filmy należą do mężczyzn. Kobiety zajmują się tradycyjnie przyrzą­ dzaniem jedzenia, praniem odzieży, pilnowaniem dzieci, myciem cięża­ rówek i troską o pozostały sprzęt domowy. Przy tego typu pracy ko­ nieczne są owe spotkania. Jeżeli któryś z samochodów nie przyjedzie w umówionym terminie, wysyłają mu naprzeciw inny, dla zbadania przyczyny opóźnienia, ponieważ warsztaty naprawcze czy lekarze od­ daleni są niejednokrotnie o dziesiątki, a nawet setki kilometrów. Pracę utrudniają czasami władze terenowe odmawiając zezwolenia na pokaz, zdarza się, że dochodzi do bójek z tubylcami, w których i nóż, i kara­ bin nie są czymś niezwykłym. Stąd w podstawowym wyposażeniu prócz sprzętu filmowego i przedmiotów codziennego użytku znajduje się rów­ nież broń . Zasadniczym zajęciem Cyganów miejskich są — jak wspomnieliś­ my — prace związane z metalem. Nie jest to już, tak jak dawniej, na­ prawa naczyń czy bielenie, gdyż to zostało wyeliminowane przez pro­ dukcję fabryczną. Zajmują się więc wyrobem łańcuchów, bloków do przenoszenia ciężkich ładunków, zyskowną, lecz niebezpieczną naprawą zaworów przy kotłach wysokiego ciśnienia, naprawą zbiorników na wo­ dę i kotłów parowych, a ponadto — dla wielu zakładów przemysło­ wych — renowacją pilników. Pilniki te czyszczą metalowymi szczotka­ mi i polichlorkiem acydu, nie jest to zajęcie zbyt dochodowe, ale w wy­ padku większych zamówień przynoszące również niezły profit. Trzecim z najważniejszych zajęć, uprawianym przez kobiety z obu grup, jest wróżbiarstwo. Wróżą one z liści herbaty, ze szklanej k u l i itd., trudniąc się przy okazji sprzedażą ziół i różnych a m u l e t ó w . 26 21 2 6 2 7 P i c k e t t , op. c i t , s. 92. P i c k e t t , op. cit., s. 98. 10 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �146 L E C H MRÓZ Najważniejszym autorytetem, najwyższą niejako władzą u Cyganów meksykańskich jest znany również u wielu grup europejskich Romani Kris, rodzaj rady i zarazem sądu. Kris zwoływany jest w wypadkach ważniejszych, a członkami jego są starsi mężczyźni, przedstawiciele różnych rodów grupy. W wypadku jakichś spraw międzynarodowych czy nieporozumień zwoływane jest tzw. Divano, czyli jakby dyskusyjne zebranie, którego celem jest wyjaśnienie sprawy. Głos decydujący na­ leży do jednego ze starszych Cyganów, najczęściej głowy rodu. Na t y m etapie głos mogą zabierać także kobiety. W wypadku jednak, jeśli D i ­ vano nie wyjaśni sytuacji czy nie doprowadzi do pojednania zwaśnio­ nych, wtedy zostaje zwołany Kris, gdzie 2-3 starych, cieszących się szacunkiem Cyganów, występuje w roli arbitrów, a ich zdanie nie pod­ lega dyskusji, w pełni musi być zaakceptowane i respektowane. Kris jest instancją nadrzędną dla całej grupy, ale zwołanie Krisu uważane jest za sprawę poważną i zdarza się tylko wtedy, kiedy charakter spra­ wy to uzasadnia lub kiedy wielokrotne zwołanie Divano nie dało rezul­ tatu. Próba wyłamania się spod decyzji Romani Krisu może zakończyć się wykluczeniem zupełnym z grupy, podobnie napiętnowana jest próba odwołania się do autorytetów niecygańskich, np. sądu . 28 Władza w rodzie spoczywa zwykle na najstarszym mężczyźnie, go­ spodarstwo jest wspólne i uczestniczą w nim oprócz starych rodziców wszyscy dorośli synowie z żonami i dziećmi. Jednym z najczęstszych powodów, dla których zwołuje się Divano, są nieporozumienia małżeń­ skie i dosyć częste rozwody. Z tego też prawdopodobnie powodu dzieci wpisywane są nie do dowodów tożsamości rodziców, lecz d z i a d k ó w . Jeżeli chodzi o religię, to oficjalnie meksykańscy Cyganie są rzymskokatolikami, jednakże nierzadko ich kontakt z kościołem ogranicza się do ochrzczenia dzieci i uzyskania metryki, niezbędnego w przy­ szłości dokumentu. W domach posiadają niejednokrotnie wizerunki świę­ tych, a zwłaszcza Matki Boskiej z Gwadelupy, która otoczona jest spec­ jalną czcią u Cyganów całej środkowej Ameryki. K u jej czci odbywają pielgrzymki, przeradzające się często w rodzaje festynów i zabaw. Jak się jednak wydaje, chodzi tu raczej o pewną zewnętrzną formę niż prawdziwe praktyki religijne .. (Analogiczne wypadki kultu Matki Bos­ kiej znane są u Cyganów hiszpańskich — Madonna del Pilar, u Cyga­ nów francuskich — Sainte-Marie-de-la-Mer oraz u Cyganów w Egipcie). Ubiory meksykańskich Cyganów nie różnią się właściwie — jeśli chodzi o mężczyzn — od ubrania przeciętnego meksykańczyka, nato29 30 2 8 2 5 3 0 B r o w n , The Gypsies in America..., P i c k e t t , op. cit., s. 12. P i c k e t t , op. cit., s. 92. s. 162; P i c k e t t , op. cit., s. 7-8. �147 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY miast wyraźnie odbiegają od nich ubiory Cyganek przypominające to, co można widzieć u Cyganek w wielu krajach Europy wschodniej. Cha­ rakterystyczna dla tego stroju jest długa prawie do ziemi spódnica, na to nakładany długi fartuch, bluzka i chustka na głowie. Najpopularniej­ sze są kolory jasne, czasami krzykliwe. Do tego dochodzą naszyjniki, bransolety i kolczyki ze złotych monet . Naszyjniki i kolczyki ze zło­ tych monet używane były powszechnie przez Cyganki europejskie, zwłaszcza w Rumunii i w grupach, które stamtąd stosunkowo niedawno wyszły; jest prawdopodobne zresztą, że sam zwyczaj został przez nie zapożyczony od Rumunek . Dla Cyganek meksykańskich — a podobne zjawisko obserwować można u wszystkich Cyganów Ameryki Płd. i środkowej — owe ozdoby ze złotych monet są nie tyle środkiem upię­ kszającym, ile pokazaniem bogactwa. Wiele z tych monet jest starych, pochodzenia europejskiego i czasami już od kilku generacji znajdują się w posiadaniu rodziny. Zwłaszcza większe uroczystości powodują przystrojenie się niemal całym posiadanym bogactwem. Jak obliczono, na jednej z takich uroczystości, pewna Cyganka miała na sobie monety wartości około 10 tys. dolarów. Jeżeli sytuacja ekonomiczna rodziny jest niekorzystna, Cyganki dają naszyjniki pod zastaw, nie chcą jednak ich sprzedawać, by nie rozstawać się z rodzinnymi dobrami . Domy Cyganów, którzy osiedli, urządzone są w sposób dosyć stereo­ typowy, podobny do wzorów miejscowych i wyposażone w meble seryj­ nej produkcji. Cechą odróżniającą jest być może większa ilość obra­ zów, ozdób, bibelotów, czasami sof i biurek, tak że — jak powiedział D. W. Pickett — wygląda ono bardziej na gabinet businessmana niż cy­ gańskie mieszkanie. Domy ich różnią się od tubylczych przede wszyst­ kim tym, że są parterowe, a wszelkie urządzenia sanitarne znajdują się poza posesją albo przynajmniej poza domem . Wiąże się to ze starym cygańskim tabu, według którego dolne partie ciała kobiety i odzież no­ szona od pasa w dół są nieczyste i zetknięcie z nimi powoduje tzw. skalanie, które dopiero odpowiedni ceremoniał i upływ pewnego czasu mogą usunąć. Dlatego też domy muszą być parterowe, gdyby bowiem były wyższe, mogłoby zdarzyć się, że nad głową Cygana znalazłaby się Cyganka, co spowodowałoby także skalanie; zjawisko to znamy zresztą z terenu znacznie nam bliższego, bo z Nowej Huty, gdzie ten sam pro­ blem wystąpił, gdy chciano dać mieszkania Cyganom, którzy podjęli pracę w hucie. 31 32 33 34 3 1 B r o w n , The Gypsies M . E . P i t t a r d , Les a n u, op. cit., s. 78. 3 2 3 3 3 4 in America..., s. 158; Tziganes ou Bohémiens, P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., P i c k e t t , op. cit., s. 11. s. 16. P i c k e t t , op. cit., s. 14-16. G e n è v e 1932, s. 39; S e r b o i - �148 L E C H MROZ Jedzenie jest w zasadzie takie samo jak u pozostałej ludności me­ ksykańskiej, tyle że zdaje się czarna fasola nie została zaakceptowana. Natomiast warto zwrócić uwagę na znaczenie herbaty. W wielu do­ mach cygańskich znajduje się w pokoju na honorowym miejscu samo­ war, przywieziony często jeszcze z Europy, i picie herbaty — przez ca­ łą rodzinę — odbywa się nie tylko po każdym posiłku, ale niemal za każdym razem, gdy ktoś przyjdzie . Jeśli chodzi o obrzędy i uroczystości, to w wielu wypadkach straciły one znaczenie. Jest jednak kilka okazji, kiedy nadal podtrzymuje się tradycję. Są to: chrzciny, zawieranie małżeństwa i cały poprzedzający to rytuał, paćiv, czyli przyjęcia wydawane z okazji przyjścia specjal­ nego gościa, sldva — uroczyście obchodzony dzień patrona rodu, oraz pomdna i cały zespół uroczystości żałobnych . Dosyć powszechne do dzisiaj jest dawanie wykupu za żonę, płatne w tzw. „galbi", kawałkach złota, a wartość tego wyrażona w dolarach waha się, w zależności od rodziny, urody panny i wielu innych oko­ liczności, od 1 do 10 tys. dolarów. Ponieważ nadal jeszcze żywa jest u Cyganów meksykańskich tradycja brania żon ze swojej grupy, a nie­ rzadko bywa, że niewiele jest dziewcząt w wieku odpowiednim do zamążpójścia, wyprawiają się więc w poszukiwaniu żon do Hondurasu, Gwatemali, a nawet Wenezueli, gdzie są większe skupiska cygańskie . Po śmierci Cygana jego rzeczy są częściowo rozdawane przyjacio­ łom, częściowo niszczone. Po pogrzebie zaczynają się powtarzające się co pewien czas uroczystości zwane pomdna, mające na Celu uchronienie żyjących przed szkodliwą działalnością ducha zmarłego. W trzy dni po śmierci, a następnie po sześciu dniach odbywają się pomdna, rodzaj wspominków po zmarłym. Towarzyszy temu jedzenie — przed uroczy­ stością oczyszczane przy pomocy kadzidła. W pierwszych dwóch potndna udział bierze tylko najbliższa rodzina zmarłego, na trzeciej — 9 dni po śmierci — zbiera się większość Cyganów z grupy dla odprawie­ nia wielkiej stypy. Po oczyszczeniu jedzenia kadzidłem członek najbliż­ szej rodziny zmarłego bierze próbki jedzenia, całuje je i poświęca du­ chowi tego, który odszedł. Następne pomdna odbywają się po 3, 6 i 9 miesiącach od śmierci. Ostatnia — barśeki pomdna — odbywa się w rok po śmierci i jest ona najważniejsza, jako że według wierzenia duch zmarłego zakończył już podróż po świecie, podczas której odwiedzał wszystkie znane mu miejsca, i teraz może odejść na zawsze . Najbar­ dziej chyba zaznaczyły się wpływy tubylcze w innym obrzędzie, zwa33 3 6 37 38 3 5 P i c k e t t , op. cit., s. 12-114. 3 6 P i c k e t t , op. cit., s. 95-97. P i c k e t t , op. cit., s. 98; M a x , op. cit., s. 5. 3 7 3 8 P i c k e t t , op. cit., s. 65-68. �149 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nym sláva (sama nazwa pochodzi prawdopodobnie z Serbii, gdzie do dzisiaj w wielu rodzinach południowej i południowo-wschodniej Serbii obchodzone jest święto patrona rodu pod tą samą nazwą). I tutaj rów­ nież są to uroczystości ku czci patrona rodu, lub raczej patrona całej grupy. Wyraźnie potwierdza się zdanie wypowiadane przez wielu bada­ czy, że Cyganie wyznają religię kraju, w którym aktualnie przebywa­ ją; zmieniając kraj, zmieniają i religię . Oczywiście nie jest to reguła, ale jest dosyć powszechne. Cyganie w Meksyku pochodzący z obszarów, gdzie powszechna była religia prawosławna, tutaj, w Meksyku, stali się oficjalnie rzymskokatolikami. Ciekawe, że nie zachowana jest pamięć któregoś ze świętych czczonych przez Cyganów w Europie, zostali oni w pełni zastąpieni przez świętych najpopularniejszych w t y m kraju, specjalnie zaś przez Madonnę z Gwadelupy. Postać patrona zmienia się co jakiś czas w zależności od tego, jak święty wywiązuje się z n a ł o ­ żonych nań obowiązków, jeżeli modlitwy nie odnoszą skutku, nieżyczli­ wy święty zostaje zastąpiony przez innego. Sama uroczystość rozpoczy­ na się już właściwie w przeddzień święta patrona, chodzą wtedy od domu do domu zapraszając się nawzajem na dzień następny. Potem wszyscy udają się z pielgrzymką do kościoła, dzień następny przezna­ czony jest właściwie w całości na jedzenie i picie; oprawa owej piel­ grzymki, towarzyszące temu dekoracje, cała atmosfera przejęta została z uroczystości tubylczych . 39 40 Interesujące jest, że wendeta, zwyczaj wytępiony u Cyganów euro­ pejskich, nie występujący też raczej w większym stopniu u Cyganów innych grup, tutaj niezwykle się rozpowszechnił. Niektóre z historii cią­ gnące się przez długie lata przypominają niesamowite, fantastyczne nie­ mal przygody, obfitujące w takie elementy, jak najmowanie płatnych pistoleros, strzelanie z jadącego samochodu, przekupywanie i ucieczki z więzień itp. Zwyczaj wendety do dzisiaj u wielu grup Cyganów tej części Ameryki jest żywy i nadal obowiązujący , pamiętając o tym, w czasie różnych uczt, zebrań towarzyskich i innych uroczystości zaw­ sze wyznacza się jednego z mężczyzn, któremu nie wolno pić alkoholu, jego zadaniem jest stała obserwacja innych i czuwanie nad bezpieczeń­ stwem członków własnego rodu. Nie jest celem tego opracowania dawanie bardziej szczegółowego opisu różnych dziedzin kultury Cyganów meksykańskich, to znaleźć można w cytowanych w przypisach publikacjach. Zamieszczone powyżej pobieżne dosyć omówienie wystarczy jednak do dalszych rozważań, k t ó 41 S e r b o i a n u , op. ext., s. 61-62. "> P i c k e t t , op. c i i . , s. 64. M . B l o c k , Moeurs et coutumes op. c i t , s. 13; P i c k e t t , op. cit, (s. &9-90. 3 9 4 1 des Tziganes, París 1936, s. 159; Max, �150 L E C H MROZ rych zadaniem jest pokazanie różnic w sposobie życia Cyganów Ame­ r y k i P ł n . i Płd., oraz kierunku zachodzących zmian i ich rodzaju. Zacznijmy od sytuacji, jaka panowała w Ameryoe na początku wie­ ku X X , zwłaszcza w pierwszej jego ćwierci, gdy przybyły tutaj liczniej­ sze fale cygańskie. Ameryka Płn. — Stany Zjednoczone i Kanada sta­ nowiły wówczas dobrze uformowane organizmy państwowe, posiadające rozwinięty i sprawny aparat administracyjny, będące na etapie szybkie­ go uprzemysławiania, odkrywania nowych bogactw naturalnych, gwał­ townego wzrostu motoryzacji i technizacji życia codziennego. Były to państwa ludzi białych, inne rasy i narodowości, mimo dosyć licznego występowania, nie mają większego głosu. W t y m samym czasie Ame­ ryka Płd. i środkowa przedstawiała znacznie bardziej skomplikowany obraz. Państwa znajdowały się właściwie dopiero na etapie przechodze­ nia do bardziej nowoczesnej organizacji, nierzadkie niepokoje w e w n ę ­ trzne nie przyśpieszały tego procesu. Pod względem rasowym obraz jest także bardzo skomplikowany: Indianie, Murzyni, Mulaci, Biali, Me­ tysi, sporo przybyszów z Azji, a do tego różne krzyżówki i połączenia wymienionych grup. Technika i uprzemysłowienie były na dosyć niskim poziomie, słaba sieć dróg — wiążąca się także z trudniejszymi niż na północy warunkami geograficznymi, wszystko to stwarzało tutaj od­ mienne warunki aniżeli w Ameryce P ł n . Toteż i inna była sytuacja Cy­ ganów tutaj, inne dalsze losy. Przybywszy do Ameryki Płn. znaleźli się Cyganie w trudnych nie­ jednokrotnie warunkach, poziom gospodarczy kraju, sytuacja ekono­ miczna, poziom życia, musiały wywrzeć na nich swój wpływ. Zwróciły także na Cyganów uwagę władze, wydano szereg zarządzeń, utrudnia­ jących im dotychczasowy sposób życia, zabroniono uprawiania pewnych zawodów lub utrudniono ich wykonywanie przez wprowadzenie obo­ wiązku posiadania licencji i robienie trudności w jej uzyskaniu. Na­ kłaniano ich do przejścia na osiadły tryb życia i zamieszkanie w zwy­ kłych, takich jak inni, domach, utrudniano wędrowanie. Z drugiej stro­ ny poziom życia kraju, technika, musiały doprowadzić do zmian w ich kulturze, wyeliminować takie profesje, jak kotlarstwo czy wyrób na­ czyń drewnianych, które nie były w stanie wytrzymać konkurencji na­ czyń fabrycznych. Sytuację pogarszały dochodzące niejednokrotnie do głosu uprzedzenia rasowe, które powodowały, że Cyganów nie chciano przyjmować do pracy w zakładach przemysłowych, utrudniając im co­ dzienną egzystencję. Owe niesprzyjające warunki doprowadziły także do dużego wymieszania różnych grup cygańskich, zaczęły zacierać się między nimi granice, Cyganie z odrębnych grup łączyli się dla wspól­ nego zarobkowania, potem już często pozostawali na zawsze razem, mieszając swoje dialekty i zwyczaje. Niektóre małe grupki łączyły sią �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 151 z większymi, gdyż tylko w ten sposób mogły zachować jeszcze odręb­ ność. Mieszali się przybysze ze starych fal migracyjnych z nowymi, stwarzając mozaikę nie znajdującą analogii u Cyganów innych krajów. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Cyganów w Ameryce Płd. i środk. Znacznie niższy poziom życia, inne warunki ekonomiczne i spo­ łeczne tych krajów, nie tak prężna organizacja wewnętrzna powodowa­ ły, że inaczej wyglądało ich życie tutaj. W złożonym obrazie etnicznym i narodowościowym krajów tej części Ameryki, na Cyganów zwrócona była znacznie mniejsza uwaga niż na północy. Wśród wielu problemów związanych z rozwojem ekonomicznym kraju, z podnoszeniem poziomu życia i kultury, problem cygański nie był najważniejszy, stąd i władze wywierały na nich mniejszy nacisk, węższy zakres miała akcja osied­ leńcza. Ten układ stosunków sprzyjał przetrwaniu wielu elementów tradycyjnego życia cygańskiego, i można powiedzieć, że dzisiejszy obraz Cyganów w Ameryce Płd. i środkowej jest w dużej części jak by prze­ niesieniem tego, co było w Europie. Podział grupowy — bardzo często dobrze zachowany — przestrzegana tradycja i zachowane odrębności dialektalne pomiędzy grupami, funkcjonowanie Romani Kris, uprawia­ nie pewnych tradycyjnych profesji, jak handel końmi, wróżba, prace w metalu, nawet używanie tych samych imion i nazwisk — przypo­ minają bardzo Europę. Nie bez wpływu na ten stan rzeczy jest fakt, że spory procent tych grup cygańskich to ludzie urodzeni i żyjący przed przybyciem do Ameryki przez pewien czas w Europie; poza t y m wspo­ mniany już mniejszy nacisk władz i nie tak wartki r y t m codziennego życia sprzyjały tendencjom zachowawczym. Mimo jednakże mniej lub bardziej silnego przywiązania do tradycji, wpływ środowiska zaznaczył się wyraźnie w kulturze Cyganów — inaczej nieco w różnych częściach Ameryki — niemniej pod jego wpływem nastąpiły duże przekształcenia w ich dotychczasowym życiu. Powstało szereg zawodów — czasami kon­ tynuacji starych, czasami obcych do tej pory Cyganom. Romanichels zaczęli prowadzić stajnie wyścigowe — zawód uprawiany także przez Romanichelsów na Wyspach Brytyjskich, inni zajęli się prowadzeniem wesołych miasteczek i lunaparków, Cyganie w Meksyku objazdowymi kinami itd. U Cyganów, jak u żadnej chyba innej grupy na świecie, zaobserwować można umiejętność elastycznego naginania swoich zawo­ dów, wiedzy i zdolności do potrzeb otoczenia i wymogów współczesnoś­ ci czy mody. Tak, i tutaj Cyganie, którzy w Europie zajmowali się muzykanctwem, grywając w knajpach i restauracjach czy nocnych lo­ kalach na cymbałach albo skrzypcach, szybko zorientowali się, że nie są to instrumenty cieszące się w Ameryce popularnością, dlatego Cyganie meksykańscy i południowoamerykańscy porzucili skrzypce na rzecz g i ­ tar i mandolin, zmieniając także repertuar i wprowadzając doń melodie �152 L E C H MRCZ południowoamerykańskie. Cyganie w Stanach Zjednoczonych próbowa­ li — w miejsce grywanych dotychczas melodii sentymentalnych — wprowadzić do swojego repertuaru jazz. Jednakże ten rodzaj muzyki w wykonaniu cygańskim nie znajduje amatorów — za nudny jak na jazz, nie posiada już także swoistej oryginalności tzw. muzyki cygań­ skiej (ciekawe swoją drogą byłoby prześledzenie przejmowania przez Cyganów wątków muzycznych w różnych krajach, ich kolejne przemia­ ny i obraz współczesny, tu moglibyśmy m. in. przekonać się, że pewne stare melodie i wątki przetrwały do dzisiaj tylko dzięki Cyganom, np. Cyganie brytyjscy zachowali znacznie więcej wątków i elementów m u ­ zyki staroangielskiej, niż znajduje się ich we współczesnej muzyce na­ rodowej brytyjskiej). Podobne zdolności przystosowawcze można zaob­ serwować u cygańskich wróżek, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, gdzie popularna stała się wróżba z dłoni. W tych miastach, w których udało się Cyganom uzyskać licencje na uprawianie wróżby, wynajmują odpowiednie lokale zaopatrując je w świetlne reklamy, ogłaszają się w radio i lokalnych gazetach — zachwalając usługi renomowanych wróżbitek, drukują prospekty reklamowe z rysunkiem dłoni, które kol­ portują wśród mieszkańców miast, dla przyciągnięcia k l i e n t e l i . Wysoki poziom techniki w Ameryce Płd. spowodował, że cygański wóz i koń został zastąpiony przez samochód i przyczepy campingowe — u tych, którzy nadal kontynuują wędrowny sposób życia. Wśród Cy­ ganów koczujących na terenie Europy rozwinięty był system znaków ułatwiających porozumiewanie między grupami, znaki te w postaci uło­ żonych przy drogach w specjalny sposób kupek kamieni, zatkniętych na drzewach i słupach wiech, znaków kreślonych na murach objaśniały, w jakim kierunku dany tabor się udał, mówiły o jego liczebności, mo­ żliwościach zarobkowych w danym miejscu oraz o stosunku ludności i władz. Na terenie Ameryki Płn. te tradycyjne znaki zostały zastąpione środkami bardziej współczesnymi, pewne grupy weszły w porozumie­ nie z kompaniami pocztowymi, ustaliły odpowiednie hasła i t ą drogą przekazują sobie obecnie w i a d o m o ś c i . Wpływ środowiska zaznaczył się również w dotychczasowej struk­ turze i organizacji społecznej, powtórzyły się nowe formy, tzw. kumpanie, mające swoich przywódców i stanowiące jak gdyby terenowe zrzeszenia zawodowe. W związku z powstaniem kumpanii zmniejszyła się rola Romani Krisu. Nie wszystkie jednak grupy potrafiły jednako dostosować się do nowych warunków — zmiany takie bowiem działa42 43 4 2 D . B o l e s , Some Gypsy Occupations in America, L o r e Society", vol. X X X V I I : 1958 n r 3-4, s. 105. B r o w n , The Gypsies in America..., s. 157-158. 4 3 „JounxaJ of the Gypsy �153 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY ją w wielu różnych kierunkach. Niektóre, pozbawione możliwości upra­ wiania swoich zawodów, nie umiały stworzyć czy wypracować sobie nowych form egzystencji; w tych grupach wzrosła przestępczość, nasi­ liły się kradzieże. Środowisko wpłynęło też — jak wspominaliśmy w y ­ żej — na zatarcie dotychczasowych podziałów grupowych i wytworze­ nie zupełnie nowych, wpłynęło na unifikację cygańskiego języka w ob­ rębie poszczególnych krajów. Wykształciły się jednak nowe więzi — terytorialne — zmieniające dotychczasowe podziały, powstały nowe grupy Cyganów amerykańskich, peruwiańskich, chilijskich itp. Coraz częściej zdarza się, że Cygan, który czasowo wyjedzie do innego kraju niż ten, w którym zatrzymała się i przebywa dłużej jego grupa, zapy­ tany o pochodzenie odpowiada, iż jest Perouske Roma czy Chilean Ro­ ma, zapominając jakby, że niedawno stosunkowo przybyli do tych kra­ jów jego rodzice byli np. Kalderashami, Rusuya; tworzy się więc rodzaj swoistej więzi terytorialnej. Wśród czynników, które wywarły silny wpływ na zmiany w dotych­ czasowej, kulturze Cyganów, specjalną, i to dość ważną, pozycję zaj­ mują towarzystwa biblijne i działalność misjonarzy. Działalność tego typu zapoczątkowano jeszcze w połowie X I X w. na terenie Anglii i Szko­ cji, miała ona na celu podniesienie poziomu oświaty, a zwłaszcza religij­ ności wśród Cyganów. Akcje te zapoczątkowane przez Crabba i Bairda znajdowały u Cyganów spory oddźwięk — t y m bardziej że uczęszcza­ nie na lekcje religii łączyło się z możliwością otrzymania darmowego obiadu. Pewna Cyganka jak udało się stwierdzić. — aż 7 razy na­ wracała się, w różnych parafiach, gdyż za każdym razem oznaczało to otrzymanie nowej s u k n i . Przypomina to wypadki opisywane przez róż­ nych misjonarzy i podróżników, jakie zdarzały się w czasie ich pracy wśród tzw. ludów prymitywnych. Zaczęto dokonywać przekładów Biblii i Ewangelii na język cygański. Stopniowo powstało coraz więcej misji i stowarzyszeń dla nauczania wśród Cyganów Biblii — np. w 1895 r. powstała Gypsy Gospel Waggon Mission — które, co należy przyznać, nie ograniczały się jedynie do nauczania prawd wiary, ale prowadziły także akcje na rzecz osiedlania oraz udzielały różnych form pomocy w postaci ubrań, pomocy żywnościowej itp. Działalność misyjna wśród Cyganów nie upadła zresztą, nadal jest żywa w Europie zachodniej, krajach skandynawskich i w Ameryce — zwłaszcza w Stanach Zjedno­ czonych, Kolumbii i Urugwaju, wychodzą periodyki związane z dzia­ łalnością poszczególnych towarzystw, a w 1955 r. odbyła się w Helsin­ kach — zorganizowana przez Fińską Misję Cygańską — konferencja 44 4 4 E . O . W i n s t e d t , Gypsy ciety", vol. I : 1908 n r 4, s. 384. Civilisation", „Journal of the Gypsy Lore So­ �154 L E C H MRÖZ towarzystw misyjnych, poświęcona problemom pracy misyjnej wśród Cyganów Europy i Ameryki. Pod wpływem tejże konferencji i niejako w jej wyniku powstała w 1958 r. Międzynarodowa Ewangeliczna Misja Cygańska (IEGM), jednocząca poszczególne towarzystwa dla lepszego zorganizowania pracy religijnej i społecznej . Jednakże Cyganie nie poddają się bezwolnie wpływom techniki i tendencji państwowych czy działalności towarzystw misyjnych. Wpływ środowiska napotyka siłę działającą w przeciwnym kierunku •— przy­ wiązanie do tradycji i próbę jej kontynuacji. Tendencje te silne są zwłaszcza w Ameryce Płd. i środkowej, ale występują także na pół­ nocy, ich przejawem jest m. in. charakterystyczny strój, noszony zwłasz­ cza przez kobiety, czy dążność do zawierania małżeństw ze współplemieńcami i wyjazdy w poszukiwaniu żon — Cyganek do innych krajów, gdy na miejscu nie ma dostatecznej ilości kobiet. Oczywiście nie są rzadkie również małżeństwa z kobietami niecygańskimi, jednakże aby doszło ono do skutku, muszą być często spełniane przez kobietę pewne warunki. Np. w Meksyku kobieta, która decyduje się na małżeństwo z Cyganem, wprowadzana jest najpierw do grupy na próbę. Tutaj star­ sze kobiety uczą ją zasad i praw cygańskiego życia i dopiero po upły­ wie kilku miesięcy, gdy zostanie ona przez grupę przyjęta, następuje już uroczysta akceptacja małżeństwa . Coraz częściej jednak zdarzają się odstępstwa od tradycji. Należy pamiętać przy tym, że ci, którzy pełnią obecnie najwyższe funkcje gru­ powe, w tym Romani Kris, to jeszcze w sporej części ludzie urodzeni i przez pewien czas przebywający w Europie. Gdy jednak do pełnego głosu dojdzie pokolenie urodzone i wychowane w Ameryce, a zwłasz­ cza pokolenie powojenne, zmiany pójdą prawdopodobnie w .szybszym tempie, ciekawe tylko, jakie będą tego wyrazy. Małe zainteresowanie badaczy Cyganami może spowodować, że jednak owe zmiany nie zosta­ ną w pełni uchwycone i zarejestrowane, a szkoda, bo ich charakter jest interesującym przykładem współcześnie zachodzących przemian i tendencji nie tylko u Cyganów, ale i u innych ludów, przykładem pro­ cesów kształtowania się nowego oblicza, nowej kultury. 4S 46 4 5 E . B . T r i g g , Religion and Social „ J o u r n a l of t h e G y p s y L o r e Society", v o l op. cit, s. 52i. 4 6 Pickett, The Gypsies of Mexico..., Reform XLVII: s. 97. among the Gypsies 1(968 n r 3-4, s. 85-92; of Britain, Colinon, �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 155 L e c h Mroz THE MEXICAN GYPSIES AND CHANGES IN LIFE OF GYPSIES IN AMERICA S u m m a r y F i r s t G y p s i e s a r r i v e d i n A m e r i c a i n s m a l l groups d u r i n g the 16th a n d 17th centuries. A l a r g e r w a v e c a m e o n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the a b o l i s h m e n t of G y p s y s l a v e r y i n R o u m a n i a i n 1856. L i b e r a t e d G y p s i e s t h e n s p r e a d a l l o v e r E u r o p e , a n d m a n y of t h e m h a v e r e a c h e d A m e r i c a . T h e y c a n be m e t (throughout t h e c o n t i n e n t n o w ; they a r e m o s t n u m e r o u s i n the U S A , a n d t h e y a r e d i v i d e d into r e g i o n a l a n d o c c u p a t i o n a l groups. T h e r e is a f a i r l y distinct difference b e t w e e n t h o s e who l i v e i n N o r t h A m e r i c a (the U S A a n d C a ­ n a d a ) , a n d those w h o l i v e i n M i d d l e a n d S o u t h A m e r i c a s . T h e U S G y p s i e s present t h e m o s t i n t r i c a t e p a t t e r n . A m o n g t h e m w e c a n still meet descendants of t h e oldest a r r i v a l s , the R o m a n i c h e l s , a n d groups t h a t h a v e a r r i v e d d u r i n g t h e p r e s e n t c e n t u r y ; n o m a d groups, a n d settled, a l m o s t completely a d j u s t e d c o m m u n i t i e s . I n t h e U n i t e d States t h e G y p s y life a n d c u l t u r e h a s been c h a n g i n g r e m a r k a b l y u n d e r t h e i n f l u e n c e of the e n v i r o n m e n t . O n e e x a m p l e c a n be t h e shift i n t h e i r trades, w i t h n e w o c c u p a t i o n s b e i n g s u b s t i t u t e d for t r a d i t i o ­ n a l ones, as e.g. automobile t r a d e n o w constituting t h e e q u i v a l e n t of t h e i r E u r o ­ p e a n l i n e i n horse t r a d e . S t r o n g outer influences a r e also reflected i n their r e j e c ­ tion of t r a d i t i o n a l clothing, t h e b r e a k d o w n or c h a n g e of t y p e of the t r a d i t i o n a l t r i b a l s t r u c t u r e , t h e d e c r e a s e of a u t h o r i t y of t h e R o m a n i O r i s a n d of the elders. V a r i o u s g r o u p s h a v e been m i x i n g w i t h e a c h other, l o s i n g t h e i r c u l t u r a l a n d l i n ­ guistic identity, a n d i n i t i a t i n g n e w divisions. T h e p i c t u r e is different on the S o u t h e r n h e m i s p h e r e . H e r e c u l t u r a l t r a i t s , group divisions, t r a d i t i o n a l w a y s fit b e t t e r w i t h t h e p o p u l a r i m a g e of a G y p s y . T h e y s e e m to continue to l i v e m u c h as they d i d at the m o m e n t of l e a v i n g E u r o p e . S t i l l , t h e i r present e n v i r o n m e n t s do exert s o m e influence, a n d s o m e degree of s l o w c u l t u r a l c h a n g e c a n be d i s c e r n e d . N e w customs a n d t r a d e s arise, l i k e the o p e r a t i n g of t r a v e l l i n g m o v i e s i n M e x i c o . T h e differences b e t w e e n A m e r i c a n a n d E u r o p e a n G y p s y c u l t u r e s a r e w i d e n i n g . S o m e l i n k is s t i l l p e r s o n i f i e d i n old people w h o p e r f o r m i m p o r t a n t group functions, as e.g. i n t h e R o m a n i C r i s , a n d w h o still r e m e m b e r E u r o p e a n d t h e o l d d a y s . H o ­ w e v e r , it is i n t e r e s t i n g to see w h a t 'Changes a r e a p t to o c c u r , w h e n the y o u n g e r A m e r i c a n - b o r n generations t a k e over. E v e n n o w n e w r e g i o n a l l i n k s arise, r e f l e c ­ ted i n n e w n a m e s of c o m m u n i t i e s , l i k e P e r o u s k e R o m a , C h i l e a n R o m a , n e w types of t r a d e s , etc. T h e future p a t t e r n of t h e A m e r i c a n G y p s y c u l t u r e is n o w i n t h e m a k i n g . R e g r e t t a b l y enough, t h e r e is b u t m i l d interest i n the G y p s i e s a m o n g e t h n o ­ logists, a n d thus some of t h e c h a n g e processes, w h i c h a r e by n o m e a n s p e c u l i a r to t h e G y p s i e s alone, m a y p a s s u n n o t i c e d o r u n r e c o r d e d . �